22 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a769aff3be2ad02e703c57d51628fdf7.pdf 3639fc1fc7ef5a53f70ccc203f98ebea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3792 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.191-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż następca redaktora naczelnego), M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor naczelny), D r Ksawery Piwocki, D r Roman Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska (redaktor techniczny), M g r Aleksander Wojciechowski. Adiustacja: Jerzy Na Tkanina okładce: dwuosnowowa. Wzór z pracowni (pow. Pułtusk). Fotografował REDAKCJA i Bokiewicz. braci Stefan Składanowskich, Deptuszewski. ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY INSTYTUT WARSZAWA, DŁUGA 26 Wyszków SZTUKI �POLSKA S Z T U K A LUDOWA ROK NR 4 1955 T H E ŚJjK " 4 R ojfe p V\a ^ A d a m Glapa Wielkopolski Zofia Technika Staronkowa w y Śtf. haft tkania Olga M u l k i e w i c z Parzenice Hieronim Skurpski Kaflarstwo snutkowy dywanów 193 dwuosnowowych . 206 gorczańskie 217 mazurskie 228 S p r a w o z d a n i a Barbara Bazielich Wystawa Wanda Helena Gentil-Tippenhauer P A Ń S T W O W Y I Opolskiej Sztuki Ludowej Roj-Kozłowska N S T Y . T . U . . "" . T . . . . . 246 . 251 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7414fd65edca113fd38327a519e5f91b.pdf e9785ce363dc6928b15d9450f619d26f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3799 Title A name given to the resource Z problematyki współczesnej amatorskiej twórczości plastycznej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.257-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z PROBLEMATYKI WSPÓŁCZESNEJ AMATORSKIEJ TWÓRCZOŚCI PLASTYCZNEJ ALEKSANDER Mówimy — sztuka ludowa, sztuka p r y m i t y w u , sztu­ ka a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . A jednak pojęcia te nie są na pewno tak jasne, j a k b y to się w y d a w a ł o w p i e r w ­ szej chwili. Co więcej, na k a ż d y m niemal -kroku j e ­ steśmy ś w i a d k a m i nieporozumień, jakie one wy­ wołują. Utożsamia się więc s z t u k ę l u d o w ą z w s z e l k ą t w ó r ­ czością a r t y s t y c z n ą c h ł o p ó w czy r o b o t n i k ó w , nie do­ strzegając tego, że pojęcie „sztuka ludowa" ma swój określony zakres i nie obejmuje wszelkich p r z e j a w ó w artystycznej twórczości ludu. Kiedy indziej s p o t k a ć się można z nierozróżnianiem sztuki amatorskiej od ludowej. Wreszcie traktuje się p r z e w a ż n i e s z t u k ę a m a t o r s k ą jako zjawisko jednolite, nie dostrzegając tego, że obejmuje ona w istocie bardzo r ó ż n e kate­ gorie. Takich n i e p o r o z u m i e ń m o ż n a oczywiście w y ­ liczyć znacznie więcej. Trudno się temu dziwić. K ł o p o t ó w nie s p r a w i a j ą jedynie te pojęcia, k t ó r y c h jednoznaczny sens i za­ kres ustalił się w toku p r a k t y k i . Inaczej b y w a z po­ jęciami nowymi lub t a k i m i , k t ó r e k s z t a ł t u j ą się do­ piero w naszych oczach, u l e g a j ą c w nowych w a r u n - S z t u k a l u d o w a a kach daleko i d ą c y m przemianom. Trudno w ó w c z a s 0 ś w i a d o m o ś ć pojęć, o precyzję definicji. S ł o w a są ela­ styczne, rozciągliwe, wieloznaczne — te same m o g ą określać odmienne treści i potrzebna jest zazwyczaj pewna stabilizacja zjawisk, aby w codziennej praktyce w y k r y s t a l i z o w a ł y się jednoznaczne o k r e ś l e n i a . Sądzę, że dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a p o z w a l a j ą już na w y ­ ciągnięcie pewnych w n i o s k ó w . Konieczne jest więc przedyskutowanie tych zagad­ nień, zrozumienie sensu z a c h o d z ą c y c h przemian — 1 to nie tylko ze w z g l ę d u na czystość teoretycznych założeń, ale przede wszystkim w trosce o codzienną p r a k t y k ę , o w ł a ś c i w e kierowanie procesami zacho­ dzącymi w rozwoju współczesnej twórczości ludowej. P i e r w s z ą bodaj' że p r ó b ą postawienia i częściowego omówienia t y c h z a g a d n i e ń b y ł a I I Ogólnopolska Konferencja poświęcona badaniom rad sztuką. I w ł a ś n i e w klimacie t a m t y c h dyskusji p o w s t a ł y n i ­ niejsze uwagi, k t ó r e b y ć m o ż e p r z y c z y n i ą się do pod­ jęcia bardziej konkretnej w y m i a n y p o g l ą d ó w i spre­ cyzowania sensu podstawowych i n t e r e s u j ą c y c h nas pojęć. t w ó r c z o ś ć Zacznijmy od rozróżnienia p o j ę ć — sztuki ludowej i artystycznej twórczości ludu. Nie są one b y n a j ­ mniej równoznaczne, a u t o ż s a m i a n i e ich prowadzi właśnie często do w y c i ą g a n i a f a ł s z y w y c h w n i o s k ó w . Przede wszystkim dlatego, że sztuka ludowa stanowi dziś dla nas pojęcie o określonej z a w a r t o ś c i . M ó w i m y o tradycyjnym podłożu tej sztuki, o jej cechach sty­ lowych, o jej o k r e ś l o n y m charakterze, p o z w a l a j ą c y m niemal zawsze rozpoznać n a s z ą s z t u k ę l u d o w ą na tle sztuki innych n a r o d ó w , a wreszcie odróżnić dzieła sztuki ludowej od nie-ludowej, tworzonej prz^z a r t y ­ stów p l a s t y k ó w oraz przez rzemiosło miejskie czy przemysł. „Sztuka ludowa" — jest pojęciem, u k s z t a ł t o w a n y m dawniej W zasadzie w okresie rozbicia społeczeństwa na klasy, w okresie o d r ę b n e g o k s z t a ł t o w a n i a się l u ­ dowej k u l t u r y wsi i m a ł y c h miasteczek. U podstaw tej sztuki leżały odmienne w a r u n k i bytu ludu pracującego. Sztuka ludowa r o z w i j a ł a się bowiem w społeczności odseparowanej w p o w a ż n y m stopniu JACKOWSKI a r t y s t y c z n a l u d u od k u l t u r y w a r s t w uprzywilejowanych. Tworzył ją chłop, r z e m i e ś l n i k i dopiero w ostatnim okresie — robotnik. Z r o z u m i a ł e w i ę c , że sztuka ludowa od­ zwierciedlała poglądy, dążenia i marzenia tych 1 1 Nie miejsce t u oczywiście na r o z w a ż a n i e p r z y ­ czyn, k t ó r e s p o w o d o w a ł y , że twórczość robotnicza k s z t a ł t o w a ł a się zupełnie inaczej niż c h ł o p s k a . Prze­ j a w i a ł a się ona p r z e w a ż n i e w pieśni, natomiast w za­ kresie p l a s t y k i w y k a z y w a ł a cechy w zasadzie zbliżo­ ne do tych, k t ó r e w y r ó ż n i a m y dziś w twórczości ama­ torskiej grup robotniczych. Nie m o ż n a w i ę c m ó w i ć o stylu czy r o l i t r a d y c j i w odniesieniu do twórczości plastycznej r o b o t n i k ó w . I s t n i e j ą natomiast pewne dyspozycje w ł a ś c i w e danemu zawodowi czy ś r o d o ­ wisku, z a m i ł o w a n i a do pewnych t e m a t ó w (majsterko­ wanie, modelowanie, zabawka). W sensie estetycznym twórczość r o b o t n i k ó w z n a j d o w a ł a się w zasadzie w orbicie w p ł y w ó w d w ó c h grup: sztuki ludowej wraz z c a ł y m jarmarczno-odpustowym pograniczem oraz d r o b n o m i e s z c z a ń s t w a , k t ó r e g o norma gustu, smaku t y m silniej d z i a ł a ł a na ś r o d o w i s k o robotnicze, że w i ą z a ł a się z pojęciem awansu życiowego, a zwłaszcza kulturowego. 257 �Warstw. Toteż znajdziemy w niej i przejawy ideolo­ gii postępowej', w a l k i o lepsze jutro, w i a r y w zwy­ cięstwo s p r a w i e d l i w o ś c i , j a k też i ś w i a d e c t w a w p ł y ­ w u ideologii klas p a n u j ą c y c h , a t a k ż e zabobon, za­ cofanie. Te treści w ł a ś c i w e sztuce ludowej prze­ j a w i a ł y się w mniejszym l u b w i ę k s z y m stopniu w po­ szczególnych dziedzinach twórczości. Silnie o d b i ł y się na charakterze ludowej rzeźby, g r a f i k i czy malarstwa, niemal n i e z a u w a ż a l n e są np. w zdobnictwie czy stro­ j u , chociaż i t u u w a ż n e spojrzenie socjologa w y k r y ć m o ż e z w i ą z k i z a c h o d z ą c e m i ę d z y samym zdobieniem a funkcją jego w stroju, meblu czy architekturze. Lecz p r o b l e m t r e ś c i nie wyczerpuje zagadn.enia. Z r e s z t ą o ludowych t r e ś c i a c h m o ż e m y m ó w i ć nie t y l ­ ko w sztuce ludowej, ale r ó w n i e ż i w dziełach a r t y ­ s t ó w w y k s z t a ł c o n y c h , nie zawsze nawet p o c h o d z ą ­ cych ze ś r o d o w i s k a ludowego. Zdarza się nawet, np. w „ T r u m n i e c h ł o p s k i e j " Gierymskiego, że artysta w y r a ż a obraz wsi głębiej i trafniej, niż czynią to dzieła wiejskich ś w i ą t k a r z y czy wycinankarek. O specyficznej w a r t o ś c i sztuki ludowej decyduje więc nie t y l k o ł a d u n e k t r e ś c i o w y — ale przede wszyst­ kim f o r m a . To wszystko, co s k ł a d a się na a r t y ­ s t y c z n ą o d r ę b n o ś ć ludowej sztuki naszego kraju, na o d r ę b n o ś ć sztuki poszczególnych r e g i o n ó w . Na jej s t y l . S t y l ten jest oczywiście historycznie u w a r u n k o w a ­ ny i w y t w o r z y ł się przez w s p ó l n y w y s i ł e k artystyczny w i e l u p o k o l e ń ludowych t w ó r c ó w , t w o r z ą c y c h na u ż y ­ tek w ł a s n y , dla społeczności wiejskiej o w y r a ź n i e u k s z t a ł t o w a n y c h nawykach estetycznych. Nie miejsce t u na wyliczanie przyczyn p o w o d u j ą ­ cych powstanie takiego w ł a ś n i e , a nie innego stylu ludowego, t j . o d r ę b n e g o charakteru formalnego w y ­ t w o r ó w ludowej sztuki. Wystarczy, jeśli p o d k r e ś l i m y szczególną r o l ę tradycji, gdyż w ł a ś n i e t r a d y c j a b y ł a w sztuce ludowej szkołą technik artystycznych, była wyrazem u p o d o b a ń całego środowiska. W sztuce ludowej bowiem jednostka t w ó r c z a o tyle t y l k o m o ż e r o z w i n ą ć się, z y s k a ć a p r o b a t ę ogółu, o ile respektuje istniejącą t r a d y c j ę , o ile odpowiada upodobaniom ogółu. D o ś w i a d c z e n i e p r y w a t n e t w ó r c y m i e ć musi zawsze charakter ogólny, i po to, aby zyskać prawo obywatelstwa, musi ono o d p o w i a d a ć nie zdefiniowa­ nym, a przecież i s t n i e j ą c y m w ś w i a d o m o ś c i l u d u k o n ­ wencjom artystycznym. Dlatego w ł a ś n i e w oparciu o t r a d y c j ę m ó g ł się k s z t a ł t o w a ć specyficzny styl, który nazywamy ludowym, a k t ó r e g o cechy w szeregu w a r t o ś c i o w y c h o p r a c o w a ń p o d k r e ś l a l i T. Seweryn, T. Dobrowolski, K . Piwocki i J. Grabowski, w y c h o d z ą c zresztą z r ó ż n y c h założeń metodologicznych. Ne oznacza to oczywiście zupełnego negowania roli jednostki t w ó r c z e j . Utalentowana jednostka wzbo­ gaca t r a d y c j ę , wnosi do niej nowe, w ł a s n e elementy, k t ó r e z kolei stają się dla innych znowu o b o w i ą z u ­ j ą c y m wzorem. Doświadczenie, tradycja — przecho­ dziły z ojca na syna. Ś w i ą t k a r z rzeźbiąc m i a ł przed oczyma liczne stacje czy kapliczki wykonane przez swoich p o p r z e d n i k ó w . Hafciarka uczyła się na t k a ­ ninach zdobionych przez jej poprzedniczki. Tradycja nie jest c z y m ś m a r t w y m i z m i e n i a ł a się niejednokrot­ nie, niekiedy nawet w dość szybkim tempie. Tak np. w ciągu ostatniego półwiecza istotnym zmianom uległy tonacja kolorystyczna, u k ł a d i szerokość pasów w stroju ł o w i c k i m czy o p o c z y ń s k i m . M i m o to jednak m o ż n a powiedzieć, że cechą p o d s t a w o w ą sztuki ludo­ 258 wej jest oparcie się jej o wzorce w y k s z t a ł c o n e przez t r a d y c j ę , przez k o l e k t y w n ą twórczość w i e l u pokoleń. Dlatego w ł a ś n i e w sztuce ludowej tradycja doniosła do naszych dni to jedynie, co było t r w a ł e , co nosiło znamiona prawdziwego artyzmu, co w logiczny sposób w y n i k a ł o z m a t e r i a ł u i właściwości jego obróbki. C z a s oczyszczał s z t u k ę l u d o w ą z tego, co w niej było przypadkiem, co stanowiło naleciałość, co na­ rzuciła jej moda. Z a c h o w y w a ł o się i rozwijało to je­ dynie, co zyskało t r w a ł ą a p r o b a t ę ludowej społecz­ ności, to, co m o ż n a j u ż było n a z w a ć s u m ą twórczego wysiłku naszego l u d u . 2 Dlatego w ł a ś n i e sztuka ludowa stanowi jeden z w a ż ­ kich e l e m e n t ó w naszej k u l t u r y narodowej. I jeśli stwierdzamy, iż w pojęciu n a r o d u zawiera się między i n n y m i o d r ę b n o ś ć u k ł a d u psychicznego, prze­ j a w i a j ą c a się w kulturze, to p a m i ę t a j m y , że w szcze- - Na ten moment należy zwrócić szczególną u w a g ę . Stanowi on bowiem bardzo w a ż n y w s k a ź n i k , m ó w i ą c y 0 przynależności w y t w o r u do tzw. „sztuki ludowej". Można oczywiście w y m i e n i ć szereg innych pobocznych cech, k t ó r e w t a k i m czy i n n y m zestawieniu m o g ą (ale nie muszą!) w y s t ę p o w a ć w sztuce ludowej — ale ż a d n a z nich sama nie decyduje o tym, czy coś jest, czy nie jest ludowe. W ostatecznej instancji bowiem ludowa jest taka sztuka, takie dzieło, które odpowiada potrze­ bom i upodobaniom l u d u (a ściślej b i o r ą c regionowi etno-kulturowemu w o k r e ś l o n y m czasie) i zgodne jest z zasadniczą linią miejscowej tradycji. W y o d r ę b n i o n e k r y t e r i u m treści ideowych samo w so­ bie nie stanowi, j a k to już p o d k r e ś l a l i ś m y , o t y m , czy dany w y t w ó r jest ludo Wy. W sztuce ludowej spoty­ kamy się bowiem z a r ó w n o z n u r t e m p o s t ę p o w y m , jak 1 z wstecznym. Trudno przy t y m m ó w i ć o jakiejś ponad­ czasowej wymowie w y t w o r ó w ludowej sztuki. Jest ona historycznie zmienna, konkretna i dzieło, k t ó r e daw­ niej w y r a ż a ł o d ą ż e n i a ludu, jego potrzeby i upodobania, po kilkudziesięciu latach m o ż e już b y ć m u obojętne, a nawet obce. P r z y k ł a d e m — obrazy czy rzeźba. Tak więc k r y t e r i u m treści musi być zawsze traktowane kon­ kretnie, w odniesieniu do całej sytuacji, środowiska, czasu. Podobnie b ł ę d n e j a k ponadczasowe widzenie ludo­ wych treści, jest z a w ę ż a n i e ich w w ą s k i , wulgarny sposób jedynie do tego, co p o s t ę p o w e . Sztuka ludowa w y r a ż a przecież w swoisty sposób stopień świadomości mas, a w i ę c i to, co było w danym czasie wsteczne, tak j a k i w świadomości ludowych mas, obok dążeń postę­ powych, istniały i tendencje wsteczne. N e g o w a ć ist­ nienie tych e l e m e n t ó w — to znaczy przekreślić histo­ r y c z n ą p r a w d ę , odrzucić w i e l k i dorobek np. ludowej sztuki sakralnej czy tworzonej na u ż y t e k bogatego chłopa. R ó w n i e ż zawodne okazać się może stosowanie jedy­ nie k r y t e r i u m formy. Jest ona bowiem t a k ż e historycz­ nie o k r e ś l o n y m pojęciem, k o n k r e t n y m dla danego re­ gionu i u l e g a j ą c y m o k r e ś l o n y m przemianom. Sama forma nie ś w i a d c z y przy t y m jeszcze, czy coś jest istotnie bliskie ludowi, czy też stanowi pseudoludowe n a ś l a d o w n i c t w o , p r z e d r z e ź n i a n i e sztuki ludowej. Dzieje się tak zwłaszcza wtedy, gdy operuje się ludo­ w y m i motywami, bez zrozumienia związku z materia­ ł e m i funkcji w danym przedmiocie. Ludowa forma wynika z konkretnych założeń funkcyjnych, z wyczu­ cia m a t e r i a ł u , narzędzia, r o l i w y t w o r u . Jest więc okreś­ lona funkcja, treścią. Forma sama w sobie, oderwana od innych w s p ó ł c z y n n i k ó w , nie stanowi jeszcze decy­ dującego k r y t e r i u m , chociaż w praktyce stanowi naj­ ważniejszy moment rozpoznawczy. Obok tych k r y t e r i ó w wysuwa się nieraz i inne, jak np. pochodzenie twórcy, funkcji w y t w o r u , wreszcie jakości. Sprawa pochodzenia, pozornie oczywista, w is­ tocie rzeczy wcale nie jest tak jasna. Okazuje się bo­ wiem, że p o w a ż n ą pozycję w sztuce ludowej odgrywa1 �golnie silny i , jeśli tak m o ż n a powiedzieć, masowy sposób przejawia się ona w s z t u c e ludow e j. Ale nie cała rozwijająca się na wsi twórczość a r t y ­ styczna jest s z t u k ą l u d o w ą . Na tej samej wsi istnieli przecież ludzie t w o r z ą c y na u ż y t e k innych środowisk, dla dworu, kościoła, miasta. Istnieli i istnieją ludzie, którzy czuli p o t r z e b ę wypowiedzenia się w innych formach niż u k s z t a ł t o w a n e przez t r a d y c j ę . Znamy p r z y k ł a d y chłopów m a l u j ą c y c h od wczesnej młodości różne obyczajowe obrazki czy p i s z ą c y c h u t w o r y p r o z ą lub wierszem, dalekie od tradycji folkloru. Oczywiście jest to jeden z p r z y k ł a d ó w artystycznej twórczości jednostek pochodzących z ludu, nie m o ż n a jednak utożsamiać tego ze s z t u k ą l u d o w ą , b ę d ą c ą w y t w o r e m kolektywu, a więc noszącą o k r e ś l o n y charakter. 3 ją w y t w o r y , a nawet całe działy, tworzone przez rze­ m i e ś l n i k ó w miejskich i t p . (np. d r u k i na płótnie, obraźnictwo, zabawkarstwo itp.). Z drugiej strony, sama formalna p r z y n a l e ż n o ś ć t w ó r c y do ś r o d o w i s k a np. wiejskiego wcale nie przesądza, że dzieło jego. jest l u ­ dowe. Obraz wiejskiego malarza amatora, malowany w konwencji impresjonistycznej, nie będzie t w o r e m sztuki ludowej, chociaż t w ó r c a jego s p e ł n i a warunek „pochodzenia". Tak więc moment ten nie m o ż e sta­ nowić jakiejś automatycznej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Zawodne jest r ó w n i e ż k r y t e r i u m funkcji wytworu. Stanowi ono co prawda w a ż n y współczynnik, wskazu­ jący na żywotność czy obumieranie pewnych form i zja­ wisk w ś r o d o w i s k u w ł a s n y m , ale nie decyduje samo w sobie o ludowości danego w y t w o r u . Ludowe są np. malowanki łowickie Wiechno czy Kołaczyńskiej, mimo iz g ł ó w n y m odbiorcą jest dziś miasto, C P L i A . Nie wszystko zresztą, co przeznaczone jest na u ż y t e k ludu, dla wsi — jest s z t u k ą ludową. Wieś w c h ł a n i a dziś duży zasób rzeczy pochodzenia miejskiego, obcego własnej, tradycyjnej kulturze. Fakt, że coś tworzone jest specjalnie dla odbiorcy wiejskiego, nie p r z e s ą d z a jeszcze sprawy, stanowi tylko jeden z e l e m e n t ó w . Wreszcie k r y t e r i u m jakości, spotykane wciąż jeszcze w pracach n i e k t ó r y c h h i s t o r y k ó w sztuki. Polega ono na tym, że za ludowy u w a ż a się w y t w ó r grzeszący p r y ­ mitywizmem, nieudolnością i topornością wykonania. N i k t oczywiście nie neguje faktu, że duża część dzieł ludowych a r t y s t ó w daleka jest od technicznej precy­ zji, właściwej zawodowemu r z e m i e ś l n i k o w i czy uczo­ nemu artyście. A l e nie stanowi to ż a d n e j zasady, żad­ nej specjalnej cechy w y r ó ż n i a j ą c e j . Co więcej, istnieją nawet takie działy ludowego rzemiosła artystycznego, jak tkanina, haft, wycinanka, k t ó r e odznaczają się często z d u m i e w a j ą c ą w i r t u o z e r i ą i doskonałością w y ­ konania. Ten właśnie moment przesądza, dlaczego t a k ą rolę wyznaczamy dziś sztuce ludowej. Dlaczego traktujemy ją nie tylko jako s u m ę osiągnięć artystycznych (jak moglibyśmy np. t r a k t o w a ć s z t u k ę innych n a r o d ó w ) , ale jako w a ż n y w k ł a d l u d u do skarbca narodowej sztuki. Dlaczego d ą ż ą c do p o d k r e ś l e n i a cech naszej narodowej k u l t u r y , inspirujemy się w p o w a ż n y m stopniu l u d o w ą s z t u k ą . Dlaczego np. w czasie Festi­ walu, aby n a d a ć dekoracji miasta charakter polski, sięgnięto do form zapożyczonych ze sztuki ludowej. Oczywiście nie sądzę jednak, aby zespół historycznie wytworzonych cech psychicznych, k t ó r y znalazł r ó w ­ nież wyraz i w obliczu sztuki ludowej, b y ł c z y m ś sta­ łym, niezmiennym. Myślę, że wcześniej nawet ulegają przemianom same cechy psychiczne społeczeństwa, niż zachodzą zmiany w sztuce. Ale sztuka ludowa zachowuje swoją w a r t o ś ć nawet wówczas, gdy traci bezpośredni związek z życiem, potrzebami i z a m i ł o ­ waniami społeczeństwa. Tak np. w naszej sztuce wiele e l e m e n t ó w nosi dziś charakter r e l i k t u , przestaje się bezpośrednio t ł u m a c z y ć — o b u m i e r a j ą nawet w żywej praktyce sztuki ludowej w s w y m ś r o d o w i s k u , zachowują natomiast w a r t o ś ć h i s t o r y c z n ą i artystycz­ ną w tradycji naszej k u l t u r y artystycznej. 3 Jest to szczególnie istotne dziś, kiedy ciśnienie w ł a s ­ nego ś r o d o w i s k a na wsi s ł a b n i e , kiedy n a s t ę p u j e roz­ k ł a d tradycyjnej k u l t u r y wiejskiej, kiedy sztuka l u ­ dowa przestaje już w y s t a r c z a ć ś r o d o w i s k u wiejskiemu. Procesy zacierania się p r z e c i w i e ń s t w klasowych, likwidacja zacofania w s i w i ą ż ą się dzisiaj b e z p o ś r e d ­ nio z przenikaniem do wsi wszelkich form naszej współczesnej k u l t u r y i cywilizacji. O ile więc dawniej uzdolniony t w ó r c a ludowy t w o r z y ł p r z e w a ż n i e w k r ę ­ gu otaczającej go sztuki (a w k a ż d y m razie pod n a j ­ silniejszym jej w p ł y w e m ) , o tyle dzisiaj oddziałuje na niego radio, f i l m , prasa, fotografia i reprodukcja jedno- i wielobarwna), a wreszcie książka, plakat i t d . Nic dziwnego, że i i n n y staje się dziś jego horyzont kulturalny, inne t ę s k n o t y i inne d ą ż e n i a . Tradycyjna forma ludowej wypowiedzi przestaje w y s t a r c z a ć . Jest za sztywna, a przede wszystkim za w ą s k a . Nie daje przecież niemal ż a d n e g o wzoru dla w y r a ż e n i a tego wszystkiego, co dzieje się obok nas i w nas samych. Więcej — ta sama konwencja, w ramach k t ó r e j roz­ winęła się tradycyjna sztuka ludowa, dziś j u ż nie w y ­ starcza, a czasem nawet przeszkadza. I w i e l u uzdol­ nionych m ł o d y c h ludzi na wsi czy w ś r o d o w i s k u ro­ botniczym sięga do n o w y c h f o r m wyrazu, c h c ą c w y ­ powiedzieć się w sposób p e ł n y , nie s k r ę p o w a n y symboliezno-defcoracyjnymi założeniami tradycyjnej l u ­ dowej konwencji. S t ą d też, jeżeli m ó w i ć o w p ł y w a c h d z i a ł a j ą c y c h dziś na t w ó r c ó w wiejskich, to s z u k a ć ich należy już nie tylko we wzorach tradycyjnych, ale raczej w k r ę ­ gach o d d z i a ł y w a n i a całej naszej w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . Inna rzecz, że inwazja nowej k u l t u r y na w i e ś , na ś r o d o w i s k a robotnicze niesie ze sobą nie t y l k o o s i ą g ­ nięcia np. naszej plastyki, ale brzemienna jest nie­ stety r ó w n i e ż i we wzory d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j szniiry, p r z e n i k a j ą c e j r ó ż n y m i drogami, r ó ż n y m i sposo­ bami. Od „ w z o r u kulturalnego" ohydnego drobnomieszczańskiego mieszkania, poprzez fabryczne (nie­ stety nie tylko dawne!) makaty, r ó ż n e w z o r n i k i haf­ ciarskie, p u d e ł k a do czekoladek, w i n i e t y ś c i e n n y c h kalendarzy, aż po t a n d e t ę p a m i ą t k a r s k ą i złe wzory naszej sztuki reprodukowane w r ó ż n y c h gazetach i t y ­ godnikach itp. Czy to znaczy, że tradycyjna sztuka ludowa prze­ staje o d d z i a ł y w a ć na ś r o d o w i s k o wiejskie? Na pewno w j a k i m ś sensie tak. I n n a jest p r z e c i e ż rola jej dzisiaj w ś r o d o w i s k u . Inna i mniejsza. Jeśli bowiem dawniej sztuka ludowa z a s p o k a j a ł a większość artystycznych potrzeb ś r o d o w i s k a , dzisiaj dzieje się to w coraz mniejszym stopniu. Zwężył się zakres jej odziaływania, ograniczając się raczej do technik zdobni­ czych. Dodajmy, że ludowe artystyczne rzemiosło w coraz silniejszym stopniu o b s ł u g u j e dziś miasto, i to raczej ś r o d o w i s k o inteligenckie, oraz służy celom eks­ portowym, coraz słabiej zaś zaspokaja potrzeby wsi. Nie ł u d ź m y się, nawet takie np. w y k l e j a n k i ł o w i c k i e Wiechno czy K o ł a c z y ń s k i e j nie z n a j d u j ą j u ż dziś ż a d ­ nego niemal o d d ź w i ę k u w rodzinnych wsiach, a pro­ dukowane są b ą d ź dla CPLiA, b ą d ź też z okazji r ó ż ­ nych k o n k u r s ó w . Nie znaczy to oczywiście, jakoby zmierzch ludowej sztuki tradycyjnej był s p r a w ą m i e ­ sięcy czy lat. Na pewno sztuka ludowa rozumiana w sensie tradycyjnym zachowa się przez d ł u g i e lata, a n i e k t ó r e jej działy m o g ą się nawet r o z w i j a ć (np. tkanina), nie zmienia to jednak faktu, iż staje się 259 �ona obecnie t y l k o j e d n y m ze sposobów artystycznej wypowiedzi ś r o d o w i s k a wiejskiego (i to nie zawsze najważniejszym). Obok niej — rozwija się, i to coraz silniej, t w ó r ­ czość s z u k a j ą c a źródeł inspiracji w c a ł y m dorobku naszej sztuki, j a k też w b e z p o ś r e d n i e j obserwacji życia. Twórczość czerpiąca zresztą r ó w n i e ż i z do­ r o b k u tradycyjnej sztuki — t w ó r c z o ś ć ama­ t o r s k a . Ta twórczość amatorska jest dziś coraz bardziej masowa i obejmuje wszystkie w a r s t w y i grupy spo­ łeczne. Z tego powodu na pewno m o ż n a u w a ż a ć j ą za prawowitego n a s t ę p c ę dawnej tradycyjnej sztuki ludowej. Toteż nierzadko nazywa się dziś artystyczne w y t w o r y amatorskie — s z t u k ą l u d o w ą , s t a w i a j ą c t y m samym znak r ó w n o ś c i m i ę d z y t r a d y c y j n ą s z t u k ą l u d o w ą a sztuką a m a t o r s k ą . Jest to jednak tylko p o z o r n i e s ł u s z n e . W istocie rzeczy bowiem, sztuka amatorska nie jest i nie może być utożsamiana ze sztuką ludową. Dlaczego? a) Sztuka ludowa — ta, k t ó r e j dorobkiem tak s i ę wszyscy szczycimy — p o w s t a ć m o g ł a jedynie w w a r u n k a c h klasowego p o d z i a ł u społeczeństwa. I w ł a ś n i e ta specyficzna sytuacja ekonomicznospołeczna określiła charakter rozwoju tej sztuki, w y j ą t k o w ą rolę tradycji, p o w o l n o ś ć z a c h o d z ą ­ cych w niej przemian, w z g l ę d n ą izolację na tle całokształtu rozwoju sztuki narodowej, wreszcie — typowe i w z g l ę d n i e t r w a ł e cechy m y ś l e n i a artystycznego, s k ł a d a j ą c e się na od­ r ę b n o ś ć stylu. Sztuka ta — j a k uprzednio wska­ z y w a l i ś m y — mimo zmian, jakie zaszły w s t r u k ­ turze społecznej naszego k r a j u , wciąż jeszcze żyje, a nawet w n i e k t ó r y c h dziedzinach ulega i n t e r e s u j ą c y m przemianom. Specyficzny charak­ ter tej sztuki, o d r ę b n o ś ć jej stylu, a w dużej mierze i fakt istnienia środowisk, w k t ó r y c h nadal powstaje i żyje — s p r a w i a j ą , że o k r e ś ­ lenie „ s z t u k a ludowa" jest dla niej w p e ł n i uzasadnione i ma k o n k r e t n ą z a w a r t o ś ć p o j ę c i o ­ wą. b) Sztuka amatorska nie jest ż a d n ą k a t e g o r i ą sztuki, mieszczą się w niej absolutnie wszystkie m o ż l i w e k i e r u n k i , nie m o ż n a m ó w i ć o jej ce­ chach stylowych czy treściowych. W y r ó ż n i a ją tylko to, że nie jest ona profesjonalna i że prze­ na tle T w ó r c z o ś ć p r o b l e m a t y k i Na p o c z ą t k u o k r e ś l m y , co r o z u m i e ć b ę d z i e m y przez pojęcie „ a m a t o r s t w o " . Przez pojęcie to rozumiemy twórczość uprawianą dla własnej przyjemności, w zasadzie w i ę c niezarobkowo i bez uprzedniego fa­ chowego przygotowania. To wszystko, co m o ż n a powie­ dzieć w k r ó t k i e j , roboczej definicji. P o d k r e ś l a m — ro­ boczej, p o n i e w a ż wymienione wyżej cechy wcale nie w y c z e r p u j ą zagadnienia. Przede wszystkim nie m o ż n a stosować ich ani zbyt rygorystycznie, ani mechanicznie. Tak np. k r y t e r i u m pracy dla w ł a s n e j przyjemności, w zasadzie słuszne i obowiązujące, nie wyczerpuje za­ gadnienia. Szkic malarski robiony przez rzeźbiarza na marginesie jego pracy, a w i ę c dla p r z y j e m n o ś c i — trudno przecież n a z w a ć amatorskim. Z drugiej strony, 260 w a ż n i e tworzona jest z m n i e j s z ą świadomością przebiegu procesu artystycznego, z mniejszym b a g a ż e m w i a d o m o ś c i fachowych, z pominięciem d o ś w i a d c z e n i a , k t ó r e przekazuje szkoła w pro­ cesie nauki. c) Określić s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ l u d o w ą " — to znaczy, r o z u m u j ą c logicznie, u z n a ć j ą W naszym ustroju za s z t u k ę l u d u , to jest całego s p o ł e ­ c z e ń s t w a . A l e t u n a s u w a j ą się wątpliwości. W t a k i m w y p a d k u bowiem „ l u d o w e " b ę d ą za­ r ó w n o obrazki malowane amatorsko, dla w ł a s ­ nej satysfakcji przez profesora uniwersytetu, j a k też przez robotnika czy d o r o ż k a r z a z Mławy. I przyznam, że nie bardzo rozumiem, dlaczego taki obrazeczek profesora ma b y ć tak samo „ludowy", j a k obrazek robotnika z Nowej Huty. Coś t u chyba nie jest w p o r z ą d k u . A l e jeśli m i m o to uznamy, że k a ż d a t w ó r ­ czość, k t ó r a wywodzi s i ę z naszego społeczeń­ stwa, jest ludowa (w t a k i m sensie, j a k np. m ó ­ w i m y : ludowa ojczyzna, czy: budowniczy Polski Ludowej), to l u d o w y m i b ę d ą przecież nie tylko obrazki profesora czy d o r o ż k a r z a , ale i prace Pronaszki, Taranczewskiego czy Eibischa! T y l k o że j a k r o z u m i e ć w ó w c z a s sens nazwy nowej instytucji p o w o ł a n e j do sprawowania opieki metodycznej nad ruchem amatorskim: „ C e n t r a l ­ ny D o m Twórczości Ludowej"? Przecież insty­ tucja ta nie opiekuje się chyba Dunikowskim czy Eibischem? O k r e ś l a j ą c więc s z t u k ę a m a t o r s k ą j a k o „ludową", t j . s z t u k ę naszego ludu — dochodzimy do tego, że albo sztuka zawodowa (uczona) m i e ś c i się również w o b r ę b i e tego pojęcia, albo też poza n i m , co w obu wypadkach r ó w n i e jest pozbawione sensu. Dlatego też wydaje się, że n a j r o z s ą d n i e j i najlogiczniej byłoby n a z y w a ć twórczość a m a t o r s k ą — t w ó r ­ czością a m a t o r s k ą , a twórczość l u d o w ą o p a r t ą o tra­ dycję — twórczością l u d o w ą lub s z t u k ą ludową. A j e ­ śli chcemy b y ć już bardzo ściśli i p o d k r e ś l a ć to, że chodzi nam jednak o dawno u k s z t a ł t o w a n e pojęcie sztuki ludowej, p r z e c h o d z ą c e dziś r ó ż n e zmiany — to m ó w i m y : tradycyjna sztuka ludowa. Tyle o sprawach terminologii. Z kolei p r z e j d ź m y do o m ó w i e n i a z a g a d n i e ń twórczości amatorskiej i na t y m tle — twórczości plastycznej. p l a s t y c z n a r u c h u a m a t o r s k i e g o zdarza się, że niektórzy amatorzy s p r z e d a j ą swe prace. Są i w y p a d k i szczególne, np. twórczość Nikifora, który malarstwo swe traktuje jako w e w n ę t r z n ą konieczność i jedyne — obok j a ł m u ż n y — źródło utrzymania. Jeśli jednak twórczość Nikifora mimo to zaliczamy do kate­ gorii n a i w n y c h realistów, to dlatego, że cały świat jego w y o b r a ż e ń , jego warsztat artystyczny, bliższy jest umysłowości i wrażliwości „ p r y m i t y w i s t y " , amatora, niż w y k s z t a ł c o n e g o artysty, o świadomości u k s z t a ł t o w a n e j przez ś r o d o w i s k o t w ó r c z e , szkoły i t p . Z r e s z t ą szkoła, fachowe przygotowanie — chociaż sta­ n o w i pomocnicze k r y t e r i u m , nie rozwiązuje jednak problemu. W większości w y p a d k ó w sprawa fachowych s t u d i ó w p r z e s ą d z a o t y m , czy zaliczymy danego t w ó r c ę �do kategorii a r t y s t ó w uczonych, zawodowych, czy do amatorów. Nie stanowi to jednak reguły. Artysta, który nie ukończył żadnej specjalnej uczelni plastycz­ nej', może na drodze ż m u d n y c h w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń osiągnąć doskonałość warsztatu twórczego. Nie zapo­ minajmy, że z pozycji amatorskich startowali tacy wielcy malarze, j a k Van Gogh, Gauguin, U t r i l l o , a u nas Michałowski czy Slewiński. O tym, czy ktoś jest amatorem, decyduje w ostatecz­ nej instancji jego w ł a s n y stosunek do swojej t w ó r ­ czości, potwierdzony i zobiektywizowany przez prak­ tykę, przez o c e n ę ś r o d o w i s k a . Moment, w k t ó r y m Van Gogh poczuł się malarzem i zrozumiał, że twórczość artystyczna jest g ł ó w n y m , jedynym celem jego życia — zadecydował o tym, że przestał b y ć amatorem. W ł a s n a decyzja stanowi tu o» przekroczeniu Rubikonu, dzielą­ cego amatorstwo od zawodowstwa. Ale decyzja po­ twierdzona przez życie, przez p r a k t y k ę , przez h i s t o r i ę . Są oczywiście wypadki k r a ń c o w e , gdy twórczość czyjaś jest w y r a ź n i e amatorska, naiwna, p r y m i t y w n a , dyletancka, i są takie, gdzie trudno m ó w i ć o w y r a ź n e j granicy. Gdy obraz może r ó w n i e dobrze wisieć na salonie o k r ę g o w y m czy nawet ogólnopolskim, jak i na wystawie p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Gdy artysta o d r ę b n o ś ­ cią swej w i z j i stanowi zjawisko samo w sobie — nie­ powtarzalne j a k k a ż d a wielka t w ó r c z o ś ć — np. N i k i f o r czy Ociepka, i takie, gdy osiąga d o s k o n a ł o ś ć p r z e c i ę t ­ nego poziomu ogólnego (np. prace n i e k t ó r y c h absol­ w e n t ó w ognisk). Pojęcie amatorstwa jest szerokie, obejmuje roz­ ległą dziedzinę, od p r y m i t y w u aż po osiągnięcia o du­ żym ciężarze gatunkowym, od dyletantyzmu aż po zu­ pełną dojrzałość a r t y s t y c z n ą i w a r s z t a t o w ą . Tyle o zasięgu samego pojęcia. A l e określenie zasięgu nie tłumaczy jeszcze zjawiska, k t ó r e jest przecież, jak wszystkie zjawiska świadomości społecznej, osadzone konkretnie w czasie i przestrzeni. Twórczość amatorska nie jest pojęciem nowym. Nie będę tu o m a w i a ł genezy zjawiska, wystarczy przy­ pomnieć, że z twórczością a m a t o r s k ą spotykamy się już w X V I — X V I I wieku. Znane są amatorskie zespoły teatralne czy muzyczne, k t ó r e istniały na dworach i w rezydencjach magnackich. Spotykamy się r ó w n i e ż ze zjawiskiem amatorskiej twórczości plastycznej, k t ó r e to zjawisko szczególnie silnie w y s t ę p o w a ł o w k o ń c u X V I I I i w X I X wieku. Amatorstwo k w i t ł o w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h . T w o ­ rzyło nie tylko w a ż n y rozdział w historii naszej k u l t u r y artystycznej, ale w p ł y w a ł o bezpośrednio na rozwój mecenatu, na wysoki poziom świadomości artystycz­ nej środowiska. M a l o w a ł amatorsko sam k r ó l Stani­ sław Poniatowski. M a l o w a ł y panienki z dobrych do­ mów, początkowo z arystokratycznych, później miesz­ czańskich. Po amatorsku zajmowali się r ó w n i e ż ma­ larstwem wybitni t w ó r c y w innych dziedzinach, łwłaszcza pisarze i poeci. Znane s ą rysunki Goethego, Puszkina Kraszewskiego. Ale szczególne zainte­ resowanie się s z t u k ą a m a t o r s k ą datuje się od lat 1905—09, t j . od czasu gdy P a r y ż odkrywa urok sztuki prymitywnej, a Apollinaire lansuje twór­ czość H . Rousseau, po czym n a s t ę p u j e fala zaintere­ sowań „niedzielnymi artystami" („peintres du dimanche"), j a k nazywano celnika Rousseau, p r a c z k ę Seraphine, listonosza V i v i n a czy d r w a l a Dietricha. M ó w i ą c jednak o twórczości amatorskiej, o r u c h u amatorskim, m a m y na m y ś l i nie h i s t o r i ę zaintereso­ w a ń s z t u k ą a m a t o r ó w , ale konkretne zjawisko, ż y ­ wotne w naszej k u l t u r z e i z w i ą z a n e nierozerwalnie z p o j ę c i e m rewolucji k u l t u r a l n e j , z l i k w i d a c j ą wszel­ k i c h barier klasowych, społecznych i k u l t u r a l n y c h . C e c h ą specyficzną tego zjawiska jest to, że r u c h ama­ torski stanowi u nas p o t ę ż n ą d ź w i g n i ę rozwoju k u l ­ turalnego mas, że jest szkołą k s z t a ł c ą c ą rzesze od­ biorców, ź r ó d ł e m ujawniania się w y b i t n i e utalento­ wanych jednostek artystycznych, a wreszcie — że ruch amatorski stwarza nowe i nieraz niepoślednie w a r t o ś c i artystyczne. W o d r ó ż n i e n i u więc od charak­ teru amatorskiej twórczości w ustrojach klasowych jest ona u nas zjawiskiem o b e j m u j ą c y m najszersze masy, faktem s p o ł e c z n y m . A chodzi przecież w naszym ustroju — j a k to s f o r m u ł o w a ł B. Bierut — o „ o g a r ­ nięcie a t m o s f e r ą i pragnieniem wiedzy, s a m o k s z t a ł ­ cenia, u p o d o b a ń k u l t u r a l n y c h i artystycznych m i l i o ­ nowych mas młodzieży robotniczej i chłopskiej i p r z y ­ swojenie przez te masy wiedzy i u p o d o b a ń artystycz­ nych, obudzenie z a i n t e r e s o w a ń k u l t u r a l n y c h w m i l i o ­ nowych rzeszach ludu p r a c u j ą c e g o i ich zaspoko­ jenie". 1 Ruch amatorski obok działalności naszych szkół i rozwoju szkolnictwa stanowi w ł a ś n i e j e d n ą z pod­ stawowych f o r m realizacji tych z a d a ń . Dzięki niemu możliwe się staje zniesienie „ r o g a t e k k u l t u r a l n y c h " , wciągnięcie najszerszych rzesz s p o ł e c z e ń s t w a w o r b i t ę działania sztuki. Możemy więc powiedzieć, że podstawowym nadrzęd­ nym zadaniem ruchu amatorskiego jest wychowanie człowieka, rozszerzanie jego świadomości społecznej i kulturalnej. Współuczestniczenie w procesie t w ó r ­ czości artystycznej pogłębia w r a ż l i w o ś ć , wyrabia smak estetyczny, k s z t a ł t u j e uczucia — przyczynia się do wyrobienia tych cech moralnych i etycznych, k t ó r e pragniemy widzieć w człowieku naszej epoki. P o d k r e ś ­ lam t ę z a s a d n i c z ą społeczną funkcję ruchu amatorskie­ go, jako że w obecnym okresie obserwujemy masowy proces powstawania nowej inteligencji, przeważnie technicznej. Inteligencji, kształconej na ogół nader j e d ­ nostronnie, kosztem tzw. dyscyplin humanistycznych. W ciągu ostatnich 10 lat ponad 2 miliony ludzi prze­ szło ze wsi do miast, do fabryk, kopalni, hut, szkół zawodowych. Wielu z nich jest dziś d o s k o n a ł y m i m a j ­ strami, r z e m i e ś l n i k a m i o wysokiej kulturze pracy zawodowej. Potrzeb k u l t u r a l n y c h tych ludzi nie t y l k o nie u m i e l i ś m y zaspokoić, ale nieraz i n i e stara­ l i ś m y się nawet o to, aby je t y m ludziom uprzy­ tomnić. Rezultaty? Wystarczy p r z y p o m n i e ć tzw. „cie­ nie" wychowania nowego obywatela Nowej Huty czy innych wielkich z a k ł a d ó w p r z e m y s ł o w y c h . Dopiero na dalszym planie w hierarchii ważności masowego r u c h u artystycznego leżą inne jego f u n k ­ cje, k t ó r e p o k r ó t c e o m ó w i m y . 4 „Nowe Drogi", nr 11/1952 r., str. 107. 261 �w i e l k i c h o s i ą j* n i ę ć do s z e r o k i c h Z b l i ż a n i e M ó w i m y wiele o s p o ł e c z n y m o d d z i a ł y w a n i u sztuki. Niestety w praktyce nie w y g l ą d a to różowo. Do ogromnej ilości wsi, a nawet miasteczek nie docierają nasze teatry, zespoły muzyczne i estradowe. Nie wszędzie dochodzi f i l m . K u l t u r a l n e odłogi leżą t u ż pod W a r s z a w ą . Szczytowe osiągnięcia naszej k u l t u r y do ludzi nie docierają i d o t r z e ć nie m o g ą . I nie w y ­ starczy — jeśli m ó w i m y o plastyce — w y d a ć w „ S z t u ­ ce" serii reprodukcji dzieł malarstwa polskiego, a na­ wet ś w i a t o w e g o , i rzucić do s k l e p ó w w po­ wiatach, czy gromadach, aby zaczęły oddziaływać. Bez ruchu amatorskiego, bez działalności świetlic, do­ m ó w k u l t u r y , bez tysięcy zespołów teatralnych, m u T w o r z e n i e n o w y c h U j a w n i a n i e 6 O m ó w i o n e p o w y ż e j zadania r u c h u amatorskiego k s z t a ł t u j ą się różnie w poszczególnych dziedzinach. I r ó ż n e s ą też dotychczasowe d o ś w i a d c z e n i a rozwoju r u c h u amatorskiego w zakresie teatru, m u z y k i czy plastyki. Można więc m ó w i ć o specyfice poszczegól­ nych dziedzin i specyfice opieki nad n i m i . Tak np. znaleźliśmy w zasadzie p r z e k o n y w a j ą c e f o r m y pracy dla zespołów teatralnych, jasna jest t e ż na ogół l i n i a rozwojowa amatorskich zespołów ta­ necznych, c h ó r a l n y c h czy muzycznych. Można się s p i e r a ć o szczegóły, ale w zasadzie formy pracy są tam w ł a ś c i w i e r o z w i ą z a n e , efekty artystyczne b y w a j ą nieraz wysokie, członkowie p r a c u j ą z satysfakcją. W t o k u przygotowywania np. p r z e d s t a w i e ń teatral­ nych z a p o z n a j ą się z l e k t u r ą dotyczącą danego za­ gadnienia l u b okresu. Znane są p r z y k ł a d y zespołów, k t ó r y c h członkowie, p r a c u j ą c np. nad s z t u k ą Gogola czy Fredry, sięgali do i n n y c h dzieł pisarza, zapozna­ w a l i s i ę z licznymi m a t e r i a ł a m i d o t y c z ą c y m i historii danej epoki i t d . Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że udział w tego rodzaju zespołach teatralnych nie t y l k o roz­ wijał ś w i a d o m o ś ć u c z e s t n i k ó w , ale d a w a ł i m r ó w n i e ż r z e t e l n ą s a t y s f a k c j ę a r t y s t y c z n ą , zwłaszcza, gdy ze­ 262 5 a r t y s t y c z n y c h A nawet w wypadkach gdy t w ó r c z o ś ć amatorska nie osiąga tej wysokiej rangi, nierzadko zbliża się swym poziomem do dzieł sztuki uczonej, czasem górując nawet świeżością inwencji, i n d y w i d u a l n y m i t w ó r ­ czym w swej odkrywczości widzeniem ś w i a t a i zna­ jomością realiów, co wynagradza istniejące usterki formalne i niedostatek techniki. w y b i t n y c h P o w a ż n e znaczenie r u c h u amatorskiego polega w ł a ś n i e na t y m , że stwarza on możliwości dla u j a w ­ niania się u k r y t y c h t a l e n t ó w , przez co daje w zasa­ dzie możność przeprowadzania w ł a ś c i w e j r e k r u t a c j i m ł o d z i e ż y na studia artystyczne. P i s z ę : w zasadzie, p o n i e w a ż sprawa ta nie w y g l ą d a jeszcze t a k różowo, j a k b y to w y g l ą d a ł o z n i e k t ó r y c h notatek prasowych, p o n i e w a ż pomimo słusznej zasadniczej l i n i i naszej p o l i t y k i k u l t u r a l n e j — problem Janków Muzykantów nie został jeszcze w p e ł n i r o z w i ą z a n y . Odnosi się to zwłaszcza do z a g a d n i e ń twórczości plastycznej, k t ó r a wymaga niezmiernie przemyślanych form opieki i w k t ó r e j liczne p r ó b y kierowania na uczelnie p l a ­ styczne uzdolnionych t w ó r c ó w nie zawsze d a w a ł y po­ zytywne rezultaty. k u l t u r y zycznych, plastycznych — nie m o ż n a k o n t y n u o w a ć ofensywy kulturalnej, docierać z dorobkiem naszej sztuki do mas. Jest to t y m ważniejsze, że sztuka l u ­ dowa, dawniej powszechna i o d d z i a ł u j ą c a na w ł a s n ą społeczność, dziś jest j u ż w coraz silniejszym stopniu reliktem. . Nie t y l k o nie zaspokaja r o s n ą c y c h potrzeb swego ś r o d o w i s k a , ale wyizolowana od zachodzących przemian może się nawet s t a ć w pewnych wypadkach czynnikiem wstecznym, h a m u j ą c y m . Nową kulturę trzeba organizować, tak j a k organizuje się nauczanie powszechne, j a k p r z e p r o w a d z a ł o się w a l k ę z analfa­ betyzmem czy a k c j ę rozwoju czytelnictwa. w a r t o ś c i Przy całej ś w i a d o m o ś c i p r z o d u j ą c e j r o l i sztuki p r o ­ fesjonalnej, trzeba jednak stwierdzić, że twórczość amatorska nie jest jedynie powielaniem j u ż i s t n i e j ą ­ cych w a r t o ś c i . Szczególnie w zakresie sztuki p l a ­ stycznej m ó w i ć m o ż n a o cennych osiągnięciach, o w a r t o ś c i a c h t r w a ł y c h i nawet niepowtarzalnych — np. w twórczości H . Rousseau czy naszego N i k i f o r a . ś w i a t o w e j mas t a l e n t ó w spół s p o t k a ł się z uznaniem w i d o w n i , u z y s k a ł na­ g r o d ę na konkursie czy Festiwalu i t d . Jasne, że w zasadzie praca w takich zespołach rozwija w r a ż l i ­ w o ś ć a r t y s t y c z n ą uczestnika, t w o r z ą c z niego zaawan­ sowanego widza, ś w i a d o m i e i czujnie reagującego na przedstawienia widziane w zawodowym teatrze, w r a ż l i w e g o nie t y l k o na treści przedstawienia, ale i na charakter inscenizacji, na k a ż d y odcień w y k o ­ nawstwa. Podobnie oczywiście w y g l ą d a sprawa w zespołach muzycznych, c h ó r a l n y c h czy tanecznych, w k t ó r y c h satysfakcja osobista r ó w n i e ż w i ą ż e się p r z e w a ż n i e ze wzrostem świadomości artystycznej, z u w r a ż l i w i e ­ niem na s z t u k ę . Tak, ale z a u w a ż m y , że wszystko to dotyczy dzie­ dzin odtwórczych, w k t ó r y c h rola amatora spro­ wadza się do wykonawstwa. Znacznie trudniej 5 Inaczej przedstawia się sprawa z folklorem — zwłaszcza z p i e ś n i ą , t a ń c e m , m u z y k ą i l i t e r a t u r ą l u ­ dową, k t ó r e z a c h o w u j ą nadal swoją żywotność. Analiza tego zjawiska wykracza poza ramy n i ­ niejszego a r t y k u ł u , na t y m miejscu c h c i a ł b y m jedy­ nie z a s y g n a l i z o w a ć t r u d n o ś c i zagadnienia, szczegól­ nie w t y m wypadku, gdy utalentowana jednostka po­ siada j u ż wyrobiony, w ł a s n y p r o f i l artystyczny (co zachodzi r ó w n i e ż i w przypadku t w ó r c ó w ludowych) l u b też gdy odbiega o g ó l n y m poziomem rozwoju k u l ­ turalnego od poziomu kolegów na uczelni, co powo­ duje liczne zahamowania, urazy i t d . Problem ten przedstawia się p o m y ś l n i e j w zakresie amatorstwa muzycznego czy teatralnego, przy czym niepoślednią rolę odgrywa t u fakt, iż utalentowane jednostki prze­ chodzą uprzednio przez zespoły, k t ó r e d a j ą i m pewne m i n i m u m ogólnego przygotowania kulturalnego i za­ wodowego. R ó w n i e ż w zakresie p l a s t y k i zaobserwo­ w a ć m o ż n a , że jednostki p r z e c h o d z ą c e do szkolnictwa zawodowego po u k o ń c z e n i u Ogniska K u l t u r y Pla­ stycznej, d a j ą sobie na ogół r a d ę , o d p a d a j ą zaś ama­ torzy niezorganizowani. 6 �przedstawia się jednak sprawa w zakresie twór­ czości amatorskiej, a więc w tych dziedzinach, w k t ó r y c h amator sam tworzy nowe w a r t o ś c i , j a k np. w twórczości literackiej, w kompozycji czy p l a ­ styce. Trudniej — z w i e l u p o w o d ó w . Przede wszyst­ k i m z uwagi na społeczny sens twórczości. Osta­ tecznie k a ż d y — czy to będzie w i e l k i , uznany artysta, czy skromny amator — tworzy j a k o ś dla ludzi, p r z y ­ najmniej dla bliskiego otoczenia. A l e twórczość bez nadziei na j a k i k o l w i e k o d d ź w i ę k w społeczeństwie — jest gorzka i trudna. Dlatego u a m a t o r ó w l i t e r a t ó w , k o m p o z y t o r ó w czy p l a s t y k ó w tyle poczucia k r z y w d y wobec niezrozumienia, nieuznania przez innych. Członek zespołu teatralnego czy muzycznego uczest­ niczy w przygotowaniu programu, po czym uzyskuje satysfakcję a r t y s t y c z n ą w postaci k i l k u publicznych w y s t ę p ó w . Sprawa jest więc t y m samym z a ł a t w i o n a . Zaczyna się normalna praca nad n o w y m repertuarem. Ale j a k ą s a t y s f a k c j ę ma kompozytor czy literat ama­ tor? Jak rzadko usłyszeć m o ż e swoje u t w o r y ze sce­ ny, z estrady czy poczytać wydrukowane w piśmie. Stosunkowo najmniej jest t u istotny problem k o m ­ pozytorów s a m o u k ó w . Jest ich niewielu. I to zro­ zumiałe. Muzyka w najsilniejszym stopniu wymaga znajomości reguł. T u bez fachowej pomocy, bez sy­ stematycznej nauki wiele się nie osiągnie. Gorzej — z literatami. Wydawnictwa nasze, t y ­ godniki, prasa zalewane s ą setkami, t y s i ą c a m i u t w o ­ r ó w samorodnych p o e t ó w czy p r o z a i k ó w . Z n a j d u j ą się tam i prace ś w i a d c z ą c e o dużej wrażliwości, w y ­ ostrzonym zmyśle obserwacji. Ci najzdolniejsi stają się często zawodowymi pisarzami, dziennikarzami (rep o r t a ż y s t a m i ) . Z r e s z t ą — l i t e r a t u r a jest j e d y n ą dzie­ dziną sztuki, w k t ó r e j w ł a ś c i w i e zawsze zaczyna się od amatorstwa. Czy istnieje możliwość r o z s ą d n e g o organizowania tej twórczości? W p e w n y m stopniu na pewno tak. Pisanie jest przecież zawsze wyrazem jakiejś szczególnej w r a ż l i w o ś c i na życie. I nie trudno w y k o r z y s t a ć literackie upodobania dla korespondenC h a r a k t e r a m a t o r s k i e j Czy m o ż n a m ó w i ć o o d r ę b n y c h , specyficznych ce­ chach amatorskiej twórczości plastycznej, pozwala­ jących na odróżnienie jej od np. sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej? M ó w i l i ś m y j u ż o specyfice sztuki ludowej, o cechach formalnych, p o z w a l a j ą c y c h rozpoznać ją na tle r ó ż ­ nych w y t w o r ó w artystycznych. Cech takich w sztu­ ce amatorskiej nie znajdziemy. Istnieje ona bowiem zawsze obok każdej sztuki, przy czym trudno nieraz ustalić granice np. m i ę d z y s z t u k ą a m a t o r s k ą a sztu­ ką l u d o w ą czy „uczoną". W swych szczytowych dziełach, wzorowanych na kategoriach sztuki ludo­ wej czy „uczonej", twórczość amatorska przejawia identyczny z n i m i charakter, osiągając nieraz w r ę c z profesjonalną doskonałość. Ale problem sztuki amatorskiej nie da się sprowa­ dzić jedynie do ram zależności od sztuki „ u c z o n e j " czy ludowej. Obok wymienionych form spotykamy w sztuce amatorskiej r ó w n i e ż rozległy zakres t w ó r ­ czości „ p r y m i t y w n e j " , konstruowanej w mniejszej czy większej izolacji od wszelkich w p ł y w ó w , żyjącej w k r ę g u w ł a s n y c h doznań, obserwacji i potrzeb t w ó r ­ czych. I bodaj że ten zakres amatorskiej twórczości plastycznej przedstawia z estetycznego p u n k t u w i - cji z terenu, dla zasilania miejscowych gazetek ś c i e n ­ nych k o n k r e t n y m „ m i ę s e m " . Niekoniecznie m u s z ą przecież p u c h n ą ć od b a n a ł ó w . A l e p r z y j m i j m y na­ wet, że twórczość amatorska w t y m zakresie nie znajduje ż a d n e g o o d d ź w i ę k u , staje się po prostu p i ­ saniem do szuflady. Pozostawia w ó w c z a s z r o z u m i a ł ą gorycz, ale i j a k ą ś n a d z i e j ę na przyszłość. Najtrudniej przedstawia się jednak sprawa w za­ kresie twórczości plastycznej. Do wszystkich w y ­ mienionych j u ż a s p e k t ó w dochodzą t u bowiem jeszcze dodatkowe. Pierwszy to sprawa osobistej satysfakcji. S a t y s f a k c j ę daje uczestniczenie w życiu, poczucie społecznego sensu swojego w y s i ł k u . I tu okazuje się, że plastyka amatorska, zwłaszcza rzeźba, malarstwo i grafika (faworyzowane przez o r g a n i z a t o r ó w ruchu amatorskiego i ognisk) — są w ł a ś c i w i e niemal że nieprzydatne praktycznie, oderwane od f u n k c j i u ż y t ­ kowej, k t ó r ą s p e ł n i a ł y np. w y t w o r y tradycyjnego artystycznego r z e m i o s ł a ludowego. Jedyną formą publicznego pokazu prac staje się w t y c h warunkach udział w wystawach, co — j a k postaram się w y k a z a ć w dalszej części a r t y k u ł u — też nie jest ani ł a t w e , ani w y s t a r c z a j ą c e . Z r o z u m i a ł e również, że praca ama­ tora plastyka daje m u w rezultacie s p o r ą liczbę dzieł rocznie, z k t ó r y m i , po prostu m ó w i ą c , nie wiadomo często, co robić. W tych warunkach umasowienie ruchu plastycznej twórczości a m a t o r ó w jest szczegól­ nie odpowiedzialne, nie tylko bowiem nie daje g w a ­ rancji wszechstronnego rozwoju kulturalnego, ale nie­ rzadko powoduje rozgoryczenie, zawiść w stosunku do artysty zawodowca. N i e m a ł ą rolę odgrywa przy t y m fakt, iż twórczość plastyczna jest na ogół nader kosztowna, i obok wszystkich innych spraw — ta r ó w n i e ż sprzyja niezdrowej tendencji sprzedawania prac, konkurowania z a r t y s t ą zawodowcem, ubiegania się o nagrody i t d . Wszystko to wskazuje na t r u d ­ ności, j a k i e z a r y s o w u j ą się w zakresie opieki i orga­ nizacji twórczości p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Ale nim przejdziemy do p r o b l e m ó w opieki, rozpatrzmy sam charakter amatorskiej twórczości plastycznej. t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j dzenia n a j w y ż s z ą w a r t o ś ć , s t a n o w i ą c istotny w k ł a d w dorobek naszej s z t u k i . Możemy r ó w n i e ż m ó w i ć w ramach sztuki amator­ skiej o twórczości np. chorych u m y s ł o w o (bardzo i n ­ t e r e s u j ą c e wystawy takich prac o r g a n i z o w a ł corocz­ nie przed w o j n ą szpital i m . Jana Bożego w Warsza­ wie; por. ryc. 51). o twórczości młodzieży szkolnej. 7 7 P r z y j m u j ę tu określenie „prymitywiści", nader powszechne w literaturze przedmiotu. Prymitywista współczesny to człowiek p r z e w a ż n i e oderwany od k u l ­ t u r y swego ś r o d o w i s k a , w d u ż y m stopniu p o z o s t a j ą ­ cy w k r ę g u w ł a s n y c h p o s z u k i w a ń i d o z n a ń t w ó r c z y c h . B l i s k i jest sztuce dziecka, stanowi też zazwyczaj j a k ­ by dalszą jej kontynuację. Prymitywista wie 0 sztuce bardzo niewiele, tworzy na w ł a s n ą r ę k ę , brak m u zazwyczaj tego, co nazywamy b a g a ż e m k u l t u ­ ralnym. Pojęcie „ p r y m i t y w ó w , p r y m i t y w i s t ó w " p o w s t a ł o we Francji na p o c z ą t k u naszego stulecia. Warto p o d k r e ś ­ lić, że m ó w i ą c o w s p ó ł c z e s n y m malarstwie p r y m i t y w ­ n y m — miano na m y ś l i nie s z t u k ę l u d ó w p r y m i t y w ­ nych, nie do niej n a w i ą z y w a n o , ale szukano analogii z p r y m i t y w a m i flamandzkimi, z n a i w n y m widzeniem 1 w y r a ż a n i e m ś w i a t a w ł a ś c i w y m sztuce wczesnego średniowiecza. 1 263 ���r o b o t n i k ó w , c h ł o p ó w czy inteligencji. Powoduje to t a k ą rozpiętość, że trudno m ó w i ć o w s p ó l n y c h k r y ­ teriach. Jak m o ż n a bowiem p o r ó w n y w a ć ze sobą np. obrazy malowane dla w ł a s n e j p r z y j e m n o ś c i przez historyka sztuki, a więc amatorskie — z t a k ą ż t w ó r ­ czością analfabety, nie znającego w ogóle dorobku sztuki ś w i a t o w e j , perspektywy czy światłocienia. Zbyt wielka jest w t y m w y p a d k u różnica b a g a ż u k u l t u r a l n e g o ! R ó ż n a jest poza t y m skala z a i n t e r e s o w a ń i ambicji w y s t ę p u j ą c y c h w o b r ę b i e sztuki amatorskiej. Obok bowiem d y l e t a n t ó w , k o p i u j ą c y c h p r z e r ó ż n e wzory — od l a u r k o w y c h róż, aż po „Szał" P o d k o w i ń s k i e g o czy w lepszym w y p a d k u „Mojżesza" M i c h a ł a Anioła — spotykamy i n d y w i d u a l n o ś c i twórcze, chociażby takie jak Ociepka, Nikifor, P a w e ł Stolorz. Dodajmy, że zainteresowanie czy z a m i ł o w a n i e do twórczości plastycznej nie rozstrzyga bynajmniej k w e ­ stii talentu. Toteż obok wybitnie uzdolnionych, prawdziwych a r t y s t ó w a m a t o r ó w , spotykamy się r ó w n i e ż i z twórczością n i e u d o l n ą , n i e p o r a d n ą , po­ z b a w i o n ą wszelkich cech artyzmu. Z twórczością, k t ó r ą w najlepszym w y p a d k u n a z w a ć m o ż n a dyle­ tancką. Tak więc dochodzimy do wniosku, że nie m o ż n i mówić o j a k i e j ś jednej określonej sztuco amatorskiej i że w k a ż d y m w y p a d k u n a l e ż a ł o b y bliżej określać, 0 j a k i rodzaj sztuki chodzi. O m ó w m y więc poszczególne grupy. Pierwszą, niewątpliwie najciekawszą g r u p ą jest twórczość samorodna, nie u l e g a j ą c a w zasadzie w p ł y ­ w o m sztuki ludowej ani uczonej. . Reprezentuje ona najbardziej s a m o d z i e l n ą twórczość plastyczną, j a k ą spotykamy w sztuce amatorskiej. A l e grupa ta nie jest jednolita. Dzieli się oczywiście na nieudolnych 1 obdarzonych w i e l k i m talentem, na ludzi o n i s k i m stopniu rozwoju i o intensywnym życiu w e w n ę t r z ­ nym, na tych, k t ó r z y r e a g u j ą jedynie na otaczający ich świat, i takich, dla k t ó r y c h ź r ó d ł e m d o z n a ń jest ś w i a t fantazji, m a r z e ń , snów. Łączy ich wszystkich jednak samodzielność ich twórczości, n i k ł a zależność od jakichkolwiek tradycji. R o z p a t r u j ą c t w ó r c z o ś ć malarzy samorodnych u w a ­ ż a m za celowe podzielenie jej na dwie podgrupy: na twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . Co ich odróżnia? W przypadkach k r a ń c o w y c h jest to chyba w y r a ź n e . P r y m i t y w i ś c i są mniej dojrzali we­ w n ę t r z n i e , ich życie toczy się w w i ę k s z e j izolacji od 8 8 „ T w ó r c a samorodny — to talent w y c h o w u j ą c y sam siebie, w oderwaniu niejako od ogólnego n u r t u , istniejący ubocznie, jakby nie było w ogóle w ł a ś c i w e ­ go ś w i a t a l i t e r a t u r y l u b sztuki, a jego droga odby­ w a ł a się przypadkami, mozolnymi odkryciami ś w i a ­ t ó w już dawno odkrytych, j e m u przecież zupełnie nie znanych." ( S t a n i s ł a w Czernik: Z n o w u sprawa t a l e n t ó w l u ­ dowych. Wieś, n r 39/1949.) „ S a m o r o d n y artysta ludowy, p o r a j ą c się z t r u d ­ nością technicznego opanowania m a t e r i a ł u , d ą ż y nie­ ś w i a d o m i e do j a k n a j w i ę k s z y c h uproszczeń. Uprosz­ czenia te, o s i ą g n i ę t e kosztem m o ż l i w i e najmniejszego wysiłku, m a j ą p o d d a w a ć odbiorcy m a k s i m u m wyrazu. S t ą d w p r y m i t y w i e schematyzm i u b ó s t w o formy, k t ó r a ma w y r a ż a ć więcej niż osiąga. P r y m i t y w jest więc n i e w ą t p l i w i e ś w i a d e c t w e m b e z p o ś r e d n i e g o sto­ sunku do t w o r z y w a artystycznego." (Julian P r z y b o ś : P r y m i t y w i z m a twórczość l u ­ dowa. Zaranie Śląskie, 1929. V, s. 54.) 266 ś r o d o w i s k a . To często analfabeci, ludzie z tych czy innych p o w o d ó w m a j ą c y utrudniony kontakt z innymi ludźmi, z n a s z ą k u l t u r ą , książką, gazetą, r e p r o d u k c j ą . N a i w n i realiści zaś to ludzie o bogatym życiu wew­ n ę t r z n y m , o w i ę k s z y m zasobie obserwacji. Jeśli pierwsi dążą do pokazania świata, ci chcą p o k a z a ć ten świat takim, j a k i m chcieliby go widzieć. Ożywiają i n a p e ł ­ niają go swoimi w y o b r a ż e n i a m i . Ich siłą jest twórcza, organizująca w y o b r a ź n i a . Wraz z rozwojem naszej kultury, upowszechnianiem oświaty i dorobku cywilizacji, ginie kategoria p r y m i t y ­ wistów. Jest ona w dużej mierze dziedzictwem przesz­ łości, zacofania, izolacji. Nie w i d z ę natomiast powo­ dów, dla k t ó r y c h mieliby z n i k n ą ć n a i w n i realiści. Ich siłą i walorem jest o d r ę b n e widzenie świata, w ł a s n a wizja rzeczy. A tego •— mam n a d z i e j ę — nie zniszczą nawet złe w p ł y w y schematycznej sztuki. Oczywiście, przeprowadzony t u podział rysuje się jasno jedynie w przypadkach skrajnych, p r z e w a ż n i e bowiem różnice między j e d n ą a d r u g ą k a t e g o r i ą są, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, nie tyle jakościowe, ile ilościowe. M i m o to w y d a ł o m i się celowe o m ó w i e n i e obu tych kategorii oddzielnie. Prymitywiści. S ą to t w ó r c y najbliżsi sztuce dziec­ ka, najbardziej nieporadni w technice pracy. Nie zna­ ją t r u d n o ś c i , nie znają ujęć czy sytuacji niemożliwych. Malują wszystko, szukając ś m i a ł o sposobu oddania rzeczy, o k t ó r ą i m chodzi. Gdy trzeba, p a t r z ą jedno­ cześnie i z dołu i z góry, kiedy indziej, gdy chcą p o k a z a ć w n ę t r z e domu, j a k „Diabeł k u l a w y " Lesage'a, podnoszą dachy czy przezroczystymi czynią ściany. Nie boją się s z u k a ć z n a k ó w plastycznych na w y r a ­ żenie r ó ż n y c h s t a n ó w psychicznych. Są śmiali, twórczy i nieporadni. U m i e j ą n a m a l o w a ć rzeczy naj­ trudniejsze — p o k a z a ć uczucie, całą s y m b o l i k ę w i e l ­ k i c h spraw, a jednocześnie w i e l k i kłopot sprawia i m z w y k ł a ulica b i e g n ą c a w dal. Nie znają przecież praw perspektywy, światłocienia, t r ó j w y m i a r o w o ś c i brył, ruchu. Do wszystkiego dochodzić muszą sami i raz jeszcze d o k o n y w a ć o d k r y ć , k t ó r e historia sztu­ k i zna j u ż od stuleci. Dlatego w obrazkach ich świat jest nieco różny od tego, do jakiego p r z y w y k l i ś m y . Bo też i r ó ż n e jest ich widzenie i nasze. I nie dziwmy się. Widzenie ś w i a t a jest przecież nie t y l k o s p r a w ą oczu, ale i twórczego doświadczenia. A im właśnie d o ś w i a d c z e n i a tego nie dostaje. T w o r z ą w samot­ ności, w izolacji, bez całego doświadczenia naszej k u l ­ tury. Niektórzy — p o n i e w a ż żyją na odludziu, bez kontaktu z dorobkiem cywilizacji; i n n i — odcięci b a r i e r ą odrębności psychicznych od ś r o d o w i s k a . 9 Ale też dzięki temu inwencja ich nie jest s k r ę p o ­ wana ż a d n y m i schematami. Tak np. P a w e ł Stolorz prostymi, p r y m i t y w n y m i ś r o d k a m i osiąga sugestię ruchliwego, pełnego zgiełku miasta w „ R y n k u stalinogrodzkim" (ryc. 1) (proszę spojrzeć, j a k ą rolę odgry­ wa w jego obrazku s p l ą t a n a sieć p r z e w o d ó w elektrycz­ nych, j a k organizuje pulsujący r y t m ruchliwego cen­ trum). Stolorz przy t y m buduje obraz wielopiętrowy, czym z a s t ę p u j e n i e u m i e j ę t n o ś ć r o z w i ą z a n i a n o r m a l - " „ P r y m i t y w n i — pisze J. Białostocki — m y ś l ą pla­ stycznie w kategoriach fantazji i symbolu znakowege. I c h realizm jest realizmem pojęciowym, intelektual­ nym. M a l u j ą to, co wiedzą o w y g l ą d z i e p r z e d m i o t ó w . " (Kuźnica, nr 27/1949.) �nej perspektywy, i n t e r e s u j ą c o rozwiązuje również Stolorz obraz „ Z a k ł a d y hutnicze w Szopienicach" (ryc. 2). W kategoriach sztuki p r y m i t y w n e j m o ż n a r ó w n i e ż mówić o pracach Leopolda W r ó b l a (ryc. 3) czy B. Starzewskiego (ryc. 4). Naiwni realiści. Ci j u ż wiedzą w i ę c e j . Malarstwo ich bogatsze jest i bardziej wielostronne od malarstwa prymitywistów. Bogatszy jest r ó w n i e ż ich k a p i t a ł wrażeń, a nawet konkretnej wiedzy o sztuce. Sztuka jest dla nich nie tylko f o r m ą poznania n a t u r y — co często się zdarza u p r y m i t y w i s t ó w — ale w silniej­ szym stopniu w y r a ż a ich m y ś l i , stany uczuciowe, przeżycia. W twórczości ich mieszają się elementy konkretnej obserwacji i fantazja. Znajdujemy w niej i baśń, i marzenie senne, i ślady przeżyć religijnych; własny, często z a s k a k u j ą c o twórczy stosunek do świa­ ta. Z a r y z y k o w a ł b y m powiedzenie, że n a i w n i realiści inspirują się czasem bardziej l i t e r a t u r ą (nie­ koniecznie p i s a n ą lub istniejącą n a p r a w d ę ! ) , niż s a m ą obserwacją. Są czasem „ludowi", ale nie w sens e bliskości tradycyjnej ludowej sztuce. K r ą g ich w r a ­ żeń, z a i n t e r e s o w a ń bliski jest często atmosferze j a r ­ marku czy odpustu. Chcą b y ć wierni i p r a w d z i w i wobec rzeczywistości, ale i c h w i e r n o ś ć nie jest do­ słowna. Ma za to n a i w n y wdzięk, często j a k i ś l i r y z m , poetycki klimat. Są wzruszający, gdy p r a g n ą m a ­ lować świat tak j a k inni, nawet gdy kopiują p o c z t ó w - k i czy widziane reprodukcje i obrazy. W z r u s z a j ą c y — nie s w o j ą n i e p o r a d n o ś c i ą , ale w ł a ś n i e j a k ą ś p o e t y c k ą o d r ę b n o ś c i ą widzenia, k t ó r a przebija się przez i c h t w ó r c z o ś ć wszędzie, w k a ż d y m niemal temacie. Oczywiście i oni s ą różni, i to nie t y l k o dyspozy­ cjami czy s k a l ą talentu, ale nawet rodzajem i cięża­ rem swej wiedzy, doświadczeń, świadomości t w ó r c z e j . Inny jest np. nasz Ociepka, inny zaś H e n r i Rousseau czy Nikifor. Ociepka t k w i w k r ę g u ludowo-religijnych przed­ s t a w i e ń . „ T e m a t y k a jego o b r a z ó w — pisze M . Ż y wirska — w y r o s ł a nie tylko z jego osobistych w y ­ o b r a ż e ń i w i e r z e ń , ale jest z w i ą z a n a silnymi w ę z ł a m i z c a ł o k s z t a ł t e m atmosfery k u l t u r y ludowej Ś l ą s k a . 1 0 11 Jego swoista interpretacja w ą t k ó w religijnych, wzbo­ gacająca jej treść całą p l e j a d ą d u c h ó w , dziwacznych 1 0 To do nich odnoszą się najlepiej zdania, napisa­ ne o amatorach przez Jerzego M a l i n ę : „ A m a t o r z y do­ r ó w n u j ą w prostocie i odwadze realizacji dzieciom: realiści z przekonania — f a n t a ś c i w rzeczywistości. Są wszyscy t r o c h ę niezręczni, zawsze coś d e f o r m u j ą n i e ś w i a d o m i e ; p r z e c e n i a j ą znaczenie detalu, m a j ą zawsze j a k i ś sentyment dla fotografii l u b oleodruku... Mają jednak wszyscy w i e l k i e poczucie d e k o r a t y w n o ś c i bardzo swoistej, r y t m u i kompozycji." (Życie L i t e ­ rackie, nr 106/1954.) Maria Ż y w i r s k a : Twórczość plastyczna g ó r n i k ó w , cz. I I I , Ociepka Teofil. Polska Sztuka Ludowa, n r 4—5/1951, s. 134. 1 1 267 �Ryc. 6. Teofil Ryc. 268 Ociepka, 7. Teofil „Pozdrowienie Ociepka. „Śląsk". Warszawy". ��270 ��Ryc. Ryc. s t w o r ó w , jest b e z p o ś r e d n i m wyrazem ś w i a t a b a ś n i i legend ludowych." J e d n o c z e ś n i e „zaczął m a l o w a ć późno... m a j ą c 35 lat. Był już wtedy d o j r z a ł y m czło­ wiekiem o g ł ę b o k i m życiu w e w n ę t r z n y m , k t ó r e po­ zwoliło m u z b u d o w a ć swój w ł a s n y światopogląd. Gdy zdobył się na malowanie, stało się cno dla niego raczej ś r o d k i e m w y r a ż a n i a jego przeżyć w e w n ę t r z ­ nych, a nie d o z n a ń artystycznych." N i k i f o r zaś jest a n a l f a b e t ą Żyje jednak z nieuustannym poczuciem swojej krzywdy, swojego upo­ śledzenia. Toteż na k a ż d y m obrazku bezwzględnie rysuje litery, całe wyrazy, nawet jeśli stanowią przypadkowe zlepki z a u w a ż o n y c h słów. Życie we­ w n ę t r z n e N i k i f o r a jest bogate, p e ł n e naiwnej w i a r y w lepszy ś w i a t , gdzie s p r a w i e d l i w o ś ć nagrodzi ziem­ skie krzywdy, a malarze chodzić b ę d ą w glorii. W ł a ś ­ nie malarze — bo N i k i f o r wierzy g ł ę b o k o w swoje p o s ł a n n i c t w o , w w i e l k ą r o l ę malarzy, k t ó r z y tu, na ziemi, głoszą p r a w d ę o świecie i u k a z u j ą to, czego i n n i ludzie sami by nigdy ujrzeć nie mogli. H e n r i Rousseau, „ojciec" naiwnych realistów, był natomiast nader wszechstronnie w y k s z t a ł c o n y m czło­ wiekiem. Prawda, że był celnikiem w P a r y ż u , ale w k r ó t c e potem zajmuje się już przepisywaniem akt adwokackich i aby z y s k a ć pieniądze na życie (oraz malowanie) udziela lekcji muzyki, kompozycji i d y k ­ c j i . Pisze poezje oraz s z t u k ę t e a t r a l n ą . Oczywiście m o ż n a by m ó w i ć i o innych realistach naiwnych — mniej czy bardziej k u l t u r a l n i e zaawan­ sowanych, o różnej skali wrażliwości czy różnych zain­ teresowaniach t w ó r c z y c h , ale j a k się wydaje, trzy wymienione p r z y k ł a d y c h a r a k t e r y z u j ą dostatecznie rozpiętość ich twórczości. 272 13. Felicja Curylo, gospodyni z Zalipia. „Kwiaty". 14. Seraphine de Senlis, praczka „Drzewo *kwia tów". wiejska (Francja). �273 �274 �¡{ye. 20. Henri „Pejzaż". Rousseau, 275 �Hyc. 21. Adolf Dietrich, drwal (Szwajcaria). „Portret chłopca". Warto d o d a ć jeszcze, że o ile p r y m i t y w i ś c i są na ogół nieporadni, o tyle realiści n a i w n i r e p r e z e n t u j ą niekiedy wysokie umiejętności, nabyte w toku pracy. Można więc m ó w i ć np. o mistrzostwie kolorystycznym H. Rousseau czy prac N i k i f o r a z lat największego rozwoju jego talentu. A l e mistrzostwo to jest nie­ pełne, ograniczone, w y c i n k o w e . Nie dotyczy wszyst­ k i c h z a g a d n i e ń malarskich, a nawet zależy od p o d j ę ­ tego tematu. T a k np. analiza prac N i k i f o r a z r ó ż ­ nych o k r e s ó w p r z e k o n a ł a mnie, że p o d e j m u j ą c z u ­ pełnie nowe założenie (np. p o r t r e t y kuracjuszy), staje się nieporadny, brak m u tego opanowania formy, kompozycji, k t ó r e osiąga np. w w i e l k i c h seriach, zło­ żonych z kilkuset (a nawet do paru tysięcy!) warian­ t ó w tego samego tematu. N a i w n i realiści, podobnie j a k p r y m i t y w i ś c i , nie są s k r ę p o w a n i ż a d n y m i normami estetycznymi, ż a d n y m i konwencjami. Nie wiedzą, co „ m o ż n a " , a czego nie można, nie znają d o ś w i a d c z e ń , k t ó r e są siłą, ale i słabością k a ż d e g o w y k s z t a ł c o n e g o t w ó r c y . Dlatego tak ł a t w o p o d e j m u j ą decyzje, na k t ó r e m a ł o k t o by się zdobył. Dlatego m a j ą t ę d z i e c i n n ą , niefrasobliwą niemal o d w a g ę podejmowania w swych pracach te­ m a t ó w i artystycznych s k r ó t ó w , k t ó r e p r z e c i ę t n y za­ wodowy malarz u z n a ł b y za absolutnie n i e w y r a ż a l n e lub obciążone secesją, ekspresjonizmem i t p . (np. 276 T. Ociepki „Rozpacz", ryc. 5). Mówią, że Ociepka to „nasz Meksykanin". P o r ó w n a n i e nie pozbawione słuszności. A l e chyba nie tyle przez spcsób malo­ wania, lecz raczej przez p o d o b n ą p o s t a w ę wobec ży­ cia, d e c y z j ę pokazania w sugestywny sposób swego zamiaru. Sugestywny, a więc artystycznie prawdziwy. Przyjrzyjmy się, j a k konsekwentnie buduje swoje „ P o z d r o w i e n i e Warszawy", s t w a r z a j ą c radosny, ś w i ą ­ teczny n a s t r ó j ulicy, pełnej u ś m i e c h n i ę t y c h ludzi. Jak skupia u w a g ę na punkcie centralnym — k w i a ­ ciarce i ' jej radosnym, b a r w n y m stoisku. A wysuwa­ j ą c te wielkie, p i ę k n e k w i a t y i paprocie na pierwszy plan obrazu, stwarza sugestię jakiegoś bukietu kwia­ t ó w dla Warszawy (ryc. 6). Jak różne i śmiałe są obrazy Ociepki! I l e w nich ciągłej twórczej pracy wyobraźni, p o s z u k i w a ń nowych rozwiązań dla za­ mierzonego tematu (np. autoportret na tle huty, za­ t y t u ł o w a n y „Śląsk", ryc. 7, czy fantastyczna, n i to z baśni, n i to ze snu wysnuta „Dżungla", ryc. 12). Czy też p e ł e n poetyckiej fantastyki obraz „Górnik w le­ sie" (ryc. 10) Ociepka, realizując swoje fantastyczne wizje, nie liczy się wcale z d o s ł o w n ą , n a t u r a l i s t y c z n ą p r a w d ą , ustawia np. Skarbka obok konkretnych u r z ą d z e ń ko­ palnianych. Kiedy indziej maluje morze, spienione b a ł w a n y o fantastycznych grzywach. Jest w u k ł a - �dzie obrazu dużo dekoracyjności, ale nie ona decy­ duje o charakterze. Ociepka daje w ł a s n ą sugestyw­ ną wizją morza, pełnego skłębionych fal, niespokoj­ nych j a k żywe, dziwne twory. I nie d z i w i ł b y m się, gdyby nagle z tego Ociepkowego morza w y j r z a ł zmierzwiony łeb Neptuna czy innego Wodnika albo w y n u r z y ł a się p o s t a ć d z i w o ż o n y - s y r e n y . Bo nawet morze jest u Ociepki jego w ł a s n ą opowieścią-baśnią o morzu (ryc. 9). Inna, a przecież podobna w s w y m n a i w n y m rea­ lizmie i przemieszaniu e l e m e n t ó w „prawdziwych" 7 fantazją i marzeniem — jest twórczość Nikifora. 'Wzrusza j a k a ś p r y m i t y w n a k o n k r e t n o ś ć o b r a z k ó w , w k t ó r y c h święci s ą r ó w n i e realni j a k my, ś m i e r t e l ­ ni, i w k t ó r y c h wszystko jest nawet na „ t a m t y m " świecie po ziemsku konkretne. S p ó j r z m y , j a k np. Nikifor widzi „ O s t a t n i ą wieczerzę". Na dolnej po­ lowie k a r t k i przedstawia samo wydarzenie, w gór­ nej zaś połówce śpieszy z naiwnie logicznym komen­ tarzem, pokazując przygotowania do wieczerzy, w k t ó ­ rych święci k r z ą t a j ą się po kuchni, p i e k ą c chleby na ucztę (ryc. 8). Twórczość p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych realistów z w i ą ­ zana jest ze stopniem ich świadomości k u l t u r a l n e j , psychiką, zależną od tradycji obyczajowych i k u l t u ­ rowych ś r o d o w i s k a społecznego, w k t ó r y m żyją. Te momenty określają p r z e w a ż n i e treść obrazów, p o d j ę '-' Por. Andrzej Banach: Nikifor. Polska Sztuka L u ­ dowa, n r 3'1955, s. 131—170. Ryc. 22. Rosine Viva te tematy. B ę d ą to więc osobiste sprawy między N i ­ kiforem a S t w ó r c ą , serie liczące po kilkaset r ó ż n y c h w a r i a n t ó w , tragicznych p e j z a ż y z s a m o t n ą postacią artysty, w n ę t r z kościelnych, pejzaży miejskich, w i ­ d o k ó w w i l l i i p o r t r e t ó w , k t ó r e w d u ż e j mierze t ł u ­ m a c z ą się t y m , że N i k i f o r żyje w uzdrowisku, m a ­ luje obrazki, k t ó r e sprzedaje później jako p a m i ą t k i . B ę d ą to t a k ż e pejzaże śląskie Stolorza. Oczywiście m o ż n a znaleźć i cechy w s p ó l n e r ó ż n y m malarzom, z e s t a w i a ć np. Leopolda W r ó b l a z P a w ł e m Stolorzem, czy p o s u w a j ą c się dalej — w y k a z a ć pew­ ne w s p ó l n e postawy naszych t w ó r c ó w i naiwnych r e a l i s t ó w np. francuskich (por. ryc. 13, 15, 17, 19, 20). Nie zmienia to jednak faktu, że w t w ó r ­ czości malarzy p r y m i t y w n y c h przejawia s i ę nie tylko ich w ł a s n a postawa czy dyspozycja artystyczna, ale istnieją i pewne cechy, w ł a ś c i w e k u l t u r z e artystycz­ nej ś r o d o w i s k a czy psychice narodowej. T y l k o więc na podstawie tych cech artystycznych m o ż n a niekiedy nader ł a t w o rozpoznać obrazy malarzy francuskich, w ł o s k i c h czy t w o r z ą c y c h w k r ę g u k u l t u r y niemiec­ kiej (Szwajcar — Dietrich; por. ryc. 21, 22). 13 ,;! R ó w n i e ż M . Ż y w i r s k a p o r ó w n u j e w cytowanym j u ż a r t y k u l e twórczość Ociepki z H . Rousseau. Pisze t a k ż e o t y m J. B i a ł o s t o c k i : „ C i e k a w a jest zbieżność m i ę d z y t y m i polskimi artystami a i c h francuskimi poprzednikami i kolegami. Silne p o d o b i e ń s t w a m o ż n a z a o b s e r w o w a ć m i ę d z y S t ę p n i e m a V i v i n e m , Staligą a U t r i l l e m . " (cyt. art. z „Kuźnicy".) (Wiochy). „Pejzaż". 277 �Ryc. 278 24. Konstanty Lenkiewicz, rolnik. „Drużby". �279 �Tyle o tej pierwszej w kolejności omawiania g r u ­ pie p r y m i t y w i s t ó w i naiwnych r e a l i s t ó w . I chociaż nie reprezentuje ona p r z e c i ę t n e g o charakteru ama­ torskiej twórczości plastycznej ani nie stanowi cen­ tralnego ogniwa w naszej walce o społeczny sens opieki nad s z t u k ą a m a t o r s k ą , to jednak p r z y z n a ć trzeba, że z p u n k t u widzenia w a r t o ś c i artystycznych przedstawia się ona najciekawiej. reprezentuje bo­ wiem to, co najbardziej twórcze i samodzielne w arnatorstwje plastycznym. " Z kolei o m ó w i m y twórczość a m a t o r s k ą związaną z tradycyjną sztuką ludową. T ę dziedzinę reprezen­ tuje grupa t w ó r c ó w , do k t ó r e j n a l e ż ą z a r ó w n o ar­ tyści l u d o w i p o d e j m u j ą c y nowe założenia tematyczne i formalne, oparte (w mniejszym czy w i ę k s z y m stop­ niu) o t r a d y c j ę l u d o w ą , j a k też i amatorzy robotnicy, a nawet i inteligenci t w o r z ą c y w klimacie bliskim ludowej kulturze. Nie b ę d ę tu m ó w i ł o nowych poszukiwaniach te­ matycznych np. w wycinance, wyklejance czy w d y ­ wanach. O b r a c a j ą się one bowiem w k r ę g u t r ą d y - Ryc. 27. Timofiej cyjnych form i s t a n o w i ą k i ludowej. Tam jednak, kracza p r ó g tradycyjnej w ł a s n ą r ę k ę " rozszerzyć 1 1 Tichoniuk, W y r a ź n y związek z l u d o w ą formą ma również ma­ lowanka Lenkiewicza (ryc, 24), tak w schemacie rolnik. n a t u r a l n ą k o n t y n u a c j ę sztu­ gdzie ludowy t w ó r c a prze­ formy, gdzie p r ó b u j e „ną s k a l ę i ś r o d k i wyrazu, m a - Trudno dziś przewidzieć, czy i w j a k i m stopniu istnieć b ę d z i e w naszym ustroju twórczość „ p r y m i ­ t y w ó w " . Wydaje m i się. że pewne jej formy raczej z a n i k n ą , te zwłaszcza, k t ó r e w i ą ż ą się z izolacją od naszej k u l t u r y , od ś r o d o w i s k a . Likwidacja analfabe­ tyzmu, rozwój czytelnictwa, f i l m , radio, prasa, ruch świetlicowy, a szczególnie p o w s z e c h n o ś ć oświaty — czynią n i e m o ż l i w y m w przyszłości casus Nikifora. (Myślę t u zwłaszcza o całej t r e ś c i o w o - e m o c j o n a l n e j stronie jego twórczości.) A l e nie dostrzegam przy­ czyn, k t ó r e m i a ł y b y wogóle z l i k w i d o w a ć twórczość prymitywną, twórczość naiwnych realistów. Argu­ mentem tu m o ż e być chociażby H . Rousseau, z n a j ą c y nieźle l i t e r a t u r ę , m u z y k ę , co nie przeszkodziło m u być jednym z najbardziej w z r u s z a j ą c y c h i w y r a f i n o w a ­ nych malarzy k r ę g u ..naiwnych r e a l i s t ó w " . 280 my już do czynienia z i n t e r e s u j ą c y m nas problemem. Tak np. wybitna malarka ludowa z Zalipia — Fe­ licja C u r y ł o obok malowanek o charakterze dekora­ cyjnym, opartych na motywach roślinnych, maluje r ó w ­ nież obrazki tematyczne, np. „ E l e k t r y f i k a c j a " (ryc. 23). W malowance tej w y s t ę p u j ą s k r ó t o w o podane mo­ t y w y zdobnicze chat, ale jest w nich również i ob­ serwacja zagrody plus wiedza o niej. I w ł a ś n i e ten dodatek wiedzy o przedmiocie — jest tu szczególn e charakterystyczny. K a r t o n p o w s t a ł przecież w dniach elektryfikacji wsi, elektryfikacji, o k t ó r ą z takim uporem zabiegała w ł a ś n i e C u r y ł o w a . Toteż słupy i d r u t y m a j ą w jej obrazku znaczenie dominujące. Poprzez ich równoległe ciągi widzimy zagrodę czy też schematycznego pieska. C u r y ł o w a u m i a ł a z w r ó ­ cić u w a g ę widza na to, co n a j w a ż n i e j s z e — na elek­ tryczność, a przy t y m intuicja a r t y s t k i k a z a ł a jej p o t r a k t o w a ć druty i słupy dekoracyjnie, wykorzystac­ ie w budowie kompozycji. „Stalin i Bierut na Kremlu". biegnących koni, bliskich wycinance, jak i w r y t ­ micznym u k ł a d z i e siedzących na wozie dziewcząt i chłopców. Do tradycji rzeźby ludowej n a w i ą z u j e St. Kalemba nie tylko realiami, ale rodzajem uprosz­ czeń formy rzeźbiarskiej i ornamentyki (ryc. 25). Warto t u zwrócić u w a g ę na to, że z a r ó w n o Cury­ łowa, j a k Kalemba i Lenkiewicz w y c h o d z ą z pozycji ludowych a r t y s t ó w i w dalszej pracy twórczej prze­ chodzą dosyć harmonijnie od ludowego, tradycyjnego widzenia rzeczy do nowych form, nowych t e m a t ó w . Toteż m o ż n a twórczość i c h r o z p a t r y w a ć jako swoiste pogranicze sztuki ludowej i obszarów leżących już poza nią, raczej w k r ę g u twórczości indywidualnej, k t ó r e j cechą odróżniającą np. od naiwnych realistów jest przewaga czynnika dekoracyjnego, s t a n o w i ą c e g o siłę f o r m o t w ó r c z ą większości ich prac. C h a r a k t e r y z u j ą c ogólnie stosunek twórczości takich a r t y s t ó w do sztuki ludowej, należy podkreślić, że na­ wiązują oni nie tyle do ludowych m o t y w ó w , co do �281 �282 �Ryc. 32. Pawel ludowego widzenia rzeczy. Podobnie bowiem j a k w sztuce ludowej, m a ł o interesuje ich b e z p o ś r e d n i a obserwacja natury, w twórczości swojej realizują niemal zawsze wiedzę o przedmiocie, a więc nie p r z e d s t a w i a j ą rzeczy t a k i m i , jakie są w danej c h w i l i , ale n a d a j ą i m charakter takich, jakie ich zdaniem być powinny. D o d a ć n a l e ż y , że obok tego ludowego widzenia rzeczy w y s t ę p u j ą , w ich twórczości r ó w n i e ż perspektywa czy światłocień, zapożyczone j u ż ze sztuki uczonej. Trzecią cechą charakterystyczną, właściwą r ó w n i e ż tradycyjnej sztuce ludowej, jest dekoracyjne traktowanie dzieła, przy jednoczesnym pogłębieniu wyrazu psychologicznego, nawet przez stosowanie pewnej ekspresji. O d r ę b n y m zagadnieniem jest twórczość H . RojKozłowskiej, k t ó r a w s w y m malarstwie na szkle przeszła d a l e k ą d r o g ę — od kopii autentycznych obrazów p o d h a l a ń s k i c h , poprzez s a m o d z i e l n ą t w ó r ­ czość z w i ą z a n ą ze stylem i charakterem tradycyjnych przedstawień, aż po prace z lat ostatnich, n a w i ą z u j ą c e do historii (Kostka-Napierski), do folkloru (ryc. 26). Na Wróbel. „Taniec" p r z y k ł a d z i e R o j - K o z ł o w s k i e j m o ż n a o b s e r w o w a ć cały proces emancypacji ludowych a r t y s t ó w — od p r y m i ­ tywnego widzenia ś w i a t a a ż po ś w i a d o m e przejęcie i zrozumienie zasad kompozycji, ornamentu i t p . Innego rodzaju n a w i ą z a n i e do sztuki ludowej w y ­ s t ę p u j e w twórczości np. T. Tichoniuka. T r u d n o tu nawet m ó w i ć o j a k i m ś w p ł y w i e samej sztuki ludo­ wej. W y s t ę p u j e tu raczej z w i ą z e k ze s z t u k ą peryfe­ r y j n ą , leżącą gdzieś na granicy sztuki jarmarcznej, odpustowej. W t y m w ł a ś n i e klimacie, opromienionym z jednej strony u r o k i e m naiwnej sztuki jarmarcznej, ludowych f e s t y n ó w , z drugiej zaś t k w i ą c y m w sferze oddziaływania straszliwego drobnomieszczaństwa, t k w i dziwny obraz T. Tichoniuka „Stalin i Bierut na K r e m l u " (ryc. 27). Ale o ile w ogóle naiwny i uroczy kicz Tichoniuka leży gdzieś m i ę d z y s z t u k ą jarmarcznych m a l o w i d e ł ( e k r a n ó w ulicznych fotografów) i d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j ohydy, o tyle t w ó r c z o ś ć P a w ł a W r ó b l a mieści się na przecięciu w p ł y w ó w tej w ł a ś n i e ludowej, jarmarcznoodpustowej k u l t u r y i o d d z i a ł y w a n i a twórczości pro- 283 �284 �Ryc. 36, Fr. Goya. „Rozstrzelanie' 285 �piracji, w innych — silne, określające charakter twór­ czości. Nie zawsze też jednakowo oceniać m o ż n a rezul­ taty takiego o d d z i a ł y w a n i a . Zacznijmy od p r z y k ł a d u — twórczego, rozsądnego stosunku do wielkiego dziedzic­ twa sztuki, iprzykładu, w k t ó r y m n a w i ą z a n i e nie prze­ k r e ś l a i n d y w i d u a l n y c h cech amatora, a właśnie sprzyja ich rozwojowi, rozszerzając horyzonty i wzbogacając m y ś l e n i e plastyczne. Taka ijest w ł a ś n i e twórczość P. W r ó b l a . W r ó b e l nie jest o b o j ę t n y na dorobek historyczny ś w i a t o w e j sztuki. Wiele jego prac wskazuje nie tylko na dużą w r a ż l i w o ś ć i chłonność artystyczną, ale i na ś w i a d o m y stosunek wobec r ó ż n y c h zjawisk zachodzą­ cych w sztuce uczonej. P o r ó w n a j m y chociażby trzy obrazy (ryc. 28, 31, 32) — tak r ó ż n e od siebie, a przy t y m nie z a t r a c a j ą c e cech w ł a ś c i w y c h malarzowi. W r ó ­ bel zna r e p r o d u k c j ę dzieł sztuki, chodzi na wystawy, poza t y m — o czym też trzeba powiedzieć — przez k i l k a miesięcy uczęszczał na kursy, u t r z y m y w a ł i póź­ niej kontakt ze s w y m w y k ł a d o w c ą , pożyczając od niego książki o sztuce i reprodukcje. Jest również — co stwierdza M . Ż y w i r s k a — pod urokiem wystawy malarstwa francuskiego, k t ó r a b y ł a bodaj że w 1950 r. zorganizowana w Katowicach (przeważały repro­ dukcje). W przypadku Wróbla m o ż e m y więc m ó w i ć o t w ó r ­ czym, osobistym stosunku do sztuki uczonej, przy k t ó ­ r y m artysta zachowuje w ł a s n ą p o s t a w ę artystyczną, i nie ulega ż a d n e j , zaczerpniętej z z e w n ą t r z k o n ­ wencji. Ryc. 37. Jerzy Mastej. Kopia Michała Anioła. „Mojżesza" A l e m o ż e m y m ó w i ć r ó w n i e ż o p r z y k ł a d a c h mniej twórczej postawy, gdy w y r a ź n i e w y s t ę p u j e zapoży­ czenie pewnych form czy nawet gotowych rozwiązań. Nie jest to zresztą dziwne — jeśli się zważy, że sztuka uczona jest dla amatora w i e l k ą i często bardzo suge­ s t y w n ą szkołą. Tak np. E. G a w l i k m a l u j ą c obraz „ K r a k o w i a k " w ciekawy sposób z a i n t e r p r e t o w a ł płótno A . Orłowskiego „ Z a b a w a w karczmie", n a w i ą z u j ą c r ó w n i e ż w r o z w i ą z a n i u kompozycyjnym do schematu ,Ostatniej wieczerzy" Leonarda da V i n c i (por. ryc. 33 i 34). T w ó r c z o adaptuje r o z w i ą z a n i e kompozycji Goyi w obrazie „ Ś m i e r ć Belojannisa" F. Grabowski (por. ryc. 35 i 36). Nie ogranicza się on do uwspółcześnienia realiów, ale konsekwentnie przebudowuje u k ł a d Goyi. p r z y s t o s o w u j ą c go do swojej koncepcji Nie t y l k o więc wykasowuje z tła zamek czy zmienia źródło światła, ale w twórczy sposób przekomponowuje g r u p ę roz­ strzeliwanych. Jego Belojannis ma z t y ł u s k r ę p o w a ­ ne ręce, ale pomimo to całą postacią w y r a ż a moc, wolę w a l k i . To nie człowiek p a d a j ą c y pod gradem k u l , ale bohater. On właśnie, a nie pluton egzekucyjny w y r a ż a w t y m u k ł a d z i e siłę, wolę z w y c i ę s t w a . Grabowski k o n ­ sekwentnie prowadzi swoje założenie — nadaje więc inny w y r a z r ó w n i e ż pozostałym postaciom (np. chłopiec z podniesioną pięścią). ; 1 5 fesjonalnej. Wróbla łączy z k u l t u r ą l u d o w ą p a m i ę ć dzieciństwa (w obrazach p r z e d s t a w i a j ą c y c h dom r o ­ dzinny ze szczególną pieczołowitością p o d k r e ś l a ludo­ w y ornament na malowanych sprzętach) oraz szcze­ gólne u m i ł o w a n i e wszelkich ludowych zabaw, weso­ łych miasteczek, festynów. W w i e l u obrazach przedsta­ w i a gwarne place, p e ł n e w e s o ł y c h ludzi, b a w i ą c y c h się koło karuzeli czy na wycieczce (ryc. 28 i 29). W r ó ­ bel w y j ą t k o w o w r a ż l i w y jest na ruch. Gest jest dla niego w ł a ś c i w i e wszystkim. W r ó b e l nie maluje np. nie­ m a l nigdy twarzy, nie obchodzą go stany psychiczne ludzi, ale tylko przez ruch, gest charakteryzuje ich działanie, ich k o n k r e t n ą s y t u a c j ę . F r a p u j ą go sceny masowe — r o z w i ą z u j e je z d u ż y m dowcipem, w i d a ć , że go to bawi i cieszy. A l e t w ó r c z o ś ć W r ó b l a należy już w ł a ś c i w i e częściowo do trzeciej grupy — k t ó r ą stanowi sztuka amatorska rozwijająca się w sferze od­ działywania sztuki uczonej, profesjonalnej. Oczywiście o d d z i a ł y w a n i e sztuki uczonej na s z t u k ę a m a t o r s k ą jest bardzo r ó ż n o r o d n e . W n i e k t ó r y c h w y ­ padkach ledwie z a u w a ż a l n e , polegające raczej na ins- 18 28H M . Ż y w i r s k a , tamże, s. 141—147. P r z y k ł a d ten pokazuje, że sięgając do arcydzieł jako wzoru, nie szkolony amator m o ż e d a ć własny, i n t e r e s u j ą c y obraz, i mimo całej nieporadności tech­ nicznej osiągnąć p r z e k o n y w a j ą c y efekt. Może b y ć wreszcie mowa nawet o bezpośrednim kopiowaniu. Jest to zresztą jedna z bardziej rozpo­ wszechnionych form pracy a m a t o r ó w . Pomijam tu w tej c h w i l i s p r a w ę k o p i i jako jednego z e l e m e n t ó w wychowania plastycznego. Chodzi m i o kopie trakto­ wane jako ostateczny rezultat z a i n t e r e s o w a ń i wysiłku �amatora. Zjawisko to w y s t ę p u j e szczególnie w y r a ź n i e tam, gdzie mamy do czynienia z amatorem pozbawio­ nym inwencji i t w ó r c z y c h ambicji, dla k t ó r e g o jednak obcowanie ze s z t u k ą w i ą ż e się z zainteresowaniami odtwórczymi. Wierna kopia sprawia m u r z e t e l n ą sa­ tysfakcję, jako sprawdzian rzemieślniczej precyzji (ryc. 37). K o p i i takich nie m o ż n a o c e n i a ć w kate­ goriach artystycznych. Niosą one jednak pewien po­ żytek d o s k o n a l ą c s p r a w n o ś ć oka i ręki oraz p o g ł ę b i a ­ jąc znajomość odtwarzanych dzieł. Specyficzny sens ma kopiowanie p o l e g a j ą c e na prze­ noszeniu wzoru na i n n ą t e c h n i k ę , inny m a t e r i a ł . To już nie jest ścisłe kopiowanie — m o ż n a m ó w i ć raczej o transpozycji. W a r t o ś ć jej polega przede wszystkim na tym, że wiąże w sposób naturalny rzemiosło z problemami artystycznymi. Charakterystyczne, że ten rodzaj twórczości obejmuje p r z e w a ż n i e r z e m i e ś l ­ ników. Tak np. ś l u s a r z Luchter precyzyjnie w y k o ­ nuje w metalu kopię „ K o p e r n i k a " M a t e j k i (ryc. 38): ktoś inny, z zawodu stolarz, odtwarza w drzewie tech­ niką intarsji portret Mickiewicza (ze znanej głowy Dunikowskiego). I nie jest to chyba bez znaczenia dla ich dalszego rozwoju zawodowego, wskazuje bo­ wiem na nowe możliwości, pogłębia smak i wzbogaca wyobraźnię. Nie jest natomiast obojętne, dlaczego się kopiuje, a przede wszystkim — co się kopiuje. W ś r ó d mniej czy bardziej dyletanckich k o p i i masowo n a d s y ł a n y c h na konkursy czy wystawy niepokoi nie tyle brak uzdolnienia a u t o r ó w , ile z a s t r a s z a j ą c o zły smak. Prze­ rażenie ogarnia, gdy widzi się te „Szały" P o d k o w i ń 11 " Zjawiisko to w y s t ę p u j e również w ś r ó d mniej w y ­ robionych odbiorców, zwłaszcza w ś r o d o w i s k a c h r o ­ botniczych, chłopskich i rzemieślniczych. Spotykamy się tam niemal powszechnie z t y m , że ocena dzieła sztuki w p o w a ż n y m stopniu mierzy się precyzją, p r a ­ cowitością wykonania. Ryc. 38. Luchter. Transpozycja skiego, ckliwe g ł ó w k i odrobione „ j a k ż y w e " , straszli­ we k w i a t y czy ł a b ę d z i e na jeziorze. R ó w n i e silnie zaniepokoić m u s z ą dyletanckie prace, w k t ó r y c h ambicje a u t o r ó w i d ą w k i e r u n k u d o r ó w ­ nywania temu, co w i d z ą na naszych wystawach i sa­ lonach, przy czym przejawia s i ę to z a r ó w n o w tema­ tyce (produkcyjna, historyczne kompozycje, sceny ba­ talistyczne), j a k i w formie, d ą ż ą c e j k u naturalistycznej, niemal fotograficznej w i e r n o ś c i . I tu d o p e r o widać, j a k i w p ł y w m a j ą złe obrazy, w i s z ą c e na na­ szych wystawach, reprodukowane i popularyzowane w prasie. Jak dobrze „ p a s u j ą " do złego, mieszczań­ skiego smaku. Na pewno ani B y l i n a , ani Żółtowski, ani i n n i nasi konwencjonalni n a t u r a l i ś c i t y p u K r a ­ jewskich nie przypuszczali, że ich twórczość t a k i m i drogami t r a f i „pod strzechy". A niestety trafia (por. ryc. 42, 43, 45). Patriotyczny ozy sentymentalnoc k l i w y , konwencjonalny kicz stanowi p o w a ż n e ostrze­ żenie dla wszystkich o p i e k u n ó w amatorskiej t w ó r c z o ­ ści plastycznej (ryc. 41). Ś w i a d c z y o t y m , że panoszy się zły smak, najgorsze d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e wzory, szczególnie powszechne — j a k w s k a z u j ą wystawy — w ś r o d o w i s k a c h u r z ę d n i c z y c h i rzemieślniczych. Problem w p ł y w ó w nie ogranicza się jednak do na­ turalizmu. Na a m a t o r ó w p l a s t y k ó w o d d z i a ł u j e r ó w ­ nież impresjonizm, pointylizm, a nawet kubizm. Rzad­ ko jednak spotyka się j a k i ś t w ó r c z y , osobisty stosu­ nek do tych źródeł inspiracji. Prace Z. Słabej są t u raczej w y j ą t k i e m (np. ryc. 39). P r z e w a ż a j ą rzeczy nieudolne, pretensjonalne, bezsensowne (np. ryc. 40). Takie tendencje do p r e t e n s j o n a l n o ś c i , do złego drobnomieszczańskiego smaku, do k o n w e n c j o n a l n o ś c i — przykre s ą w twórczości amatorskiej, od k t ó r e j się oczekuje w ł a ś n i e więcej świeżości. A l e szczególnie ostro niepokoją, gdy się je spotyka u w y c h o w a n k ó w ognisk plastycznych. I t u dochodzimy do zasadniczego problemu — opieki nad twórczością a m a t o r s k ą . na metal „Kopernika" J. Matejki. 287 �• J ***** Ryc. .5.9. Zofia Słaba, „W sadzie". Z a g a d n i e n i e o p i e k i nad S t w i e r d ź m y od razu: opieka ta nie jest ani dosta­ teczna, ani celowa. Zasadniczym jej b ł ę d e m jest jakieś mechaniczne podchodzenie do a m a t o r ó w p l a s t y k ó w . Traktuje się ich j a k j e d n ą g r u p ę , nie dostrzegając tego, że w istocie rzeczy nie m o ż n a m ó w i ć o dyspo­ zycjach i postawach artystycznych w s p ó l n y c h wszyst­ k i m amatorom. A przecież — j a k to j u ż uprzednio s t a r a ł e m się w y k a z a ć — zupełnie inny problem w y s t ę p u j e przy opiece mad p r y m i t y w i s t a m i i n a i w n y m i realistami, zwłaszcza nad ludźmi starszymi, o w y r a ź n i e skrysta­ lizowanym p r o f i l u artystycznym, inny — w w y p a d k u m ł o d y c h , uzdolnionych a m a t o r ó w , m a j ą c y c h ambicje wzorowanie się na sztuce uczonej. Pierwszym — kursy czy systematyczne studia nie t y l k o nie przyniosą po­ żytku, ale mogą w r ę c z p r z y t ę p i ć czy zabić ich wra­ żliwość, nie dając niczego w zamian. Drugim — sy­ stematyczna opieka p r z y n i e ś ć może duże korzyści, rozwijając ich zdolności, rozszerzając wiedzę i przy­ gotowując najzdolniejszych do przejścia na drogę normalnych s t u d i ó w w liceach czy akademiach pla­ stycznych. Tak więc podstawowym w a r u n k i e m p r a w i d ł o w e j opieki jest u w z g l ę d n i a n i e różnic istniejących między poszczególnymi grupami twórczości artystycznej (o czym m ó w i l i ś m y w poprzednim rozdziale), jak też u w z g l ę d n i a n i e odmiennych ambicji i dyspozycji indy­ widualnych. Słuszne dla jednych metody nauczania m o g ą o k a z a ć się dla innych bezużyteczne, a nawet szkodliwe. B i o - 288 t w ó r c z o ś c i ą a m a t o r s k ą rąc p r z y k ł a d k r a ń c o w y •— regularna nauka rysunku czy studium aktu nie tylko nic nie da np. Ociepce, ale w r ę c z może m u zaszkodzić, zabijając w n i m jego w ł a s n y sposób widzenia artystycznego. Ten sam zaś rysunek i akt m o g ą być bardzo celowe dla uzdolnio­ nego amatora, tworzącego w k r ę g u naszych „uczo­ nych" pojęć o sztuce. Powiedzmy w y r a ź n i e : dla kształcenia a r t y s t ó w p l a ­ s t y k ó w nie ma innej drogi poza n o r m a l n ą szkołą. I ogniska w stosunku do utalentowanej młodzieży, ma­ jącej ambicje artystyczne, mogą t y l k o spełniać rolę p r z y g o t o w a w c z ą . Inaczej natomiast przedstawia się sprawa d o k s z t a ł c a n i a plastycznego ludzi dorosłych, któ­ rzy nie będą przecież nigdy zawodowymi malarzami, a twórczość swoją t r a k t u j ą jako w a r t o ś c i o w ą roz­ r y w k ę b ą d ź jako osobisty sposób wypowiadania swoich przeżyć czy w z r u s z e ń . T y m ludziom potrzebna jest raczej pomoc w ogólnym rozwijaniu swoich za­ miłowań, w rozszerzaniu wiedzy, pogłębianiu w r a ż l i ­ wości. Inaczej wreszcie w y g l ą d a zagadnienie p r y m i ­ t y w i s t ó w , naiwnych realistów — typu L . Wróbla, Ociepki czy Nikifora. W t y m wypadku nie widzę żadnej potrzeby artystycznego patronatu nad n i m i . Jeśli trzeba — zapewnijmy i m znośne w a r u n k i m a ­ terialne, p o m ó ż m y w sprawach organizacyjno-bytowych, ale nie w t r ą c a j m y się do ich twórczości. Jest ona w pewnym sensie doskonała. I umiejmy to usza­ nować. Muszą więc ulec daleko idącym zmianom istniejące formy pracy i programy nauczania. Ogniska, k t ó r y c h w ł a ś c i w y m celem było krzewienie k u l t u r y plnstycz- �opartej Ryc. 40. Przykład zlej na pseudoformalistycznych rzeźby, założeniach. nej, stały się w istocie m a ł y m i akademiami, stawiały sobie podobne zadania, stosowały podobne metody nauczania i co najgorsze — rozpalały podobne a m ­ bicje j a k szkoły plastyczne. A p o n i e w a ż i zakres ich działania był mniejszy, i przede wszystkim zupełnie inna struktura u c z e s t n i k ó w — ambicje dociągnięcia do poziomu z a w o d o w c ó w w y d a w a ł y o wiele za często i za dużo manierycznych d y l e t a n t ó w . A nawet jeśli się u d a w a ł o p o d c i ą g n ą ć amatora do poziomu popraw­ ności — to co z tego? Przecież rola ognisk nie polega na t y m , aby w y ­ p r o d u k o w a ł y tych k i l k u czy kilkunastu p r z e c i ę t n y c h plastyków. Zagubiono sens ognisk. Zapomniano, czym m a j ą b y ć . A jeszcze w 1949 r. Wł. S t r z e m i ń s k i tak trafnie sfor­ m u ł o w a ł ich rolę pisząc: „ Z a d a n i e m ognisk k u l t u r y plastycznej jest w y k s z t a ł c e n i e plastyka amatora na kulturalnego z n a w c ę sztuki. Wznosząc jego poziom — oddziałuje ognisko na otoczenie, z jak:m się styka dany amator." " Niestety te w ł a ś n i e podstawowe zadania zostały w praktyce zepchnięte na dalszy plan. Zapomniano, 17 Władysław Strzemiński: Wieś, nr 15/1949. Amatorstwo Przykłady negatywne. Ryc. 41. „Nowe „Po bitioie". Ryc. 43. „Śmierć gen. Ryc.44. „I Dywizja Kościuszkowska plastyczne. życie". Ryc. 42. Świerczewskiego". nad Odrą". �Ryl. 45. Przykład naturalistycznego obrazu o tematyce produkcyjnej. „W stoczni". �291 �Ryc. 49. Dolatowski. Rysunek do powieści E. Z o l i ; „Germinal". że chodzi przecież o p e ł n y rozwój człowieka, a nie o to, by p r z e k a z a ć m u w stosunkowo k r ó t k i m czasie j a k ą ś s u m ę warsztatowej wiedzy. A rezultat? Zamiast rozwijać ogólną k u l t u r ę artysty amatora — budziło się w n i m fałszywe ambicje i nadzieje. Zamiast w r a ż ­ liwego o£ł>iorcy — tworzyło się „nie zrozumianego", zapoznanego a r t y s t ę . Dodajmy do tego nie zawsze r o z s ą d n ą r e k l a m ę pra­ sową, bezsensowne zachwyty ze strony dyletanckiej k r y t y k i (bo taka p r z e w a ż n i e z a j m o w a ł a się ruchem a m a t o r s k i m ) , no i wreszcie złą organizację k o n ­ k u r s ó w (forsowanie za wszelką cenę „nowego tema18 1 8 Ryc. 50. Dolatowski. 292 Rysunek „Germinal". do powieści E. Zoli K r y t y k a prasowa na pewno odegrała p o w a ż n ą rolę w popularyzacji sztuki ludowej i amatorskiej, w ugruntowaniu p r z e ś w i a d c z e n i a samych t w ó r c ó w 0 społecznej w a r t o ś c i ich pracy. A l e obok tych osiąg­ n i ę ć trzeba widzieć i u j e m n ą rolę złej, d o r a ź n e j , dyle­ tanckiej k r y t y k i . Celowała w t y m swego czasu „Wieś", ale r ó w n i e ż i na ł a m a c h innych p o w a ż n y c h czasopism, gdy t y l k o trzeba b y ł o sięgnąć do omówienia np. w y ­ stawy sztuki ludowej czy amatorskiej, pojawiały się nowe, n i k o m u dotąd nie znane nazwiska i czytaliśmy w rezultacie nieodpowiedzialne peany na cześć ludzi, k t ó r z y na pewno zasługiwali na u w a g ę , ale nie na epitety „ g e n i a l n y " czy „ z n a k o m i t y " , j a k i m i szafowano bez z m r u ż e n i a oka. Taka np. K r y s t y n a P a ł y s potra­ fiła pisać o b. i n t e r e s u j ą c y m wycinankarzu lubelskim 1 D o b r z y ń s k i m : „genialny ten samouk, kierując się wrodzonym z m y s ł e m artystycznym i w i e l k i m sma­ kiem, doszedł do stosowania w swoich kompozycjach p ł a s k i c h wszelkich zasad przestrzeganych przez arty­ s t ó w zawodowych i stworzył w ł a s n ą t e c h n i k ę bez ś l a d u cech zapożyczonych. Te prawdziwe arcydzieła z d r a d z a j ą d o s k o n a ł e wyczucie l i n i i i konturu, przy mistrzowskim wykorzystaniu wszystkich walorów formy i barwy, z p o m i n i ę c i e m jakiejkolwiek fałszy­ wej stylizacji." (Wieś, nr 48/1953.) Co zdanie, to bzdu­ ra. I o tej w ł a s n e j technice bez zapożyczeń (!), i bra­ k u fałszywej stylizacji. Nie chcę b y ć złośliwym, ale �Ryc. 51. Obraz umysłowo chorej (melancholiczki) z wystawy w szpitalu Jana Bożego, Wnrszawa 1937, tu"), wystaw oraz d z i w a c z n ą p o l i t y k ę nagród, a sta­ nie się jasne, j a k w tych warunkach mogły p o w s t a ć wypaczenia ruchu p l a s t y k ó w a m a t o r ó w , s p r a w i a j ą c e , że w i e l u z nich chciało z r e z y g n o w a ć z w ł a s n e j pra­ cy, a poświęcić się sztuce. Różne instytucje, do n a j ­ wyższych instancji r z ą d o w y c h i partyjnych włącznie, zasypane były listami w tych sprawach A pisali, co gorsze, nie młodzi, lecz ludzie często już po czter­ dziestce. Chłopi, k t ó r z y c h c i e j rzucić ziemię, buchal­ terzy m a j ą c y za sobą lata pracy, robotnicy fachowcy itd. Pisano r ó w n i e ż w innej sprawie: d o m a g a j ą c się opieki, a w ł a ś c i w i e p ł a t n y c h z a m ó w i e ń . Rosło nie­ zdrowe, konkurencyjne nastawienie w stosunku do zawodowych malarzy czy rzeźbiarzy. Tak więc fał­ szywe tory opieki nad ruchem a m a t o r ó w p l a s t y k ó w d o p r o w a d z i ł y w rezultacie do tego, że dla wielu — ogniska czy nawet kursy stały się p r z e s z k o d ą w ży­ ciu, a nie pomocą. U t r u d n i a ł y ogólny awans k u l t u ­ ralny, k s z t a ł t u j ą c zamiast w r a ż l i w y c h o d b i o r c ó w dla naszej profesjonalnej sztuki — rozgoryczonych k o n ­ kurentów. Czy m o ż n a było tego u n i k n ą ć ? Chyba tak. Błędy i wypaczenia, o k t ó r y c h piszę może nawet przeja­ s k r a w i a j ą c je trochę, nie w y p ł y w a ł y tylko z przyczyn obiektywnych, j a k np. z b r a k u wykwalifikowanych kadr instruktorskich, ale przede wszystkim z nie- czyja to wina, że w ostatnich latach D o b r z y ń s k i właśnie z a t r z y m a ł się w rozwoju i w p a d ł w fałszywą stylizację... Nic dziwnego, że takie elaboraty m u s i a ł y mącić w głowie, d a w a ć niepotrzebne iluzje, p o d s y c a ć fałszywe ambicje. Ostatecznie i nasi n a j w i ę k s i — Gie­ rymski, Matejko, Dunikowski nieczęsto słyszeli po­ dobne p o c h w a ł y ! W ogóle należy chyba jak najostrzej przestrzec przed stosowaniem w ocenie twórczości ludowej czy amatorskiej zaniżonych k r y t e r i ó w . Warto p r z y p o m ­ nieć, że w sztuce „ulgowa taryfa" nie istnieje i istnieć nie może. Że brak w y k s z t a ł c e n i a i pochodzenie nie stanowią żadnej podstawy dla odmiennych ocen este­ tycznych. Trzeba p a m i ę t a ć , że j e d y n ą drogą p r a w i d ł o ­ wego rozwoju jest awans kulturalny — trudna, ż m u d ­ na droga przez szkoły, przez w y k s z t a ł c e n i e zawodowe, specjalne artystyczne. I to, co daje nasz u s t r ó j , to nie automatyczne w y r ó w n a n i e k r z y w d ludu p r a c u j ą c e g o , jego zacofania wobec inteligencji twórczej swego na­ rodu, ale prawo r ó w n e g o (choć na pewno wciąż jesz­ cze bardzo t r u d n e g o ) startu. A k a ż d y nawet cień przeciwstawienia pochodzących z ludu i nie p o s i a d a j ą c y c h w y k s z t a ł c e n i a jednostek — naszej inteligencji t w ó r c z e j (nb. też już w p o w a ż n e j części w y w o d z ą c e j się z ludu!) jest obiektywnym szkodnictwem, niezależnie od intencji, k t ó r e powodo­ wały niefortunnym dziennikarzem czy działaczem. Czas już skończyć z t y m nonsensem, że na wysta­ wach twórczości ludowej entuzjazm w z b u d z a j ą niaudolne w y t w o r y np. amatora rzeźbiarza, a wystarczy, aby w s t ą p i ł on np. do Szkoły P r z e m y s ł u Drzewnego w Zakopanem i po k i l k u m i e s i ą c a c h w y s t a w i ł nieco lepszą p r a c ę , aby została ona poddana już słusznej i ostrej krytyce. (Zresztą, powiedzmy szczerze, w szko­ le, nawet jeśli amator nasz osiągnie znaczne postępy, nikogo to j u ż nie b ę d z i e obchodziło.) Wreszcie w s p o m n i e ć należy o f a ł s z y w y m nastawia­ niu i inspirowaniu a m a t o r ó w , bo i ono r ó w n i e ż m i a ł o miejsce. Czytelnik sam osądzi, ile szkody m o g ł y przy­ nieść, a zapewne i przyniosły podobne — powiedzmy jasno — brednie. Oto np. j a k i ś p. A . Z. pisał o w y ­ stawie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w : ,.Na k o ń c u wreszcie k i l k a słów o tych, którzy jeszcze niezupełnie w ł a ś c i w i e pojęli wymagania, jakie stawia przed p l a s t y k ą nowy styl socjalistycz­ ny... (O T. Ociepce — przyp: A. J . ) . Jego barwna i nie pozbawiona uroku kompozycja »Raj p t a k ó w « nie ma nic w s p ó l n e g o z socjalistycznym realiz­ mem... T a k ż e Wróbel, towarzysz pracy Ociepki, podlega p e w n y m skazom formalistycznym: zbyt schematyczne traktowanie plamy barwnej i prze­ sadzony syntetyzm w ujęciu formy niepotrzebnie wypaczają właściwą intencję a r t y s t y c z n ą tego płodnego amatora." (Nowa K u l t u r a , nr 33/1951). 293 �Ryc. 52. Sankiewicz. „Pokój". Miedź" zrozumienia istotnych z a d a ń i celów opieki nad ama­ torami, z patrzenia na r u c h amatorski przez pryzmat zawodowej twórczości plastycznej (por. ryc. 45, 48). Tak np. zasadnicze formy opieki o b e j m o w a ł y gra­ fikę, malarstwo i rzeźbę, nie u w z g l ę d n i a j ą c niemal z a i n t e r e s o w a ń dla rzemiosła artystycznego, zdobnic­ twa, p l a s t y k i u ż y t k o w e j . Te ostatnie działy t r a k t o ­ wane b y ł y w y r a ź n i e na dalszym planie, pomijane niemal zupełnie w konkursach czy na wystawach. I z n ó w po tej l i n i i kształciły ogniska, k ł a d ą c p u n k t ciężkości na rysunek, studia z natury, sposób malowania. Natomiast w efektach i w pracy nie w i ­ dać, by p r z y w i ą z y w a n o d o s t a t e c z n ą w a g ę do uczenia np. zasad ornamentu i tego wszystkiego, co może b y ć najbardziej przydatne w k i e r u n k u kształcenia plastyk a - u ż y t k o w c a , a przecież w t y m k i e r u n k u istnieją duże perspektywy pracy dla amatora, szczególnie dla r z e m i e ś l n i k ó w czy p r a c o w n i k ó w n i e k t ó r y c h dziedzin p r z e m y s ł u . Zdobyta wiedza i d o ś w i a d c z e n i a artystycz­ ne w t y m zakresie d a w a ł y b y się b e z p o ś r e d n i o w y z y ­ s k a ć w pracy zawodowej, rozszerzając jej zakres i w z b o g a c a j ą c możliwości. I niezmiernie w a ż n e jest, aby u m i e ć w praktyce w ł a ś c i w i e o r g a n i z o w a ć prace a m a t o r ó w , n a s t a w i a ć ich d z i a ł a n i e na konkretne, u ż y ­ teczne formy (np. ryc. 52). Najgorzej bowiem, gdy t w ó r ­ czość w ł a s n a przestaje s p r a w i a ć zadowolenie, gdy rodzi się poczucie jej bezużyteczności, n i e p r z y d a t n o ś ­ ci. A takiego p r z e ś w i a d c z e n i a w d u ż y m stopniu m u ­ szą n a b r a ć amatorzy z a j m u j ą c y się t y l k o rzeźbą czy malarstwem. a nawet z zespołami pieśni i t a ń c a (strój, kompozycja kolorystyczna całości itp.). Najważniejsze jest jednak wciągnięcie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w w prace świetlicy, i to z a r ó w n o przy u r z ą d z a n i u j e j , jak i przy w y k o ­ n y w a n i u okolicznościowych dekoracji; włączanie i n ­ wencji plastycznej a m a t o r ó w do k o n k u r s ó w czytelni­ czych i pracy bibliotek. T a k ż e ilustracje do przeczy­ tanych k s i ą ż e k s t a n o w i ć m o g ą interesującą zawsze w y s t a w ę , d a j ą c ą s a t y s f a k c j ę ich twórcy, a zachęcę do czytania —• widzom. S ł u s z n e jest też wciąganie a m a t o r ó w p l a s t y k ó w do redagowania gazetek ścien­ nych, „ b ł y s k a w i c " itp. Celny satyryczny rysunek działa często mocniej niż dobry nawet tekst. Wreszcie, aby w y c z e r p a ć zagadnienie, za celowe u w a ż a m pro­ pagowanie formy szkiców, notatek rysunkowych — bądź d o t y c z ą c y c h pewnych w y d a r z e ń , b ą d ź robionych np. w czasie wycieczek, zwiedzania stolicy itp. Oczy­ wiście świetlice i powiatowe domy k u l t u r y powinny częściej, a może nawet systematycznie organizować wystawy prac a m a t o r ó w p l a s t y k ó w , i to zarówno z zakresu p a m i ą t k a r s t w a , rzemiosła artystycznego, zdobnictwa, j a k wspomnianych wyżej szkiców, i l u ­ stracji do książek, p l a k a t ó w politycznych czy saty­ rycznych, a wreszcie rzeźb i obrazów. Dlatego celowe wydaje się propagowanie i popie­ ranie wszelkich f o r m w s p ó ł p r a c y artystycznej z ze­ społami t e a t r a l n y m i (dekoracje, kostiumy), z teatrami lalkowymi (kukły, strona plastyczna inscenizacji). A l e wystawy takie nie m o g ą być mechan cznym odbiciem „ Z a c h ę t y " czy salonów okręgowych. Stają się w ó w c z a s nonsensem i pogłębiają tylko istniejący j u ż zamęt. Problematyka sztuki amatorskiej wymaga 294 Problem wystaw jest zresztą w ruchu amatorskim szczególnie w a ż n y . Wystawy s t a n o w i ą bowiem jedyną w ł a ś c i w ą f o r m ę pokazania dorobku plastyka amatora. Toteż s ł u s z n e jest organizowanie ich, i to wielostop­ niowe — od świetlicowych przez powiatowe, woje­ wódzkie aż do ogólnopolskich. �specjalnego p r z e m y ś l e n i a nawet form ekspozycji, u k ł a ­ du demonstrowanych prac. W dotychczasowych z a ś wystawach ogólnopolskich nie stosowano w ł a ś c i w y c h , p r z e m y ś l a n y c h k r y t e r i ó w oceny przyjmowanych prac. Nie określono nawet za­ kresu pojęcia „ a m a t o r " . "*. Na I I I Ogólnopolskiej Wy­ stawie Twórczości P l a s t y k ó w A m a t o r ó w s p o t y k a l i ś m y np. prace a r t y s t ó w ludowych (niczym nie odbiegające od tradycyjnych form sztuki ludowej), d o s ł o w n i e z a ś obok nich obrazki p r y m i t y w ó w , dzieci (najmłodszy uczestnik liczył 10 lat), a b s o l w e n t ó w ognisk, a wresz­ cie d o s k o n a ł e technicznie prace a la Noakowski, r o ­ bione bodaj że przez architekta. Pokazywano w i ę c jednocześnie wachlarz od nieudolnych, pierwszych p r ó b aż po doskonałe, pełne k u l t u r y i profesjonalnej dojrzałości rysunki, rzeźby czy obrazy (np. ryc. 46, 49, PO). Co gorsza, przyznawano r ó w n i e ż nagrody i w y ­ różnienia — k i e r u j ą c się z konieczności i j a k i m i ś f a n ­ tastycznymi k r y t e r i a m i oceny, w k t ó r y c h mieszały się ze sobą: dydaktyka, polityka (faworyzowanie w a ż ­ nych tematów), a wreszcie estetyka. U w a ż a m , że przyszłe wystawy m u s z ą w y r a ź n i e dzielić się na poszczególne działy, w y o d r ę b n i a ć prace ognisk od prac s a m o u k ó w ^ p r y m i t y w ó w i t d . N i e z b ę d ­ ne też jest zaopatrywanie o b r a z ó w w w y j a ś n i a j ą c e m e t r y k i . Nazwisko samo niewiele m ó w i widzowi. A przecież na wystawie interesuje nas nie tylko bezwzględny poziom artystyczny dzieł, ale i ś r o ­ dowisko, z jakiego pochodzi plastyk amator, jego zawód, wiek, w y k s z t a ł c e n i e ogólne i plastyczne. P o ż ą d a n e jest t a k ż e u r z ą d z a n i e różnego rodzaju wystaw problemowych, p o k a z u j ą c y c h np. d r o g ę roz­ woju amatora pozostającego pod opieką ogniska czy zespołu plastycznego, oraz organizowanie wystaw de­ m o n s t r u j ą c y c h prace o k r e ś l o n y c h grup t w ó r c ó w — j a k np. górników, r z e m i e ś l n i k ó w , c h ł o p ó w i t p . D o ­ piero takie, sensownie p r z e m y ś l a n e wystawy m o g ą pozwolić 'na w y c i ą g a n i e w n i o s k ó w dotyczących np. przewagi różnych z a i n t e r e s o w a ń w poszczególnych grupach "-" i celowości takich, a nic innych metod opieki. " Tak np. u w a ż a n o , że amatorem jest człowiek, który ma za sobą k i l k a lat Akademii, ale nie u z y s k a ł końcowego dyplomu l u b też nie jest członkiem Z w i ą z ­ ku P l a s t y k ó w . Twórczość amatorska ma r ó ż n e aspekty. Chodzi 0 to, by u w z g l ę d n i a ć je w sposób harmonijny, a j e d ­ nocześnie widzieć zawsze zasadniczy kierunek i cel pracy z amatorem — ogólne dobro człowieka, jego rozwój ideowy i artystyczny. A b y nie o d r y w a ć czło­ wieka od jego ś r o d o w i s k a , od jego normalnych d ą ż e ń 1 pracy. Wiemy, że są wypadki, gdy otoczenie ceni amatora plastyka, pomaga m u ; zdarza się nawet, że sąsiedzi z a s t ę p u j ą go w czasie r o b ó t polowych, aby m ó g ł w y ­ k o n a ć p r a c ę na konkurs czy w y s t a w ę (tak b y ł o np. z T. Tichoniukiem czy P. H u l k ą ) . A l e obok tego spo­ t y k a m y się często z obojętnością czy l e k c e w a ż e n i e m ze strony ś r o d o w i s k a . Wtedy i m dalej idzie artysta amator w s w y c h poszukiwaniach, i m p o w a ż n i e j s i ę rozwija artystycznie, t y m trudniejszy staje się często jego k o n t a k t z otoczeniem. S k a r ż y się na to Wróbel, s k a r ż ą Ociepka, Centkowski i wielu innych. S ą d z ę , że zjawisko to m o ż n a w dużej mierze o b j a ś ­ nić. Po prostu rośnie człowiek — rozwija się, awan­ suje kulturalnie, a ś r o d o w i s k o pozostaje bez zmian, takie, j a k i e było. Ś w i a d c z y to, że nie p o t r a f i m y po­ w i ą z a ć pracy wychowawczej ze szkoleniową. Ż e kursy, zespoły twórczości czy nawet ogniska ograniczają się do pracy z t w ó r c a m i , a zbyt m a ł ą w a g ę p r z y k ł a d a j ą do sprawy wychowania kulturalnego s p o ł e c z e ń s t w a . A przecież chodzi nam dziś nie t y l k o o to, aby z ludu w y r a s t a l i a r t y ś c i — to bowiem ostatecznie zdarzało się u nas i przed w o j n ą , ale przede wszystkim o to, aby rośli o n i r a z e m z l u d e m . I n atym właśnie polega głęboki, sens przemian, jakie zachodzą w naszym ustroju. I na t y m też polega społeczny sens amatorskiego ruchu artystycznego. 2 0 Trzeba podkreślić, że poszczególne grupy zawo­ dowe m o g ą m i e ć pewne cechy charakterystyczne, w y ­ różniające j e w danej dziedzinie twórczości np. w m a ­ larstwie. T a k w i ę c dla g ó r n i k ó w typowe jest zaintere­ sowanie pejzażem^ ' b a r w n o ś c i ą ś w i a t a , t r a k t o w a n i e sztuki jako j a k i e g o ś odprężenia, e k w i w a l e n t u za mrok kopalni. Natomiast w ś r ó d c h ł o p ó w a m a t o r ó w , nie spo­ tykamy niemal nigdzie „czystego" krajobrazu Przy­ roda w y s t ę p u j e tam zawsze w p o w i ą z a n i u z człowie­ kiem, jego p r a c ą . P r z e w a g ę pewnych cech ma zapewne twórczość innych grup zawodowych, ale to wymaga szczegółowych studiów, w ł a ś n i e w oparciu o proble­ mowe w y s t a w y . Fotografie wykonali: B. Gajdzik: 1, 3, 5, 24, 30, 31, 32. E. Kozłowska: 2, 4, C, 7, !/, 25, 28, 35, 37, 38, 39, 42. 43, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 52. J. Swiderski: 8, 11, 12, 13, 14, 15, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 51. T. Każmierski: 10, 34, L . Żukowski: 16, St. Deptuszewski: 24. Wl. Dziurzycki: 33: CAF: 44. 295 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39ec1c266a616739d6b18fe73db75865.pdf 1c7865d8c65acf4336643b4f79ddbfda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4065 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3798 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.9 z.5 ; s.256 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUDOWA �POLSKA SZTUKA LUDOWA NR 5 ROK 1955 TREŚĆ: R o z p r a w y Str. Aleksander Jackowski Franciszek German Z problematyki współczesnej amatorskiej t w ó r ­ czości plastycznej 257 P i e ś n i ludowe w życiu Adama Mickiewicza 296 . . S p r a w o z d a n i a Maria Przeździecka Maria Przeździecka P A Ń S T W O W Y Wystawa sztuki w Olsztynie ludowej Warmii i Mazur Wystawa X-lecia sztuki ludowej, w G d a ń s k u I N S T Y T U T 313 . 318 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8fb907ec4de34468db680b1ef05e45a.pdf 761912e00207e1fca16f770a0c7ffc0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4300 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.2, s.;126-127 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES K s a w e r y P i w o c k i — STYLE I N ART, INCLUDING FOLK ART Style plays an i m p o r t a n t role i n art, namely as an element by w h i c h facts can be p u t i n order, so i n re­ search i t is impossible to w o r k w i t h o u t a system of style divisions. But, of course, i t would be a mistake to relysolely on this, for i t is essential also to analyse the sense of the style formulas used. For style, p a r t i c u l a r l y in folk art, is a reflection of the w o r l d outlook of the artist. Folk artists do not, however, consciously or uncon­ sciously, use the notion of style. So i t is necessary to carry out additional research on the conditions i n w h i c h art is created i n a given oommuniity and at a given time. The author compares several examples — flatness of background i n the pictures of Mondian and i n icons, the heraldic style of the a r t o f Mesopotamia and i n Polish paper cuts done by folk artists — and points to the necessity of finding for different formal phen­ omena the different c u l t u r a l conditions i n w h i c h they were created. For instance, i t is quite a different matter to isolate objects and forms i n contemporary a r t ; the approach to p r i m i t i v e folk art should be different again. S t a n i s ł a w B ł a s z c z y k — F O L K SCULPTURES AS OBJECTS OF C U L T I N T H E W I E L K O P O L S K A R E G I O N F i g u r a l folk sculptures used as objects of cult be­ came the subject of research as late as the early 20th century, although already i n 1839 the periodical „ P r z y ­ jaciel L u d u " (The People's Friend) published an article about a folk sculptor from the Wielkopolska region. Further interest i n the folk a r t of the Wielkopolska region was hampered by the Prussian policy of national oppression. This interest was only to be r e v i v e d at the beginning of the 20th century under the influence of artistic tends looking for national forms of expression and creative inspiration i n f o l k art. The result of this interest are short descriptions of wayside shrines and crosses w i t h sculptured figures and drawings of same for classification purposes. I n the i n t e r - w a r period, the regional movement that was v e r y active i n the W i e l k o ­ polska region favoured a g r o w t h of interest i n folk sculpture. After the Second W o r l d War, systematic research on the folk sculpture of this region was developed much more, aimed at showing its typical characteristics and evaluating the sculptures properly. I t was painted out that the folk sculptures used for c u l t i n the Wielkopolska, region were of two kinds — free standing figures and sculptures organically l i n k e d wiith the wayside shrines or crosses. The latter is characteristic of the W i e l k o ­ polska region i n the 18th century and was u n k n o w n elsewhere i n Poland. Wooden shrines and the perpendic­ ular part of the crosses are carved w i t h the figures of patron saints i n niches or on pedestals, one above the other i n several stories. These compositions are carved according to certain permanent principles. For instance, on the crucifixes, usually carved i n one piece of wood, w e see on the frontal part a group of figures connected w i t h the drama of the crucifixion. N e x t to Christ, there is the V i r g i n Mary, St. Veronica, M a r y Magdalene, and often also A d a m and Eva under an apple tree — depicting the whole problem of the f a l l of man and expiation. On the sides there are various saints, the patrons of the founders and their families. Crosses founded by the people are a sort of f a m i l y monument for the peasants. The subject matter of the shrines w i t h the f i g u r e of the Sad Christ or w i t h a saint on the top is similar. T e r e s a J a b ł o ń s k a — GOTHIC POLISH FOLK CARVINGS TRADITIONS I N There is a large group of folk carvings that are obviously inspired by historical works of art, among others, the Gothic style. This tradition is discussed i n 126 relation to four groups, classified according to subject: Madonna and Child, Pieta, the Sad Christ and Christ Crucified. The material was divided into three classes: 1) histo­ rical, i n w h i c h Gothic forms have been completely transformed. The folk artist, inspired by formal Gothic arrangements, creates something quite independent of them; 2) works strongly l i n k e d w i t h the Gothic pattern. The artist is under the influence of the style and tries to copy i t , but even so, the impression of folk art predom­ inates; 3) works i n w h i c h the artist has succeeded in making a successful copy of Gothic patterns, Which is accepted w i t h appreciation by t h e popular purchaser, thus becoming a part of folk art. The artists show various degrees of inventiveness. The forms of the Gothic pattern are for them an object for deliberate transformation or, i n the case of artists w i t h a weaker i n d i v i d u a l i t y , they are more of a binding pattern to follow. The Gothic tradition i n contemporary folk art is kept up by the fashion for subjects that have become almost synonymous w i t h folk sculpture — above a l l the Sad Christ. S p i r i t u a l and social l i f e was concentrated round questions of religion and church. The works of art seen in churches were a source of religious and aesthetic experiences. Folk art, obtaining its patterns from these church decorations, was more of an emotional creation of sculptures t h a t carving w i t h an eye to appearance. The folk interpretation of Gothic sculptures can also be a model for sculptors. I n this case there is a successive transformation i n w h i c h the folk features emerge more strongly and the f o r m a l traditions lose their significance. J a n S e t k o w i c z — J A N P A K O S Z — F O L K SCULP­ TOR F R O M J E Z I O R Z A N I , N E A R CRACOW Jan Pakosz from Jeziorzani, near Cracow (1843— 1935) was a m a n of versatile talents. I n addition to sculp­ ting, he also did carpentry w o r k , bricklaying, and was able to make cuckoo clocks unaided, etc. Pakosz's most outstanding w o r k is the wayside shrine at Jeziorzani w i t h eleven carved and polychromed figures. The artist most probably w o r k e d far the church and modelled his w o r k on its established patterns (for instance, he knew of and used the attributes of saints). B u t he was, however, an artist w h o d i d not confine himself to repeating the k n o w n patterns and created his own artistic visions. This is proved, i f only by the distortions i n proportions and detail. Other works by Pakoisz are the sculptures in the church at Liszki, the wayside shrine at Ręczna and the b r i c k - b u i l t shrine at W i e l k i D r o g i (all of these places being i n the v i c i n i t y of Cracow). M a r e k A r p a d K o w a l s k i — MAMERT SCULPTOR OF T H E L U B U S Z R E G I O N PIÓRKO, M a m e r t Piorko, born 1901 i n the Vilno region, has lived i n Zielona Gora since 1945. He began sculpting before the war, but lack of time and his work as a village teacher, as w e l l as numerous social commitments, did not allow h i m to develop his talent. After r e t i r i n g , P i o r k o devoted his t i m e to artistic work. Each of his works has a „ l e g e n d " attached to it, the story of how i t came i n t o being, w i l l i n g l y told by the artist. A characteristic element of the sculptures of this artist from Zielona Gora is allegory. The symbols of virtue, the road of life, characters from fairy tales are often t o be found i n his works. He also sculpts subjects taken straight from l i f e — the author's reminiscences of his youth, various types of people i n their own kind of environment. Piorko made bis debut as a sculptor i n 1960 at an exhibition arranged by the Central Council of Trade �Unions in Warsaw. Since that time he has exhibited a lot, particularly i n Zielona Gora, b u t also i n Cracow, Torun and other towns. He uses l i n d e n wood almost exclusively for bis work. Mamert Piórko, often called a folk sculptor, is not one in the traditional sense of the w o r d . He is rather an amateur sculptor, bringing new values into the re­ gional culture of the Lubusz region. L e o n J o ń c z y k — SCULPTOR OF SECULAR T R U T H Edward Sutor from Nowy Targ has been carving in wood and stone since he was ten years old. The very terrible experiences of the sculptor during the Nazi occupation, when he was taken away f o r forced labour and kept i n labour earnps, as w e l l as a long nervous breakdown, have left a strong mark on his art. The figures sculpted by Sutor have faces covered w i t h w r i n k l e s and distorted by pain and suffering. One p a r t i c u l a r l y moving sculpture is „ F a t h e r h o o d " : the head of a father, cut off b y his persecutors, is held up by thehands of the children, who want to stroke i t , to say their farewell to him... E d w a r d Sutor is one of the most original antas tic individualities of the non-professional artists i n the Podhale region. The first exhibition o f this artist's works was orga­ nized by the District House of Culture i n Nowy Targ. The Tatra Museum has purchased a number of his works. lit has organized further exhibitions i n Zakopane, Cracow, Warsaw and Gera (GDR). I n spite of this, the artist is l i v i n g i n difficult m a t e r i a l circumstances and the sculptures i n his possesion are not stored properly. РЕЗЮМЕ Ксаверы Пивоцки ИСКУССТВЕ — СТИЛЬ В НАРОДНОМ В искусствоведении с т и л ь и г р а е т в а ж н у ю р о л ь , систематизируя ф а к т ы , и поэтому необходимо соста­ вить „схему стилей", ч т о б ы р у к о в о д с т в о в а т ь с я его в исследованиях. Б ы л о б ы в с е ж е неправильным ограничиваться т о л ь к о этим. Н а д о о д н о в р е м е н н о а н а ­ лизировать сущность употребляемого с т и л я , п о с к о л ь ­ ку стиль, особенно в народном искусстве, я в л я е т с я отражением м и р о в о з з р е н и я х у д о ж н и к а . Народные творцы ни сознательно, ни п о д с о з н а т е л ь н о н е п о л ь ­ зуются понятием стиля. В этой с в я з и необходимо также исследовать чем обусловлено и с к у с с т в о в д а н ­ ной общественности в д а н н ы й период. Автор приводит и с о п о с т а в л я е т н е с к о л ь к о п р и ­ меров — плоскость ф о н а в к а р т и н а х М о н д р и а н а и в иконах, геральдику стиля в и с к у с с т в е М е с о п о т а м и и и в польских б у м а ж н ы х в ы р е з к а х ( т а к п а з . в ь щ и нанки) — и у к а з ы в а е т на необходимость у с т а н о в и т ь , чем обусловлены к у л ь т у р н ы е р а з л и ч и я с х о ж и х и формальном отношении я в л е н и й . Т а к н а п р и м . иное значение имеет и з о л я ц и я п р е д м е т о в и ф о р м в с о в р е ­ менном искусстве, иное ж е в п р и м и т и в н о м и л и н а ­ родном искусстве. Станислав Блащик — НАРОДНАЯ ВЕЛИКО ПОЛЬСКАЯ С К У Л Ь П Т У Р А РЕЛИГИОЗНОГО ХА­ РАКТЕРА. Ч А С Т Ь I Народная ф и г у р н а я с к у л ь п т у р а р е л и г и о з н о г о х а ­ рактера стала предметом и с с л е д о в а н и й л и ш ь в н а ч а ­ ле X X века, хотя у ж е в 1839 г. в ж у р н а л е „Друг народа" (Пшиятель люду) б ы л а н а п е ч а т а н а с т а т ь я о великопольском народном с к у л ь п т о р е . П р у с с к а я п о ­ л и т и к а национального гнета в о с п р е п я т с т в о в а л а д а л ь ­ нейшим исследованиям в области народного т в о р ч е ­ ства Великопольши. Интерес к этому вопросу снова возник лишь в н а ч а л е X X в. п о д в л и я н и е м х у д о ­ жественных течений, и с к а в ш и х в н а р о д н о м и с к у с ­ стве национальных ф о р м т в о р ч е с к о г о выражения и вдохновения. Р е з у л ь т а т о м этих и с к а н и й я в л я ю т с я краткие описания столбов и п р и д о р о ж н ы х к р е с т о в с фигурными с к у л ь п т у р а м и и и х и н в е н т а р н ы е р и ­ сунки. В межвоенный период и н т е р е с к в е л и к о п о л ь ской народной с к у л ь п т у р е у с и л и в а л с я под в л и я н и е м оживленного регионального д в и ж е н и я . После второй мировой в о й н ы в этом н а п р а в л е н и и стали вестись более с и с т е м а т и ч е с к и е исследования с целью отметить т и п и ч н ы е ч е р т ы в е л и к о п о л ь с к о й народной с к у л ь п т у р ы и д а т ь е й д о л ж н у ю оценку. Исследователи обратили внимание, что в ВеликоП о л ь ш е выступает двоякого рода н а р о д н о е с к у л ь п ­ турное творчество культового н а з н а ч е н и я , а и м е н н о : отдельные ф и г у р ы и с к у л ь п т у р ы , о р г а н и ч е с к и с в я ­ з а н н ы е со столбами либо п р и д о р о ж н ы м и крестами. Последние встречаются в Великополыпе у ж е в X V I I I в., в д р у г и х ж е р а й о н а х П о л ь ш и и х нет. Д е ­ р е в я н н ы й столб ч а с о в е н к и и л и ж е с т е р ж е н ь креста у к р а ш а ю т р е з н ы е ф и г у р ы с в я т ы х в н и ш а х и л и на к о н с о л я х , р а с п о л о ж е н н ы х я р у с а м и . К о м п о з и ц и и эти в ы п о л н е н ы согласно о п р е д е л е н н ы м п о с т о я н н ы м п р о ­ г р а м м а м . И т а к , н а р а с п я т и я х м ы в и д и м обычно с л и ц е в о й с т о р о н ы в ы с е ч е н н у ю и з одного ствола г р у п ­ п у ф и г у р , с в я з а н н ы х с т р а г и ч е с к о й сценой р а с п я т и я Х р и с т а , т.е. р я д о м с И и с у с о м Х р и с т о м н а х о д я т с я Б о ­ гоматерь, св. В е р о н и к а , Мария Магдалина, часто т а к ж е А д а м и Е в а п о д я б л о н е й — к а к символ всей п р о б л е м а т и к и г р е х о п а д е н и я и и с к у п л е н и я ; а п об о ­ кам ф и г у р ы р а з л и ч н ы х святых — покровителей ос­ н о в а т е л я с к у л ь п т у р ы и его семьи. Т а к и м образом к р е с т ы эти я в л я ю т с я своеобразными памятниками к р е с т ь я н с к и х семейств. Подобную р о л ь играют стол­ б ы - ч а с о в е н к и , у в е н ч а н н ы е ф и г у р о й Х р и с т а Горю­ ю щ е г о и л и к а к о г о н и б у д ь святого. Тереса Яблоньска — ГОТИЧЕСКАЯ ТРАДИ­ ЦИЯ В ПОЛЬСКОЙ НАРОДНОЙ СКУЛЬПТУРЕ Существует большая группа памятников народ­ н е й с к у л ь п т у р ы , н а которой отчетливо с к а з ы в а е т с я в л и я н и е и с т о р и ч е с к и х х у д о ж е с т в е н н ы х стилей, в том ч и с л е готики. Традиция эта рассматривается в рамках четырех т е м а т и ч е с к и х г р у п п : Б о г о м а т е р ь с младенцем, Пьета, Христос Горюющий, Христос Распятый. М а т е р и а л д е л и т с я н а т р и ч а с т и : 1) п а м я т н и к и с т а р и н ы , в к о т о р ы х готические ф о р м ы подверглись полному п р е о б р а ж е н и ю : н а р о д н ы й х у д о ж н и к , вдо­ х н о в е н н ы й г о т и ч е с к и м и образцами, создает все ж е совершенно оригинальное произведение искусства. 2) П р о и з в е д е н и я более тесно с в я з а н н ы е с готическим образцом: х у д о ж н и к н а х о д и т с я под в л и я н и е м стиля и п ы т а е т с я его воспроизвести, но несмотря на это в созданном им п р о и з в е д е н и и д о м и н и р у ю т ч е р т ы н а ­ родности. 3) П р о и з в е д е н и я авторов, подражавших готическим о б р а з ц а м и с о з д а в ш и м у д а ч н ы е копии, которые положительно оценивались народными мас­ сами и в силу этого б ы л и п р и ч и с л е н ы к произве­ д е н и я м народного т в о р ч е с т в а . Х у д о ж н и к п р о я в л я е т р а з л и ч н у ю степень изобре­ т а т е л ь н о с т и . Ф о р м ы готического образца я в л я ю т с я д л я него о б ъ е к т о м продуманного перевоплощения либо ж е , в с л у ч а е более слабой т в о р ч е с к о й и н д и в и ­ д у а л ь н о с т и , м е ш а ю т ему отойти от образца. В н а с т о я щ е е в р е м я готическую т р а д и ц и ю в н а ­ родном и з о б р а з и т е л ь н о м и с к у с с т в е п о д д е р ж и в а е т м о ­ да н а темы, к о т о р ы е с т а л и ч у т ь л и не символами н а ­ родной с к у л ь п т у р ы : к н и м п р е ж д е всего относится Христос Горюющий. 127 �Д у х о в н а я и о б щ е с т в е н н а я ж и з н ь б ы л а сосредо­ точена в о к р у г р е л и г и и и к о с т е л а . П р о и з в е д е н и я и с ­ кусства, о с м а т р и в а е м ы е в к о с т е л а х , я в л я л и с ь и с т о ч ­ ником религиозных и эстетических переживаний. Народная скульптура, которая опиралась на образцы произведений религиозного характера, в большой степени отражала эмоциональное состояние, ч е м формы произведения. Образцом д л я с к у л ь п т о р а м о ж е т с л у ж и т ь т а к ж е народная интерпретация готической скульптуры. И тогда в о з н и к а е т р я д п е р е в о п л о щ е н и й , у с и л и в а ю щ и х ч е р т ы народности, п р и ч е м т р а д и ц и я ф о р м ы о с л а ­ бевает. Я н С е т к о в и ч — ЯН ПАКОШ — НАРОДНЫЙ СКУЛЬПТОР В ЕЗЁЖАНАХ ПОДКРАКОВСКИХ Я н П а к о ш и з Е з ё ж а н б л и з К р а к о в а (1843—1935) был всесторонне о д а р е н н ы м ч е л о в е к о м : б ы л с к у л ь п ­ тором, столяром, к а м е н щ и к о м , ч а с о в щ и к о м (мастерил ч а с ы с к у к у ш к а м и ) и т.п. Самым з н а ч и т е л ь н ы м п р о и з в е д е н и е м П а к о ш а я в ­ ляется часовенка в Езёжанах, которую украшают 11 р а з н ы х п о л и х р о м н ы х статуэток. Н а д о п о л а г а т ь , что с к у л ь п т о р н а х о д и л с я под в л и я н и е м р е л и г и о з н о г о искусства и о п и р а л с я на его с х е м а т и з и р о в а н н ы е ф о р ­ м ы (так н а п р и м . он х о р о ш о з н а л и использовал атрибуты с в я т ы х ) . Т е м не менее П а к о ш а н е л ь з я н а з в а т ь л и ш ь п о д р а ж а т е л е м , п о с к о л ь к у он о с у щ е с т ­ в л я л т а к ж е свои т в о р ч е с к и е з а м ы с л ы . Об этом г о в о ­ рят х о т я б ы и з м е н е н н ы е п р о п о р ц и и д е т а л е й . К другим п р о и з в е д е н и я м П а к о ш а п р и н а д л е ж а т скульптуры в костеле в Л и ш к а х , часовенка в мест­ ности Р е н ч н а и к а м е н н а я ч а с о в н я в В е л ь к и х Д р о г а х (все эти местности н а х о д я т с я в б л и з и К р а к о в а ) . Марек Арпад Ковальски — МАМЕРТ П Ю Р КО — ЛЮБУССКИЙ СКУЛЬПТОР Мамерт П ю р к о р о д и л с я в 1901 г. в В и л е н щ и н е . С 1945 г. п р о ж и в а е т в З е л е н о й Гуре. С к у л ь п т о р о м Пюрко стал е щ е д о в о й н ы , но отсутствие в р е м е н и , з а н я т и я в сельской ш к о л е , где он б ы л у ч и т е л е м , б о л ь ш а я о б щ е с т в е н н а я работа, м е ш а л и е м у р а з в и в а т ь свои д а р о в а н и я . В ы й д я н а пенсию, П ю р к о ц е л и к о м п о с в я т и л себя х у д о ж е с т в е н н о й д е я т е л ь н о с т и . К а ж д о е его п р о и з в е ­ 128 д е н и е имеет свою „легенду", и с т о р и ю своего в о з н и к ­ н о в е н и я , о к о т о р о й х у д о ж н и к охотно говорит. Х а р а к т е р н о й ч е р т о й т в о р ч е с т в а этого з е л е н о г у р ского с к у л ь п т о р а я в л я ю т с я э л е м е н т ы а л л е г о р и и . Он ч а щ е всего создает о л и ц е т в о р я ю щ и е о б р а з ы : д о б р о ­ детели, с и м в о л ы ж и з н е н н о г о ЯУТИ, с к а з о ч н ы е п е р с о ­ н а ж и . П о р о й его т е м а т и к а с в я з а н а непосредственно с ж и з н ь ю —• в о с п о м и н а н и я молодости, т и п ы л ю д е й и з о к р у ж а ю щ е г о его м и р а . П ю р к о д е б ю т и р о в а л к а к с к у л ь п т о р в 1960 г. н а в ы с т а в к е Совета п р о ф с о ю з о в в В а р ш а в е . С т е х п о р он много р а з п р и н и м а л у ч а с т и е в в ы с т а в к а х , особен­ но в З е л е н о й Гуре, а т а к ж е в К р а к о в е , Торуне и д р у г и х г о р о д а х . Свои р а б о т ы он в ы п о л н я е т почти исключительно из липового дерева. Мамерта Пюрко часто называют народным с к у л ь п т о р о м , н о он н е я в л я е т с я и м в т р а д и ц и о н н о м з н а ч е н и и этого слова. П ю р к о с к о р е е с к у л ь п т о р - л ю ­ битель, к о т о р ы й вносит н о в ы е ц е н н о с т и в р е г и о н а л ь ­ ную к у л ь т у р у Л ю б у с с к о й з е м л и . Леон Иончик ПРАВДЫ — СКУЛЬПТОР ЖИТЕЙСКОЙ Е д в а р д Сутор, ж и т е л ь Нового Т а р г а у ж е д е с я т ь лет з а н и м а е т с я р е з ь б о й по д е р е в у и к а м н ю . Т я ж е л ы е п е р е ж и в а н и я автора в годы оккупации, принудитель­ н ы е р а б о т ы и т р у д о в ы е л а г е р и в Германии, а т а к ж е з а т я ж н а я н е р в н а я б о л е з н ь г л у б о к о о т р а з и л и с ь на его скульптурах. Ему свойственны согбенные фигуры, с к о р б н ы е , и з р е з а н н ы е м о р щ и н а м и , и с к а ж е н н ы е бо­ л ь ю и с т р а д а н и я м и л и ц а . Особенно т я ж е л о е в п е ч а т ­ л е н и е п р о и з в о д и т его с к у л ь п т у р а „ О т ц о в с т в о " : лес д е т с к и х р у к п о д д е р ж и в а е т о т р у б л е н н у ю п а л а ч о м го­ л о в у отца. Д е т с к и е р у ч е н к и х о т я т п р и л а с к а т ь его, хотят попрощаться с ним. В непрофессиональном искусстве Подгалья Эд­ вард Сутор п р и н а д л е ж и т к самым оригинальным, ярко в ы р а ж е н н ы м творческим индивидуальностям. П е р в у ю в ы с т а в к у работ Сутора о р г а н и з о в а л П О ­ БИТОВЫЙ д о м к у л ь т у р ы в Новом Т а р г е . Т а т ж а н с к и й м у з е й п р и о б р е л р я д его с к у л ь п т у р и в свою очередь организовал выставки в Закопане, Кракове, Варша­ ве, и Гере (ГДР). Н е с м о т р я н а это Сутор ж и в е т скуд­ но, и с п ы т ы в а е т м а т е р и а л ь н ы е т р у д н о с т и и н е может с о з д а т ь н а д л е ж а щ и х у с л о в и й д л я х р а н е н и я своих скульптур. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO P A N B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40 /o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy p ó ł r o c z n e i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. 9 SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrociaw, Oddział w War­ szawie 1972. Nakład: 1800 + "135 egz. Objętość: 9,50 ark. wyd.: 8,00 ark. druk. Papier: ilustr. I I I ki., 120 gram., A l . Karton: biały, I I I kl., 220 gram., B I . Oddano do s k ł a d a n i a 19.11.1972. Podpisano do d r u k u 8.XI.1972. Wydrukowano w listopadzie 1972. Cena 18,— zł. Zakłady Graficzne „Tamka" - Zakład nr 2, Warszawa, Zam. 136. A-103. ul. Podchorążych 39. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/70a6294751759c02c6487c319e5e08e4.pdf 76d82ebf42d05c29cd25b5737d577499 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4778 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania/ LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.309-415 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text RECENZJE I SPRAWOZDANIA STYS WINCENTY, « D r o g i Postępu Gospodar­ c z e g o W s b>. S t u d i u m szczegółowe n a przykładzie zbiorowości próbnej w s i H u s o w a . Prace W r o c ł a w s k i e g o T o w a r z y s t w a N a u k o ­ wego, 1947, seria A, n r 4, str. 1—344+5 m a p . T o i x > n m i k o w e dzieło s i a n o w i w v n i k przeszło d w u d z i e s t o ­ letniego ślęczenia n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i , księgami s a d o w y m i na t e r e n i e w s i r o d z i n n e j , a wypełnionymi osobiści; w bezpośred­ n i m zetknięciu z b a d a n y m i . D a j e ono z a t e m n i e t y l k o p e w n y , o b i e k t y w n y i szczegółowy o b r a z stosunków panujących w n i e j o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w y b u c h e m w o j n y W v ż w s z y s t k o iest d o p r o w a d z o n e do s t a n u z r o k u 1937 150-tej ' r o c z n i c y - " m e t r y k i .Józefińskiej. D a j e o n o p o n a d t o perspektywę przeszło pięciu n i i n i o n v c h s t u l e c i a wlec o k r e s u dłuższego o d t v e h l e i m d a r m c h w i e k ó w j a k i e oddzielają H e s i o d a o d r e f o r m Solona W i ą ż e o n o przeszłość z 'teraźniejszością odsłania m e c h a n i z m żywota t e j p o d ­ s t a w o w e i j e d n o s t k i społecznej ' j a k a d l a ' b i o l o g a jest wieś t r w a ­ jąca w z n a c z n i e większej i w l a c i i ^niż sie p o w s z e c h n i e n r z v n u szcza . ' powszecnmc p r z v p u ł Dzieło W i n c e n t e g o Stvaia p r z y n o s i w i e l e w p r o s t r e w e l a c y j ­ n y c h odkryć i u n a o c z n i a j a k tdębokim p r z e m i a n o m uległa nasza wieś w ciągu ostatniego s t u l e c i a . Z t y c h w z g l ę d ó w dzieło to p o ­ w i n n o się znaleźć w b i b l i o t e k a c h ekonomistów-; socjologów, e t n o ­ logów i antropologów, lecz też w s z y s t k i c h t y c h , którzy''interesują Tak na przykład badania Franciszka W о к r o j a wykazały, że założona na p r a w i e niemieckim (przypuszczalnie лу X I V wieku) *p<xb lwowska wieś Podbereżce, zupełnie pozbawiona t r a d y c j i swojej prze­ szłości, gdyż pod wpływem nacjonalistycznej propagandy przypisująca swoją obcość pochodzeniu kozackiemW?), zachowała aż dotychczas skład antropoligiczny wyjaśniający, że są potomkami niemieckich czy też śląskich osadników. 1 �310 się istota przeobrażeń zachodzących w obecnie .przeżywanym o k r e ­ sie, stanowiącym b a r d z o o s t r y zakręt h i s t o r i i , p r z e d e w s z y s t k i m społecznej. W y n i k przypuszczalnie n a j b a r d z i e j sensacyjny d l a l a i k a w d z i e d z i n i e badań n a d przeszłością stosunków " a g r a r n y c h s t a ­ n o w i s t w i e r d z e n i e , że graaiice łanów, w v t k i u e l v e h p r z y l o k o w a n i u w s i na p r a w i e n i e m i e c k i m około r o k u 1385, żyja dotychczas w p o ­ staci m i e d z odgraniczających p o l e t k a chłopskie. M o z o l n e s t u d i a n a d m a p a m i k a t a s t r a l n y m i i tytułami własności u m o ż l i w i ł y z r e k o n s t r u o w a n i e d a w n y c h łanów,'ustalenie i c h p o w i e r z c h n i i s t w i e r dzenic, że łan h u s o w s k i miał około 60 m o r g ó w a u s t r i a c k i c h , b v l nieco większy nai z i e m i a c h g o r s z y c h i n m i e i s z y n a l e p s z y c h , a p o ­ n a d t o że m i e m i c v г końca X I V " w i e k u b y l i p i e n y s z w z e d n y m i f a ­ c h o w c a m i . P o s i a d a l i o n i b o w i e m pełne z r o z u m i e n i e d l a m i e j s c o w y r h warunków terenowych, j a k k o l w i e k p r a c o w a l i n a obszarze nudo wczas ieszeze z a l e s i o n y m W z o r o w v m r o / w i a z a m e m z a g a d ­ nień m i e r n i c z y c h 1>г уш szcza m i e tłumaczyć należy f a k t że° r e z u l l a t v i c h n l a n a w a i i i a urzestrzenne^o w ' ' c i a < m czterech s t u l e c i u W k tylko s u S w i ^ S i m / n i n o i n Z ogólnei l i c z b y 34 h u s o w s k eh Lmów do końca X V I I I stulecia t r z y dotrwały w nie'z i n eniónc wsLaci « w 16TuI d o k o n a n y r L nodzialu w 4 I ł * г i f i r Z S V ^ i t r / v k m " T Ь ^ Г о о / к Ы с nocł/iehr o Diecio ктЫе i s^.4okrotn^ сMOD s£ И łosi d n o i e r o s ! n w ' Ы п 1 Г Г Г п ?ntcX , ч З о Лф^епГро a E i e i J u p o d d a S i ^ ! * N i e m n i e j s e n s a c y j n y w y n i k , zasługujący na szczególna uwagę p r z v ocenie przeobrażeń o s t a t n i e g o s t u l e c i a , s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w ciągu o s t a t n i c h 150 l a t w H u s o w i e l i c z b a ludności wzrosła t r z y k r o t n i e , a ilość zboża pozostającego p o o b s i e w i e przeszło d z i e w i c c i o k r o t m e (9.23). N a w y n i k t e n złożyło sie powiększanie p o w i e r z c h n i gruntów chłopskich, s p o w o d o w a n e wchłanianiem ob¬ szaru d w o r s k i e ^ w 18% co w łączności z l i k w i d a c j a lasów, n i e ¬ użytków i częściowo p a s t w i s k powiększyło . p o w i e r z c h n i e ról u p r a w l a n y c h o 17% g d y n a t o m i a s t wydajność z h e k t a r a wzrosła p r z e szło t r z y k r o t n i e ( 3 6 ) Unaoczniło to ze c z y n n i k i e m decydującym o . o b a w i e w a r m d i w b v t u ludności było n i e powiększenie p o w i e r z c h n i u p r a w n e ! z i e m i lecz p o d n i e s i e n i e . n o z i o m u k u l t u r y ro-1n e i co t a k b a r d z o L n i e i s z y ł o odsetek'zboża odchodzącego n a zasiew D a w n i e j nochłaniał ш -Drawie 4 0 % ' a o s t a t n i o n i e w i e l e o o n a d 10% W d < X k u ta o s L t n i o t a k b a r d z o wzmożona o r o d u k H a r o ś l i n a i>rzv dużei u i L w ^ o C o y v y c h daw n i e n i e o d e r v nriew^żnie Z ™ a T i a Ш mtejscu J f 1 LL Я P ^li^b^XS «dv \X w dochodach jicnieżnych w s i stanów <^a т а к - * 'j 1 •j S' Щ ^| 'i ^ Щ Ш Ш Щ Ш �311 d w i e 11,9%, a po p o t r a c e n i u d o c h o d u z owoców n a w e t t y l k o 7,7%, Lo z n a c z y u m i e j niż r e n t y i zasiłki wynoszące 8%. Z a to" p r o d u k t y h o d o w l a n e da j a a ż 58.5%, a w y n a g r o d z e n i e za prace - 21,6% ogólnego d o c h o d u pieniężnego w s i . Przeszło t r z y k r o t n e w z m o ż e ­ n i e się ilości zboża przypadającego n a głowę i ' w y z b y w a n i e sie t y l k o s t o s u n k o w o n i e w i e l k i e j jeeo części, w łączności'z p o w i ę k ­ s z e n i e m p r o d u k c j i ziemniaków, tłumaczy n a m f a k t n a który już d a w n i e j w i e l o k r o t n i e zwracałem wneę że w o s t a t n i m pięćdzie­ sięcioleciu wzirosl n a s z y c h p o b o r o w y c h podniósł się o k i t k a c e n ­ tymetrów i zbliżył sic już dość znacznie d o średniej o p t y m a l n e i u w a r u n k o w a n e j właściwościami r a s o w y m i ludności Sa 'to o c z y ­ wiście k o n s e k w e n c j e t e - o że - l ó d obecnie n i e dai'e sie już l a k ż v w o odczuwać n a p r z e d n ó w k i j a k d a w n i e j a n i e d o s l a ek p o ­ woduje tylko niedojadanie najbiedniejszych Dawniej w Husow u L r ^ S i m c w i T a k n a S ł a d w r o k u 1831 z no w o d u ^ s t r a s m e e o " l o d u u b v ł o 56 osób a L n m S l O w a tach zciścia D o d a n o w v r a z n i e -łód i a k o mzvc zvne śmierć i R у n i e k l e s i \ o Z Z , h y l r o k S47 Х T l dem i c z e r w o n k i ubyło 63 osób epidemii D l a demografa w w y n i k a c h .profesora W i n c e n t e g o Stysia n a j ­ większa niespodziankę s t a n o w i s t w i e r d z e n i e , że w miarę r o z d r a b ­ n i a n i a sie własności chłopskiej m a l e j e p r z y r o s t n a t u r a l n y l u d n o ­ ści. O k a z u j e sie, ze rodzice w w i e k u 40 d o 50 l a t w k a t e g o r i i n a j ­ d r o b n i e j s z y c h g o s p o d a r s t w (poniżej pół h e k t a r a ) m a j a przeciętnie po t r o j e dzieci, g d y właściciele największych g o s p o d a r s t w ( p o w y ­ żej 7 hektarów) liczą i c h przeciętnie ix>nad pięcioro. D o t y c h c z a s w i e r z o n o p o w s z e c h n i e że j 4 j e n e r « i c z n i c j r o z r a d z a j a się nędzarze Na p o d s t a w i e te«o j a k się o k a z u j e n i e u z a s a d n i o n e j przesądu oparły się l e o r e l v W założenia n i e m i e c k i e g o r a s i z o n u " niepokojąc t a o świat i n t e l e k t u a l n y teza że istotę k r y l ó w ' c y w i l i z a c j i s t a ­ n o w i n a d m i e r n e r o z r a d z a n i e sie m n i e j * wartościowych składników ludności Pr/ez w / . d a d na n i a d o m a g a n o sie s t o n o w a n i a d r a s t y c z ­ n y c h 'środków z a n o h i l - a N y c z y c h które l a k ' s u m i e n n i e i szerera* z a d e . n o n s l r o w a n w okresie o k u n a c i i na z i e m i ach p o l s k i c h T y m ' emsem S skTei es « Ł ś r h bard™ n l y i m - . S s ymi noshd^ z^lnesi i 3 , r W r 7 v' n e E t S СИУТ^ПТЛОЯ^ ISh w Р,Г,Т? n L m i e c k u r h rasislów u w a £ n T w a ^ S w ! J i Zu l^rt™'vJh T u zosrało ' ? S a t l o ^vHcznei о З lu l na m e c t ^ ń t z n �312 tego procesu, u n a o c z n i o n e g o dzięki bezpośrednim w y n i k o m b a dań gospodarczo-deinogralfczi^vcb'. " W o b e c tego, że właściciele większych g o s p o d a r s t w posiadają l i c z n i e j s z e r o d z i n y , to r o z p a d a n i e się t e j k a t e g o r i i własności r o l ­ ne] postępuje s z y b c i e j . W s k u t e k tego ogólny układ stosunków s p o ł e c ^ o - g o s p o d a r c z y c h i n a o d c i n k u w i e j s k i m z m i e r z a u nas n i e ­ u c h r o n n i e k u z a h a m o w a n i u p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności. P a r ­ celacja w i e l k i e j własności, .postępująca w o s t a t n i m s t u l e c i u b a r d z o szvbko i ciągle odraczała j e d y n i e osiągniecie s t a b i l i z a c j i d e m o " r a f i c z n e i / w tv.m s a m y m k i e r u n k u oddziaływała również i c m i - r a c j a T a w Ćia«u o s t a t n i c h 150 l a t pochłonęła p r a w i e połowę (45 4%) p r z y r o s t u n a t u r a l n e g o ludności H u s o w a M i m o l e i t a k b a r d z o poważnej s t r a t y l i c z b a mieszkańców potroiła"sie W X V I I I w i e k u potroiła sie ona również n i e w i a d o m o j e d n a k " j a k w i e l u poszło w t y m s t u l e c i u n a wschód « d z i e w t e d y t a k e n e r g i c z n i e z a o r y w a n o o d l o d i i a k sie lo obecnie " c z y n i n a zachodzie Poczat-' 5 Jv H u s m - c l k z b a b u l i o s c i n i e musiała przyrastać tok s z y b k o i a k nóznici skoTo w r o k u 1515 w Ш Ы no zadożen u wsi Hi,ÓW c C n s l ich n o d l e . J i T c ^ 4 i oódatkowi było 17 z l e - o zv onuszrzon < T ! końcem X V I ? w i e k u i v , v c ' h 17łanach bvlo ^1 o o S r s w ' я n 7 m L s t n t v c l 17 «nustvch» UsSarował n L ™ ? ^ n i e w , , L C ! S ^ l w n ^ r S r Te mozłiwoic h -1 v t ^ n k inrH7п к , k-ż uX:J^u\e niszczyzn ! I < 0 S w J S S n ™?, Д^ E L S „ ЬР,ПК;Г ^ d^bHcV ^ . ь И i l a Ł C n . Z n v Те * I, Sv 1 ! ! w y n o s i m r T ' z a i e d w i e 2% h e k t o r a Jest o n o za l e m f k ^ i o k r o t n i e mniejsze. P r z y p u s z c z a l n i e przeważna część H u s o w i a n stanowią p o t o m k o w i e p i e r w s z y c h osadników, l o k o w a n y c h n a p r a w i e n i e m i e c k i m . P r z e m a w i a z a ' t y m f a k t , że w X V I w i e k u , t a k samo j a k z końcem X V I I I w i e k u , n a z w i s k a o p r z y p u s z c z a l n i e n i e m i e c k i m pochodzęn i u stanowią około piątej części. W o b e c tego można z a t e m p r z y puszczać, że wśród p i e r w o t n y c h osadników H u s o w a było zale­ d w i e k i l k a r o d z i n n i e m i e c k i c h a "łowna masę s t a n o w i l i P o l a c y n a p r a w i e n i e m i e c k i m osadzeni. Przez w z g l ą d ' n a w y n i k i o t r z y m a n e co do n o d ' w o w s k i e i w s i Podbereźce można oczekiwać, żez a g a d n i e n i e Lo zostanie wyjaśnione po z b a d a n i u a n t r o p o l o 4 z n y m mieszkańców H u s o w a E n e r g i i t e j t y p o w e j podgórskiej małopolskiej w s i n i e zała­ mały cios^ o s t a t n i e j w o j n y . W 560 l a t po j e j l o k a c i e , już w p i e r ­ w s z y m p o w o j e n n y m r o k u ' 8 7 r o d z i n wyruszyło n a D o l n y Śląsk n a D a l e k i m Z a c h o d z i e i założyło l a m pięć spółdzielni p a r c e l a e y j n o - * d,' Ш — m ^ "Ш ^ �313o s a d n i c z v c h . Przyjęli ora do s w o j e g o p i o n i e r s k i e g o zespołu jeszcze 29 rodzin ze sąsiednich w s i p o w i a l u łańcuckiego. T o , że c i o s a d ­ n i c y już w końcu s i e r p n i a 1947 r o k u . a w i e c w z a l e d w i e w r o k po u k o n s t y t u o w a n i u się spółdzielni p o s i a d a l i więcej świń, p r a w i e d w i e trzecie l i c z b y k o n i i p r a w i c t r z e c i a cześć bvdła, p o s i a d a n y c h przez 645 g o s p o d a r s t w a w m a c i e r z y s t y m H u s o w i e , s i a n o w i miarę i c h osiągnięć n a « n o w v m » . T e n ' p r z e j a w n i e s a m o w i t e j e n e r g i i polskiego chłopa, umiejącego wyzyskiwać sprzyjająca k o n i u n k ­ turę i n i e zrażającego sie t a k łatwo przeciwnościami' a zwłaszcza l a k ' o p o r n e g o n a wszelka propagandę m u s i każdego z a i n t e r e s o ­ wać przeszłością H u s o w a . Z l e v o p o w o d u u k a z a n i e sie s t u d i u m profesora W i n c e n t e g o S l y s i a jest l a k b a r d z o w a ż n y m z d a r z e n i e m . Czytając książkę te uświadamiamy sobie d o p i e r o w sposób należyty, n a j a k strasznie nędznej gospodarce o p i e r a ! się b y t d a ­ w n e i " R z e c z y p o s p o l i t e j , w i e l k i e g o e k s p o r t e r a zboża, w ciągu s t u ­ leci pokrywającego n i e d o b o r y krajów przemysłowych Z a c h o d u , a też i j a k niesłychany przewrót spowodowało w p r o w a d z e n i e ż e ­ laznego Pługa i u p r a w y o k o p o w y c h , a w końcu z a s t o s o w a n i e n a ¬ w o z ó w s z t u c z n y c h . A przecież i ' teraz jeszcze gospodarze h u s o w scy sa uważani' za b a r d z o przeciętnych'nawet n a Ile w l a s n c c o p o ­ w i a t u , j a k to podkreśla a u t o r w s w o j e j m o n o g r a f i i . ' W P o z n a n i u , d n i a 17. I X . 1948. Jon Czckutiowski JÓZKF KOSTHZK WSKI, «Р г a s t o w i a ń s z с z v z n a». Z a r y s dziejów i k u l t u r y P r a s l o w i a n . Z 6H r y c i n a m i i m a p k a m i . Poznań 1946. X°. s i r . 104. Nakł. Księgarni A k a d e m i c k i e j . N i e w i e l k a r o z m i a r a m i książka prof. J . K o s t r z e w s k i c g o za­ w i e r a b a r d z o bogata treść, podając w s k o n d e n s o w a n y m skrócie ostatnie w y n i k i badań n a d . k u l t u r a P r a s l o w i a n . W p i e r w s z y m n a j ­ o b s z e r n i e j s z y m rozdziale p t . «Prakolebka i najstarsze dzieje ( d o r. 300 przed'Chr.)» przedstawił a u l o r sprawę p i a o j c z v z n y Słowian w świetle badań p r e h i s t o r y c z n y c h , h i s t o r y c z n y c h . ' językowych, a n t r o p o l o g i c z n y c h i b o t a n i c z n y c h , uzupełniając s w e w y w o d y 'sze­ r e g i e m m a p e k ' z a s i e d l e n i a P r a s l o w i a n w różnych okresach czasu, o r f I I I o k r e s u e p o k i brązu począwszy aż po I I w i e k po C h r . Rozdziały 2—10 d a j a p r z e g l a d ' n a j w a z n i e j s z v c h z j a w i s k z za­ k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j P r a s l o w i a n ( k u l t u r y ' l u z v c k i e j ) . która z n a m y dziś o w i e l e l e p i e j dzięki c e n n y m o d k r y c i o m w B i s k u p i n i e . W rozdziałach t y c h po k o l e i omówione zostały najważniejsze źró­ dła u t r z y m a n i a ' ( r o l n i c t w o , o g r o d n i c t w o , z b i e r a c t w o , hodowla. �3J4 zwierząt d o m u w v c h , rybołówstwo, m y ś l i s t w o ) , następnie d o m y ( i c h konstrukcja;rozkład wnętrza i urządzenie w e w n ę t r z n e ) , osie­ d l a o t w a r t e i o b r o n n e ( g r o d y , k o n s t r u k c j a i c h umocnień, sposoby wałki, u z b r o j e n i e i t d . ) , d a l e j sposoby odżywiania i przyrządzania pokarmów zajęcia kobiece ubiór, ' o z d o b y , p r z y b o r y ' t o a l e t o w e , wreszcie rzemiosła j a k garncarstwo, odlewnictwo,' kowalstwo. Dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j z a m y k a rozdział poświęcony s t o s u n k o m ze świalem." O k u l t u r z e d u c h o w e j , głównie o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h i n ­ f o r m u j e .rozdział 11, niektórych zaś działów k u l t u r y społecznej d o t y k a rozdział 12 p t . . R o d z i n a , ród, p l e m i ę . . Poza t v m w szeregu i n n y c h rozdziałów znajdują sie także r o z r z u c o n e wiadomości 0 różnych z j a w i s k a c h z zakresu k u l t u r y społecznej j a k n p . w r o z ­ d z i a l e 3. -Dzień P r a s i o w i a n k i * czy 9.' « W d r e w n i a n e j t w i e r d z y * 1 innych. N a k o n i e c d w a o s t a t n i e rozdziały stanowią uzupełnienie c a ­ łości, dając krótki p o g l ą d n a późniejsze losy Prasłowian ( o d 300 r . p r z e d Ćhr. aż do w y r o j u z p r a o j r a y z n v ) oraz n a rozwój i c h k u l t u r y w t y m o k r e s i e ' c z t w u , Omówione t u zostały k u l t u r y p o ­ m o r s k a , grobów k l o s z o w y c h , grobów j a m o w y c h z środkowego o k r e s u e j m k i żelaza (lateńskiego^ wreszcie okres w p ł y w ó w r z y m ­ s k i c h i n a j a z d y germańskich p l e m i o n Burgundów. Golów i Gepidów. P r a c a n a p i s a n a jest przystępnie i zajmująco, a dobór r y c i n i m a p e k bardzo s t a r a n n y , ułatwiający w z n a c z n y m s t o p n i u ' k o ­ r z y s t a n i e z książki. N a 'końcu z e s t a w i o n a została najważniejsza n a j n o w s z a l i t e r a t u r a , dotycząca zagadnień p o r u s z a n y c h w p r a c y . W r e s z c i e należy podkreślić b a r d z o estetyczne i s t a r a n n e w y d a n i e książki przez Księgarnię A k a d e m i c k a w ' P o z n a n i u . Książka prof.' J . K o s t r z e w s k i eg o p o w i n n a się znaleźć w r e k u łych w s z y s t k i c h , którzy interesują sie obecna k u l t u r a l u d o w a S ł o ­ w i a n , gdyż p o z n a n i e przeszłości daje g r u n t o w n a podstawę dó l e p ­ szego z r o z u m i e n i a i p o m a n i a teraźniejszości. * Stefan Sosek KAZIMIERZ MOSZYS'SKI, . K u l t u r a l u d o w a Sło­ w i a n * , t o m I I , « K u l t u r a d u c h o w a * , zesz. 1, 2. Kraków 1931, 1939. O l b r z y m i e , p o m n i k o w e dzieło prof. Moszyńskiego zostało przed w o j n a szczęśliwie d o p r o w a d z o n e d o zeszytu trzeciego ( t o m 1I>2). Szczególnym z b i e g i e m okoliczności ocalał'ten zeszyt" w c z a - �315 sic z a w i e r u c h y w o j e n n e j i calv lorn może dziś w r e k a c h n i e t v l k o fachowców .spełniać swoją misję n a u k o w a i słowiańska ( w n a j ­ s z l a c h e t n i e j s z y m z n a c z e n i u lego s ł o w a ) . — N i c można w r a m a c h niniejszego s p r a w o z d a n i a o m ó w i ć w s z y s t k i c h , choćby n a j b a r d z i e j ivpowvch w y t w o r ó w słowiańskiej k u l t u r y . l u d o w e j jiodanych w tvc.h d w u w i e l k i c h zeszytach. Dzieło trzeba wziąć d o r a k i c z y ­ tać "rozdział za rozdziałem. A l e k t u r a t y c h rozdziałów n i e j c s l t r u d n a : p i s a n e sa z o f t t o m n y m p o c z u c i e m u m i a r u n i c t u za dużo l u b za mało zaś w y g o d y " a u t o r a n i e zmęczą n a w e t mebardzo interesującego się e t n o g r a f i a c z y t e l n i k a Dotychczas n i k t jeszcze w t a k i e i f o r m i e n i c zamknął t a k o l b r z y m i e«o* i różnorodnego m a ­ teriału. ' ° K a ż d y z n a w c a k u l t u r y d u c h o w e j Słowian z d u m i e w a się, j a k h a f n i e i p e w n i e spośród' mnóstwa ' o p u b l i k o w a n y c h szczegółów a u i o r w y b i e r a l o , co n a j b a r d z i e j t y p o w e i najwartościowsze. CharakleYyzują się t v m zwłaszcza r o z s i a ł y o ]>oezji l u d o w e j . Z a przykład — a jesl i c h dużo — może posłużyć dość r z a d k i e południowo-slowiańskie porównanie «Sjaju m u se tokc k r o z b r k o v e k o p u n mjesec k r o z b u k o v o g r a n j e ' < _ Skroś wąsów świecą m u sic srebrne o z d o b y Гоапсегпе na p i e r s i a c h I i a k n e l n v księżyc skroś * Ы 1 b u k u j » la klórc-o autor cvtuje i n n v n i e m n i e j ' l v p o w v w a ' m n t ( I I 2 s i r 112П A l b o i n n v p r / v t a d f r a a n l e n t u ' i e ś n i k o r o w o d o w e j ' orenhurskLch Kozaków о ' n a d z w y t ^ a i n v m i n e l i m o w i t v m w p r o s i pięknie'- «РГсг ieflo śełkoya N a st'enk'e vis'ela V V u noc oros vis t e l a Po m o i e m u b ' c l u I'ehi So а e e c a I ' c l o l a k sńe' było b'clo L n C i t'c о как k u m a k •odzYi f t ™ S n s u k n a ^ krasńedo K o b V h i sy H u 'eh l-Vk / Y m f a T e X Z f Co n i c m i t ^ t e r n v m mężu I I 2 sVi 14(1 U M ^ P I ^ P ,H,i vs^nn 1 I v inJ™H VV •lviТ в ' A 1:1 lo yyo-słowwnsluej. - О У To L i r>? r i \-łt w lakich p i £ ^ w t Г t i ^ fVI twri -1-е W n ! i ^ > ^ " ^ i a i ц w bo także p.z> o m a w i a n i u m u ^ k i szlulk p l a s t y c z n y c h , wierzeń Hp - Kozdział o p o e z p l u d o w e j Słowian m a c h a r a k t e r w y s o k o wartościowej .próby syntezy . lo, czego a u L i r zada o d przyszłego s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a lego działu k u l t u r y słowiańskie], z o ­ stało t u .zrealizowane k r o t k o bez z a r z u t u . - J a k b a r d m w n i k l i ­ w i e i szeroko potraktował a u t o r przcdmio;t, może świadczyć f a k t , ze zainteresował*.? kwestią pochodzenia śpiewu e p i c k i e g o Słowian Południowych. D o w o d y a u t o r a przemawiające za p o c h o d z e n i e m tego śpiewu z lińskiego W s c h o d u (sposób śpiewania, gęśli e p i c k i e , �316 dziesieciozgtoskow'L etc.) będą p r a w d o p o d o b n i e w najbliższej; przyszłości p o d t r z y m a n e d a l s z y m i , nieogłoszonymi jeszcze d o w o ­ d a m i ( A . Śimeika), które zwrócą uwagę n a związki samego d z i c sicciozgloskowca epicznego i niektórych m o t y w ó w e p i c z n e i p o e z j i południowo-słowiańskiej z poezja e p k z n a ' T u r k ó w osmańskich (niezależnie o d s p r a w y p o c h o d z e n i a śpiewu'epiczneąo u l v c h T u r ­ ków oraz od k w e s t i i m o ż l i w e g o i s t n i e n i a t a k i e g o śpiewu u p o ­ łudniowych Słowian p r z e d i n w a z j a T u r k ó w ) . Spomiędzy n i e l i c z n y c h rozdziałów o p r a c o w a n y c h pobieżniej można wymienić rozdział o przysłowiach. Został o n w ten s p o sób, t z n . krótko, o p r a c o w a n y z e ' z r o z u m i a ł y c h p o w o d ó w : d o t y c h czas materiały p a r e m i o l o g i c z n e n i e b v l v w zadowalającym s t o p ­ n i u s y s t e m a t y c z n i e p u b l i k o w a n e ; prace d l a z o r i e n o w a n i a sie w przysłowiach narodów słowiańskich są jeszcze n i e l i c z n e , z w ł a ­ szcza w porównaniu z liczba opracowań i n n v c h działów k u l t u r y d u c h o w e j Słowian. - • W y s t a r c z a d w a W y b r a n e przykłady b v p o ­ kazać, czego t u t a j w l u d o z n a w s f w i e słowiańskim'częściowo jeszczeb r a k , względnie co należałoby c/ynić Z e s t a w i e n i e n p m n i e j / n a n y c h przysłów: polskiego « Ó d złego dłużnika i kozę bez m l e k a , i 'chośrwaduesm «Od zła dużnika I koza bez inlika» (także «bez z l e t a » ) d o w o d z i że m a m y t u ' d o c z y n i e n i a z przysłowiem z 'czasów ws-pólnoty słowiańskiej- "pokrewieństwo t y c h nhvsłów oczywiście w y n i k a nie z f a k t u że o) a miały iakieś i n n e wspólne źródło P o ­ d o b n i e z e s t a w i e n i e ' d o b r z e znanego i a k sie Jdaie -łownie c h o r w a c k i e g o frazesu <<deyela y o d a k i s e l l . z o o l s k m « d z i e w b t T w <к'PO k i s i e l u - > b i 7 l-e^ństwó О ^ У Г И Ы пГе /Wcie d<^ bk n o w v ^ 1 Sićh • 1 * ! [ , t ™ « Z liJerLohSir siowhńsk ^ o o d ^ X . r К ^ Г ч и п С 1- we nles wTnc^wvch Ш I Z ^ h f w S h L ^ L i h W ? ,k H w ™ , w w E S 3 t i - S ' n t S n n i r m i n l < l l ? Z l n£v L L I n P Zh J i o w i T s l Ł n n c h n r b кГи ^ , 1 , l i i , !ln" I ™ , w < , a / jeszcze a k t u a l n y c h cclow s ł o w w n skiego l u u o z n a w s w a porównawczego, Rozdział za rozdziałem, s t r o n a -га s t r o n a powstają w e z v l e l n i k u szeregi asoc.jac.yj, k o m e n t a r z y rozszerzeń, zastosowań doprzejawów p o d o b n y c h do t y c h . j a k i e wybrał i przedstawił a u t o r . R z a d k o s p o t v k a sie jakiś p r z e j a w l u d o w e j k u l t u r y , który uszedł u w a d z e a u t o r a l u b Y m y ś I n i e został pominięty. L i c z b a la.kieh f a k łów n a w e l po n a j b a r d z i e j s u m i e n n y m przeglądzie będzie zapewne ograniczona. T u t a j w s p o m i n a n i o j e d n y m z nich, m i a n o w i c i e o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a części południowych Słowian sposobie i -i I ! 1 i £i Ш Щ Щ �1 ж śpiewania z w a n v m - p j e v a n j e uz tepsiju», «tepsijan je»; w v k o n u j a go t v l k o k o b i e t y w len sposób, że śpiewaczka p o c h y l o n a i zwrócona twarzą w stronę t r z y m a n e j przez siebie mosiężnej l u b m i e d z i a n e j p a t e l n i («tep.sija») 'podczas śpiewu obraca te patelnię i u d e r z a w n i a r y t m i c z n i e pierścieniem T e n sposób śpiewania, z a r e j e s t r o ­ w a n y zwłaszcza w Bośni i H e r e o g o w m i e , częściowo leż w S e r b i i M a c e d o n i i ' i Bułgarii, utrzymał się do n a s z y c h czasów. K w e s t i a ie«o Dochodzeni a ' n i e i est i a s n a N i e m a o n i m w z m i a n k i w K L S bo%wrócił u w a - e b d o z n awców d o p i e r o w o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d w o j n a « d v a u t o r o r z y - o l o w y w a ł «> „ s / y t I I t o m u - Szersze z n a ­ czenie m a i n n y już n i e t y l k o bałkański lecz także częściowo " z a d m d n i o - s l o w i a n s k i ' / w v e z a i C h o d z i ' t u o zniekształcone « К у п е е е З / ^ (yńskic 'krleiezanie oraz o w c h o d z e n i e u - o ' yyyrazu do w i e r s z y refrenów oieTni C h o r w a c i i w dzień św Te vn»n fHrl^\z^ch d n i c h SłówVńrów w o l o l i c t K o h i r i d a w dzień ^ r J > W N r £ r J S którv l i n L e s m « T ! i S z ! Z " str. o w i T e d n , k ocen , czv a k i e Z i Ь wSJr 1 d z i X synl7lyczne«4) a k h n jest K L S i r i l e z v do a u t o r a P o m i n a w s Z v lakłe w v p a d k i p r o f . ' Moszyński osiągnął w K L S swój cel: książka doskonale o r i e n t u j e w każdym zakresie l u d o ­ w y c h słowiańskich w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h n i e t v l k o l u d o z n a w ­ c o z a i n t e r e s o w a n e g o ' l a i k a , lecz l a k ż e ' f a c h o w e g o badacza p o ­ szczególnych d z i e d z i n słowiańskiego l u d o z n a w s t w a . A u t o r yy w i e l u w y p a d k a c h wykorzystał r z a d k i e i n a w e t w n o r m a l n y c h w a r u n ­ k a c h t r u d n o dostępne źródła. N a koniec, trzeba podkreślić jeszcze j e d n o : a u t o r miał okazję ustalić l a k n i e p e w n e w l u d o z n a w s t w i e słowiańskim t e r m i n y w z g l . pojęcia. Stara się również o jaśniejszą klasyfikację w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h ( n a w e t w próbach f u n d a m e n t a l n e g o znaczenia, gdvż daje n p . ' całkowity system k l a s y f i k a c y j n y aktów m a g i c z n y c h ) . M a t o w p i e r w s z y m zeszycie K L S , j a k i w o b u d a l s z y c h , trwała wartość i z a w i e r a d v r e k t v w v d l a ludoznawców słowiańskich. ' N i c ulega żadnej wątpliwości, że. każdy f a c h o w i e c l u d o ­ znawca, także, każdy zajmujący sie jakaś b l i s k a l u d o z n a w s t w u g a ­ łęzią w i e d z y oraz l a i k pragnący zorientować sie w p r z e j a w a c h k u l ­ t u r y Słowian z n a j d a n a p e w n o w tveh d w u zeszytach ( p o d o b n i e jak i w p i e r w s z y m ) g r u n t o w n a orientację i o d p o w i e d n i o s k o n ­ c e n t r o w a n e i n f o r m a c j e . N a w e t ' n a j b a r d z i e j zacieśniający zakres s w o i c h badań l u d o z n a w c a o t r z y m a t u n i e j e d n o k r o t n i e l i c z n e s u ­ gestie i wskazówki d l a s w o i c h poszukiwań. W zeszycie I I , 1, a zwłaszcza w I I , 2 (inaczej niż w zeszycie p i e r w s z y m ) z n a j d z i e �ш o n l i c z n e cytacje źródeł ( f a k t l e n , oczywiście, n i e p o w o d u j e zbęd­ ności p r o j e k t o w a n e g o zeszytu ostatniego, mającego zawierać b i ­ bliografię). Co do i l u s t r a c v j to u d e r z a i c h mała ilość w zeszycie I I , 1, n a t o m i a s t I I , 2 o b f i t u j e , t a k j a k i I , w i l u s t r a c j e w najwyższym s t o p n i u wartościowe i f a c h o w e , w y b r a n e ostrożnie l u b k r y t y c z n i e skomentowane. Zagrzeb. Milavan Gavazzi К. M O S Z Y Ń S K I , « Z i z a g a d n i e ń p o c h o d z e n i a ję­ zyka s ł o w i a ń s k i e g o . . O d b i t k a S p r . Р. А . Г., t, X L V I I I (1947), n r 4. str. 1 2 4 - 1 2 9 , 8». S p r a w o z d a n i e z językoznawczej p r a c y K. Moszyńskiego, o b e j ­ mujące z a l e d w i e k i l k a s l r a n , n i e p o z w a l a zorientować się szcze­ gółowo w p r z e d s t a w i o n y m materiale, pozwala ono j e d n a k na slyvierdizcnie, że p r a c a t a jest r e a k c j a K . Moszyńskiego na książkę T . Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie Słowian*'. K. Moszyński, o d m i e n n i e od J . C z c k a n o w s k i e g o , z a j m u j e w k w e ­ s t i i p o c h o d z e n i a i p r a o j c z Y z n y Słowian d i a m e t r a l n i e różne s t a n o ­ w i s k o , klóre określić można a n t v - a u L o c h t o n i z m e m . N i e da sie, w e d l e a u t o r a , ściśle ustalić jeżyka, prolo-słowiańskiego, g d y ż p o s i a d a m y n a t o z b y t mało d a n y c h , te zaś którymi d y s p o n u j e m y wskazują, że przesunął sie on m w s c h o d u n a ' z a cliodnio-środkowe Podpieprzę. Około V ' w i e k u północno-zachodnio-środkowa Małoruś była o b s z a r e m prasłowiańskim. W ó w c z a s jeżyk prasłowiański sąsiadował z jeżykami Alazonów, a w i e c Scyiów-roiników, którzy o d d z i e l a l i Słowian o d Scytów właści­ w y c h . D o p i e r o n a k i l k a w i e k ó w p r z e d C h r y s t u s e m rozszerzył się z ' t e " o c e n t r u m zasic« Słowian k u nółnocy i z a c h o d o w i sie«aiac około n a r . C h r . p o H a l t Y k I c e n t r a l n a U k r a i n e . ' ' K W o b r o n i e w s c h o d n i e j t e o r i i p r a o j e z v z n v Słowian, o g r a n i ­ czył .sie a u t o r w v l a c m i e d o materiału j ę z y k o w e g o , świadomie niejako'odsunął a r g u m e n t y p r e h i s t o r y c z n e a n t r o p o l o g i c z n e i e t n o ­ g r a f i c z n e , z g o d n i e « p o r u s z ™ v m i w e wstępie z a g a d n i e n i a m i : n i e ­ zgodności zasięgów jeżyków .'i k u l t u r i wartości p a r a l e l p r e h i s t o r y c z n o - j e z y k o w 4 > - e t n o g . r l i c z n \ T h . W s p r a w o z d a n i u zostały nieco szerzej rozwinięte a r - u n i e o l y 'językowo-botaniczne z których część wchodziła również w skład argumentów Rostafińskiego ( m o d r z e w , i o d l a cis b u k ) \ a l e i n a d s t a w i e s t w i e r d z a a i r t o r że flora górnego P o d n i e s t r z a i Powiśla różniła się' i różni od środkowego P o d n i e l a �г slrza obecnością: b u k a , cisu, j a w o r u , m o d r z e w i a , b r z e k i n i , trześni i j o d l v . M a t e r i a l j ę z y k o w y świadczy o t y m , że Słowianie m i e s z k a l i poza g r a n i c a m i zasiegów t v c h drzew. ' ta l o k a l i z a c j a Moszyńskiego, zbliżona d o t e o r i i V a s m e r a i Rostafińskiego pozostaje w z d e c y d o w a n e j o p o z v c j i d o tez M . R u d n i c k i e g o , J . K o s l r z e w s k i e g o , L . Kozłowskiego, J . C z e k a n o w skiego i T . Lehr-Spławińskiego, reprezentujących stanowisko a u t o c h t o n i c z n e N a p o d s t a w i e s p r a w o z d a n i a t r u d n o zająć s t a n o w i ­ sko w o b e c lez a u t o r a , krótkie s p r a w o z d a n i e n i e upoważnia też do wyczerpującej oceny samej p r a c y , która z a p o w i a d a się l a k o r y ­ ginalnie i ciekawie. 1 finick J. G Z r C K A N O W S K L . P o l s k a synteza s 1 a w i s t v с z¬ n a w p e r s p e k t v w i e i ł o ś с i o w e j » . Р. А . Г. Rnapr. W v d z . H i s t . K i l . , s. I I , i . X L V I ( l . 71), n r 2, Я \ s i r . I I — 5 0 ( s i r . 105—154). Bodźcem do n a p i s a n i a l e j r o z p r a w y b v l a książka T . L e h r Spławińskiego «О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n , ( p a t r z r e ­ cenzje: w X X X V I i . . L u d u . W . W a s z k i e w i c z a i w X X X V I I t . * L u d u » S t : N o s k a ) , m i a n o w i c i e Л. Czekanowsfci 'przypomniał w niej n i l e swoja YV formułowaniu tez aut och t o n i z m u oraz rolę ośrodka lwowsko-poznańskic-o ( J K o s t r z e w s k i M R u d n i c k i L K o k o w s k i J O e i a n o w s k i ) A u t o r podkreśla za- Z R y s i e w i c z e m ( « 6 praoiczyźnie Słowian* — « L u d » t X X X I V 19IJ6) n i e z d e c y d o ­ w a n e s t a n o w i s k o T I e h r - S p ł a w i ń s k i e m w tej s p r a w i e w y k a z u ­ j e ż e d o u i e r o w o s t a t n i c h alach'przeszedł o n ' w sposób zdecy­ d o w a n y na stronę •uitochlonislów d/ieło zaś T i i h r - S n l a w i n skie»o J , dowód zwycięstwa cz s w o i c h ^ w a r i v c h w e « W s t ę p i e do h i s t o r i U ł o w ^ a n ^ ^ T ^ . ' J . G z e k a n o w s k i d o c e n i a j e d n a k w y n i k i osiągnięte p r z e z Spła­ wi ńskiego, zwłaszcza o r y g i n a l n e m o d y f i k a c j e j ę z y k o w e z a w a r t e w l e j p r a c v . p o d d a j e j e j e d n a k k o n t r o l i p r z v p r a n o c v melody i l o ­ ściowej. \V r e z u l t a c i e d o c h o d z i do szeregu ' w n i o s k ó w uzupełnia­ jących, a n a w e t odmiennie i n t e n p r e l u j a c v e h tezy i materiał T . Spławińskiego. A u t o c h t o n i c z n e lezv J . C z e k a n n w s k i e g o uległy, j a k s a m lo stwierdza k i l k a k r o t n y m ' przeróbkom i uzupełnieniom, j u ż p i e r ­ w s z a r e d a k c j a z a w a r t a w e « W s l e p i e do h i s t o r i i Słowian* uległa pod w p ł y w e m n o w y c h d a n y c h , d o s t a r c z o n y c h właśnie p r z e z ' T . Spławińskiego pogłębieniu. Dało to okazję W t ó r o w i przez zasto­ s o w a n i e m e t o d y ilościowej do ujęcia procesu różnicowania się d i a ­ lektów prasłowiańskich. W r o k u 1935 d o d o w o d ó w a u loch t o n i z m u �1 320 p r z y b y w a p r o b l e m r u b i e ż y e t n o g r a f i c z n e j , w v k r v l e j przez К. Moszyńskiego. Rubież ta biegnąca krawędzią L u b e l s z c z y z n y j e s t w e d l e J . C z e k a n o w s k i e g o śladem północno-wschodniego zasięgu Indoeuropcjczvkow i odpowiada przypuszczalnie granicy oddzie­ lającej Słowian o d Bałtów. Różnice zaś uważa J . C z e k a n o w s k i za r e z u l t a t oddziaływania podłoża fińskiego n a Bałtów. S t a n o w i s k o t o w y w o ł a ł o zastrzeżenia S l . L e n c e w i c z a i K . Moszyńskiego co do h d e r p r c l a c j i rubieży, te zaś z m o d y f i k o w a ł y pogląd a u t o r a , który w następstwa te«o uwzględnił m o m e n t e t n o ­ g r a f i c z n y , a m i a n o w i c i e i s t n i e n i e puszczy j a k o z a p o r y m i g r a c y j ­ n e j . P r a c a T . Lehr-Spławińskiego wprowadzająca dwufazowość i n d o e u r o p e j s k i c h m i i n a c y i i uznająca dnu«a fazę, t z w . « w e n e c k a * za o k r y w a j ą c a się z e k s p a n s j a k u l t u r y łużyckiej spowodowała nową r e d a k c j e ' p o . ' l ą d ó w >ek anowskie-o Rubież e n o - r a f i c z n a o t r z y m u j e obecnie iupełnie k o n k r e t n a " p r e h i s t o r y c z n i e u z a s a d ­ n i o n a t r e t e t n o g r a f i c z n a E k s p a n s j a w e n e c k a w Cvm u j ę c i u ' j e s t b o w i e n na w s c h o d z i e e k s n - m s i a k u l t u r y łużyckiej z a t r z y I n a n e i n a rubieży e l n o - r a t i e z n e i n.zez .uiszczę l i t e w s k i e Rubież e t n o g r a ­ f i c z n a jest z a t e m w t v i n u i e e i u t v l k o k r e s e m " /asie" u ' e k s p a n s j i weneckiej>. ' ' ' ' " ' ' ? N a t v i n w y c z e r p u j e się właściwa e t n o g r a f i c z n a część r o z ­ p r a w y , w rozdziałach następnych p r z e p r o w a d z a a u t o r korektę, p r z y użyciu m e t o d y ilościowej do materiału j ę z y k o w e g o T . Spła­ wińskiego, co do kolejności ruchów e t n i c z n y c h ' oraz s t o p n i a p o ­ krewieństwa r o z m a i t y c h i n d o e u r o p e j s k i c h g r u p j ę z y k o w y c h . J . G. Л. C Z E K A N O W S K I , « P e r s p e к t v w у a n t r o p o 1 o g i с zii e i e t n o g r a f i c z n e w o j . 1 u b e 1 s к i e g o». Planowanie przestrzenne. R e g i o n L u b e l s k i I . W a r s z a w a 1917. W v d . M i n . O d b . , n r 7. Dział: E t n o g r a f i a , s i r . 15--45, r y c i n 1 1 , m a p 5. Zamieszczona w n r . 7 w y d a w n i c t w a Ministerstwa O d b u d o w y (G. V . P . j r o z p r a w a J . C z e k a n o w s k i e g o j e s t n a j l e p s z y m d o w o ­ d e m , że n a u k a n i e stoi w m i e j s c u , ale wciąż k r o c z y naprzód. Pracę lę przygotował a u t o r jeszcze w 1945 г.. w y d r u k o w a n a zaś została w r. 1947. Tvme;7a;sem w okresie t y m ukazała się p r a c a T . L c h r a Splawińskiego « О p o c h o d z e n i u i praojczyźnie S ł o w i a n . , co w p ł y ­ nęło n a p e w n a m o d y f i k a c j e p o s a d ó w a u t o r a n a znaczenie t z w . r u b i e ż у e t n o g r a f i с z n с j \ T a z m i a n a s t a n o w i s k a zazna¬ cza się wyraźnie w później n a p i s a n e j r o z p r a w i e J . C z e k a n o w ­ skiego p t . « P o l ska s y n t e z a s l a w i s t y c z n a w p e r s p e k t y w i e llościo- i �321 -wej», w v d a n e j w г. 1947 w R o z p r a w a c h W v d z . Hist.-Fiłozof. P. A. U. W o b u p u b l i k a c j a c h z a g a d n i e n i e ściśle e t n o g r a f i c z n e s p r o w a d z a się do i n t e r p r e t a c j i znanej zbieżności zasięgów k i l k u z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , tworzącej t z w . r u b i e ż , przebiegająca w pótnocno-wsdaodnim pasie g r a n i c z n y m . W o m a w i a n e ? roz^ p r a w c e rozważania a u t o r a ograniczają się do o b s z a r u w o j e w ó d z ­ t w a l u b e l s k i e g o , a właściwie do o b s z a r u z a w a r t e g o w pasie « r u b i e ż y » dzielącym z w a r t y obszar e t n o g r a f i c z n y P o l s k i o d obs.zarów białoruskiego i wołyńskiego. . L i n i e wyznaczające zasięgi: cepów g a z e w k o w y c h i k a p i c o w y c h , przęślic kreżołkowych i łopatkowych! k i j a n e k ciężkich i l e k ­ k i c h , j a r z e n i podŚarlicowych i k u l o w y c h , południowy zasięg d u h v , południowa- zasięg sochy,' południowy zasięg stępy k i e l i c h o w e j a przebiegające przez w o j e w ó d z t w o ' l u b e l s k i e , przedstawił a u t o r n a m a p i e oraz objaśni! je i l u s t r a c j a m i , zaczerpniętymi z « K u l t u r v L u d o w e j Słowian* K. Moszyńskiego. Rubież t a , a właściwie j e j i n t e r p i e t a c j a , była j u ż p r z e d m i o ­ t e m o s t r e j d y s k u s j i m i e d z v a u t o r e m a K . Moszyńskim, który o d ­ krył i s t n i e n i e j e j . W o m a w i a n e j r o z p r a w i e J . " Cze-kanowski r a z jeszcze s t w i e r d z a , że n i e pozostaje w żadnym s t o s u n k u do g r a ­ n i c z n e g o p r o b l e m u p o l s k o - r u s k i e g o , a.le j e s t ' śladem d a w n e j p r z e ­ szłości, poprzedzającej m i g r a c j e słowiańskie. R o z s i e w zasięgów, zwłaszcza n a południe od W i e p r z a , tłumaczy n i e j e d n o l i t y m ' k u r ­ c z e n i e m sie tego d a w n e g o obszaru k u l t u r o w e g o . K u r c z e n i e się t e i p r o w i n c j i p r z y p i s u j e a u t o r e k s p a n s j i małopolskiej prącej o d W i ­ sły ona to o d p y c h a k u wschodowi'zasięgi z j a w i s k t e j d a w n e j p r o ­ w i n c j i J e d y n i e t v l k o socha miała przesunąć swój zasięg w S a n ­ d o m i e r s k i e '»'dvż puszcza stwarzała u pomyślne w a r u n k i i e i t r w a ­ n i a i r o z p r z e t t L n i a n i a s,rę. Kolonizacja mazowiecka zbliżona p o d w z g l ę d e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j do w s p o m n i a n e j a r c h a i c z n e j p r o w i n c j i , n i e p o z o s t a ­ wiła t a k wyraźnych śladów — m o ż l i w e j e d n a k , że spychała ona zasięgi niektórych z j a w i s k k u południowi ( n p . d u h v i j a r z m a k u ­ lowej). ' A u t o r zwi-ócił uyyage, że t e m u zróżnicowaniu e t n o g r a f i c z ­ n e m u w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j odpowiadają w p e w n y m sensie różnice g w a r o w e oraz a n t r o p o l o g i c z n e . W s z y s t k i e te zróżni­ c o w a n i a o b s z a r u Lubels-aczvzny są w e d l e a u t o r a " o d b i c i e m d a w ­ n y c h stosunków e t n i c z n y c h i " o d z w i e r c i e d l e n i e m zasięgu s t a r e j , przedslowrańskicj k u l t u r y zasiedlonej przez m i g r a c j e r u s k i e , m a ­ z o w i e c k i e , p o d l a s k i e i małopolskie. Ostatecznie zaś pustkę rubieżna wchłonął p o l s k i obszar e t n o g r a f i c z n y . (—) Józef T.uil, T. XXXVIII Gajd; VI �322 LAUFEHSKI / ANTONI, «Ludńość .wiejska po w. pyzdrs kiego w świetle zapisek sądów v eh XIV i X V w i e k u». R o c z n i k i H i s t o r y c z n e , o r g a n T o w . Miłośników H i ­ s t o r i i w P o z n a n i u p o d r e d a k c j a K . T y m i e n i e c k i e g o i Z. W o j c i e ­ c h o w s k i e g o . R o c z n i k X V , zesz. I i I I . ' D a w n e księgi i z a p i s k i sadowe, księgi testamentów i metry­ kalne stanowią bogate ź r ó d ł o ' w i a d o m o ś c i ze w s z y s t k i c h n i e m a l dziedzin zvcia Ludności w s i 1 m i a s t , p. L a u l e r s k i uwzględnia w swe.i pracy pnsede w s z y s t k i m materiał odnoszący się d o stanuwiska Vaw-.iw>-4Twłecz.nego ksnieci p v z d r d u c h ' w w i e k u X I V i X V . Z a s a d n i c z a idea a u t o r a jest teza o n i e i s t n i e n i u różnic s t a nowveh w ówczesnym spoleczeńswie w i e l k o p o l s k i m . Kmieć pow i a t u pvzdrskie><n inó«ł pozwać przed s a d z i e m s k i l u b e r o d z k i p a n a szlachetnego r o d u " ska.r/ac « 0 0 zabójstwo nawiązkę za r a n y . oszczerstwo l u b wreszcie o zwrot pożyczonej W k i Przed snd c m k m i e ć ' s t a w a ł s a m l u b dawał zastępcę najczęściej w osobie własnego p a n a S p r a w y u m i e i s / e i w a " i rozstrzały sadv w i e j sl wvzsza inVtanclThv v saJhziemskie l u b " r o d z k i c n a w e t na w i e c a c h W * o b e c n o ś c i 4 r ó H załatwiano s p r a w v ^ u n i e e e W z a n i skach k u i L u T w ^ s ^ oskarżona Mvłv w v i n d k i ż e ! S ' - d z i л eh kinieci ećz i n i e l i Z • ne ar i ri7sŁ^emsrh'h i « r o d / k i c h w S n Y role Xrvwah Xzv HTderh. ™ l n - i C ^ l ii « € Ы а » S i J l . , n 5 hvŁ» w n , ™ Й ^ n i c 11п«Гьп!ег» « < 2 i ' ków : , ™ t J • być ,-ńwiVf ihS . n S i l - ń w " \ m , i d J b r h у TCm i PI • i o s Иг cv- s ^ , , WM I r , i , v wv.vEn7 ^ ^ ' w a c h ! na P ^ s t w i s S r ' ^ - e l / a n t w zasicW z a k r e s u działalności' sadów w i e j s k i c h należało o s i e d l a n i e kmieci i\& r o l i i n a d a w a n i e i m k a r c z e m i młynów. P r z e d sadem w i e j s k i m zawierał kmieć -układ z i e m s k i * ze s w y m p a n e m , p r z e d tymże sadem oddawał s w e m u następcy p r a w o z a k u p n o do włóki. W X I V ' i X V w i e k u kmieć n i e bvł jeszcze glebae a d s c t i p l u s , mógł wice zmienić m i e j s c e p o b y t u no' ure«ulow;miu w s z y s t k i c h swveh zobowiązań wobec p a n a ' o b j ę t y c h n a z w a o k ł a d u z i e m s k i e g o * . a ' w i e r po opłaceniu rzvnszu d a n i n y i ' w y p e ł n i e n i u r o b o c i z n y Jeżeli nie miał s t ó w k i ' znajdował r e k o j e m i w osobie n o w e g o pana zdarzało Z j e d n a k często że kmieć uciekał nie chcąc l u b nie ш « с ' uregulować s v v v i h zobowiązań N o w y p a n chętnie z b i e - a prVvitnow-d i daw<d'zań e k w i w a l e n t ' w wysokości dziesię­ c i u l i - z v w i e n \ u l o r z a s t r z e c i i e d n a k ż e n i ę b v l a lo cena k u p n a ecz raczei rodzaj r i s ^ u M , Ы b o w i e n : e i m i n zw-rotu u c i e k i ­ n i e r a S p r a w y o zbie'oshvo s tvka sie w z y s k a c h również' czę^ J J m : S .* ~ « i. ж W f & £ W * f & — « W Л Щ # m " �323 sto, j a k i o u p r o w a d z a n i e k m i e c i z c a l v m i c h d o b y t k i e m i r o d z i n a . Hył l e i z w v c z a j z a s t a w i a n i a k m i e c i w r a z z r o l a , n a której sie­ d z i e l i w celu spłacenia długu, w s z y s t k o t o j e d n a k , . z d a n i e m a u t o r a , n i e godziło w wolność osobisto k m i e c i a . K i l k a w z m i a n e k o m a ł ­ żeństwach s z l a c h c i a n e k z « p r a e o w i t v m i » k m i e c i a m i p r z y t a c z a a u t o r j a k o jeszcze j e d e n dowód s w e j l e z v różnic s t a n o w y c h . W ś r ó d ludności p o w i a t u pyzdr.skieąo wyróżnia się postać sołtysa. Godność tę .piastować mógł zarówno 'kmieć j a k i m i e ­ szczanin, l u b szlachcic. D o o l w w i a z k ó w j e g o należała r e p r e z e n t a ­ cja osoby p a n a , poręczanie za długi yysi i z a s i a d a n i e w ,sadzie w i e j s k i m . Sołectwo złożone z dwóch d o sześciu włók można bvło kupić, l u b sprzedać. Sprzedaż b v l a najczęściej p r z y m u s o w a , j e ­ szcze przed w y d a n i e m u s t a w y o nieużytecznym i krnąbrnym soł­ tysie, zdarzały się w y p a d k i p r z y m u s o w e j ' sprzedaży sołectwa W o k r e s i e p r z e o b r a ż a n i e sie g o s p o d a r k i c z y n s z o w e j ' w ' f o l w a r ­ czna, soltvsic włóki były zbyt c e n n y m n a b y t k i e m bv można łrylo z n i c h zrezygnować M n i e j ważna o d sołtysa r o l e o d b y w a w ż y ­ c i u w s i włodarz: z a j m u j e on bydło w szkodzie zwołuje k m i e c i i sądy w i e j s k i e . O b o k k m i e c i oisiadivch na włókach, wspominają częslo za­ p i s k i o . o g r o d n i k a c h * ( « z a g m d n i k a c h » y dzierżawiących « o g r o d v » , tzti. włóki i pólwlóki, któVe leżafy pozo o b r ę b e m ' w s i l u b na przednneściu. U p r a w n i e n i a i c h i "obowiązki b v l v równoznaczne z obowiązkami i p r a w a m i k m i e c i v_ i różnica, 'że roboczne o d r a ­ b i a l i ręcznie, do czego przyczyniał sie z a p e w n e b r a k sprzężaju. Z i n n y c h g r u p z a w o d o w y c h s p o t y k a sie w z a p i s k a c h m ł y ­ n a r z y , rybaków, k a r c z m a r z y , czasem kołodziejów i r a z t y l k o r u d ­ nika'. Młynarze i właściciele kaa*czem s t a n o w i l i n a j b o g a t s z a w a r ­ stwę ludności p o w i a t u pvzdrskiego. Oprócz dochodów z młyna l u b k a r c z m y , czerpali o n i jeszcze z y s k i z u p r a w i a n e j p r z e z siebie r o l i . W z a p i s k a c h u w i e c z n i o n e sa częste n a p a d v r a b u n k o w e n a m l v n v . Mówi sie przeważnie o młynach w o d n y c h ; w s a m y c h P y z d r a c h w iMłczatkacb X I V w . b v l o i c h k i l k a , p o d z a m c z y s k i e m był młyn p l v w a j a c v , o c z v m w-u/omim. E. C a l l e r w swej" książce .-Powiat p y z d r s k V w X V I stuleciu» (Poznań 1888). P. L a u f e r s k i podaje n a ­ z w y dwóch młynów w y m i e n i o n e w zapiskach* « H c r o d » w W o l i c v i c/Kaczy m l v n » p o d Koźminkiem. a K a r c z m y b v l v również celem w y p r a w r a b u n k o w y c h , u p r o ­ w a d z a n o i c h właścicieli i właścicielki, jako posiadaczy znacznej gotówki. W e w s i , złożonej z j e d n e g o w ł ó k o w e g o g o s p o d a r s t w a , 13 pórwłókowych i półtora o g r o d u , c g z v s l o w a t v n i e r a z 2 k a r c z m y . W k a r c z m a c h koncentrowało się życie t o w a r z y s k i e w s i , n a i c h terenie rodziły sie w s z y s t k i e procesy o gtówczyznę i nawiązki. 21* �324 ) ' B v l m a t e r i a l n y k m i e c i .przedstawia sie w świetle z a p i s e k d o ­ s t a t n i o ! P r z e w a ż a ł y g o s p o d a r s t w a 1 włókowe, b y ł v równie 3/4, pół a n a w e t 1/4 w ł ó k o w e (włóka = 30 mórg, dzieliła się na plosv, s t a ­ j a n i a l u b staje i zagonv — t e r m i n y "'po dzień dzisiejszy ' z n a n e i używane w W i e l k o p o l s c e ) . Na p o l a c h z a s i e w a n o c h m i e l , g r o c h , rzepę, żyto, pszenice, jęczmień i owies. Panowała p o w s z e c h n i e łrójpolów-ka, a dzięki t e m u , że p o l a leżały d a l e k o od c i e b i e , t w o ­ rzyły s z a c h o w n i c e , co było źródłem n i e u s t a n n y c h zatargów o w y ­ pasanie ugorów i szkody w zasiewach D l a ' kmieci ^właścicieli licznego i n w e n t a r z a ( k i l k a p a r k o n i , kilkanaście s z t u k bydła r o " a t e c o kilkadziesiąt owiec w i e n r z v i'prosiąt n i e licząc k u r i gesD kyyestia p a s t w i s k a m i lak była k w e s t i a b y t u Wieś miała z w y k l e icdneoo L s t u c h a i wspólne p a s t w i s k o 7a k o r z y s t a n i e z p a s i w i ska p a ń s k i e j obowiązani b y l i S e c i e ' z a o r a ć t r z y k r o t n i e w e i a - u r o k u i e d e n m ó r ^ z każde wdóki N k r o ^ c i z n e w y p a s a n o w l a s a c h d e b " w v e h naŻołędziach Niektórzy k m i e c e p o s i a d a l i sady o w o COW i Parokonne siernv i kosv on^ kowane m e r o k o n n e к ó e do t r a n s o o V t u ^ 1 o ^ I l , i r v sok i e w s t o s u n k u do cen hi werna^va PłU«i słSyfy >vл™а imeszkałnej, stodol> . c h l e w u , i ze b u d y n k i były die,wmane co ułatwiało p zenoszeme i c h w r a z e P o t r z e b z m i . j s c a n a m e j sce, w_ i n n y m z u o w w y p a d k u jest m o w a o n a p i a w i e i l e p i e n i u k o ¬ m i n a i pieca. Zobowiązania k m i e c e polegały n a opłacaniu czynszu d z i e r ­ żawnego, w y k o n a n i u r o b o c i z n y i składaniu d a n i n y . Czynsz za włókę V y n o s i l przeciętnie j e d n a grzywnę, p r z e k r a c z a n o j e d n a k te normę biorąc po 2 i pól g r z y w n y . Dzień Św. M a r c i n a był t e r m i ! nem płatności, istniały jeszcze d o d a t k i w n a t u r z e , j a k zboże, k o ­ g u t y , jaja, a n a w e t s t r u c l e . Prócz czynszu płacili k m i e c i e 4 gr. n a w y p r a w y w o j e n n e , na sady po lV-> g r z y w n y co d w a r o c z k i . N a rzecz'państwa płacono «porad'lne>> wynoszące 2 gr. z łanu. Oprócz < poradlnego» był jeszcze p o d a t e k ' n a d z w y c z a j n y «wiarduneb w wysokości 12 * / z łanu płacony w 2 r a t a c h Kościół pobierał od k m i e c i dziesięcinę z a p i s k i p y z d r s k i e milczą o jej wysokości w X I V i X V w i e k u . Ze w s p o m n i a n e j zaś p r a c v E . C a l l e r a doyyiad u j e m y sie że w r o k u 1564 same P y z d r y składały b i s k u p o m p o ­ znańskim z t r z e c h i pół łanów osiadłych PO 1 " . ćwierci żyta tyleż owsa i ш 3 " . 4 m a l d r a i o v - K m i e c i n o w L s i a d ł y c h z w a b i a n o o d w s z e l k i c h o p i a t n a lat 1 2 - 1 7 , były t o t z w « w o l n i z n v » , z których ; �325 korzystały również wsie n a w i e d z o n e klęska żywiołowa. J a k w i ­ dać z z a p i s e k los k m i e c i p o w i a t u p v z d r s k i e g o w w i e k u X I V i X V był z n a c z n i e lepszy o d l o s u ludności w i e j s k i e j w następnych s t u l e c i a c h . Wolność o s o b i s t a k m i e c i a skończyła się w r a z z w p r o ­ w a d z e n i e m pańszczyzny, rozwój g o s p o d a r k i " f o l w a r c z n e j nakładał coraz większe ciężary n a k m i e c i a , który z w o l n a przeistacza się w p o k o r n e g o k m i o t k a , ofiarę poborcy i 'włodarza. C i e k a w a i wartościowa praca p. L a u J e r s k i e g o n i e d a j e n a m j e d n a k pełnego o b r a z u życia ludności w i e j s k i e j p o w i a t u p v z d r ­ skiego. Księgi s a d o w e zawierają z a z w y c z a j więcej d a n y c h "o l u ­ d z i a c h z a p i s a n y c h n a i c h k a r t a c h . S a m a u t o r ' n a s t r o n i c y 225 mówi, ż e : «księgi zachowały p e w n e wiadomości z życia c o d z i e n ­ nego k m i e c i , lecz wiadomości łych n i e p o d a j e Mówiąc o w v [ y e z a n i u o r a n i e s t w i e r d z a że w p e w n y c h w y p a d k a c h o d b y w a ł o sie ono w sposób u r o c z y s t y a w i e c « d v chodziło o r o z - r a n i c i z e n i e dóbr b i s k u p i c h m i e l i ' k a n o n i c y zastąpić « o p o h ń k ó w » i Płożyć u r o ­ czysta n r z y s i e - e n r / y ostał n i m końcu p a n i c z n y m Wyznaczanie " r a n i e ł W y ł o sie u nas ? w i e l o m a z w y c z a j a m i " n i e wyłączaiac n a ­ w e t składania o f i a r l u d z k i c h . C z y z a p i s k i n i e wspominają czasem 0 żadnych i n n y c h z w y c z a j a c h . C z y n i e n m również w z a p i s k a c h m o w y ' o p r a k t y k a c h ' k a r c z m a r c k , zapewniających i m « d o b r v s z v n b . Po,za l v m , czv w księgacli pvzdrskic.'h n i e z n a j d u j e sie więcej wiadomości o' odzieży:' s t r o n v skarżące o r a b u n e k , jak 1 oskarżone przytaczają z a z w y c z a j dokładnie nazwę s k r a d z i o n e j odzieży, materiał z j a k i e g o była u s z y t a , a n a w e t j e j barwę i cene. Czv n i e m a również n a z w sieci i i n n e g o sprzętu r y b a c k i e g o , z a ­ b r a n e g o r y b a k o m p y z d r s k i m ? N i e w i e m v , czv z a p i s k i milczą o t y c h szczegółach, c z y też a u t o r świadomie j e opuścił o p r a c o w u ­ jąc .pyadrski materiał' sądowy j e d y n i e z p u n k t u w i d z e n i a h i s t o I y k a ' Z. Malewska J O Z E F W Ą S O W I C Z , . S t o s u n k i j e z v к o w e n a Ś 1 a¬ s к u w ś w i e t l e n a u k i n i e m i e c k i e j * . ' Książnica «Atla s». W r o c ł a w — W a r s z a w a 19-17. Z a w i e r a 17 m a p e k . Zainteresowanie nauki niemieckiej zagadnieniami języko­ w y m i n a śląsku b v l o zawsze ż v w e . Ujawniało"sie o n o w b a d a n i a c h i p u b l i k a c j a c h , które n i e j e d n o k r o t n i e b v l v o b i e k t y w n y m s t u d i u m n a u k o w y m . J e d n a z t a k i c h o b i e k t y w n y c h prac była w y d a n a w G o ­ cie w 1918 r o k u m a p a inż. J . S " p e l t a , «\ationalilatenkarte d e r o s l l i c h e n P r o v i n z e n des DeuLschen Reiches», 1 :500.000. �W o p i n i i n i e m i e c k i e j k r v t v k i , która rozgorzała po u k a z a n i u się tej p u b l i k a c j i , ' m a p a S p e i l a zdecydowała o p r z e b i e g u g r a n i c z Polską w t r a k t a c i e w e r s a l s k i m . Z n a s t a n i e m rządów n a r o d o w o s o c j a l i s t y e z n y e h , abv uniknąć p o d o b n y c h nieporozumień, o p r a c o ­ w a n o o b o w i ą z u j ą c a ' o d l a d w N i e m c z e c h syntezę zagadnień j ę z y ­ k o w y c h p o l s k o - n i e m i e a k i c h . Synteza ta .siała się p r a c a W . Geisl e r a ; « ) ) i e Sprachen- u n d NalionalitatenverhalhJsse a n den d e u l schen Ostgrenzen u n d i h r e D.arstellung. K r i t i k u m d R i c h t i g s l e l l u n g d o r SpetLschen K a r l e * . PelerniaiDiis M i t t e i l u n g e n , E r g i i n z u n " s h e f t N r 217 G o t h a 1933 w kiórei m a n a Soctta "została o r z y w p r o w a d z e n i u i n n y c h kryteriów podziału n a obszary etniczne p o i skic i n i e m i e c k i e t e n d e n c y i n i e p r z e r o b i o n a O d tego czasu w s z y s t k i e o f i c j a l n e p u b l i k a c j e dotyczące t y c h za-adnień i d a p o l i n i i p r a c v Geislera N a u k a n i e m i e c k a n i c Przestaje sie i c d n a k i n t e r e * yyać p r a w d a o n . z w o i u sto u n ^ a m V o - i X c z u eol­ sko- i e r i e c k m uwz«tedih ^ dów u n i w e r s v l i k i c h f a k k X i e l ^ "v ' ~ ' : £ 0 Г и ^ 1 ^ WrSWUJ w co w e e 1 orof W ^ o w ^ i w e | Г к 1 к к ш Ь m.T.ki Lnstm^ ; ntch rytmiko" - Z w v b S i « f I L J ^ j i S a k " l ^ n ^ • L S ; " Szczegółowa a n a l i z a z n a l e z i o n y c h m a p , którą p r z e p r o w a d z a p r o f . Wąsowicz, u j a w n i a n i e z m i e r n i e Interesujące f a k t y . Pier­ wsze d w i e m a p y , d o l v c z a e e ludności księstwa wrocławskiego n a przełomie X V I i X V I I w i e k u , opierają się n a n a z w i s k a c h r e j e s t r u p o d a t k o w e g o z r. 1577 i 1622, odnoszą sie j e d n a k d o zupełnie różn y c h w s i . W p i e r w s z e j z n i c h zaznaczrane są t v l k o w s i e o większości p o l s k i e j l u b n i e m i e c k i e j , d r u g a u j m u j e d a n e w sześcioslopn i o w a skale p r o c e n t o w e s o i i u s i l e n i a " ' r u n ludności p o l s k i e j i n i e m i e c k i e j T r z e c i a m a p k a p o d a j e język kościelny w księstwie w r o cławskim według w i z y tacy i z r. 1651/66 i p o k r y w a sie częściowo z w y n i k a m i dwóch p i e r w s z y c h m a p D i m e w s z v s t k i c h ti-mch m a n dolycza w s u m i e około 130 w s i okolic W r o c ł a w i a i wykazują że od p o l o w y X V I do p o l o w v X V I I w i e k u , : ' a ) w księstwie wrocławskim mieszkała ludność m i e s z a n a •polsko n i e m i e c k a , b j obszary m i e d z y W i d a w a a O d r a oraz m i e d z y Oława i Ślęzą były zamieszkałe z w a r c i e przez ludność polską,'a w i n ­ n y c h częściach księstwa ludność polska tworzyła znaczne w y s p y . 'j, : ''W' Щ ~ * 51 �l i 327 Następna g r u p a m a p i l u s t r u j e s t o s u n k i j e z v k o w e n a p o g r a n i ­ c z u p o l s k o - n i e m i e o k i m w X V I I I i X I X stuleciu. P i e r w s z a z n i c h ( r y c . 5 ) s y n t e t y z u j e w y n i k i badań m o n o g r a f i c z n y c h , o p a r t y c h d l a w i e k u X V I I I lia pracach Z i m m e r m a r m a , d l a X I X w i e k u n a mate­ riałach H u n d r i e h a i W e i n h o l d a i w p r o w a d z a g r a n i c e j ę z y k o w a polsko-niemiecką i p o l s i k o - m o r a w s k a z r. 1790 i 1846/7 r . G r a n i c a z r 1790 d w o m a k u z a c h o d o w i wysuniętymi półwyspami — pół­ n o c n y m kolo T r z e b n i c y i p o ł u d n i o w y m koło O ł a w y obejmuje Wrocław. G r a n i c a z т."ШШ7 a więc o 56 l a t późniejsza, podważa wiarygodność p i e r w s z e j " d v ż w v k a z u i e mało prawdopodobne w w a r u n k a c h p i e r w s i j p o l o w y X I X w i e k u przesunięcia n a k o ­ rzyść j e z v k a o o l s k i ^ o koło Ścinawy w p o w p r u d n i c k i m i koło Iłrzceu w POW b r z e s k i m T o k o r z y s t n e d l a polskości s t a n o w i s k o P O O d r o k o t o B r z e g u i d a l e k o poza Odrę koło Oławy potwierdzają d w i e пшркi n ^ S L i c z n e Гтте 6 i 7 v ' p i e r w s z a < Die Spracie m ^ i e i i K - e i s e n O n l C B r i e - S t r e h l e n n a c h den W a b e n v o n Z i m ^rmanń. 1 7 « " - ^ den ^ sen O h l L ™ naci! H , „ S , 1R44 Dnu Л 7 4vch m a n u w o d n i ą hnk ГНПУС n y y ^ szcze-óh с \e7^un^^l^^b^ i S w f i i r t n • - n V £ w ™ h ™ £ o 5 r v s ЛУ m n ^ S r i w s k a n Srwyrazn^ że'И ko \V*J. * B a r d z o interesująca j e s t m a p k a ( r v c . 8 ) «Die S p r a c b e i m K r e i s e B r e s l a u n a c h Z i i i u n e r m a n n 17 . . . » ( w o r y g i n a l e b r a k peł­ nej d a t y ) . W y k a z u j e , ona w X V I I I w i e k u w najbliższym sąsiedz­ t w i e wYocławia w s i e z ludnością mówiąca po -polsku] p r z y c z y m w w i e l u w s i a c h nabożeństwa sa t y l k o p o l s k i e . M a p k a s y n t e t y c z n a z g r a n i c a z, i . 1846 r a z jeszcze p o d d a j e w wątpliwość m a p k a ( r v c . 9 ) . J e z v k w p o w i a t a c h s y c o w s k i m , t r z e b n i c k i m i oleśnickim'według B u i n d r i c h a z r. 1843, według któ­ rej d a l e k o poza te granicę występują liczne w s i e p o l s k i e . N i e ­ zgodność' p r z e b i e g u w s p o m n i a n e j g r a n i c y z r z e c z y w i s t y m s t a n e m rzeczy, t y m s a m y m potrzebę szczególowego, p o l s k i e g o ' o p r a c o w a ­ n i a z a g a d n i e n i a potwierdzają w v w o d v P c u c k e r t a w " «Schlesische Volkskunde» L e i p - z i " 1918 g d z i e ten o b i e k t y w n y a u t o r p r z y t a c z a bardzo c i e k a w y rozdział " z m o n o ^ a - f i i W e i n h o l d a K . W e d ł u g W e i n h o l d a jeszcze w X I V w i e k u « powiał jeleniogórski w y d a w a ł sie bvć przeważnie p o l s k i * • - W X V I I w i e k u w s i e n a " l e w v m brzegu O d r v sa leszcze przeważnie p o l s k i e a w X V I I I w p o l s z c z y ­ zna s e - a l a ' w okolice W r o c ł a w i a i S t r z e l i n a N a początku X I X w w Strachówkach kolo W i e l k i e g o M u c h o b o r u pod W r o c ł a w i e m młode w w i e l u o d r " - l 6 ^ d z i e w c z ę t a ś p i e w a k pieśni p o l s k i e " a �328 > Z w s z y s t k i c h , t u t y l k o w m a k i części, p r z y t o c z o n y c h p r z e z P c u c k e r t a w y w o d ó w , można wywnioskować, że a ) o d X I V w i e k u począwszy polskość p o w o l i e t a p a m i W A T O l u t e sie z l e w e g o b r z e g u O d r y , ' b ) w okresie «Kultu kampl'u» u s u w a sie n a p r a w y b r z e g Odry. " M a p k i z I n s t i t u t f u r L a n d e s k u n d e dostarczają d a n y c h także d l a obszarów położonych d a l e j n a wschód. M a p y ( r y c . 13 i 14) dają o b r a z stosunków" językowych n a Górnym Śląsku w r . 1843 i wykazują p o z a bezsprzeczną polskością tego o b s z a r , rozpoczęcie sie ' t u procesu p o w o l n e g o przeobrażenia" p o l s k i e g o terytorium etnicznego n a k r a j z p e w n y m i udziałami ludności n i e m i e c k i e j . Z e s t a w i e n i e dwóch d a l s z y c h n i e m i e c k i c h m a p e k w o d n i e s i e ­ n i u do p r a w i e zupełnie polskiego p o w i a t u k l u e z b o r s k i e g o — j e d n e j o p r a c o w a n e j jwzez prof. W . Мака, językoznawcę w r o c ł a w ­ skiego i uznającej t e n p o w i a t iz:a całkowicie z n i e m c z o n y , oraz d r u ­ giej - d r a A. Spenglera, g e o g r a f a - h i s t o r v c z n e g o , przedstawiają­ ceji Kluczbonskie w z w a r t y m zasięgu jeżyka polskiego świad­ czy d o b i t n i e o różnicach p o s a d ó w i d a l e k i m o d p r a w d y s t a n o w i ­ s k u niektórych u c z o n y c h n i e m i e c k i c h . W o d n i e s i e n i u ' d o wcześniejszych okresów, materiałów w . I n s t i t u t f u r Landeskunde» n i e znaleziono. Z d a w n i e j s z y c h o d ­ nośnych p r a c n i e m i e c k i c h n i e z b y t o b i e k t y w n a r o z p r a w a f r e b l i n a M . — «Beitrage z u r S i e d l u n g s k u n d e i m ' e h e m a l i g e n F u r s t e n t u m S c h w e i d n i t z . Darstelłungen u n d Q u e l l e n z u r schlesischen G e s c h i c h l V I » . B r e s l a u 1908 — t r a k t u j e o p o c h o d z e n i u osad w księstwie świdnickim w X I V i X V w wyróżniając, osady p o c h o d z e n i a sło­ wiańskiego, osady n i e m i e c k i e sprzed 1419 r. i osady n i e m i e c k i e uo 1419 r W e d ł u g .załączonej d o p r a c y m a p y n a obszarze środko­ w y m i północnym księstwa poza n i e z n a c z n y m i w y s p a m i osad n i e m i e c k i c h w y s t e p u i a o s a d y słowiańskie a więc p o l s k i e N a p o l u d n i u księstwa w r e j o n i e s u d e c k i m 'występują wyłącznie osady n i e m i e c k i e o b u w y m i e n i o n y c h - и » \ i e ' n a l e ż v 'zapominać o c z y m na p e w n o i a u t o r rozprawy wiedział że osady t z w n i e m i e c k i e s i z e d 1 4 1 9 i w d u S n Г Drocencie Ь У 1 У o ś c i a m i ' e t n i c z n i e « o l ~ s m i a tylko l o k o w a n e Wobec u i a w - i 'i ' r } r nenh w > 1 vbnwh wv Н Е т Т с Г с Ь m Л Ikowvrh i _ ™ 9 ^ Ж • ^ t ^ L m v J h ^ S o t i оЛ^пГмЫ* sv d c z a r o z ^ i u s t o snnkÓw e i r r r ś l S T s i onrzeć s T n f w h s n y c h do t b r b i e n r r r l S n m - r n ь Т н Т п Ь л Т Жек-,п b r h W S ' ied potwr>rdzaTa postawdona w S , " Ш W ' M �329' n i z a c j i Śląska tezę, że rozpoczęty w X I I I w . p r z e z kolonizację n i e ­ m i e c k a proces przeobrażania e t n i c z n i e p o l s k i e g o o b s z a r u śląskiegow n i e m i e c k i , ciągnął sie przez s t u l e c i a aż d o czasów n a m w s p ó ł ­ czesnych, lecz n i e osiągnął pożądanych rezultatów. Marin Suboczowr, J Ó Z E F GAJE.K. < Z a r v s etnograficzny zachod­ n i e j c z ę ś c i P o d o l a * . L u b l i n 1947. Nakł. U n i w . " M a r i i C u r i e Skłodowskiej, 8°, s t r . 190, 14 m a p , 26 r y c , 29 t a b l . Jedną z głównych dróg, którymi odbywała się w y m i a n a l u d ­ ności i treści k u l t u r o w y c h i m e d z v zachodnią i w s c h o d n i a E u r o p a , bvł o d czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h d o d n i d z i s i e j s z y c h szlak b e z ­ leśnych g l e b lessowych, ciągnących się wzdłuż płyty p o d o l s k i e j . ' h a l e m i g r a c y j n e i k u l t u r o w e przelewające się t V m s z l a k i e m pozostawiały n a P o d o l u m n i e j s z e l u b większe, ślady, których z b a ­ d a n i e s t a n o w i j e d e n z najżywotniejszych problemów zarówno d l a nauki polskiej, j a k i rosyjskiej. D o t y c h c z a s e t n o g r a f i a Podoła z a j m o w a n o się mało. P o * a k i l k o m a przestarzałymi już m o n o g r a f i a m i p o w i a t o w y m i i pobież­ nymi z konieczności ujęciami" s t a t y s t y c z n y m i , ' s p o t y k a n y m i ' w p r z e w o d n i k a c h po P o d o l u , w r o d z a j u . p i V v J a n a F a ł k o w s k i e g o publikowanej w w y d a w n i c t w i e z b i o r o w y m pt. «Województwo t a r n o p o l s k i e * ( T a r n o p o l 1931), b i b l i o g r a f i a e t n o g r a f i c z n a P o d o l a n i e z a w i e r a poważniejszych poiavcji. P r a c a J . G a l k a jest p i e r w s z a w której bogata k u l t u r a l u d o w a P o d o l a została ujęta w sposób możliwie wyczerpujący i t o n a p o d s t a w i e n o w y c h badań p r z m r o w a d z o n y c h p r z e z a u t o r a w terenie. ' Objęty n i m i został spory obszar, leżący m i ę d z y Z b r u c z e m , D n i e s t r e m ' i Złota L i p a , p r z e d m i o t e m zaś były wyłącznie z j a w i ­ ska k u l t u r y m a t e r i a l n e j . ' ' ' * W y n i k i ujęte zostały w p r a c y według znanego s c h e m a t u , polecanego i stosowanego p r z e z K . Moszyńskiego. J a k sie tego m o ­ żna spodziewać n i c w e w s z y s t k i c h działach k u l t u r y udało sie a u t o r o w i zebrać j e d n a k o w o bogaty materiał. Po krótkich ustę­ p a c h poświęconych z b i e r a c l w u , myślistwu, rybołówstwu, nastę­ p u j e obszerny rozdział o h o d o w l i , g d z i e a u t o r m . i n . opierając się na interesującym m a t e r i a l e s t a t y s t y c z n y m c h a r a k t e r y z u j e p r z e ­ m i a n y zachodzące w ciągu k i l k u dziesiątków l a t w składzie i n t a r z a ' zwierząt d o m o w y c h . R ó w n i e obszernie o m ó w i o n e jest r o l ­ nictwo wzechowvwanie aanasów i p r z y g o t o w y w a n i e strawy W r o z d z i a l e poświęconym obróbce surowców u w a g a a u t o r a k o m - �330 > c e n t r u j e się głównie n a w y r o b a c h z g l i n y i t k a c t w i e . B o e a t v m a ­ t e r i a l z e b r a n v jest w rozdziałach zawierających opis s t r o j u i b u ­ d o w n i c t w a . Zwłaszcza w t v m d r u g i m z n a j d u j e m y c i e k a w e o p i s y p r v m i t v w n v c h b u d o w l i t y p u z i e m i a n k o w e g o , czv n a d z i e m n y c h , p l e c i o n y c h ' - p r e c i a l u b b i l v c h г g l i n v . Cześć m a t e r i a ł o w a ' z a ­ m y k a ustęp, w którym omówione s a ś r o d k i t r a n s p o r t o w e i k o m u ­ nikacyjne. \Y u w a g a c h końcowych naświetla a u t o r zebrane materiały o d s l r o n v genetycznej. W s k a z u j e n a krzyżujące sie n a t e r e n i e ' P o ­ dola w p l v w v h u c u l s k o - p o d o l s k i e , p o l s k i e , wolyńsko-poleskie i p o ł l a w s k o - k i i o w s k i e , które .przedostały sie t u p o d w p ł y w e m budzą­ c y c h się ruchów narodowościowych. T e r y t o r i a l n i e d z i e l i sie P o ­ dole na t r z y pasy różniące sie o d s i e b i e ' p o d w z g l ę d e m k u l t u r o ­ w y m , biegnące równoleżnikowo. Najwięcej elementów a r c h a i c z ­ n y c h p o t y k a sie w pasie południowym Północny d z i e l i się p o ­ łudników J n a d w i e części z których yyschodnia z n a j d u j e się w o r ­ b i c i e w p ł y w ó w k u l l u r ' o w v c h W o ł y n i a n a z a c h o d n i a zaś o d d z i a ­ ł y w a ł y w p ł y w y p o l s k i e P r z v c z v n e p o w s t a n i a t e r v t o r i a l n e - o zróż­ n i c o w a n i a k u l t u r o w e g o tłumaczy'autor m o m e n t a m i geograficz­ nymi i historycznymi °' Ъ P r a c a z a w i e r a 14 ma]), które jednakowoż s k u t k i e m n i e z b y t szczęśliwie d o b r a n y c h s y g n a t u r i łączenia tychże w j e d n a całość, nie zawsze posiadają należyta czytelność. Rysunków j e s t sporo, n i e tyle jednakowoż, ile żyerayłby sobie c z y t e l n i k . Z d a r z a sie n i e ­ j e d n o k r o t n i e , że n a j c i e k a w s z e z j a w i s k a / s k u t k i e m z b y t l a k o n i c z ­ nego opisu i b r a k u r y s u n k u , sa t y ] k o z a s y g n a l i z o w a n e przez autora ( u p . s i r . 152, s k r z y n i a z k o r y . u m i e s z c z o n a n a p o d w ó j ­ n y c h płozach). N a d całością p r a c y zaciążył może p e w i e n pośpiech który spowodował że p r z e z k o r e k t y przedarły się zwycięsko n i e ­ s z k o d l i w e zres/ta u s t e r k i 'wynikłe' z w a d l i w e j s t y l i z a c j i z d a n i a Przykładem t a k i e g o l a p s u s c a l a m i może bvć z d a n i e w y p o w i e d z i a n e na s i r 15 ż c ' « l f u s / c 7 пя k o n i e c służył do w y r o b u k a g a n ­ k ó w i ś w i e c Usterka n a t u r y r e d a k c y j n e j jest to t» opis k a n e l u szów męskich' znalazł 'sie ' w ustępie pośw e -miy n u b k . r o m k o b i e c v m W ' r v s u n k u nł-u-a n a s i r 11 zakradł sie b l . d z,r b k m v nrzez , v s o w m i k a p r z e r v s o w u i a c c - o no ryt, o szkice a u h r skutk em cze"o\ » r z i S cbol siebie ri\v s l u p i c a . co z [ ш п к ш w i d z e n i a Ł S - u k c y j n c . ^ n i e ^ s l mozUvv™ W s k a z a n e t u przykładowo niedokładności k o r e k t y b y n a j ­ m n i e j n i e pozbawiają p r a c y lej i s t o t n e j wartości, która lcżv w t y m , że w n o s i do p o l s k i e j l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j p i e r w s z y pełny o p i s k u l t u r y materialnej Podola, oparty nie n a k o m p i l a c j i d a w n y c h u r y w k o w y c h materiałów, ale n a własnych materiałach t e r e u o - �331 w y c h , z d o b y t y c h przez s y s t e m a t y c z n i e p r o w a d z o n e b a d a n i a . M a t e ­ riały z b i e r a n e p r z e z a u t o r a w ' l a t a c h poprzedzających w y b u c h I I w o j n y światowej, wobec z m i a n j a k i e nastąpiły później, n a b i e ­ rają znaczenia h i s t o r y c z n e g o . R Reinfuss S Z T U K A L U D O W A W POLSCE. M a l a r s t w o — R z e ­ źba G r a f i k a . Katalog wystawy w Towarzystwie Przyja­ ciół S z t u k Pięknych w K r a k o w i e opracował T a d e u s z Seweryn. Kraików 1948. Nakł. Contr. I n s t y t u t u K u l t u r y , s t r . 95 - 1 n i b . ' + t a b l . 32. Z a p o w i a d a n a n a wiosnę 1948 r . i p r z y g o t o w y w a n a z dużym rozgłosem w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w K r a k o w i e n i e budziła z r a z u specjalnego z a i n t e r e s o w a n i a , gdyż w y d a w a ł o sie, że p o s i a d a m y dostateczna znajomość p o l s k i e g o f o l k l o r u , o p r a c o w y w 4 n e g o s y ­ s t e m a t y c z n i e przez etnografów p o l s k i c h . G d y j e d n a k przyszło d o o t w a r c i a w y s t a w y , wzbudziła ona niebywała senzacie л poruszyła powszechna o p i n i e n i e t y l k o sfer a r t y s t y c z n y c h i n a u k o w y c h U k a ­ zano b o w i e m sztukę l u d o w a n i e f o l k l o r * p o d zupełnie n o w y m a s p e k t e m w sztuce l u d o w e j o d k r y t o wartości p l a s t y c z n e w s k a l i zupełnie ' nieprzeciętne j Zasługa z o r g a n i z o w a n i a ' w y s t a w y ' p o d w i i e d e i n naukowym i d y d a k l v c W ' p r / y p a d a dwom uczonym Tadeuszowi S e w e r y n o w i * c t n o - r a f o w i i Tadeuszowi D o b r o w o l ­ skiemu, h i s t o r y k o w i sztuki. " ' K a t a l o g w-vstawy, do którego wstęp napisał T a d e u s z S e w e ­ r y n , s t a n o w i n i e t y l k o dopełnienie w y s t a w y i n a u k o w e u j e c i e m a ­ teriału, a l e jest zarazem sformułowaniem p r o g r a m u , który stał sie p o d s t a w a r e a l i z a c j i w y s t a w y . W s t ę p t e n m a ogólniejsze z n a ­ czenie, gdyż o b o k w i e l u i n n y c h zdobyczy, w p r o w a d z a zasadnicze nowe u s t o s u n k o w a n i e się d o ' s z t u k i l u d o w e j , j a k o pełnowartościo¬ w e j d z i e d z i n y twórczej, n a royv.ni ze sztuka tzw". w a r s t w oświeco­ n y c h . Uwzględniając rozwój n a u k i o sztuce, k r o k u tego należało właściwie d a w n i e j oczekiwać P r z y z n a n o b o w i e m w s z e l k i m epo­ k o m te sama a u t o n o m i e w twórczości przekreślając przestarzałe pojęcie o r o z k w i c i e i ' u p a d k u s z t u k i jednocześnie p r z y z n a n o • p r a w o ' d o w y n o w i e d H w sztuce n i e t y l k o n a r o d o m c y w i l i z o w a ­ n y m l u d z i o m o 4 w i c c o n v m ' i wykształconym ale i l u d o m p r y m i ­ t y w n y m i a k i też d z i e c k u w ' d a l s z c i k o n s e k w e n c i i obłąkanym S e o d k r y t o też • eorzecie n y czar w sztuce d v l e U m t o w * a n r a t o r o w któivv n a u k i Z l i m n eм Ы е ' 'тМа£ы£}тк Z d i m « S % £ i w b i e r z e *e takt u s t o i n k ó w y ^ n o się ^ ^ \ m ^ i e d o ^ k i l J L ^ x ń d z i �332 1 w n i e j przede w & z v s l k i m f o l k l o r , wartości zdobnicze, dekoracyjne.. T e n r o d z a j s t o s u n k u d o s z t u k i l u d o w e j występował wszędzie, n i e t y l k o u n a s , panował n i e p o d z i e l n i e . Już" j e d n a k p r z e d o s t a t n i a wojną budzić się poczęło w Polsce i n n e n a s t a w i e n i e i to zarównow sztuce iak i w nauce. T a d e u s z D o b r o w o l s k i , pisząc o Śląskiej Rzeźbie L u d o w e j dopatrywał się d l a niektórych d z i e l a n a l o g i i w rzeźbie - r e c k i e j romańskiej i - o t y c k i e j , szukając wspólnego d l a n i c h podłoża. ' Na g r u n c i e wartości czysto p l a s t y c z n y c h staje T a d e u s z Se­ w e r y n i u z n a n i e i c h jako podłoża badań rozszerza n a w s z y s t k i e dziedziny twórczości' l u d o w e j ( s i r . 13) « W v * t a w a rezygnuje z w s z y s t k i e g o , co świadczy o z d o b n i c z y m c h a r a k t e r z e s z t u k i l u d o ­ w e j , choćby to były najpiękniejsze w świecie s k r z y n i e i s z o p k i k r a k o w s k i e , łyżniki podhalańskie l u b w y c i n a n k i " k u r p i o w s k i e . Intencja bowiem Departamentu Plastyki ' Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i było s t w i e r d z e n i e że s z t u k a l u d o w a n i e mieści się w z d o b n i c t w i e a n i też w m o d y f i k a c j a c h r e g i o n a l n y c h l u b w t e m a ­ tyce r e l b d m e i Chodziło o ' p o k a r a n i e dokonań' l u d u polskiegow zakresie rzeźby m a l a r s t w a i - r a f i k i bez względu n a treść w y ­ rażona i lo n i e w świetle e t n o g r a f i i jak to c e n i o n o dotychczas ale w świetle wartości p l a s t y c z n y c h ^ " ' " T a k i m sfonuułowaniem w y p r z e d z a n a u k a p o l s k a b a d a n i a n a d sztuka l u d o w a u i n n y c h narodów. Tadeus,z S e w e r y n z duża wrażliwością na w y m o w ę czysto p l a s t y c z n a stara się również u s t a ­ lić p o d s t a w y s t y l u l u d o w e g o w sztuce. S z u k a jej przede w s z y s t ­ k i m w w y r a z i e rzeźby, n a d e p n i e w zasadzie k o m m w y e y i n e i , którą charakteryzuje j a k o ' swobodna pozbawiona prAnmsu. Styl l u ­ d o w y p r z e j a w i a się również p r z e z s t o p i e n i e \ v z w a r t a całość c h a ­ r a k t e r u t w o r z y w a p r y m i t y w n e ^ narzędzia oraz prostaczej i nie­ s k o m p l i k o w a n e j treści przede w s z y s t k i m j e d n a k podkreśla Se­ w e r y n a n a t u r a l i s l y c a n y c h a r a k t e r ' s z t u k i l u d o w e j co tłumaczy odrębna rzeczywistością a r t y s t y c z n a " która p o w o d u j e a n o n i m o ­ w y m twórca W samych cechach' f o r m a l n y c h wyróżnia' S e w e r y n przedewszystkim' P r o s t o ^ ^ T n y t y n i z a c i e i s t y l i z a c j e co p r e K z i r d e S h v o k r o t n i r d o o r ^ n S r y z a c i i f o n n - W i w ż h i e Przez układ S n o s i i ntvsS, 1 n d o w v wrażenie m< m-nie i t a l n o śri а /'.l^m i n r ? ™ c^ynnikien ies!-yl,^ k i m Sb t y i l w U S ; П Г У У ^ И ^ sunęła się ш ' R ó w n i e ż i w d z i e d z i n i e m a l a r s t w a próbuje S e w e r ™ ustalić ogólniejsze prawidła. L i n i a i k o n t u r określają jako konstytujące formę, c z y n n i k i , b a r w a użyta j e s t w sensie d e k o r a c y j n y m . W s p ó ł - #i �333 n y m m i a n o w n i k i e m d l a o b u elementów o b r a z u staje się p o d o b n i e j a k w d a w n y c h epokach płaszczyznowe t r a k t o w a n i e całości. Z j a ­ w i s k o t o łączy S e w e r v n z podłożem p s y c h i c z n y m t j . b r a k p o c z u ­ cia przestrzenności u a r t y s t y l u d o w e g o i b r a k wyobraźni p r z e ­ s t r z e n n e j p r o w a d z i go d o " p l a s k o s c i , d w u w y m i a r o w o ś c i f o r m y . P o d o b n i e i l a p i d a r n e t r a k t o w a n i e f o r m y , j e j uogólnianie w y p r o ­ w a d z a S e w e r y n z p o b u d e k n s y c h i c z n y c h , a więc łączy ze sposo­ b e m chłopskiego myślenia, m o w y , u c z u c i a i ze sposobem b y c i a ludu. M e c h a n i z a c j a p r a c y wycisnęła s w e piętno s p e c j a l n i e n a m a ­ l a r s t w i e . Działanie r y t m u w m a l a r s t w i e , p o d o b n i e j a k i w rzeźbie, j e s t dominujące, w m a l a r s t w i e s i l n i e j n a t o m i a s t zaznacza się s t y l d e k o r a c y j n y . W m a l a r s t w i e też p r z e j a w i a sie s w o i s t y p r y m i t y ­ w i z m formy, w typie kompozycji i w n a i w n e j ekspresji, w nie­ ś w i a d o m e j ' s t y l i z a c j i . C z y n n i k i te sprawiają, że n a w e t i s t n i e n i e p i e r w o w z o r u 'w sztuce, a przekształconego w dziele a r t y s t y l u d o ­ wego, n i e może pomniejszyć j e g o wartości. U s t a l e n i e m p o d s t a w kształtowania i s y s t e m u f o r m a l n e g o w y ­ czerpuje S e w e r y n w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a . " N a szczególna uwagę zasługują j e g o 'rozważania o a n a l o g i i s z t u k i l u d o w e j do n o w o ­ czesnej p l a s t y k i . Z dużą wrażliwością w y s z u k u j e a u t o r zachodzące związki i c h a r a k t e r y z u j e je w n i k l i w i e . W p r v m i t v w i c o b r a z u z r. 1853 z p r z e d s t a w i e n i e m Św. K a t a r z y n y (z o k o l i c T a m o w a ) w y ­ c z u w a s t y l obrazów c e l n i k a H e n r y k a ' Rousseau, zwłaszcza jego o b r a z u M u z a p c e l y t o znów w P i e l a z R a b k i dostrzega a n a l o g i e z M o d l i g l i a n i m w' k l a s y c z n e j prostocie f o r m y Ukrzyżowanego (rzeźba 7 P o d h a l a M u z e u m N a r w W a r s z a w i e ) w i d z i ' s t y l M a i l lola a w dolnośląskim o b r a z k u « ś w W e n d e l i n , styl Cha­ galla Matis.se a p r z y p o m i n a S e w e r y n o w i obraz św Magdaleny (obr ' ol M u z e u m Tatrzańskie w Z a k o p a n e m ) «dyż konstatuic to «samo ' u o S i e n i r f o r a ^ śmiałe oaral - c m n e l r y c z n e razolao w a n i e i b e z c T i e n u n i a l n / d e l o r m a c i e L i k i kształtów n a t u r y * odobnie o bra 7 ś w / o f i i 7 с(irkanii ( 7 ako o ane M u z e u m S ' ^1 i e i n os i a da к ol or\ t к t ńrv ! п ш \ а тп a 1 o^ h*' d o r dza w e ^ ^ a r n y Tytusa cźyżewskk l 2ldw rzeżhl stw-o H o s ^ n i a Пн-уst UST ooSn \ ™ S S B o l e ś c i i e j z Książ a W i e l k i e g o p o w inie cliowsk i ) GeomeLryzacje f o n u łączy S e w e r y n z k u b i z m e m ( s i r . 16) « Т е i i n n e znane przykłady k u b i z m u n a s z y c h światkarzy, p o c h o ­ dzą z I p o l . w X I X w., wyprzedziły w czasie a n a l o g i c z n e p o m y - �m s l y p a r y s k i c h a.rlv*tó\v z P a w i e m C e z a n n e m na czele, a p r z y p a ­ dające n a pocz. X l X w . » . A u t o r podkreśla s i l n i e zasadnicza róż­ nice, klóra wyróżnia «polskie, chłopskie formuły uproszczeń* o d k u b i z m u z a c h o d n i o - e u r o p e j s k i e g o . W przeciwieństwie d o rzeźby l u d o w e j uważa S e w e r y n k u b i z m z a c h . - e u r o p e j s k i za k i e r u n e k m ó z g o w o refleksyj,ny, ' w v d e d u k o w a m v m e d y t a c j a . Upraszczanien a t o m i a s t u l u d u «to n i e Świadome posługiwanie sie. b r y t a m i geo­ metrycznymi j a k o b u d u l c e m rzeźby l u b ś w i a d o m e " n a g i n a n i e kształtów' do f o r m g e o m e t r y c z n y c h ale p r z e d s t a w i a n i e w i z u a l n e j s t r o n y p r z e d m i o t u w m a k s y m a l n y m skrócie i właściwy l u d o w i n a w v k do n a d a w a n i a z j a w i s k o m ' w z * l e d n v i n f o r m y a b s o l u t n e j J e s t ' o n p o c h o d n a f o r m a uproszczenia* D r u - i c z y n n i k w v p l v w a l z t r o s k i b y f o r m a działała n a ' w i d z a s u b i e k t y w n i e w przeciwień­ s t w i e dó -dzieł z a c h o d n i o - e u r o o c i s k i c - o k u b i z m u który w e d l e Sew e ™ - r o d ż e " n v w a ł sie-od l K k i e V o \ c / u c ia ' A n a l o g i e z nowoczesna p l a s t y k a f r a n c u s k a u s t a l o n e p r z e z S e w e r y n a mają głębsze podłoże. W sztuce l u d o w e j p o l s k i e j o d ­ k r y w a m y wartości plastyczne, które ujawniają sie wówczas, g d v podłóż* ' s z t u k i jest a n a t u r a l i s l v c z n e , a z n a c z e n i e ' decydujące na kształtowanie sie s z t u k i m a wVobrażeniowość a r l y s l v . ' R z e c z y w i ­ stość wyobrażeń, t a k d o s k o n a l e sprecyzowana przez Leona C h w i s t k a (Wielość Rzeczywistości w sztuce) w p o l n i o d p o w i a d a ! v m c z y n n i k o m e m o c j o n a l n y m i światopoglądowym, które p o w o ­ dowały n i e z n a n y m i м я т bliżej a r t y s t a m i l u d o w y m i S t a n o w i o n a a n t i l e z e r a c j o n a l i s t y c z n e ^ , światopoglądu т uświadomiona w p o l n i i „ a d ' o < w i d z e n i a c h o p a r t a znajomością świata r z e c z y w i s t e g o k l o n w s z l u c e o d z w i e r c i e d l a sie w w i e r n y m "od d a n i u f o r m s p o t v k a n y c h w ' rzeczywistości V r l v s K l u d o w y d o s l r / e - i też n i e k i e d y z i a w i s k a r e i l n e oko i e « o V h w v H ie z niesłychana spostrzegaw­ c z o ^ do d i i c h w c S mzlmosi e L nak l v k o w l e i n o s l a r i w i aide i m u sie m v X S S S i I o w e t , L k i e d y raie h s l ' i i wienie w Z d i ^ rVsVv h i n n ^ vszvstk\n icdnnk ' d m u \ Z l• s i h i y m p i c S |Д ! £ S i I ? S r połączona Światopogląd a r t y s t y c z n y ' t e g o ' r o d z a j u w v s l c p u j e w różnych epokach i l l u u m c z v n a m s z l i i k e l v c h czasów, 'w których wartości plastyczne n i e łączą sie ściśle z ' m a t e r i a l n a f o r m a ' określonych obiektów. W z a j e m n e u s t o s u n k o w a n i e sie i s t o t n y c h czynników d a ­ nego światopoglądu deevduje o c h a r a k t e r z e s z t u k i . U ludów p r y ­ m i t y w n y c h p r z e d h i s t o r y c z n y c h dominują p i e r w i a s t k i ściśle w y o ­ brażeniowe, w szu.ee p r v n i i t y w n e j g r e c k i e j czy e g i p s k i e j nastę­ p u j e p e w n e wyrównanie' s t a d f o r m a b a r d z i e j «eomelryczna a k - �335c e n t o w a n i e bryły, w sztuce średniowiecza, roniańszezyzny i ąot v k u d o s t r z e g a m y n i e j e d n o k r o t n i e przewagę p i e r w i a s t k a ' e k s p r e ­ s j i , tu ,znów s i l n i e j s z e a k c e n t o w a n i e f o m w . W sztuce o p a r t e j n a t a k i c h p o d s t a w a c h farma p l a s t y c z n a s t a j e ' s i e bezpośrednim c z y n ­ n i k i e m w y r a z u , niezależnie o d j e j z w i a z a n k .z p r z e d s t a w i o n y m m o t y w e m ' f i g u r a l n y m CZY o b i e k t e m . ' A k a d e m i c k a sztuka" X I X w., d a l e k a b v i a o d t a k i c h dążeń, panował p o w s z e c h n i e k o n w e n c j o n a l i z m f o r m n a l u - r a l i s l v c z n v c h , a wysiłek twórczy, który dokonał się w n o w o c z e s n y c h k i e r u n k a c h a r t y s t y c z n y c h X I X i X X w., p o z w o l i ł n a m dojrzeć wartości p l a slvczne. T e same wartości zupełnie n i e o c z e k i w a n i e pojawiły sic w* tak wspaniałej postaci w sztuce l u d u p o l s k i e g o . Nasze p o k o ­ lenie, stajać n a g r u n c i e z d o b y c z y n o w o c z e s n e j myśli p l a s t y c z n e j , z p o d z i w e m p a t e v n a piękno p l a s t y c z n e z a w a r t e ' w sztuce l u d o ­ wej W y p r z e d z a * o n a niewątpliwie czasowo, p e w n e zjawiska w sztuce n o w o c z e s n e j , które "są j e j p o k r e w n e . P o k r e w i e ń s t w o to w y n i k a z niektórych wspólnych"podstaw kształtowania ale odkryc­ ie też możemy w i n n y c h o k r e s a c h r o z w o j o w y c h D l a Cvnriana N o r w i d a stanowiła sztuka l u d o w a l o t y l k o światki b e z w y r a z u Renesans odwracał sie tez do ootvfcu j a k o o k r e s u barbarzyństwa' a n a s t c p u i a c y p o renesansie b a r o k ' do n i e d a w n a uchodził A sztukę u p a d k u /en u c h sn ^ z u * sie ż e i u ż ^ o arte n a k o . e n e i a - ł n , nieknn J e r n ^ ystów Z l e T K L V s Z n e k do S isi\a z n y c h ; S lulTe C nie SSIVX5 S r I^./en.a у a az o O d k w w c z e . n o w e s p o j r z e n i e n a sztukę l u d o w a , które w y ­ stępuje w e wstępie S e w e r y n a do k a t a l o g u w y s t a w y k r a k o w s k i e j , znalazło pełne p o t w i e r d z e n i e w n a g r o m a d z o n y c h " n a w y s t a w i e dziełach. Wszczęło zarazem n o w y etap w b a d a n i a c h n a u k o w y c h nad s z t u k a l u d u polskiego, wysuwając ja n a czołowe m i e j s c e zainteresowań, co niewątpliwie dokonało sie n i e bez oddziaływa­ n i a a k t u a l n y c h założeń twórczych. T r u d n o przewidzieć w s z y s t k i e następstwa 'tego z j a w i s k a , na p e w n o n i c ograniczą sie o n e ' t y l k o do d z i e d z i n y czysto n a u k o w e j . , '• H } ] } l P R Z E G L Ą D SOCJOLOGICZNY. K w a r t a l n i k Polskiego I n ­ s t y t u t u Socjologicznego. T . V I I I i I X , Lodź 1946 i 1947. Pierwszy powojenny r o c z n i k «Przegladu Socjologicznego* w y d a n y w r." 1946 nawiązuje w pełni d o ' p r o b l e m a l y k i * z a w a r t e j �336 w tomach p o p r z e d n i c h lego czasopisma, tworząc j a k g d y b v o r g a ­ n i c z n a całość z o s t a t n i m p r z e d w o j e n n y m , nieukończonym tomem V I I . Zewnętrznym w y r a z e m tego związku jest przejęcie do b i e ­ żącego tomu artykułów p r z y g o t o w a n y c h p r z e d wojną dla n i e w y d a n y c h n i g d y zeszytów 3 i ' I t o m u V i i ( A l . H e r t z , . Z a g a d n i e n i e socjologii w o j s k a i wojny», I ) . M . Goodfellow, " E l e m e n t y ekono­ m i i w e t n o l o g i i . , G. K a g a n , . D u - r k h c i m i M a r x . ) , uzupełnienie w y ­ suniętych przez n i e zagadnień . p r z e d r u k i e m przedwoieameeo r ó w ­ nież (druk w czasop « M a r c h o ł M artykułu B r . M a l i n o w s k i e g o pt. .Śmiertelny p r o b l e m a t * oraz n o w o " n a p i s a n y m J . Obrębskiego . T e o r i a ' e k o n o m i c z n a i ' m e t o d a socjologiczna w b a d a n i u społe­ czeństw^ oierwotnvch» wreszcie szere™ tych s a m y c h co p r z e d w o j n a n a z w i s k zarówno w "składzie K o m i t e t u r e d a k c y j n e j i a k i wśród autorów d r a k m y m i y c h i m p r a w W ś r ó d tych osLatnićh sa z p i e t y z m e m umieszczone nazwSka autorów już n i e żyjących fraomen у n e d i S i d o h d n i ^ i e i c h trać daw^iefs?vch i wo ieimvch П K m S i <<P er w-o na s z k o H u o b v w a t e l n i e n i a T w i a T i H e d o ™Veszłośc n ie w s K dzac sie sweso d o t y c h c ^ s o V e « o dorobku \ K ies T , n K S 3 ? 2 1 ' so, L di t n i l ffi,H Д > T f h ^ i ń s k f że n , S vn'itvk'i n.3wniPnn7 m i , ™ ł и ™ da « n K a t , W \ i , 1 v a ona Я ™ Г ш А ^ ^ ?i 7 , Л « i T 7 w E 7 ч 1 и и п ь s i ę ' w ciągu р о Ы е п , И Г ! S l t y £ ę £ i > O d ' c h w i l i swego zafożenia dzięki ' i n i c j a t y w i e p r o f . U n i w . Poznańskiego V, Z n a n i e c k i e g o w 1930 r. . P r z e g l ą d , stanowił wa­ żną pozycję w r o z w o j u nie. t y l k o socjo-, a l e i e t n o l o g i i . N i e było n i e m a l ' t o m u , w którym b y ' obok r o z p r a w t e o r e t y c z n y c h czoło­ w y c h socjologów, Z n a n i e c k i e g o , Z n a m i e r o w s k i e g o , S z c z u r k i e w i ­ cza i i . , yyyników n a j n o w s z y c h badań n a m a t e r i a l e p o l s k i m C h a Jasińskiego, Bychlińskieyo i i . , projektów z m i a n i d o s k o n a l e n i a m e t o d b a d a w c z y c h s o c j o " r a f i i i s o c j o l o g i i , ocen i k r y t y k p r a c p o l ­ skich i (.bevch'ilp n i e znalazły sie prace z p o g r a n i c z a t y c h d w u d y s c y p l i n dotyczące zagadnień' nans w a i spoleczeńslwa p i e r w o t ­ nego' z w y c z a j u m a g i i czy społecznej f u n k c j i w y t w o r u (Bystroń K r z y w i c k i K r z y ż a n o w s k i ' S e w e r y n M a l i n o w s k i ) " Drukując prace z po-ranićza n a u k « P r z e » t a d » do p e w n e c o s t o p n i a przeciwstawił sio c P y s S e m o - i a f i c / n e i oprsowej n i e k i e d y f i l o l o g i c z n e j p o s t a w i e m v y i m o w a u c i n r z e z ' autorów drukujących równocześnie w . L u ­ dzie.cowiccei w a r t y k u l e O b e b s k i e ' o dotyczącym p r o b l e m u emic^ych I S n r / d — n e i e d n o k r o t i u e przez J P ed3rafów^ ich noie ^ j ^ i c i n e . ujęcie �337 W a r t y k u l e p i . «Zasadnic.ze s t a n o w i s k a w e współczesnej so­ c j o l o g i i p o l s k i e j * , d r u k o w a n y m w o b e c n y m V I I I t o m i e «P.rzeglądu», Chalasiński pisze o .1. Obrębskini,'że t e n « ( z a s w o i m m i ­ s t r z e m B r . M a l i n o w s k i m ) r e p r e z e n t u j e kienuinck e t n o l o g i i .socjolo­ g i c z n e j , zmierzający d o socjologicznego pogłębienia p r o b l e m a t y k i e t n o l o g i i i etnografii». Z a p e w n e l a właśnie u z n a n a p r z e z s o c j o l o ­ gów p o s t a w a m e l o d y c z n a M a l i n o w s k i e g o i jego szkoły otworzyła f m o d p i e r w s z e j c h w i l i łamy . P r z e g l ą d u . , którego niewątpliwa zasługa jest w p r o w a d z e n i e n a z w i s k a M a l i n o w s k i e g o z p o w r o t e m do l i t e r a t u r y p o l s k i e j , w JklóiTJ n i c występował o>d r. 1915 ( p r a c a 0 . W i e r z e n i a c h p i e r w o t n y c h * , d r u k o w a n a przez A k a d e m i e U m i e ­ jętności). P i e r w s z y p o w o j e n n y l o m « P r z e g I a d u » n i c p r z y n o s i , jeśli c h o ­ d z i o p o g r a n i c z e socjo- i' e t n o l o g i i żadnego n o w e g o n a z w i s k a p o l ­ skiego. Z autorów obeveh p o d a n a jest w tłumaczeniu r o z p r a w k a n e o f m i k c j o n a l i s t y G o o d f e l l o w a , którego p o s t a w a b a d a w c z a zostaje p o d d a n a s i l n e j ' k r y t y c e w e w s p o m n i a n y m już w y ż e j a r t y k u l e Obrebskiego żądającego od etnologa b v p r z y b a d a n i u społe­ czeństw p i e r w o t n y c h analizę e k o n o m i c z n a p U - z e d z a ł a n a l i z a so•ciolo«iczna i h i s t o r y c z n a Jeszcze w i ę c e j ' ż ą d a o d e t n o l o g a M a l i ­ n o w s k i . Każe m u ' . b y ć o b y w a t e l e m całego świata, przeszłego 1 dzisiejszego*, nim-iee czerpać ze z b i o r o w e g o doświadczenia l u d z ­ kością widzieć istotę, w o j n y ( g d y ż o n a jest t u t a j l e m a t e m r o z w a ­ żań a u t o r a , n a przykładach c z e r p a n y c h z różnych g r u p i k u l t u r ) «obiektvwnie. i beznamiętnie, t a k a . j a k a o n a jest w 'rzeczywisto­ ści; widzieć- j a w jej . p r a w d z i w e j ' p e r s p e k t y w i e poprzez n a j w i ę k ­ sze odległości czasu i p r z e s t r z e n i * . N i e ulega wątpliwości, że coraz h a r d z i e j wzrastają w y m a ­ gania s t a w i a n e n i e t v l k o e t n o l o g o m , lecz i e t n o g r a f o m zarówno przez p r z e d s t a w i c i e l i - p o k r e w n y c h n a u k , j a k przede wszystkim przez n i c h s a m v e h . W z m a g a się n a c i s k n a b a d a n i a terenowe p r z e p r o w a d z a n e w sposób w i e l o s t r o n n y . Zacieśniają sie p o w i ą z a ­ n i a z n a u k a m i p o k r e w n y m i m . i . także .z socjografią i 'soc jologią. Zwycięża t e n d e n c j a syntetycznego s p o j r z e n i a n a człowieka 1 jego kulturę. T o też dziś może więcej niż przed w<u n a znaleźć można podobieństw m i e d z y p o s t a w a ' M a l i n o w s k i e g o i j e « o szkoły a tą która przyjmują' i n n i .uczeni wyrośli z i n n y c h szkół C o ' w i ę c e j w większym n i z k i e d y k o l w i e k s t o p n i u budiza dziś z a i n t e r e s o w a ­ n i e n i e ' t y l k o e t n o l o « ó w lecz i etnografów V n a u k o w e - o p u n k t u widzenia'podchodzących do b a d a n y c h zagadnień artykuły o c z y slo s o c i o l o , u < v n c i ' n ^ b l e m a t y c e u s t a h h e c pojęcia bez których d z i s i a j obyć się n i e m n h r a n W e l w Zjpros^ejpracy^nsowej, Lud, T. XXXVIII 22 �338 t a k i e j a k środowisko (artykuł Szczepańskiego), w a r s t w y s p o ­ łeczne ( R v c h l i n s k i ) CBV zespół osób ( Z n a m i e r o w s k i ) . T o t e ż ' « P r z e <dad» dobrze sie zasłużył umieszczając r o z p r a w y n a ten właśnie temat. \ * " N a z w i s k a różnych u c z o n y c h pracujących n a p o g r a n i c z u e t n o i s o c j o l o g i i w y m i e n i a C h a ł a s i W we w s p o m n i a n y m już a r t y k u l e s v n l e l v c a i v m ; stanowiącym f r a g m e n t p r z y g o t o w y w a n e j większej p r a c y / M a m v t u p o r a i p i e r w s z y w n a u c e ' - z e s t a w W o b o k siebie oceny p o s t a w b a d a w c z y c h K r z y w i c k i e g o , B v s t o o n i a , P o n i a t o w ­ skiego, C z a r n o w s k i e g o , zwięzłe, k w t v c m e , choć może n i e supełn i e wystarczające z p u n k t u w i d z e n i a p o t r z e b etnologa. Następny I X t o m « P r z e g l a d u » powraca również w a r t y k u l e St, S t e m p o w s k i e g o do omówienia s y l w e t k i K r z y w i c k i e g o , już n i e z n a u k o w e g o j e d n a k , lecz p u b l i c y s l y c z n o - b i o g r a t i c z n e g o punktu w i d z e n i a , J . Chałasiński vv m l y k u l с Poświęconym s o c j o l o g i i współ­ czesnej określa j e j d z i s i e j s z e "tendencje rozwojowe jako z w r o t k u b a d a n i o m szczegółowym s o c j o - r a f i c z n y m , oraz k u przeszłości ST>ołeczno-go poL-czej (przede w s z y s t k i m P o l s k i XIX w). W tych d w u k i e r u n k a c h z m i e r z a je»'o z d a n i e m również p r o b l e ­ m a t y k a obecnego tomu «Prze"ladu» N i e odbiega wiec ona w za­ sadniczej l i n i i o d zagadnień które i d l a e W r a f a stanowią klucz do z m S m i e n i a tła b a d a n e i ' nrzez nie<«o k u l t u r y t r a d y c y j n e j T o też n a p i e r w s z y m m i e j s c u jeśli chodzi o z a i n t e r e s o w a n i e elno-rafa oostaw r należy artykuły' « P r z e « . h d u » które t y m właśnie nostu-' latcmi o d n o t v i a d a i ' i T | I I Sl ч п Х Г е w Król es Iw Ś e К on " reso w у in w okre s i e 1Ь1 5 - 8 1 6 W tnld K u b w S Z p m ' S T ! ™ Vi«,łec7nv» vvsnwn s ^ ^ ^ « ™ £ ч/ i, u J g w^-j nl™-4ki : L ,°tSЛ r S ^ w i r « t T\tŁ ! „' L flZ^lZ f Г 2 Г 4 S Ш n ! S lin1, ń J It b f t c r o U C w > t J c h nosci związanra b a d a n y c h wytworów i i n s t y t u c j i z i c h tłem s p o lecznyrn. Na dalszym miejscu postawi etnograf w swojej h i e r a r c h i i zainteresowań artykuły teoretyczne Z n a m i e r o w s k i e g o ( « J a » s p o i e e z n e » ) i M . O s s o w s k i e j ( « E g o i z m i a l t r u i z m a IY^Y stosunków społecznych»i, rozważania N . A s s o r o d o b r a j n a l e m a t społecznej s e l e k c j i młodzieży a k a d e m i c k i e j .zgrupowanej n a k u r s a c h p r z y g o l o w a w c z y c h , artykuł Szczepańskiego z a j m u j m y się p r a k t y c z n y m i % Ц Щ Ш Ш Щ Ш Щ �339 możliwościami zastosowania w i c d z v socjologa ( s o c j o l o g i a , ideo­ l o g i a a t e c h n i k a społeczna.), j a k ' r ó w n i e ż s i l n i e rozbudowany n o w y dział «РгоЫищу i prądy*. * N a zakończenie wspomnieć trzeba o d z i a l e recenzyj u m i e ­ szczonym w obu o m a w i a n y c h toniach, w tomie I X ponadto o prze­ glądzie czasopism, k r o n i k a c h i s p r a w o z d a n i a c h z działalności róż­ n y c h ośrodków s o c j o l o g i c z n y c h . A. Kutrzebianka i I. Turnau K A L E N D A R Z D L A MAZURÓW. Nakl. Instytutu Mazur­ skiego. R o c z n i k X V I I (1947). 8o, str. 96. R o c z n i k X V I I I (1948), 8 . str. 136. n Dwa popularne tomiki - K a l e n d a r z a M a z u r s k i e g o , za r o k 1947 i 1913 nawiązały do d a w n e j s w o j e j t r a d y c j i , a l e j a k w f o r ­ m i e g r a f i c z n e j , t a k i ' w treści sa dostosowane d o n o w e j s y t u a c j i p o l i t y c z n e j Mazurów. N a o b i , t o m i k i w i n i e n zwrócić u w a g ę i e t n o ­ graf,'gdyż r e d a k c j a k o n s e k w e n t n i e w p r o w a d z a d o k a l e n d a r z a m a ­ teriał e t n o g r a f i c z n y z o r y g i n a l n y m i i l u s t r a c j a m i , te zaś w o b e c ubóstwa materiałów z M a z o w s z a P r a s k i e g o ( W . Kętrzyński, J . S c m b r z Y c k i E S u k e r t o w a i M T o e p e n ) podnoszą w a l o r cale«*o wydawnictwa. Na szczególna uwagę zasługują d w i e n o t a t k i H . S k u r p s k i e g o : « 0 sztuce ludnwej» (R. X V I I , str. 5 4 - 5 9 . r v r i n 9) o r a z "Nasza rzeźba l u d o w a . (R. X V I I I , sl;r. 8 2 - 8 4 , r y c i n 3). Główna wartość tych artykułów p o l e g a n a m a t e r i a l e i l u s t r a c y j n y m ; są t o ; m a l o ­ w a n a s z a f k a z «roga1em», z y d e l , c z e p k i haftovvane złotymi nićmi, szczvt chałupy z p o w . szczycieńskiego, k a f l e z l a l 1 9 3 8 - 3 3 , l u ­ dowe d z b a n k i ! cztery m a l o w i d ł a n a szkle, k i l i m l u d o w y z o k . 1788 r„ rzeźba f i g u r a l n a z X V I I w i e k u , rzeźby przedstawiające św Ro­ cha i Św. Mikołaja z o k o l i c O l s z t y n a . •, N i e z b y t d o h r v p a p i e r i farba obniżają, wartość t y c h i l u slracyj. Na uwagę również zasługują n o t a t k i materiałowe. A. Śliwy, «Ta.bakiera .na W a r m i i . (R. X V I I , s t r . 7 7 - 8 ) , Biesa. « W e s o ł e o p o ­ wieści m a z u r s k i e * , « W e s e l e m a z u r s k i e d a w n y m i l a t y . (R. X V I I I , str. 8 6 - 7 ) . a d a l e j w s p o m n i e n i e o W o j c i e c h u Kętrzyńskim i i n n e d r o b i a z g i . Treść t y c h artykułów jest b a r d z o ogólnikowa, o p i s y zaś mało plastyczne, to też R e d a k c j a p o w i n n a zwrócić uwagę n a te niedociągnięcia i czeipać pełna ręka z c i e k a w e j k u l t u r y Mazurów. p o w i n n a leż sięgać równomiernie do w s z y s t k i c h działów k u l t u r y . �340 P r z y tej o k a z j i należałoby w v r a z i c Życzenie, b v prowadzący t a k ożywianą działalność I n s t y t u t * M a z u r s k i b o d a j w b i u l e t y n a c h l u b w ' j a k i e j ś osobnej s e r i i poświęcił uwagę e t n o g r a f i i ' M a z u r ó w . J . G. ROMAN etnografii i potrzeby W y d . Instytutu REINFUSS, «Z a g a d n i e n i a i po trzeb v na Śląsku Środkowym i D o l n y m . S t a n nauki p o l s k i e j n a D o l n y m Ś l ą s k u». śląskiego. 8», str. 5 1 - 5 7 . K a t o w i c e - W r o e ł a w 1917. W e wstępie a u t o r s t w i e r d z a , że n a u k a p o l s k a , jeżeli i d z i e o znajomość stosunków e t n o g r a f i c z n y c h n a Śląsku D o l n y m i Środ­ k o w y m , skazana jest n a k o r z y s t a n i e ' wyłącznie ze źródeł i o p r a c o ­ wań' n i e m i e c k i c h . Materiałom t y m d a l e k o j e d n a k do o b i e k t y w i ­ z m u , sLale b o w i e m i wszędzie e l i m i n o w a n o w s z y s t k i e te e l e m e n t y k u l t u r y l u d o w e j , które świadczyły o polskości tv'ch z i e m . T e n s t a n rzeczy' w y m a c a s w e a n i z o w a n i a ' n a większa skale badań t e r e n o ­ w y c h poświęconych e l e m e n t o m śląskiej k u l t u r y l u d o w e j a także badań n a d k u l t u r a ludności n a p ł y w o w e j z P o d o l a , W o ł y n i a P o ­ lesia i Białorusi. ' A u t o r z w r a c a ' r ó w n i e ż uwagę n a konieczność b a d a n i a m e c h a n i z m u p r z e j m o w a n i a treści k u l t u r o w y c h p r z e z l u d ­ ność napływowa ' o r a z towarzyszącym "procesom w y r ó w n a w c z y m Reszle rozważań ooświeca a u t o r ' techniczne i s t r o n i e o r g a n i z a c j i badań przez Katedrę e t n o - r a i i i e t n o l o g i i U n i w e r s y t e t u ' W r o ć t o w s k i o oraz I n s t v t n l s h s r i " "' J С MARIA Z N A M1 E RО W S K А - PR fj F F E R O W A, «О с h r o n a z a b y t k ó w k u l t u r y l u d o w e j . . P o r a d n i k . 8<\ 48, 45 r y c i n . E d . Ć. I . K. W a r s z a w a 1947. A u t o r k a l i c z n y c h p r a c e t n o g r a f i c z n y c h , a zwłaszcza c e n n y c h prac o rybołówstwie, opracowała t y m r a z e m p o r a d n i k d l a z b i e r a ­ czy przedmiotów z z a k r e s u l u d o w e j k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P o r a d ­ n i k ten jest równocześnie w y r a z e m t r o s k i p o t r z e b M u z e u m T o ­ ruńskiego, w którym a u t o r k a ' k i e r u j e działem e t n o g r a f i c z n y m . Z a ­ chęta i p o u c z e n i e ' d l a zbierających — oto " ł o w n y cel książki. N a ­ t o m i a s t p o r a d n i k t e n o c h a r a k t e r z e k w e s t i o n a r i u s z a m a ' t ę wadę, że n i e jest o b l i c z o n y n a określony t v p zbieracza ( h a r c e r s t w o , n a u ­ c z y c i e l s t w o k l e r działacze w i e j s c y i t p ) . F a k t t e n n i c pozwolił a u t o r c e przystosować p o r a d n i k a dó określonego p o z i o m u umysło­ wego, z a w o d u oraz w i e k u zbieracza. S k u t k i e m tego p o r a d n i k j e s t �341 właściwie s k o n d e n s o w a n y m przeglądem zagadnień, t r u d n y m do p r z e t r a w i e n i a przez a m a i o r a - z b i e r a c z a . N i e j e s t t o j e d n a k winą a u t o r k i , lecz raczej następstwem zamierzeń w y d a w n i c z y c h C e n ­ t r a l n e g o I n s t y t u t u K u l t u r y , który t e n p o r a d n i k wydał. U w a g i a u t o r k i n a lemat k u l t u r y l u d o w e j i metod zbierania są n a p i s a n e ż y w o i j a s n o . W a r t o b y j e d n a k p r z y t a k i e j o k a z j i zwrócić uwagę*' że z j a w i s k a k u l t u r y l u d o w e j w Polsce n i e sa j e d ­ n a k o w e n a całym obszarze, a z a d a n i e m e t n o g r a f i i j e s t właśnie r ó ż ­ n i c e t e wytłumaczyć, jest t o b o w i e m z a g a d n i e n i e budzące zawsze •zaciekawienie w s z y s t k i c h l u d z i , j e s t też p r z e d m i o t e m n a u k i . P o r a d n i k p o w i n i e n znaleźć się w każdej b i b l i o t e c e p e d a g o ­ g i c z n e j , gdyż w ręku n a u c z y c i e l a może stanowić doskonały p r z e ­ w o d n i k d o " p r o w a d z e n i a l e k c j i j e z v k a p o l s k i e g o czy g e o g r a f i i n a t e m a t najbliższego środowiska. Może również oddać usługi p o ­ czątkującym e t n o g r a f o m w czasie badań t e r e n o w y c h . J . G. A D O L F N A S Z , « O p o l e » . Biblioteka archeologiczna pod red. K. M a j e w s k i e g o . W r o c ł a w 1948. S i r . 02, G r y s . w tekście - I V tablice. Szereg r e w e l a c y j n y c h odkryć z e p o k i w c z e s n o h i s l o r v c z n e j , d o k o n a n y c h w ciągu o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t w Gnieźnie, P o z n a ­ n i u , Kłecku, S a n t o k u . O p o l u i i . rzucających światło n a kulturę m a t e r i a l n a P o l s k i z o k r e s u , w którym zawodzą źródła h i s t o r y c z n e , powoduje,* że e t n o g r a f o w i e ' z wzrastającym z a i n t e r e s o w a n i e m śle­ dzą w y n i k i osiągnięte w t o k u p r d i i s t o V v o z n y c h badań w y k o p a ­ liskowych. ' ' N i e w ą t p l i w i e j e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h odkryć w e z e s n o h i s t o r v c z i w c h n a z i e m i a c h p o l s k i c h było częściowe r o z k o p a n i e g r o d u w O p o l u , d o k o n a n e jeszcze przez N i e m c ó w n a parę l a t przed w y ­ b u c h e m I I w o j n y światowej. Nieslelv jednak Niemcy z przyczyn natury politycznej, nie chcąc dać świadectwa w y s o k i e g o p o z i o m u k u l t u r y p o l s k i e j z c z a ­ sów poprzedzających okres n i e m i e c k i e j k o l o n i z a c j i , w o l e l i m a ­ teriałów o p o l s k i c h w sposób należyty n i e publikować, a s a m m a ­ teriał z e b r a n y zaginą! gdzieś w czasie w o j e n n e j z a w i e r u c h y . J a k o j e d y n y ślad "robót w y k o p a l i s k o w y c h , p r o w a d z o n y c h w O p o l u p o ­ została garść s k r o m n y c h w z m i a n e k i sprawozdań p u b l i k o w a n y c h w n i e m i e c k i c h czasopismach oraz przez n i e l i c z n y c h p o l s k i c h p r e h i s t o r v k o w , którym udało sie n a teren w y k o p a l i s k o w y przedostać w czasie p r o w a d z e n i a robót. �342 Rozprószony t e n m a t e r i a l , b a r d z o f r a g m e n t a r y c z n y , często w szczegółach sprzeczny, zebrał z duża skrupulatnością ' w o m a w i a n e j t u p r a c y A . Nasz, dając n a j b a r d z i e j wyczerpujący j a k i się dotychczas okazał opis w y k o p a l i s k o p o l s k i c h . Dzięki b a r d z o umiejętnie p r z e p r o w a d z o n e j i n t e r p r e t a c j i e t n o logicz.nej p u b l i k o w a n e materiały straciły właściwa większości prac p r e h i s t o r y c z n y c h m u z e a l n a martwotę, 'nabrały rumieńców życia i o b r a z k u l t u r y wczesnohisWvcznvch mieszkańców O p o k w y p a d ł dzięki t e m u b a r d z o p l a s t y c z n i e i .przekonywująco. " P r a c a p o d z i e l a n a jest wewnętrznie ' n a t r z y główne części. W p i e r w s z e j d a j e ' a u t o r pis zabytków o p o l s k i c h zrekon­ struowany na podstawie'dotychczasowych publikacji i nielicz­ n y c h o r y g i n a l n y c h z a b y t k ó w ' z n a j d u j ą c y c h sie w M u z e u m Ślą­ skim w ' l S y L o i n i u i o r a z ' p a r u k o p i i p r z e c h o w y w a n y c h w O p o l u . W d r u g i e j " r e f e r u j e przekazy h i s t o r y c z n e odnoszące' się d o g r o d u w O p o l u , w trzeciej zaś materiały o p o l s k i e omawia n a s z e r o k i m t l e porównawczym dzisiejszej k u l t u r y l u d o w e j Słowian i i c h n i e ­ których sąsiadów zwracając uwa-ę c z y t e l n i k a na proces c o f a n i a *ie ' k u w s c h o d o w i zasięgów p e w n y c h z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h , które dziś n o t o w a n e są n a Polesiu,' w czasach p r e h i s t o r y c z n y c h zaś występowały również w O n o ! u W t e i części o r a e v wVkazuie a u t o r duzi znajomość m a t e r i a l - ' . e t n o l o » i c z n e « o i b i a ł o ś ć we wła­ daniu n i m . ^ " " '° " ! P • „ fll I П A u t o r n i e o g r a n i c z a sie do m e c h a n i c z n e g o z e s t a w i e n i a m a t e r i a l u a r c h e o l o g i c z n e g o i elnologicznego, lecz s t a r a sie j e stopić w jedną syntetyczną całość. if R Re n LISS S T A N I S Ł A W ROSPOND, « S ł a n i p o t r z e b y języko­ z n a w s t w a p o l s k i e g o n a Ś l ą s k u , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m D o l n e g o Ś l ą s k a » W v d . Inst. Śląski. 8», s t r . 5 8 - 6 9 . K a l o w i c e - W r o c ł a w 1947. ' Szkic ten, poświęcony s p r a w o m d i a l e k t o l o g i i Śląska, a wiec s p r a w o m językoznawstwa, n i e może być obojętny d l a e t n o g r a f i i p o l s k i e j , na p o g r a n i c z u b o w i e m rzeczy i wyrazów i s t n i e j e w i e l e wspólnych zagadnień, interesujących' zarówno etnografów j a k i językoznawców. B a d a n i a d i a l e k l o l o g i c z n e p o w i n n y być p r o w a dzone łącznie z e t n o g r a f i c z n y m i . P r o p o n o w a n e przez a u t o r a b a d a n i a h i s t o r y c z n e n a d ' t o p o n o n i a s t y k a moga sie okazać płodne d l a r o z w a ż a ń ' e t n o g r a f i c z n y c h , zwłaszcza jeżeli i d z i e o w y t y c z e n i e d a w n y c h g r a n i c p l e m i o n śląskich. ' ' J . G. ł . I c ' J 7 ' ЗГТ t .Ж Щ �E T N O G R A F I A W Z. S. R. E . Ukazał się n i e d a w n o w d r u k u •i-ci zeszyt . S o w i e c k i e j e t n o g r a f i i» z a r . 1948 w y d a n y przez A k a d e m i ę N a u k ZSRR, K o m i t e t redalk. r e d a k t o r p r o f . S. P. Tołstow (8o, str. 211). Z n a j d u j e m y w n i m szereg c e n n y c h p r a c z z a k r e s u e t n o l o g i i i e t n o g r a f i i , kronikę, s p r a w o z d a n i a z działal­ ności I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o i m . N . N . Mikłuchy-Makłaja, oraz dział k r y t y k i i b i b l i o g r a f i i . Z p r a c w y s u w a się n a p i e r w s z y p l a n r o z p r a w a I . I . P o t e •china, który p o d d a j e s u r o w e j k r y t y c e k i e r u n e k f u n k c j o n a l n y w e t n o g r a f i i , panujący dziś w E u r o p i e .zachodniej. Z a r a z na p o ­ czątku a u t o r c y t u j e słowa Żdanowa o współczesnej i d e a l i s t y c z n e j f i l o z o f i i , że stoi o n a p r z e d n a m i « w s w v m n o w y m wstrętnym, b r u d n y m jestestwie, odbijającym całą głębokość niskośc i ohydę u p a d k u b u r ż u a z j b , i tę .charakterystykę rozciąga n a burżuazyjną socjologię Szkoła f u n k c j o n a l n a - mówi c b l c f I I PotechhY ^ stoi całkowicie n a u s h i a c h i m p e r i a l i z m u ! b r y t y j s k i e j Liczni u c z e n i w r a z z Rronisławem M a l i n o w s k i m , twórcą t e j szkoły, u z n a i a stosowanie z d o b y c z y n a u k o w y c h e t n o g r a f i i do celów n o l i lyki kolonialnej W . Brytanii. " F a l a ruchów wolnościowych, która .po r e w o l u c j i październi­ k o w e j ogarnęła W s c h ó d : A f g a n i s t a n , I n d i e , E g i p t , Turcję, K o r e e , S v r i e , Palestynę, s t r a j k i i .powstania w k o l o n i a c h afrykańskich, w N i g e r i i i D a h o m e j u zmusiły r z a d i m p e r i u m b r y t y j s k i e g o d o z m i a n y l i n i i postępowania. P o s t a n o w i o n o traktować u j a r z m i o n e ludy 'inaczej, stwarzając p o z o r y samodzielności, podtrzymując ustrój radowopłemieimy a i n a w e l wlac.zajac. pogańskie obrzędy d o chrześcijańskich j a k nip • i n i c j a c j e młodzieży d o k o n f i r m a c j i ' N o w a l i n i a postępowania wymagała znajomości obyczajów ludów u j a r z m i o n y c h , i c h wierzeń i u s t r o j u społecznego. P o m o c w t y m m o g l i okazać e b i o g r a f o w i e . K o n g r e s między¬ n a r o d o w y w Oksfordzie^ лу i ' . 1946 powołał s p e c j a l n y k o m i t e t , którv miał opracować p l a n p r a k t y c z n e g o l o s o w a n i a z d o b y c z y n a u k o ­ wych e t n o g r a f i i i a n t r o p o l o g i i w celach a d m i n i s t r a c y j n y c h i spo­ łecznych yyfadz k o l o n i a l n y c h . Szkoła f u n k c j o n a l n a jest w y n i k i e m k r y z y s u k o l o n i a l n e g o systemu inmerialistYC-znego 'i rozpatrywać j a ' n a l e ż y j a k o narzędzie do z w a l c z a n i a t e - o krVzysu. I I P o t e chin uważa szkołę f u n k c j o n a l n a za .wstrętna syntezę zacofania, r e a k c j o n i z m u i ' amtinaukowości, które otrzymała w spadku, po e t n o ­ g r a f i i i socjologii ubiegłego s t u l e c i a * . O b o k M a l k i o w s k i e g o ! twórcy szkoły f u n k c j o n a l n e j , który n a j e d n v m z seminariów e t n o g r a f i c z n y c h w londyńskiej Szkole E k o ­ n o m i c z n e j wyraźnie powiedział, że . e t n o g r a f i a p o w i n n a być nauką fa �1 p r a k t y c z n i e stosowana do p o t r z e b a d m i n i s t r a c j i k o l o n i a l n e j * , s t a ­ w i a P o t e c h i n S. S m u l s a , najważniejszego członka rządu p t d . a f r y kańskiego-j członka L i g i Narodów. S. S m u t s założył p o d w a l i n y f i l o z o f i c z n e i • p o l i t y c z n e ' f u n k c j o n a l i z m u . Dzieło j e g o ' . H o l i s m a n d E v o l u t i o n * , w y d a n e w r . 1926 doczekało się » wydań w ciągu 10 lat. W p r a c y •tej S. S m u t s n i e p r z y z n a j e .racji a n i m a t e r i a l i s t o m a n i s p i r y t u a l i s t o m , którzy t r z v m a i a się ślepo d o g m a t u p r z Y c z y n o wości. P o n a d d u c h e m i m a t e r i a głosi S. S m u t s , i s t n i e j e ' j e s z c z e « e o i » jest t o - r e c k i e «holos» a n i e l s k i e - - w h o l e . T o .coś* n i e jest a n i d u c h e m a n i m a t e r i a a raczej j e d n y m i d r u « i m z a r a z e m • «coś» jest całością*' twórcza'istota życia• «'eałość» można poznać j e d y n i e przez i n t u i c j e r o z u m b o w i e m nie jest w stanie .całości* pojąć O n a n i z m p r z e d s t a w i a t a k a «całość» złożona z części które p e n i i a r o z m a i t e m n k c i e w z a i e m n i e uzupełnia i ас-" sie zależnie o d położenia l a k i e z a i n m i a w całości Q r - a n i z i n wiec* p r z e d s t a w i a liaiZmL nie m a ani p r z y ­ szyci an "~ nrzeszłości i e s P l e teraŻnie 2 o 4 c C z l o w ćk iest <<caTościa? P o d o W rtecy ndzkiTSnizГ snnltynvT^t rLltcż г Я , Pro" w £ e nłd n f r y k S .ZcSt ' czvli J S r i • nłri н!1! L d Ь rinl 'a t , i .Sa t a £ r ^ n S frT,, n J i p S ?™SSS w ™ ż ^ T J f f , Ta* n l 1 ; 1 q i f 4™ n i Trnnnn™™! ,f. flnlSp 3 w i пи i-i К".™» 4tvvLt w « J S 1 1 , , vi\ u Vi Г An 7 p u n k t b z e z j t o w y swego r o z w o j u W ь 192J S m u t s v, głosił s z u e g odczytów w M o i y c h przedstawił p r o g r a m działań n a t u с m t Z w iąz k u A i r y k i p l d . O d c z y t y w y d a n e w r. 1930 doczekały się 2 w y d a ń . W j e d n y m z r u c h zatytułowanym . P o l i t y k a t u z i e m n a . Smuts uważa za w i e l k i błąd d e z a t r y k a n . z o w a n i e tubylców i p r z e r a b i a m e i c h n a europejczyków, chociaż o d b y w a sie t o p o d hasłem h u n a u t y c z n y c h ideałów f r a n c u s k i e j r e w o l u c j i . W s k u t e k stosowam a t y c h haseł zniszczono stare i n s t y t u c j e r o d o w o - p l e m i e n n e i d a ­ w n e t r a d y c j e , przygotowując t y m s a m y m o d p o w i e d n i e podłoże d l a .de, k o m u n i s t y c z n e j R z ą d W . B r y t a n i i p o w m . e n dązyc do u t r z y ­ m a n i a o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j oraz i n n y c h m s l y t a i c y j społecznych i r e l i g i j n y c h , gdyż one t y l k o stanowić mogą s o l i d n e oparcie p o l l t y k i k o l o n i a l n e j . Państwo i m p e r i a l i s t y c z n e i społeczeństwo L u b y l czc tworzą .całość, złożoną z f u n k c y j w z a j e m n i e się uzupełniając y c h , t u b y l c y potrzebują o p i e k i białych, bez n i e b A f r y k a wróciłaby do czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h . Poglądy powyższe S. S m u t s a i j e g o zwolenników, G l u k m a n a , K f r k a , Brookesa r e a s u m u j e n i e j a k o p r o f . M a l i n o w s k i mówiąc, że: « A f r y k a współczesna p r z e d s t a w i a całość ^ j f r ^ - j& J | JM * g Ш Щ J^H �345 i 1 lt złożona z .państw e u r o p e j s k i c h i ludności m i e j s c o w e j . Funkcje. Europejczyków polegają n a d o s t a r c z a n i u kapitałów, m a s z v n , i n ­ żynierów ' i kierowników p r a c y . F u n k c j e społeczeństwa" t u b y l ­ czego — n a d o s t a r c z a n i u siły roboczej». Szkoła f u n k c j o n a l n a n i e u z n a j e zasady przvcAuiowxxsci, p o d o b n i e j a k i Sniuits, który t w i e r ­ d z i , że n i e można'poznać n o w e g o z j a w i s k a opierając sie Aa p r z e ­ szłości; z j a w i s k a funkcjonaliści badają t a k i m i , j a k i m i ' są w t e j c h w i l i a n i e j a k i m i b v l v l u b w j a k i sposób powstały. F u n k c j o ­ nalizm m j e skra j n v a h i s i o r y z m . r a s i z m a n g i e l s k i , stokroć n i e ­ bezpieczniejszy o d n i e m i e c k i e g o oraz biolo-izację życia w d u c h u spencei-owsko^bastianowskiin. u a i poddaje f ф ' L "* i' ' i R ó w n i c druzgocącej k r y t y c e Potechin funkejonalizmr amerykański. którv jest w istocie o d m i a n a angielskiego.. C h a p l c i Goon. p r z e d s t a w i c i e l e l u n k c j o n a l i z m u amerykańskiego, w dziele s w v m . P r i n c i p l e s of A n t h r o p o l o g y * , potępiają a h i s t o r y z m M a l i n o w s k i e g o , lecz w e d l u * i c h pojęcia h i s t o r i a jest proce¬ sem s t o p n i o w e g o k o m p l i k o w a n i a sie stosunków m i e d z y ludźmi. N a zmianę stosunków wywierają w p ł y w z m i a n y geograficznegośrodowiska, w y n a l a z k i techniczne, z j a w i e n i e sie t a k i c h postaci, i a k B u d d a C h r y s t u s M a h o m e t . H i s t o r i a j a k o proces p r z y r o d n i e z o i i s t o r v c z n v 'dla n i c h nie i s t n i e j e W c h w i l i obecnej powikłanie stosunków' osiągnęło w y s o k i stopień n a s i l e n i a - z a d a n i e m e t n o g r a ­ f i i iest s t w o r z e n i e wspólnej p l a t f o r m y d l a poszczególnych d v s c v m i n j a k socjologia ' «оойгаКа p s y c h o l o g i a 'które z b o l a ł y b y 'tei starałyby ^ " u z d r o w i ć s c h o r z a K o i - a n i z m k a o i t a i i s t v e z nego u s t r o j u . "' " • " ' " ' ° Prócz szkoły f u n k c j o n a l n e j istnieje jeszcze w A m e r y c e p o ­ k r e w n a szkoła psychologiczna.' Szkoła f u n k c j o n a l n a a k c e n t u j e psychologie g r u p y rodzinnej, psychologiczna — psychologie i n d y ­ widualną" O b i e te szkoły sa w i e r n y m i służkami i m p e r i a l i z m u i t y m s a m y m zamykają przed sobą w s z e l k a przyszłość. W d z i a l e materiałów a n t r o p o l o g i c z n y c h ' i e t n o g r a f i c z n y c h z n a j d u j e sie krótki artykuł A. M . ż i g u l e w a , który I n f o r m u j e c z y ­ t e l n i k a o f o l k l o r z e z r o d z o n y m n a f r o n c i e ; n a f o l k l o r ten składają sie głównie przysłowia i a f o r y z m y . « w k i l k u słowach zawierające całe" księgi mądrości., j a k określił M . G o r k i i . teim r o d z a j u twór­ czość l u d o w a : Przysłowia w o j e n n e sa w y r a z e m nienawiści d o w r o g a i pełnej e n t u z j a z m u miłości o j c z y z n y oraz przywiązania do naczelnego w o d z a W y c h w a l a j ą one rzutkość i energie szarego tłumu żołnierskiego. Przysłowia zrodzone n a f r o n c i e przechodzić z u s t do u s t stawały sie w końcu hasłami b o i o w y n i i Ż i « u l e w p r z v tacza dłu°i '^zere. przysłów m p e m i e n o w y c h ' l u b d a w n i e j z y c h z m i e n i o n y c h ' i z a s t o s o w a n y c h do n o w y c h warunków."Agitacja p o - stosunki �346 l i t v c z m a p r o w a d z o n a n a f r o n c i e posługiwała się przysłowiami i a f o r y z m a m i , j a k o środkiem n a j l e p i e j p r z e m a w i a j ą c y m do serca I roanmiu. r a d z i e c k i c h żołnierzy. Praca I . S. W d o w i n a : « I z i s t o r h obszczestwenogo stroją C z u k czej», o m a w i a b a d a n i a n a d organizacją społeczna Czukczów; r o z ­ poczęto j e z a l e d w i e w d r u g i e j p o l o w i e X I X s t u l e c i a . P i e r w s z e j e d ­ n a k m a t e r i a h zebrane przez M a j d l a , i s p r a w n i k a z K o l y m y , n i e prizedstaw-iaia w i e l k i e j .wartości i a k o że n i e zawierają d a n y c h h i ­ s t o r y c z n y c h D o p i e r o W . G. B o g o r a z zbadał dokładnie życief C z u k ­ czów, i c h u s t r o i społeczny i d a w n i e iszc ieao formy i a k również i f o l k l o r . Pracę swą w y d a l w języku, a n g i e i l s k i n . w ' r . 1909. B o g o r a z jest zdania* że ród "nic istniał n i g d y u Czukczów, p o d o b n i e j a k nie z n a l i « o w « łoc.helson-a K o r i n W i E s k i m o s i istniała na I n m i a s t «-rum' r o d z i n n a stanowiąca ™ l e d w i e zawiązek u s t r o h i r o ­ d o w e g o A u t o r zarzuca B o Z r a sie z nracaiiui F E n g e l s a i C m ocen z i a w i s k z D m i k U i w i dzenia s u b i e k t v w n e i socioioei? Jeśli^ u s L i rodow-y n i e istniał u C z t ó w i r a t ^ sororal oraz п п Г т ч ^ k t ó r e ' \\ i i r 1 I w v e z y t l -ów .andi m o T n ^ S ' ^ sno t l - a m IONI v-STlLi sh'tn 1 o rt,TZ и Г ™КЧУ Г е Г i e L , 1 Z', I >ZnX n w i Ы РО/л a l a ^ . e k o n s t m k c ę d a w n y c h i o i m i .*dz пч sLosui k o w m a l /ensk(»-.,od/maijch Małżeństwa m i < d z t osobn L u n tej samej k r w i są n a porządku d z i e n n y m , z a b r o n i o n e są t y l k o s l o s u n k , mał­ żeńskie między TOdzicann ii dziec.mii . między r o d z i m y m i r « i s i o s t r a m i l Czukczów istniała jeszcze do. n i e d a w n a i n s t y t u c j a m a .żeńska t z w . « n e w - l u m g y t . - k o b i e t a t o w a r z y s z ; tworzą j a małżeństwa d w u l u b k i - l k u b r a c i ciotecznych którzy nabywają się n a w z a j e m n e w - - t m n g y t ,z 2 l u b k i l k o a n a s m s t r a n u c i o t e c z n y m i . T a f o r m a małżeństwa p r z y p o m i n a hawajską «punalna>>, z której w e ­ dług E n g e l s a rozwinęła się . i n s t y t u c j a r o d u , \ e w - l n m g y t p o d o b ­ n i e j a k p u n a l u a » d z i e l i społeczeństwo n a 2 g r u p y z czego p o ­ w s t a j e r o d d w u f r a t o a i - n y ,z egzogaimą. U p a d e k t e j o s t a t n i e j , w y ­ wołany p r z y c z y n a m i w y ż e j o m ó w i o n y m i , pociągnął za sob a u p a ­ d e k u s t r o j u uiaŁnai-chalno-rodowego. po którym zostały u Czuk¬ czów przeżytki w postaci łewiratu, s o r o r a t u , zemsty krwawej i z w y c z a j u wysługiwania żon. D o przeżytków małżeństwa g r u p o ­ w e g o u Czukczów z a l i c z a a u t o r , o p i s y w a n y przez podróżników z w y c z a j w y m i a n y żon -między przyjaciółmi. t r �347 I 4 W i e l k a rodzima p a t r i a r e h a l n a powstała u Czukczów w r a z ze zmianą warunków g e o g r a f i c z n y c h , wśród których p o d s t a w a b v t u .stalą sie p r a c a mezcravznv, j a k l o w i e c b w o i h o d o w l a renów oraz rybołówstwo. Osady nadbrzeżnych Gaukozów składają sie z a z w y ­ czaj z k i l k u rodtzin złączonych w j e d n a spóilnoite r o d z i n n a n i e t y l k o węzłami pokrewieństwa, lecz i p o d względem W y t a r ł a b y m i ' g o s p o d a i c r v m . P o ł m w r y b i l o w v n a w i e l o r y b y zraeszały p o m o r ­ s k i c h Czukczów p o d władza «.najstarszego» n a wspólnej łodzi « b » i da,nze». w której się mieściło do 40 mężczyzn. W a l k a z R o s j a n a m i w X V I I I w i e k u wymacała większych sił t o też n a m o r z e WVDIYw a l o kilkanaście bajd'ar'z i k i l k o n i a tysiącami wojaków. «Starszyna» też «падвЫ-эду» .natriarcha-lnei apflnotv Czukczów p o m o r s k i c h nosi m i a n o «kierównika l o d z i . R o d z i n a p a t r i a r c h a Ina Czukczów hodowców renów miała ten sam u s t r o i .Listarsze«o z w a n o n a ­ czelnikiem U i l a l z e m , u l пщ^еЫка nie b v h n i e o - r a n i " o n a W i e l k i e r o d z i n y czukoekie w w i e k u X V 1 1 I ule«a3 \ n o d z i i ł o w i w miarę m m S u stad reniferowych 1 tón' ( V u k c z e ' h o I o w a sani п Г Д ^ ^ Х п . П и Е W « ^a ad nc i,n. i ści o s c o^ f z X CZY <aiatUc^e4wn» w Ł z 1 • I ! i i ! RiJI , W , w S i , „T ^ w r w r l t ń s S ó w f r ^ v O d ^ k r v « ckich wt-sbnych p ^ l S z ^ n n ^ podbój Czukczów " T r o i i c k a j a A.' L., « I z i s t o r i i n a r o d n o g o t e a t r a i c i r k a w U z b e klstanie». A u t o r k a artykułu zorganizowała k i l k a e k s p e d y c j i n a u ­ k o w y c h do d o l i n y Feirganu w c e l u z b a d a n i a mało dotychczas z n a uego t e a t r u uzbekistańskiego. Członkowie ekspedycji' z e b r a l i b o ­ gate materiały z d z i e j ó w t e a t r u . Z g r o m a d z o n o wiadomości, o i s t ­ niejącym d o 'r. 1936 cechu artystów U z b e k i s t a n s k i c h , z a p o z n a n o sie z r e p e r t u a r e m i treścią sztuk oraz t y p a m i t e a t r u . P o z n a n o r ó ­ wnież t a j n a - w a r e aktorów zbliżona ba-ndU do с у - m s k i e - ' o «arabcz,o» D o p r a c y n a d z b i e r a n i e m materiałów wciągnięto n i i e d z v i n ¬ n v m i jednecó ' i / n a j w y b i t n i e j s z y c h a r K s t ó w - k o m i k ó w * k y z y k a lusupdżana Dżakardżanowa. ' ' ' ' T e a t r l u d o w y w U z b e k i s t a n i e dtoieli sie na teatr m a r i o n e ­ tek i kukiełek i teatr w którym występują «kyzvc.zki» c z y l i k o ¬ m i c y w g r o t e s k a c h i farsach. T e a t r t e n , p o d o b n i e j a k t e a t r chiń­ s k i 'i i n d y j s k i , n i e posiada sceny a n i w i d o w n i , n i e m a w n i m d e ­ k o r a c j i a n i kostiumów. Treść s z t u k i przeważni'' i m p r o w i z o w a n a , to z j a d l i w y żart k i n c o o f i a r a padają n.ie t y l k o t y p y u j e m n e i s z k o d l i w e w sensie społecznym, często -zdarza się b o w i e m , że ostrze -dowo 1Т)и ^odzi w osobę c h a n a l u b jego dostojników, a WY¬ śmiewanie słabostek i ułomności l u d z k i c h n a b i e r a cech s a t y r y p o ­ l i t y k o - s p o ł e c z n e j , dlatego f a r s y kończyły się często t r a g i c z n i e �348 śmiercią z b y t śmiałego d c y z y c z k b . Prócz fars i -grotesek ,.| t e a ­ t r a l n e g o r e p e r t u a r u należą t z w . « t a n k i d » , są to stare l u d o w e p a ­ r o d i e obrzędów n a r o d z i n o w y c h , w e s e l n y c h i p o g r z e b o w y c h . D w o r y emirów i chanów u t r z y m y w a ł y n a d w o r n y c h artystów, "którym p o ­ z w a l a n o za odpowiednią opłatą złożoną'ich właścicielowi "wystę­ pować n a i r a i v o h d w o r a c h . 0 P r z e d s t a w i e n i a odbywają sie podczas świat l u d o w y c h , k a ­ l e n d a r z o w y c h , j a k o święto Ramaizainu, i r o d z i n n y c h . Również k l u b y męskie urozmaicają swe z e b r a n i a występami "artystów tea­ t r a l n y c h . W d o l i n i e F c r g a n u istniała szkoła «kyzyczki>>. N a u k a trwała 10 l a t , czasami dłużej. G e s t y k u l a c j a , m i m i k a , złośliwe d o w c i p y , g r a słów, umiejętność wysłowienia się, o p o w i a d a n i e pnayvdViwNx-h i zmyślonych zdarzeń, stanowiły główne p r z e d m i o t y k u r s u , p r z y t v m w y b i e r a n o ,na uczniów o-dpowiednio u z d o l n i o n y c h malców. Prócz tego każdy « f c y z v c z e b posiadał umiejętność g r a ­ n i a n a p a r u p r z y n a j m n i e j i n s l m m e u t a e h tańczył śpiewał b y t linoskoczkiem i ż o n i r c m Artyści do 1936 r należeli do c e c h u w a n e « o . m e c h t e r l r b . Po r o k u 1936 cech rozwiązano członkowie i e - o w e s z l i do Z w i ą z k u pracowników s z t u k i Cech w s i a d a ł s t a ­ t u t który nakładał p e w n e o b o w b z k i n a s w y c h członków' kierował i c h postępowaniem i iK>ucza ó boskilin D o c h o d z e n i u ińst r u m e n 7 w m S ^ i h Ł Na c z e e c c X stal <o a ^ yyn>żniai асу- s e ieśl I S a n t T zaletami charakteru i m ' z m u a r i v S D o cer' u należeli ar yści t e a l i u c y r k u T e a t r L h i 1-UHńskiW sk P Z t^Z w t k m S L ? ? ; 7.,Г,п n n S i r t " w y w a r ł a równieżlwó w p l v w m rnwlni^JSaS ' W d z i a l e poświeconym materiałom i b a d a n i o m ' e t n o g r a f i c z ­ n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m " w k r a j a c h zarubieżnych z n a j d u j e sie artykuł N . I . W - c o w - a s e r b s k i j epos i i s t o t i a * . ' A u t o r rozpoczyna s w a pracę słowami M . G o r k i e g o w y p o w i e d z i a n y m i n a zjeździe p i s a r z y r a d z i e c k i c h w r . 1934: « O d czasów n a j d a w n i e j s z y c h f o l k l o r jest nieodłącznym t o ­ w a r z y s z e m hislovii». W słowach powyższych wyraził w i e l k i p i ­ sarz 'swoje pojecie f o l k l o r u j a k o p r o d u k t u 'i jednocześnie o d z w i e r ­ ciedlenia historycznego i k u l t u r a l n e g o r o z w o j u narodu. Epos p o w s t a j e z c h w i l a . gdv należy utrwalać i przekazywać następnym p o k o l e n i o m ważniejsze z d a r z e n i a h i s t o r y c z n e I społe­ c z n o - p o l i t y c z n e . E p o s jest w i e c u s t n a h i s t o r i a danego n a r o d u i p o d t y m k a t e m w i d z e n i a należy rozpatrywać epikę serbska. H i s t o r y c z - _ . ?t И " ł �349 .ność eposu serbskiego o p r a c o w v w a . n o p o d w y r a ź n y m w p l v w e m r o s y j s k i c h u c z o n y c h E p o s należy traktować j a k o utwór p o e t y c k i , lecz nie j a k o o p o w i a d a n i e h i s t o r y c z n e ; prace serbskie o eposie ograniczają się d o porównania taktów h i s t o r y c z n y c h z m o t y w a m i pieśni e p i c z n e i . E p o s p r z e d s t a w i a w p e w n y m s p e c j a l n y m świetle z d a r z e n i a i postacie h i s t o r y c z n e i d l a t e g o ' n i e należy utożsamiać h i s t o r i i z o p i e w a n y m i w eposie z d a r z e n i a m i . Młodzi badacze eposu serbskiego o d m a w i a l i a m u w s z e l k i e j wartości h i s t o r y c z n e j . A . L . P o « o d i n ° „СТОПУ r o s y j s k i z a r z u c a e p o s o w i s e r b s k i e m u a i p e m a i - n o r a n e j e w ' s t o s u n k u do przeszłość T r i f o n o w ' bułgarski k r y ­ t y k l i t e r a c k i uważa że pieśń l u d o w a ' z a c h o w u j e n i k l e t y l k o za­ r y s y zdarzeń h i s t o r y c z n y c h przeważają zaś w n i e j n o w s z e c h n i e znane m o t y w y wędrowne N a s i e n n i e N K r a w c ó w p r z y t a c z a cechy eposu serbskiego które s t w i e r d z a n i kV-o h i s t a r y c ^ o ś ć Poniiedzy 2 1 , X v ^ d a m i w ^ i v m iest to że twórcy eposu serbskiego b v l i Śwaadklmi a ć z e ^ u c z e s t n i k a m i m.iew- i i y c h przez nich w v oadkÓ^ I W k Ż,4V ^ z y s h r i c h fTktów w , 1 ' ó^«h. ZX°" , ! H-H ? S • omnsć Ind, ' se -stie^o i а к nn S ! £ Гт„гЬ,п; f^nns lid r t l S ' J I I ^ псе ni- wvn' ii bUlnmt t 'Ь Г Г S b w rill У, nZk . h S ^Ir/l^Sm^ iГ n , Z „ J S h a E i', n S b , «vn^ J P 1 Ł i c z o y c b ^ S f t a d y ' ' ! ' d ^ iiaśladowania W 'tymże dziale materiałów etuograi'iermych R u i c z e u podaje d w i e pieśni młodzieży d a r c h a t s k i e j , jako przykłady folkloru m o n ­ golskiego powstałe w l a t a c h w o j n y światowej. W n o t a t k a c h i r e f e r a t a c h 'S. A . A n d i e j c w - K r i w i c z m ó w i o w p ł y w i e f o l k l o r u k a u k a s k i e g o n a P u s z k i n a i s t o s u n k a c h tego ostatniego z Szora N o g m o w e m z n a n y m k a u k a z o l o g i e m . W.' F a l e j e w a i M . K o m e n s k a j a d a j a s p r a w o z d a n i e z badań n a d sztuką l u d o w a estońskich kołchoźników, w okręgu l o n i n g r a d z k i m zaś A . I . Bobakidizie pisze o przeżytkach k u l t u r y b y n a t e r e ­ n i e gruzińskiej S. S. R.. n a p o d s t a w i e materiałów z e b r a n y c h przez T r i a l e c k a ekspedycje n a u k o w a . K r a j T r i a l e c k i odegrał niegdyś ważna r o l e w t w o r z e n i u sie k u l t u r y gruzińskiej. W 3 0 l a t a c h X I X stulecia o s i e d l o n o t u t a j uchodźców e r z e r u r n s k i c h , w skład których w e s z l i G r u z i n i O r m i a n i e i Grecy objęci wspólna n a z w ą Urumów. Otóż w u r u m s k i e j m e d y c y n i e l u d o w e j s p o t y k a Vie c i e k a w e p r z e ­ żytki k u l t u r y b y . W p e w n y c h c h o r o b a c h stosuje się proszek 7 S ' U saoneeo w t r ^ a " i okłady z tejże r v b y w s t a n i e s u r o w y m Pstrąg u g o t o w a n y bez s o l i wpływa n a zwiększenie pokarmu.'spożywają �350 go m a t k i karmiące, a z a p o b i e g l i w e g o s p o d v n i e ' da j a te potrawę k r o w o m . Kąpiel w basenie /inajduijacVjn sie k o l o kościoła w Gol i a n c e , w k l o r v . n i są ż v w e pstrągi, u s u w a bezpłodność, p r z e c i w której również p o m a g a z a s t o s o w a n i e wewnętrzne z v w c j r v b v . K o ­ b i e t y u r u m s k i e z K a r l i i zdobią s w a bieliznę, o r n a m e n t e m z r v b ; w М щ е г е Ш zaś noszą n a sobie podczas ciąży cząstki r v b v , co z a ­ p e w n i a l e k k i poród, O s e t y n i i C z e r k i c s i o d d a w a l i cześć 'bóstwom, w o d n y m , które b v l v bosKvaaiw r y b W Dagestanie znaleziono p h t o k a m i e n n a z d r z e w e m życia w "postaci r v b v K o l c h i d z k i e miecze brązowe 'ozdobione sa o r n a j m e r t e m z r v b W i d a ć z t e « o że l u d y k a u k a s k i e oddawały cześć .rybie Początek 1е,ч> k u l t u sre-a daleko w przeszłość i wiąże sie z k u l t e m w m e r y i s k W o bóstwa Żywiołu w o d n e g o E a p r z e d s t a w i a n e g o z w y k l e w kształcie pólezlowieka p o l r v b v - d o ćzinności i c o należało s t w o r z e n i e ^ z t o w e k a " i O r a ­ w i a n i e ' c h o r y c h ś w i a t ™ l e suniorx i s k i e i a s s v r v i s k i e n o i a X l v z w v k l e baseny z ż w t S i i r v b a m i noświecone b o - u F-, W i e l k i e . m i c z « i i H v b v w żvciu ™ ! a r c / v u , m i « / k a n e ó w D w m e m ьХпг',Ы slYrż^^ ma h v r l l W ś^tlb rvnv u Ь rfów k - n k , s l -£ h 'Scbve^macSnla Z e i Z l ^ \ o i i пЫе^Д a o w m i a l c i nabierają Artykuł I . S. G u r w i o z a , <<Kosmogenic,zeskije predsta-wlenja i pereżiilii todemiczeskogo k u l t a u n a s c i e n j a O l e n e k s k o g o r e j c o a * , z a z n a j a m i a e z v l e l n i k a z k o s ' m o g o n i a Jakutów. P o d s t a w a tej k o s i u o g o n i i jest d u a l i z m . W s t w o r z e n i u świata działają d w i e siłv: j e d n a w postaci czarnego k r u k a «Chara-Suor». d r u g a uosabia p t a k • - Gagara. W w y ż s z y m systemie r e l i g i i m v m oba p t a k i p r z e o ­ brażają sie\v bóstwa'antropomorfiozne- A j y v - ' t o i o n i A l l a r a a - o - o n i o r . A i w - t o i o n p o w o ł u j e do życia zwierzęta i rośliny pożyte*™ e Allaraa-ogonior s z k o d l i w e . ' W k o s m o g o n i i .mieszkańców o W n c k s k i c a o r c a k m u p t a k i o d * r v w a i a ważna r o l e ( p t a k Ga»ara o r z v uosi z d n a m o r s k i e ^ z i a r n k o p i a s k u z które-o powsta'je' zieiniaY dlatego zapewne pojęcia l o t e m L i e lacza poszczególne'rodv p r z e ­ ważnie z p t a k a m i ' p t a k i - t o t e m y otaczano o p i e k a " w razie p r z y p a d ­ k o w e g o u m i e r c e n i a c h o w a n o ie n a a r a n - a s i e (pochówek o a l o w v V o c z y m świadczą pióra ptasie z n a S * a S , k S f t l i n L l C d żonycb w r a z z n i e b o s z c z y k i e m ' \ - o-ÓI m i t v k o s m o - o n i c z n e l u d ­ ności o l e o e k s k i e i n i e ' t w o r z ą c a l o w i sa t o f r a - m e n t v " w s i H > l n e n o •muze e ^ analiza 7 a s ^ i n i c z e ich T L 7 v X l ? wśródI IWv piętn Wd « * Х т ^ h I b j ^ ^ T ^ n m n L ? wwisnetv Ж е Ь ^ ^ " ™' ^>ч«1еь na lcB 1 Ш г е ъ с п п s z a u l u n l J n i �;!5i Imponująco p r z e d s t a w i a sie dział poświecony k r o n i c e : z a ­ w i e r a o n p r z e d e w s z y s t k i m inforanacje o p r a c a c h I n s t y t u t u E t n o ­ g r a f i i i m . N . N. M i k t u c h v - M a k l a j a w г.-1947. Rok ten przeznaczono, n a dalsze o p r a c o w a n i a zagadnień roz­ poczętych w l a l a c h p o p r z e d n i c h oraz n a z a p o c z ą t k o w a n e szeregu prac n a u k o w y c h , mbjetvch pięcioletnim p l a n e m a k a d e m i c k i m . P l a n r o k u 1947 r e w i d u j e pracę z b i o r o w a n a d w i e l o t o m o w y m dziełem « N a r o d y świata* oraz n a d dziełem «Skład a n t r o p o l o g i c z n y narodów E u r o p y Z a c h o d n i e j * . P r a c o w n i c y I n s t y t u t u p r z y g o t o w a l i *ezęść e u r o p e j s k a Z. S. R. R. E u r o p a w s c h o d n i a * stanowiąca t o m I I " N a ­ rodów świata»; t o m . V I I I : « A f r y k a » , tom I X : « A m e r v k a » , t o m y : •Półnoona A z j a » , «Australia», ' " O c e a n i a * , « K a u k a z * pójdą do­ d r u k u w 1948 1949 roku P r a c a z b i o r o w a n L «Sklad a n t r o o o l o «icanv narodów E u r o p y z a c h o d n i e j * w które! uczestniczą B a r a k C z e b c k s a r o w L e w i n Baszkirów r z u c i nowe światło na wiele z a <v dniXintrop.oilo«i.cznych E u r o p y z a c h o d n i e j * Pracownicy W t u L u Etnograficznego poza w y m i e n i o n y m i działami wykończyli 11 p r a c m n i e j s z y c h , z których zwraca p r z e d e w s z y s t k i m uwagę ' m o n o g r a f i a M . A. S i e r g i e j e w a p l . «Niekapitali> sfyczna d r o g a r o z w o j u narodów s y b i r s k i e h * . M o n o g r a f i a ta w s k a ­ z u j e d o d a t n i wpływ, j a k i w y w i e r a ustrój s o c j a l i s t y c z n y n a r o z ­ wój n a j b a r d z i e j z a c o f a n y c h ludów północy. P r a c a У1 E." Pieszezer o w c j o k o b i e t a e h - a m e a r z a d i w A z j i środkowej otrzymała n a ­ grodę W y d z i a ł u H i s t o r i i i F i l o l o g i i A k a d e m i i N a u k Ż. S. R. R. a N a j w i ę k s z y m z a i n t e r e s o w a n i e m ciesiza sie prace poświęcone h i s t o r i i n a u k i . N a u k a o ojczyźnie .zawarta jest w szeregu a r t y k u ­ łów i szkiców ogłoszonych w r o k u 1947. Zaliczyć do n i c h należy prace z h i s t o r i i ' s o w i e c k i e j e t n o g r a f i i , a n t r o p o l o g i i i f o l k l o r y s t y k i z ostatniego 30-leeia. H i s t o r i a M u z e u m a n t r o p o l o g i c z n e g o i ' e t n o ­ graficznego A k a d e m i i N a u k Z. S. R. R. «Materialv A. E . A z j i środ­ k o w e j r 30 o s t a t n i c h bt» N . A Kiślakowa i F I W . G a f f e r b o e r a .Oddział a n t r o p o l o g i c z n e g o m u z e u m A E w c i a u 30 lat władzy s o w i e c k i e j * P \У J a k i m o w a o r a z E . M . K r a ^ W h v «Polilpro's w e t n i b o t a ' M u z e u m Л E w c i a " U 30 l a l władzy so.wiec.kiej» W ś r ó d « г а с k r v l v c z m v c h oceniających współczesna b u r z u a z v i n a e t n o - r a f i e wyróżnia'sie D A O l d e r o e e «Fu«c.ionalna szkoła c t n o - r a f k z n a ' w \n-dii» oraz \ V B u t i n o w a . N a j n o w s z e szkoły e t n o ­ graficzne w W n i i * P r a c e ' t e demaskują ahislnryzm'współczesnej e t o o - S i i \ m e r v k i ' i E u r o p y z a c h o d n i , oraz i c h f a s z y s t o w s k i e S M i e lost no/a t y n i w - k r o n i c e d S i szere- l i s ó w e t n o i a ficzn^Th z n a m - uwZ )Г к / H e Z Dz e ' ^ M O Koswen w r o z p r a w i e " ' " i y t u S a n e j . B o l s z a ? c> DOSZCZLS �Ж! sączonej n m a w i a n v i n zeszycie . E t n o g r a f i i ' s o w i e c k i e j * . I . M . L i c h t c n b e r g pisze o s y s t e m i c pokrewieństwa n a w y s p i e R a g a * . Etnografię r e p r e z e n t u j e p r a c a P. I . K u s z n e r a : . G r a n i c e e t n i ­ czne a etniczne t e r y t o r i a * . I n s t y t u t E t n o g r a f i c z n y prócz w y m i e ­ n i o n y c h wyżej prać, p r z y g o t o w u j e s z e r e g ^ m o n o g r a f i i , w y k o ń c z e ­ n i e których p l a n o w a n e j e s t n a r o k 194S-1950. Największy z n i c h test d w u t o m o w a m o n o g r a f i a «Siowiauie w s c h o d n i * , obejmująca kulturę m a t e r i a l n a w s c h o d n i c h R o s j a n , Ukraińców i Białorusinów. Z a s t o p o w a n o t u s y s t e m p r a c y zespołowej: a n t r o p o l o d z y , e t n o g r a ­ f o w i e h i s t o r y c y i ' l i n g w i ś c i opracowują poszczególne o d c i n k i m o ­ n o g r a f i i P o d o b n y zespół naukowców o r z g o l o w u j e . E t n o g r a f i c z n a т а р е E u r o p y lac/nie / K a u k a z e m * oraz «Ilość i rozmieszczenie gaaip e t n i c z n y c h ' poza •* r a n i e a m i Z S R R p o k r e w n y c h l u d o m w 7 S R tt, K o l e k l v w antropologów m z y g o t o w u i e . P r o b l e m v p o ­ d l i c z e n i a H o m o Sapiens i procesy p o w s h a w a n i a ras* o r a * ' . Z a ­ l a l i euie e i k u m e n y i na idawdiie'isze m i g a c i e » m „ ' l u d z k i c h * P o z a , r a c a w X w u i c Д m s t v t u i m z a d Д żiazdy n a u k o w e e k s p o ™ м- M u ze u m \ К 1 w y s m w y I W k ^ w ^ S e i i n we u ^ i c y j ^ *^ш.к.. * ' P r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i c z n e g o p r o w a d z a prace w t e ­ r e n i e od S a c h a ł W do Z a k a i r p a c i a i m l P a m i r u do U r a l u . W d a l ­ s z y m ciągu k r o n i k i s p o t y k a m y sie z ponowna k r y t y k a f u n k c j o n a l i z m u ; Rada N a u k o w a ' I i r s t v f u t u E L n o g r a f k z n e g o i m / N . N . M i kluchy-Makłaja o m a w i a ł a w ciągu k i l k u posiedzeń niedociągnię­ cia w ' p r a c a c h I n s t y t u t u z zakresy f o l k l o r y s t y k i , p o d d a j e p r z y t y m s u r o w e j ocenie prace W I P m p p a P. G. B o ^ a l v r e w a o r a z A . ' N . W e s e l o w s k i e - o P r a c e te u z n a n e jednogłośnie za' nieagodne z m e ­ toda m a r k s i s t o w s k o - l e n i n o w s k a u t y m s a m y m za s z k o d l i w e РгоГ 8 G B o » a l v r c w ' u z n a ł słuszność s t a w i an veli m u zarzutów i p r z y ­ rzekł w z i ą ć ' j e p o d ' u w a g ę ' w p r z y s z ł y c h ' s w y c h p r a c a c h . ' Prof.' S. P. T o ł s l o w " d y r e k t o r I n's tv t u t u * ł i m ograficznego, m ó ­ wiąc o f o l k l o r y s t y c e s o w i e c k i e j podkreśla b o g a t y j e j d o r o b e k w o s t a n i m 3 0 - l e c i u , j a k i osiągnęła dzięki t r o s k l i w e j opiece rządu i p a r t i i , oceniających w zupełności znaczenie w y c h o w a w c z e f o l ­ ki')™ Folkloryści sowieccy p o w i n n i n i e t y l k o zbierać i o p r a c o w y ­ wać materiały f o l k l o r y s t y c z n e , lecz i prowadzić zwycięska walkę 7 przestarzałymi t e o r i a m i f o l k l o r u Przełom w d z i e j a c h f o l k l o r u r a d / i e c k i c n o wiąże sic ściśle z w i e l k a . p o ł c i a i proletariacki eg o p i ­ sarza M a k s y m a * Goi kie«o j e - o przemówienia i artykuły S D W O dowaly zerwanie z h u r z u a z y j n v m sucjolomzmem i a m i m a r k s i ­ s t o w s k i m i t e o r i a m i ' które p a n o w a ł v w^ f o l k l o r z e r o s y j s k i m w l a ­ t a c h ' 20 ;w. n W d z i e d z i n i e p r a c y ideologicznej należy [wstępować w myśl �353 wskazówek i o s l a n o w i e ń p a i r t i i . Zerwać w i e c należy z h o ł d o w n i ­ c z y m s t o s u n k i e m do z a g r a n i c y , zwalczać k i e r u n e k ' f u n k c j o n a l n y , u z n a n v pr2.cz państwa o usŁroju k a p i i t a l i s t y c z n y m i b a c z n i e śledzić, czy do prac n a u k o w y c h n i c zakradają się s z k o d l i w e , r e a k c y j n e wpływy/sprzeczne z m a t e r i a l i z m e m d i a l e k t y c z n y m i i s t o t n y m " Ы stonzmem. * " ' W końcu k r a n i k i z n a j d u j e sie o b s z e r n y artykuł poświecony p r a c y n a u k o w e j w Polsce. P o krótkim omówiraiin, d e w a s t a c j i , j a k i e uczyniła w o j n a i o k u p a c j a .niemiecka, w nauce p o l s k i e j , a u t o r s z k i c u j e obecny s u m e t n o g r a f i i w Polsce p r a v z n a j a c pierwszeń­ s t w o w- p r a c y n a u k o w e j P o l s k i e m u T o w a r z y s t w u L i m o z n a w c z e m n w L u b l i n i e , które n i c z a d a w a l a się t y l k o działalnością w y d a w n i ezą za k r o i ona n a szeroka skate, lecz p r z y g o t o w u j e P o l s k i A t l a s fclnooraficW gromadząc' potrzebne k u t e n m materiały d r o - a a n ­ k i e t i badań''-terenowych. P r a c a n a d P. A. E . s p o t y k a się u l i c z ­ n y m i trudnościami co n i e z m n i e j s z a b v n a i m n i e i e n t u z j a z m u i'ofiarności szczupłego zespołu pracowników z k i e r o w n i k i e m t e j pni сV Г Ш czele. iP ' W p e r s o n a l i a c h z n a j d u j e sie krótka w z m i a n k a poświecona pamięci j e d n e g o z najpoważniej szyci, historyków r a d z i e c k i c h W . I P i m e t y . Z p r a c j e g o z w r a c a uwagę . R e f o r m a r o l n a Z y g m u n t a A u g u s t a n a L i t w i e i Rusi» oraz «\Vołoe^naja u s t a w a K o r o l e w y ПОПУ» i « P r o w i e r k a p r a w n a z c m l u w i m i e n i a c h K o r o ł o w y B o n v » . P r a c e te rzucają c i e k a w e światło n a p o w s t a n i e g o s p o d a r k i pań­ szczyźnianej, obalenie, istniejącej wówczas na L i t w i e i Rusi t o r m y wspólnego władania z i e m i a i o g r a n i c z e n i e s w o b o d y k m i e c i Spe­ cjalne zainteresowanie budzi recenzja W I Pic'zety o ksiażeo T Lehr-Spławińskiego « О p o c h o d z e n i u i pranjc7.yin.ie S ł o w i a n . Pic/eta zarzuca p r o f ' \ e h r - S p l a w i ń s k i e m u jednostronność i r e a k cyjność u l e g a n i e w p ł y w o m n i e m i e c k i e j a r c h e o l o g i c z n e j szkoły r a ­ s i s t o w s k i e j "ponieważ p r z y p i s u j e rozwój kultmy^słowiańskiej za­ c h o d n i m pradxm, m i g r a c y j n y m ' " W działe k r y f v k i i ' b i b l i o g r a f i i N. N . Czeboksarow omawia k o n f e r e n c j e poświecona z a g a d n i e n i u ludów ugrofińskich w Z.S.R.R. \ a k o n f e r e n c j i tej o d c z y t a n o 54 s p r a w o z d a n i a z badań języko­ znawczych, archeologicznych, etnograficznych i historycznych. O f i c j a l n a n a z w a k o n f e r e n c j i , która sie o d h v l a p r z y U n i w e r s y t e c i e państwowego Lening.radzkie.go o r d e r u L e n i n a b r z m i : « W s z e c h związkowa" n a u k o w a " k o n f e r e n c j a w s p r a w i e zagadnień ugrofiń­ skiej f i l o l o g i i z i r w z - d e d m e n i e m h i s t o r i i i e t n o g r a f i i l u d ó w " u g r o ­ fińskich. W t e n sposób w i e d z a o l u d a c h ugrofińskich w myśl o r g a ­ nizatorów k e n f e r e n c i i Ti W R u h r i c h a p r o f ' W I C i u r jusa i d o ­ centa A. I . P a p o w a , u z n a n a została za osobną dyscyplinę naukową. Lud. т. XXXVIII 23 �354 X . N . Czeboksarow n i c zgadza się z p o d o b n y m p o s l a w i c n i e m s p r a w v . podkreślając fałszywe d o n i e j podejście. P r z e d e wszyst­ k i m Cgrofinowic n i e stanowią j e d n o s t k i a n i e t n i c z n e j a n i k u l ­ t u r o w e j R o z r z u c e n i n a różnych t e r y t o r i a c h , s a bliżej związani ze s w v i n i sąsiadami n i ż m i e d z v soba, j a k rap. W ę g r z y ze Słowia­ n a m i n a d d u n a i s k i m i L'-rofinów .podzielić należy n a g r u p y : d u n a i s k a bałtycka w o ł - o - k a m s k a i o b s k a i r>rz prowadzać n a d n i m i b a d a n i a w związku z°ludami sąsiednimi W dalszy™ cia«u recen­ z j i N N Czeboksarow poddaje ocenie k r y t y c z n e j ' a r t y k u ł y i rozD r a m - e m w a f i c m e i h i s t o r y c z n e umieszczone w piśmie ^SowiecLie finnougroweclenier Z w ł a s z c z a " Praca D К ' Zelenina " o w s I X S c l i yv s t a r o r u s k i c h i fińskich s f c r o i a c b b u ­ d z i i e e « z a i i v e T e r i P o n i e w a ż / e l e n i n o r z y p i s u i e wspólność t y c h elen^nów^ie Ь ш v 6 hh k o n ^ •очуп1еГ -™?^ Wodłu« 7 w s U i v i f l X l ^ S h ' i ó r l r f l v T o n , fińJ < Z T \ r o s y S - o , 1 lóTJh W ^ n o r ^ e k t S 7elenS nochn cześH s t m i n s m S % ^ Stp Następnie M . L e w i n p i s z e ' n p r a c v ' I . I . Rogozińskiego, « \ o w y j e t e o r j i prolschożdenja czcłowieka». Jest t o w r k ł a d o m a w i a ­ jący n o w e teorie a n t r o p o g e n e z v . Rogińskij jest z w o l e n n i k i e m teo­ r i i ' s h n i a l n c j . która .popiera n o w y m i d o w o d a m i , zaczerpniętymi 7 materiałów, j a k i e dostarcza n a u k a sowiecka. N a j c i e k a w s z a jest cześć p r a c y , w której Rogińskij mówi o c z y n n i k a c h sprzyjających p o c h o d z e n i u człowieka. W p r z e b i e g u e w o l u c j i ozłowieka ulegały z m i a n i e n i e t v l k o jego a n a t o m i c z n e właściwości, lecz z m i e n i a i y się również c z y n n i k i ' ' e w o l u c j i . Dobór stwarzał formy zdolne do łączenia sie w k o l e k t y w y wytwórcze n i e podlegające już p r a w o m d o b o r u Z j a w i a sie istota żyjąca życiem G r o m a d n y m produkująca broń i narzędzie p r a c v u m i e j ą c a ' m m i e c i ć o-ień' Z o k r e s u życia na d r z e w a c h wstępuje' o n a w okres życia n a z i e m n e g o i k r o c z v nową drogą d a l s z e j r o z w o j u . " '' ' " '' ' N . B u t i n o w poświecą dłuższa recenzje .zbiorowej p r a c v p r z e d ­ s t a w i c i e l i amerykańskiej p s y c h o l o g i c z n e j szkoły A b r a h a m a K a r d i n e r a , C o r v d u B o i s . R. L i n tona. James W e s t c a u t . « T h e p s y c h o ­ l o g i c a l F r o n t i e r s of Society*; A b r a h a m K a r d i n e r — p s y c h o l o g i R. L i n t o n — e.tnoeraf. sa z d a n i a , że różne z j a w i s k a k u l t u r o w e so j a k g d v h v p r o j e k c j a p s y c h o l o g i c z n y c h kompleksów, które po­ wstając u ' dziecka p o d w p ł y w e m różnorodnych przeżyć. W s z y s c y " 3 1 �355 członkowie danego społeczeństwa posiadają w l a s n v « p i o f i l p s y ­ c h o l o g i c z n y . — . b a s i c p e r s o n a l i t y * , n i e jest o n r e z u l t a t e m h i s t o ­ r i i , r a c z e j ' k i e n q j e h i s t e r i a . K w d i n c r . Ссия d u Ruis. R. L i n t o n . James W e s t starają sie przedstawić . p r o f i l p s y c h o l o g i c z n y * t r z e c h społeczeństw I n d i a n , K o m a n c o . ludności vvvsjpv АЫ i mieszkań­ ców m i a s t a amerykańskiego p o d zmyślona ' n a z w a « P l e i w i l » H u l i n o w zarzuca a m o r o m n i e e t y c z n e postępowanie z I n d i a n a m i K o ¬ i mieszkańcami w y s p y Ałor, ponieważ przedstawiają * p r o i i l p s y c h o l o g i c z n y * jednostek*o m a l e j wartości m o r a k i e w co rzuca cień na cale społeczeństwo, a p r z y t y m podają a u t e n t y c z n e i m i o n a informatorów. Dodać należy, że A m e l i e . A n t h r o p . Assoc. skierowało do О. X . X. odezwę, której podstawę tworzą teorie szkoły p s y c h o l o -iczno-rasisitowskiej. Prócz powyższych r e c e n z j i zeszyt «Sowiec.koj e t n o g r a f i i * za­ b i e r a s p r a w o z d a n i e o b a d a n i a c h t e r e n o w y c h p 4 c p r o w a d m . i v eh r.rzez I n s t y t u t H i s t o r i i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j , r e c e n z j e z p r a c y D v r m k o w e j \ S z o r s k i j f o l k l o r , , A. J , J a r o c h a , « О altajo-Sajańsikk-h T i m k u h . oraz G u r w i c z a « 0 współczesnej j a k u c k i e j twórczości l u d o w e j i n a i w y b i t n i e j s z y c h jej p r z e d s l a y v i e i e l a c b . ' W z m i a n k i n pracach i w y d a w n i c t w a c h etnograficvnvch w e F r a n c j i i u Siow i a n p o h a ł n i o W h kończą c i e k a w y i wartościowy t o m I I I « S o * o r k o i e h w r a f i i . Szkoda' że cenne to w y d a w n i c t w o n i c posiada i n d e k s u który w przyszłości m ó " ł b v oddać c z y t e l n i k o m i sludłui a c v i n ' w i e l k i e usługi: ' " ' " ' Zofia Malewska l w а н а : Omówienie p r a c y M . O. K o s w e n a «Senicjua.ja O b szczino- odłożone zostało z b r a k u m i e j s c a do następnego t o m u Ludu». :; XARODOPISXY SB0RX1K. С a so pis X a r o d o p i sn e h o O d b o r u M a t i c e S l o v c n s k c j * . Rocznik V I - V I I , zeszyty 1—2 i 3-- 1 (T943—1946), r o c z n i k V I I I (1948), zeszyty 1 i 2. Turczański Św. M a r c i n . W v d a w a n v przez Sekcje E t n o g r a f i c z n a M a c i e r z y Słowackiej * N a r o d o p i s n y Ś b o r n i b wycodził do r. \Ш, k i e d y p o w s t a n i e sło­ w a c k i e uniemożliwiło dalsza publikację; po w y z w o l e n i u w v d a . i v został r o c z n i k V I i V I I r a z e m w l a l a c h 1MÓ i 1916, a r o c z n i k i e m V I I I 0947") w y d a w n i c t w o powróciło do r e g u l a r n e j p u b l i k a c j i . W o m a w i a n y c h dwóch r o c z n i k a c h zwracają uwagę artykuły �з.у> < n a l e m a l v teoretyczne i p r o g r a m o w e , będące d o w o d e m dużej no l v m p o l u p r a c v c l n o g r a f i k i słowackiej, j a k artykuł A, M e l i c h e r c-ika, o d n i e d a w n a d o c e n t a e t n o g r a f i i ' n a u n i w e r s y t e c i e w R r a t v slawic (autora niedawno w v d a n e i pracv . T e o r i a narodopisu*. L i p t o v s k ' v Sv. M i k u l a s , 1945), " E t n o g r a f i a a k o v e d a » ( V I - V I I , 1—2), l u b p r a s k i e g o profesora V . Prażaka, « U k o l v a o r g a n i z a c e slovenskeho n a r o d o p i s u v p r i t m n e dobe» ( Z a d a n i a i o r g a n i z a c j a słowackiej e t n o g r a f i i w obecnej d o b i e ) ( V I I I , l'). D w i e r o z p r a w y poświecone sa l e o r e l v e z n v m rozważaniom w zakresie stroju, l u d o w e g o : ' S . Kovaćevićove.j-Zuffovej, « Z a k o n i tosl d i a n i a a v i m t o r n a p o d m i e n e n o s t zmień j e d n o t l i v y c h j a v o v v k r o j o v e j oblasli» ( V I V I I , 1—2) i lej a u t o r k i «SemioIogicke p r o b l e m v vazLianskebo kroja» ( V I I I , 2 ) . A. Polonec daje szkic « Р Ы е ш с 1 у о n a S l o v e n s k u * ( V I I I , 1). bedacv w s l e p e m do o p r a c o w a n e j przez a u t o r a p r a c v dotyczącej płócienniclwa na O r a w i e . ' ' O b s z e r n a r o z p r a w a R. R e d n a r i k a , « Р г о Ы е т у slovenskeho l ' u d o v e h o umenia» ( V I I I . 1) porusza w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a zwią­ zane ze słowacką s z t u k a l u d o w a . P r o b l e m ó w związanych z poezja l u d o w a d o l v k a V . K o c h o ! . 0К s e m a n l i k c s l o v e n s k e j ' l u d o v e i poe.zie* ( V I , l - 2 ) , z o p o w i e ­ ścią l u d o w a A. M e l i c h e r o i k . « P r i s e v o k к s k u m a n i u l u n k c i i T u d o \ej rozpravkv» ( V I — V I I . 3 — 4 ) , tenże a u t o r bada ' f u n k c j e « n i e foiklorvslvcznej>> pieśni w l u d o w y m środowisku w artykule «I'unkćia' n e f o l k l o r n e j piesne v d e d i n s k o m p r o l r e d b ( V I I I . 1). Z Rokesova w p r a c v « S b v e n s k v h u d o b u v f o l k l o r л- h u d o l m e j tvorbe» ( V I — V I I , 1 - 2 ) b a d a w n i v w m e l o d i i l u d o w y c h na twór­ czość m u z y c z n a słowacka aż do n o w s z y c h с га s ó w ' Za«adnienia związane z obrzędem w e s e l n y m sa p r z e d m i o t e m s t u d i u m \ M e l i e h c r e i k a «Svadobnv o b r a d a k o V n a b ( V I 1 - ^ a / w v e r a je v P 1 o b r z ę d y ' z w i ą z a n e 'ze świętami Roże-o \ a r o d - e n " i a w R u m u n i Słowacji ' o m a w i a rumuński ' 4 c z o n v % a j m u i a c Y sie f o l k l o r e m 'hmackim P O l t e a n u w ' n acv ' - Y h n o c u e r m n u n s k e s v i a t k v •> X c i Z su z r e V k o i na ^ o v e n s k o • ' ( V I - V I I <>-4) bedacei o z u p e h . i e n i e m i nawiązaniem do p,асу C a r a m a n a " J. Hroziencik w V r t v k u l c «Z d e j i n slovenskvch selranikov* ( V I — V I I . 3—4) podaje dane dotvezace t a j n e g o j e z v k a . k t o r v m posługiwali sie o l e j k a r z e słowaccy. W r e s z c i e M e l i e h e r c i k w n o ­ t a t c e ' « M o t i v y odbój a s l o v e n s k e h o ' l ' u d u v ńsluem p o d a n i * ( V I V I I , 3 — 4 ) o m a w i a ' t w o r z e n i e sie n o w y c h pieśni na tle t r a d y c j i w a l k p a r t y z a n c k i c h w l a t a c h 1944 45. Poza artykułami o r y g i n a l n y m i «Sboruik» z a w i e r a przekłady, j a k dalszy ciąg artykułu K a g a r o w a i a r t v k u l Roasa o M u r z y n a c h . �357 O słowackim etnografie s p r z e d stu l a l C s a p l o v i c s u pisze S l . Krćmery ( V I — V I I I , 3 - 4 ) . W dziale r e c e n z j i m i e d z v i m i v i n i o m ó ­ w i e n i e Vracv G u n t l i e r o v e j - M a v e r o v e j , . S l o v e n * * Y u d o v c s o S k v (1944). o słowackich rzeźbach l u d o w v e h i A. Speszą . P s y c h o l o ­ gia s l o v e n s k v c h I ' u d o y y c h p o v i e r . (1944) o słowackich 'wierze­ n i a c h l u d o w y c h . A. Uelichcrćik o m a w i a rozwój e t n o g r a f i i c h o r ­ w a c k i e j w lalach 1939- 1947. Jan Reychman NARODOPISXY SHOBNIK, Ga s o p is X a r o d o p i s¬ n e l i o O d b o r u M a l i c e S I о у e s к e j * . R o c z n i k V I I . zeszył 3. г. 1947. i I •} U I • ,i U J3 . I P Ł 8 U Щ Щ Czasopismo to z a w i e r a k i l k a r o z p r a w z działów e t n o g r a f i i zupełnie u nas nien praco wan yen a l b o o p r a c o w a n y c h n i e d o s t a t e c z ­ nie. Poza l v m z n a j d u j e sie łam s p r a w o z d a n i e z kursu d l a p r a c o w ­ ników na p o l u łudoimawslwa, który odbył sie s t a r a n i e m Oddziału E t n o g r a f i c z n e g o M . S. w Bańskiej B v s l r z v c v w dniu 6—8 czerwca 1947 4 . R e f e r a t y wygłosili: V a c l a v i k A n t . , K o y a c e w j c - Z u f f o v a . MeHcherćik A., Y l a s l a n B o h . , M j a r l e m J . i Polonec A n t . Recenzje z prac F e k c l c St.. B l a l i y A. i M . L u k n i s z a kończą 3 zeszyt « X ń rodopisneho S b o r n i k u * . ' Z prac u m i e s z c z o n y c h w «Sburn.iku» zwraca przede w s z v s t k i m uwagę c z y t e l n i k a r o z p r a w a o m i e j s c a c h odpustów p. Fekete Stefana p t . «Vzuik, rozłożenie a y y z n a u i s l o v e n s k v c h p u l n i c k v c h m i e s K j a k o omawiająca z a g a d n i e n i e dotychczas w p o l s k i e j e t n o g r a f i i n i e p o r u s z a n e . Z w y c z a j o d b y w a n i a ' p i e l g r z y m e k do grobów świętych i męczenników, przede w s z y s t k i m zaś do g r o b u Z b a w i cielą,'sięga s w y m początkiem p i e r w s z y c h w i e k ó w chrześcijaństwa. Miejsca poświecone k u l t o w i X , M F powstały znacznie'później co n i e przeszkodziło b y n a j m n i e j t e m u że osia-nely one w cza-' sach d z i s i e j s z y c h p i z e w a g e nad i n n y n i i m i e j s c a m i ' o d p u s t o w y m i . W Słowacji n.a większa intensywność r o z w o j u miejsc n d p u M n w y c h wpłynęły w a l k i r e l i g i j n e między k a t o l i k a m i a p r o t e s t a n t a m i : w i e k ' X V I - X V I I I zaznacza się ' p o w s t a n i e m największej liczby miejscowości poświeconych czci M a t k i Bożej. Prócz' w p ł y w ó w r e l i g i j n y c h , ważna r o l e w r o z w o j u m i e j s c ściągających o i e l g r z y . n k i . ' odgrywały i odgrywają c z y n n i k i geo­ graficzne', p o l i t y c z n e i względy czysto l u d z k i e , j a k np. donacje. O d hojności d o n a t o r a zależ*, w dużej m i e r z e przekształcenie sie jakiejś mało z n a n e j miejscowości w „Środek, do ulorego daza pąt¬ n i c y z całego k r a j u . Położenie geograficzne, sąsiedztwo dróg b i - �ЗГ>8 I v c h i w o d n y c h , ukształtowanie t e r e n u , gęstość z a l u d n i e n i ; ) , piękne b r o m a n t y c z n e otoczenie s p r z y j a r o z w o j o w i m i e j s c o d p u s t o w ' v c h . U j e m n i e ' n a t o m i a s t działu bliskość g r a n i e państwowych. Z n a c z e n i e m i e j s c o d p u s t o w y c h zależy o d ilości nawiedzają­ c y c h j e p i e l g r z y m e k . Słowacja posiada t a k i e m i a s t a , j a k S a s t i n (100.000), M a r i a n k a .(80.000), l u b N i t r a , do której p r z y b y w a r o c z ­ n i e o d 30.000 d o 100.000 pątników. Sa lo m i e j s c a ' o d p u s t o w e , które m a j a znaczenie dla całego' k r a j u . Obok n i c h sa m n i e j s z e , o d w i e ­ dzane p r z e z p i e l g r z y m ó w t y l k o z najbliższej o k o l i c y . ż y c i e miejscowości o d p u s t o w y c h kształtuje się n a podobień­ s t w o życia miejscowości, w których o d b y w a j ą się d o r w z n e j a r ­ m a r k i . ' t y m b a r d z i e j że o d p u s l 'łączy się często z j a r m a r k i e m . H a n d e l spoczywa częściowo w rękach k r a m a r z y wędrownych i o b e j m u j e przeważnie d a w o c j o n a l i a , słodycze i wiktuały potrzebne pątnikom. Mieszkańcy t y c h m i a s t trudnią sie h o t e l a r s t w e m i w y ­ n a j m o w a n i e m noclegowe P o d w z » l o d e m językowym p i e l g r z y m k i sprzyjają w v r o w u a n h i różnic d i a l e k t y c z n y c h . Z n a n e są w y p a d k i że p r z e w o d n i c y p i e l - r z y m e k układali śpiewniki zrozumiałe d l a palników rekrutujących sie z różnych o k o l i c Słowacji którzy mó­ wią różnymi d i a l e k t a m i . ' * ' ' ' Ł Praca p. Fekcte, o p a t r z o n a t a b e l a m i i m a p k a m i , p r z y p o m i n a , że na p o d o b n e o p r a c o w a n i e czekają p o l s k i e m i e j s c a o d p u s t o w e . Następna .równie cenną pracę daje pt.: « G e s t a k o z n a k » . p. Jsaczenko Aleksander A u t o r o p i e r a s w a prace n a glotogenicznej t e o r i i N . Л. M a n a . Z n a n y ten l i n g w i s t a s o w i e c k i , stawiając hipotezę swa o p o w s t a ­ n i u m o w y dźwiękowej w ' ś c i s ł y m związku z « m o w a ' r ą b . p r z e ­ kreśla u t a r t e pojecie o drugorzędnej r o l i gestu, jako środku p o r o ­ z u m i e w a n i a sie P Isaczenko k l a s y f i k u j e g c s l v i m - e k s p r e s y w n e , l o n e l v e z n e p o j e V m w o - o n m n n t o p e i V t v c z n c «e,sK diziccięre i obrzę­ d o w e p i e r w s z e d w i e g r i m y służą do wyrażenia stanów e m o c j o ­ n a l n y c h mówiaceoo i ]Jo s t o s u n k u d o ' otoczenia oraz własnych i e - o ' p r z e ż y ć s4 również" w M U z e m ic»t. w o l i Gest pojęciowy t o ­ w a r z y s z y z w y k l e uJbwmlrt^Am i n k o i l u s t r a c j a czasami m z y n i e r a n a w e t t o m i e . A f i c z u a f ' e s t y wskazujące) Gesty użvw m w środowisk u d z i S ' v m ^ n i e w a ż n i e - n r z e / v t k a u i i « e sló z nn eh w cnnr-r^ l e u d ? l n c i l n a w e t i czasach Z ' d z i e i X n K c h ial nn slladan r k^ S e ńł^z^ W ^ у ' v l S m l , inź^z S ó d o w si o c^ £ 1 , П dz iś i Ikr, n a i w n e urósł y 1 ben ' i m i' l " I X r a Л U п, и " 'sie z Л - a m t i n n v u i wieś' Ж- �359 W ogóle gestv j a k o d z i e d z i n a mało z b a d a n a , zwłaszcza gesty obrzędowe, przedstawiają wdzięczne z a d a n i e d l a etnografów. S T R A N S K A D R A I I O M I R A , « ż i v o 1 к v а К a b a 1 к v S I o- venskych k r a j u». Wśród różnorodnych ubiorów kobiet słowackich wyodrębnia autorka 3 zasadnicze 4 v p v . Do t y p u pierwszego należy z w v k ł v m i b a c , noszony w Chorwacji j a k o odzież spodnia, na rubacz wkłada się 2 zapaski, przednia węższa — gra role fartucha, tylna zaś zachodzi brzegami na przód ciała. T y p drugi odzieży składa się ze spódnicy z przyszytym d o n i e j stanikiem czyli z v w o t k i e m , spódnica zapina się l u b o w i ą z u j e na przódzie. O b i e części ubrania uszyte sa najczęściej z płótna, czasami do spodmicv płóciennej przyszyty jest j e d w a b n y a k s a m i t n y l u b sukienny żywotek zdarza s i e ' z c ' s i W L i c a i zvwotek sporządzone sa z wełny, t y p d r u g i spo­ tyka sie w okolicach Trenczraa Liptowa na Spiszu i d Tv,p trzeci ubrania skinowi spódnica ze szwem na praodzie i żywolek który wkłada sie osobno zwany p r u c l i k l u b leibik krój jeeo iest bardzo różnorodni szyje sic "o drogich n w t e i S ł ó w jak jedwab lub brokat i adamaszek Ten typ ubraniaRozpowszechniony ieśl n a X i r w i e w ^ ^ X l i c a ^ ' l a S a w y ; N i t r y ' w Zwmeńsku Z v w o t k i typu drugiego'uwarża autorka za typ najstarszy, o czym świadczy ich nieskomplikowany k r ó j ; zasięg ich ogarnia c a l a ' środkowa 'Europe. Żywołki t y p u ' drugiego sporządzone sa / jednego prostokątnego kawałka płótna, przód posiada wvciecie czworokątne, pod r a m i o n a m i sa wycięcia półokrągłe. Charaktery­ styczna cecha żywotków płóciennych jest brak usztywnienia j a k i m jest podszewka z grubego płótna która spotvkamv w żywotkach o k r o j u 'analogicznvm lecz uszytych z aksamitu l u b fedwabur podszewka laka nadaje /vwotkom'pewna sztywność która zwięk­ szają" .zaszewki l u n trzcina wszyta w p r z o d y ' l u b w'plecy' wzdłuż linii ł ^ s ł u i n a Wycięcia ż y w o l k ó w A k s a m i t n y c h l u b ' i e d w a b nvch zdobi asma b ^ V l u b ? ł o t v galon do n r z o l w-me sa haf c i lub к к inerl i które służą do sznurowani! zywntka P Sir i S a nodaie S^^óioZ opisy zvw"ików noszo ych w .h4d?nwei i S blasku Cie szvnsk t na M o ^ Z T ^ C ^ c W h Kwoiki rS S ' "tJ n Z h t v m że w t d r k S v ^ L r J J^nninw n n l l v t « ™ vvVl nrVi ip Iу\v ^?пт11 t i trńil чtna ' t t ^ w b uk, śnie od ramion do pasa i r e s k i e wvr« / w^vlo est LriS n™lv s a ^ r4 pi p w p r w i ^ e n \ * w i e do żywy t u i - » s h �No­ w a c k i e g o , których p r z o d y tworzą r o g i t z w . « p v s k i » sterczące vvvsoko k u górze. ' W p l v w v m o d v panującej na d w o r a c h królewskich w v w a . l v swe piętno na s t r o j u l u d o w y m za pośrednictwem sferv ziemiań­ s k i e j i mieszczańskiej. X i e b v l o to j e d n a k ślepe naśladownictwo m o d v , raczej s t o p n i o w e p r z y s w a j a n i e p e w n y c h j e j elementów, j a k u s z t y w n i a n i e ż y w o l k ó w ! p r z v s z v w a n i e do d o l n e g o b r z e g u p l i s z g r u b e g o płótna, l u b małych" wałeczków, abv spódnica l e p i e j sie układała i w y c i n a n i e tegoż b r z e g u w języczki czy kla.pecz.ki zdo-*" h i e n i e h a f t e m złotym Tub p a c i o r k o w y m i j e d w a b n y m przodów i pleców z v w o l k a . i ' ft Z v w o l e k noszą nie t y l k o w Słowacji i w najbliższych są­ s i e d n i c h k r a j a c h . Ubiór len s p o t y k a sie w całej E u r o p i e : ' o d w y ­ brzeży M o r z a Śródziemnego d o ' S z w e c j i , i od k r a j u ' B a s k ó w p o Białoruś. K o b i e t y Szwecji". F i n l a n d i i . Białorusi i E s t o n i i noszą odzież s p o d n i a , która jest o d p o w i e d n i k i e m c h o r w a c k i e g o r u b a c z a . czeskiej v o b l e c k i i słowackiej l e k n i e y . A u t o r k a p o m i j a m i l c z e n i e m p o l s k a ciasnoche, s t a n i k i śląskie i łowickie, b r v z i c h e . czv b r z v z i che opoczyńska,* j a k też i r o s y j s k i s a r a f a n . W s p o m i n a n a t o m i a s t o a n d a r a k u białoruskim który j e j z d a n i e m przenieśli n a Bia¬ łoruś koloniści n i e m i e c c y podczas « d v \ J L e b i e d i e w a w p r a c y s w e j o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j l u d o w e j u źródeł D e s n y i O k i p r z y ­ p i s u j e p o w s t a n i e a n d a r a k a ( s a r a f a n a uszvte«o z 'materiału f a ­ b r y c z n e g o ) w p l v w o r n sąsiedniej I i t w v ' L i n i a Z O M C - U a n d a r a k a o d p o w i a d a l i n i i ' p a n i c z n e j m i e d z v państwem m o s k i e w s k i m a W K s . L i t e w s k i m w początkach w X V ' Geneza żywołka z d a n i e m a u t o r k i nie d a się wyraźnie u s t a ­ lić. Mógł o n powstać w epoce wczesnego renesansu droga przeo¬ brażenia j e d n o l i t e j szatv średniowiecznej w ubiór- d w u d z i e l n y złożony z obcisłego s t a n i k a i spódnicy. W e d ł u g i n n e j t e o r i i mógł rozwinąć sie żywotek, j a k chcą Svcnsson. Heickeł i S i r e n i o s . z r a miaczek czy szelek p o d t a v m u j a e v e h s u k n i e . Chociaż w Słowacji iak i w i n n y c h k r a j a c h słowiańskich s u o t v k a sie n i e j a k o p r o t o ­ t y p takiego u b i o r u w postaci r u b a c z a z' o p l e c k i c m u m o c o w a n y m p.. r a m i e n i u za pomocą taśmy p ' Strańska uważa pokład p o w y ż s / za słuszny j e d y n i e ' w z a s t o s o w a n i u 'do krajów nadbałtyckich ~ " i * 2V V dzie m a >e r i a l odńos -. y sie do ubiorów l u d o w y c h p o z w a l a na t w o r z e n i e szeregów e w o l u c y j n y c h " B r a k większej Mości d a n y c h h i s t o r y c z n y c h j a k o też d o k l a d m-ch opracowań s t r o j u l u d o w e g o n a obszarze Słowacji n i e p o z w a l a n a wyjaśnienie uenezv z v w o l k a . Można j e d v n i e stwierdzić, że nalevv on do w y t w o r ó w środkowoeuropejskiej k u l t u r y . Zofia Malewska 7 1C ^ ĘL -^P" Ш : �WĘGIERSKIE WY DAW NICTWA ETNOGRAFICZNE Z L A T 1915—1947. W w y m i e n i o n y m okresie w v s z l v przede w s z y s t k i m d w a zeszyty czasopisma e t n o g r a f i c z n e g o ' węgierskiego «Ethnographiu - N e p ć l e b ( n r \ - > i : i - 4 ) za r o k 1947 o b e j m u ­ jące b o g a t y m a t e r i a l ze w s z y s t k i c h działów e t n o g r a f i i 0 » ó h i v r l i ł a d n i e l i ' d o l y k a A . D o b r o v i l s w ' a r t v k u l e «УаГочйс n u W es s z i m b o l u m * (Rzeczywistość m i t i s y m b o l ) o z a g a d n i e n i a :z p o « r o nicza a n t r o p o l o g i i zahacza ' j N e m c s k e r i w artVkule - T i m ^ k u l a tas jelle-kutatas, (Badanie typów b a d a n i e 'charakterów) u w y - l e d n i a i a c y m V nowsze n n c e O e k a n o w s k i c ' ' , ) i S l o i v h w v C h o c k i e t n o l o " M Gavazz w a r t y k u l e ' « K u l l u m r a m l a l o k P a n noniaban» Х ч Ч Ь k i e r u n e k M k u l t u r o w y c h o d d / i - d v w u i a e v c h n a Panonię. " ' ' ' • • K D w a artykuły starają się określić stosunek e t n o g r a f i i d o i n ­ n y c h galezi n a u k i : J . W e l l m a n n a «Nepraj:z ćs g a z d a s a g t o r t e n e t , (Etnografia i h i s t o r i a g o s p o d a r c z a ) oraz f . Mendo la «Neprajz es fóldrajz* ( E t n o g r a f i a i g e o g r a f i a ) . Ż z a k r e s u k u l t u r y ' m a t e r i a l n e j t r z y dłuższe i zaopatrzone w l i c z n e r v s u n k i i zdjęcia r o z p r a w y zasługują na szczególna uwagę. Z n a n a b a d a c z k a s t r o j u l u d o w e g o G. P a l o t a v w p r a c v . M a g y a r h a l a s o k a r o m a n o k ruhózataban K a l o t a s z e g e n ćs Videkćn»7 będącej o w o c e m badań a u t o r k i w terenie podczas w o j n y , a n a l i z u j e węgierski w n l v w n a strój Rumunów w o k o l i c y K a l o f a s c « w S i e d m i o g r o d z i e - 'również / badań podjętych podczas w o ' i n v na terenie S i e d m i o g r o d u pochodzi c i e k a w e d l a n a U c h badaczy pasterstwa "orskie- ., s t u d i u m L К Kovacsa « A d a tok a balyó'n v o s v a r a l i a H o i o s j u h a . z a t h o z * (Pr/v'czvnki do p a s l e r s t w a i g o s p o ­ d a r k i m l e c z n e j w o r a c h B a l v 4 v o s v ń r < d i a ) bedaee o w o c - m s/cmkirh prac podietu-b ostatnio n a d elno-rafia we-ierskie-0 p a stcrslw- М Ь 1 е . " Г ( e d n a ' m / m o w a również z ' -ó, " i e d n i ^ n o d z k i c h o ' ł o w ш h v h w czasie w o m y w - e o - r a f i e m v e h <FÓldrai/i Kóz e n r ^ v o k ^ В G u n d e V wreszcK I ' R a l o - h w dłuższe n , r S i k , l - -iż n l f i i d i тяол-аг hZti zolfinekhez L J Г gatv m a t ! S l d o l v c z ! J v in"ejsca n ^ S T Ł S Alfołdu. Z 1 W zakresie k u l t u r y d u c h o w e j ' k r v l v c z n i e ocenia'"zagadnienie «poezji l u d o w e j * K. Marót w interesującym a r t y k u l e «Mi a n e p kólleszet». I . Rano w a r t y k u l e < < M e s e n . o r f o l o ^ . m e s e l e l l a m ( M o r ­ fologia b a j k i , w i e d z a o bajce), p o l e m i z u j e z a r t v k u l e m L . Degh (z «Elhnographia» у 1Ш4): równocześnie umieszczona jest i o d ­ powiedź L . Degh (tejże a u t o r k i osobna praca «Rodrogkózi m e s e b . poświęcona b a j k o m ' z o k o l i c y Bodnmkóz w v s z l a też n i e d a w n o , w 1945). W r e s z c i e A. V a j k a i ' w n o t a t k a c h « A z órdó.ngós l n o l m i r - �362 legenv» daje nami m a t e r i a l d o l v c z a c v występującej w z a b o b o n a c h postaci opętanego p r z e z d i a b l a ' młynarczyka j ' w ogóle młynarzy, m ł y n ó w etc. w zabobonie. P. Gergely w n o t a t c e « V i k a r B e l a g v u j L o u t j a i n v o m a n » p o ­ d a j e wiadomość o m a t e r i a l e n m z v c z n v m z b i e r a n y m ' przez tego zasłużonego, n i e d a w n o zmarłego "zbieracza m e l o d y j l u d o w y c h . D a n e dotvczace badań e t n o g r a f i c z n y c h śród t a k z w a n y c h W e n dów w k r a j u z w a n e g o P r e k m u r j e ( M u r a k o z ) między Murą i D r a w a w l a t a c h o k u p a c j i tego k r a j u p r z e z W ę g r ó w ( 1 9 4 1 - 1 9 4 4 ) , p o d a j e l i . Bałint. W r e s z c i e L. D e g h (.Be.s/im^ló ш l84<S-a,s n e p h a g v o m a n y g v u j f e s e d d i g i tapasztalaŁrób) z d a j e sprawę г d o t y c h c z a s o ­ w y c h doświadczeń w z a k r e s i e sprawozdań t r a d y c j i l u d o w e j d o t y ­ czącej 1848 r o k u . Dział d r o b n y c h materiałów, recenzje i k r o n i k a uzupełniają czasopismo. W a r t o dodać, że w r. 1942 ukawał się i n d e k s a r t y k u ­ łów d o 50 roczników « E l h « o g r a p h i a » sporządzimy przez Z. Śzend r e y a . (Równocześnie wyszedł i w v k a z d o 32 roczników « N e p r a j z i M u z e u m Ertesitóje. spoYzydzony p r z e z K. Cs. Sobestyena). Poza t y m i ] u i b i i k a c j a m i p e r i o d y c z n y m i ukazało sie na W ę ­ grzech nieco n o w s z y c h p u b l i k a c j i e t n o g r a f i c z n y c h ; w y m i e n i a m y te. które mogą przede w s z y s t k i m zainteresować z a g r a n i c z n y c h , a wiec i p o l s k i c h b a d a c z y . W zakresie zagadnień l e o r e l v e z n v c h w y m i e n i ć m u s i m v rozprawę znanego e t n o g r a f a , obecnie w C l u j u , P>.' G u n d y « A l' u n к i ' o n a 1 i z n i u s к e r d e s ę a n e p r a j zb a n » (Kwestia funikciouałizmu w e t n o g r a f i i ) Clui (Kolozsvar 1915). Z a g a d n i e n i a ' p r o g r a m o w e porusza I . Tałasi « A z A l 16 I d z i k u l a ł a 's a n а к k e r d e s ę i ć s p r o b 1 ć n i a i» f S/e-ed'l94f>) to i est « K w e s t i e i u r o b i e n i v b a d a n i a e t n o " r a f i c z ое.'оГ v i r s i d u . P r o b l e m y e l u o - r a f i с ш е z w h / a n e z o s t a t n i m i m i •час i a n i i ludaiościow • i sc e renie^ W e " i e r ( r e f o r m a ' r o l n a r e n a I r h h Wc-rów w y s vi e n k Szwabów itdS o m a w i a ornlesor e n iial'ii Uniwersytet w I h i d m e s z c i e i m n i s l e r oświaty Gv f ' " . r wie \ „i < m о « у a r e 1 sй у T n d o r 1 ? ś • i n ć >, • z' 1 u t I st w z b i o r k u Ket c l ó a d i s ? R u d " r ( ' Г ' ; r S ' ! s i l i e уć1 z t П n к e s a In i h a I r a van>> (SzegS Ш « ) " R u d n w e t r z c i n o w y c h chał w Sa.rret o m a w i a S. Sziics w p r a w i e « A s ó i- r e 1 i n ; i d l i a z ć s ć 1 . i e» w V I I I zeszycie d a w a n y c h przez M u z e u m E t n o g r a f i c z n e « Л n e p r a j z i M u z e u m z o t e i » . ' 0 wyszyćiach w o k o l i c i ' D r a v a s z o g jest n o w a praca S, n v e v a . « D r a v a s z ó ц i h iщ z e s e k » ( B u d a p e s z t 1944). roz­ wy­ FuGó- L �D w a n o w e w y d a w n i c t w a poświecone sa tańcom l u d o w y m : J. M o l n a r a .Magyar 1 a n с h a . V 0.111 a n у o b (Budapeszt 1947) i E . L u g o s s y i ' S. Gónyeya . M a g y a r n ć p i t a n с о к » . g Jan Reychman MILO VAN GAVAZZI, . P r z e g l ą d E t n o g r a f i i Chor¬ w a l ó w * (Prcglcd Etnograf i je Hrvata), w v d a n i c K l u b u A B C , lorn p i e r w s z y , Z a g r e b 1940, s i r . 80 z 54 i l u s t r a c j a m i w tekście! * E t n o g r a f i a jugosłowiańska posiada w szeregu s w o i c h n a u ­ k o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i p o z y c j e b a r d z o w i e l k a — jest n i a n a z w i ­ sko i d o r o b e k n a u k o w y p r o f e s o r a U n i w e r s y t e t u w Z a g r z e b i u dra M i l o v a n a Gavazzieqo. Działalność p r o f . Gavazziego zarówno па stanowisku k i e r o w n i k a katedry etnografii w Unfwersvlecie. j a k i w charakterze dyrektora M u z e u m Etnograficznego, a zarazem r e d a k t o r a E n c y k l o p e d i i C h o r w a c k i e j - • z n a n a jest n i e t y l k o w J u ­ gosławii. W l a t a c h 1922—1932 piszący te słowa miał sposobność zetknąć sie osobiście z p r o f e s o r e m GaVazzhn i r z a d k a sposobność / w i e d z e n i a z a - r z e b s k i e g o M u z e u m EŁno«rafic/nego'pod o s o b i s t y m k i e r o w n i c t w e m j e g o zasłużonego d y r e k t o r a . " * Już w o w v m czasie p r o f . G a v a z z i reprezentował pogląd, że każda praca d l a l u d u i z l u d e m może rokować z d e c y d o w a n e w y ­ niki wtedy tylko, kiedy odpowiedni pracownik na polu kultur)-, a l e i urzędnik p o z n a l u d . wśród którego żyje. W r o k u 1938 w y ­ sunięto p o d a d r e s e m M i n i s t e r s t w a Oświaty w Białogrodzic p o ­ stulat w p r o w a d z e n i a do szkol jugosłowiańskich w s z y s t k i c h s t o p n i z u n i w e r s y t e t a m i włącznie n a u k Г e t n o g r a f i i j a k o p r z e d m i o t u o b o ­ wiązkowego w r o k u " zaś 1939 o d b v l sie p i e r w s z y k u r s e t n o g r a f i i dla pracowników oświatowych K i e r o w a l i n i m - prof Gavazzi i ih.airimir Bratanic. ' ' ł л * Uwzględnienie przez o d p o w i e d n i e c z y n n i k i p o s t u l a t u z o b o ­ wiązało M . Gavazziego do ułatwienia jego r e a l i z a c j i , a w i e c do n a p i s a n i a nieistniejącego w p r z e d m i o t o w e j l i t e r a t u r z e jugosło­ wiańskiej podręcznika e t n o g r a f i i , z którego u c z n i o w i e i s t u d e n c i , a niezależnie o d n i c h i p r a c o w n i c y oświatowi m o g l i b y poznać s w o i l u d . P r o f . G a v a z z i .podjął sie lego t r u d n e g o z a d a n i a ' i w r o k u 1940 wyszedł w Z a g r z e b i u p i e r w s z y ' t o m - E t n o g r a f i i C h o r w a t ó w , . .,..„ P r a c a to r o z m i a r a m i s w o i m i n i e w i e l k a , dzięki natomiast zawartości i w z o r o w e j m e t o d z i e n a u k o w e j , która zastosow a l Y u l o r . s i a n o w i w a l n a pozycje n a u k o w a i samego a u t o r a , i i u goslowiańskiej n a u k i . J a k pojął a u t o r s w o j e zadanie, m ó w i o t y m swojej s �ш sam w e wstępie do «Prze.gladu» podkreśla j a r , że, b v poznać d o ­ kładnie i bez reszty o l b r z y m i s k a r b e t n o g r a f i c z n y j u d u c h o r w a ­ ckiego, należało znaleźć i ' przestudiować materiał, który p o z w o ­ liłby odpowiedzieć n i e t y l k o n a Ш Ю pytań, j a k i e sformułował d l a ' etnografów A. l l a d i ć ' w «Zasadach z b i e r a n i a i b a d a n i a m a ­ t e r i a ł ó w ^ żvciu l u d u * ( O s n o v i za s a b i r a n j e i p r o u c a v a u j e g r a d je 0 n o r o d n o m ' z i v o t u ) . ale pytań sto r a z y więcej. P r a c a p r o f . Gavazziego, stanowiąca pierwszą część z a m i e r z o ­ n e j całości, d z i e l i sie na siedem rozdziałów, w których a u t o r o m a ­ w i a następujące z a g a d n i e n i a : wies. d o m i jego urządzenie, g r o ­ m a d z e n i e pokarmów myślistwo i rybołówstwo, pszczelarstwo, hodowlę bydła i r o l n i c t w o . T a k zatytułowane sa k o l e j n e rozdziały, z których n a j o b s z e r n i e j p o t r a k t o w a n o d o m * i jego urządzenie. W r o z d z i a l e z a t y t u ł o w a n y m : « W i e ś » p r z e d s t a w i a a u t o r różne pod w z g l ę d e m z a b u d o w a n i a ' t y p y w s i c h o r w a c k i e j , zwracając uwagę n a d w a główne rodzaje w s i : wieś z b i t a (ściśnięta) 1 r o z r z u e o n a , zależnie o d tego, czy c h a t y stoją j e d n a tuż o b o k d r u g i e j czy też i s t n i e j e m i e d z y n i m i w c a l e spora'przestrzeń w o l n a od zabudowań. T y p p i e r w s z y występuje z d e c y d o w a n i e w ośrod­ k a c h nadjadrańskich ( J a d r a n A d r i a t y k ) , szczególnie w m i e j ­ scowości O m i s a l j na w y s p i e K r k . C h a r a k t e r w s i zależy o d t e r e n u , na którym o n a powstała od warunków e k o n o m i c z n y c h j e j m i e ­ szkańców (osiedleńców). ' O d z a g a d n i e n i a typów w s i p o d względem z a b u d o w a n i a i a r ­ c h i t e k t u r y i c h d o m o s t w p r z e c h o d z i a u t o r «Przegladu E t n o g r a f i i Chorwatów^ do o p i s u c h a t y w i e j s k i e j i j e j urządzenia, poświęca­ jąc t e m u z a g a d n i e n i u najwięcej m i e j s c a w s w o j e j pracv. W c h o r w a c k i e j w s i przeważa - ' j a k c z y t a m y - d o m d r e w n i a n y , n a m o r s k i m pobrzeżu m u r o w a n y z kamienia"prehodząrego z n a j ­ bliższych w s i kamieniołomów k r v t v słoma l u b k a m i e n n y m i pły­ t a m i ' w z n o s z o n y często n a d r e w n i a n y c h f i l a r a c h , s t o s u n k o w o n i ­ s k i c h o sciaonch w y p l a t a n y c h ezesto' / prętów . . r u b »sci palca l u b też w y b i j a n y c h d e s k a m i . ' " " ' Wnętrze c h a t y c h o r w a c k i e g o wieśniaka h v w a nu ogół bardzo skromne,'świadcząc o n i e z b y t ' w y s o k i e j stopie k u l t r r a l n e j m i e ­ szkańców. .Mało w y s z u k a n e krzesła i krzesełka, cztero- l u b trójnożne, z o p a r c i e m w kształcie serca , ( w i c ś panońska) l u b bez opancia. Może n a j h a r d z i e i r h a r a k l e : v s l v c z n v m sprzętem sa pół­ okrągłe krzesła trójnogi c h a t y z a c h o d n i o d y n a r s k i e j , stanowiące ślad " d a w n e j chaty i l b s k i c j I aw.a leżanka ' ( t a p c z a n ) i łóżka, V d najniższych w Bośni d o b a r d z o w y s o k i c h z mnóstwem pościeli w Sławonii i W o j w o d i n i e - k i l i m y ' i p a s i a k i własnego w y r o b u : s z n u r y do w i e s z a n i a i suszenia odzieży oraz s k r z y n i a (sąsiek) n a I i �365 , • K I i 4 t f ! L j zboże • o t o i cnie p r a w i e urządzenie przeciętnej c h a t y c h o r w a ­ ckiego wieśniaka. " W i e l k i p r v m i t v w i z m cechuje chłopa c h o r w a c k i e g o również w zakresie sposobów g r o m a d z e n i a pokarmów i o d ż y w i a n i a sie. J a k w v n i ' k a z d a n y c h rozdziałów p i . . G r o m a d z e n i e ż v w n o ś c i e chłop c h o r w a c k i iest w zasadzie jaroszem, któremu w y s t a r c z a j a ­ d a l n a Пога i pląsie j a j a . W rozdziałach 'następnych o m a w i a p r o f . G a v a z z i k o l e j n o zag a d n i e n i a : myślistwa i rybołówstwa, poświęcając t o m u d r u g i e ­ m u sporu t i w a g tyczących k r a i n n a d m o r s k i c h ; p s z c z e l a r s t w a , o d leśnego j a k o n a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e g o do n o w s z y c h m e t o d h o ­ d o w l i pszczół z d o k ł a d n y m ' o p i s e m b u d o w y różnorodnych ułów i pasiek- h o d o w l i b v d l a i o w i e c , górskiego'i n i z i n n e g o : ' wreszcie r o l n i c t w a stanowiącego i s t o t n a ' gałąź Gospodarstwa wiejskiej n a w e t w n a j w y ż e j ' p o ł o ż o n y c h ' r e g i o n a c h k r a j u , z o p i s e m narzę­ dzi r o l n i c z y c h ' o d p r v m i t y v n e j lecz ciągle jeszcze g d z i e n i e g d z i e używanej d r e w n i a n e j ' sochy do n o w o c z e s n e g o .phi«a oraz n o w s c l r narzędzi r o l n i c z y c h ' które w y p i e r a i a % v s t e m a l v c z n i e n a ­ rzędzia p r y m i t y w n e o d ' c z a s u k i e d y ' s t a r y c h o r w a c k i ' p o e t a r o l n i k o w ' l o s i p S t i e n a n Helikoyić' t a k p i s a ł ' w s w o i m poemacie n i • K u r n i k , ((^podarz, X m o w n i i ) z roku 17%: /Vi P « N i c ganię d a w n y c h , s t a r y c h z w y c z a j ó w . Którym się próżno c i sprzeciwiają, Co w s z y s t k o stare precz b y r z u c a l i I w n o w y m sVzescia lepszego s z u k a l i ; L e c z sic w a m p r z v z n a m do tego szczerze: Stare poprawiać o c h o t a bierze".. (przekład podpisanego) Rozdziałem o sposobach s t o s o w a n y c h przeiz chorwackiego cld.-pa w r o l n i c t w i e kończy prof. M i l o v a n Gavazzi p i e r w s z a n i e ­ z m i e r n i e wartościowa cześć z a m i e r z o n e j . E t n o g r a f i i Chorwatów*. S. Phi W I L H E L M S C H M I D T . «R a s s e n u n d V ó 1 к e r i n V o r geschichte u n d G e s с h i с h l e d e s A h e n d 1 a n d e s». Śammlung S l o c k c r . lierausgegeben v o n Profcssoren de U n i v e r s i ­ t y F r e i b u r g ( S c h w e i / ) , L u z e m 1916. - A d a m a n l i n n s . • s t a l o w y , t a k i p r z y d o m e k nadała s t a r o ­ żytność chrześcijańska j e d n e m u z w i e l k i c h myślicieli i p i s a r z y g r e c k i c h szkoły a l e k s a n d r y j s k i e j , O r y g a n e s o w i . N a len s a m « e p i - �te t o n ornans» zasłużył sobie d z i s i a j n i e p o z v l v w s w e j p r a c y n a u ­ k o w e j , p i s a r s k i e j i o r g a n i z a c y j n e j Ó. W i l h e l m S c h m i d t . Z m u s z o n y po «Anschlussie» opuścić założony przez siebie z t a k i m t r u d e m warsztat etnologiczncj pracy p o d W i e d n i e m w Moedling, n i e za­ łamał sie. A skończył j u ż ' w t e d y l a t 70. Przeniósł cały I n s t y t u t A n t h r o p o s wra-/ z c z a s o p i s m e m do S z w a j c a r i i b v p o d F r y b u r g i e m prowadzić dzieło swe d a l e j . " W okresie w o j n y o s t a t n i e j w y d a j e d w a dalsze t o i n y w i e k o ­ p o m n e g o dzieła « r r s p r u n g d e r Gottesidee», za które nazwał go jeden z religiologów współczesnych H e r o d o l e m n o w o ż y t n y m ; jest to t o m V I I i V I I I . W r. 1947 oddał d o d r u k u t o m I X . Niestety n i e mógł n a m dotąd jeszcze przesłać do P o l s k i żadnego e g z e m p l a r z a w s p o m n i a n y c h d w u tomów « d v * p r a w i e cały nakład w M o n a s t e ­ r s uległ z n i s z c z e n i u n a s k u t e k z b o m b a r d o w a n i a ; ocalało j e d y n i e oO e g z e m p l a r z y C z c i g o d n y a u t o r obiecał j e d n a k przysłać d o j e d ­ n e j z b i b l i o t e k ' p o l s k i c h po e g z e m p l a r z u D l a t e g o z' omówieniem i c h m u s i m y poczekać. " ' Oprócz «Drsprung des Gollesidee» rozpoczął O. W . S e l i m i d l tuż p r z e d w o j n a interesujące s t u d i u m n a t e m a t własności w k u l ­ t u r a c h einologicznycłi. W r . 1938 ukazał się I . t o m t e j p r a c y p l . «Das K i g e n t u m a u f d e n a l t c s t e n S t u l e n der M e n s c h h e i b . W c z a ­ sie o s t a t n i e j w o j n y ukazały sie d w a następne t o m y tego dzieła; I I . t. <<Das E i g e n t m n b c i d e n H e r d e n v i e l i z u c h l e r n A s i e n W . I I I t. < Das E i g e n t u m b e i d e n H c r d e n v i e h z u c h t e r n A f r i k a s * . I lego dzieła d w a ostatnie t o m v t r u d n o jest d z i s i a j nabyć O s t a t n i a p r a c a w i e l k i e g o etnologa, j a k a ukazała sie po w o j ­ n i e w r. 10-16 w S z w a j c a r i i , j e s t «Rassen u n d V o l k e r i n V o r g e scłiichle u n d Gescbichte des Abend!andes». Składają sie n a to dzieło t r z y t o m i k i : I . «Rassen des Ahendlandes», I I . « D i e V o l k e r des Abcndlandes», I I I . «Gegenwarl u n d Z u k u n f t des A b e n d l a n dcs». T r z e c i t o m , o ile. n a m w i a d o m o , dotąd jeszcze n i e wyszedł z d r u k u . W e wstępie d o Lrzecie^o w y d a n i a t e j książki p o w i a d a a u t o r że h i s t o r i a p o w s t a n i a lego" dzielą jest z a r a z e m cząstka h i s l m i i ' c z a s ó w o s t a t n i c h l a l 20. W ,-. 1920 wygłosił o n n a zaprosze­ nie w S t u t t g a r c i e d w a o d c z y t y n a t e m a t «Rasa i lud», które u k a ­ zały sie w Ш27 w «Horhland'» a wkrótce p o l e m j a k o ' o s o b n a o d ­ bitka u Kosel-Pusleta B r o s z u r a ta j e d n a k n i e obudziła n a ' r a z i e w i e k s z e - a z a i n l e r e s o w a n h * D o p i e r o w r l w k i e d y to n a r o d o w y s o c j a l i z m / a c T - a ł b u d o w a ć ^ w o i i n o t c e p o l i t y c z n a n a id«i r a s i z m u p r / y p o m P i - m o ' i - , sobie' «" POP msz ш Г W S e ł n d d t a o c h \ i « i e T v l a n i e l e i b r o s z u r y ' 1 ó r a \ 'e r o U s z b r>rawie w J e d n y m r o k u W y dan с K c k ó r e n Дк . 1 Ш ™ J leszcze S o d n i e rozcho­ dź Гч1с P- \ i c ć/c n-i s l ' i i И 1 m o w W M i I n a na d o l i �sie n a i n d e k s n a z i s t o w s k i i zaliczono broszurę le d o p u b l i k a c j i z a k a z a n v c h w N i e m c z e c h , l d i ' a r a s i z m u oparła sie n a określonych z g o r y przesłankach światopoglądowych r u c h u na.rodtfwo-socjalislvcznego i w i . n i e tego protestowała p r z e c i w w y n i k o m naukowVch badań a n t r o p o l o g i c z n y c h . p r e h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h . Stąd to trzecie o p r a c o w a n i e p i e r w o t n e g o t e m a t u «Rasa i lud» rozrosło sie w trzv t o m i k i , f o r m a t u 16. z -których d w a p i e r w s z e liczą p o n a d 300 s t f o n . * N a s k u t e k aktualności z a g a d n i e n i a przeszedł a u t o r z d z i e ­ d z i n y czvsto teoretycznego, n a u k o w e g o rozważania n a t e r e n h i ­ s t o r i o z o f i c z n y z podstawą n a u k o w a . W p i e r w s z y m t o m i e a n a l i ­ zuje podłoże i r a c j o n a l n e r u c h u r a s i s t o w s k i e g o : jego dzieje, p r z e ­ jecie przez n a r o d o w y s o c j a l i z m , z b u d o w a n i e n a n i m n o w e g o światopoglądu s k u t k i d l a życia społecznego i n a r o d o w e g o . N a ­ stępnie p r z e c h o d z i d o omówienia r a c j o n a l n e j i d e i r a s y , s t o s u n k u rasv d o ciała d o d u s z y i d o k u l t u r y — W t o m i e d r u » i m o m a w i a l u d v zachodu' i iego rasy p o w s t a n i e ludów z a c h o d n i c h i i c h w ę ­ drówki w y t w o r z e n i e sie k u l t u r i n d o e u r o p e i s k i c h i i c h m i g a c i e wyodrębnienie sie jeżyków indo«ermańskich i i c h w e d r o w a n a ' stosunek I n d o t w . . i c i c ' z v k o w do "ałtajskich ludów p a s t e r s k i c h i wreszcie German e r n d o e i n w e i n z y c y i P n , l o ndoeuroneiczvcv na zachodzie A u t o r w y w o ł u j e w sposób żv\vv przed o c z y czytelników p r z e ­ szłość i u o b e c n i a teraźniejszość, b y tak obudził- świadomość w i e l ­ k i e j wspólnej odpowiedzialności z a c h o d u . D a j e s z e r o k i przegląd w i e l k i c h -związków d z i e j o w y c h n i e t v l k o ludów E u r o p y ale c a ­ łego p r a w i e świata od początków h i s t o r i i l u d z k i e j . « N a t a k i e j to obszernej i g r u n t o w n e j płaszczyźnie d o c h o d z i c z y t e l n i k do g l e b szego z r o z u m i e n i a i d e i z a c h o d u i jego ciężkiego* k r y z y s u w " d o ­ bie. obecnej. Nestor etnologów i w i e l k i badacz h i s t o r i i w c z e s n e j k u l t u r y kreśli wspaniała "syntezę historycznego- r o z w o j u który doprowadził -zachód d o jego' obecnej g o d z i n y d z i e j o w e j * . ' 1 E. Bulanda T. ./. A N N A L I L A T E R A N E N S I (Publieazione del Ponłifizio M u seo Missionari-o E l n o l o g i c o ) . t o m X I . w y d a n y w r o k u 1947, p r z y ­ nosi j a k i w d a w n i e j s z y c h r o c z n i k a c h c i e k a w e r o z p r a w y f l v m razem c z t e r y ) , кlóre m o g l i interesować n i e t v l k o e t n o l o g ó w ' i e t n o ­ grafów, a l e ' i znacznie p e r s z e koła humanistów. Naprawdę ściśle i wyłącznie e t n o g r a f i c z n a jest t v l k o О. I I . Sehrodera S. V . I>. « Z u r Escalalogio d e r T o g o S'eger». D w i e prace poświęcone są A b i s y n i i (V. M o n n e r e t de V i l l a r d i R. L e f e v r e ) �,468 •л wreszcie czarta Ks. J . M . M i n h a p r z e d s t a w i a n a m « L a c m i c e p t i o n c o n f u c i e n n e de Г Ь ш п т е » . W r o c z n i k u p i e r w s z a jest praca D e V H l a r d a ( s t r . 9 - 9 0 ) , drugą K s . M i n h a (str. 9 1 — 2 4 0 ) , następna O. Sehrodera ( s t r . 2 4 1 — 254), a o s t a t n i a p. R. L e f e v r e ( s t r . 255—342). R o c z n i k konczv sie (str. 343 i n a s ł a n e ) szczegółowo o p r a c o w a n y m i n d e k s e m . ' ' J a k w i a d o m o « А т т а П L a t e r a n a n s U . kióre r e d a g u j e k o m i t e t złożony г O. Michała S c h u l i e n a S. V . D „ O. P a n k r a c e g o M a a r s c h a l k e r w c c d O. F . M . i d o k t o r a P a w i a h r a b i e g o D a l i a ' T o r r e d i S a n g u i n e t t o , ogłaszają artykuły w jeżykach f r a n c u s k i m , n i e m i e ­ c k i m , a n g i e l s k i m , hiszpańskim, włoskim i łacińskim. Szkoda, że wśród l v i u jezvkow, k t o r v m stoją o t w o r e m lamy Aimałi nie został uwzględniony żaden z jeżyków słowiańskich Ciągle jeszcze m i m o że posługuje sie n i m i znacznie więcej l u d z i aniżeli n o hiszpańskim' włoskim l u b n i e m i e c k i m jeżyki słowiańskie w w i e k i k o t a c h z a c h o d u sa t r a k t o w a n e jako drugorzędne Л przecież n a ­ w e t sama n a u k a p o l s k a n i e mówiąc już o całości n a u k ludów słowiańskich b y n a j m n i e j n i c m a powodów uważać no hiszpań­ s k i e j j a k o stojącej n a wyższym p o z i o m i e . ' Z w r a c a n i "na ten fakt dlatego uwagę, że s k o n . odstąpiło sie od zasadv jednojezycznośei ( ł a c i n a ) l u b dwujęzvczności ( « р . ła­ c i n a i f r a n c u s k i ) , to szczerzy z w o l e n n i c y «ЛшпаИ» mogą sie czućdotknięci, że i c h j e z v k n i e jest t r a k t o w a n y j a k o równorzędny z wyżej w y m i e n i o n y m i . ' Artykuły j r a n a ' M u n n e r e l de V i l i a r d . «La M a d o n n a d i S. M a ­ rin Maggiore'e nilu»trazionc dci mivaooli d i M a r i a i n A b i s s i n i a . i p a n a R. L e f e v r e . «Riliessi e t i o p i c i nełla c u l t u r a c u r o p e a del Medioevci e del Rinaścimenhv. trzeba omawiać r a z e m . Chociaż b o ­ w i e m każdy z autorów z a j m u j e sie i n n a g r u p a problemów, to j e d n a k zdaje sie m i m o w o l i , n a w z a j e m sie uizupelniają. P a n de V i l i a r d w s w o j e j p r a c v p r z e p r o w a d z a w sposób b a r ­ dzo w n i k l i w y i z z e s t a w i e n i e m b o y a l c g n materiału historycznego, dowód w p ł y w u s z t u k i włoskiej, \ v t y m w y p a d k u szczególnie o b r a z u M a d o n n y S. M a r i a M n g g i o r e w ' R z y m i e , na u s t a l e n i e się t y p u i k o n o g r a f i c z n e g o Ma d o n n y \ v A b i s y n i i . W y c h o d z i zo s t w i e r ­ dzenia, że do p o l o w y X V I w nie i s t n i e j e w A b i s y n i i «una łmmag i n e tipo» M a d o n n y . Następnie d r o b i a z g o w o p r z e d s t a w i a n a m d r o g i , j a k i m i kopie' S. M a r i a M a g g i o r e dostały sie do A b i s y n i i . T y c h możliwych do przyjęcia dró<> bvło k i l k a Z a p e w n e sama a n a l i z a a l I v s l v c z n a i a k i l u / e s t a w i e n i e p o d o b i z n i różnic o b c h o ­ dzi raczej historyków s z l u k i . N a t o m i a s t ze wszech m i a r ważnym rest dla h i s t o r i i ' w т - ó l e т d h h i s t o r i i k u l t u r y w szczególności zapoznanie nas z d r o g a m i ' i w a r u n k a m i , w j a k i c h w p ł y w y e u r o - �ж p e j s k i c przenikały d o A b i s v n i i . W i d i z i m v , że istniało w z a i e m o e szukanie, k o n t a k t u , i że w ' R z y m i e p r z y w i ą z y w a n o poważne z n a ­ czenie do stosunków z A b i s y n i a . N a t u r a l n i e świetnie p o d w p ł y ­ w e m m e t o d y c z n y m p r z e d s t a w i o n y w p ł y w włoski na k r y s t a l i z o ­ w a n i e się wyobrażenia M a d o n n y A b i s v n s k i e j , to t v l k o j e d e n i w d o d a t k u u b o c z n y szczegół wynikający :ze stosunków R z y m u z państwem L w a z p o k o l e n i a J u d y . W t y c h s t o s u n k a c h chodziło przecież o rzeczy znacznie podówczas poważniejsze W k o n c e p ­ c j i r z y m s k i e j suinowiły'one cześć p r o g r a m u n a który już n i e j e d ­ n o k r o t n i e .pokrótce'historycy z w r a c a l i °uwa<'e ( m i e d z y i n n y m i P a ­ stor i i ) O b o k p r a g n i e n i a z j e d n o c z e n i a * Kościoła' k o p t y j s k i e e o z Rzymem myślano "o p o w a ż n y m u a k t y w n i e n i u sił abisyńskich p r z e c i w k o "wsnólnem.u niebezpieczeństwu .nożaremu ze s t r o n y s i a n u W o r a e v de Y i l l a r d a : n a t u r y rzecz" to w s z y s t k o /ostało v l t o f f l ™ \ 4 t c m i a s t te m o ^ i e n t v w v s e o u i a w s z S l o v v i i i myt п Ч a w i ^ n m n l v Z R • n a t o I c l e v r ea <Ś ess-i et o o i c i n d Ś ^r, e o> c SS^d z w u ' k i J 5 S Л S iPo p e j s1k iмe j w w e« u cwi eJ kravc b h N i e s t e l v w r o c z n i k u z r o k u 1947, który m a m w tej c h w i l i p r z e d sobą, została ogłoszona już cześć trzecia t e j naprawdę n a ­ der c i e k a w e j p r a c v . P i e r w s z e d w i e części b v l v (.głoszone w d a w ­ n i e j s z y c h t o m a c h ' . A r a i a l b . a m i a n o w i c i e w ' V I I I (z r o k u 1944) i I X (z r o k u 1943). Obecnie ogłoszona cześć trzecia o b e j m u j e czasv O d r o d z e n i a , p r z v c z v m a u t o r przeprowadził szczegółowe b a d a n i a a r c h i w a l n e w y d o b y ł w i e l e ważnych a dotychczas n i e z n a n y c h w i a ­ domości, a wreszcie n a s t r o n a c h 3 3 3 - 3 4 2 podał n a m w całości k i l k a c i e k a w y c h dokumentów z a r c h i w ó w r z y m s k i c h . W ś r ó d t y c h szczególnie z n a m i e n n y jest l i s t papieża G r z e ­ gorza X I I I , r o k u 1579 ( C l a u d i o s e r e n i s s l n m Regi A e t i o p i a e ) i m e ­ moriał złożony temuż papieżowi w p r z e d m i o c i e u n i t kościołów Aleksandrii i 'Konstantynopola z Rzymem. W w i e k u X V I . zważywszy w s z y s t k i e istniejące trudności n a ­ t u r y p o l i t y c z n e j i k o m u n i k a c y j n e j , istniejące s t o s u n k i m i e d z y A b i s y n i a a R z y m e m m u s i m y uznać za b a r d z o żywe. P r z y t y m nie t y l k o R z v n i stara ,ic przezwyciężać tak b a r d z o w i e l k i e p r z e ­ szkody, j a k i c h nastręcza k o m u n i k a c j a przez k r a j e mahometańskie. ale i A b i s y n c z v e v dokładają ze s w o j e s t r o n y starań o u t r z y m y ­ w a n i e k o n t a k t u . 'Uderza nas przv t v m , że obok m n i e j l u b więcej o f i c j a l n y c h p r z e d s t a w i c i e l i o b u s t r o n . R z y m s t a n o w i atrakcję i d l a dość l i c z n y c h n i e b ' r z v i n o w k t o r z v pokonują n a własne r v z v k o trudności i niebezpieczeństwa dążąc cło g r o b u Św. P i o t r a i Pawła. z szczególnie ważne. A gg Lurt. T- x x x v i i i zainteresowanie 21 �370 n i m i w z r a s t a , « d v sio d o w i a d u j e m y , że n i e r a z n i e kończ:, sie n a w e t w H z v m i e . Sa k o n t y n u o w a n e i do d a l s z y c h m i e j s c cieszących się duża podówczas czcią, czasom n p . aż d o Compos teł la w H i ­ szpanii. A u t o r k o l e j n o zapoznaje nas z n i e s t n i e j a c v m już d z i s i a j , a l a k b a r d z o t e l n i a e v m życiem w X V I w i e k u kościołem Św. Ste­ rana Dcgli A b i s s i n i " i zlnezonvm z n i m klasztorem. T e n ostatni stanowił siedzibę osiadłych w R z y m i e d u c h o w n y c h i mnichów a b i s v n s k i e h , oraz p u n k t ' z h o r n v dla p i e l g r z y m ó w "przybywających z p o b u d e k !K.bożnvrh. j a k i osób jawiących sie z i n n y c h p r z y czyn. Pątnikom poświęca a u t o r osobny 'rozdział' s i r . 257 i n. ' ' , — -i" C i e k a w e są dzieje f u n d a c j i i społeczności c l i o p s k i e j św. Ste­ fana. W i d z i m y , że przez calv czas swego i s t n i e n i a fzn. do p i e r w ¬ szej połowy X V I I w i e k u , jest o n a n i e t y l k o siedzibą zakonników i ośrodkiem d l a przybyszów a b i s v n s k i e h , ' ale o d g r y w a i p e w n a rolę p o l i t y c z n a , a n a d t o w n i e j ogniskują sie i wcale poważne s t u d i a nad Abisynią. P r z v t y m liczba zakonników była czasowo dość znaczna n p . p r z y w y b o r z e przełożonego za czasów L e o n a X d o w i a d u j e m y sie. że było i c h podówczas 30 stale w R z y m i e zamieszkałych i u t r z y ­ m y w a n y c h przez K u r i e . A b i s v n c z v k ksiądz T o m a s z Ścioano, p o ­ tocznie n a z y w a n y T o m a s z A b ' i s v n s k i . który w t e d y został w y b r a n y z g o d n i e z życzeniem papieża, posiada p o w a ż n e znaczenie i d l a p o czątków n a u k i o A b i s y n i i . L' św. Stefana J a n P o t k e n z K o l o n i i nauczył się jeżyka etiopskiego i w r o k u 1513 w v d a l p i e r w s z a d r u ­ k o w a n a książkę w t y m jeżyku a m i a n o w i c i e Psałterz D a w i d a P r z y t v m ' w " p r z e d m o w i e wyraził podziękowanie m n i c h o m św Stefana j a k o s w o i m n a u c z y c i e l o m . P o d każdym w z g l ę d e m duża p o w a g a , a również a u t o r y t e l e m wśród zajmujących sie s t u d i a m i e t i o p s k i m i cieszył sie ksiądz Tesla Tsión b a r d z i e j z n a n y j a k o P i o t r E l i o p e j c z v k . D o w i a d u j e m y sie p r z y t v m , że w t y m czasie s t u d i a e t i o p s k i e były dosyć m o d n e . Kównież S ksiądz P i o t r który odgrywał i p e w n a ' r o l e p o l i t y c z n a i cieszvl się z a u f a n i e m k i l k u papieży, posiada d l a h i s t o r i i n a u k i ooważne znaczene Współcześni w y s t a w i l i m u świadectwo n a d e r pochlebne Mówią że b v l człowiekiem k u l t u r a l n y m , i n t e l i g e n t n y m i miłym t o w a r z y s k o że wkadał ł m - l e tak/e jeżykiem włoskim i chętnie udzielał l e k c j i s w e " . , ie/vka o j e z v s t e - o S l v s z v m v z r e o k i l k o w y b i t n y c h Włochaci.'' którzy o p a n o w a l i ten b v n a j m n i e ! nie V n w v jeżyk P o w o l i mnnża sie przekłady i n t'ezvk c t i o i i i i o d w r o l n i e ' V n a d l n pojawiają sje p i e r w s z e poważne ksiażl o \lisvn ' ' r ., 1 , , JiL ^ '***• Ш �371 D r u g i ośrodek stosunków z A b i s y n i a stanowiła m a l a g m i n a na Cvprze, która czasowo posiadała własnego b i s k u p a . Z a P i u s a I V zostaje n i m tak b a r d z o u w a g i g o d n y przełożony św. Stefana i k a ­ p e l a n p a p i e s k i J a n C h r z c i c i e l A b i s v n e z v k ( w r o k u 1565). X a uwagę zasługuje i jest b a r d z o znamienne', że o p o n o w n a obsadę b i s k u p s t w a , którego siedziba była N i k o s i a . zabiegał poseł W e n e c j i , do której podówczas C y p r należał. Z je«o zajęciem przez T u r k ó w k o l o n i a e t i o p s k a n a Cyprze znikła. ^ 1 Z konieczności ' p o m i j a m y b a r w n e p r z e d s t a w i e n i e przez a u t o r a losów i l u d z i tych o b u ośrodków a b i s v n s k i e h , oraz z a m i e ­ r z e n i a r e l i g i j n e i p o l i t y c z n e , j a k i m podług planów K u r i i miały one służyć. W a ż n y m jest dla nas szczególnie, że a u t o r tak jasno potrafił n a m przedstawić, i a k b a r d z o o ż y w i o n e było z a i n t e r e s o ­ w a n i e Abisynią i bezpośrednie związki k u l t u r a l n e w czasie O d r o ­ dzenia. A w s z y s t k i e s w o j e t w i e r d z e n i a u z a s a d n i a równocześnie ścisłymi f a k t a m i , zaczerpniętymi z a r c h i w ó w i ówczesnej l i t e r a ­ t u r y ' N i e s t e t y n i e d o w i a d u j e m y sie j a k i r z e c z y w i s t y w p ł y w w y ­ wierały n a kulturę A b i s y n i i d r u k o w a n e d l a n i e j w R z y m i e książki i osobiste k o n t a k t y zarówno w K u r e n i e z A b i s v n o z v k a m i j a k i n a m i e j s c u za p o - r e d n i c l w e m dość l i c z n i e wysyłanych m i s j o n a r z y Jasne jest j e d n a k , że z tego p o w o d u nie możemy winić a u t o r a . ' ' N i e z w y k l e cenna i w p r o s i r e w e l a c y j n a j e s l obszerna r o z ­ p r a w a księdza J a n a M a r i i M i n h a «La conception confucienne de ł'homme» (Essai p s v c h o - m e t a p h v s i q u e d'apres le c a n o n eonfueien). N i e trzeba przypominać, że l i t e r a t u r a e u r o p e j s k a na temat K o n f u c j u s z a i jego n a u k i i znaczenia, w chińskim i pozachińskhn życiu k u l t u r a l n y m j e s l od d a w n a b a r d z o bogatą. S a m a u t o r p o ­ daje n a m ja częściowo. Że n i e podał jej w całości jest wobec j e j ilości z r o z u m i a l e . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a ściśle n a u k o w e g o pozostawiają w i e l e d.o życzenia najstarsze przekłady i a n a l i z y w i e l k i c h myślicieli chińskich d o k o n a n e np. przez O . ' M . Rizzi T . J . ( 1 5 5 2 - 1 6 1 0 ) l u b O. N . T r i g a u ł l J ' . J . (1577—1628). Za mało sie j e d n a k d z i s i a j p a ­ mięta, że' o d k r v w a n v od X V I I w i e k u d l a E u r o p y świat myśli chińskiej, budził n i e t y l k o z a i n t e r e s o w a n i e , a l e i p r a w d z i w y p o ­ d z i w o c z y m świadczy i -mezytnosć poważnie pojętych dziel j a k np. I i a r l h e l e m v d J I e r b o l e i (1625- Ш Г » p i . . R i b l i o t b e q u e O r i e n ­ t a l (nierws./ć w v d Paryż 1697). d a l e j w i e l o t o m o w y zbiór w y ­ d a w a n y w P m v z u w l a l a c h 1776 do 1*11 p l A l e m o l r e s c o n c e i n a n t r i i i s l o i r e les Sciences les m o e u r s des ( " h i n o i s * i i n W y s t a r c z a n a w i a s e m wspomnieć ' z j a k i m i w y r a z a m i en tuz ja z n m o d z y w a sie właśnie o K o n f u c j u s z u s t a r y sceptyk V o l t a i r e . ' ' ' м- �1 372 Z lego w s z y s t k i e g o a u t o r przvtaeza t v l k o О. K r . Noel 'Г. J . П1551-1619) « L i b r i elassicisinensis I m p e r i i ( w v d . Paryż 1711). Nie. chce b v i i a j u r n i e i poruszając lę sprawę w y w o ł y w a ć w r a ­ żenia, j a k o b y z lego p o w o d u praca księdza M i n h a w c z y m k o l ­ w i e k traciła n a wartości. C h o d z i m i o coś i n n e g o . W w i e k u X I X w czasie s i l n e j i b y n a j m n i e j p o d z i w u n i e godnej k u p i e c k o - b a n ­ k i e r s k i e j e k s p a n s j i • k o l o n i a l n e j słabnie p o p r z e d n i głęboki i szczery podziw dla czterdziestoletniej h i s t o r i i i L l t u r v C h i n i jej w i e l ­ k i c h p r z e d s t a w i c i e l i . Z wywołująca częstokroć wrażenie d o r o b k i e w i c z o w s k i e j wyższości o c e n i a n o n i e j e d n o k r o t n i e w i e l k i e k u l t u ­ r a l n e i o pierwszorzędnej wartości osiągnięcia lego k r a j u . Jego polityczne w o j s k o w e n i e p o w o d z e n i a usiłowano często uzasadniać nie c h w i l o w a wyższością l e c h n i c . n o lecz niższa k u l t u , - a I n a w a r ­ tością w porównaniu z eu me s k a D z i s i a j k i e d y la krótka^epoka p r z e w a - i t e c h n i c z n o m a t e r i i l n e i należy do przeszłości a k u l t u r o emuoeiska m z e m n о . . ^ Г sie w v r a z a i - с poważne przesilę nie E l Г i ' d o w n e r n o d z i w u d l a myśli c h m s k l e i len śźe' j e j a £ i ^ uważam z a r z e c z w a z n t ' Praca ksiedza°Minha jest właśnie d o w o d e m , j a k w i e l e m o ­ g l i b y sie właśnie od s t a r y c h Chińczyków nauczyć n a s i współcześni f i l o z o f o w i e w s z y s t k i c h kierunków, 'którzy t y l e dyskutują o czło­ w i e k u . N i e t v l k o zresztą o d K o n f u c j u s z a ' i j e g o d a w n i e j s z y c h i późniejszych uczniów ( n p . M e n g - T s r h c , L i - T s c h e i i n n y c h ) . ' a l e i ód tak bardzo od n i c h różnego L a o - T s c h e . Ksiądz Minii'słusznie zaznacza na początku s w o j e j p r a c v : « Z w v k l e z n a sie l e p i e j e l v k e Konfucjusza której p r z e d s t a w i e n i e znajduje sie' n i e m a l w e w s z y s t k i c h s t u d i a c h s n o k w i c z n v c h aniżeli s a m p r z e d m i o t tej e ł c k i człowieka którego p r o b l e m y p s v c b o - n i o t a f i z v c z n e oczek: j ' ! jeszcze s y s t e m a t y c z n e g o vvykladu» (itr'. 9 1 ) . ' ' Musze w t v m m i e j s c u zaznaczyć, że ksiądz M i n i i , wzorując sie na przykładach m i s h / c w chińskich, jesl z b u s k r o m n y . .1 v , 4 i dotychczas rzeczywiście taka l u k a istniała, z c z y m sie w zupeł­ ności z g a d z a m , to nie można już tego samego u l r . z v m v w a e właśnie r o w y d a n i u je«o p r a c y Zapełnia ona przecież b a r d z o szczęśliwie l naprawdę dotychczas d o t k l i w a próżnie N a t u r a l n i e sad mój o p i e r a n i niestety t v l k o na znajomości myślicieli chińskich z p r z e ­ kładów. ' • ' ' J Praca poza p r z e d m o w a , w y k a z e m i wstępem została p o d z i e l o n a na d w i e u je I v i l l i w n i o s k a m i ( s t r . 237—239). ' Cześć p i e r w s z a ( s i r . 1 1 3 - l S l ) jest ii e m u a s p e к t o w i с z 1 o w i с к a. waża a u t o r wyobrażenia konfucjańskie najważniejszej b i b l i o g r a f i i części, a zakończona jasno poświecona d v n a m i с zOddzielnie przv t y m roz­ o człowiek- w jego c z v n - �373 ilościach i n t e l e k t u a l n y c h , a o d d z i e l n i e m o r a l n y c h . N i e o g r a n i c z a sie j e d n a k t y l k o do n a u k , samego Konfucjusza", a l e szeroko o m a ­ w i a poglądy różnych i to n i e t y l k o n a j s t a r s z y c h , ale i późnie i szych jego 'komeidatorów. ' W części d r u g i e j , zatytułowanej a s p e k t statyczny c z ł o w i e k a ( s i r . 182—236),'omówionym został j e g o ustrój p s v c h o - f i z y c z n y z szczególnym zwróceniem u w a g i na t a k b a r d z o w a ­ żne w k o n c e p c j i chińskiej o c e n i a n i e go j a k o m i k r o k o s m o s u , p o ­ zostającego w .szczególnym s t o s u n k u do wszechświata. P o w s z o c h nie jest rzeczą z n a n a , że samo to pojęcie jest w C h i n a c h n i e z m i e r ­ nie stare, powstało i zostało sformułowane' w czasach b a r d z o o d ­ ległych, których i w przyibłiżeniuj o i t e sie o r i e n t u j e oznaczyć n i c możemy. N i e r a z j e d n a k ' n i e d o s t a t e c z n i e sie uwzględnia jak'ściśle łączy sie o n o także z cała s y s t e m a t y k a c l v k i K o n f u c j u s z a p o d o b ­ n i e 'zresztą l a k i z nauką" laik b a i d z o od niego różnego L a ó - T s c h e . W dalszym, ciągu p r a c v c i e k a w i e sa p r z e d s t a w i o n e w y o b r a ­ żenia slaro-rnińskie o u s t r o j u p s y c h o - f i z j o l o g i c z n y m o r g a n i z m u ludzkiego, i t d . Szczególna uwagę poświecą dalej a u t o r w d r u g i e j części p r o ­ b l e m o w i , który określa: «da n a t u r e d u p r i n e i p e v i t a l de l ' h o m m e » . C l i o d z i t u o w s z e c h s t r o n n e s p r e c y z o w a n i e już w tej odległej epoce tzw. «vis у i t a l i s * . Jesl rzeczą d l a nas b a r d z o cenną, że z p r z e d s t a w i e n i a księ­ dza M i n h a d o w i a d u j e m y się także o poglądach neokonfucjonistów chińskich. Różnią sie o n i j a k się o k a z u j e p o d nie j e d n y m w z g l ę ­ d e m z l v m . o c z v m nas pouczają s i n o l o g o w i e e u r o p e j s k o - a m e r y ­ kańscy. W r e s z c i e w sposób przekonywujący stara się n a m a u t o r o d ­ powiedzieć n a l i c z n e wyłaniające się trudności i n t e r p r e t a c y j n e , opierając sie ścisłe n a nauce klasyków, a t o zarówno o i l e c h o d z i 0 ich p o j m o w a n i e duchowego pierwiastka duszy l u d z k i e j , j a k 1 o j e j nieśmiertelność. Krótko, p r e c y z y j n i e i n i e z m i e r n i e j a s n o u j m u j e a u t o r w z a ­ kończeniu w n i o s k i , ' d o j a k i c h d o p r o w a d z a c z y t e l n i k a n a p o d s t a ­ w i e ścisłej a n a l i z y źródeł. Kończąc nasze u w a g i n a d tą cenną p r a c a n i e można sie p o ­ wstrzymać, od p o s t a w i e n i a p y t a n i a , czy n i e b v l o b v l e p i e j , żebv ukazała sie o n a osobno, a n i e w « A n n a l i » , które są w p r a w d z i e zawsze w y s o k o wartościowe, ale mogą liczyć t y l k o n a o g r a n i c z o n e grono czytelników. ' ' «'A u r E s c h a t o l o g ! e d e r T o g o N e g e r » d a w n e g o m i ­ s j o n a r z a O. H e n r y k a Schródera S. V . D . z a p o d a j e nas z m a t e r i a ­ łem o b s e r w a c y j n y m z e b r a n y m przeszło 30 l a l t e m u . Rękopis, który �;i74 b v l przez lala w .posiadaniu znanego badacza i m i s j o n a r z a śp. O. A n i o n i e - , ) W i l l e S. V. D. zosta! obecnie ogłoszony przez J e ­ rzego HóldUera. O b i e k t y w n i e i s p o k o j n i e zapoznaje nas a u t o r ze s w o i m i o d d a w n a p r o w a d z o n y m i spostrzeżeniami. O d c z u w a sie, że chce sie 7. n a m i podzielić t'vlko t v m , c o rzeczywiście widział i słyszał, czv lo przedstawiając . / a p a l r v w a n i a tubylców szukających o d p o w i e d z i na p y t a n i e 1) d l a c z . U l u d z i e m u s z a umierać, l u b 2 ) j a k śmierć - l a l a " sic łotyszem o p i s u j e dalej 3 ) ' j a s n o i prosto z w y c z a j e p o ­ grzebowe Murzynów k r a j u T o - o a wreszcie i c h w i e r z e n i a o duszy f d u s z a c h zmarłych. Praca istotnie uzupełnia i wzbogaca wiadomości e t n o g r a f i ­ czne dolvezace tej części A f r y k i . Leon Halban ALHKHT MAIUNTS, « L e m i l i e u s o с i a b , P.ruksela 1941. M a l a p i w a ta s i a n o w i poważny p r z y c z y n e k do współczesnej d y s k u s j i n a d c e l a m i i istota s o c j o l o g i i . Szczególny n a c i s k kładzie a u t o r na stosunek j e d n o s t k i d o społeczeństwa. N a d t o p r a c a za­ w i e r a szere» u w a " i sugestii które d l a n a u k i okażą sie niewątpli­ w i e nader pożyteczne. ' S a m p r o b l e m znaczenia i i s t o t y środowiska społecznego jest. jak w i a d o m o , b a r d z o s t a r y m i od d a w n a poświecą sie m u uwagę w badaniach historycznych historii k u l t u r y i 'prawa, psycholo­ gicznych, geograficznych i t d . W i e c z n i e leż pozostaje a k t u a l n e j e - o 'znaczenie w całokształcie n a u k społecznych 'zarówno ze względów l e o r c l y c / n o - p o z n a w c z y c h . jak i praktvrzjnveh. ' A u t o r d z i e l i s w o j a prace n a d w i e zasadnicze części. A m i a ­ n o w i c i e a ) « L c m i l i e u s o r i a k środowisko społeczne jako t a k i e i Ы « L e m i l i e u social et le f o l k l o r e * , środowisko społeczne w jego ч1,ч,oku do f o l k l o r u . W części p i e r w s z e j w o d d z i e l n y c h ustępach zostało o m ó ­ w i o n e : 1) środowisko fizyczne i społeczne. 2) socjologia, n a u k a o s t o s u n k a c h m i e d z y j e d n o s t k a m i . .')) środowisko społeczne jest wyobrażeniem o s o b i s t y m { L e m i l i e u social est e representation n e r s n n n o l l o t 4) i n s t y n k t poczucie dziedziczność społeczna n i e istnieją ( I / i n s l i n c t , la conscience. lJióreditć soriales sont i n e s i slanles'). 5) kształtowanie społeczne. « ) spoleezeńslwo jest iluzją ( L a socieló est une i l l u s i o n ) , wreszcie ' ) k o n k l u z j e ' i wnioski", u n Już same tytuły niektórych rozdziałów świadczą o k i e r u n k u , w j a k i m a u t o r r o z w i j a swoje myśli, przeciwstawiając j e często i n n y m poglądom, klóre slanowczo odrzuca. �375 -Niewątpliwie możemy sic zgodzić rozważając p r o b l e m śro­ d o w i s k a , na odróżnianie środowiska fizycznego i środowiska spo­ łecznego. Chociaż każda j e d n o s t k a z konieczności żyje w o b u . lo n i e należy zapominać, że b y n a j m n i e j n i e zawsze pokrywają sie o n e ze sobą. " P a n M a r i n u s uważa, że środowiska fizycznego n i e należy l y l k o p o j m o w a ć jako środowisko geograficzne, n a którym d a n a jednostka i g r u p a społeczna żyje, lecz znacznie szerzej. Jest z d a ­ n i a , że należy p o d l v m względem rozumieć caia przestrzeń, z któ­ r e j j e d n o s t k a czerpie pi z g n i o t y , służące do zaspokojenia swvcb potrzeb. W k o n s e k w e n c j i z tego założenia d o c h o d z i logicznie'do t w i e r d z e n i a że d l a człowieka c y w i l i z o w a n e - o : «konieczne środo­ w i s k o fizyczne ostatecznie p o k r y w a cała kulę z i e m s k a * . A l e ' t v i n s a m y m i p o j e c i e środowiska f i z y c z n e g o staje sie czvmś ściśie i n d y w i d u a l n y m , ' z a l e ż y o d r o z n v r h pragnień i o d c z u ­ w a n y c h p o t r z e b ' p r z e z poszczególne j e d n o s t k i . T o też m i m o całej bez wątpienia c i e k a w e j a r g u m e n t a c j i , t a ­ k i e i n d y w i d u a l i s t y c z n e p o j m o w a n i e środowiska f i z y c z n e g o , j a k i s k r a j n e analogiczne p o j m o w a n i e środowiska społecznego może budzić w i e l e wątpliwości. W każdym razie p o w i n n o skłonić do poważnej d y s k u s j i . J'eoria', klóra p o j m u j e socjologie wyłącznie, l u b przede w s z y s t k i m j a k o naukę o s t o s u n k a c h i n d y w i d u a l n y c h , była już n i e j e d n o k r o t n i e rozważana i szeroko d y s k u t o w a n a . N i e ulega w ą t ­ pliwości, że j a k każda d v s k u s j a b v l a ona pożyteczna i zapłod­ niła poważnie naukę. A u t o r stara się j a p o d p e w n y m i ' w z g l ę d a m i mać w sposób o r y g i n a l n y . J e d n a k m i m o całej nader s u g e s t y w n e j a r g u m e n t a c j i , w o l n o wątpić czv zdoła pr./ekunać w s z y s t k i c h c z y ­ telników. Sadze, że n i e całkiem o d p o w i a d a to n a s z e m u doświadczeniu, że w g r u n c i e rzeczy ( s i r . 21) w społeczeństwie: -każdy n a d a l żyje d l a s i e b i e , a współżycie n i e p o w s t a j e i nie u t r w a l a sie j a k t y l k o z p o z o r e m p e w n e j h a r m o n i i , j a k ' d ł u g o każda ( j e d n o s t k a ) n a d a l z n a j d u j e możność z a s p a k a j a n i a s w o i c h p o t r z e b osobistych i - d v n i c nie' t a m u j e w z a j e m n y c h i k o n i e c z n y c h i c h stosunków A w i e c n i e jest tak', j a k twierdziła bez p r z e d s t a w i e n i a dowodów, większość socjologów ponieważ udzielają sobie ( l u d z i e ) w z ai o m u e j p o ni о с У. Jeszcze raz ( w I v r h w z u j e m n v c h s t o s u n k a c h społecznych) c h o d z i o prosta w y p a d k o w a ( r e s u l l n n l e ) , Jeżeli sie zdarzy cokolwiek,' co z n a t u r y rzeczy l a m u j e sto­ sunek m i e d z y j e d n o s t k a , a l v m co uważa za s w o j e k o n i e c z n e śro­ d o w i s k o , ' t a ' p o z o r n a h a r m o n i a , 'to p s e u d o s k n p i e u i e ( t z n . spole- �376 czeństwo) n a t y c h m i a s t sie r o z b i j a . I n d y w i d u a l n o ś ć z a ws z e w e ź m i e g ó г e n a d z b i o r o w o ś c i a. W rzeczywistości j e d n o s t k i znoszą sie n a w z a j e m t v l k o o t y l e , o i l e n i e c z u j a sie a n i k r e p o w a n e (genes), l u b p o s z k o d o ­ w a n e (leses>. " Z a p e w n e dalsze w v w o d y trochę osłabiają wrażenie tego ustępu, który m u s i budzić poważne zastrzeżenia. ' Że środowisko sipołeczne j e s t n a t u r y p s y c h i c z n e j ( s t r . 2 5 ) n a to można sie godzić p o d w a r u n k i e m j e d n a k , że n i e d o c h o d z i się ostatecznie d V t w i e r d z e n i a , że społeczeństwo jest iluzją ( L a s o ciete est u n e i l l u s i o n ) . Z a p e w n e ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o t a k i e u j m o w a n i e i s t o t y społeczeństwa n i e j e d n o k r o t n i e b y ł o u z a s a d n i a n e . P o j a w i a ł y się już t v l c r a z v k i e r u n k i także wśród' prawników, które kwestionowały realność i państwa i społeczeństwa. J a k o przeciwieństwo do s k r a j ­ ności, do j a k i c h dochodziła n i e r a z t z w . teoria o r g a n i c z n a , t a k i e p r z e c i w s t a w i e n i e jest rzeczą zrozumiałą. N i e sądzę j e d n a k , że przyjmując iż społeczeństwo jest w s w o j e j istocie n a t u r y p s y ­ chiczne j można twierdzić, że nie jest o n o czymś r e a l n y m l u b że nie. i s t n i e j e . N i e w ą t p l i w i e społeczeństwo składa sic z j e d n o s t e k . J e d n a ­ kowoż n i e znaczy to b y n a j m n i e j , że jest ono t v l k o z b i o r e m j e d ­ nostek i n i c z y m ' i n n v m . T r u d n o też sie zgodzić,' że l e n zbiór 'jed­ nostek jest t v l k o : . a k c j a i r e a k c j a j e d n y c h j e d n o s t e k n a d r u g i e . N i e m a n i c z e g o i n n e g o w życiu społecznym* '(str. (10). W h i s t o r i i i d o g m a t y c e p r a w a , chociaż często i z k o n i e c z n o ­ ści z a s t a n a w i a sie n a d istota społeczeństwa, w której n o r m y p r a ­ w n e odgrywają zgoła niepoślednią role, przestało sie poważnie dyskutować n a d jego realnością, l u b nierealnością. R ó w n i e ż dość p o w s z e c h n y m j e s t dążenie do u s t a l e n i a d l a k a ż d e j e p o k i s t o s u n k u zarówno m i e d z v j e d n o s t k a m i j a k i j e d n o s t k a a społeczeństwem. W i e m v przecież c z e « o zresztą i a u t o r nie n e g u j e że istota tego s t o s u n k u n i c jest stała i może'sie b a r d z o różnie przedstawiać i jest j e d n y m słowem z m i e n n a Z a p e w n e jest rzeczą b a r d z o kusząca z n a l e z i e n i e ostatecznego rozwiązania l a k ze wszech m i a r zawsze a k t u a l n e g o p y t a n i a j a k i m jest w z a j e m n y stosunek j e d n o s t k i ' i spoleezenstvva Ale czv ' e s t to w oróle właśnie ze w z g l ę d u ' n a c i a - l a zmienność'rzeczą możliwa? ° N i e ulega n a t u r a l n i e ' wątpliwości, że t e n l e m a t zasługuje z a ­ wsze poważnie n a z a s t a n o w i e n i e . Różność zaś o d p o w i e d z i , j a k i e d o t y c h c z a s otrzymywaliśmy, jest s p o w o d o w a n a w b a r d z o znacznej m i e r z e odmiennością e p o k ' i stosunków, w j a k i c h dociekający żyli'. l u b którym się przede w s z y s t k i m zajmują. . Д �i ;i77 Osia l i i i ustęp p r a c y p a n a M a r i n u s a poświęcany jest z a g a d ­ n i e n i u środowiska społecznego i f o l k l o r u . Zastrzegając sie i słu­ sznie p r z e c i w k o w s z e l k i e j przesadzie, a u t o r p r z e k o n y w u j ą c o p r z e d ­ s t a w i a konieczność uwzględniania f o l k l o r u , j a k o ważnego c z y n ­ n i k a z j a w i s k społecznych obok i n a równi z e k o n o m i a , p r a w e m zjawiskami m o r a l n y m i , religia, l i n g w i s t y k a i t d . Możemy do lego dodać, że bez uwzględnienia w y n i k ó w b a ­ dań f o l k l o r y s t y c z n y c h , n i e można sobie d z i s i a j wyobrażać także h i s t o r i i porównawczej p r a w a , e k o n o m i i . czv r e l i g i i . Z a z n a c z o n e zastrzeżenia co d o niektórych lez a u t o r a n i e oznaczają j e d n a k , żebym « L e m i l i e u s o c i a l * uważał za prace n i e zasługujaca n a poważną uwagę. W r ę c z p r z e c i w n i e , ż v w a i pełna t e m p e r a m e n t u a r g u m e n t a c j a a u l o r a , która c z y t e l n i k o w i ułatwia lekturę i c z y n i ją n a d e r p r z y ­ jemną, dalej żądanie ścisłego odróżniania środowiska f i z y c z n e g o i społecznego, c i e k a w a a r g u m e n t a c j a dotycząca p r o b l e m u j e d n o s t k i i społeczeństwa, lo w s z y s t k o .zagadnienia, które wymagają o b e c n i e szczególnie p o n o w n e g o i w s z e c h s t r o n n e g o rozważania. P a n M a r i n u s " i s t o t n i e j e ułatwia. D a j e b o g a t y s u b s t r a k t d o poważnej d y ­ s k u s j i i również n i e .zgadzający sie z ie<*o s t a n o w i s k i e m r z v leż z niektórymi t w i e r d z e n i a m i p o w i n n i a u t o r o w i być wdzięczni za obdarzenie L. H. S T U D I A F K X N I C A revue de l i n g u i s t i q u e et d'ethnologie finnoises. T o m e Ve, H e l s i n k i 1947. P u b l i c e p a r D r . M a r t t i H a a v i o , Docent a l ' U n i v e r s i t e , D r . L a u r i H a k u l i n c n . D o c e n t a l ' U n i v e r sitć, D r . J o u k o H a u t a l a , D o c e n t a l ' U n i v e r s i t e , Secretaire de la R e d a c t i o n , D r A a r n i P e n t t i l a , Professeur a Tfieolc des HauLes Etudes P e d a g o g i q u e s . Z a d a n i a p e r i o d y k u - S t u d i a F e n n i c a * sa d w o j a k i e g o r o d z a j u . Z j e d n e j s t r o n y m a o n informować, k o l a n a u k o w e i to t a k w F i n ­ l a n d i i , j a k przede w s z y s t k i m poza j e j g r a n i c a m i , o p u b l i k a c j a c h fińskich z zakresu, e t n o l o g i i i l i n g w i s t y k i , z d r u g i e j zaś s t r o n y z a ­ d a n i e m jego jest wzbogacać naukę n o w y m i , o r y g i n a l n y m i " ' p r a ­ c a m i . O s t a t n i t o m - S t u d i a Fennica» spełnia z n a k o m i c i e o b i te z a d a n i a stanowiąc p r a w d z i w a k o p a l n i e wiadomości d l a każdego l i n g w i s t y czy etnologa zajmującego sie bliżej F i n l a n d i a . W dziale i n f o r m a c y j n y m n a j c e n n i e j s z a p o z y c j a jest w y c z e r ­ pująca i bardzo o b f i t a ' b i b l i o g r a f i a ułożona przez S u l o H a 1 t s o n e n a. obejmująca lata 1939—ШИ. N a s i r . 129—104 m a m y ze- �i/8 sławione p u b l i k a c j e l i n g w i s t y c z n e , n a s i r . 1 5 4 - 1 8 8 zaś ,prace e t n o logiczne. I n d e k s autorów z a m v k a prace ( s i r . 189—191). B i b l i o g r a ­ f i a jest dwujęzyczna. O b o k tytułów fińskich m a n i v i c h przekłady na język niemiecki, co umożliwia orientację także o s o b o m nie z n a ­ jącym jeżyka lińskiego. Z n a c z e n i e b i b l i o g r a f i i polega przede w s z y s t k i m na t y m , że o b e j m u j e o n a okres w o j e n n y , w którym b y ­ liśmy j a k najdokładniej odcięci od F i n l a n d i i i j e j r u c h u w y d a w ­ niczego. Uzupełnieniem n r a c v b i b l i o g r a f i c z n e j S. H a l t s o 'n e i i i\ jest zbiór krótkich recenzji ( L i b r i recenles str ' W - 2 3 5 ) w je­ ż y k u ' f r a n c u s k i m a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m omawiających n a j ­ ważniejsze p u b l i k a c j e " mskie z zakresu e t n o l o g i i i językoznawstwa z l a t 1 9 4 0 - 1 9 4 7 C i e k a w e t u sa w p i e r w s , z y n w z e d z i e ' a n a l i z y t r u i, Polsce dostępnych prac z zakresu d i a l e k t o l o - i i fińskie i ( d i a l e k t y s u o m i i n i v ' i s k i e w e n s k i e ' i I n d y j s k i e ) oraz z z a k r e s ; badań n a d fińska p o e z i a ludowo D./rił i n l m m i v uv uzmfełnh • o l y k u l J o o k o H u t a 1 a m i e n l u h c v w огоЫеп och S k i e . o mSe-Un.Vlw-'i e t n o L i c z n e i , ( 1Ъ F i n n i s h l i t e r a t u r e Society s i r . f l 0 w Rozpraw \ o r y g i n a l n e ' w p i e r w s z e j p o l o w i e t o m u poświecono sa s t u d i o m n a d k u l t u r a d u c h o w a l u d u fińskiego. Uwagę l i n g w i s t y z w r a c a pivzede w s z y s t k i m praca. R. E . N i г у i p l . «Die K r s c h e i nung des T a b u a i s w a r t g c s c h i c h t l i c h c r F a k t o r * ( s t r . 47—102). T a b u c z v l i n o r m y z w y c z a j o w e zabraniające użycia . p e w n y c h w v ,a/ow w określonych okolicznościach życia, fu pole wspólnych b a ~ dań e Ino logów i ' j o w k o z n a w c ó w . A u t o r nawiązując do " s w o i c h ,,rac d a w n i e j s z y c h i do w i e l k i e g o d/ieła r o s y j s k i e g o etnologa I> К Ź e l e n i n a p t . ' « T a b u w y r a z o w e u narodów w s c h o d n i e j e u r o p y i północnej A z j i » . bada lole t a b u w d z i e j a c h wyrazów fińskich Z a k a z y w y r a / o w e a n a l i z o w a n e przez \ i г v i'e»o w y n i k a ja przede w s z y s t k i m z o a i w n e - o wyobrażenia że Bwierzcta m o « i z r o z u m i e j l„ ' n ' , o n i c h mówią ludzie a z r o z u m i a w s z y u c i e c ' o r z e d n i m i T a b u występuje wiec w p i e r w s z y m rzędzie' w i e z v k u nnś i w i c h którzy u n i k a i a n a z w a n i a zwierząt d z i k i c h i c h y y b ś c i v V n a z w ^ z o b a w y b v i c h n i e spłosz у Г T a k i m ak 1 £rVede ws/yslk'iin fińskie n a z w n i e d / w i e d / h w i l k a ' i , я п г Л 1 Е a l m i z a c h obiel- w y r a / y т i i c , san o oo n w W y l i w s k a nsy U d P o d o b n i e a l d z i k e ok z w E Ł n z n m i e ć ' n o w e hi ' l / 1 . i w \ w • • и 7 1 п , Г 2 i h f al « ™ l tlwbitn,'. / S n i t Г7..-У- w n i N I f c ' I mlSn Aninm • - 1 , • 1-1 i i i - i , S ь i ,,,, , t n d u c h a m i morza, 'i i 1 i-i V które można / ktote ' '' • \ rozgniewać 4 N w u ! T n ^ ToJi™-tT Z znaczą a narzędzia !;t niebacznym J z p r z e d słowem. �Г ; .479 O s o b n v rozdział poświecony jest zakazom b a r m i c z v m , których źródłem jest zabobonna t r w o g a nrźe-d « z l v m słowem* m o g ą c y m w y wołać ucieczkę l u b w y m a r c i e r o j u pszczelnego. T a b u i z a e j a tego t y p u objęła w y r a z y oznaczające p s z c z o ł ę * i « m i ó d * . Z n a c z e n i e t'vch w s z y s t k i c h częściowych l u b zupełnych zakazów l i n g w i s t y c z ­ n y c h d l a e w o l u c j i jeżyka polega na l v m że z i c h powodu m u ­ siano wprowadzić w miejsce s u . b u i z o w a n v c h w y r a z i w i c h eufe­ m i s t y c z n e s v n o n i m v , co pociągało za soba poważne z m i a n y w sy­ stemie l e k s y k a l n y m E u f e m i z m y te tworVono w d w o j a k i ' s p o s ó b a m i a n o w i c i e badż z materiału językowego własnego, badż obcego Najczęściej dro-a'pi/enośni l u n k o m n u z v c j i w y r a z ó w rodrłiuwh lw< rz-mu n i e w i n n e s y n o n i m y w y n z ó w z a b r o n i o n y c h I t a k w d i a ektaĆh 1'ińskicb i tn eia dl-i o/nac/enia ^niedźwiedzia* t a k i e w y ..•e 'a i ™ Г metsan m e s lezbwiek eśnv> •n e a 1 e 1 l w i iaszek k-śnyl у a n . a m i e s X i a r T c z ł o w i e b ' e s i " m .u e n b l f m ć s i к a l ' l a d a m z m i o d u ш d I V I T , ós • I h „ m v . s i a n o w i d o п Д т е ^ s Z h t m n ^ i I , , ^ s i ' " , wvr.zu n e ł Ź w f e d ż Л ,,iorwn nie . H d a c t ) ' I n d u , f и ? ile? i ' - inn S v l ^ Ы Ч I r lv n J , ™ v i , < lv X л o l к. bądz 1 к s, bądz b u n d . piz> czym p i y w s z j z l u l . _ w > razow zapożyczony j c s z n ^ j ^ k n g o , d u g i łotewskiego, t r z e c i /.as z n i e m i e c k i e g o Jes lo przykład b a r d z o pouczający, к l o r y d o w o d / i /с р./ węd.owkach \ \ u a z u \ / j e d n e g o języka do d . u giego d u z a rolę. o d g r y w a z i j a w i s k o t a b u . G ł ó w n y m p r o b l e m e m e t n o l o g i i fińskiej jest g r o m a d z e n i e i ba­ d a n i e b o g a l e j poezji l u d o w e j k r a j u , p o e z j i , której najsławniejszym w v l w o r e i n jest c v k l u l w o r o w e p i c z n v c h z n a n y c h p o d nazwą K a le'yala. T e m u też/problemowi poświęcone sa w o m a w i a n y m t o m i e prace I I a u l a l i i S i i n o n s u u r Tego. Artykuł J o u k o H a u t a l i pf. « Г Ь е г A r h e i s w e i s e u n d M o g l i c b k e i t e n bej der E r f o r 4 ' l i u t ! " a l ! f i n n i s c h e r R u n e n d i c b l u i i " * ( s i r 25—1.">) .poświecona iest metodzie b a d a n i a dziejów poematów l u d o w y c h Pm-zatkowo celem badań była r e k o n s t r u k c j a ' u n i f o r m * tych noemalów ' Metodę l v c h r e k o n s t r u k c j i r o z p o w s z e c h n i l i z F i n l a n d i i jeszcze w ' X I X w . J u ­ l i u s i К a a v 1 e К r o h n s W y c h o d z i l i o n i z założenia że każdy o o e m u l u d o w y występuje w l i c z n y c h w a r i a n t a c h "a w a r i a n t y ' t e . do siebie 'uudnhnieisze i m w y s t e o u i a n . Niższych sobie (ibszarach \Vol er U - o na eżv przypuszczać że różnice m i e d z y w m l S m i i nieśni 1 H m v v c l n o w s t a l v w s k u t e k i c h wędrówek n o le"a с c i i na s t o p n i i w y . . . с ddab n i u sie od' m i e j s c a ' p o w s i a d a J v Ш m s �ш W praktvcc w i e c z e s t a w i a m , w a r i a n t y pieśni l u d o w e j z p e w n e g o o b s z a r u i wiersz po w i e r s z u u s t a l a n o ^postać a o m i a b i a * pieśni dla d a n e j o k o l i c y . Następnie z e s t a w i a n o n a j p o d o b n i e j s z e "posta­ cie n o r m a l n e * , do n i c h dołączano i m najbliższe, aż u z y s k a n o łań­ cuch s t o p n i o w o przekształcających się postaci. P u n k t wyjścia tego łańcucha f o r m pozwalał n a u s t a l e n i e m i e j s c a i c z a s u ' p o w s t a n i a poematu oraz n a określenie dró^ jeao wędrówki. Znając w len -posób historię u t w o r u w y b i e r a n o p e w n a ilość apostaci n o r m a l ­ n y c h * 7 o k o l i c b l i s k i c h p u n k t o w i ego p o w s t a n i a i porównując ir- ze sobą r e k o n s t r u o w a n o .praforme'..poematu i t o ozesto w n a j drobnie js/veh s z c z e b l a c h H a u t a i a p r z e d s t a w i w s z y założeń a tej łiistory'czno-»eonraficznej m e t o d y p i i c h o d z i n a s i e n n i e d o jej k r v t v k i N o w s z e Ы ^ w i a w y k a ^ k y n d a n o w i c i c że pieśniarze l u ­ dowi n i e ucza sie s w y c h ooenratów n a pamięć 'lecz że i e \ a każ­ d y m razem n a n o w o к о п р о п ш co p r z e k a z y w a n e T ś t tradycja со ш , 7 ™ Ь « tlZ b'vć n r z e d m i o t e n i badań historyczno.-eo.; •a'ir'znvch Yo t v l k o same w a l k i L e m a t ó w oraz p e w n e stole Р oz ohv s f v h ^ formuły i slrnlv 7 y e h T n ^ Z , ' „ Ezdvm n łn ż ^ S L O T S ' „ Ł « i г«?7., ™ Г n E i l l £ ™u l iS wiesze śmew-il H H ^ h n S wiec Ь i hl unZJl wąiKow u e s u o w y c i i oraz OZCIOD s i y u s t y c z m c n . L , a i \ t e n р ю ш е ш w > k r a z : a znacznie poza_ i a . m etn< l o g u vi lazc się o n b , m , ra p o d s t a w o w y m zagadnieniami melody n a u k ^ ^ ^ ^ t h w L yvszy SLKicn ,y i n ш и к а n w> •arna się M i m « z n u . c U U U Z K «д...* częsc, społecznej tworów l u d z k i c h o d ,cb części i n d y w i d u a l n e j . P i e r w s i d o k o n a l i lego bngvvisci oddzielając za de S a u s w r e m częsc społeczną m o w y a m i a n o w i c i e język ( l a h n g u e o d j e j częsc, i n d y w i d u a l n e j , t j . od mówienia ( l a p a t r o l e ) . P o d o b n e tenden­ cje zaznaczają się w b a d a n i a c h n a d l i t e r a urą i to t a k ludową, j a k i artystyczną. I t u również badacze oddzielają , i n n y m , m e ­ t o d a m i analizują częsc społeczną, tradycyjną utworów, i n n y m i zas wkład i n d y w i d u a l n y samego t w o r c v . P r z y c z y n k i e m do badań w a ł k ó w fińskich legend m i t o l o g i c z ­ n y c h , badań p r o w a d z o n y c h w d u c h u założeń p r a c v H a u t a l i jesl a r t v k u l L a u r i S i m o n s u u r i'ego p t . "Notes o n t h e C o l ­ lection, ' C l a s s i f i c a l i o n a n d L i f e of F i n n i s h M y t h o l o g i c a l F o l k L e ­ g e n d s , ( s t r . 1 0 3 - 125). A u t o r p r z e d s t a w i a h i s t o r i e prac n a d z g r o ­ m a d z e n i e m legend l u d o w y c h w F i n l a n d i i a następnie o m a w i a p r o b l e m k l a s y f i k a c j i i c h wątków. R o z p r a w a ta s t a n o w i do p e w - �381 nego s t o p n i a fińska p a r a l e l e do p o l s k i c h prac p r n f . J . K r z y ż a n o w ­ skiego o m o t y w a c h b a j e k l u d o w y c h . \ \ i e c o odosobnione s t a n o w i s k o w obrębie o m a w i a n e g o łamu z a j m u j e artykuł E l s a E n a j i i r v i - I I a a v i o, p t . « T h e S u n D a n ­ ces o n Easter M o r n i n g * ( s i r . 5—24), w którym a u t o r o m a w i a różne f o r m y tańca r y t u a l n e g o o w s c h o d z i e słońca w różnych k r a ­ j a c h E u r o p y północnej ( S z k o c j a , F i n l a n d i a , R o s j a ) . J a k w i d z i m y całość t o m u daje doskonały przegląd z a g a d ­ nień, j a k i m i obecnie z a j m u j e sie e t n o l o g i a i n n g w i s t v k a fińska i n a t y m przede w s z y s t k i m polega jego wartość d l a b a d a c z y polskich. ' Tadeusz NOWE KIERUNKI CHEOLOGII Milewski ANTROPOLOGII KULTURALNEJ. I ANTROPOLOGII AR­ FIZYCZNEJ. Artykuł t e n jest krótkim p r z e d s t a w i e n i e m ogólnych k i e r u n ­ ków w a n t r o p o l o g i i o d czasu p r z e r w y w w y m i a n i e m i ę d z y n a r o ­ d o w e j i n f o r m a c j i w r. 1939. Używa sie tutaj t e r m i n u antropologia w na szerszym z n a c z e n i u , włączając antropologię f i z y c z n a , e t n o l o ­ gie, e t n o g r a f i e , a n t r o p o l o g i e ' s o c j a l n a i archeologię, t a k jak to z w y k l i robić I J r v l v j c A c v ' i ' A m e r y k a n i e . W t y m piśmie podział będzie t y l k o n a 'antropologię k u l t u r a l n a a r c h e o l o g i ę ' i a n t r o p o l o ­ gie f i z y c z n a I n t e n s y w n a działalność n a w s z y s t k i c h tych p o l a c h dostarczyła'dużo nowego materiału, który przyniósł nowe k o n cenly i przeprowadziła d r a s t y c z n i e r e w i z j e w i e l u d a w n i e j s z y c h O g r a n i c z e n i e czasu i p r z e s t r z e n i w v k h u c z a szczegółowe o m a w i a n i e k t ó r e g o k o l w i e k / ' tvel tematów i t y l k o z r o b i s i e ^ w z m i a n k e o tych r o z w o j a c h które w e d l u ' n m e m i r i a autora' maia yyyróLiaiacc znaczenie M i n o to lista n i e będzie w c a l e łamndetna Dysł u sia i Ь Ы ^ r ! • ań s к i (' ale u w i z a no za st os o wal e włączyć l »r\rn\r " n' I I S To s T o s o h l S odnoś? d o Г •I r y c i h 2 , 1 'l i V ^ r n o i I I ' „ 1 ? n u doh™ -cli sl . 1 ^ wy.r.naleriaie giomadzenm bibliofil atu w n o - Można się do n i e g o odnieść za [.uśrednićlwem D e p a r t a m e n t u S o c j o l o g i i i A n t r o p o l o g i i , B r o o k l y n College B e d f o r d A v e n u e i A v e ­ nue H . — B r o o k l y n 10, N o w y J o r k . U . Ś. A. �:ss'> Antropologia K u l l u r a l i i i i (1). W niedawnych la­ lach zarysowała sie wyraźna tendencja do przełamania l o r m a l n v r h zapór pomiędzy r o z m a i t y m i n a u k a m i s o c j a l n y m i . Posunięto się z t y m t a k d a l e k o , że obecnie jest p r a w i e n i e m o ż l i w y m z d e f i ­ niować g r a n i c e , gdzie sie kończy socjologia i p s y c h o l o g i a socjalna. 0 gdzie sie z a r z y n a socjalna antropologia. Wskazówka tego k i e ­ r u n k u było założenie I n s t y t u t u Stosunków L u d z k i c h n a U n i w e r ­ sytecie w Yale i D e p a r t a m e n t u Stosunków S o c j a l n y c h n a U n i w e r ­ sytecie w H a r v a r d a w o b u współpracują u c z e n i n a k i l k u u o l a c h Obecnie m a n n - b a r d / o dużo k o l l a b o r a c j i k o o p e r a c j i i k o o r d y n a ­ cji wśród specjalistów \ i e tylko z a w e z w a n o a n ' L n h « ó w d o współudziału w rozwiązywaniu zagadnień na t a k i c h p o l a c h i a k zbliżenie umysłowe życic r o d z i n n e ' o p i e k a dziecka i i - o rozwói 1 h v « i e n a j a k o tez i' a d i n i n i s l r i c i a i s t o s u n k i m i e d z y i u o a i n i ale jeszcze pojawiają sic t o m v o b h w i a i a c e różne asoekla n a u k 'so ecznvel m W o o /uki waniach V h S Vul~ luralno-elnmoi^ czysto o i n s c - w e ^ runrhinela ,veh i u ore ' V Hnowsrc 1 - t ™ l , , h 2 „ S I L i P e , ^ n m ^ l 1- miЖ za a l L L - W ^ ^ ^ ™ / T 1^, i L ? » ' L L Mv, Т г ъ ; i L ' IZ l ^ L m \ i , L ^ ! Г k u l l u i z e .zwłaszcza oziu, к dw,e dziedzic zanuere>owm b y n a j m n i e j nie_ « > kluc/ają M C yyzajcmme . oba podejścia z a z w y c z a j znajdują się w pojedynczych opracowaniach. W ' o b e c n y m k i e r u n k u k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i amerykań­ skiej n i e ivle jest chęci u n i k a n i a .teoretycznego podejścia do r z e ­ czy,' j a k strzeżenia się p r z c s c h e m a t v z o w a n v c h p o z v e v j b a r d z i e j k,an, szl,:,i. I w t e o r i i i w wvkon.awc.zej m e t o d z i e zaznacza sic k i e r u n e k do e k l e k t v n m i i d o syntezy k i l k u sposobów p o d e j ­ ściu do rzeczy obramveh i s t o s o w a n y c h do natychmiastowego z a ­ g a d n i e n i a . Jeden z 'głównych wysiłków lvcl,', którzy p r z e d s t a ­ w i a ja l a k z w a n a szkole s l i u k l i n a l i s t v e z n a polega n a ' o p i s i e k u l ­ t u r i n t o t o i no u s t a l a n i u I n n u i c h nadających sie do analizy komponentów (składników) odnośnie do s t a n o w i s k a zajętego w szacowaniu Ich podstawowe stanowisko bardzo jest zbliżone do (i e s 1 a 1 l\>svrholn<4slów w l v m że u zna la w oso­ b l i w y c h k u l l u i ach i n d y w i d u a l n e " p o s m a k i ' n i e c o odmlenne od „ m v ,-zesci m o ż l i w y c h ' d o rozróżnienia l a k osobowość osobnika lak l e n ethos /daje sie wypuszczać ped y' c-oh t w o . u c p r o j e k c y j n e l J �Ж1 s v s t e m v i osobowości k u l l u r v g r u p y . P o d s t a w o w e koncepcje lej szkoły wyrażani sie w używaniu t a k i c h terminów ( w y r a ż e ń ) j a k e l l i o s i k o n f i g u r a c j a / s z a b l o n i l e m a t , ale w a l k a o jasność t r w a d a l e j . Dane są dość-jasne, także i i n l e r p r e l a e j e osobników pracujących na l v m n u l u a l e s e m a n t y k a te<>r> podejścia do rzeczy jeszcze p o ­ zostaje do u s t a l e n i a . K l u e k h o r n ( S p i r a . N o t a B i b l i o g r a f i c z n a , 2) zrobił propozycje by używano wyrażenia «wzór>= d l a określenia s h a i k t u a b e j ^ e o u ł a r n o ś c i w o ! w a r t e j k u l t u r z e Nie ma j e d n a k dotąd j e d n o litości w dokładnej d e f i n i c j i t y c h e t y k i e t a n i n a r i e - •. używania poziomów a b s t r a k c y j d l a których ' sa przeznaczopi Obrabianie kultury w l e r m i n - H i strukturalnej" 'analizy Pok-a isloin e a b a d a n i u wartości - r u n i ' / e w n e l r z n v e h o b j a w ó w za dmw-niesie ^ z iSrtmiiktu ' i d ze n i , , -/eh-, zlać i m I z v wot Nie Г Г т '.in ii j v - : ' -~ l i ^ g|. 1 m i l с ona Ina . v " o T 3 ( J P l i I H ™ S osobo ^Srtnienb ^ S / H w P ^ i t S it™ n "X : „ , ^ " Г > ^ и i'Sili? 2 f .ь ^ i- 1 m ,od , p k n i i . . i lakz, na _ mii.ej*/v< h podziałach, j a k g i n , n a ( о , а/, na mniejszościach mających specyficzne nacjonaline począlki. Z d r u g i e j s t r o m ' b a d a n i e kształtowania sie osobowości jesł a n a l i z a n o r m z a c h o w a n i a się g r u p y , j e j p s v c h o l o g i i t v m p o d o b ­ n y c h , wewnątrz s t r u k t u r a l n e j r a m y i r o z p o z n a n i e m odchyleń o r a z ich m i e j s c a w e w n ą t r z d a n e j k u l t u r y . T o podejście pociąga za soba izolacje p o d s t a w o w e j osobowości, również j a k i k l a s y f i k a c j e oso^ bowości t y p ó w w e w n ą t r z g m i n y a l b o k u l t u r a l n e j g r u p y i r o z p o z n a n i e i k l a s y f i k a c j e ' l u b opatrzeńie e t y k i e t a m i u w a r u n k o w u j a eveh czynników Wśród używanych t e c h n i k sa s t r u k t u r a l n e i f u n k c j o n a h i e a n a l i z y specyficznego 'tła k u l t u r a l n e g o k o n c e n t r a c j a n a o k r e s a c h niemowlęctwa i dzieciństwa odnośnie do o b c h o d z e n i a sie s t a n o w i s k a i stosunków m i e d z y dorosłymi a dziećmi miedzv dziećmi a dorosłymi i „ ż y c i e projektywńei t e c h n i k i t a k i e j j a k a n a l i z a z a b a w d z i e c i n n y c h " - i e r oraz użycia P o r t e u s Rorschach T e m a t y c z n e j W r c n r i i W i e l e n o w v v r h " r u n i wspólnych n a u k 1 ońib n n i te midciścii do rzeczy O d w r o l i i i i zaś -ile m a ł o " u v a S . w Г? n ś e smsowar^ interore4-u-ie n i v e l a m , i \rme 1 ^ i zdefinioS u E ! kuUurą' a o s o b o w S i i ; ! . Chociaż w i c i e prac dobrze a n t y d a t u j e okres, o którym mówili l u b y l c z e a u t o b i o g r a f i e i r a c h u n k i , i półfikcja. klóra k o m p e t e n t n i e а I"; 'i his o vczia Е и ^ 1 i i 1 1 , 1 Г т Й л J r £ ™ i minii ч ™ f i wvnH^are z r e ^ i i ^ k.d n S n v e h ™ L T -« П J �384 j e d n o c z y e t n o g r a f i c z n e da-tv w k o n s e k w e n t n e , w z o r o w a n e o p o w i e ­ ści ż w i o w e w i d z i a n e p r v m i i v w n v m i o c z a m i , to jes/rze sa i n n e sposoby używania przez szkoły ( 6 ) . T e sposoby z o g n i s k o w u j a ostro p o s m a k d a n e j k u l t u r y , wartość z a c h o w a n i a sie ludów, i p r z y n a j ­ m n i e j przez i m p l i k a c j e , p r o j e k t y w n e systemy,' n o r m y i o d c h y l e ­ n i a p o d s t a w o w e j osobistości, procesy i ' s t o p n i e a k u l t u r a c j i osob­ ników i g r u p y . N a p r a k t y c z n e j płaszczyźnie szkoła t a r z u c a dużo światła na zagadnienia akulturacji, z m i a n y k u l t u r y , a d m i n i s t r a c j i i stosun­ ków przemysłowych i k l a s o w y c h . Robią też próby w i e l u uogól­ nień l u d z k i e g o z a c h o w a n i a sie, do których było' sic doszło n a p o d s t a w i e r o z p a t r y w a n i a j e d y n i e naszej własnej k u l t u r y . T r o c h e o d m i e n n e podejście do p o d o b n y c h przedmiotów u j a ­ w n i a się w dziele G. P. M u r d o c k a o p o m i a r a c h krzyżówki k u l t u r , p r o w a d z o n y c h przez I n s t y t u t Stosunków L u d z k i c h U n i ­ w e r s y t e t u w Y a l e "(7). C e l e m t y c h badań j e s t uzupełnienie e t n o ­ graficznego o b s z a r u m o ż l i w i e największej ilości r o z m a i t y c h k u l ­ t u r , a p o t e m s p r a w d z e n i e uogólnień p r a w d o p o d o b n e j asocjacji i k o r r e l a c j i przez s t a t y s t y c z n a analizę z a n o t o w a n y c h z j a w i s k . ' I n n a m e t o d a a n a l i z y k u l t u r o p i e r a sie n a d e f i n i c j i k u l t u r a l ­ nej a n t r o p o l o g i i j a k o w i e d z y stosunków l u d z k i c h . W próbie zre­ d u k o w a n i a takiego b a d a n i a do o b i e k t y w n e j t e c h n i k i przedstawiają C h a p p i e i C o o n \ s ) a n a l i t y c z n e narzędzie .poszukiwań, a m i a n o ­ w i c i e o b i e k t y w n a d e f i n i c j e i ilościowe p o m i a r y w z a j e m n e g o o d ­ d z i a ł y w a n i a ' n a siebie m i e d z y o s o b n i k a m i i «rupami W t e n ' s p o ­ sób .ustalone w z o r y stosunków rzucają światło n a f u n k c j o n a l n e znaczenie i n s t v l u e f i n a f o r m y s p e c y f i c z n y c h i n s t y t u c j i . W o d p o ­ w i e d z i na i c h k o n t e k s t y i n a procesy ciągłości'kultury j e j r o z ­ p o w s z e c h n i e n i a i jej p r z e m i a n Należy zwrócić u w a « e n a n o w v materiał dostarczony przez !e ściśle f u n k c j o n a l n a szkole a m i a n o ­ w i c i e na d w a pośmiertne w y d a n i a M a l i n o w s k i e g o ' Naukowa t e o r i a k u l t u r y f T , n r / e d s i a w i a iasnc sformułowanie i roz biór je»o teo e vc/ne-o n o d e S do те кa P r zein a n k u l t u r y m a r 'a szeroko i n a f r y b ń i i m m a l e a i ł ^ s m a w d z a m o z l wość nieci a d m i n i T l r n rzerTv nie 'j" X "c śle n n Z n n ć i,™ E i ^ S n samo d X n i o Г b a i n i a nV Л n v rivni m Г S Z i S m W , S n S l S 11nA*\L n'ws!nsunŁ ] i , ! ^ j Л / ^ Л ?h b f i l Ui г S Го oj dv Vi nte -racj-Y J a k o ' przeżytek z m o d y f i k o w a n y '"starszego ewolucjonistvoznego podejścia d o meczy należy wymienić szkołę n e o - e w o b e j o n i slyczną myśli z L . A. W h i l e ' e m na'czele ( 1 1 ) . G r u p a ta dotąd w a l - ьЗАТГ r v �r z v г teoretyczna formułą 11a w s z y s t k o i wytłumaczeniem k u l t u r y i j e j r o z r o s t u . G r u n t u j e s w e podejście d o ' r z e c z y n a k o n s u m p c j i «p'er гарПл» e n e r g i i . Należy zrobić w z m i a n k ę ' o p r a c y jeszcze jednej g r u p y w p r a w d z i e m n i e j ostro zarysowanej i z n m i e j w y ­ raźny m a n t r o p o l o g i c z n y m a n i m u s z e m . Jest t o t a k z w a n a Szkoła S o c j o l o g i c z n a (12), która z a j m u j e się a n a l i z a społeczności w e ­ wnątrz n a s z e j c y w i l i z a c j i . W t e o r i i i w o p e r a c y j n e j t e c h n i c e p o ­ dejście j e i d o rzeczy jest j e d n a k głównie e t n o g r a f i c z n e i e t n o l o «iczne przez to że członkowie j e j kombinują le same rozważania kultury materialnej instytuc/yj f u n k c j o n a l n y c h konftguracyj strukturalnych uwarlościowań' g r u p o w y c h i ' w y t w a r z a n i a sie osobowości' które charakteryzują nowożytne b a d a n i a p r y m i t y w ­ n y c h niepiśmiennych k u l t u r Gd'v spora i c h p r a c v obecnej jest p i e r w o t n i e s k i e r o w a n a n a klasę i kasie a n a l i z u j e leż i n n e t e ­ m a t y l u b też uwzględnia j e " i m p l i c i t e - w s w o i m k i e r u n k u . ' Obecne k i e r u n k i k u l t u r a l n e j a n t r o p o l o g i i w A m e r y c e w s k a ­ zują, że chociaż p o l e u p r a w y n i e m a o z n a c z o n v e h g r a n i c , p l o n d o j r z e w a . Jeszcze pozostaje w i e l e d o z r o b i e n i a , co się t y c z y s f o r ­ mułowania i wyjaśnienia'teorii i m e t o d o l o g i i , w i e l e z tego", czego n a u c z o n o się w" l a b o r a t o r i u m p r o s t s z y c h k u l t u r , s t o s u j e się teraz bezpośrednio do z r o z u m i e n i a zagadnień wewnątrz n a s z e j własnej c y w i l i z a c j i . Opierając się n a powszechności 'pozvraek k u l t u r a l ­ n y c h k o n f i g u r a c j a c h s t r u k t u r a c h osobowości i t p ' p r z y j m u j e sie p o w s z e c h n i e jedność' p s y c h i c z n a człowieka i ta przesłanka jest r n p l i c i t e P r a k t y c z n a w e w s z y s t k i c h pracach d z i s i a j ' p r o w a d z o v c h ( d v do t c » o leszcze d o d a m y k o n c e p c i e k u l t u r y j a k o s y s t e m u c z o n e - o X r • ' ż y c i a b a d a n i e k u l t u r y staje sie a n a l i / a r e a k e v i sob i k a i l v n a siły które s p r a w i a i a rozwój i zmianę i s i t y które^,4iKb ^ ^ v i M y r t ^ i * ЬпчтмГыу^иЪ ostatecTnafoSie ku t u r ^ D o i -żałość ohecneac. r,< dciśc!I iest s t w t X ^ ^ ie"o « л S w i le» ^РГ ™ ™ iS s i e b t sa m v r h i rabini en И z l c S ^ A r c h e o l o g i a ' ( 1 3 ) . W czasie o s t a t n i c h l a t rozwinęło się k i l k a z d r o w y c h kierunków n a p o l u a r c h e o l o g i i . P o m i m o tego, że a r c h e o l o g o w i e d o l a d p r z y k r o rozumieją niestosowność s w y c h d a t i s k u t k i e m t e g o skłonni 'są d o u l l r a k o n s e r w a t y z m u w s w y c h u s i ­ łowaniach b v u n i k n ą ć z b v t łatwych i b e z p o d s t a w n y c h uogólnień, objawiają rosnącą tendencje do i n t e n w e t a c j i s w y c h w y n i k ó w n a tle s z e r s z y m o d i c h własnych l o k a l n y c h i t e c h n i c z n y c h wyczynów-. T e usiłowania p o d p a d a i a ' p o d d w i e główne k l a s y Ż j e d n e j strony jest u z n a n i e a r c h e o l o g i i j a k o t e c h n i k i h i s t o r y c z n y c h badań u m i e ­ j ę t a i e p r z e d s t a w i a n e V i z C h i l d e ' a ( 1 4 ) , g d z i e "słuszne dedukcje m g * ш.. l i - Lud. T. XXKVIH 25 �5S6 i odnośnie do r o z w o j u k u l t u r y i c y w i l i z a c j i są zależne o d z y s k a ­ n e j e w i d e n c j i . D a l s z e rozszerzenie tego podejścia do rzeczy p r o ­ w a d z i bezpośrednio do a n a l i z y p r o t o - h i s t o r y c z n v c h okresów i d o k o n s e k w e n t n e g o łączenia p r z e d h i s t o r y c z n y c h i h i s t o r y c z n y c h k u l ­ tur- w j e d n o szerokie i z r o z u m i a l e c o n t i n u u m . Z drugiej strony jest uznanie archeologii j a k o techniki etno­ l o g i i . T e n pogląd t k w i w trosce u j a w n i o n e j p r z e z k i l k u a r c h e o l o ­ gów w czasie b a d a n i a i d y s k u s j i t e o r e t y c z n y c h i m p l i k a c y j i c h wyczynów i i n t e r p r e t v w n y c h procedur. W s p e c y f i c z n y c h działach sa stałe postępy, przeważnie j e s t s p e c j a l i z o w a n i e się w p r z y r o d z i e i n i e p o t r z e b a o t v m t u t a j mówić.. Po większej części przedstawiają w y r a f i n o w a n i e i b a r d z i e j dokładne z r o z u m i e n i e w z o r ó w i stosunków już u s t a l o n y c h a l b o spodziewanych. -Na przykład n a B l i s k i m W s c h o d z i e g ł ó w n e z a i n t e r e s o w a n i e s k u p i a się n a u s t a l e n i u c h r o n o l o g i i i s e k w e n c j a m i już o p r a c o w a ­ n y m i d l a różnych areałów. Może n a j c i e k a w s z e z n o w y c h w y k o p a ­ l i s k sa w T e l l H a s s u n a ( 1 6 ) w Północnym I r a k u , gdzie odkryło k i l k a ^ r a t y f i k o w a n y c h pokładów p r z e d - H a l a f s k i e j d a l v p o d H a l a f s k i m i złożami. Materiał H a l a f s k i ; z n a n y m był o d d a w n a w k i l k u miejscowościach, ale t u t a j z d a r z a się p o ra.z p i e r w s z y n a t r a f i e n i e na okoliczności które dostarczają dużo dat odnośnie do w c z e s n y c h okrętów n e o l i t y c z n y c h B l i s k i e g o " W s c h o d u . D l a a r c h e o l o g i i e u r o p e j s k i e j stała r e w i z j a w dół d a t o w a n i a od Żelaznego W i c k u może m a największe znaczenie z p u n k t u w i ­ d z e n i a h i s t o r i i (17). Obecnie jest w d r u k u szczegółowa m o n o g r a f i a N e o l i t y c z n y c h k u l t u r w Bułgarii. T o dzieło znanego d r . J a k u b a G a u l a w y d a j e amerykańska Szkoła P r e h i s t o r y c z n y c h Poszukiwań. M o r i u s wydał doskonałe dzieło o a r c h e o l o g i i ' w południowe г i w s c h o d n i e j A z j i ( 1 8 ) . Praca ta n i e t y l k o daje geologiczne к о relacje, a l e także w i e l k i areał k u l t u r narzędzi do łupania, o d m i e ń n v c h o d przemysłów d w u - o b l i e z o w v c h Z a c h o d u . N a p o l u amerykańskim zauważa się k i l k a ważnych r o z w o ¬ j ó w i stały w z r o s t w u l e p s z a n i u wzorów już u s t a l o n y c h . O s o b l i w i e znaczące jest zrównanie k u l t u r y T e o t i h u a c a n z kulturą M a y a Starego Cesarstwa, bo przez to z y s k u j e sie korelację s e k w e n c y j m e k s v k a r i s k i c h i M a y a (19). " I n n e postępy polegają n a g e o l o g i c z n y m d a t o w a n i u m i e j s c o ­ wości L i n d e n m e i e r a i i n n y c h F o l s o m s k i c h . ; w epoce pleistoceńskiej a l b o zaraz po n i e j . T o , łącznic ze s z k i e l e t a m i o d f c r v l v m i w M i n ­ nesota i Терехрап, o których sie zapomniało p r z y a n t r o p o l o g i i f i z y c z n e j , wyraźnie u s t a l a wczesna' date z a l u d n i e n i a " A m e r v k i . A r ­ tykuły w d z i e n n i k a c h n i e d a w n o t e m u donosiły o o d k r y c i a c h w N e ~ * Ш Ж W ^ JŁWW J �387 brasee, k l o r v c h datę o d n o s i się d o środka o s t a t n i e j e p o k i l o d o w e j . B r a k jeszcze a u t e n t y c z n e j n a u k o w e j i n f o r m a c j i . N a południowym wschodzie t r w a dalej d e f i n i c j a sub-areałów i r e g i o n a l n e rozróżnianie i zdaje się, że p o r o z d z i e l a n i e k u l t u r A n a s a z i , H o h o k a m i M o g o l l a n , j e s t n a stałe. O d s z u k u j e się fale m i g r a c y j n e i ciągłość z k u l t u r a m i ludów h i s t o r y c z n i e z n a n v c h . N o w e g o materiału dostarczyła dotąd jeszcze n i e w y d a n a p r a c a L a r s e n a i K a i n e y w I p u l a k P o i n t H o p e i A l a s k a , oddalając wstecz d a t y najwcześniejszych, d o s t r z e g a l n y c h influksów z S y ­ berii (20). A n t r o p o l o g i a F i z y k a l n a : (21) A ) Człowiek F o s y l n v ( 2 0 ) : O d k r y c i e i o p u b l i k o w a n i e dużego n o w e g o materiału losyłnego rzuciło niemało światła n a e w o l u c j e e z l o w f e k a i dodało k i l k a punktów k o n t r a w e r s j i . N a J a w i e d o d a t k o w e o d k r y c i a k i l k u specymenów P i t e k a n t r o pusa j a s n o określiły t y p ogólny i ustaliły b l i s k i e p o w i n o w a c t w o ze s p e c y m e n a m i S i n a M r o p u s a z C h o i k o u t i e n . Płeistoceńskie złoża n a Jawie zwane Megantropus Paleojavanicus przez W e i d c n r e i c h a i K o e n i g s w a l d a i t r z y w i e l k i e zęby p r v m a l a z a p e w n e Płeistocens k i e j d a t y a l e znalezione na półce D r o g e r i i w H o n g - K o n g i o p a ­ t r z o n e e t y k i e t a «Gi-antopitecus» B l a c k i p r z e z tychże autorów, w z n o w i ł y ' n v l a n i e olbrzymów wśród w c z e s n y c h protoplastów czło­ w i e k a T e n n i e c o p r o w o k a c y j n y pogląd n i e jest p o w s z e c h n i e p r z y ­ jęty przez antropologów a l e ' n i e b r a k m u c z y n n i k a m o ż l i w o ­ ści (й!^. ' ° ' V£ST H o m o Soloensis г górnych pleistoceńskich złóż ngandeńs k i c h J a w y może być obecnie u w a ż a n y m za późniejszy i h a r d z i e j p o s u n i ę t y ' t w ó r g r u p y P i l e c a n t r o p u s '— S i n a n t r o p u s . " P o g l ą d , że człowiek' N o a n d e r t a l s k i j e s t odroślą w s c h o d n i o - a z j a t v e k i c h K p ó w , został sformułoyyany i jest p o d d y s k u s j a . W P o ł u d n i o w e j A f r y c e seria z n a l e z i o n y c h szczątków f o s y l nycłi, dorosłych członków g r u p y A u s t r a l o p i l e c u s zaczęta przez B r o o m a w r." 1936 i d a l e j p r o w a d z o n a , rzuciła światło n a z a g a d ­ n i e n i e f o r m przejściowych w l u d z k i e j e w o l u c j i ( 2 4 ) . Dotąd n i e m a p e w n e j d a t y d l a t y c h Australopiteków, chociaż w i e l u włącza i c h do g r u p y średnio-pleistoceńskiej, B r o o m u t r z y m u j e , że 'jest możliwość u s t a l e n i a że sa d a t y góino-plioccńskiej": T e o k a z y d o ­ rosłych pochodzą z S t e r k f o n t e i n ( P l e s i a n t r o p u s Transvaalensis) i z K r o m d i a a i ( P a r a t h r o p u s R o b u s t u s ) i pokazują zarówno l u d z ­ k i e i małnie cechy w uzębieniu t w a r z y i czaszce Dłubie kości i świeży jeszcze n i e o - l o s z o n y materiał wska./vna n a postawę w v prostowaL^ 1 k o o p e r a t y w n a f o r m e życia R o z m i a r pojemności c z a s z k o w e j jest o d 480 cc d l a P l e s i a n t h r o p u s a . d o 650 cc d l a P a 25* �m r a n t h r o p u s a . A k t u a l n e znaczenie U c h Australopiteków będzie w i a ­ d o m e , g d y o d k r y j e sie s p e c y m e n y w złożach, pozwalające n a d o ­ kładna datę. G d y b y się ustaliło Plioceńska dale może n i e p o t r z e ­ b o w a ł o b y się wykluczać i c h zupełnie z l u d z k i e g o szeregu, a l b ) uważać i c h l i t y l k o j a k o pouczającą i analogiczną odrośle. W Zachodniej E u r o p i e mało nowego dodano do r z e k o m y c h znalezień wczesno p a l e o l i t y c z n y c h o d czasu o d k r y c i a czaszki S w a n s m m b e w г. (25). S p e c y m e n ó w pochodził z achcuicańskiego k o n t e k s t u i w i e l u uważa, że w o b e c b l i s k i e g o podobieństwa d o czaszek z P i l t d o w n i G a l l e y H i l l użycza o n t y m w c z e s n y m i d v s p u t o w a n y m szczątkom n i e c o większej szacowności. ' N i e w s z v s c y j e d n a k godzą sie n a tę interpretację. P o w s z e c h ­ niejsze j e s l wytłumaczenie, że m o r f o l o g i c z n i e posunięty t y p w c z e ­ snego człowieka istniał w Z a c h o d n i e j E u r o p i e w czasie, w którym mieszkańcy W s c h o d n i e j A z j i b y l i w okresie P i t h e c a n t h r o p u s S i n a n t h r o p u s . P o t r z e b a więcej materiału do wyjaśnienia tej i n t e r ­ p r e t a c j i i z tego względu a u t o r uważa, że g e o g r a f i c z n e r o z m i e ­ szczenie k u ł t u i i « o f c o r e , i łupanych narzędzi d o d a j e w i a r y g o d ­ ności. N i e d a w n o t e m u doniosły d z i e n n i k i , że D o l n e g o P a l e o l i t y c z ­ nego Człowieka z n a l e z i o n o w e F r a n c i i Mogłoby to iwsłużyć do wyjaśnienia s p r a w y Dotąd j e d n a k n i e w i e m y n i c o L i e fosvla a n i o okolicznościach t o w a r ^ z ą c y c h j e g o z n a l e z i e n i u . ' ' Przyszła wiadomość z B a i s u n w U z b e k i s t a n i e (26) i z T a n ­ g i e m w ' M a r o k k u o o d k r y c i u szczątków n e a n d e r l a l s k i c h . O g ł o ­ szono już szczegółowo z n a l e z i e n i e o d m i e n n y c h Neanderlałoidów w r o k u 1982 n a Górze K a r m e l u w P a l e s t y n i e (27). Jeszcze n i e w i a d o m o , czy m a m y t u szczątki t y p u przejściowego czy b y b r i d a , ale n a r a z i e jest skłonność d o uważania i c h za h v b r i d y z a c j e m i ę ­ d z y postępowymi a k o n s e r w a t y w n y m i f o r m a m i N e a n d e r t a l u , a l b o m i e d z y k o n s e r w a t y w n y m Neandertałoidem a b a r d z i e j postępo­ wymi typami. W A m e r y c e świeżo z n a l e z i o n o i s t o t n i e i n d y j s k i t y p w T e p e x p a n (28) w M e k s y k u i p r z y p i s u j e m u się datę górno-pleistoceńską. Uacznie ze s z k i e l e t e m z M i n n e s o t y (29) j e s t t u n i e t y l k o p o t w i e r d z e n i e e w i d e n c j i a r c h e o l o g i c z n e j " odnośnie do wczesnej d a t v z a l u d n i e n i a A m e r y k i , a l e również i p o p a r c i e i n t e r p r e t a c j i w y s n u t e j z lego, co z n a l e z i o n o w Asselar, G r i m a l d i , Górnej J a ­ s k i n i w C h o u k o u t i e n i l p . , ż e zróżniczkowanie nowożytnych ras już było w pełni w czasie późnego pleisloceńskiego o k r e s u . B) S t u d i a specjalne. P r a c u j e sie d a l e j n a d analizą ras d l a określenia i c h typów f i z y c z n y c h i r o z m i e s z c z e n i a . M o ż e �389 najważniejsza p r a c a o ezvsto o p i s o w v m c h a r a k t e r z e jest i d e n t y ­ f i k a c j a płaskowzgórza irańskiego, W a r i a n t u śródziemnomorskiej rasy p r z e z F i e l d a . S t u d i a n a d r a s a po większej części zwracają się dziś do z a ­ g a d n i e n i a trwałości i d z i e d z i c z e n i a wzorów- I v p o w o b e c n y c h , l u d ­ ności t r a k t u j e sie więcej j a k o j e d n o s t k i i b a d a sie a s p e k t r a s o w y odnośnie d o h i s t o r y c z n e g o o t o c z e n i a i g e n e t y c z n y c h w z g l ę d ó w ( 3 1 ) . Częściowo przez r e a k c j e n a złe zastosowanie i 'nadużycie k o n c e p ­ c j i r a s o w e j w o s t a t n i c h łatach a n t r o p o l o g o w i e stawiają z n a k za­ p y t a n i a n a d ważnością i z n a c z e n i e m różnic r a s o w y c h ' i zwracają uwagę n a i n n e s t r o n y ' budzące z a i n t e r e s o w a n i e do b i o l o g i i czło­ w i e k a . W ś r ó d o b e c n y c h kierunków zaznacza się wysiłek, a b y r z u ­ cić więcej światła n a genetyczne z a g a d n i e n i a c z ł o w i e k a ' ( 3 2 ) D o ­ c h o d z i sie do tego przez b a d a n i a f a m i l i j n e s p e c y f i c z n y c h c h a r a k ­ terów i przez analizę a n t r o p o m e t r y c z n y c h d a n y c h z a n o t o w a n y c h 0 ludnościach, b a d a n i e typów k r w i oraz i c h "cech odziedziczo­ n y c h (33) i przez doświadczenia l a b o r a t o r y j n e robiące próbę g r a ­ n i c zdolności g e n e t y c z n y c h d o r o z w o j u kości zależnego o d m u ­ s k u l a r n e g o u w a r u m k o w a n i a . D r u g i m areałem z a i n t e r e s o w a n i a b a ­ d a w c z e g o j e s t obecnie a r e n a r o z r o s t u i s t a r z e n i a się badań. N o r ­ m a l n y r o z w ó j i w a r i a c j e s p o w o d o w a n e p r z e z specjalne w a r u n k i t a k i e " j a k d i e t a otoczenie i p a t o l o g i a zwracają u V siebie o s o b l i w a uwaNa 1 v m p o l u powstają p r z y c z y n k i do p e d i a t r i i i o r l h o donoji. " ' ' " . ' . ' ' N a p o l u f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i jest o b e c n i e najwięcej k o n ­ t r o w e r s j i , c h o d z i m i a n o w i c i e o ' k o n s t y t u c j o n a l n ą -.antropologię, a l b o a n t r o p o l o g i e o s o b n i k a . T e o r i a K r e t s c h m e r a , że i s t n i e j e k o r relacja m i e d z y dającymi się odróżnić t y p a m i m o r f o l o g i c z n y m i 1 p s y c h o l o g i c z n y m , , została znów podjęta'i o b r a b i a n a przez S h e l doiia i i n n y c h . ' W s w e j obecnej f o r m i e k o n c e p c j a ta wyraża sie w t e r m i n a c h trzech f i z y c z n y c h komponentów, które wznoszą t r z o n z e m b r i o l o g i c z n v c h pokładów z n a n y c h j a k o e n d o d e r i n , m e s o d e r m i e k t o d e r m . P o d e t y k i e t a endomerfił. m e s o m o r l n i e k l o m o r f i i w s z y s t k i e t r z y składniki tkwią w różnym s t o p n i u w k a ż d y m osob­ n i k u . Głównym p r z y c z y n k i e m tego n o w e g o podejścia d o rzeczy jest rozwój s k a l i s z a c o w a n i a i t e c h n i k i z j a k a przystępuje sie do oceny r e l a t y w n e j siły każde-o składnika przez co z y s k u j e sie możność p o z n a n a ' i z b a d a n i a s t o p n i pośrednich m i e d z y r z a d k o zdarzającymi się krańcowymi t y p a m i . ' Ułożono p o d o b n a skale d l a m i e r z e n i a t e m p e r a m e n t u i d o n i e ­ siono o w y s o k i e j k o r e l a c j i m i e d z y o b o m a . Chociaż w i e l k i w y ­ siłek d a l e j idzie w k i e r u n k u - rozjaśnienia i w y r a f i n o w a n i a l e c b - �390 niki, i chociaż lego sposobu jeszcze dość n i c w y p r ó b o w a n o w skrzvzowamach rasowveh, k u l t u r a l n y c h i iraivch kontekstach, stosuje' sio go o p e r a c y j n i e d o m e d v e v n v k l m i c z n e i i w p e w n y m s t o p n i u do przystosowań o s o b o w y c h w przemyśle. C a l a l a szkoła narażona jest n a o s t r a krytykę ze s l r # n v w i e l u antropologów, którzy wierzą, że j e j k o n c e p c j e n i e dadzą sie utrzymać, a j e j t e c h n i k a jest n i e p e w n a . Jeśli można robić z a r z u t y s a m e m u podejściu d o rzeczy, j e d n a k j e g o p o t e n c j a l n a użytecz­ ność i ogólne i m p l i k a c j e mają haram doniosłe znaczenie. M n i e j znaczący, a l e także zasługujący n a w z m i a n k ę j e s t jeszcze j e d e n dalszy a s p e k t f i z y c z n e j a n t r o p o l o g i i . T v m j e s t s t o ­ s o w a n i e a n t r o p o m e t r y c z n e j t e c h n i k i do s p e c y f i c z n y c h zagadnień w z o r u . Podczas w o j i i v w y k o r z y s t y w a n o antropometrię d o o z n a ­ c z a n i a p r z e s t r z e n i przeciętnie i'częstotliwość w z r o s t u m i a r y c i e l e ­ snej j a k o p o d s t a w o w y c z y n n i k obmyślenia i w y t w o r n i u b i o r u i e k w i p u n k u . Przeróżne przemysły posługują się t v m w t e n s a m sposób i d z i s i a j . Literatura. Następująca b i b l i o g r a f i a b y n a j m n i e j n i e jest k o m p l e t n a i służy t v l k o do o r i e n t a c j i w r o d z a j u p r a c v p r z e d ­ siębranej obecnie. Artykuły o s o b l i w i e interesujące p o j a w i ł y sie w różnych gazetach zajmujących się a n t r o p o l o g i a , a r c h e o l o g i a ; socjologia, p s y c h o l o g i a , genetyka i dziedzicznością, b i o l o g i a , f i ­ zjologia i m e d v e y n a ! w t r a n s a k c j a c h w i e l u a k a d e n i i j : w b i u l e t y ­ n a c h l i c z n y c h i n s t v t u c v j ; i w różnych m o n o g r a f i a c h i s p e c j a l n y c h s t u d i a c h . Obfitość ' ś w i e ż e j l i t e r a t u r y j e s t t a k a , że porządne s t r e ­ szczenie n i e iest m o ż l i w e Obecnie n i e z n a m żadnego dzieła z d z i e ­ d z i n y s o c j a l n e j a n t r o p o l o g i i które b y z a d o w a l n i a j a c o obejmowało w s z y s t k i e n i e d a w n e m / w o j e które sie t u t a j wspomniało « Z a r v s Ant'ropolo"ii» p r z e z H c o b s Y i S t e r n a ' jest b a r d z o e l e m e n l a r n v r n w p r o w a d z e n i e ! n w rzecz N o w a książka p o d tytułem• «Dro<d Człowiek-P pi Г . v i G i l l i n w l aśnie teraz s t a H sie p z v ^ e p i r i i d o b r z - m o ż e /ad n a m i ć te n o w e l e O b f i t e sie a ,4ko- « W m w a dyenie S t u d ^ u ^ w r a b dziedzino A n t r 3 o " i i > > AntmpoTogii Z L Kroel>era Г wiosną 1948 r W D l a fizycznej a n t r o p o l o g i i p o p r a w i o n e w v d a n i e V.. A. H o o l o n a : « W z w v ż o d M a i p v . jest n a j k o m p l e t n i e j s z v m i n a czasie przeglądem, ' w B i b l i o g r a f i i , chociaż poukładałem różne dzieła t r o p i k a l n e , w i e l e z n i c h właściwie należy umieścić p o d więcej j a k j e d n v m u a d p i s e m . T o się o s o b l i w i e o d n o s i d o p r a c p o d n a ­ główkami «Struktura. Osobowość. Kształtowanie i W s p ó l n e S t u ­ dia". �391 Nowe pisma Antropologia Stosomina. Zagadnienia organizacji ludzkiej. Chap­ pie E. D. ( w v d . ?) t o i n I , 1948. Towarzystwa dla Antropologii Stosowa­ nej. K w a r t a l n i k , Boston. Mass, Gazeta Badań Bliskiego Wschodu* Gazeta Departamentu Wschod­ nich Jeżyków i L i t e r a t u r Uniwersytetu w Chicago, t o m I , n r 1, 1942. Uniwersytet w Chicago, Prasa K w a r t a l n a . Południowo-Zachodni Dziennik Antropologii Albuquerque N o w y Meksyk, tom 1, n r 1. Wiosna 1915. K w a r t a l n i k . 1. O g ó l n e . Nowe prace więcej lub mniej interesujące: ( i i # i I B o a s P r . , Basa, Język i Kultura, Macmillan. N o w v Jork 1940. C o o p e r C o l e , F a y , L u d r i e Malezji. D. von Nostrant, N o w v Jork 19J5. Przegląd Etnograficzny. Essaye przedstawione A l f r e d o w i M. Tozzer. Maya i ich Sąsiedzi, U. A p p l e t w i Centurv, N o w v Jork, L o n d v n 1940. CJ i 1 l i n J a n, Drogi Człowieka, D. Appleton Centurv, N o w y Jork 1947—8. Właśnie, wychodzi napisane przez, wydawcę jako wstęp do całej dziedziny antropologii fizycznej i kulturalnej. H e r s k o v i t - s , M e l v i l l e .1., życie ekonomiczne ludzi pier­ wotnych. Л, A. Knopf. N o w y J o r l i — L o n d y n 1910. Początki człowieka. Wstęp do antropologii. Uniwersytet w C h i ­ cago. Księgarnia 1945. Nos. 20, 21. J a k o b s M. i S t e r n В., Zarys antropologii. Serie Zarvsow, Barnes i Noble, Nowy Jork 1947. K r o c b e r Л. L.. Kulturalne i naturalne areały tubylczej ludno­ ści Ameryki Północnej. Uniw. w K a l i f o r n i i . D r u k . Berkeley C a l 1939. L o w i e H o b e r t П., Dzieje teorii etnoiogicznej. Rinehart i Sp., N i w y Jork 1937. L o w i e Л. I I . , Wstęp do antropologii kulturalnej. F a r r a r i Rine­ hart, N o w y Jork 1940. (Rev. ed.). M u r d o c k Г.. P., Etnograficzna bibliografia Ameryki Północnej. Yale, Studio a n t r o p o l , toni I . S t e w a r d J u l i a n , Podręcznik Indian Południowo Amerykań­ skich. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, B i u l e t y n 149, Waszyngton D. C. 1946, 5 tomów zaprojektowanych. W v d a n o t o m I , Plemiona krańcowe, t o m I I , Cywilizacja Andów. S w a n t o n J a n R.. Indianie Południowo Wschodnich Stanów Zjednoczonych. B i u r o Etnologii Amerykańskiej, Biuletyn 137, Waszyng­ ton D C. 1946 Pomiar etnograficzny. �392 V a i ] 1 a 111 J e r z y С, Aztekowie Meksyku. Początek, rozrost i upadek narodu Azteków. Doubtcday Doran i sp., Gaden City, N o w y Jork 19-11. 'l. Inkorporacja różnych aspektów nauk społecznych: G o t t s c h a l k , K l u c k ł i o h n i A n g e l l , Użycie dokumentów osobistych w historii. Antropologia i Socjologia. Rada Badań Nauk Spo­ łecznych. B i u l e t y n 53, N o w y Jork 1945. H u n t J ó z e f Mc V i c k e r (ed.), Osobowość i zaburzenia zacho­ wania. Podręcznik oparty na badaniach eksperymentalnych i klinicz­ nych. The Ronald Press, N o w y Jork 1944. Zawiera artykuły Batcsona G., « Т Ь k u l t u r a l n e osobowości*. L i n t o n R. (ed), Wiedza człowieka w przesileniu światowym. Uniwersytet w Columbii. D r u k . N o w y Jork 1945. Artykuły o antropolo­ gii k u l t u r a l n e j (strukturalnej), psychologii i socjologii. M u r d o c k G. P. (ed), Smlia nad nauką społeczną. Uniwersytet w Jale, Press. New. Haven, Conn., 1939. H . M i l f o r d - O x f o r d U n i w . Press. London, przedstawione A. G. Kellerowi. R i c e S t u a r t A. (ed). Metody w naukach społecznych. Książka przygotowana przez Komitat Metod N a u k o w y c h w naukach społecz­ nych. D r u k . Uniwersytetu w Chicago. Chicago 1931. Zawiera artykuły Kro-ebcra, Sapira i Spiera. S p i e r L , H a 11 o w с 1 Л. I . , N с w m a n S. S. (eds), Język, kul­ tura i osobowość. Pamiątkowy Fundusz Publikacyjny, Menasha, Wiss. 1941. 3. Sposób, s t r u k t u r a i wytwarzanie sie osobowości: B e n c d i с R. F., Chryzantem i miecz. Wzory kultury japońskiej. Houghton, Mifflin i Ska, Boston 19-16. Cechy s t r u k t u r y narodowości i kształtowanie się typów narodowej osobowości. B e n e d i c t ' 1 1 U . Wzory kultury. Houghton, Mifflin i ska, Boston 1934. nowe wydanie. Wydanie Pelikana, Książki Pcnguina, N o w y Jork 19411. Zajmuje się głównie idealnymi wzorami k u l t u r y i osobowości wśród Zuniów, Kwakiullów i Dobii. D a v i s , A l l i s o n .i D о 1 t а г d J a n , Dzieci ujarzmienia. Rozwój osobowości młodzieży murzyńskiej w Miejskim Południu. Amerykańska Rada Kształcenia, Waszyngton D, C. 1910. D a v i s , A 11 i s o n, Ojciec człowieka. Boston 1947. E w a n s - P r i t c h a r d E. E,, Nuer, Oxford 1939. Analiza turalistyczna. struk- D u b o i s C o r a , Ludy z Alor. Studium socjałno-psychologiczne południowej wyspy Indyjskiej z analizami przez A. K a r d i n c r a i F. Oberh o k e r a . Prasa Uniwersytetu w Minnesota, Minneapolis 1941. �Ml F i r t h , 11 а у m o n d, My Tikopia L o n d y n I f f i , Analiza s t r u k t u ralistyczna, G o r c r G o d f r y d , Wieś himalajska. Michał Jozef L t d . , L o n ­ dyn 1938. Studium gminy w strukturze i osobowości. G o r c r G o d f r y d , Tematy w kulturze japońskiej. Trans, z No­ wego Jorku. Akademia Umiejętności, marzec 1943. Artykuł o kształtowa­ niu się s t r u k t u r y i osobowości. k o c h c l К A., Organizacja polityczna i drogi praw Indian Ko­ mańczom. A m Anth Ass. Pamiętnik 54, Menasha Wis. Ш . K U i с к h o h n С. i L e i g h t o n D„ Nawahoesy. Druk. Uniwer­ sytetu w H a r w a r d . Cambridge Mass. 1946. Kształcenie sic struktury i osobowości, Kroebcr A. L , Konfiguracja wzrosła kultury. Uniwersytel w K a l i f o r n i i , Berkeley 194-1. Strukturalne podejście do historii c y w i l i ­ zacji. L i t e r a t u r a , sztuka, filozofia i wiedza są zgrupowane jako pro­ dukty i wyrazy wzorów k u l t u r y wewnątrz większych k o n f i g u r a c j i ; l u ­ dzie są brani j a k o .symptomy k u l t u r a l n y c h przymusów. L e i g h t o n 1). i K l n c k h o h n C, Dzieci ludu. D r u k . U n i w e r ­ sytetu w H a r w a r d , Cambridge Mass. 1946. Kształtowanie sie osobowo­ ści i akulluracja wśród dzieci Nawaho. L i n t o o R., Kulturalne tto osobowości, D. Appleton-Century, N'owv Jork- - L o n d v n 1945, Wykłady na ten temat. L i n t o n R a l f , Studium człowieka, D. Appleton-Centurv, N o w y J o r k - L o n d y u 193(1 Punkt wyjścia, na którym opiera się późniejszedzieło Lintona i Kardinera o kształtowaniu się podstawowej osobowości. L l e w e l l y n К. N. i I l o e b e l F. A., Droga Cheyenne. Druk. Uniw. w Oklahoma. Norman. Okla 1911. Studium strukturalne. M e a d M a ł g o r z a t a i B a t e s o n G r z e g o r z , Charakter BaUnese. Analiza fotograficzna. Akademia Umiejętności w Nowym Jorku. N o w y Jork 1912. Studium osobowości. " O p l e r M o r r i s , Sposób życia apasza. Instytucje ekonomiczne,, socjalne i religijne Indian CMricahaa. D r u k a r n i a Uniw. w Chicago. Chi­ cago 1941. Kształtowanie sic s t r u k t u r y i osobowości. O p l e r M o r r i s , Tematy jako siły dynamiczne w kulturze ame­ rykańskiej. Dziennik Soe. Ж5. Artykuł z pomysłem s l r u k t u r a l n y m . R j c l i a r d s o n J., Prawo i ustrój Indian Kiowa. Augustin, N o w y Jork 1910. Amer. Ketu. Soe. Monografia 1. Studium struktury i osobo­ wości. T o m p s o n L a u r a i J o s e p h A l i c j a , Droga Hopiów. D r u k . Uniw. Chicago, Chicago. Studium s t r u k t u r y i kształtowania sic oso­ bowości. W h i t i n g J a n W. M , Stając się Kwoma, D r u k . Uniw, w Yale, New Haven 1943. Studium kształtowania i osobowości. : ijŁ. �394 R a u m O t t o F„ Dzieciństwo Chaga. Opk tubylczego wychowania wschodnio-afrykańskiego plemiona. D r u k . Uniw. Oxford'. L o n d y n 19-10. •1. Studia wspólnoty: B e a t s R a l f L , Cheran: wieś Sierra Tarascan. Smithsonian I n ­ stitution. Jnst. Soc. Antr-op. Pub. n r 3. Waszyngton D. C. 1945, E m b r e c J a n , Suye Mura. Wieś japońska. D r u k . Uniw. w C h i ­ cago. Chicago 1939. G i 11 i n J a n , Moche. Peruwiańska społeczność nadmorska. S m i t h •sonian Institution. Inst. Soc. Antrop. Pub. ш 3. Waszyngton D. C. 1945, M i n e r H o r a c v, St. Denis. Parafia franemko-kanadyjska Druk. U n i w . w Chicago. Chicago 1939. Redfield R o b e r t , Kultura ludowa Juknlanu. Druk. Uniw. w Chicago. Chicago 1941. W e s t J a k u b , Plainville. U. S. A. D r u k . U n i w . w Columbia. Noлуу Jork 1945. Y a n g M a r c i n ( M o u - c h ' u n ) , Wieś chińska Taitou. Prowincja Shantung. D r u k . Uniwersytetu w Kolumbii. N o w y Jork 1915. 5. Kształtowanie się podstawowej osobowości: K a r d i n e r A., Jednostka i jego społeczność. D r u k . U n i w . w Ko­ lumbii. Nowy Jork 1939. Interpretacja psychiatryczna rzutowych syste­ mów wewnątrz danych historycznych i stosunek tych systemów do kształtowania się podslawowcj osobowości. Kardiner A., Psychologiczne granice społeczeństwa. D r u k . Uniw. w K o l u m b i i , Nowy Jork 1915. Dalszy rozwój techniki i stosowania j a k jest przedstawione w «Jednostce i jego społeczności*. G. Autobiografia i pól-fikcja: A r s e n i e w V. K., Traper Dersu. D u l t o n , Nowy Jork 1941. C o o n C. S., Mięso dzikiego wołu. M o r r o w , N o w y Jork 1932.Саре, London 1932. Pol-fikcvjnc studium marokańskiego plemienia K i l u . D y k W a l t e r , ' .Syn starego Ilata. Harcount, Nowy Jork 1938. Autobiografia Navaho. F a s t H o w a r d , Ostatnia granica. Klub Czytelnika, Nowy Jork 1942. F o r d C i e l i a n S t e a r n s , Д у т z ich ognisk. Życie wodza Kwakiutlów. Instvt. Stosunków Ludzkich. D r u k . Uniw. w .Tale, New Hven 1941. H a m b l v W i l f r e d , Jamba. N o w v Jork 1947. Biografia z fikcja Ovimbimda. M a r r i o t t A l i c j a , Dziesięć babek. D r u k . Uniw. w Oklahoma. Norman, Okla. 1945. Uosobieniowo-pól-fikcyjne studium szczepu Kio-wa. I �395 O p l e г М. Е., Brudny chłopak. А. А. Л. Mem. N r 52, 1938. Czę­ ściowa biografia apasza. R a d i л P a w e ł (ed), Grzmiący Piorun, Indianin Winnebago. D. Appleton 192G. D r u k . Uniw. w K a l i l o r . 1921). S i m m o n s L e o n W. (Wvd.), Wódz słońca; autobiografia India­ nina Hopi. D r u k . Uniw. w Vale, New Haven 1912. H . M i l f o r d , D r u k . Uniw. w Oxiordzie, Londyn. • ' ł 7. K u l t u r a skrzyżowań: S i m m o n s L e o W., Koła starych w społeczeństwie, pierwotnym. D r u k . U n i w . w Yale, New Haven 1945. M u r d o c k G. P., Hozdwajające się mieszanie. Próba teoremów. A n t r o p o l o g Amerykański, 49, s i r . 511—59, 1947, M u r d o c k G. P „ «Korrclacje instytucji matrilinealnycJi i p a t r i Jinealnvch» w Studiach Wiedzy Społecznej. Studia przedstawiane A. G. Keielrawi. \Vvd. Murdock; D r u k . Uniw. w Yale. New Haven, I I . M i l f o r d . D r u k . Uniw. 'w Oxfordzie, Lomdvn 1937. M u r d o c k G. P., Przegląd skrzyżowania kulturalnego. Przegląd Socjologiczny Amerykański, łom 5, sir. 361, r. 1940. M u r d o c k G, P. ( i F o r d C. S. Hudson, A. E. i inne), Zarys mate­ riałów kulturowych. Przegląd krzyżowania się k u l t u r . Instytut Stosun­ ków Ludzkich. D r u k , U n i w . Yale 1915. 8. Wzajemne oddziaływanie: C h a p p i e E. D„ Inżynieria antropologiczna, jej pożytek dla ad­ ministratorów. Antropologia Stosowana. Styczeń—marzec. 1943. C h a p p i e E. D. Różnice osobowości są opisane przez niezmienno AvlasnoM jednostek w oddziaływaniu wzajemnym. Postępowania nat. Akademia Umiejętności, tom 2C>, 1940, C h a p p i e E. D., Mierzenie stosunków ludzkich. Monografia genetyczno-psychoł, 1910. 9. Funkcja: M a 1 i n o w s к i B„ Naukowa teoria kultury i inne studia. D r u k . Uniw. w Karolinie. Chapel H i l l 1941 Teoria analizy funkcjonalnej. • ' i 10. A k u l l u r a c j a : Amerykański Antropolog. Join 11, NS. n r 2, 1943. Artykuły o o k k u l t uracji prze? R. К e n n e d у,' M. M e a t , J . S t e w a r t , R. B e n e d i c t , С. K ł u c k h o h n, R. L i n t o n K r a b r c c J. l ' , Akkulturacju wśród Japończyków Kona, Ilawai. А. А. Л. Mcm. N r 59. 1941. �396 G o I d f r a n k К., Zmienne konfiguracje w organizacji socjalne; Czamvnogicgo Plemienia w okresie rezerwatu. Ameryk. Etnol. Tof. Monogr. 8. Augustin, NOWY J o r k 1945. H a w t h o r n e I I .В., Maori: Studium akkulturacji. А. А. А. Меш. N r 64. 1944. H e r s k o v i t s M e l w i l l e J., Akkulturaeja, studium kontaktów kulturowych. Augustin, N o w y Jork 1938. K e e s i n k F. M , Morza Południowe w świecie, nowożunum. Jan Day — N o w y Jork 1911. L a К u r g e O l i v e r , Zmieniający sic Indianin. D r u k . Uniw. w Oklahoma. N o r m a Okla. 1942. L e w i s O., Skutki kontaktu z białym w czurnonogiej kulturze. Am. E t h . Soc. Monografia G. Augustin, N o w v Jork 1932. L i n t o n R a l f ( W y d ) , Akkulturacja 'w siedmiu indiańskich ple­ mionach Ameryki. D. Appleton-Century. N o w y Jork. Londv.n 1940. L o c k e A l a i n i S t e r n B e r n h a r d J. (Wyd.), Gdy się ludy spotkają. Hinds, Haydcn i Eldredge. Nowy Jork, Filadelfia 1942 1940. L o r a m С. F. i Mc I I w r a i t h Т. F. (Wvd.), Dzisiejszy Indianin północno amerykański. D r u k . U n i w . w Toronto. T o r o n t o 1913. M a c G r e g o r G., H a s s r i c k 1\. B. i H e n r y W. E„ Wojow­ nicy bez oręża: Studium rozwoju społecznego i osobowości Indian Sioux w Pineridge. D r u k . U n i w . w Chicago. Chicago 1940. M a l i n o w s k i В., Dynamika zmian kultury. D r u k . Uniw. w Yale, New Haven 1945. T h o m p s o n L a u r a , Granie Fidżi. Amer. Rada, Instytut Sto­ sunków Pokojowych, X X I I I . Studia Pacvfiku NT 4. San Francisco 1940. T h o m p s o n L a u r a , Guam i jego lud. Studium zmian kultury i wychowania kolonialnego. Amer. Rada, Instytut Stosunków Pokojo­ wych. San Francisco, N o w y Jork 1941: Princeton, N. J. 1947. 11. Neo-ewolucjonisla: W h i t e L e s l i e Л.. Energia i ewolucja kultury. Amerykański Antropolog. T o m . S3, n r 3, część 1. 1943, str. 325. ff. W h i t e L e s l i e A., Stopnie ewolucyjne, postęp i szacowanie. kultury. Południowo-Zachodni Dziennik Antropoł. T o m . 3. n r 3. 1947. 12 Szkota socjologiczna: A r e n s b e r g С. M. i K i m b a l l S. Т.. Rodzina w Islandii. D r u k . Uniw. w H a r w a r d , Cambridge 1940. A r e n s b e r g K o n r a d M., Chłop islandzki. Mac Nowy Jork 1917. Mac Milian. Lo.iulyn. D a v i s A., G a r d n e r В. Б. i G a r d n e r M. П., łudnie. Społeczna-untropałagiczne studium klasy i kasty. w Chicago, Chicago 1941. i społeczność Milian i Ska, Głębokie Po­ D r u k . Uniw. �397 < E m b r c c J a n F , Japończycy. Instytut Smithsański, Waszyng­ ton D. a i m Studia tła wojny. E m b r c c J a n F„ Naród japoński. Przegląd Społeczny. F a r r a r i Rinehart, N o w y Jork 1945. F e i И , Życie chłopów w Chinach. Rout ledge. L o n d y n 1939. H o r m a n s fi. C , Wieśniacy angielscy w wieka XIII. D r u k . U n i w . w H a r w a r d . Cambridge 1940. Powderanaker H o r t e n s j a , Po swobodzie. Studium kultury głębokiego Południa. D r u k . V i k i n g Nowv Jork 1939. W a r n e r W. L., Serie stolicy Yankesów. 6 tomów. D r u k . Uniw. w Yale. New Haven 1941.. Antropologiczne s t u d i u m nowożytnej wspól­ noty nowej Anglii przez okres 10-lecia. 13. Archeologia I i I j 4 J i ' J zainteresowania: 14. Przypiski archeologiczne: C h i l d e V. G, Co się wydarzyło w historii. Książki Penguina, Inc., Nowy Jork 1946. C l a r k G r a n a m e , Od dziczy do cywilizacji. Cobbet, L o n d y n 1946. C l a r k G r a h a m * , Archeologia i społeczeństwo. M e d i u m , L o n ­ dyn 1939. Cobbet, Londyn 1946. Zwięrfc streszczenie t , f V 15. B r e w J. ()., Archeologia krańca Alkali. Południowo-wschodnie Utah. Papiery Muzeum Peabody, X X I , Cambridge, Mass. 1946. Zwlaszcza rozdział «Użycie i nadużycie Taxonomii». ! k** K l i i c k h o h n C, R e i t e r P., e t a l , Przedwstępny raport o wykopaliskach z r. 1937. В. C. 50—51, Kanion Chaco, Nowy Meksyk. Uniwersytet w N o w y m Meksyku. Biuletyn 315. Serie Antropologiczne и i ogólnego B r e w J . O., Wybór bibliograficzny amerykańsko-indyjskiej ar­ cheologii tut wschód od Gór Skalistych. Klub E x k a w a t o r o w , Cambridge, Mass. 1943. С h i 1 d e Y. G., Przedhistoryczne spoieoznosci na Wyspach Bryhnskich. W. i R. Chambers, Ltd., Londyn i E d y n b u r g 1916. J o h n s o n F r e d (Wyd,), Człowiek w północno-wschodniej Ame­ ryce Północnej. Peabody Muzeiun, Audover. Mass. 191(1. M a r t i n P. S., Q u i m b v G. J., C o l l i e r D., Indianie, przed Kolumbem. Dwadzieścia tysięcy lat amerykańskiej historii odkrytej przez archeologię. D r u k . Uniw. w Chicago, Chicago 1947. Z e u n e r F r y d e r y k E., Datowanie przeszłości. Wstęp do ge.oclu-onalogii. Mcthun i Ska, Londyn 1916. Z c a n e r E , Okres plcisioceński, jego klimat, chronologia i na¬ stępstwa fauny. Towarzystwo Hay. В. Quaritch L t d . , L o n d y n \Ш. �398 » V. 3. N r 2. Zwłaszcza K l u c k h o h n a teoretyczna dyskusja o i n t e r p r e t a ­ cji i Uxonom.ii. R o u s с I r w i n g. Prahistoria, w Haiti. D r u k . U n i w . w Yale. N e w Haven 1939. Zwłaszcza rozdziały ((Technika konceptualna)) i ((Proce­ dural skiego 16. L l o y d S e t o n , ((Preliminarz raportu)). Dziennik Wschodu, tom IV, n r 4. 1945. 17. H e n с к e n H u g o , «Londyiiskie konferencje 1943 i 1944. J. li .1. 1., tom. С I I . 1947. Studiom Bli­ o archeologii* 18. M o v i u s H a l l a m L. J r . , Wczesny człowiek 1 stratografiapleistoceńska w południowej i wschodniej Azji. Papiery Muzeum Peabody. V. X I X , n r 3. Cambridge Mass. 1914. juyu, 19. K i d d e r , J e n n i n g s i S h o o k , Wykopaliska w KammatGuatemala. 50 gl. 561. Instytut Carnegie w Waszyngtonie, 1946.. 20. G e i s t O ł t o i R a i n c y F r o h l i c h C , Archeologiczne kopaliska w Kukulik. Wyspa St. Luwrence, Alaska. Waszyngton 1936—7. wy­ D. C. 21. f i z y k a l n a antropologia ogólnego zainteresowania: И o o t o n E. A , Ubodzy krewni człowieka. Doubleday, D o r a n i Ska, Garden City, N o w y Jork 1942. W y b o r n y przegląd studiów n a d antropoidami i niższymi p r y m a t a m i . I I o o t o n E. A., Wzwyż od małpy. 2-gie w y d . Mar. Milian, N o w y Jork 1946. Najbardziej przejrzysty i nowożytny przegląd ogólnej dz-ie"dziny antropologii fizycznej. ' H o v e l s W. W , Ludzkość tak dalece. Doubleday, Doran i Ska„ Garden City, N o w y Jork 1945. Przyjemny do czytania wstęp do fizycz­ nej antropologii. K r o g n i a i i W . M., Bibliografia ludzkiej morfologii VJU—19S9. D r u k . U n i w . w Chicago, Chicago 1941. S h a p i r o H . L „ Migracja i otoczenie. Studium fizycznych cech japońskich imigrantów do Hawai i skutki otoczenia na ich potomków. Londyn. D r u k . U n i w . L o n d y n . N o w y Jork. Toronto 1939. 22—29. Człowiek fossylny: 22. M a c C u r d y G. G. (Wyd.), Wczesny człowiek. I . B. Lippincott, Philadelpia 1937.'Symposion* M a h o n y D. J., (iPossylna czaszka K a i l o r i geologiczne świade­ ctwo starożytności*, .(Problemat starożytności człowieka w Australii)). Oba w Mem. Nat. Muz. Melburne N r 13. 1913. wiek 23. D c T e r r a H e 11 ni u t, Pleistoceńska geologia i wczesny na Jawie. Trans. Phil. Soc. NS 32. 1943, str. 437—464, czło­ �ж W e i d e n r e i c h F„ Małpy, olbrzymy i człowiek. Chicago 1946. Rozrzucone wykłady publiczne. W e i d e n г e i c.h F r a n z, Wczesny człowiek olbrzym z Jawy i z południowych Chin. Anth. Papiery, t o m 40, Pt, 1. A m . Muz. N a t u r . Hislor., N o w y Jork 1945. Opis morfologiczny. W с i d e n r e i с h F r a n z, Czaszka Sinanthropis Pckineusis. Stu­ d i u m porównawcze o czaszce pierwotnego I l o m i n i d a . 21. Palcont. Sin., NS N r 10, str, 1—484. 13 r o o m F. R. S. i S c h e p e r s G. W. H., Południowo afrykań­ skie fossylne malpo-hidy. Austrah-piłhecinae. Memorial, Transvaal M u ­ zeum, N r 2. Pretoria 1946. 25. C l a r k W. F... L e G r o s i M o r a n F G . M„ Raport o czaszce Swanscombe. J. R. A. J., tom L X V I I I . 1938. K e i t h S i r A r t u r, Nowy przegląd anatomicznych cech czaszki z Piltdown, z kilkoma uwagami o świeżo odkrytej czasce z Swanscombe. Dziennik Anatomiczny, toni L X X I I I . 1938—9. 26. O k l a d n i k o f A. P., Człowiek z Neanderthal w Centralnej Azji. Azja, tom XL. 1940. 27. M c G o w n T. D, i K e i t h S i r A r t u r , Góry Karmelu, tom I I . Ludzkie szczątki fossylne z rian. Druk. Clarendon, Oxford 1939. i jego kultura Epoka kamienna IsCualloi-so-Moustc- 28. D e T e r r a H e l i m u t, Przedwstępna nota o odkryciu czło­ wieka fossylne.go w Tepe.rpan w Dolinie Meksyku. Starożytność Amery­ kańsku, toni 13, n r 1. 1947, 29. J e n k s A. I-i., Człowiek doliny z Minnesoty Browna. Л. A. A. Mem, N r 49. 1937. J e n k s A l b e r t E r n e s t , Człowiek pleislocc liski w Minnesota,, fossylny homo sapiens, D r u k . U n i w . w Minnesota, Minneapolis 1936. (30-31) Rasa: 3». F i e l d H e n r y k , Przyczynki do antropologii Iranu. A n t h . Serie, f i e l d Muz., Nat. Hist, tom XXIX, n r 2. Ogl. n r 159. 1039. 31. В e i i e d i e t R. Rasa, wiedza i polityka. Książki czasów no­ wożytnych. Nowy Jork 1910, D r u k . V i k i n g , Nowy Jork 1915. С o o n С. S., Ras,; Europy. Mac Milian, 1939. Bardzo waż-ne. W n i ­ k l i w y przegląd, opis i analiza typów fizveznveh Europy od czasów pa­ leolitycznych, do dzisiejszych Że szczególnym uwzględnieniem tła h i ­ storycznego i archeologicznego. Levis Julian H e r m a n , Biologia Murzyna. Druk. Uniw. w Chicago, Chicago 1942. �•400 S h a p i r o H. L , Miyracja i otoczenie. Prasa U n i w . w O x f o r d * * , Nowy Jork i Londyn 1939. S t e g g e r d a M o r r i s , Indianie Маца Yukatanu. Instytut Car­ negie, Waszyngton D. C. 1941. :S2. Genetyki: B r u e s A l i c j a M„ Podobieństwa Sibling, jaka stwierdzenie ge­ netycznej determinacji cech oka. skóry i włosów u człowieka. MS. 1944. D o b z h a n s k i T c o d o z y , Genetyka i początek rodzajów. 2-gie wydanie przejrzane. D r u k . Uniw." w Columbii, Nowv Jork 1941. D u n n L. C. i D o t o z h a n s k y T h . , Dziedziczność, rasa i społe­ czeństwo. Wydanie Pelican, Książki Penguin, Inc. N o w y Jork 194(1 G a t e s R. R u g g l e s , Ludzka genetyka Mac M i l i a n , N o w y Jork 1946. \ » Xi. Serologia: С a n d e 1 a P. B„ Wprowadzenie errupy krwi В do Europy. Ludzka Biologia, tom X I V . 1943. B o y d W. C, Grupy krwi. Tab. Biol,, tom) X. 1943. S c h i l'f F r H z i B o y d W. C , Technika grupowania krwi. Miedzvnaukowe Inc. W v d a w e o w , Nowv Jork 1942. Wiener Aleksander Ś.. Grupy krwi i transfuzja. Karo!. C. Thomas, 1943. — 3-cie wydanie. 34, Wzrost i starzenie: Cowdry t''.. V, (Wyd.). Zagadnienia starzenia sie. Williams 'i W i l k i n s Co., Baltimore 1939. G r o u) i c h W. W. i T h o m a s H e r b e r t , Wzrost i rozwój pelvisu indywidualnych dziewcząt przed, podczas i po puhertas. Dzien­ nik Biologii i Medycyny w Yale, tom X V I I , nr 1. 1944. 35. Antropologia konstytucjonalna: " D r a p e r G„ D u p e r t u i s C. W. i С o n g h e у I . J . J u n , Konstytucja ludzka w medycynie klinicznej. P. B. Hoeber Incl.. N o w y Jork i L o n d y n 1941. H e a t h C l a r k W.. Czym są ludzie. D r u k . Uniw. w H a r v a r d , Cambridge 1945. Studium Grania. H o o t o n E, A„ Młody człowieku, jesteś normalnym. G. P. Putn a m * Synowie, N o w y Jork 1945. Popularnie napisany r a p o r t o studiach Granta. L e s s a W. A., Ocena konstytucjonalnych ttjpologij. A. A. A. Mem. N r G2. 1943. Studium porównawcze i historyczne tej dziedziny jako ca­ łości I 1 . '*" t j •I A �401 S h e l d o n \V. П., S t e v e n s S. S. i T u e k e s W. В.. Różnorod­ ności ludzkiej fizyki. Harper i Bracia N o w v Jork 1940. Wraz z «Różnorodnośriami iemperamrnlm* jest to fundamentem obecnego zaintereso­ wania i p r a w na polu aintropologii konstytucjonalnej. S h e l d o n W. H. i S t e v e n s S. S.,*Eożnorodnos'c( temperamentu. Harper i Bracia, N o w v Jork 1942. R o b e r t W. E h r i c h . Departament Socjologii i Antropologii Brooklyn College. B r o o k l y n , N o w v Jork, U. S. A. Robert IV. Erich, Brooklyn'College J O H N R. S W A N T O N , « T h e e w o l u t i o n o f n a t i o n s . . C i t v of W a s h i n g t o n , 1942, s t r . 2 3 — 8 . <-A г с w .a r s i n с v i 1 a b I e?». C i t v o f W a s h i n g t o n . 1943, sti-. 36. I. W W a s z y n g t o n i e i s t n i e j e o d r o k u 184В — wnioskując z p i e ­ czątki na okładce wydawnictwo .Smithsonian Institution.. D w i e piiwyższe p u b l i k a c j e pochodzą z tego właśnie w y d a w n i c t w a . P r a w d o p o d o b n i e coś j a k u nas d a w n i e j " " - B i b l i o t e k a "(Ha w s z y s t ­ k i c h . . . W b l v m razie p i e r w s z a z w y m i e n i o n y c h prac- m a t a k i charakter. A u t o r rozważa w s,pusób p o p u l a r n y . p r o b l e m «cwolucji n a r o ­ dów*, opierając sie na z n a n y m m u , l e c z n i c c y t o w a n y m m a t e r i a l e e l n o l o g i e z n v m i h i s t o r y c z n y m . N a p r z e s t r z e n i 23 ' s t r o n zdołał umieścić h i s t o r i e k i l k u n a s t u p l e m i o n i n d y j s k i c h oraz prawie w s z y s t k i c h z n a n y c h narodów świata. Załatwiwszy sic, zresztą słu­ sznie, w d w u z d a n i a c h , « p o s p o l i t y m przesądem*\ j a k o b y n a ­ rody i plemiona, w ograniczonej liczbie, bvłv a o l o w v m t w o r e m determinacji haskiej l u b n a t u r a l n e j w y k a z u j e na przykładach Irokezów Crikńw D a k o t a A r i k o r a l t d Że a n i t e r y t o r i u m a n i wspólny i e z v k w i e r z e n i a z w y c z a j e t y m m n i e i wspólna władza polityczna n i e stanowią' ani" o jedności l u d , , a n i p l e m i e n i a v sensie j e d n o l i t e i . . r u n y społeczne i N i e można też utożsamiać l u d u z p l e m i e n i e m a n i przyjmować że n l e m i e jakieś czv z w i ą ­ zek p l e m i o n «od nrc74tku»>" iest d o l a d iakaś n i e z m i e n i o n a w i e l ­ kością ( s i r . 3 ) . z w r a c a j ą c sie o d p l e m i o n do więcej zaawansowanych państw albo « n a r o d ó w » — z n o w u s t a j e m y wobec b r a k u j a k i e g o ­ k o l w i e k c z y n n i k a łączącego, względnie zespołu czynników, m a ­ jących u s p r a w i e d l i w i ć ' d o g m a t o niezmienności i c h l i c z b y , a l b o ich k o n s t y t u c j i - ( s t r . 4). A u t o r sadzi, że «naród» jest d o p i e r o p r o ­ d u k t e m e w o l u c y j n y m , który narastał p o w o l i p o d w p ł y w e m róż- 1.4.1. T- XXXVIII 2Ci �m d i p r z v c z v n , j a k w o j n a , zabór, częściowe l u b całkowite p o m i e ­ szanie się z i n n y m i l u d a m i , p r z e j m o w a n i e . ia.z t a k i e j raz i n n e j n a z w y , przeważnie j e d n a k c z y n n i k d o l n e j w o l i , to znaczy chęci życia" razem, Uważa, iż W i e l k a B r y t a n i a ' j e s t n a j l e p s z y m h i s t o ­ r y c z n y m przykładem t a k i e j właśnie e w o l u c j i . O Polsce' pisze t y ­ leż t a k : «Polska p o d o b n i e j a k Hosja zaczęła (swój b v t h i s t o r y c z n y ) j a k o p e w n a l i c z b a w o l n y c h i niezależnych państewek, k t ó r e ' * c z a ­ sem p o d d a n e z o s l a l v j e d n e m u rządowi.' P o d Bolesławem I I I osiąg­ nęła znaczną potęgę,'jednakże król t e n podzielił państwo m i e d z y s w o i c h synów i o d 1138 d o 1305 nastąpił p o n o w n y okres p o d z i a ­ łów, podczas czego w r. 1241 i 1259 fa-udności wewnętrzne powięk­ szyły sie w s k u t e k n a j a z d u Mongołów. W r. 1230 w p r o w a d z i ł P o l ­ s k i Król Z a k o n teutoński n a wybrzeże Bałtyku, n i e przewidując że przez to kładzie f u n d a m e n t p o d nowoczesne N i e m c y i s p r o w a ­ dza n a Polskę n i e p r z e w i d z i a n e wstrząsy K a z i m i e r z I I I 1370) jeden /' największych monarchów' usiłował zor-aiiizować klasę mieszczański \V V 1396 L i t w a - 'k lora poczęła sie r o z w i jać w X I I I ' w i e k u n a północno-wsch - n n i c a c ł i P o l s k i i z a r z e h podbijać coraz wieks/c o b s r . r v nołaczybi sie v P o l s k - . V U п и żeńslwo w X i c « o O d 'te<4> czasu o a n u h w P o r t c e c Ł ^ z - n n u ^ M w e w n e t r z n e ń-, w X ^ n c ^ w b s z c z i or/ez n, ele'rs ie S w h Ь n" ów <I), I r o n u S I ńrze-z w o i n y •/ I E t klńrlćh P o l s k o n НИ S rh^h,,S m z v Z 772 Sf\ Prusy 1Ж _ Ros e levvnEn L s h - P •( W ^ ^ , ^ d ^ l Jrnr'WfcKL КчДн«; uc/упшпл W копе» m zez | v W , , 1 R r t 7 nwpodlcg^m i Rosję w r. S ( s f r 1 14). ^ nzh „ Połski zostało n n r t i ń l n n e , S ^ " . И \™Xm Й ^ P<*«"*'<»« ^ Т f Г i " ' P l A ' S lw» о " ' ^ n»M« * ' ^ " !; >>»imcj T a k wygląda h i s t o r i a P o l s k i w oczach A m e r y k a n i n a , p r z y " n a j m n i e j j e j najważniejsze d a t y z w r o t n e . W .zakończeniu w y p o w i a d a a u t o r k i l k a ogólnych wniosków. W i d z i następujące składniki wpływające na t w o r z e n i e się n a r o * d ó w : d o b r o w o l n e l u b p r z y m u s o w e łączenie sie w z a j e m n e poszcze­ gólnych p l e m i o n ezv imńslw, względnie o b a ' t e składniki r a z e m ; przykładem k l a s y c z n y m , > i c r w s z e g o \ v p u S z w a j c a r i a i St. Z j e d n o X czone. d r u g i e g o ' s u i r v W s c h ó d , R z v m i A z t e k o w i e . Łączenie to ^ opiera się w e d l e a u t o r a n a c o d z i e mas» a n i e na rządzie l'orinie rządu rasie c z y n n i k a c h " c o n a f i c z r i v c h i e z v k u czv k u l Щ turze. W i e l k ą rolę o d g r y w a p r z y K m z d a n i e m a u t o r a - n j e o k r e A ślone bliżej p r a g n i e n i e ' i uczucie.' że los n i e t y l k o gospodarczy. �;SŁ 403 ale w ogóle przeznaczenie poszczególnych członków n a r o d u zależy e d tego « r a z e m - l r w a n i a » , co w r e z u l t a c i e p o w o d u j e role « r a z e m trwania». N i e wdając sie w d v s k u s j e z poszczególnymi t w i e r d z e n i a m i zaznaczyć trzeba, że a u t o r o w i n i e j e s l obca l i t e r a t u r a socjologiczna n a t e m a t y n a r o d o w e . P o j e c i e «naród» dotąd n i e jest s c i s l e V r e ślone. N i e m n i e j praca m a c h a r a k t e r p r o p a g a n d o w y w k i e r u n k u u s t a l e n i a poglądu, że wolność i swoboda w r o z b u d o w i e k u l t u r a l ­ nej sa n a c z e l n y m i ideałami narodów. II. Głębsza jest p r o b l e m a t y k a d r u g i e j p r a c v S w a n l o n a — «czv w o j n v są n i e u n i k n i o n e . . ' W c wstępie określa a u t o r wojnę, j a k o «najbardzicj g w a ł ­ t o w n y stosunek między " r a p a m i społecznymi*. Jest ona « j e d n y m ze sposobów u s t a l a n i a różnic między państwem,, a obecnie jest «jedna z i n s l v t u c v j społecz,nvch». Celem r o z p r a w y jest «zbadać początki w o j e n i różne i c h o b j a w y , wykazać niemożliwość o d d z i e ­ lenia problemu wojen miedzv plemionami l u b narodami od za­ mieszek wewnętrznych podać p r z e s a d różnych m o t y w ó w p o w o d u i a c v e h wojnę zbadać stosunek miedzy władza c y w i l n a a w o j ­ skowa porównać wojnę w snnłeeznWi p r y m i t y w n e j a więcej rozwiniętej i uwypuklić wewnętrzny związek m i e d z y p o b u d k a m i prowadzącymi do w o l n y T o d o p r o w a d z i do z a s t a n o w i e n i a sie n a d U d k a m i k o n t r o l i n a d różnicami m i e d z v stosunkamivvewnetrzi ™ „ ° , - , ,uiedzvnarodowwm^ n l v m D r a v v o a s r o 4 u n k a n i i onar v m i na r o l i w a n i a c K i t r a k t a t a c h d o norównania państw oSar vc na zaborach в o o a r l v t h n a ^ 7 i e dó zhadania v v X ™ mi l w i ' n m r Z m ^ ^ m v v S ins v не i i w o m v w śwh^ e c i i ó ^ . Е Л ^ п ^ S p i s k a a n t m S ПОЬШпу o p r a c o w a n e są ? Chara klei- książki «dla w s z y s t k i c h * skłania j e d n a k a u t o r a do b a r d z o skróconego t r a k t o w a n i a l v e h zagadnień. Z d a n i e m a u t o r a «woj,ra n i e jest p i e r w s z a i n s t y t u c j a l u d z k a . , za co uważał j a n p . G u m p l o w i c z . W ś r ó d małp s p o t y k a m y w p r a w d z i e niektóre g a t u n k i napadające n a siebie a!c wśród g o r y l i i orangutanów jest to r a ­ czej t y l k o spór o samicę, wyczerpujący sie w p o j e d v n k a c h , a n i e g r o m a d n e i walce. Pogląd że pożywienie roślinne w p ł y w a n a za¬ miłowanie p o k o j u , a mięsne n a w o j n y , n i e p o t w i e r d z a się w życiu. Japończycy- i Chińczycy żvwia się przeważnie ryżem, a p i e r w s i 2G* �401 z i m n i sa z zamiłowania do w o j n v . Ślady w o j e n s p o t y k a m y wśród l u d z i o d n a j d a w n i e j s z y c h czasów, jednakże r o z m a i t e l u d y r o z ­ m a i c i e sie do w o j n y ustosunkowywały. Jedne były a g r e s y w n e , w o j o w n i c z e , d r u g i e p o k o j o w e , co najwyżej znające r o d z i n n e p r a w o zemsty za m o r d e r s t w o l u b kradzież. A u t o r przytacza różne n a z w y p l e m i o n amerykańskich, ocea­ n i c z n y c h , a z j a t y c k i c h , afrykańskich z których j e d n e zapisały się « k r w a w o * , i n n e .pokojowo.. Spośród różnych p r z v c z v n , które mogą wywołać wojnę, a u t o r p r z y t a c z a jedenaście, które h i s t n r v c z n i e najczęściej się powtarzają: " r e w a a ż (odpłata, z e m s t a ) , honor z chęcią *połeeziie4 w y n o s z e n i a sic n a d i n n y c h , p o d j u d z e n i e zwłaszcza l u d z i młodych którym w o j n a p r z e d s t a w i a się i a k b y sport obowiązek r e l i - i i i i v ' w t v m z n a c z e n i u Że niektóre p l e m i o n a sadza iż rozgniewane bóstwo m o * a przejednać o f i a r a « l ó w o b e v e h P l e m i o n takaż o f i a r a . m o * a zapewnić sobie o b f i t e żniwa u s i a n i e L r a z v a n a w e t słuszność' swe i « t e z v » w sporze w e w n ę t r z n y m Osobna « a * e ooświeca a u t o r w o i n m n r e l i g i i n v n , mahonieiańskhn Dalece t v n o w c м и z v c z v n v w o i ^ w e d l e чи1 >гл• p o r y w a n i e k o b i e t ' lieiolników osobistego znaczenia » < 1 P * , t * t won>wn ka r X i i n i k Г z a w ł a ^ I T S m k o S e nad dro- p r / e d nai>adem " Ilóżne spory m i e d z y j e d n o s t k a m i d a n e j społeczności, w v n i kajace przeważnie z tve'h s a m v e h motywów, c o i w o j n v między n a r o d a m i . u d a j e sie reguIować r o z w o j e m p r a w a p u b l i c z n e g o i kar"nego państwowego! W ł a d z a c y w i l n a o d n o s i w t e n sposób w y ż szość nad w o j s k o w a , która r e d u k u j e sie w łonie państwa do za­ dań p o l i c y j n y c h . U d a j e się to zwłaszcza w państwach o p a r t y c h n a zgodzie, a n i e na zaborze w b r e w w o l i p o d b i t y c h . D z i s i a j , m ó w i a u t o ? n i e m a już w o j s k a W l i i p r z e c i w w o j s k u S z k o c j i H a w a r i i przeciw l h u s c m k a n i o n u l ' r f przeciw k a n i o n o w i Schwvc M n v a l den Państwa te z i e d n o c z v l v sie w r a m a c h j e d n o l i t e g o prawa w o i s k o zaś p o w y d z i e l e n i u "zeń h i s l v t u c i i p o l i c y j n e j m a za z a ­ d a n i e u t r z v n ać nokói i niezależność t a k z b u d o w a n y c h Państw o d C wtwnę^ } . 4 ~$ ! | f . ŁT 1 Г *\ ' %. ' *gf ' J a k k o l w i e k d a l e k a jeszcze w y d a j e sie a u t o r o w i droga do zjednoczenia całego świata, j a k o j e d n e g o państwa, j a k k o l w i e k k o ­ nieczność u l r z v . m v w . a n i a w o j s k a d l a o b r o n y niezawisłości przez poszczególne państwa jest jeszcze d z i s i a j koniecznością — p r z e cięż t a k a e w o l u c j a jest' możliwa. I w t v m właśnie, w tej e w o l u c j i k u j e d n e m u państwu i p r a w u w i d z i a u l o r możliwość uniknięcia w przyszłości w o j e n . "#**•> �405 Potrzeba t v l k o d o b r e j w o l i , b v do takiego zespolenia dojść. O b r a k tej d o b r e j w o l i rozbijają się j e d n a k dotąd szczytne w y ­ siłki. (_) ks. Franciszek Mirek CU. K. C H A M R L 1 S , . T h e b o t a n v a n d h i s t o r y o t Z i z a n i a A q u a l i с a L . ( w i l d , r i c e > . S m i t h s o n i a n Report f o r 1940, 9 r v c . P u b l i c a t i o n ;i622. W a s z y n g t o n 1Г441. 8", s i r . ;f69—;МЧ2. 1) Labi. ( l o t . 17). R o z p r a w a ta jest p r z y c z y n k i e m d o h i s t o r i i u p r a w y zbóż. Z a ­ g a d n i e n i e tej rośliny należącej do r o d z i n y Festucaceae omówił już zresztą w l i t e r a t u r z e p o l s k i e j A. M a u r k i i o . w p r a c y : . P o ż y ­ w i e n i e roślinne i r o l n i c t w o w r o z w o j u d z i e j o w y m , (str*. 30 i п.). W o k o ł o tej pożywnej i p l e n n e j rośliny powstało wśród róż­ n y c h szczepów I n d i a n mnóstwo legend i baśni. P o w s z e c h n i e przez n i c h używana n a z w a «manornin», co znaczy «dobra j a g o d a . , p r z e ­ szła do b i a l v c h osiedleńców w d o l i n i e górnej M i s s i s s i p p i . F r a n c u z i i A n g l i c y n a d a l i j e j r o z m a i t e n a z w y j a k : d z i k i owies, c z a r n y ryż, w o d n y róż, ryż T u s k a r o r ó w » i t p . , p o m i m o , że roślina t a n i e jest w c a l e g a t u n k i e m rvżu a n i o w s a Jeden spośród e u r o p e j s k i c h u c z o n y c h , którzy rozpoczęli w y p r a w y do A m e r y k i , a b y badać j e j florę, 'S.zwed, Heter K a i m , przywiózł w r o k u 1751 duża k o l e k c j e okazów d z i k i e g o rvżu i t a k o n i m pisze: «\V Północnej A m e r y c e , gdzie roślina ta rośnie d z i k o , uży­ w a n a jest j a k o pożywienie, przez w s z y s t k i e d z i k i e p l e m i o n a , które zbierają ją w w i e l k i c h .ilościach*. T r u d n o j e d n a k b v l o sprowadzić do Europy- n a s i o n a wysiadające siłe kiełkowania. D o p i e r o w r o k u . 1791 p r z e w i e z i o n o je w słojach z wodą; s z w e d z k i b o t a n i k L i n e u s z nazwał ją Zizania Aąuatica. D o lego czasu «de b r a j a g o d a * n i e była z n a n a u c z o n y m p o m i m o że przez w i e k i ż y w i ł y sie n i a d z i ­ k i e l u d y a przez b l i s k o m łat dostarczała pożywienia l i c z n y m e u r o p e j s k i m p r z y b y s z o m T r a w a la rośnie w Północnej A m e r v c e od iezicr W i m i p e - a ż d o Z a t o k i Meksykańskiej i na w s c h ó d ' o d Gór S k a j i s l v c h aż do wybrzeża A t l a n t y k u \a"lycłi wybrzeżach jest na p o p u h r n eisVó ze w s z y s t k i c h roślin w o d n y c h VosnVvch w nhlkić Jeziorach i w o l n o o l v n a c v c h s t r u m i e n i a c h ' \ a W i n o ' veh w h o d n eh krańcach v c h o k . ic X v w a o n a często o o ' arese h e n r ó w / о т Г ie tai п п к г ^ Г ы Г ^ Г У Г Г О Г М П И ' Ł C k f c i ? i eh S i Л. Maurizio loc. cii. �1 406 się w j e z i o r a c h bez o d p l v w u . Rośnie n a j l e p i e j w m i e j s c a c h , g d z i e k o r z e n i e j e j uczepić sie m o g a głębokich pokładów mułu bez względu n a g a t u n e k glebv. Żizania Aquatica iest jednoroczną, w o d n a , saniorozsiewającą "się t r a w a o w y s o k i c h , p r o s t y c h , c y l i n ­ d r y c z n y c h wewnątrz p u s t y c h łodygach, zakończonych kiścią k w i a ­ t o w a i ' z a o p a t r z o n y c h w cztery d o sześciu długich, płaskich liści z g r u b y m n e r w e m środkowym. N a s i o n a są długie i wąskie, p o ­ k r y t e brązowa owłosiona 'łuską dojrzewają nierów-nomiĆrnie dojrzale j a d r o ' j e s t purpuroweczarne. W okresie g d v Zizania Aquatica dojrzewa, głównym lema­ t e m rozmów wśród I n d i a n j e s t ryżowe żniwo. Gromadzą się o n i w z a l e s i o n y c h m i e j s c a c h w pobliżu pól ryżu i rozbijają t a m obozy. G d y już w i a d o m o , że p r z y n a j m n i e j j e d n a c z w a r t a n a s i o n dojrzała, mężczyźni, k o b i e t y , s t a r s i chłopcy i dzieyyczęta siadają w wąskie łódki ' ł a t w o w y w r o t n e k a n o e którymi wjeżdżają w łany r y ż o ­ w e g o s z m v a r u ' W każdej łódce sa 2 osoby j e d n a s t o i n a ' d z i o b i e i za pomocą długiej r o z w i d l o n e j żerdki p o p y c h a i k i e r u j e łódka d r u g a z w y k l e k o b i e t a ( s q u a w ) s i e d z i w środku łódki i d w o m a p a t y c z k a m i stracą dojrzałe n a s i o n a n a d n o łódki N a s i o n a suszy sie "następnie n a słońcu rozkładając ie n a skórach k o c a c h l u b b r z o z o w e j korze P o k i l k u d n i a c h oraży sie n a s i o n a w w i e l k i c h żelaznych kotłach a b y ie n r z v - o l o w a c ' d o d'ilszeeo oczyszczania' O d b y w a sic l o DO o r o s t u w w y k o o a n y c h w z i e m i d o l a c h w v S o n y c b T s k ó r ^ n i w któryrł n r z S T n l n n i c o k l z i e b sie \ S « ort łusk ^ ^ ^ ^ i T \ ^ ^ ^ ^ ^ ^ T J ^ x ^ 7 \ - x T m w Urn smtsóh o^vVzV^ soosóh , r z y s z c z , n i , , i n n t E L , , dn .'e m n r l n k r o w ełe W 5 v n i ż O r z V u>lc\u m i t v n ndhnie Z i Hko i i ™ ' P rvln d/iiilffo n t l i d o f N n 2 w S I S к t ш - о ? t i ikZ' m i n Г i H r S W i n n S « ^ O K IP f T ' l / n,f ь г i C ^ i s i e j ^ stair ^ c o m n i ) w r o k u 1634, dokąd przybył, z wybrzeży A t l a n t y k u . Według t r a d y c j i indiańskiej szczep M e n o m n u jest o d iiiepam.ętiiych czasów związany z Z i z a i i ą . S a n i c h n a z w a znaczy «lud d a k i e g o ryzu». W i e r z o n o n a ­ wet, ze g d y t y l k o M e n o m m . osiądą w jakiejś o k o l i c y t o d z i k , r y z u k a z u j e sie t a m , a z n i k a g d y ją opuszczą. Żyli o m wyłącznie z m y ­ ślistwa , roślin n i c wymagających u p r a w y . W y s o k o c e n i l i Z i zan.ę, uważając j ą za d a r d o b t y c h bogów i z tego p o w o d a s t a n o ­ wiła o n a podstawę uczt r e l i g i j n y c h . и1дг. W r. 1852 R z ą d F e d e ­ r a l n y przydzielił n n leśne obszary n a d W i l c z ą Rzeką ( W o l f R i ­ v e r ) , к ore d o ckis zamieszkują j u z m e j a k o - l u d dzrkiego r y z u » , łecz j a k o r o b o t n i c y l e s m . W �г 407 W dzisiejszych stanach W i s c o n s i n i Minnesota w w i e l k i e j d o l i n i e znajdują się niezliczone płytkie j e z i o r a i l e n i w e s t r u m i e ­ n i e , które b v l v r a j e m d l a czerwono s k o r y c h , dostarczając n i e w y ­ c z e r p a n y c h zasobów żywności. Poza d z i k i m ryżem, r y b a m i i z w i e ­ rzętami w o d n y m i , okolice te obfitowały w zwierzęta lądowe, ce­ n i o n e l a k dla'mięsa, jak i skór. T o Leż t e r e n y le były p r z e d m i o ­ t e m n i e u s t a n n y c h , k r w a w y c h w a l k pomiędzy szczepami S i o u x i C h i p p e w a W r e s z c i e w r "l862 r z a d oddał > n i e p o d z i e l n i e C h i p ­ p e w a D z i k i ryż dostarczał żywności z d r o w e j łatwej do p r z e c h o ­ w a n i a i przewożenia R y ż w »otowaniu p e r n i i c i e i mała ilością można w e l u l u d z i nakarmić co o d p o w i a d a Gościnnemu c h a r a t e r o w i I n d i a n : n i e o c z e k i w a n y / a zawsze m i l e w i t a n y gość n i e s n r a w i kłnr.ntu ffdvż w y s t a r c z y dolać w n d v do knfła 'ahv «estei b r v i d l a w s z y s t k i c h starczyło ' U l u b i o n a p o t r a w a c e n i o n a n a w e t orzez białych iesl^ «lassamanonny> t i b n i a 2 t d t i k ^ o n - ż u k u kurvdzv r v b ' 1 3 h ш е т R v • r o z g o t o w a n y rm n\iaz"e z a s t e n u i e I n d i ^ Z сЫеЬ i n ^ a S na sucho dostarcza n i e t v k w ^ r S r ^ Umlcinym P«^«iema tt u b oo tt nn ii uh mliicz zJymm lroo D Rozprawka i l u s t r o w a n a jest pięknymi f o t o g r a f i a m i , N i e m n i e j podkreślić należy, że l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u a u t o r n i e w y ­ czerpał. J. D. JOHN GILLIN, «Мое h e a P e r u v i a n C o a s t a l C o m •ro u n i t v » . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , I n s t i t u t e of Social A n t h r o ­ pology. P u b l i c a t i o n No. 3, W a s h i n g t o n 1947. ••I. Ł 9 • O k r e s , o d o s t a t n i c h l a t p r z e d w o j e n n y c h począwszy, c h a r a k ­ t e r y z u j e w z r o s t z a i n t e r e s o w a n i a etnologów p ó ł n o c n o a m e r y k a ń ­ s k i c h z a g a d n i e n i a m i A m e r y k i Południowej, p r z y c z y m rolę p r z e ­ w o d n i a g r a S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n . N a j l e p s z y m tego w y r a z e m jest ^ i n i c j o w a n i e m o n u m e n t a l n e g o dzieła. ^ H a n d b o o k of" S o u t h A m e r i c a n I n d i a n s * , w y d a w a n e g o "z udziałem północno i południowo-amerykańskich u r z o n v c h * którego d w a p i e r w s z e t o m y już sie ukazały ' P o tej samej l i n i i zainteresowań i d z i e seria w y d a w n i c t w nod'ietvch przez I n s t i t u t e of Social A n t h r o p o l o g y , 'której t e c i m 7 k o l e i t o m e m jest książka G i l l i n a «Moche a P e r u v i a n Coastal C o m m u n i t y . . ^ T e r e n e m zainteresowań G i l l i n a jest osada Moche, leżąca n a p a c y f i c z n y m wybrzeżu peruwiańskim, około 7 k m o d s t o l i c y d e p a r l a m e n t u T r u j i l l o . Mocheros, mieszkańcy osady Moche, r a s o w o r z J ' * 1Ш- �408 wykazują duży jeszcze procent k r w i indiańskiej. J a k k o l w i e k sa chrześcijanami, mówią po hiszpańsku i k u l t u r a l n i e n i e w i e l e róż­ nią się od sąsiadującej z n i m i ludności hiszpańsko-peruwańskiej. uważają s i ę ' j e d n a k za I n d i a n i s i l n i e zaznaczają swą odrębność. P o d s t a w a odrębności i .poczucia wewnętrzne i łączności jest gospo­ d a r k a k o l e k t y w n a , obe m u j a c a w s z y s t k i c h mężczyzn, r o d o w i t y c h Mocheros. a będąca przeżytkiem czasów p r z e d k o l u m b i j s k i c h . ' I n s t y t u c j a g o s p o d a r k i k o l e k t y w n e j jest j e d n a z n a j c i e k a w ­ szych f o r m u s t r o j u społeczno-gospodarczego P I d . A m e r y k i . I s t n i e j e Lam s i l n i e rozwinięte poczucie własności p r y w a t n e j z i e m i , z a b u ­ dowań i w s z e l k i c h .ruchomości, wspólną n a t o m i a s t jest praca w s z y s t k i c h meżczv:zm p r z y u p r a w i e pól, b u d o w i e i u t r z y m y w a n i u urządzeń i r y g a c y j n y c h o r a z p r z v b u d o w i e domów. T a p o z o r n a sprzeczność poczucia własności przedmiotów m a t e r i a l n y c h i wspól­ n o t y p r a c v p o l e - a na prześwdadczeniu o zupełnej i c h niewspólmierności' P r a c a " j e s t w pojęciu Mocheros czymś zapełnię o d m i e n ­ nym czymś n i e w v n . W n v n v m n a p r z e d m i o t y m a t e r i a l n e l u b i c h s y m b o l , pieniądze.: Pracę można oddać t y l k o praca. W części p i e r w s z e j , obejmującej zebrany materiał, a u t o r n i e p r z e p r o w a d z a j e g o s e l e k c j i . X a równi t r a k t u j e n p . a r c h a i c z n e l o ­ dzie plecione z " t r z c i n y , używane w rybołówstwie m o r s k i m , j a k i lodzie b u d o w a n e z i m p o r t o w a n y c h desek p r z e z s p r o w a d z a n y c h majstrów, l u b f a k t , że czas m i e r z y sie w e d l e przelatujących 'sa­ molotów pasażerskich l i n i i l o t n i c z y c h F a u e e t t a . D o p i e r o w o s t a t n i m rozdziale stara się a u t o r w v l a e z v c z c a ­ łokształtu k u l t u r y M o c h e e l e m e n t y p r z e d k o l u i m b i j s k i e , w p ł y w y k u l t u r y s i e r r y i ' w p ł y w y e u r o p e j s k i e d a w n e i współczesne, przv c z y m dochodzi do k o n c e p c j i k u l t u r y m i e s z a n e j , d l a której u r a b i a t e r m i n k u l t u r y k r e o l s k i e j ( h i s z p . «'criollo»). 1 K u l t u r a .kreołska. z d a n i e m a u t o r a , jest syntezą elementów c z e r p a n y c h z różnych źródeł, między i n n y m i z r o d z i m y c h k u l ­ t u r indiańskich. Hiszpańskie piętno "jest t u j e d n a k l a k ' s i l n e , że na całym obszarze A m e r y k i Łacińskiej jesL ona n i e m a l j e d n o l i t a . I d e o l o g i a jej jest raczej h u m a n i s t y c z n a , ' z p r z e w a g a l o g i k i i d i a ­ lekt y k f naci e m p i r y z m e m i p r a g m a t y z m e m . S ł o w o posiada w i ę k ­ szą wartość niż rzecz ( s t r . 151—452).' W l y m o s t a t n i m w i d z i a u t o r p r z v c z v n e z j a w i s k a że idee sa chętnie i wchłaniane przez kulturę Li-eolską 'niż w y t w o r y m a t e r i a l n e i towarzyszące i m t e c h n i k i . K u l l u r a M o c h e jest, z d a n i e m a u t o r a , typową kulturą k r e o l - Sierra - górskie partie Peru. stosunkowo dobrze i o klimacie chłodniejszym niż okolice nadmorskie. 1 nawodnione = .'Я 'l' .'Mi » - — — = i �mi \ ska. Szczegółowa j e j a n a l i z a daje o b r a z m e c h a n i z m u p o w s t a w a ­ n i a i części składowych k u l t u r v k r e o i s k i e j . W b a d a n i a c h G i l l m n i e "odrzuca, w p r a w d z i e m e t o d e t n o l o g i c z n v c h , polegających n a bezpośrednim k o n t a k c i e z badaną l u d ­ nością, za najwartościowsze uważa j e d n a k ankietę i statystykę.. Sadzi ( s i r . 2 — 3 ) , że. byłoby wielką pomocą d l a n a u k i , g d y h v ' w s z e l ­ kie z j a w i s k a k u l t u r o w e mogły być z r e d u k o w a n e do procentów.. P o z w o l i ł o b y l o n i e t y l k o n a dokładniejsze u s t a l e n i e p o z y c j i r ó ż n v e h z j a w i s k w całokształcie k u l t u r y , ale także dostarczyłoby b a r ­ dziej precyzvj.nvc.il p o d s t a w d l a z m i e r z e n i a zachodzących w n i e j zmian ' ' ^ ' A. Kowalska «G o u l o u г о ГС u 1 l u r e i n I n d o n e s i a » b v R A Y M O N D K E N N E D Y . F r o m the S m i t h s o n i a n R e p o r t for №3, pages 5 1 3 — 522, S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n W a s h i n g t o n . 8«, 1 m a p a , VI t a b l i c . Z w i e l u względów w y s p y I n d o n e z j i sa b a r d z o c i e k a w y m m a ­ teriałem d l a etnologa. T u : b o w i e m z n a j d u j e m y początki'historii człowieka. J-awajczyk, który żvł s e t k i tvsiecv l a t t e m u jest p n i e m genealogii- I n d o n e z j i , a d o p i e r o później n i e z l i c z o n e fale p r z y b y ­ szów osiedlały się n a w y s p a c h . P r z o d k o w i e p i e r w o t n y c h m i e ­ szkańców T a s m a n i i i A u s t r a l i i , M e l a n e z j i i P o l i n e z j i w i e k i t e m u przeszli przez I n d i e W s c h o d n i e S p l o t y h i s t o r i i sa t u b a r d z i e j z a ­ gęszczone niż . . d z i e k o l w i e k i n d z i e j i n n y m z n a m i e n n y m f a k t e m iest' że do dziś zachowały sie w s z y s t k i e h i s t o r y c z n e w a r s t w y j ' ż e ' w ś r ó d 'różnych szczepów t u l i y l c / v c h w i d o c z n e sa ślady w s z y s t k i c h c y w i l i z a c j i które t u w przeszłości istniały Sposób ży­ cia ' k o c z o w n i c z y c h szczepów n a S u m a t r / c ' i R o m e o ' jesl p r a w d o ­ p o d o b n i e n i e n a r u s z o n y , , o d b i c i e m ogólnych warunków życia n a u c h i o e l a . - u s m z e d ' W tvsiecv l a l i t a k i e s a m e w s o r v starożytne i k u i t u r y można znależY wśród n w c h szczetrów T a k wiec o b e n i a I do e / i i e s f i ^ b ^ iacуm o W roz N4 i n t-m?eiv/e СУwi izac i Jest t o i e d n a z ' n i e l ^ z m X c z ^ Ś c i wbl nnżn a o h Ś o w iwać i e s z e z e T TWO i S s l S hvb f r7,i1\\Ze w i e l k b ' ' okre<d sV do , Г Г S b w. l x I n !em H , e n d e r s k a ^ d n i n is.'rae 1 k n l S a I . Г 1 а Н п е Tfoti i.lhv,L jednak S r v S ^ n i , r t z \ n n i k i e m w .zaennvsamu HV » 'l " к pci" H ^ u V t e j \-as 7 ,™ЫтР h , £ v louzmiej KUUU,\ Ku^ura ^ib Z JISI и 11 ч ne w ! ogionet" �-НО n i c szerokie zasięgi, o d n a j p r o s t s z e j w świecie do w v s o k o r o z w i nietej i dawno ugruntowanej cvwilizacji. Długo p r z e d świtem p i s a n e j h i s t o r i i p r z o d k o w i e I n d o u e z v j ezyków z a m i e s z k i w a l i te w v s p v , o s t a t n i p r z v p l v w późniejszych Matejczyków miał m i e j s c e około 2 tvsiace l a l' p r z e d C h r . J e d y n a obca domieszką o d lego czasu h v l i n i e l i c z n i H i n d u s i , A r a b o w i e , Chinczvey i ostatnio E u r o p e j c e . D w i e główne r a s o w e gałęzie lo wcześniejsi i późniejsi M a i a j o w i c Oprolo- i d e u l e r o - M a l a v ) , są o n i m a l i , ' o brązowej skórze i f a l i s l v c h l u b p r o s t y c h włosach. Lecz wcześniejsi M a l a j o w i e , p r z v h v l i z A z j i m a j a l v p b a r d z i e j k a u k a z o i d a l n v t j . niżsi, o b a r d z i e j krętych wdosach i węższych głowach. T y p późniejszych M a l a j ó w jest "bard/Jej m o n g o l o i u a l n y o g r u b s z y c h ' i J o s t v e h wdosach i b a r ­ dzo s z e r o k i c h t w a r z a c h . Wcześniejsi M a l a j o w i e , zamieszkujący przeważnie niedostępne o k o l i c e sa w większości n o a a n a m i u l e ­ gają o n i t y l k o c z c ś d o w o w p l v w o m " c y w i l i z a c j i h i n d u s k i e j i raahom e h m s k i e i b r a k i m postępowej k u l t u r y i zachowują starożytną n i - a n i z a c i e społeczna N a t o m i a s t późnie fsi M a ł a i o w i e zamieszkują nrzoważn e o b r z e ż a T»rzesz o n i - , e z s l n y w p ł y w h i n d u s k i sa wyznania mahomePinsldcX nos a d a i a duży zasób t e c h m k i w v t w o r c l ' j i o d d^iwiw f o r m y rządów. m P o m i m o lycłi różnic'jest w i e l e elementów j e d n o l i t e j k u l t u r v . J e d n v m z n i c h j e s t jeżyk. Z a w y j ą t k i e m t r z e c h ośrodków posłu­ gujących sie bliżej n i e s k l a s v f r k o w a n v m jeżykiem t z w . . p a p u a s k i i n . : . w s z y s t k i e l'udv I n d o n e z j i używają jeżyka o t v m s a m v t n podłożu I j . ' m a l a j o - i K d i n e z v j s k h n . Mało k t o . u r n i e czytać l u b p i ­ sać, ci co umieją posługują się starożytnym p i s m e m ' p o c h o d z e n i a h i n d u s k i e g o l u b a l f a b e t e m a r a b s k i m , jednakże m i s j o n a r z e i szkoły w p r o w a d z a rzymski. ' ' P o d s t a w a działalności gospodarczej j e s t rolnictwo, w nie­ których t y l k o jeszcze okręgach ludność żvje z myślistwa i z b i o ­ rów" d z i k i c h roślin. N a z a c h o d z i e u p r a w i a n y j e s t ' p r z e w a ż n i e rvż, w c e n t r a l n y m okręgu k u k u r y d z a , a n a w s c h o d z i e sago. U p r a w a k u k u r y d z y ' j e s t s t o s u n k o w o n o w a , d a w n i e j zastępowało ją proso. ( H o w n v m i zwierzętami d o m o w y m i sa psy, k o t v , k u r w ' świnie i kozy'- nnniei r o z p o w s z e c h n i o n e ' b v d l o i bawoły- w o d n e sa p o c h o ­ d z e n i a h i n d u s k i c h k o n i e i k r o w y - e u r o p e j s k i e g o . Rybołówstwo, na równi z r o l n i c t w e m j e s l podstawą w y ż y w i e n i a ludności. P r a w i e w s z y s t k i e d o m y sa prostokątne, z d r z e w a l u b b a r o ­ b u s u , k r y t e strzecha, często w z n o s z o n e n a p a l a c h . Są one czasem małe, j e d n o r o d z i n n e , l u b też o l b r z y m i e , mające s e t k i stóp długo­ ści. Poza t y m sa jeszcze d o m y różnych K p ó w пр.: sezonowe sza­ łasy ludów k e w z o w n i c z v e h , « u l o w e » 'okrągłe m i e s z k a n i a , pływające i . 4 '— �411 -chaty n a t r a t w a c h i domki o okrągłych l u b o w a l n y c h d a c h a c h . Kamień, r z a d k o używany d o b u d o w l i , służy d o w z n o s z e n i a o l b r z y ­ m i c h rzeźbionych pomników. D a w n e , m e g a l i t y c z n e z a b y t k i w s k a ­ zują, że w przeszłości używano k a m i e n i a do b u d o w l i przeważnie religijnych. W " c e n t r a l n y m Celebesie ludność u ż y w a k o r y , liści i m a t d o w y r o b u ubrań, t k a c t w o przybyło względnie późno. Obróbka m e ­ t a l i j e s t wcześniejsza i b a r d z i e j r o z p o w s z e c h n i o n a , w y r ó b m a t , koszyków i rzeźba z d r z e w a sa w y k o n y w a n e p r z e z w s z y s t k i c h . N a j b a r d z i e j p r y m i t y w n e l u d y noszą t y l k o p r z e p a s k i n a b i o d r a c h , w y r a b i a n e z k o r y , w niektórych o k o l i c a c h obywają sie n a w e t bez tego S t r o j e m n a t o m i a s t p o w s z e c h n y m jest s a r o n g i ' b l u z k a d l a k o b i e t a d l a mężczyzn sarong l u b ' s p o d n i e z k o s z u l a , w s z y s t k o z materiałów własnego w y r o b u l u b n a w e t n a b y t y c h . D o n a j b a r ­ d z i e j n o s z o n y c h ozdób należą f a n t a z y j n e p r z y b r a n i a - ł o w y k o l ­ c z y k i n a s z y j n i k i i pierścienie n a r e k a c h i n o c a c h Okaleczenia c i a ł a ' w celach e s t e t y c z n y c h jest n i e z m i e r n i e rozpowszechnione nrzew-Tmie o r z e k b w a n i e u s z u aż do n a d i n i c r n e - o r o z c i a m i i e c i a m a ł ż o w i n y i n i t o w a n i e zębów 'zdarzają sie leż sztuczne d e f o r m o ­ w a n i a d L v ta u o w a n i e f a r b a lub żywica i t p У a broń służą S Z*v/ ' nńec/c m równi z l u k a m i wiahówLmiPodró e !u p k cea cshi e w waskTclflódHcl a pizc-пом Drzenos loakacn, a tl oo w w a- ri yv w koszach na O r g a n i z a c j a społeczna z n a j d u j e sie n a t r z e c h p o z i o m a c h : 1) n i e l i c z n e nowoczesne m i a s t a , gdzie ludność jest częściowo z e u ­ r o p e i z o w a n a , 2) t u b y l c z e państewka, przeważnie n a w p ó ł n i e z a ­ leżne, f o r m a h i n d u s k i e j o r g a n i z a c j i sprzed 1500 l a t i 3 ) szczepowa l u b w i e j s k a społeczność, która jest najważniejsza p o d s t a w o w a j e d ­ n o s t k a o r g a n i z a c y j n a . Każda t a k a g r u p a Żyje zupełnie niezależnie od i n n y c h t a k p o d w z - l e d e m e k o n o m i c z n y m j a k i p o l i t y c z n y m , to samo o d n o s i sie do szczepów k o c z o w n i c ^ - c h P r z e w a ż a j ą c y ' s y ­ s t e m rządów t a k wśród szczepów osiadłych j a k i k o c z o w n i c z y c h jest d e m o k r a t y c z n y \ V o d z o w i e sa w y b i e r a n i za iz-oda ogólna n a ­ w e t ie/eli w z a d l e n u t r z y m u j e sie t y l k o w jednej -ałezi r o d z i n ­ nej - d v / n i e o d p o w i e d n i następca n i e m a szans v v v b o r u ' P o n a d t o rada w i e i s k a składa a<-a sie z a z w y c z a j ze wszystkich'dorosłych m e ż c / w n r z e c z y wiście k o n t r o l n i e c z v n v w o d z a E k o n o m i c z n e slowspólna w - b s n o l h z i e m i i . Х , ! ^ ^ ! ™ l l ^ n S w z » Z ^ rednostką socjalne jest п Х ш Г ^ slovlli N a r o d o w a r e l i g i a i n d o n e z y j s k a ' o p i e r a sie n a t r z e c h p o d s t a ­ w a c h : 1) w i e r z e n i a dotyczące s i l m a g i c z n y c h , 2 ) duchów w s z e l - �412 kiego rodzaju i 3) duchów przodków. N a w e t , gdzie d o t a r l v h i n ­ d u i z m , m a h o m c t a n i z m i chrześcijaństwo, utrzymują się k u l t y po­ gańskie i s i l n i e zabarwiają n a b y t e r e l i g i e . Siły m a g i c z n e w y ł a ­ niają -sie z k o m p l e k s u z d o b y w a n i a głów- l u d z k i c h , co jest o b o ­ wiązkiem, r e l i g i j n y m , o b l i c z o n y m n a w z b o g a c e n i e zasobów s i l d u ­ c h o w y c h społeczności, przez ' z d o b y w a n i e " od i n n e j społeczności g ł ó w ' i n a d p r z y r o d z o n y c h sił кlóre'one rzekomo posiadają W i e l e ceremonii dąży do t e » o s a m e - o celu l j . z d o b y w a n i a i pow'iek.van i a sił m a g i c z n y c h znajdujących sie w e wszechświecie Celem t e - o jest "łownie leczenie c h o r y c h u l e c z a n i e p l o n ó w itp lecz używa się też czarnej m a - i i p r z e c i w k o w r o g o m W i a r a w d u c h y d o b r e i złe m a n a celu z j e d n a n i e sobie przychylności p i e r w s z y c h i z w a l ­ czanie z l v c h zamiarów drugich B a r d z i e j p o p u l a r n e s a ' d u c h y niż vze f z i e n i i w o d y p o w i e t r z a o' jako a w i e i Z e p n e Z i o w i e k a N-iiważnieiszym i e d n a k k u l t e m iest cześć o d d a w a n a d u chom^ u i X e к ^ s ^ T ^ i & l ^ h S L S kami m i e d z y ż y l t y m f n h 1 n i f d u c h . n rib'Eo ZhTZ^^Ć S S 7 leYn haw-y с 7 с Г ^ In -Ł у v i ,Z ĆZ !Z ń n rv. „ ! ! , ! • ! ,.ь Fi У nl. bvć , w J n ,i!r B " uZL • ' m i 112\ 1 Z Z- ,ь ^ п . / T y } d u i z m szuzy się w lia-lt, m a h o m e t a n i z m (w_ m z i y d i s t o p n i a c h ,czysLosci»), na S u m a t r z e , J a w i e i n a wybrzeżach ł b r n e o , Cele­ bes; chrześcijan j e s l t y l k o około Ж tysięcy, z których t y l k o p o ­ l o w a to tubylcy a c h r z e s c . j a i i s t w o r o z k i z c w i a się wsrod plemion, do kitory.ch h i n d u i z m i m a h o m e t a n i z m jeszcze n i e d o t a r t y . T a k więc na w s c h o d n i c h w y s p a c h i w g l e b i większych l ą d ó w zachowały sie n a j d a w n i e j s z e o k a z y rasy i k u l t u r y . W b a r d z i e j do­ stępnych 'okolicach zachował się l v p wczesnych Malajów, a poziera k u l t u r y jest średni. N a t o m i a s t n a wybrzeżach -zachodniej I n d o n e ­ z j i t a k l v p v j a k i k u l t u r a sa n a j b a r d z i e j nowożytne. Jadwiga Dembińska H . G. D K I G N A N . « S i a m l a n d o f f r e e m e n . , S m i l h s o n i a n I n s t i t u t i o n , W a r B a c k g r o u n d studies N o 8, p u b l i c a t i o n 3703, W a s h i n g t o n 1943. 8", s t r . 4 n i b . + 18 + 2 n i b . , 1 m a p a , 8 tab!,. (16 f o l . ) . o ! I * —' l Rozgrywający się d r a m a t ludów i n d o n e z y j s k i c h , walczących niezależny b y t p o l i t y c z n y i .zrzucenie u c i s k u ekonomicznego. ~. v �413 laczv się ściśle ? d o j r z e w a n i e m i c h s a m o w i e d z v n a r o d o w e j . Jesl l o d o w o d e m , żc w kręgu malajsko-chińskim 'dojrzewają -brze­ m i e n n e w następstwa p o l i l v c z n e w y p a d k i , które ' j e d n a k k o r z e ­ n i a m i s w o i m i sięgają /ę-boko w z a g a d n i e n i a etniczne. N i c w i e c d z i w n e g o , że w l i t e r a t u r z e a n g l o s a s k i e j mnożą sie rozmaitego t y p u o p r a c o w a n i a tego p r o b l e m u , t u też należy r o z ­ p r a w k a m i . G. D e i g n a n a o S i a m i e . A u t o r w sposób przystępny, p o p u l a r y z a t o r s k i daje synte­ tyczny o b r a z całości, szkicując' w a r u n k i ' geograficzne, historię k r a j u , skład e l n i r a w , gospodarkę i sytuację "''polityczną. W ujęciu t v m półwysep M a l a j s k i r v s u j e sie j a k o pomówi, przez który p r z e ­ walały się różne l a l e ludów znęcone b o g a c t w e m kraju). Ód pół­ nocy wdzierały się l u d y M o n g o l i i , o d północnego w s c h o d u l > r a w i d z i którzy k r a j s k o l o n i z o w a l i , a następnie m i s j o n a r z e b u d d y j ­ scy N i e bez w p ł y w u pozostały na ia^dv m o r s k i c h piratów K r y ­ s t a l i z o w a n i e sie świadomości n a r o d o w e j t a k i c h ludów, j a k Мой, A n n a m i c i Shan L a o S i a m przerwała w X V I w i e k u i n t & r w e n c t a państw e u r o p e j s k i c h P o r t u g a l i a H o l a n d i a F r a n c j a i A n g l i a r o z ­ poczęły walkę o b o g a c t w a k r a j u W r e s « r i e półwysep n i b y G a l i a starożytna n o d z i d o n v został n a t r z y strefy p o l f t v c z n - П ' a n i e l ­ ska w s c h Khńa B u r m c Shair' П francuska /a h o d n i obein и 4 Kambodże \ n n a m ' i w i e l k a cześć o b - tzrr w źtrn śn e • n o m edzy S i l ludzi 1 1 т Ь '™ 'iiińl n ^ c a r s t w e u n m e hk\ch S h m ' I r ai t a k i e roz7zł<mko 4w L m w e f fil rokuWH) h " SnXSr ,ЗГ ™ I womie 'z*.\ L „ С f n n u u - T s ^ , ^ ^ ^ ^ ^ ^ ń ^ ] /;иш o w . doprowadź, p r a w d o p o d o l m . e do le„o. м M a i m z с у staną się z n o w u ' i w o l n y m l u d e m * . S i a m nowoczesny, to S i a m c e n t r a l n y z B a n g k o k i e m (800 t v s . l u d n . ) , j a k o s t o l i c a królestwa, założona d o p i e r o w X V I I I s t u l e c i u , c e n t r u m n a u k i , s z t u k i i ząbkującego przemysłu. T u t a j w z d u m i c w i a j a e v m p r z e c i w s t a w i e n i u stoją n a p r a w i w siebie stary S i a m i n o w e ' T h a i . D o n i e d a w n a ludność .poza stolica prowadziła życie n i e w i e l e różniące się o d życia przodków. O b r a cało sie o n o ' w o k o ł o sadzenia, u p r a w i a n i a r o l i i żniw, p r z e r v w a n v c h d o r o c z n y m i uroczystościami r e l i g i j n y m i , Nędza w zachódn i m z n a c z e n i u , bvła n i e z n a n a . P o m i m o tego, że przeciętna r o dżina m a ł o miała do c z y n i e n i a z. pieniędzmi, j e d n a k d o m b a m b u s o w y można było zbudować w d w a d n i . D r z e w a owocują t a m całe r o k . u b r a n i a w y r a b i a sie w d o m u , o b u w i a mało s i ę ' n o s i . } fc" Ppfk:. fiŁ Шш\ : �415. 414 , „ „ , - o s / v U i sie wzdłuż d o l i n y r z e k i S a l w i n , m i e I Ш У И każdy m i e s z k a n i e c p o s i a d a trochę «runlu l , , h m , , • n a s t i a . Kes-oa д i c z a . Głównymi g r u p a m i zamieszkujaw y k a i k o w a n i a .kawałka l a s u w bo zaludniomf n b f r T Л Zl S i a m sa- T h a i ( > w o l n i l u d z i e » ) c z y l i właściwi S i a m d a t k i sa n i s k i e można je spłacić, p a r o m a d " i r i a y ft ^ n o w i ł w ostatnich Ы а с Г ^ С - " c i i ^ S ^ - v r e s z t k i szczepów, które g e j £ t l р и 0 Z D 1 l u b v s I a w s r o d ludności w i e j s k i e j stanowiącej z n a c „ ; S ' ^ ? ^ S i a m u . PPo, sdt a„ n o w i o n o „u .pTr a' w. i a - ш szkańców Sh»m„ J...,.-„__ ^"ększosc m i e - b a w e ł n ę , zaprowadzić systematyczne n a w a d n b n i i \ . dla e n e r g i i e l e k t r y c z n e j , podnieść r o l n i c t w o i b „ , ' i T"T 2ró" pewnić — r o l-n=i k• o m zbyt,'dbać o zdrów iT L l o-otiowlę 1 n1 \ bydła, v ' za przeszkodziła w z r e a l i z o w a n i u t y c h jirojektów " ° a 2 4 f / n a ( 2 n s ę 1 , L h U I z a 1 t y l o ń 3 2 a W j n r w ' T h a i , i Shan, p o c h o d n y od Lao-Г1a с ' XIV w s c. h o d n i e j części KH, ,umr imv .y . WWł a ł aśścci w i waa hhi si st toor ri ai a b^i a m u" s p i^* * ^ ^ л » .w Test m a n a zz «Pongsawadon «Pongsawadon M Шu aa n Nu IUKJ ^ - ^ j w jest znana n gg N « aa»» ^^ O^CoZ n v c h zU i KLS, Jest to zbiór a n,cszartNcn ych z o p i ­ ~" urzędowych sprawozdań z m i e s z™ sem c u d o w n y c h zdarzeń. I n t e r p r e t a c j a t y c h z r o d c l * s k a z u e, ^ S i a m z a m i e s z k a n y p i e r w o t n i e przez l u d w y w J ^ > £ szczepu M ó u - K h m e r , który osiedlił się w s r o d * ^ ^ i hod^v przynosząc ze soba religię i z w y c z a j e 3 * ^ ^ ^ , , p o m o r z y ł y się .państewka stale w a l c z y d L n i U Z d ь n o n i s l ( n v dał zarys k o l o n i z a c j i p o i w v s p u Г j S Ц Й Т ^ starszą w a r s t w a I m ł n n L ^ L J : > ^ ' " " e j . Naj •starszą warstwą ludności s t a n o w i N g o z a m i e i k n ^ T , - ' \ w y s p u M a l a j s k i e g o , karłowata c z a m o s k ó r l i t t f i ',' ? ° m i e d z y sobą. . . . , • . . „uiacvch i w o spokrewniona z t u b v l c a m w v s n S l / ? ' ~ D a l s z a część p r a c y poświęcona jest I f " " ^ / ' ^ г F i l i p i n . A u t o r >rzvp-,szcza że ies\ o fń™ V " W * " sobie królestw. N a j s t a r s z y m było S u k h o t a i , kto. с wątpliwie j e d n a k k u l t u r o w a w a r s t w , L ™ . ! " E t y c z n a . Nie¬ n r z e d C h r y s t u s e m było sporą wioską położoną n a pomoc o , ....... . _ « d wa-istua ta odpowiada l u d n o - i razniejszc«o B a n g k o k u . W i o s k a pomału p r z e k s z l a d i a l a g sno-paleolitycznej Ostateczn , 3 Г ? ' ' « Ь и м И wczes t w ^ " w r ^ z c i c królestwo przez s y s t e m a t y c z n y podbój t r u d n e , ze w « l « | „ , u b Ł lozw.ikłan.e lego z a g a d n i e n i a jest W y s ł a n n i c y cesarza chińskiego w M I w . w s p o m i n a j ą ze k r a r czej późny n e o l i t ' w y k o p a l i s k , które reprezentują r a ¬ z a m i e s z k a n y l ) v l przez ludność zajmującą się P ^ e w a z r IL^ P ^ . ^ o slatnich k i l k u tysiącleci przybyła d n m a f.,,, , rv7„ i w y r o b e m c u k r u , w sposobie życia m a i o . ш . . * . ^ v dow p o c h o d z e n i a mongolskiego', która usuwając n m , i , ! Г IZe szych mieszkańców S i a m u . A r c h i t e k t u r a , k l o i c j siady je n e g r i l o s w gory, zajęła i c h m i e j s c e , i stworzyła t o r ^ . ? - y ' r TZ n o z o s l a l v , p r z y p o m i n a trochę zdegenerowaną j u z a y h U e k Amiam; h p o t o m k a m i są Мой, A n n a m i c i m i e ś , л " г ? " i m - f n K Kambodży. Królestwo to doszło do szczytu swej y o l L i dzy, j a k też l i c z n e półdzikie m n i e j s z e szczem- : ™ l w Р о с т к и X I w . Obejmowało ono większość państwa L a o n a P r a w d o p o d o b n i e d w a c z y t r z y tysiące Ы ^ ^ ° " nółnocv i w s z y s t k i e południowe królestwa M a m u ' " f ^ p r z y b y c i u М о й - A r m a n i , 'przewaliła sie n r i ź ь я ' ™° ° f>r,ez I c z e n K h m e r . M i e s z a n i n a tych szczepów dala początek l w u d o l i n y I n r a w a d i fala i v b e o - b u r m a ń s £ E , Л , T b ! f r i l i S i a m c z v k o m . W X I V w. największe znaczenie m ak, szkańcom J h i r m y . D o p i e r o stos.ml пъп i V Р«ив1ек m i e b ^ L t w o U y m h i a ' k t ó r e zjednoczyło wszystkich S r a m c z y k1 o' w łr.1tak, szczepu CYan. M e o i t p . ) w y g n a n e w 3 ; ^ ™° ^po­ królestwo rt\uui . J ^ w o ; . « dwóch naslępż e n w « l i sławić c z o b potężnym sąsiadom. ,-slkicb S i a n i c z y k o w t a k , l i t y c z n y c h , przy-łiyjy do S b r r m t v s ? - w " ° P ł o d ó w pociągu dwóch naslępwają z d a l e k i e j póinocy l i d y 1 е Г 8 - ^ * °pły ^ W v i c l ^ w \ u d d v z i n "ostatecznie zapanował w całym k r a j u ^ Podczas g d y Мой i K h n i e r ' a s i c d l a i r ' s i e лг> l i l k t m y c h w i e l k i m .koszt.-m m i a s t a c h powstały w s p a n i a l e częscach I n d o c h i n , p o w o l i wznosząc sie ze s i a l u i ' npołudniowych nH^" "' '^ •К w s t y l u który d o d z i s i a j u t r z y m u j e się w S i a m i c . w p ł y w e m kolonistów i I n d i i , szczepy które za i r ź o s H w r —° w t-VT F u r o n . ; . a c z ^ n a interesować się S i a m e m a p i e r w s z e lan . „.„,..„.,. vary się w góry, wpadając p o d j a r z m o n o w o p r z t - h X o T' miejsce J J zZunuir aJj m u4j e H n ou Г ' d -i a . -W połowie w a h HX V - II Iz.e'w „w pf rł ay n wcyu sfcrya nkcaut -o_ J'ego u d u z północy z n a d J „ g 4 e , i ? a n e g ^ d Z £ Z i Z V ' i s j^ onо a r z»e osiedlają s,e w А л " 1 Ь ы . ^ , е ^ hecy' mш rt M być ba a rr d d zz oo ll ii cc zz n n ii ,, gdyż gdyż zakładali zakładali к ^ 1« ,« Г '' T/ Г skie staja się coraz silmejsze. L e c d _ ^ e nie A iuussiieelhi h yc b , '; i \-^ ;nzonc"zostaia w i e l k i e r e f o r m y : zniesienie n i e s w e j własnej o j c z y z n y i dążyli do o n a n o w a n а Д1 1 ^ * ^ X I X w. w p r o w a ° ^ " J. rozpowszechnienie oświaty, nakze i c l i zamiłowanie do życia k o c z o w n i c z e . ! V n „ н w o l n i c t w a , sądy nieza , ^ . j y się w w i e l ^ szcie i c h u p a d e k . W X I I I \ . p o w a ł o wreręgularna^luzba * ° J ^ • j ^ i nowoczesnego państwa. pokonał i c h i rozproszył w c w s z y s t k i c h k i m n W h г ' w A s a n , i n n i w H u r m i e , gdzie przez d w a S 5 T ] T * 8 0 S ) n i k t i l I z J g t M t h r p U t m 8 Ш 1 п Ł n n a s l e u ; Ш 3 f l u ) J W p C v a i a c l s i e a w a u W u l b o s t w 1 u i a ; П c Ł a J 3 C e п Р m 8 r y е P W 2 t l l u ż 1 : J J p c z y z n y ] e m w n a : u z 4 w i ż d 1 4 3 0 1 P w m a i e s c c z a m i e Н о Ь а W 1 n Z Ь Т а 1 S l a ] 4 w e n c e s a r z d l e P d n o l i l 0 p i r o n r l l J"p •^ . k Q l c (<J v : r z v c z y n i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/676b128183b8648525ff476d552399ff.pdf d3c45b0b42d391611b8ef4c526d0f33f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5151 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4779 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1948 t. 38 Description An account of the resource LUD 1948 t.37 s.416-450 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MUZEA STAN MUZEALIÓW ETNOGRAFICZNYCH T W I E WROCŁAWSKIM W 7 WOJEWÓDZ­ Pisząc w roku 1946 na n a m ó w i e n i e I n s l y l u l u Śląskiego refe­ rat pod t y t u ł e m « Z a g a d n i e n i a i potrzeby etnografii na Śląsku ś r o d k o w y m i dolnym* zwróciłem między i n n y m i u w a g ę na ko­ nieczność przeprowadzenia inwentaryzacji eksponatów etnogra­ ficznych, przechowywanych w dolno-śląskich muzeach regional­ nych i założenia we W r o c ł a w i u centralnej kartoteki tych zbio­ rów, ażeby tym sposobem umożliwić etnografom p r a c u j ą c y m na Śląsku szybkie i łatwe zorientowanie się, gdzie i czego szukać należy. W ciągu dwu lail, które od lego czasu minęły, rzucony pro­ jekt został prawie całkowicie zrealizowany. Badania terenowe przeprowadził Z a k ł a d Etnologii Uniwersy­ tetu W r o c ł a w s k i e g o pod kierunkiem piszącego te słowa, począt­ kowo z funduszu dostarczonego przez Instytut Śląski, od c h w i l i zaś gdy Dyrekcja tegoż przesltała u w a ż a ć owe badania za leżące w ramach z a i n t e r e s o w a ń Instytutu, w p ł y n ę ł a subwencja udzie­ lona na len cel przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony Za­ bytków, co pozwoliło pracę doprowadzić tak daleko, że dziś mo­ żna j u ż śmiało naszkicować obraz naszego stanu posiadania w za­ kresie muzealiów etnograficznych na Dolnym Śląsku, bez obawy, że jakieś nowsze znaleziska i odkrycia mogłyby zasadniczo zmie­ nić obraz nam znany. Drogowskaz, w e d ł u g którego przeprowadzone były badania s t a n o w i ł wykaz m u z e ó w , zbiornic, oraz miejsc, gdzie znajdują się zabytki, sporządzony przez W o j e w ó d z k i Urząd Konserwator­ ski. Wykaz len ustawicznie pęczniał, u z u p e ł n i o n y n o w y m i mel­ dunkami n a p ł y w a j ą c y m i z lerenui od podległych Urzędowi W o ­ j e w ó d z k i e m u o r g a n ó w powiatowych. W czasie, gdy rozpoczynano badania, na liście m u z e ó w i zbiornic figurowało niewiele ponad 25 -pozycji, w czerwcu 1948 roku było ich już 65. 7 �• 417 Załączona mapka ilustruje rozmieszczenie miejscowości na­ niesionych na m a p ę w e d ł u g ostatniego stanu tego wykazu. W 19 miejscowościach 'poszukiwania d a ł y w y n i k negatywny , 8 nie zo­ stało zbadanych, gdy na dalsze prace b r a k ł o f u n d u s z ó w , zaś w 38 miejscowościach znalazły się mniejsze lub większe zbiory etno­ graficzne, k t ó r y c h opis znajdzie czytelnik w niniejszym artykule. a 3 1) Żarów, Śląska, 2) Ż a g a ń , 3) K o ż u c h ó w , 7) B i a ł o b r z e z i e , G ó r a , 12) Wąsocz, 17) C h o j n ó w , 4) N o w a 8) S z p r o t a w a , S ó l , 5) K o r o l a t , 9) Chwarzyce, 6) S ł a w a 10) G ł o g ó w , 11) 13 L u b i n , 14) Ś c i n a w a , 15) Z g o r z e l e c , 16) B o l e s ł a w i e c , 18) O ł d r z y c h ó w , 19) L u b a ń , 20) N o w o g r o d z i e c , 21) L w ó ­ wek, 22) Z l o t o r i a , 23) L e g n i c a , 24) D u n i n ó w , 25) M i ę d z y r z e c z , , 26) Ś r o d a , 27) Strzegom, 28) J a w o r , 29) S z u n ó w , 32) Z a m e k T s c h o c h a , 33) S z k l a r s k a nuni, 36) C i e p l i c e , 37) K a r p a c z , 30) B o l k ó w , 31) G r y f i a 38) K a m i e n n a Góra, 39) Solice 40) W a ł b r z y c h , 41) świdnica, 42) S o b ó t k a . 43) C h o j n y , 45) Szymrych, Bystrzyca, 54) Strzelin, Oława, 46) Opornica, 50) L ą d e k 47) K ł o d z k o , Zdrój, 44) D z i e r ż o n i ó w . 48) N a r o ż n o ( B o ż k ó w ) , 49) ( L ą d o k ) , 51) Z ą b k o w i c e , 52) Z i ę b i c e , 53) N i e m c z a , 55) G ł ę b o k a , 60) N a m y s ł ó w , 56) M a ń c e , 61) B i e r u t ó w , 57) D o m a j o w i c e , 62) W r o c ł a w , 58) B r z e g , 59) 63) T r z e b n i c a . O b o r n i k i , 65) W o ł ó w . Lud, т. XXXVIII Góra, P o r ę b a , 34) J e l e n i a G ó r a , 35) P a u l i - 27 64) �418 1. B i a ł o b r z e ż i e (Bytomek). Zbiory muzealne w budynku przedwojennym, pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego: 1 pług, 1 skrzynia malowana, 8 dwustron­ nych form do p i e r n i k ó w z p r z e ł o m u X V I I i X V I I I wieku, 2 formy z podpisami «Martin Boreke 1667» i «Hans Chiristof Borek 1713». 2. В o 1 e s ł a w i e c. Zbiory tymczasowo zmagazynow ane, budynek przyszłego muzeum w remoncie. Znaczny zbiór ceramiki (około 120 sztuk), na który składają się wyroby gliniane, kamionkowe (tak zwane na Śląsku «bunoloki»), kafle i fajanse. T r o c h ę w y r o b ó w ś l u s a r ­ skich (kłódki, zamki, okowy), łyżwy drewniane ;z ż e l a z n y m o k u ­ ciem, z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : szczeć, 2 przęślice stojakowe, uszkodzony kołowrotek, z mebli: łóżko z baldachimem (z d a t ą 1802), ze siztuki: Pieta, rzeźba z resztkami polichromii (wys. 75 cm) i obraz na szkle, o temacie świeckim z połowy X X wieku (format 30X42 cm). Z k u l t u r y l u d ó w egzotycznych 1 para pan­ tofli chińskich. 7 3. B o l k ó w . Muzeum mieści się w zamku przy u l . Bolka, jest u d o s t ę p ­ nione dla publiczności. W muzeum znajduje się skompletowane urządzenie izby włościańskiej (łóżko z baldachimem, półka, ko­ łyska, kredens z datą 1830, szafa na naczynia, stół, 4 stołki z datą 1838, 2 półki wiszące, 2 łyżniki) ponadto 2 malowane szafy l u ­ dowe (obydwie z dalami 1812), 2 kredensy i szafa z datą 1734. Manekiny ze strojami ludowymi, pełny ubiór kobiecy i 2 męskie, około 30 czepków, 40 chustki kobiece do zarzucania na ramiona (dwie płócienne i dwie w e ł n i a n e ) , 3 bluzki damskie ( w t y m 2 wa­ towane), k i l k a sztuk m ę s k i c h kamizelek. Z przyborów do obróbki włókna z n a j d u j ą się t u : międlica, 2 szczeci do l n u , wijadła, motowidło, szpularz, kołowrotek malowany, i kompletne krosna t k a ­ ckie z zaczętym płótnem. W związku z l u d o w y m płóciennictwem poizostaje 11 klocków do drukowania tkanin. Ceramika reprezen­ towana jest przez k i l k a naczyń (między i n n y m i fajansowych). W muzeum znajduje się koło garncarskie, a z drobnych sprzę­ tów i narzędzi domowych: prasa do sera, świecak, p r z y r z ą d do karbowania wstążek, trochę narzędzi do obróbki drzewa. Z hodo­ w l i 13 d z w o n k ó w dla krów. Ze zdobnictwa, 5 m a ł y c h skrzynek malowanych, jedna z datą 1771. 7 7 4. B o ż k ó w (dawniej Narożno). Składnica, w której specjalnie dla województwa dolnoślą­ skiego wyznaczony delegat Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony �419 Zabytków gromadzi zbiory muzealne zebrane w terenie l u b w trakcie likwidacji mniejszych zbiornic i zniszczonych m u z e ó w . W ś r ó d nagromadzonych w Bożkowie muzealiów znajduje się sporo zabytków dotyczących etnografii Śląska. Meblarstwo ludowe reprezentuje: 9 szaf malowanych (nie­ które datowane 1786, 1815), 4 kredensy (1763, 1828, 1830)1 7 s k r z y ń malowanych (r. 1716, 1795, 1806, 1860) z tego jedna ozdobiona ornamentem plastycznym. Ze stroju: 27 czepców śląskich (w t v m 7 z X V I I I w.), 2 czepki dziecinne. Do obróbki w ł ó k n a : 2 szczeci do czesania lnu, 4 przęślice, 3 kołowrotki (2 poziome, 1 pionowy), 1 czółenko tkackie,, 2 sno wadia, z zakresu farbiarstwa k i l k a k l o ­ cków do drukowania płócien. Ze sztuki z n a j d u j ą się w tej zbior­ nicy: 2 rzeźby drewniane (Madonna), 451 obrazów na szkle (w t y m 21 na tle lustrzanym), z których zaledwie k i l k a malowanych jest na tematy świeckie, z rzemiosła artystycznego: 1 skrzynia form do pierników. Z innych przedmiotów zanotowano tam 3 miechy do rozniecania ognia. Poza wymienionymi wyżej znajdoAvaly się w Bożkowie ob­ fite zbiory egzotyczne, które zostały już w całości przekazane do znajdującego się w stanie organizacji Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie. 4 5. В r z e g. Muzeum mieści się w zabytkowym zamku. Dział etnograficzny silnie zdewastowany. W muzeum znaj­ dują się: narzędzia do obróbki włókna: cierlica, szczotki do cze­ sania lnu, 3 kołowrotki, wijadla, motowidło, szpularz, krosna tka­ ckie. Do farbowania płócien około 20 klocków reprezentujących różne odmiany (czysto drewniane, drzewo + metal i czysto me­ talowe na drewnianej podstawie) i kształty (klocki kwadratowe do w y p e ł n i a n i a powierzchni, podłużne do drukowania k r a j ó w i c4viartki kola, z których składano środkowe motywy koliste), zbiór uzupełniają dwa k a w a ł k i drukowanego ręcznie płótna. Ubiory raczej małomiasteczkowe niż ludowe, reprezentuje kilka czepców, bluzek, i w i a n k i ślubne. Ze sztuki posiada muzeum bar­ dzo ciekawy obraz na szkle w formie tryptyku malowanego na jednej tafli, przedstawiającego trzy sceny z życia Chrystusa, kilka rzeźbionych świątków, oraz bogatą kolekcję form piernikarskich (54 sztuk). W ś r ó d ceramiki znajduje się kilka pięknych w y r o b ó w ludowych (gliniane misy) oraz kafle z polskimi napisami. Etno­ grafa zainteresują też przechowywane w t y m muzeum skrzynie kościelne, niektóre dłubane z jednej kłody z bogatymi kowalskimi ozdobami. �420 6. В у s t г z у ca. Zbiory dawnego muzeum zmagazynowane przy ulicy Sło­ wackiego n r 2 (budynek S ą d u ) . W zbiorach z n a j d u j ą się narzędzia do obróbki w ł ó k n a : 2 ko­ łowrotki, 1 przęślica stojąca. Ze sztuki: 7 obrazów na szkle (o mo­ tywach religijnych). T r o c h ę w y r o b ó w z żelaza kutego. 7. C i e p l i c e-Z d r ó j . Przy bogatym zbiorze ornitologicznym trochę okazów etno­ grafii egzotycznej. 8. С h o j n ó w. Zbiory mieszczą się w d a w n y m zamku. W zbiorach z n a j d u j ą się ludowe meble: 8 skrzyń malowa­ nych, niektóre iz; datami (1784, 1814, 1818, 1851), 6 szaf malowa­ nych z napisami i datami, j a k H . С. H . 1781, J. S. R. 1796, M . S. S. 1798, M . R. Z. 1818. Jedna (z roku 1807!) z widokiem osady fa­ brycznej. Dwa kredensy malowane (1801, 1822), łóżko z napisem .1. ( i . F. 1830. Dwie kołyski na biegunach (jedna z roku 1820), trzy krzesła (jedno malowane z roku 1825). Z odzieży znajduje się kilka czepków z fabrycznego m a t e r i a ł u .zdobionych koronką t i u ­ lową i w s t ą ż k a m i , j u p k i — krótkie bluzki kobiece z fabrycznego m a t e r i a ł u , drewniaki na płaskich obcasach, klamra drewniana do włosów. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kilka szczotek do l n u , wijadła, szpularz, 3 przęślice, 7 kołowrotków (malowane i toczone), 1 krosna tkackie i 4 czółenka. Z farbiarstwa: 2 formy do drukowa­ nia tkanin. W zbiorach tutejszych spotykamy dosyć dużo przed­ miotów z zakresu gospodarstwa domowego: tłok drewniany do ubijania kapusty, tarko drewniane do ziemniaków, dw a kosze plecione z w i k l i n y , przybory do świecenia, j a k : latarka drewniana, metalowe kaganki i świeczniki. Z rybactwa: jedna wiersza ple­ ciona, z hodowli: dzwonek dla k r ó w z żelaza kutego na drewnia­ nym rzeźbionym k a b ł ą k u z inicjałami i datą (1834). Sztukę repre­ zentuje 1 obraz na szkle o motywie religijnym (z datą 1776), oraz 10 rzeźbionych p r y m i t y w n y c h świątków drewnianych. Z zakresu rzemiosła artystycznego znajduje się tam 6 jednoczęściowych form drewnianych do p i e r n i k ó w (z tych największa około 1 metra w y ­ soka zaopatrzona w datę 1842) i 3 składające się z 2 części (1844) k i l k a drewnianych pudełek malowanych, laska z rzeźbioną głową Rubezahla i żelazna forma nożycowała do wyrobu opłatków. Z i n ­ nych przedmiotów wymienić należy łyżwy drewniane okute ż e ­ lazem. r �421 9. С h о j n у. Muzeum mieści się w zamku. Z muzealiów etnograficznych z n a j d u j ą się tu jedynie na­ rzędzia do obróbki włókna, a to: 1 przęślica stojakowa, czworo­ graniasta ozdobnie karbowana, 1 kołowrotek (typ pionowy), to­ czony, 3 szczotki do czesania lnu, 2 grzebienie do l n u i 1 pod­ stawa do przymocowywania szczotek do czesania lnu. 10. G ó i a Ś 1 ą s k a . Zbiory pomieszczone w Starostwie. W ś r ó d nich: rozebrany warsztat tkacki, k i l k a szczotek do czesania lnu. Z rolnictwa: pług, z innych: naczynie do wyrobu masła. 11. J a w o r . Muzeum mieści się w swym d a w n y m budynku przy ulicy Ogrodowej 18. W dziale etnograficznym: kompletnie u r z ą d z o n a izba wiejska wraz z p o l i c h r o m i ą ścian. Na powale p a j ą k ze słomki. Meble: 4 szafy malowane, stół, ława, wdsząca półka ścienna, kredens, łóżko z baldachimem, 4 stołki (jeden z datą 1836), 2 kufry drewniane obite blachą. K i l k a sztuk ubiorów k o ­ biecych składających się ze spódnicy i bluzki, 2 dolnośląskie «sukienki», chustki na ramiona i ponad 50 sztuk czepców. Z cera­ m i k i : 2 gliniane naczynia na trójnóżkach, k i l k a g a r n k ó w g l i n i a ­ nych, gliniany podkurzacz do pszczół, dzbanek, talerze. Urządze­ nie pracowni szewskiej: stół, stołeczek, kopyta. Do obróbki włó­ kna: 6 przęślic stojących, 3 kołowrotki, w i j a d ł a . Z innych: 2 łyż­ n i k i , 4 drewniane dziadki do orzechów (człekokształtne), naczy­ nie do wyrobu masła, drewniany zamek do drzwi. 12. ,1 e 1 e n i a G ó r a. Muzeum otwarte dla publiczności, mieści się przv ulicv Ma­ tejki nr 28. W muzeum znajduje się kompletnie u r z ą d z o n a izba góral­ ska z okolic J. G. umeblowana sprzętami skopiowanymi według wzorów ludowych (z w y j ą t k i e m łóżka z baldachimem, które jest autentyczne), poza tym z mebli ludowych w y m i e n i ć należ} 5 szaf malowanych (w t y m jedna z roku f820) i 2 stołki ozdobne. Zna­ czna ilość ubiorów ludowych: 2 manekiny (ubiór męski i kobiecy), ponadto 2 spódnice, 1 fartuch, 4 bluzki kobiece, 73 czepce, 11 p r ó ­ bek białych koronek u ż y w a n y c h do strojów. Z u b r a ń męskich 1 kamizelka. Przybory do obróbki w ł ó k n a reprezentują 2 koło­ wrotki i 2 przęślice. Muzeum posiada cenne zbiory ludowej sztuki w tym 1.600 obrazów na szkle. 15 rzeźbionych drewnianych ś w i ą t - �422 ków, z rzemiosła arlystycznego znajduje się wieniec dożynkowy, choinka wykonana z drzewa (Christbaum), trochę ceramiki i dwa liche modele c h a ł u p ze wsi okolicznych. P o w a ż n ą wartość dla badaczy kultury ludowej Śląska mogą mieć przechowywane w m u ­ zeum teki z pracami graficznymi Erika Fuchsa, przedstawiające m i ę d z y i n n y m i sporo scen rodzajowych. 13. K a m i e n n a G ó r a . W zbiorach przechowywanych w składnicy (Rynek nr 24) znajdują się n a s t ę p u j ą c e przedmioty z zakresu kultury ludowej: części ubioru kobiecego w postaci 8 czepków" i jednej chustki, ze sztuki 5 obrazów na szkle o tematach religijnych. Z innych: 2 łyżniki wiszące, 2 solniczki malowane. r 14. K a r p a c z . Muzeum znajduje się w domu zbudowanym specjalnie na ten cel na wzór sudeckiej c h a ł u p y wiejskiej. Część etnograficzna składa się z izby włościańskiej komplet­ nie umeblowanej, oraz z izby l a b o r a n t ó w (wiejskich w y t w ó r c ó w lekarstw). Poza t y m u r z ą d z o n a jest izba mieszczańska a ściślej małomiasteczkowa. W muzeum t y m na plan pierwszy w y s u w a j ą się meble: 3 szafy (jedna z datą 1752), 2 kredensy, 3 skrzynie (rok 1843), 2 łóżka (w izbie imieszczańskiej z baldachimem, we włościań­ skiej bez), 1 wisząca kołyska, stół, 8 stołków i ł a w k a o trzech no­ gach. Meble są zdobione malaturami. Ze stroju znajduje się lam 10 czepców kobiecych, k i l k a bluzek, spódnic, sukien chustek. Ubiór męski reprezentowany jest przez 2 bluzki nowe, szyte na wzór dawnych ubiorów chłopskich i kapelusz jarmarcznego sprze­ dawcy ziół (również kopia). Niewielki obrazek (olejny) przedsta­ wia grupkę chłopów z Karpacza w ubiorach ludowych (dwie ko­ biety i trzech mężczyzn). W izbie zgromadzono też przybory do obróbki przędziwa (2 szczotki do czesania lnu, 2 motowidła, przęślice) i przybory codziennego użytku, jak: 2 konewki, nosidla do wody, maślnica, 2 foremki do wyciskania serów, magiel ręczny, Z ceramiki: 4 misy, 1 rynienka, 2 dzbanki. Ze sztuki ludowej znajdują się w izbie wiejskiej 3 obrazy na szkle treści r e l i g i j ­ nej. W izbie l a b o r a n t ó w piękna kolekcja narzędzi służących do wyrobu m e d y k a m e n t ó w oraz nosidla u ż y w a n e przez w ę d r o w n y c h zielarzy do noszenia towarów. 15. К ł o d z к o. Składnica muzeum znajduje się przy ulicy Czeskiej nr 30. W składnicy mamy z mebli tylko skrzynie: 2 skrzynie że­ lazne, 1 skrzynia — kufer drewniany obity skórą dzika, 1 skrzy- �423 nia drewniana cechowa, a na niej wymalowane są kolorem bia­ łym i b r ą z o w y m narzędzia: hebel, dłuto, podkowa, młotek, klucz, kolo od wozu i siekiera, 3 skrzynie drewniane malowane (1802, na jednej napis: «Renowiert 9/11 1877»). Dalej mamy narzędzia stolarskie: 2 strugi (jeden z d a t ą 1795) i 1 suwak. Poza t y m 1 u l z pnia drzewnego z płaskorzeźbą p r z e d s t a w i a j ą c ą postać świętego, oraz krzyż żelazny kuty z kościoła F r a n c i s z k a n ó w . Ze sztuki mamy tylko 3 płaskorzeźby (na desce lipowej), jedna przedsta­ wia myśliwego, a dwie — sarny na tle lasu. 16. L ą d e k . Zbiory umieszczone są na strychu Urzędu pocztowego. Znajduje się tam: 1 krzesło malowane, 1 zegar ścienny (me­ chanizm drewniany), 1 stara kołyska, rodzaj teczki na przybory, ozdobionej ł u s k a m i szyszek naklejonymi na tekturę i przyszytymi c a ł y m i p ę k a m i szyszek. Z ubiorów: 1 czepek z ubiegłego stulecia, 1 staniczek do stroju, 2 gablotki ze ś l u b n y m i w i e ń c a m i ze sztucz­ nych perełek. Z innych: 3 kołowrotki ręczne, 1 prasa do oleju, wyroby z żelaza ręcznie kutego (sprzączki do uprzęży, kółka od łańcuchów, łańcuchy, skoble, zamki, sztaby). Ze sztuki: dwa obrazki na szkle o temacie świeckim. 17. L e g n i c a . Zbiory złożone są tymczasowo w miejscowym Domu Kul­ tu! у. Znajduje się tam k i l k a eksponatów egzotycznych: 1 kosz pleciony z włókna roślinnego, 4 całe naczynia z tykwy z r y t y m ornamentem, poza tym fragmenty naczyń, 3 tarcze i strzały z gro­ d k a m i ż e l a z n y m i przymocowanymi za pomocą rafii. 18. L u b a ń . Resztki muzeum mieszczą się w zabytkowym domu «Pod okręlem». W zbiorach znajdują się meble z izby górnołużyckiej a m i a ­ nowicie 2 łóżka drewniane z baldachimami (T z roku 1841, d r u ­ gie z napisami niemieckimi), kołyska, 5 szaf (rok 1718, 1793, 1805. 1843), z których jedna ozdobiona jest malaturami figuralnymi, dwie skrzynie (rok 1715, 1797), 1 kredens (rok 1787). Z tkactwa: 2 krosien tkackich, z farbiarstwa 12 klocków do drukowania tka­ nin. Ponadto z muzealiów etnograficznych należy Lu w y m i e n i ć kilka m a ł y c h skrzynek (kasety), j e d n ą ( d w u s t r o n n ą ) formę do pierników i drewniane malowane sanie. �124 19. L in b i ń. Zbiory zabezpieczone w budynku Starostwa. W zbiorach znajduje się nieco eksponatów pochodzenia egzo­ tycznego: 1 drewniana maska aktora chińskiego, 1 lalka z j a w a j skiego teatru cieni, 3 rzeźby. Ponadto w wieży obok Rynku znaj­ dują się 3 śląskie malowane szafy. 20. L w ó w e k. Zbiory mieszczą się na chórze w kościele p r z y l e g a j ą c y m do gmachu byłego niemieckiego muzeum. Znajduje się w nich k o m ­ pletne u r z ą d z e n i e izby wiejskiej oraz trochę u b i o r ó w : 2 j u p k i kobiece, 1 czepek, a z p r z e d m i o t ó w codziennego u ż y t k u komplet talerzy glinianych malowanych. Ze sztuki 1 obraz na szkle. 21. N i e n i c z a . Muzeum mieści się w swym budynku przedwojennym przy ulicy Królowej Jadwigi. Z ludowego meblarstwa znajduje się tam 5 szaf malowanych (rok 1791, 1797, 1911), z których jedna posiada na ścianie fronto­ wej wymalowane rokokowe sceny sielankowe, 2 skrzynie malo­ wane (rok 1781. 1819). łóżko (1805), kołyska z X V I I I wieku, 2 zy­ dle (rok 1838) i stół. Ze stroju posiada muzeum 4 manekiny odziane w ubiory raczej o charakterze m i e s z c z a ń s k i m (spódnice krynolin owa te na drewnianych obręczach) i pas skórzany pokryty materią. Z przyborów do obróbki włókna: cierlicę, międlice, 2 szczotki do lnu, przęślicę, 3 kołowrotki (dwa poziome, jeden pio­ nowy), m a t o w i a ł o , 1 cewkę, 2 warsztaty tkackie (jeden oryginał, drugi model). Z farbiairstwa: 3 klocki d o d r u k o w a n i a tkanin i 1 ka­ w a ł e k zadrukowanej tkaniny. Z innych rzemiosł: warsztat szew­ ski z narzędziami, wyroby ślusarskie (zamki, kłódki) i kowalskie (7 podków), wyroby ceramiczne: 3 naczynia kamionkowe. W Niemczy jest stosunkowo dużo p r z e d m i o t ó w codziennego użytku, a więc: 2 świecaki ( w t y m jeden ze s p r ę ż y n o w y m uchwy­ tem), 2 strugi do darcia łuczywa (tzw. «kocury*, z roku 1781 i 1868), 2 drewniane lichtarze, 1 łyżnik polichromowany, 3 miary do zboża z pieczęciami u r z ę d u miar z roku 1854 i 1859. Z n a r z ę ­ dzi rolniczych sierp z ostrzem siekanym, oraz w i d ł y drewniane samorodne. Sztukę reprezentuje 5 obrazów na szkle (o tematach religijnych). Poza tym są też 3 rzeźby postaci świętych i dwa krzyże. W ś r ó d tych rzeźb niektóre m a j ą mieć cechy wyrobów ludowych. �425 22. N a m у s ł ó w. Muzeum mieści się w zamku. Z eksponatów ma jacy cli z w i ą ­ zek z k u l t u r ą l u d o w ą znajduje się lam jedynie p a r ę sztuk mebli (2 stołki z ozdobnie wycinanymi oparciami, 1 uszkodzony stół) 1 3 świątki. 23. N o w a S ó l . Zbiory z n a j d u j ą się pod opieką Z a r z ą d u Miejskiego. Z zabytków o charakterze etnograficznym spotykamy tam: meble malowane: 2 szafy (1788, 1800), 2 skrzynie (jedna z ozdo­ bami plastycznymi i d a t ą 1704), 1 stołek, ubiory: 10 czepców haf­ towanych. Z narzędzi do obróbki w ł ó k n a : kołowrotek, z przyborów farbiarskich: 15 klocków do drukowania tkanin. K i l k a okazów ce­ r a m i k i : 2 gliniane misy (z datami 1845, 1852), talerz (1825) i p a r ę malowanych n a c z y ń fajansowych. Z rzemiosła artystycznego: ł dwustronna forma do p i e r n i k ó w (motywy figuralne po 3 z k a ż ­ dej strony), 2 flaszki ręcznie malowane, flaszka z Męką P a ń s k ą w środku. 24. N o w o g r o d z i e c. Z z a b y t k ó w m o g ą c y c h zainteresować etnografa znajduje się tam kolosalnej wielkości garnek kamionkowy, wysokości 2,5 m, średnicy 1,5 m . 25. O ł a w a . W miejscowej składnicy znajduje się: 1 skrzynia ludowa malowana, 1 rzeźbiona lawa, 1 krzesło drewniane (kopia), 2 świeczniki kute z żelaza (ornament roślinny), 1 okrągły kafel — z w y o b r a ż e n i e m konia — i figurki gliniane ręcznie lepione, w y ­ palane i malowane (postacie do szopki). 26. O 1 d r z у с h ó w. Etnografa zainteresować może Golgota, grupa glinianych f i ­ gur polichromowanych umieszczonych na drewnianych krzyżach. 27. P a u l i n u m (kolo Jeleniej Góry). Składnica Ministerstwa Kultury i Sztuki. Z n a j d u j ą się lulaj 4 szafy malowane (dwie datowane 1787, 1789), 3 kołyski jedna datowana 1872. Ze stroju: około 8 czepków i resztki stroju kobiecego (raczej mieszczańskiego), 1 kołowrotek (toczony i bejcowany), z ceramiki kamionki bolesławskie ( « b u n c loki»), kalie, trochę talerzy raczej nieludowych, 6 o b r a z ó w na szkle z postaciami świętych (wszyslkie zaopatrzone w napisy). �426 28. S o b ó t k a . Zbiory pomieszczone so w budynku dawnego muzeum. Z eksponatów etnograficznych z n a j d u j ą się tam 3 zydle, tro­ chę strojów kobiecych: 1 sukienka, 16 czepków, spódnica, bluzka, ponadto jedna szczotka do czesania l n u i obrus z płótna adama­ szkowego (rok 1735) jako p r z y k ł a d ludowego tkactwa ozdobnego. 29. S z k l a r s k a P o r ę b a Ś r e d n i a . Muzeum P a ń s t w o w e g o Uzdrowiska ( u l . Muzealna 810) nie posiada działu etnograficznego. Ze z n a j d u j ą c y c h się tam ekspo­ n a t ó w etnografa zainteresować m o g ą : 4 zydle, z k t ó r y c h dwa da­ towane (1511, 1579), oraz przypadkowo z a b ł ą k a n e dwie zabawki ze słomy przedstawiające osła i zająca. Poza t y m w Szklarskiej Porębie organizuje się drugie m u ­ zeum w zabytkowej c h a ł u p i e wiejskiej odrestaurowanej z fundu­ szów Centralnego Instytutu Kultury. W muzeum t y m urządzone zostaną zabytkowe wnętrza izb włościańskich oraz pokazane inne zabytki kultury materialnej. 30. S z p r o t a w a. Muzeum znajduje się w przedwojennym na ten cel przezna­ czonym budynku. E k s p o n a t ó w etnograficznych jest tutaj bardzo niewiele: nianv magiel ręczny — malowany, z datą 1779. 31. Ś r o d a . Zbiory znajdują się w pomieszczeniu tymczasowym pod opieką Inspektoratu Szkolnego. W zbiorach eksponatów etnograficznych jest bardzo niewiele: 1 szczotka do czesania lnu, wyroby ślusarskie. 5 form do piecze­ nia pierników (dwie datowane 1785, 1825), 2 obrazy malowane na szkle o motywach religijnych. 32. Ś w i d n i с a. Składnica zbiorów mieści się przy u l . Jagiellońskiej nr 19. Z mebli ludowych z n a j d u j ą się lam 4 szaf}' pięknie malo­ wane (1790, 1800, 1805), kredens, 2 skrzynie i 1 stołek. Strój wie­ śniaczki śląskiej (spódnica, stanik, t r ó j k ą t n a chustka i fartuch). Kilka talerzy glinianych i naczyń cynowych. 33. W a ł b r z y c h . Muzeum mieści się we w ł a s n y m budynku z czasów przed­ wojennych przy ul. 1-go Maja nr 9. �427 Z ludowych mebli z n a j d u j ą się tam: 4 szaty (na jednej ma­ lowane widoki, jedna z d a t ą 1789), 7 skrzyń i kufrów, z czego 4 datowane (1723. 1785, 1819, 1843), 1 kredens malowany (1774), 1 stół (nogi dorabiane później), 3 zydle wycinane, 1 kołyska, 2 łóżka (jedno z baldachimem malowane z 1812 roku, drugie z 1873 г.). Ze stroju 8 czepków. Z tkactwa 1 międlica, 1 k o ł o w r o ­ tek. Z przedmiotów codziennego użytku: mieszek do rozdmuchi­ wania ognia, 1 łyżnik wiszący z drzewa, z narzędzi r z e m i e ś l n i ­ czych: 1 strug, 1 topór z roku 1891, z narzędzi rolniczych: 2 łopaty drewniane, okute żelazem z roku 1885, 1887, 1 widły, 1 brona z ż e ­ laznymi bromkami (1892), z ceramiki: 17 talerzy fajansowych i 1 waza, ze sztuki kilka form do wyrobu p i e r n i k ó w . 34. W г о с ł a w. W magazynach P a ń s t w o w e g o Muzeum we W r o c ł a w i u znaj­ duje się nieco z a b y t k ó w etnograficznych, a mianowicie: 3 malo­ wane szafy (1748, 'l756, 1818), 2 kredensy (1811, 1836), k i l k a l u ­ dowych rzeźb i parę m a ł y c h zdobionych skrzynek wykonanych z drzewa. Ponadto w Muzeum Diecezjalnym mieszczącym się na W y ­ spie Tumskiej znajduje się około 40 o b r a z ó w na szkle ( w t y m 1 o pięknie eglomizowanej ramce otaczającej kompozycję środ­ kową), kilkanaście rzeźbionych ś w i ą t k ó w i p a r ę okazów ceramiki (głównie malowane fajanse). Najcenniejszą pozycją etnograficzną zbiorów tego muzeum jest n i e w ą t p l i w i e bogaty zbiór śląskich haftów na bieliźnie kościelnej. W ś r ó d p a r a m e n t ó w znajduje się niezwykle ciekawy ornat żałobny z 1. polowy X I X w., którego ko­ lumna wykonana jest z płótna samodziałowego ręcznie drukowa­ nego czarną farbą wprost z klocka drukarskiego. 35. Z ą b к o w i с e. Zbiory przechowywane są w p r y w a t n y m budynku przy u l . św. Wojciecha n r 2. Z mebli ludowych są 2 skrzynie malowane. Strój reprezen­ tuje 5 czepków (1 dziecinny), 1 torebka — woreczek (białe lniane płótno). Z narzędzi do obróbki lnu: 6 szczotek do czesania lnu, 3 kądziele ze stojakami, 3 kołowrotki, z farbiarstwa 2 formy do drukowania materii. Z przedmiotów domowego u ż y t k u : 3 formy do wyciskania masła, względnie do pieczenia (z gliny palonej i polewanej dwuczęściowe), 1 świecak do łuczywa, 3 mieszki do niecenia ognia, z przedmiotów metalowych 6 podków- (kute ręcz­ nie, otwory na gwoździe nieregularnie rozmieszczone). Ze sztuki: SO obrazów na szkle (postacie świętych), 18 form piernlkarskich �128 oraz figurki do szopek (malowane farbą olejną;, ponadto bawki ludowe, jak: k o n i k i na kółkach, karuzela, kołyska. za­ 36. Z i ę b i c e . Muzeum mieści się przy u l . P r z e m y s ł o w e j nr 34. Z n a j d u j ą się tam: meble: 3 szafy malowane (datowane 1798. 1803, na jednej sceny ze Starego Testamentu i napisy), 1 m a ł a szafka malowana z roku 1791, 1 skrzynia z malowanymi scenami m y ś l i w s k i m i , na wieku wytłaczane 3 popiersia żołnierzy różnych broni, 1 kołyska drewniana z roku 1827 ze ś l a d a m i polichromii. Ze stroju: lalka przedstawiająca p a n n ę młodą, wielka ilość stro­ jów ludowych w gablotkach (kaftany, watówki, spódnice i cale suknie), około 25 czepków ( ś l u b n y c h i domowych), pasiaste spód­ nice, bogaty zbiór tkanin i koronek. Do obróbki lnu: 1 międlica, 1 cierlica, 1 ł a w k a do czesania lnu, 5 przęślie stojakowych (w tym jedna toczona, druga nabijana m o s i ę ż n y m i ć w i e k a m i ) , 10 koło­ wrotków typu pionowego, 2 szpularze do nawijania cewek (jeden datowany 1805). Do drukowania płócien: jeden klocek. Poza t y m : warsztat szewski (stół, lampa, kopyta i trochę narzędzi), wyroby ślusarskie, narzędzia kowalskie, kolo garncarskie, trochę ceramiki a w t y m podkurzacz pszczelarski (niepolewany), z narzędzi rol­ nych: 1 plug, 3 sierpy, 2 łopaty drewniane o k r a w ę d z i a c h okutych żelazem. Z przedmiotów domowego użytku: 1 lampa (latarka na śnieg ze szklaną «gomółką»), 1 solniezka wisząca, 1 łopata do chleba. Ze sztuki: 1 rzeźba (krucyfiks), 11 obrazów na szkle o te­ matach religijnych, 10 form plernikarskich dwustronnych, zmon­ towana we flaszce Golgota. 37. Z g o r z e l e c. Muzeum mieści się w Domu Kultury przy Placu P a r t y z a n t ó w . Zbiory etnograficzne ilustrują k u l t u r ę ludową Górnych L u życ. Znajduje się tam: model izby z n a r z ę d z i a m i tkackimi, a z oryginalnych mebli ludowych: 2 szafy wiejskie malowane (z Górnych Lużyc), jedna z roku 1801, 2 skrzynie (na jednej,ma­ lowane sceny rodzajowe), 1 łóżko z baldachimem z 1784 г., 4 ko­ łyski malowane (jedna wisząca, a jedna datowana 1829), 1 slól drewniany malowany, 2 półki wiszące (do przechowywania na­ czyń). Ze stroju 10 czepków, trochę strojów włościan łużyckich, oraz, w i a n k i ślubne ze sztucznych kwiatów. Do obróbki włókna: tylko krosna tkackie z X V I I I w. Z przedmiotów gospodarstwa do­ mowego: ż a r n a nożne do mielenia zboża, 2 maślniczki. Ze sztuki: 3 krzyże na groby z żelaza, roboty kowalskiej, 1 kapliczka (pień �429 drzewa z w y d r ą ż o n y m otworem, a w n i m krzyż z Panem Jezu­ sem). Poza tym zabawki dziecięce (malowane figurki z drzewa). Trochę zabytków mieści się też w Starostwie. Są tam zbiory egzotyczne i wyroby ceramiki łużyckiej z wieku X V I I I , a to: 5 talerzy (malowanych), 4 misy malowane, 5 d z b a n k ó w (glina palona, ozdobione w y p u k ł y m i kwiatami). W y r o b y cynowe z lat 1795—1855. ,'38. Ż а г у ( Ż a r ó w ) . lleszlki zbiorów mieszczą się w Starostwie przy u l . Zamko­ wej nr 1. Znajduje się lam: 4 szczotki do czesania lnu, 7 klocków do drukowania tkanin, trochę w y r o b ó w z kutego żelaza (lichtarze, okucia, dużo z a m k ó w ) . Ze sztuki 4 figury świętych wykonane у drzewa, Krucyfiks. 4 formy piernikarskie dwustronne. Z innych uprząż na konia z c h o m ą t e m ozdobionym u góry dwiema drewnia­ nymi rzeźbami p r z e d s t a w i a j ą c y m i syreny. Z pobieżnego nawet przejrzenia powyższego zestawienia w i ­ dać jasno, że inwentarz muzealiów etnograficznych w poszcze­ gólnych ośrodkach przedstawia obraz bardzo niejednolity. Obok nielicznych bogatych muzeów j a k np. w Jaworze, Jeleniej Górze, Niemczy i zasobniejszyeh zbiornic (Bożków — Narożno), mamy po największej części do czynienia z ubogimi resztkami, które przypadkowo ostały się niszczycielskiemu działaniu wojny i zo­ stały zabezpieczone przed c a ł k o w i t y m rozszabrowaniem. Zbiory te nie ilustrują k u l t u r y ludowej Dolnego Śląska w sposób należyty, gdyż nie wszystkie działy k u l t u r y są tu re­ prezentowane. Jak widać z publikowanych wyżej w y k a z ó w na pierwszym miejscu wśród spotykanych na Dolnym Śląsku muzea­ liów etnograficznych stoją n i e w ą t p l i w i e meble. Najwięcej spotyka sic ich w Bolkowie, Bożkowie, Chojnowie, Jaworze, Kairpaczu, W a ł b r z y c h u , ale i poza tym prawie w k a ż d y m muzeum i składnicy jest ich bodaj po parę sztuk. Na drugim miejscu po meblach poslawić m o ż n a przybory do obróbki włókna. W k i l k u miejscowo­ ściach (Bolków. Brzeg. Chojnów, Góra Śląska, L u b a ń , Niemcza) znajdują się krosna tkackie, w wielu innych mniejsze lub w i ę k ­ sze zespoły innych narzędzi, głównie szczeci do czesania, przęślic i kołowrotków. Najkompletniejsze zbiory n a r z ę d z i tego rodzaju spotykamy w Bolkowie, Brzegu i Niemczy. Przed w o j n ą dość po­ ważną pozycje w zbiorach etnograficznych Dolnego Śląska stano­ wiły ubiory, dziś dział ten jest bardzo p o w a ż n i e przetrzebiony. Komplety stroju ludowego spotykamy w Bolkowie, Jeleniej Gó­ rze, Świdnicy i Ziębicach, poza t y m w szeregu innych miejsce7 �430 wościach z n a j d u j ą się pojedyncze części ludowego ubioru. Dużo na ogół jest czepców (najwięcej w Jeleniej Górze, Jaworze, Bolko­ wie, Bożkowie i Ziębicach). Sztuka ludowa reprezentowana jest głównie przez obrazy na szkle. Najbogatszy ich zbiór posiada m u ­ zeum w Jeleniej Górze oraz składnica w Bożkowie, daleko w tyle pozostają zbiory w Z ą b k o w i c a c h i we W r o c ł a w i u . Rzeźbionych świątków jest na ogół m a ł o , te zaś, które są, po największej czę­ ści stoją na pograniczu w y r o b ó w ludowych i rzemieślniczych. Dosyć często spotyka się pięknie rzeźbione formy piernikarskie. Na czoło w y s u w a j ą się tu zbiory w Brzegu, Bożkowie i Z ą b k o w i ­ cach. Słabo na ogół reprezentowane są wśród śląskich z a b y t k ó w etnograficznych poszczególne gałęzie rzemiosł, p r a c u j ą c y c h na wsi lub dla wsi. Prócz m a ł o interesujących w a r s z t a t ó w szewskich w y ­ m i e n i ć tu należy przede wszystkim garncarstwo i farbiarstwo. Z zakresu garncarstwa posiadamy dwa koła garncarskie i trochę ceramiki. Gdy oddzielimy j e d n a k o w o ż od niej, jako wyroby prze­ mysłowe, boleslawiskie kamionki i malowane naczynia fajansowe, pozostanie nam zaledwie niewielka garstka glinianych n a c z y ń po­ lewanych i trochę kafli. Z zakresu farbiarstwa niemal w k a ż d y m muzeum i zbior­ nicy iznajdują się klocki do drukowania tkanin (najwięcej w Brzegu), bardzo natomiast m a ł o zachowało się gotowych tkanin drukowanych. Jest rzeczą bardzo c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że na D o l ­ n y m Śląsku, z którego jeszcze w ub. stuleciu rozchodzili się do innych krajów farbiarze i drukarze płócien, nie posiadamy poza klockami żadnych innych narzędzi, służących do drukowania tkanin. Wyroby ślusarskie i kowalskie reprezentowane są w y ­ łącznie przez wyroby gotowe (zamki, kłódki, okucia itp.), brak natomiast n a r z ę d z i przez o d n o ś n y c h rzemieślników u ż y w a n y c h . Bardzo słabo p r e z e n t u j ą się zabytki z w i ą z a n e z u p r a w ą roli, z ho­ dowlą bydła, zupełny brak p r y m i t y w n y c h narzędzi łowieckich. Do w y j ą t k ó w zaliczyć należy miejscowości, gdzie wśród zabyt­ ków kultury ludowej znalazły się też przedmioty codziennego użytku jak naczynie drewniane, plecione kobiałki etc. Niezwykle rzadkie są też okazy z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i . 7 7 Podkreślony tu brak r ó w n o w a g i m i ę d z y poszczególnymi działami zabytków kultury ludowej w p e w n y m tylko stopniu przypisać należy skutkom wojny (np. l u k i w tekstyliach). Z za­ chowanych inwentarzy z czasów niemieckich, drukowanych prze­ wodników po muzeach, a także i ze stanu zbiorów, które wojna całkowicie oszczędziła, wynika, że Niemcy nie dbali o r ó w n o m i e r n y rozwój wszystkich działów k u l t u r y ludowej w swych muzeach. Główny ich wysiłek skierowany był przede wszystkim na zbiera- �431 nie p r z e d m i o t ó w efektownych, zdobionych (meble, strój, sztuka i zdobnictwo ludowe) i chronologicznie młodszych, które d a w a ł y lalwe możliwości do wykazywania łączności kulturalnej miedzy terenami wschodnimi a obszarami rdzennie niemieckimi. Nie w i ­ dać było u nich wysiłku zmierzającego do wyszukiwania okazów starszych, p r y m i t y w n i e j szych, wiążących się z zaspokajaniem n a j elementamiejszych potrzeb materialnych ludności Śląska. W śląskich «Heimafmuseach» o wiele chętniej wystawiano dawniej bezwartościowe pod względem artystycznym «Fleissarbeiten» w rodzaju ołtarzyków, czy okrętów montowanych we f l a ­ szkach, n i ż np. kolekcje prostych n a r z ę d z i rolniczych, czy łowie­ ckich paści. Przedmioty te jak zresztą i wiele innych, k t ó r y c h nie spotykamy w etnograiicznych zbiorach poniemieckich, znajdują się jeszcze w terenie. Wyszukanie ich i u z u p e ł n i e n i e n i m i stanu posiadania dolnośląskich muzeów etnograficznych będzie w p r z y ­ szłości w dzięcznym zadaniem dla etnografów pracujących na te­ renie w o j e w ó d z t w a wrocławskiego. 7 y Roman Reinfuss PRZYPISY 1 Stan i potrzeby nauki polskiej na Dolnym śląsku. Wyd. Insty­ tut śląski, Katowice—Wrocław 1947, str. 57. - Brak muzealiów etnograficznych stwierdzono w: Chwaszycach, D опта jo wic ach, Duninowie, Dzierżono wie, Głębokiej, Głogowie, Gryf i ej Górze, Kożuchowie, Mancach, Międzyrzeczu, Obornikach, Sławie Ślą­ skiej, Strzegomiu, Strzelinie, S'zunowie, Trzebnicy, W o ł o w i e , Złotorii i Żaganiu. Bierutów, Karolat, Opolówka, Sobce Zdrój, Szymrych, Ścinawa, Wąsocz, Zamek Tschocha. W związku z działalnością wspomnianego itu Delegata Naczel­ nej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, jako też akcją W o j e w ó d z ­ kiego Urzędu Konserwatorskiego, mającą na celu likwidację drobnych zbiornic i konserwację zabytków w w i ę k s z y c h ośrodkach, obraz roz­ mieszczenia m u z e a l i ó w etnograficznych na terenie Dolnego Śląska ule­ gać będzie aż do chwili przeprowadzenia ostatecznej organizacji tam­ tejszego muzealnictwa ustawicznym zmianom. Celem niniejszego artykułu jest charakterystyka pozostałych po Niemcach muzealiów etnograficznych, trakt owianych jako materiał nau­ kowy dla etnografów i tworzywo przyszłej organizacji m u z e ó w etno­ graficznych w tej połaci Ziem Odzyskanych. 3 4 7 �432 D Z I A Ł ETNOGRAFICZNY M U Z E U M W TORUNIU MIEJSKIEGO I . A d r e s : T o r u ń , Ratusz, Muzeum Miejskie. Personel: kustosz — d r Maria Znamierowska-Prufferowa, asystent — absolw. Mairia Polakiewicz, woźny — Stefan Tereszko, uczeń gimnazjum ogólnokształcącego, praktykanci — w liczbie siedmiu studentów UMK. I I . P o w s t a n i e z b i o r ó w . Obecne zbiory etnograficzne powstały z m a ł e j kolekcji gromadzonej na wycieczkach tereno­ wych przez adiunkta U. M . K. przy katedrze Etnografii i Etnolo­ gii, z m y ś l ą o stworzeniu Uniwersyteckiego Muzeum Etnograficz­ nego. Prace te zostały .zapoczątkowane w l u t y m w 1946 roku. Wobec jednak trudności, jakie w związku! z t y m wynikły, dn. 15. I I I . 1946 r. zostaje przoz tegoż adiunkta przedstawiony pro­ jekt utworzenia Pomorskiego Muzeum Ludoznawczego (Instytut Bałtycki, Komunikat Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompleto­ wane w dalszym ciągu. Idea Muzeum Ludoznawczego zostaje zrealizowana w postaci utworzenia w Toruniu Działu Etnograficznego w Muzeum M i e j ­ skim, które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz p r z e d w o j e n n ą kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przed­ mioty pozaeuropejskie i 10 europejskich. Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danie­ lewskiego 6 do Muzeum Miejskiego. Dział Etnograficzny w M u ­ zeum Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucyj: 1) Z a r z ą d u Miejskiego, który udziela lokalu, światła, opalu i innych świadczeń, 2) Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, która od sierpnia 1946 — udziela stałych do­ tacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itd., 3) Uniwersytetu M. K., który umożliwił organizatorowi, a od stycz­ nia 1948 r. honorowemu kustoszowi lego działu, wykonanie pracy w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu. Pomocy finansowej, poza wspomnianymi stałymi dotacjami, udzieliły też następujące instytucje: Centralny Instytut K u l t u r y w Warszawie na wydanie poradnika terenowego, Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów Pozaw arszawskich przy Naczelnej Dyrek­ c j i Muz. i Ochr. Zabytków, Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek Zachodni w Toruniu za pośrednictwem Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.. Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej i Sztuki w Bydgoszczy. �433 W celu gromadzenia ginących zabytków oraz n a w i ą z a n i a kontaktów z wsią urządzono do dn. 1. X I . 48 r. 60 wycieczek na teren woje w. pomorskiego, gdańskiego, olsztyńskiego i szczeciń­ skiego. W rezultacie tej pracy w okresie około dwóch lat zbiory wzrosły do liczby 2.024. Dnia 4. I X . 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu Z w i ą z k u Muzeów w Polsce oraz Z w i ą z k u Histoiryków Sztuki, zaś dnia 7. I X . 1948 dla publiczności. I I I . C e l e i z a d a n i a . Zadaniem Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w Toruniu jest gromadzenie i ochrona za­ bytków kultury ludowej jako m a t e r i a ł ó w naukowych, s t a n o w i ą ­ cych dokumenty historyczne, i c h konserwacja,, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko pojętego Pomorza z u w z g l ę d n i e n i e m m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w c z y c h przede wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego zibioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybo­ łówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski. W celu uchwycenia zachodzących procesów etno-socjologicznvch gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców z lat' 1923—1925 i 1945—1946.' Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, aby stać się ośrodkiem kształcenia muzeologów-etnografów . Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w sw ej ekspozycji przy pomocy m a t e r i a ł ó w porównawczych, fotografij, r y s u n k ó w , map itp. — to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa, historyczne związki z przeszłością, typologia w y ­ tworów, przekształcenia, j a k i m podlegają poszczególne w y t w o r y : ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja lub zanik, związek z podłożem geograficznym, ekonomicznym i socjalnym, wędrówki wy tworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy przesie­ dleńcze, indywidualny w k ł a d w twórczość ludową, szczególnie w zakresie sztuki ludowej i inne. IV. I n w e n t a r z D z i a ł u E t n o g r a f i с z n e g o. Zbiory Etnograficzne. Zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. — 1.1543, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. (depozyty) — 621, zbiory polskie zebr. w 1946—1948 r. wymienne — 23, zbiory polskie zebr. w 1916—1948 r. modele — 37, razem 2,024, zbiory polskie zastane sprzed wojny 1939 r. — ok. 160, zbiory europ, zastane sprzed wojny 1939 r. — 10, zbiory pozaeurop. oraz depozyty z 1947 r. — 438. Materiały archiwalne. Negatywów fotograf. — 213, odbitek i innych ilustracji — 355, odbitek i innych ilustracji (depozy- ! : 7 Lud, T. X X X V I I I 28 �434 tów) — 989, razem — 1.344, r y s u n k ó w dokumentarnych i ilustra­ cyjnych — 259, klisz cynkografiaznych — 46. Biblioteka. Książki i czasopisma — 531, depozytów — 356, razem — 887, w t y m czasopism bieżących — 18, map — 216. Ważniejsze pomoce naukowe. Aparat .fotograficzny lustrzany 6X6 — 1, aparat fotograficzny lustrzany 9X12 (depozyt — 2, epi­ diaskop (depozyt) — 1. V. Z b i o r y etnograficzne i ich ekspozycja. Zbiory etnograficzne z Polski z lat 1946—1948 ułożone w e d ł u g działów przedstawiają się n a s t ę p u j ą c o : Zbieractwo — 1, Ł o w i e ­ ctwo — 28, Rybołówstwo — 584, Hodowla z w i e r z ą t — 25, Bart­ nictwo i pszczelarstwo — 28, Uprawa roślin — 76, Przechowywa­ nie żywności — '16, Przygotowywanie pokarmu — 102. Obróbka drewna — 54, O b r ó b k a łyka, kory, korzeni, w i c i , słomy — 57, Obróbka w ł ó k n a — 85, T k a n i n y — 388, O b r ó b k a rogu — 7, Obróbka skóry — 3, Obróbka wosku — 1, O b r ó b k a gliny — 170, O b r ó b k a żelaza — 5, Odzież — 23, Ozdoby — 32, Budownictwo — 11, Sprzęty domowe — 73, Transport i komunikacja — 23, Sztuka ludowa — 88, Instrumenty muzyczne — 30, Zabawkarstwo — 45, Przedmioty obrzędowe — 31, Miary i wagi — 16, Lecznictwo — 8. Różne — 23. Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie, meble i inne) około 160 przedmiotów. Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludo­ wej nie są jeszcze r ó w n o m i e r n i e zgromadzone. Najbardziej wyczerpująco reprezentowane jest rybołówstwo morskie, w szczególności kolekcja ości rybackich, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych p o w a ż n y malenia! do typologii w y t w o r ó w ludowych, a także sprzęty pomocnicze do letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące np. obróbkę drewna, wici, w ł ó k n a itd. oraz rzeźby współczesnych a r t y s t ó w kujawskich. Pochodzenie zbiorów zgromadzonych w latach 1946—1948 jest następujące: z województwa pomorskiego — 977, z woj. g d a ń ­ skiego — 414, z woj. olsztyńskiego — 312, z woj. szczecińskiego — 16, z woj. białostockiego — 22, z innych województw polskich — 70, z terenów sąsiednich — 145. Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowego ra­ tusza, w którego halu. w korytarzu oraz pokojach i .salach znaj­ dują się kolejno zbiory, rozmieszczone następująco: uprawa r o ­ ślin, transport i komunikacja, rzemiosła, pracownia asystenta i za­ razem sala ćwiczeń, pracownia kustosza i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, r y b o ł ó w ­ stwo, sztuka ludowa, gospodarstwo domowe (łącznie ok. 790 m ). 7 7 7 2 �435 Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały umieszczone zbiory magazynowe. Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów l u ­ dowych, i n s t r u m e n t ó w muzycznych, a także ma bardziej p o g l ą ­ dowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki włókna i rozwoju tkactwa i t d . Brak wolnych ścian stwarza też trudności należytego p o r ó w n a w c z e g o zilustrowania poszczególnych przedmiotów. Poza t y m u k ł a d k o ­ lejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości. Dotkliwie odczuwa się też brak osobnej sali ćwiczeń, k i l k u pracowni i preparatami. Zbiory Działu Etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających, nie są jeszcze skompletowane ani opracowane, np. sala sztuki odgrywa na razie rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających. Brak leż odnośny cli map oraz wielu fotografii i r y s u n k ó w ilustracyj­ nych, gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie od dwóch lat, a ostat­ nie transporty obiektów nadeszły dopiero p a r ę tygodni temu. W obecnych warunkach została zastosowana zasada syste­ matycznego u k ł a d u zbiorów wg poszczególnych działów, z u w z g l ę ­ dnieniem ich typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły mate­ riały. Na razie jeszcze nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących życie wsi, w n ę t r z chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp. Starano się o uzyskanie przejrzystości i podkreślenie estetycz­ nych walorów p r z e d m i o t ó w pozbawionych naturalnego podłoża. W t y m celu. obok szarego lub ciemnopiaskowcgo tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono b a r w ę zieloną. Oprócz obiektów zgromadzonych w latach 1946—1948 na­ leży w y m i e n i ć kolekcję etnograficzną, która p r z e t r w a ł a wojnę, a która do roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w T o r u ­ niu. Liczy ona około 160 przedmiotów pochodzących ze Zbiorów Towarzystwa Naukowego w T o r u n i u i Towarzystwa Popierania P r z e m y s ł u Ludowego, zgromadzonych w znacznej mierze stara­ niem doklorslwa Steinbornów. Na kolekcję lę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki lnu, stępy, czółno i inne przedmioty. Poza t y m z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów europejskich i pozaeuropejskich w liczbie 402 przedmio­ tów. Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego 7 28* �136 Muzeum Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znaczna część obu kolekcji nie posiada metryk pochodzenia. Materiał ilustracyjny. Dopełnienie zbiorów stanowią powięk­ szone fotografie wykonane w terenie, ilustrujące zastosowanie od­ nośnych narzędzi na Pomorzu w latach 1946—1948, poza t y m r y ­ sunki również wykonane w terenie oraz, p o r ó w n a w c z e ilustracje w postaci m a t e r i a ł ó w wziętych z literatury a dotyczących odno­ śnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych i histo­ rycznych np. z Grecji starożytnej, a także z terenów pozaeuropej­ skich. W pracy przy w y k o n y w a n i u r y s u n k ó w , napisów, inwentary­ zacji, katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszaniu ekspo­ n a t ó w itp. brały udział praktykantki muzealne, a ponadto około 15 osób spośród młodzieży akademickiej i i n n i Projektowanie u k ł a d ó w i rozwiązań literniczych oraz i l u ­ stracyjnych w y k o n a ł a artysta-grafik Hanna Makowiecka i arty­ sta-grafik Joanna Piekarska. Rysunki ilustracyjne w y k o n a ł a r t y ­ sta-grafik Kos ma Czuryło. VI. O r g a n i z a c j a w e w n ę t r z n a . Oprócz tymczaso­ wych inwentarzy założono 1) kartotekę obiektów muzealnych w układzie d z i a ł o w y m (rozpoczęto wykonywanie r y s u n k ó w i opi­ sywanie przedmiotów; wydrukowano też podobne karty do b a d a ń terenowych na z w y k ł y m papierze); 2) kartotekę obiektów m u ­ zealnych w u k ł a d z i e geograficznym wg województw i p o w i a t ó w : 3) wykonano tablice topograficznego rozmieszczenia przedmiotów w salach muzealnych (w brulionie); 4) wydrukowano lerenowomagazynowe, p r z y w i ą z a n e do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne, depozyty oraz wymienne; 5) założono a r c h i w u m przedmiotów, na które składają się m a t e r i a ł y zapisane, pozatym wszelkie przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy listów etc; 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowane karty do notowania przez zwiedzających uwag na temat przedmiotów o g l ą d a n y c h lub też takich samych lub podobnych przedmiotów w terenie; 7) za­ łożono kartotekę informatorów 'terenowych; 8) kartotekę ofiaro­ dawców; 9) kartotekę deponentów; 10) kartotekę szkół w woje­ wództwie pomorskim ( u k ł a d geografłezno-alfabetyczny); 11) ar­ c h i w u m folklorystyczne (w stadium organizacji); 12) a r c h i w u m wycinków IZI pism; 13) katalog książek (alfabetyczny); 14) katalog maj) (alfabetyczny); 15) katalog kartkowy bibliografii etnograficz­ nej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii, znajdujących się w bibliotekach toruńskich (niekompletny); 16) księgę korespon7 1 �437 dencji z dwoma skorowidzami (wg spraw i wg nazwisk lub insty­ t u c j i ) ; 17) księgę zwiedzających zbiory; 18) dzienniki pracy. V I I . D z i a ł a l n o ś ć . 1. Prace naukowo-badawcze. Na w y ­ cieczkach naukowo-muzealnych na teren w o j . pomorskiego, g d a ń ­ skiego, olsztyńskiego i innych prowadzi się w m i a r ę możliwości badania dotyczące k u l t u r y ludowej oraz gromadzi się m a t e r i a ł y w formie zapisów obiektów muzealnych oraz- r y s u n k ó w i fotogra­ fii. Równocześnie robi się też poszukiwania dotyczące najstarszych zabytków budownictwa ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na w o l n y m powietrzu typu skansenowskiego. Jedna chata zabytkowa w powiecie brodnickim została j u ż zabez­ pieczona za p o ś r e d n i c t w e m urzędu konserwatorskiego. Materiały zebrane są opracowane przez personel naukowy działu. Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenia zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób. 2. Praca dydaktyczno-spoleczna. W y k ł a d y i ćwiczenia. Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako m a t e r i a ł naukowy i dydaktyczny przy w y k ł a d a c h i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m etnografii Pomorza, prowadzonych w lokalu Działu Etnograficznego przez adiunkta U. M. K., kustosza Działu, dr Marię Znamderowską-Pru!'i er ową. Poza t y m z materiałów muzealnych, biblioteki, r y s u n k ó w , d r u k ó w itp. korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych kursów nauczycielskich a także pracownicy innych m u z e ó w . Praktyki muzealne. J u ż od 1 czerwca 1947 studenci U. M. K. odbywają t u p r a k t y k ę m u z e a l n ą . Zwiedzający zbiory. Od czasu udostępnienia zbiorów dla zwiedzających odbywają się regularne pogadanki prowadzone przez praklykantki, studentki U. M. K., które też udzielają infor­ macji. Prowadzone są stale obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności. Materiały te są n a s t ę p n i e zespołowo dy­ skutowane w celu wyciągnięcia odpowiednich wniosków, dotyczą­ cych opracowania ekspozycji, spopularyzowania muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej. Zapoczątkowano zapraszanie do muzeum związków zawodowych. Frekwencja Działu Etnograficznego przedstawia się n a s t ę ­ pująco: w ciągu września i października 1948 r. zwiedziło Dział Etnograficzny 1.150 osób. �438 wrzesień c z ł o n k o w i e Z j n z d u Muzeolog ó w i H i s t o r y k ó w Sztuki m ł o d z i e ż szkolna młodzież akademicka październik 1948 250 — 105 168 55 39 rolnicy rybacy 4 4 30 — rzemieślnicy 27 9 58 42 pracownicy umysłowi wojskowi bez p o d a n i a zawodu artyści malarze g o ś c i e zagraniczni 75 16 163 36 4 — 60 — z Holandii 1 z Szwecji 3 z 1 — — — z Czechosłowacji Węgier 3. W s p ó ł p r a c a . Dział Etnograficzny w osobach swego per­ sonelu współpracuje lub współpracował z Towarzystwem L u d o ­ znawczym, z P a ń s t w o w y m Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z W y d z i a ł e m Sztuki Ludowej Departamentu Plastyki, z Central­ nym Instytutem K u l t u r y , z Instytutem Bałtyckim, z T o w . Krajo­ znawczym oraz ze Z w i ą z k i e m Muzeów w Polsce. W lokalu Działu Etnograficznego Muzeum Miejskiego w To­ runiu ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne. W pracach obu Towarzystw personel Działu bierze czynny udział. Dział Etnograficzny utrzymuje kontakt z muzeami p r o w i n ­ cjonalnymi bądź udzielając instrukcji, p o r a d n i k ó w i kart muzeal­ nych, albo też d y s k u t u j ą c problemy zbiorów i ekspozycji. Propaganda ochrony zabytków kultury ludowej. Prace pro­ pagujące ochronę kultury ludowej polegały na odczytach i poga­ dankach wygłaszanych przez kustosza w Toruniu, na a r t y k u ł a c h i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet itp. co poza paroma w y j ą t k a m i nie przyniosło żadnych rezultatów. Natomiast można podkreślić pozytywne rezultaty odczytów dla młodzieży szkolnej na prowincji, np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie, gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwa wydatnie przyczynili się do odnalezienia i zgromadzenia w m u - �439 zeum ginących zabytków, a także do odszukania a r t y s t ó w ludo­ wych. Publikacje. M . Znamierowska-Prufferowa, Poradnik tere­ nowy, W a r s z a w a — T o r u ń 1947, Gentr. Insi. K u l t u r y ; dr Eugeniusz Grabda, Muzeum Rvbackie w Toruniu. Przegląd Rybacki nr 8. Rok 1948, str. 305—310. Korespondencja naukowo-muzealna. Liczba załatwionej k o ­ respondencji w y n o s i ł a : w roku 1946 — 16, w roku 1947 — 248, w roku 1948 (do paźdz. włącznie) — 666. Należy podkreślić, iż w związku z prowadzonymi pracami oraz z gromadzeniem zagrożonych zabytków coraz częściej zda­ r z a j ą się listowne zgłoszenia chłopów do współprac}' z muzeum. Al. Znamierowska-Priifferowa D Z I A Ł E T N O G R A F I C Z N Y M U Z E U M Ś L Ą S K I E G O W 20-LECIE ZAŁOŻENIA INSTYTUCJI WielodiZiialowe Muzeum Śląskie powstało j e s i e n i ą 1927 roku w Katowicach, a celem jego było szczegółowe przedstawienie k u l ­ tury materialnej i duchowej, przeszłości historycznej i przyrody łącznie z bogactwami n a t u r a l n y m i Śląska na ogólnopolskim tle p o r ó w n a w c z y m . Z jednej strony m i a ł o ono na celu zapoznawanie (przez ekspozycje) szerokiego ogółu z śląską k u l t u r ą (zwłaszcza l u d o w ą ) , z drugiej zaś zaznajomić lud śląski z najbardziej cha­ rakterystycznymi przejawami k u l t u r y Macierzy i unaocznić z w i ą ­ zki zachodzące między Śląskiem a resztą Polski. I n n y m i słowy, całość b y ł a p o m y ś l a n a , jako monografia Śląska na tle ogólnopol­ skiej syntezy . Dzięki nowoczesnej organizacji, systematycznym kolekcjom, dydaktycznym wystawom i działalności naukowej oraz wydawniczej wysunęło się Muzeum Śląskie po k i l k u latach pracy, do rzędu najlepszych w Polsce. Szeroko rozbudowany dział etnograficzny tworzył j e d n ą z podstaw tego m u z e i m ; bowiem kultura ludowa Ślązaków, pie­ l ę g n o w a n a w ciągu sześciowiekowej niewoli, przyczyniła się do zachowania polskości Śląska. Toteż kolekcje etnograficzne były pierwszymi, które w ramach swej działalności zgromadziło M u ­ zeum Śląskie. Pierwszym pracownikiem działu etnograficznego, k t ó r e m u zawdzięcza się początkowe kolekcje śląskie b y ł Jerzy 1 1 P o r . D o b r o w o l s k i Т., D z i a ł a l n o ś ć M u z e u m Ś l ą s k i e g o c a c h , R o c z n . T o w . P r z y j . Naiuk n a Ś l ą s k u , t. I I , 1930. w Katowi­ �440 Longman, a przy n i m a k c j ę kolektorską zbiorów śląskich prowa­ dził także M. Gładysz (Śląsk Opolski i powiaty północne). Od roku 1933 funkcje asystenta, a później kustosza pełnił Longin Malicki, który podwoił liczbę zbiorów, k o m p l e t u j ą c okazy ze Śląska i i n ­ nych ziem (nowe działy z Wielkopolski, Pomorza, K u r p i ó w , Sam­ borskiego ltd.). Niejeden okaz zebrał także ówczesny dyrektor M u ­ zeum Śląskiego T. Dobrowolski. Bezinteresownej współpracy sze­ regu etnografów i miłośników kultury ludowej jak Juliusza Zbo­ rowskiego, dyr. Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem (dz. pod­ h a l a ń s k i ) , Anieli Chmielińskiej z Łowicza (dz. łowicki), Seweryna Udzieli, dyr. Muzeum Etnograficznego w Krakowie (dz. krakow­ ski), Tadeusza Seweryna, obecnego dyr. tego muzeum (dz. pokucki i P o w i ś l a Dąbrowskiego), Jerzego Remera, b. konserwatora w i l e ń ­ skiego, Oktawiana Jastrzębskiego z Głębokiego pow. Dzisna, Beczkowiczowej z W i l n a , J. Ligęzy z Krakowa (dz;. rzeszowski), A. Chętnika z Nowogrodu Łomżyńskiego (dz. kurpiowski), St. W a l lisa z Świętochowic, H . Dobrowolskiej z Lublina (dz. lubelski i śląski) i innych zawdzięcza Muzeum Śląskie różne kolekcje. 7 Początkowe zbiory mieściły się zrazu w jednym pokoiku Szafranka, wkrótce oddano na cele Muzeum 4 pokoje parterowe w n o w o b u d u j ą c y m się gmachu województwa, a w początkach roku 1929, po w y k o ń c z e n i u gmachu, przeniesiono zbiory na V piętro, dając Muzeum Ś l ą s k i e m u do dyspozycji 40 ubikacji wraz z roz­ ległymi korytarzami i klatkami schodowymi. W roku 1936 przy­ stąpiono do budowy własnego, na wskroś nowoczesnego gmachu, którego b u d o w ę ukończono w roku 1939. Należy przy tym podkre­ ślić n a d z w y c z a j n ą troskę i asygnowaoie dużych kwot na ten cel ówczesnych w ł a d z wojewódzkich. Dział etnograficzny zawierał wówczas około 10.000 okazów i zaliczał się do większych w kraju, przy czym nieomal wszech­ stronnie reperezentowana była kultura ludowa Ślązaków w ramach następujących grup: 1) G ó r a l e ś l ą s c y — komplety strojów kobiecych i m ę ­ skich we wszelkich odmianach, bogate zbiory haftów k r z y ż y k o ­ wych i koronek czepcowych, wyroby skórzane (pasy, torby), duży zbiór wszelakich sprzętów technicznych, ceramiki, komplety me­ bli, instrumenty muzyczne, przedmioty obrzędowe, zdobnictwo w drzewie i plastyka. 2) «W a 1 a s i» (c i e s z у n i а с у) — obficie zilustrowane stroje kobiece (męskie zaginęły) z piękną kolekcją gorsetów «ży\Yotków» cieszyńskich i srebrnych ozdób (spinki, zapinki, guzy i kosztowne pasy), czepców i koronek, sprzętu rolniczego i domo­ wego, komplety mebli, ceramiki, sztuki. �441 3) « J a c k o w i c » ( j а Ы о п к о w a a n i е) — p i ę k n y k o m ­ plet rzadkiego stroju drobnoinieszczańskiego, gorsetów aksamit­ nych i brokatowych zwanych «bruclikami», n a r z ę d z i do wyrobu ludowej biżuterii, sporą kolekcję ładnej ceramiki i matryc do d r u ­ kowania płócien. 4) P s z c z y ń s k a — ze strojem kobiecym, efektownymi okazami gorsetów «oplecków», czepków i p o w i j a k ó w z r ó ż n o b a r w ­ n y m haftem w e ł n i a n y m i jedwabnym, liczne okazy sprzętu do­ mowego, rolniczego, rybolówczego, mebli. 5) В у t o m s k a — wszechstronnie zobrazowana w stroju ko­ biecym i m ę s k i m z odmianami zależnymi od różnic terytorialnych, duży zbiór gorsetów kobiecych tzw. «wierzchni», sprzęt techniczny, komplet}- mebli, ceramika u ż y w a n a przez tutejszy lud oraz pla­ styka i przedmioty obrzędowe. 6) L u b l i n i e c k a — części zanikającego stroju, liczny sprzęt techniczny, ceramika, meble, plastyka. 7) O p o l s k a — okazy stroju kobiecego, sprzęt rolniczy, meble, plastyka. 8) R a c i b o r s k a — strój kobiecy, piękne okazy mebli p o l i ­ chromowanych, sprzęty, plastyka. W grupach śląskich najwszechstronniej b y ł reprezentowany strój lącanie z tkactwem, haftem, koronkarstwem, k u ś n i e r s t w e m i złotnictwem, dalej meble, a więc stoły, ławy, zydle, skrzynie, listwy na talerze ilp., sprzęt domowy, j a k naczynie drewniane, czerpaki, łyżniki itd., n a r z ę d z i a gospodarskie oraz inny sprzęt techniczny np. rybacki, łowiecki itp.. plastyka ludowa z malar­ stwem i rzeźbą, instrumenty muzyczne, sprzęt obrzędowy np. maski, szopki i inne. Z grup nieśląskich reprezentowani b y l i : M o ł o p o 1 a n i e: 1) Górale żywieccy (sprzęt, strój, sztuka). 2) Małomieszczanie żywieccy (strój). 3) Górale podhalańscy (sprzęt pasterski, ceramika, strój, sztuka). 4) Górale sądeccy i pogórza nie (sprzęt, ceramika, strój, sztuka). .">) Spiszacy i Orawianie (ceramika, strój, sztuka), fi) Górale pienińscy (stroje). 7) Krakowiacy z Powiśla Dąbrowskiego i inni (strój i samo­ działy, ceramika, meble, sztuka, obrzędowość). 8) Opoczyńskie (tkaniny, ceramika). �442 W 1) 2) 3) ielkopolanie: Biskupizna pod Krobią (stroje). Gnieźniacy i p a ł u c z a n i e (sprzęty, ceramika, obrzędy). Bambrzy (stroje kobiece). P o m o r z e n i e: 1) Biskupizna (stroje). 2) Kaszubi kartuscy (sprzęt, ceramika, meble, części tkaniny, sztuka). stroju, Mazowsze: 1) Księżacy łowiccy (stroje, sprzęt, ceramika, meble, sztuka). 2) Knapie (strój i tkaniny, sprzęt, ceramika, sztuka). G r u p y K r e s o w e w s с h o d n i e: 1) Lubliniacy (slrój, sprzęt, ceramika, zdobnictwo). 2) Rzeszowiacy (sprzęt, ceramika, strój). S ą s i e d n i e g r u p у s ł o w i a ń s к i e: 1) Bojki (strój, sprzęt, ceramika). 2) L e m k i (strój, sprzęt, spora kolekcja ceramiki). 3) Huculi (obszernie odzież, tkaniny, sprzęt pasterski i do­ mowy, ceramika, zdobnictwo). P o d o ł a n i e : (stroje, tkaniny, cera/mika). W o ł y n i a c y : (sprzęt, ceramika, stroje, tkaniny). Poleszucy: (obszernie rybołówstwo, rolnictwo, slrój z haftami i tkaninami, ceramika). W i l n i a n i e : (sprzęt, stroje i tkaniny, ceramika, obrzędy). Dział etnograficzny był prowadzony w e d ł u g w y m o g ó w nau­ kowych i posiadał dwa kolejne inwentarze z dwoma odpisami (czystopisami) przechowywanymi w schowku d o k u m e n t ó w oraz katalog kartkowy rzeczowy, ułożony według grup etnicznych. Prócz tego zgromadzono przeszło 2.500 klisz oraz a r c h i w u m foto­ graficzne składające się z 20 tek, zawierających przeszło 2.500 zdjęć etnograficzny cli, ułożonych rzeczowo; Muzeum posiadało nadto sporą ilość dużych powiększeń fotograficznych, u ż y w a n y c h jako ilustracje lub do fotomontaży wystawowych. Zapoczątkowano także a r c h i w u m p l a n ó w technicznych budownictwa ludowego. Do­ bra biblioteka z wystarczającą ilością etnograficznych prac pol­ skich i obcych u ł a t w i a ł a pracę n a u k o w ą . Świetny rozwój Muzeum Śląskiego, ukoronowany wzniesie­ niem wspaniałego gmachu, w k t ó r y m na w y s t a w ę etnograficzną �443 przeznaczono IV2 piętra, został przerwany wybuchem wojny w 1939 r. Niemcy w odwecie za działalność Muzeum Śląskiego rozebrali z w i e l k i m trudem żelbetowo-szklany gmach muzealny, a pozostałe w Katowicach zbiory wcielili do Muzeum K r a j ó w ego w B y t o m i u . Wywiezione n i e d ł u g o przed w o j n ą przedmioty do Lublina odszukali i ściągnęli również do Bytomia, zaś spora ilość okazów wraz z cennymi aparatami fotograficznymi, ewakuowana w kierunku Lwowa, przepadła. Podczas wojny «ofiarrowali» Niemcy liczne okazy etnograficzne na tzw. « р о т о с zimową» ( W i n l e r h i l f e ) i «zbiórkę włókienniczą* (Spinnstaffsammlung), co skrzętnie zanotowali w jednym z zachowanych inwentarzy '. W i e l k ą ilość okazów, która nie mogła się pomieścić w budynku bytomskim, ulokowali w dużej sali tanecznej pewnej restaura­ cji, przemienionej na składnicę. W ostatnich latach wojny spako­ w a l i do s k r z y ń okazy oraz książki, które u w a ż a l i za cenne i ewa­ kuowali do k i l k u pałaców na G ó r n y m Śląsku, gdzie podczas za­ wieruchy wojennej zostały p r z e w a ż n i e rozkradzione, podniszczone lub spalone. 2 W marcu 1945 r. kiedy miasto Bytom przekazano a d m i n i ­ stracji polskiej, podpisany, jako dawny kustosz Muzeum Śląskiego, został delegowany do Bytomia, celem zabezpieczenia ocalałych zbiorów i ponownego zorganizowania Muzeum Śląskiego \ Oka­ zało się, że gmach tutejszy był p o w a ż n i e uszkodzony trzema po­ ciskami artyleryjskimi, przez co stłukły się także wszystkie szyby i zniszczyło wiele pozostałych t u jeszcze okazów; m n ó s t w o przed­ miotów rozkradli mieszkańcy powiatu będzińskiego. Niezrażony t y m stanem 'kierownik i personel zabrali się do ż m u d n e j pracy oczyszczenia gmachu, jego remontu oraz zabezpieczetniia i p r o w i ­ zorycznego zinwentaryzowania okazów, a także r e w i n d y k a c j ą zbio­ r ó w . Po przeszło rocznym wysiłku w n i e s ł y c h a n i e trudnych w a ­ runkach materialnych zdołano j u ż na tyle uporządkować gmach i zbiory, ż e m o ż n a było urządzić pierwszą w y s t a w ę ( P a m i ą t e k P o w s t a ń Śląskich i Plebiscytu). Dział etnograficzny poniósł największe straty, bo sięgające 80% przedwojennego stanu posiadania. Zaginęły wszystkie tka­ niny i większość strojów ludowych, całość wartościowych ozdób - L. Malicki, Dwa Ś l ą s k i e , H. X V I , 1945, str. 3 rów L. Muzea Śląskie — dwie Malicki, Bezgraniczne b a r b a r z y ń s t w o muzealnych, Dziennik Zachodni, Katowice 1 L Malicki, konkurencje, Zaranie 60. niemieckie wobec Muzeum Śląskie w Bytomiu, Śl.-Dąbr. P r z e g l ą d m i n i s t r a c y j n y , R. I I , n r 3, str. 45 ( m a r z e c 1947). zbio­ 1945 Ad­ �444 srebrnych, wielka kolekcja skrzyń ludowych licząca około 60 sztuk, sporo mebli i sprzętu, wszystkie katalogi fotograficzne z zakresu budownictwa, oraz dużo rzadkich książek bibliotecz­ nych (dzieła Kolberga, W i s ł a , komplet roczników «Ludu» itp.). Najwięcej o k a z ó w ocalało z zakresu ceramiki, sprzętów i sztuki ludowej (obrazy i rzeźba), poza t y m odnaleziono pierwszą część inwentarza etnograficznego, prawie cały katalog kartkowy, 12 tek fotograficznych, około 1.000 klisz i blisko 1.800 książek etnogra­ ficznych. Z 10.000 przedmiotów zastano w Bytomiu lub rewindy­ kowano z terenu około 2.000 okazów częstokroć podniszczonych. Przeszło 500 okazów ocalałych ze wspomnianej j u ż składnicy ulokowanej na peryferiach miasta, zabrało Muzeum Miejskie w Chorzowie. Z powodu trudności finansowych, rewindykacyj­ nych, braku odpowiednich p r a c o w n i k ó w oraz wielkich zniszczeń, organizacja działu etnograficznego postępuje powoli. Mimo to zdo­ ł a n o zidentyfikować i z i n w e n t a r y z o w a ć przeważnie wszystkie okazy własne, większą ilość odziedziczonych po Muzeum Krajo­ w y m oraz nabyć w terenie około 500 nowych przedmiotów, tak że dział etnograficzny liczy obecnie 3.500 okazów. W listopadzie 1947 r. urządzono p i e r w s z ą po wojnie w y s t a w ę działu ilustrującą budownictwo, meble i sprzęt domowo-gospodarozy. Najbardziej poglądowo przedstawia się wystawa budownictwa, do której użyto dobrych modeli i ł a d n y c h tablic fotomontażowych — paleoetnograficznych. Dalsze działy jak rolnictwo, ceramikę, tkactwo, strój, przedmioty obrzędowe i sztukę l u d o w ą wystawi się na w i o ­ snę b. r. Po wielu szkodach wojennych Muzeum śląskie okrzepło znów w swej działalności o tyle, że zalicza się .ponownie do w i ę k ­ szych w Posce i zostało przez Ministerstwo Kultury i Sztuki uznane za instytucję okręgową dla obszaru województwa ś l ą s k o dąbrowskiego. Longin Malicki H I E R O N I M SKURPSKI, « U w a g i o b y ł y c h m u z e a c h n a o b s z a r z e w o j e w ó d z l w a o 1 s z t у ń s к i e g o». Insty­ tut Mazurski w Olsztynie. Kom. Działu Inf. Naukowej, nr 1. 1947, sir. 10—11. W krótkim sprawozdaniu omawia autor d a w n ą organizację I ł e i m a t m u s e u m na terenie województwa olsztyńskiego, która wśród dwudziestu placówek muzealnych posiadała sporo zbiorów etnograficznych. �445 Wobec wielkiego braku m a t e r i a ł ó w etnograficznych z tego obszaru, a zwłaszcza z Łzw. Mazowsza Pruskiego, los tych zbio­ rów nie może być obojętny etnografom. Toteż praca H . Skrupskiego, kustosza Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, orientuje nas częściowo w dawnym i obecnym stanie rzeczy. Interesujące nas zbiory etnograficzne .znajdowały się w n a s t ę p u j ą c y c h muzeach: Giżycko (buczany) — zniszczone, Lidzkark W a r m i ń s k i — wnętrze izb, resztki w Olsztynie, Młynary (pow. Pasłęk) — m a t e r i a ł y z obszaru Pogeranii, autor nie informuje o losie tych zbiorów, Nidzica (Nibork) — nikłe resalki w Olsztynie, Olsztyn — sztuka ludowa, dywany i kafle mazurskie, obec­ nie w Muzeum Mazurskim, Ostróda — etnografia i etnologia (Afryka), zupełnie zni­ szczone, Pasłęk (Pr. Holland) — etnografia, przęśliczki, sprzęty, obec­ nie w Olsztynie, Ryn (pow. giżycki) — etnografia, izupełnie zniszczone, Szczytno — etnografia, sprzęty, kafle, pomieszczenie obecne nieodpowiednie. Wykaz ten informuje bardzo ogólnikowo o stanie muzealni­ ctwa na tym obszarze, w y m a g a ł b y on u z u p e ł n i e n i a w postaci opu­ blikowanego działami inwentarza tego, co ocalało i znajduje się w Olsztynie i Szczytnie. Inwentarz taki u ł a t w i ł b y znacznie orien­ tację w materiale etnograficznym tych ziem. J. ORGANIZACJA D Z I A Ł U ETNOGRAFICZNEGO W RAPPERSWILU G. MUZEUM W st ę p We wrześniu 1946 r. na zaproszenie p. A. J ę d r y c h o w s k i e j z poselstwa w Remie zwiedziłam muzeum w Rapperswilu w celu zapoznania się ze zbiorami etnograficznymi oraz przedstawienia projektu zorganizowania tego działu. Stwierdziłam wtedy, że muzeum posiada m a ł ą kolekcję etnograficzna dotyczącą niektórych grup etnicznych z terenu Pol­ ski, a więc пр.: wycinanki, ok. 10 modeli lalek w strojach ludo­ wych, obrazy malowane na szkle, ceramikę, hafty, spinki, łyżniki, foremki do serów owczych, pisanki, skrzynie malowane, pierniki toruńskie etc, oraz szereg fotografij. �446 Wymienione przedmioty pochodzą z Podhala, ze środkowe] Polski, z Kurpiów i ize Śląska, poza t y m również z Hueulszczyzny i z Polesia. S p r a w ę zorganizowania Działu Etnograficznego w t y m m u ­ zeum p o r u s z a ł a m na w a l n y m zgromadzeniu Towarzystwa Ludo­ znawczego w L u b l i n i e 24. i 25 I . 1947, n a s t ę p n i e w Zakopanem* 5. V. 1947 r. na zjeździe zorganizowanym przez С. I . K. w spra­ wie sztuki ludowej 2. i 3. V I . , na zjeździe Z w i ą z k u m u z e ó w w Pol­ sce oraz na konferencji zwołanej przez Naczelną Dyrekcję M u ­ zeów i Ochrony Z a b y t k ó w w Warszawie dn. 5. i 6. X I I . 1947 г., gdzie s p r a w ę tę p o r u s z a ł również dr G. Ciołek i prof. J. Gajek. Uzasadnienie potrzeby rozwoju w R a p p er s w i 1 u m u zeu m 1. Muzeum historyczne, p o w s t a ł e dzięki inicjatywie i ofiar­ ności osób prywatnych w r. 1870, zostało uznane za własność na­ rodową i miało być historycznym, naukowym, literackim i arty­ stycznym obrazem Polski. Dążenie więc do reaktywowania jego roli byłoby zgodne z zamiarami jego twórców. 2. Muzeum w Rapperswilu, znane szeroko i figurujące w przewodnikach zagranicznych jako historyczne muzeum pol­ skie, zwiedzane jest przez tysięczne rzesze cudzoziemców, a także przez Polaków . Л. Muzeum posiada już zaczątek zbioru etnograficznego. 4. Muzeum w Rapperswilu może odegrać ogromną rolę, o ile jego zbiory będą miały charakter n a u к o w y, i o f o r m а с у j n у i d у d а к t у с z n у. 5. Stworzenie Działu Etnograficznego, ilustrującego oblicze Polski w zakresie kultury ludowej przyczyniłoby się do spełnienia powyżej zakreślonej roli. 7 • Zadania i rola Działu Etnograficznego w Rapperswilu 7 Muzeum t. Dział Etnograficzny Muzeum w Rapperswilu, zorganizo­ wany na zasadach naukowych winien .posiadać charakter repre­ zentacyjny. 2. Dział ten powinien d a w a ć ogólne pojęcie o dawnej m a ­ terialnej, duchowej i społecznej kulturze ludowej Polski i jej różnicowania, o b e j m u j ą c wszystkie, najbardzie charakterystyczne dzielnice, ze szczególnym u w z g l ę d n i e n i e m piękna sztuki ludowej. �447 3. Dział Etnograficzny winien ilustrować k u l t u r ę l u d o w ą Polski na jej podłożu geograficznym i antropologicznym z j a k najszerszym u w z g l ę d n i e n i e m przeszłości prehistorycznej, wczesnohistorycznej i historycznej, a także z uwzględniieniem w s p ó ł ­ czesnych zdobyczy wsi polskiej w zakresie kultury i cywilizacji. 4. Dział ten, ilustrując życie wsi w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej, duchowej i społecznej, w i n i e n podkreślić socjalne walory nie­ których do dziś istniejących zwyczajów ludowych, j a k np. tłoka, oraz prace maszoperii rybackich i innych form gromadnej po­ mocy sąsiedzkiej. 5. Ekspozycja w y t w o r ó w kultury ludowej w i n n a przy po­ mocy fotograf i j , r y s u n k ó w , map, w y k r e s ó w itp. d a w a ć pojęcie o j e j rozwoju, przekształceniach, j a k i m ulega, o związkach i po­ k r e w i e ń s t w i e z i n n y m i kulturami i narodami, o w ę d r ó w k a c h w y ­ tworów kultury ludowej, o ich zasięgach geograficznych i t d . 6. Dział Etnograficzny winien reprezentować należyty po­ ziom muzealnictwa polskiego w zakresie ekspozycji zbiorów . 7. Dział Etnograficzny winien stać się równocześnie ośrod­ kiem i n f o r m u j ą c y m o stanie b a d a ń ludoznawstwa polskiego, mógłby też stać się ośrodkiem s k u p i a j ą c y m etnografów i etnolo­ gów polskich np. w okresie ich p o r ó w n a w c z y c h studiów w Szwaj­ carii, a także mógłby przyczynić się do zainteresowania szwajcar­ skich n a u k o w c ó w polskimi pracami etnograficzno-muzealnymi. 8. Muzeum w Rapperswilu, posiadające Dział Etnograficzny, mogłoby też, o ile by na to pozwoliły ramy zamku, udzielić m i e j ­ sca polskim wystawom przechodnim, z w i ą z a n y m np. ze szluką ludową. 7 7 T er en g r o m a d z e n i a iz> bi o r ó w p r z e z o ś r o d k i muzealne Jeśli schematycznie podzielimy terytorium Polski na w i ę k ­ sze i bardziej wyróżniające się grupy etniczne, a w ś r ó d nich nie mogąc ze względu na projektowany charakter zbiorów, oraz szczu­ płość lokalu, wyróżniać mniejszych grup etnicznych, wybierzemy dla p r z y k ł a d u tylko niektóre (dziś j u ż nie zawsze posiadające całkiem odrębny charakter), wówczas podział ten będzie w bardzo ogólnych zarysach w y g l ą d a ć tak: I grupa: Małopolanie (grupa wybrana np. K r a k o w i a c y , Lachy Sądeckie, Podhalanie, mieszkańcy Gór Ś w i ę t о к r z у s к i с h). �448 I I . grupa: Ślązacy (grupa wybrania: np. Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy, Ślązacy Cieszyńscy). I I I . W i e l k o p o l a n i e (grupy wybrane: np. Wielkopola­ nie właściwi i Kujawiacy, Lubuszanie). I V grupa: P o m o r s k a (grupy wybrane: np. Kaszubi Wschodni i Zachodni, Kociewiacy, grupa p o ś r e d n i a : Warmiacy). V grupa: M a z o w i e c k a (grupy wybrane: np. Kurpie, Księżacy łowiccy, Mazurzy środkowi, Mazurzy z Prus Książęcych). V I grupa: G r u p y K r e s o w e (grupa wybrana: Podłasiacy, Lubliniacy, Rzeszowiacy). Grupy etniczne, wyróżniające się pod względem kulturowym, należy szczególnie uwzględnić przy gromadzeniu charakterystycz­ nych i tradycyjnych zabytków, opierając się na odnośnych ośrod­ kach muzealnych. Ośrodki muzealne Sądzę, iż n a s t ę p u j ą c e ośrodki muzealne mogłyby podjąć się gromadzenia zabytków odpowiadających .poszczególnym grupom etnicznym i terytorium пр.: I . Muzeum w G d a ń s k u (woj. gdańskie — Kaszubi Wsch.. Kociewiacy ewent. Słowińcy i i n n i ) . 2—5. Muzeum w S ł u p s к u, D e r l o w i e , В i a ł o g i' od z i e , S z c z e c i n i e ( w o j . szczecińskie — Kaszubi Zach.) — materiał przeważnie z literatury ewent. depozyty muzealne. fi—7. Muzeum w P o z n a n i u , M i ę d z y r z e c z u ( w o j . po­ znańskie — Wielkopolanie, Lubuszanie i i n n i ) . S—9. Muzeum w T o r u n i u , W ł o c ł a w k u , Grudzią­ d z u (woj. pomorskie — Poludn. Kaszubi, Kujawiacy, Chełmniacy i inni). I I . Muzeum w O l s z t y n i e (woj. olsztyńskie — Mazurzy. Warmiacy i i n n i ) . 12—13. Muzeum w W a r s z a w i e i P ł o c k u ( w o j . war­ szawskie ewent. białostockie — Mazurzy Środkowi i i n n i ) . 14. Muzeum w Ł o m ż y (woj białostockie — Kurpie i Białostoczanie). 15—17. Muzeum w Ł o d z i , T o m a s z o w i e M a z o w i e ­ c k i m i Ł o w i c z u ( w o j . łódzkie — Księżacy łowiccy. Mazurzy ś r o d k o w i ewent Sieradzanie i Lęczycanie i i n n i ) . 18—20. Muzeum w K i e l c a c h ewent. w Radomiu i C z ę s t o c h o w i e (woj. kieleckie — Mazowszanie, Sandomierzanie i inni). �449 21. Muzeum we W г о с 1 a w i u ( w o j . dolnośląskie — Ślązacy ze Śląska Dolnego). 22—24. Muzeum w B y t o m i u , G l i w i c a c h i Opolu (woj. śląskoTdąbrowskie — Bytomiacy, Opolanie, Górale Śląscy i inni). 25—27. Muzeum w K r a k o w i e , Z a k o p a n e m i R a b c e (woj. krakowskie — Krakowiacy, Lachy Sądeckie, Podhalanie, Górale Rabczańscy i inni). 28—29. Muzeum w L u b l i n i e i Z a m o ś c i u ( w o j . lubel­ skie — Lubliniacy, Podlasiacy i i n n i ) . 30. Muzeum w R z e s z o w i e ( w o j . rzeszowskie — Rzeszowiacy i i n n i ) . U w a gi 1. Udział poszczególnych m u z e ó w w pracy gromadzenia za­ bytków, oczywiście będzie zależał w dużej mierze od przygotowa­ nia i dobrej woli kierowników m u z e ó w lub działów etnograficz­ nych. 2. Ilość m u z e ó w lub ewent. osób, które w e z m ą udział w tej akcji może się zwiększyć lub zmniejszyć. 3. Sprawa powierzenia gromadzenia zbiorów danemu m u ­ zeum jest do omówienia. Może się .zdarzyć пр., iż z braku fachow­ ców na d a n y m terenie obowiązek gromadzenia zabytków np. /. dwóch województw spadnie na jeden ośrodek muzealny i t d . 4. Jeżeli dla uproszczenia w orientacji założymy, iż w k a ż ­ dym województwie odpowiedzialność za gromadzenie zbiorów spadnie na jedno większe muzeum lub też konkretnie na j e d n ą osobę, a tylko w y j ą t k o w o np. na dwa muzea, wówczas ilość ośrod­ ków gromadzenia zbiorów będzie dochodzić do około dwudziestu. 5. Na niektórych terenach pewne okazy w c a l e nie będą występowały, np. stroje ludowe, sztuka ludowa, czerpak grzebieniowaty do zbierania jagód, ości na ryby, ż a r n a etc. Poza t y m np. w województwie szczecińskim, o ile nie da się uzyskać pewnej ilości depozytów, w większości wwpadków trzeba będzie oprzeć się na fotografiach. 6. W sprawie zakupu większych, cięższych lub bardziej k o ­ sztownych okazów, j a k np. żarna, warsztat tkacki, koło garncar­ skie, u l , skrzynia malowana, szafa lub strój etc. należałoby uprzed­ nio zebrać od poszczególnych m u z e ó w n a s t ę p u j ą c e dane: a) Czy dany ośrodek może dostarczyć te przedmioty. b) Jakiego typu (rodzaju) będą te okazy (opisać). c) W jakiej cenie. Lud, т. XXXVIII 29 �450 U w a g a : Dla Muzeum w Rapperswilu trzeba będzie w y ­ brać okazy znajdujące się w d o b r y m s t a n i e , oraz możliwie starannie wykonane, a także przedstawiające szczególną wartość estetyczną; fotografie w i n n y podkreślać p i ę k n o krajobrazu i sztuki ludowej. Musimy p a m i ę t a ć , iż zwiedzający Muzeum w Rapperswilu nie znają naszego kraju, nieraz tylko na podstawie Muzeum w Rapperswilu n a b i o r ą pojęcia o Polsce. 7. Byłoby p o ż ą d a n e zdecydowanie, czy będzie się dążyć do stworzenia choćby jednego w n ę t r z a izby wiejskiej, czy też t y l k o sie ograniczyć do wystawienia k i l k u sprzętów, dając przy pomocy fotografii pojęcie o u r z ą d z e n i u chaty'. W a ż n e usługi w demonstrowaniu m u z y k i ludowej i tańca oddałoby zainstalowane w muzieum kino i radio z adapterem. (Autorem tego p o m y s ł u jest prof. Włodz. Antoniewicz). 8. Załączony plan jest tylko pewnym schematem, który w za­ stosowaniu do wyboru obiektów i ich ilości będzie zależny od osta­ tecznie przeznaczonego na ten cel lokalu, pieniędzy, czasu na do­ konanie zbiorów , oraz od jakości i ilości zgromadzonych zabytków. U w a g a : Równocześnie c h c i a ł a b y m zwrócić u w a g ę na to, iż w muzeach szwajcarskich posiadających m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e z różnych k r a j ó w E'uiropy, np. w Genewie, d z i a ł polski, szczegól­ nie w zestawieniu np. z czeskim lub rosyjskim, przedstawia się żałośnie — jest reprezentowany przez kilkanaście przypadkowych przedmiotów, to też sądzę, że m o ż n a by równocześnie zaopatrzyć lo muzeum w p e w n ą kolekcję odpowiednio dobranych ekspona­ tów, u z y s k u j ą c w zamian dla Centralnego Muzeum w Polsce okazy etnografii szwajcarskiej lub leż pozaeuropejskiej. Muzeum histo­ ryczne w Bernie Sawajcarskim posiada również zaczątek z b i o r ó w polskich, które należałoby dopełnić — i tu właśnie jako ewen­ tualny m a t e r i a ł w y m i e n n y mogłyby posłużyć te zebrane okazy, które nie poszłyby do Rapperswilu. 7 ? Dr M. Znamierowska-Priifferowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f6e5adf49ae24c12e08f8f0e115f556.pdf 17c769ebeed73d5bf778d6ac8c740883 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4110 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource garncarstwo Lubelskie - grancarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3836 Title A name given to the resource Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.37-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. EWA 1. Fragment wystawy. FRYS GARNCARSTWO LUDOWE sprawozdanie z w y s t a w y LUBELSZCZYZNY W o j e w ó d z t w o l u b e l s k i e p o s i a d a największą o b e c n i e w P o l s c e ilość c z y n n y c h o ś r o d k ó w l u d o w e g o g a r n ­ carstwa, jednak z dotychczasowych wystaw sztuki l u d o w e j t e g o r e g i o n u , choć g a r n c a r s t w o s t a n o w i ł o n a n i c h z a w s z e n a j l e p i e j r e p r e z e n t o w a n y dział, z n a m y w y r o b y z a l e d w i e k i l k u n a s t u ośrodków. 6 m a j a 1956 r o k u o t w a r t a została w M u z e u m L u ­ b e l s k i m w y s t a w a na t e m a t : „Garncarstwo Ludowe L u b e l s z c z y z n y " . C e l e m w y s t a w y b y ł o właśnie p o k a z a ­ n i e w całości współczesnej l u d o w e j c e r a m i k i l u b e l ­ skiej, pokazanie wyrobów w s z y s t k i c h czynnych obec­ nie ośrodków tego t e r e n u . Przegląd t e n poprzedzono r o d z a j e m krótkiego h i s t o ­ r y c z n e g o wstępu. W p r o w a d z a ł y w z a g a d n i e n i e z w i ę z ł e k o m e n t a r z e , podające n a j w a ż n i e j s z e f a k t y z d z i e j ó w g a r n c a r s t w a o d m o m e n t u p o j a w i e n i a się go n a z i e ­ m i a c h p o l s k i c h aż d o o b e c n y c h czasów — o k r e s u o p i e k i n a d l u d o w y m artystą. W g r u p i e c e r a m i k i d a w ­ n e j znalazło się k i l k a e k s p o n a t ó w stanowiących i n ­ teresujący materiał p o r ó w n a w c z y d l a w y r o b ó w w s p ó ł ­ czesnych. Pokazano t a m n p . dzieżkę w c z e s n o h i ś t o ryczną ( X I I w.) w y k o n a n ą z b a r d z o c h u d e j , k r e m o ­ w e g o k o l o r u g l i n y , s k r o m n i e zdobioną p a s k a m i z g l i n ­ ki czerwonej, żelazistej, o r a z dzbanek i garnek z X V I w . , które n i e z n a c z n i e różnią się o d niektórych współczesnych s i w a k ó w . Z e stroną techniczną z a g a d n i e n i a zaznajamiał p o ­ krótce z w i e d z a j ą c y c h doskonały c y k l zdjęć f o t o g r a ­ f i c z n y c h , k t ó r y ilustrował pracę g a r n c a r z a o d m o ­ m e n t u w y d o b y c i a g l i n y aż d o załadowania n a w ó z g o t o w y c h naczyń, p r z y c z y m szczególnie interesująco pokazano etapy p o w s t a w a n i a naczynia na kręgu g a r n ­ c a r s k i m . Oprócz t y c h f o t o g r a f i i e k s p o n o w a n o szereg a u t e n t y c z n y c h narzędzi, s u r o w c ó w i p ó ł f a b r y k a t ó w oraz modele pieców g a r n c a r s k i c h . Współczesną c e r a m i k ę p o k a z a n o w kolejności g e o ­ g r a f i c z n e j o d o ś r o d k ó w północnych, które produkują p r z e d e w s z y s t k i m gładzoną ceramikę siwą, p o p r z e z malowane i glazurowane naczynia środkowo-lubelskie — do znacznie s k r o m n i e j zdobionych, b i s k w i t o ­ w y c h , siwych i glazurowanych wyrobów z powiatów p o ł u d n i o w y c h . N a c i s k został p r z e d e w s z y s t k i m p o ­ łożony n a ośrodki d o t y c h c z a s rnało z n a n e l u b w c a l e n i e z n a n e , a pobieżnie r a c z e j p o t r a k t o w a n o ośrodki p o p u l a r n e , j a k P a w ł ó w czy Urzędów. W ś r ó d c e r a m i k i o ś r o d k ó w północno-lubelskich, n a którą składały się g ł ó w n i e s i w a k i , poza z n a n y m i , b o ­ gato z d o b i o n y m i w y r o b a m i K a z i m i e r z a Rogowskiego z Białej P o d l a s k i e j , p r z e z n a c z o n y m i z góry dla m i e j ­ s k i e g o o d b i o r c y , w y r ó ż n i a ł y się z a r ó w n o formą, j a k z d o b i e n i e m doskonałe t e c h n i c z n i e i sta-rannie gładzone w y r o b y J a k u b a Czeczelewskiego z Sielczyka koło B i a ­ łej o r a z u ż y t k o w a c e r a m i k a Józefa K o z ł a z Rossosza. S i w a k i C z e c z e l e w s k i e g o urzekają szlachetną s y l w e t ą , której zalety świetnie podkreśla d e k o r a c j a . Zasób m o t y w ó w Józefa K o z ł a j e s t r a c z e j s k r o m n y , s p r o w a ­ dza się d o r ó ż n y c h u k ł a d ó w l i n i i p r o s t y c h , f a l i s t y c h i s p i r a l i , l e c z d a j e złudzenie d u ż e g o u r o z m a i c e n i a . Z n a c z n i e uboższe są s i w a k i Józefa K o p i s i a z P a r ­ c z e w a i K s a w e r e g o S z y m a ń s k i e g o z W ł o d a w y . Pośród t y c h ostatnich r z a d k o s p o t y k a n a f o r m a cechuje pła­ s k i e , b a r d z o pękate n a c z y n i e n a r y b y o j a s n o s z a r e j b a r w i e c z e r e p u , o z d o b i o n e górą brzuśca p a s k a m i p ł y t ­ k i e g o r y t u . K a z i m i e r z J a r o s z k i e w i c z z Ł u k o w a , który w 1951 r . w y s t a w i ł interesujące s i w a k i o o r n a m e n c i e g ł a d z o n y m , t y m r a z e m pokazał t y l k o jedną siwą d o ­ nicę. P o z o s t a ł e j e g o w y r o b y t o c e r a m i k a c z e r w o n a , częściowo g l a z u r o w a n a , c z a s e m z d o b i o n a p a s k a m i p o ­ białki, b r a k n a t o m i a s t zupełnie m o t y w u pionowej gałązki i c h a r a k t e r y s t y c z n e g o w r y s u n k u p t a s z k a . M o ż l i w e , że w t e n sposób ozdabiał J a r o s z k i e w i c z t y l k o 1 2 Z . C i e ś l a - R e i n f u s s o w a : S i w a k i z Białej „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5. R. R e i n f u s s : Z wystawy pokonkursowej wie, „ P o l . S z t . L u d . , " 1952, N r 1, 1 2 Podlaskie;', w Łuko­ 37 �Ryc. Wys. wery 2. Naczynie na „żywca". 14 cm. Wykonał Ksa­ Szymański. Włodawa. Ryc. 3. Garnek. Wys. 23 cm. Wykonał Jan Startek. Kolonia Zamek (pow. Kraśnik). Ryc. 4. Naczynie do odciąga­ nia mleka. Wys. 39 cm. Wy­ konał A. Wróbel. Wólka Biska (pow. Biłgoraj). 38 �naczynia przeznaczone na k o n k u r s , podczas g d y teraz w y s t a w i o n o j e g o z w y k ł ą , codzienną produkcją. W ś r ó d 42 e k s p o n a t ó w z G l i n n e g o z n a j d o w a ł y się też tylko d w a s i w a k i : n i e w i e l k i dzbanek i garnuszek w y ­ k o n a n e p r z e z J a n a Stępniaka, które z w r a c a ł y u w a g ę swoją nieskazitelną czarną, j a k b y aksamitną po­ w i e r z c h n i ą . Z pozostałej c e r a m i k i c z e r w o n e j , g l a z u r o ­ w a n e j , którą w y s t a w i ł a p r z e d e w s z y s t k i m cała r o ­ dzina Matysiaków (Jan, H e n r y k , Stefan, Aleksander, Józef), część p o k r y t a była t y l k o ciemnobrązowymi a l b o b i a ł y m i m a l a t u r a m i , część z d o b i o n a drobnym o r n a m e n t e m geometryczno-roślinnyrn w y k o n a n y m p o ­ białką n a t l e k i l k u r ó w n o l e g ł y c h c z a r n y c h pasków. W ogóle t y m r a z e m c e r a m i k a z G l i n n e g o b y ł a z n a c z ­ n i e b a r d z i e j u r o z m a i c o n a i c i e k a w s z a niż n a w y s t a w i e p o k o n k u r s o w e j w 1951 r o k u . Ośrodek w F i r l e j u r e p r e z e n t o w a ł y w y r o b y Leona J e z i o r a , z d o b i o n e r y t e m i p o k r y t e ciemnozieloną g l a ­ zurą, pochodzące p r z e w a ż n i e z z a k u p ó w d o k o n a n y c h na p o p r z e d n i c h w y s t a w a c h . Słusznie wyeliminowane zostały t y m r a z e m c h a r a k t e r y s t y c z n e d l a J e z i o r a w y ­ r o b y o f o r m a c h czasem d z i w a c z n y c h , zdobione d e k o ­ racją plastyczną, które p r o d u k o w a ł s p e c j a l n i e n a k o n ­ kursy . Czerwone naczynia drugiego garncarza z F i r ­ leja — A n t o n i e g o Janczary — zdobione były p a s k a m i pobiałki, d z i e l ą c y m i n i e k i e d y n a c z y n i e horyzontalnie na t r z y m n i e j w i ę c e j r ó w n e części. Z n a n y ośrodek w B a r a n o w i e c h a r a k t e r y z o w a ł y w y ­ r o b y t r z e c h g a r n c a r z y — B o l e s ł a w a Dąbrosza, J a n a K o l o d y ń s k i e g o i J a n a Góry. B y ł y t o g a r n k i , d z b a n k i , d w o j a k i i słoje z c z e r w o n e j g l i n y , m a l o w a n e w g ó r ­ n e j części brzuśca pobiałką w u p r o s z c z o n e motywy roślinne n i e w i e l k i c h r o z m i a r ó w , o r a z m a ł o ciekawe m i s e c z k i , zdobione k o n c e n t r y c z n y m i kręgami. Z n a c z ­ n i e różniły się o d n i c h p o d w z g l ę d e m m o t y w ó w w y ­ r o b y z K a z n o w a i M i c h o w a , p o m i m o że w y k o n a w c y i c h pochodzą z ośrodka b a r a n o w s k i e g o . M o t y w y raal a t u r w z b o g a c i ł y się t u i z w i ę k s z y ł y , a l e w y k o n y w a ­ ne są m n i e j s t a r a n n i e niż w B a r a n o w i e . Szczególnie d z i w n e f o r m y w i r u j ą c y c h g w i a z d i jakichś w i o t k i c h , f a n t a s t y c z n y c h roślin p r z y j ę ł y m a l a t u r y n a m i s k a c h w y k o n a n y c h p r z e z Czesława B i a ł a s i e w i c z a z K a z n o w a . Z Pawłowa pokazano przede w s z y s t k i m naczynia zdobione wielobarwnymi geometrycznymi wzorami, w y k o n a n e w spółdzielni, słabo s t o s u n k o w o z w i ą z a n e z d a w n y m jednobarwnym i bardziej uproszczonym z d o b n i c t w e m . Z a b r a k ł o n a t o m i a s t zupełnie s i w a k ó w , które s t a n o w i ł y p o d s t a w ę t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i t e g o s t a r e g o ośrodka, a d o o s t a t n i c h czasów w y r a b i a ł j e garncarz Mikołaj P i l i p c z u k . Z produkcją Urzędowa zapoznały zwiedzających w y r o b y ośmiu g a r n c a r z y . Większość s t a n o w i ł y z m a ­ nierowane w formie flakony i dzbanki, cukierniczki i n a c z y n i a b e c z u ł k o w a t e . W y r ó ż n i a ł a się prostą i ła­ dną formą bańka w y k o n a n a p r z e z J e r z e g o W i t k a o r a z dużych r o z m i a r ó w d z b a n z p i o n o w y m k o ł n i e r z e m i dwuuszny garnek, glazurowane t y l k o w górnych częściach m o c n o p r z e p a l o n e g o c z e r e p u . P o z a t y m r o ­ dzina Witków wystawiła nieco p l a s t y k i f i g u r a l n e j p r z e d s t a w i a j ą c e j s c e n y z b i o r o w e , n p . orkiestrę, o r a z k r o p i e l n i c z k i zdobione o d c i s k a m i stempla i plastycz­ n y m i n a l e p l a n k a m i ; C z e s ł a w A m b r o ż k i e w i c z pokazał kompozycję p t . „Krzesanie o g n i a " a T e o f i l G a j e w s k i — figurkę d z i k a . Pośród powyżej opisanej m a l o w a n e j c e r a m i k i w y ­ różniały się w i e l o b a r w n y m i m a l a t u r a m i w y r o b y J a n a Startka z k o l o n i i Zamek, analogiczne do c e r a m i k i z *Łążka Ordynackiego, skąd p o c h o d z i i c h t w ó r c a . Najbardziej wśród n i c h interesujące b y ł o rzadko w Łążku p r o d u k o w a n e naczynie flaszowate, zdobione techniką sgraffitową w p o s t a c i f a l i s t e j l i n i i r y t e j n a p a s k u pobiałki. Z powiatów południowo-wschodnich na p l a n p i e r w ­ szy wysunęła się c e r a m i k a c z e r w o n a , glazurowana, c z a s e m m a l o w a n a . Szczególnie rzucają się t u w o c z y garnki i dzbany wykonane p r z e z Józefa Fariona z P u t n o w i c , k t ó r y do m a l o w a n i a u ż y w a białej i c i e m ­ n e j — p r a w i e c z a r n e j — p o l e w y , co p o m i m o b a r d z o 3 4 5 J a k wyżej. E. J a n i k o w s k a : Z wystawy sztuki ludowej w bartowie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1951 N r 6. R. R e i n f u s s : S z t u k a l u d o i o a na t o y s t a i c a c h w blinie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1954, N r 5. Ryc. 5. Miska. Średnica 19 cm. konał Czesław Bialasiewicz. nów (pow. Lubartów). Wy­ Kaz- Ryc. 6. Miska. Średnica 22 cm. Wy­ konał Jan Kołodyńcki. Baranów (pow. Puławy). 3 4 Lu­ 5 Lu­ Ryc. 7. Dzbanek. Wys. 27 cm. Wy­ konał Piotr Wojtaleuncz. Jarosła­ w i e c (pow. Hrubieszów). �Ryc. 8. Bańka. Wys. 31 cm. W y k o ­ n a } Jan Chmiel. Kolonia Majdanek (pow. Tomaszów Lubelski). Ryc. 9. Dzbanek. Wys. 27 cm. konał Józef Kozioł. Rososz Biała Podlaska). Wy­ (pow. s k r o m n y c h m o t y w ó w (wyłącznie l i n i a f a l i s t a , p r o s t a i d r o b n e k r o p e c z k i ) dało w połączeniu z ładną f o r m ą naprawdę c i e k a w y efekt. Były t o jedne z najładniej­ s z y c h naczyń n a w y s t a w i e . Natomiast rnalatury na naczyniach Piotra W o j t a l e w i c z a i M a r i a n a U f n a l a z Jarosławca, dość n i e ­ z w y k ł e w treści — duże g w i a z d y o f a l i s t y c h p r o m i e ­ n i a c h i n i e w y r a ź n e p r ó b y z e s t a w i e ń f i g u r a l n y c h , sła­ b o z w i ą z a n e z b u d o w ą n a c z y n i a — n i e osiągały p e ł ­ nego e f e k t u a r t y s t y c z n e g o . Dla K r a s n o b r o d u (garncarze T e o f i l Kołtun i W ł a ­ dysław L a l i k ) c h a r a k t e r y s t y c z n e jest m a l o w a n i e m i ­ sek i d z b a n k ó w w s w o b o d n e gałązki i n i e r e g u l a r n e p l a m y w y k o n a n e zieloną m i e d z i o w ą p o l e w ą . Pod w z g l ę d e m f o r m y n a u w a g ę zasługiwały t u zwłaszcza d z b a n y o h a r m o n i j n e j e s o w a t e j s y l w e c i e . S z k o d a , że p o k a z a n o t a k mało k r a s n o b r o d z k i c h z a b a w e k i m i ­ niaturowej galanterii. Dość o b f i c i e wystawiono czerwone glazurowane, słabo z d o b i o n e w y r o b y g a r n c a r z y z J ó z e f o w a . B a r d z o piękną formą i doskonałą zieloną glazurą w y r ó ż n i a ł y się bańki, pękate d z b a n k i i g a r n k i , a szczególnie d w o ­ j a k i w y k o n a n e p r z e z J a n a Chmielą z k o l o n i i M a j d a ­ nek oraz użytkowe w y r o b y Ignacego i Franciszka Chmielą z k o l . D ą b r o w a . N i e s t e t y brakło t u s i w a k ó w , które w k o l . M a j d a n e k z d o b i o n e b y ł y w g ó r n y c h p a r ­ t i a c h brzuśca c z a r n y m i p a s k a m i g l i n k i , d y s k r e t n i e o d ­ b i j a j ą c y m i o d s t a l o w o - s z a r e g o tła c z e r e p u . * Ryc. 10. D z b a n e k . W y s . 33 cm. Wy­ konał Józef Farion. Putnowice (pow. Hrubieszów). 40 Ceramikę z Hrebennego reprezentowały b i s k w i t o w e i częściowo g l a z u r o w a n e n a c z y n i a w y k o n a n e z j a s ­ n e j m a ł o żelazistej g l i n y , n a której z i e l o n a g l a z u r a p r z y b r a ł a b a r d z o c i e k a w y s z a r a w y odcień; c z e r w o n ą c e r a m i k ę u ż y t k o w ą pokazał W i n c e n t y S r o g a z J a r ­ c z o w a . Z a m k n ę ł a przegląd o ś r o d k ó w c e r a m i k a z p o ­ w i a t u B i ł g o r a j , w k t ó r e j n a czoło w y s u n ę ł y się n a ­ c z y n i a w y k o n a n e p r z e z Józefa D z i d o z B i d a c z o w a N o ­ w e g o o r a z L e w k o w i c z ó w z B i d a c z o w a S t a r e g o , szcze­ gólnie piękne, b a r d z o wysokie i wąskie g a r n k i . Smukłość i c h p o d k r e ś l a ł y jeszcze p ę k i p i o n o w y c h g ł a ­ d z o n y c h l i n i i . Ł a d n e też b y ł y t a m t e j s z e d z b a n y . Z b l i ­ żone w f o r m i e n a c z y n i a produkują g a r n c a r z e w W o l i Dreźniańskiej i W ó l c e B i s k i e j . N a s i w a k a c h z W ó l k i w y s t ę p o w a ł o r n a m e n t gładzony, złożony z d r o b n e j e J a k wyżej. �k r a t e c z k i , która zapełniała całą p o w i e r z c h n i ą n a c z y ­ n i a . Ośrodki te w y r a b i a j ą także, choć w m n i e j s z y m s t o p n i u , c e r a m i k ę c z e r w o n ą g l a z u r o w a n ą , która p o d względem f o r m y nie odbiega od siwej. J a k o przykład o b c y c h w p ł y w ó w należy t u w y r ó ż n i ć d z b a n e k z i e l o n o glazurowany, z uchem zdobionym plastycznymi spir a l k a m i i odciskami stempla, w z o r o w a n y na w y r o ­ b a c h z Chałupek w w o j . k i e l e c k i m , w y k o n a n y p r z e z Franciszka Lewkowicza z Bidaczowa Starego. G a r n c a r z K a z i m i e r z K o p e r z k o l o n i i Sól w y s t a w i ł k i l k a siwaków o jasnej b a r w i e czerepu, oraz glazu­ rowany flakon. N i e j a k o na marginesie w y s t a w y pokazano również w y r o b y z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , k t ó r y ze w z g l ę d u na k o r e k t u r ę g r a n i c m i ę d z y w o j e w ó d z t w a m i znalazł się obecnie na t e r y t o r i u m województwa rzeszowskiego. Sumując osiągnięcia w y s t a w y jeszcze r a z t r z e b a podkreślić f a k t , że p o r a z p i e r w s z y w P o l s c e w y s t a ­ w i o n o ceramikę w s z y s t k i c h c z y n n y c h ośrodków g a r n ­ c a r s k i c h r e g i o n u . Duże znaczenie m a również właś­ c i w y dobór e k s p o n a t ó w , p o k a z a n o b o w i e m p r z e w a ż ­ nie pełny zestaw f o r m p r o d u k o w a n y c h przez każdy ośrodek i t o p r z e z n a c z o n y c h d o n o r m a l n e j r y n k o w e j sprzedaży, a n i e p r z y g o t o w y w a n y c h s p e c j a l n i e n a w y ­ s t a w ę c z y k o n k u r s . W t e n sposób uniknięto w z a s a ­ dzie mało zazwyczaj wartościowych „artystycznych" nowości, z n a c z n i e o d b i e g a j ą c y c h o d w y r o b ó w t r a d y ­ cyjnych, Ryc. Sumienne opracowanie m a p ośrodków czynnych i zamarłych, m a p y d a w n y c h c e c h ó w g a r n c a r s k i c h o r a z z b a d a n i e zasięgu p e n e t r a c j i h a n d l o w e j poszczególnych o ś r o d k ó w dało b a r d z o cenną p o d b u d o w ę historyczną i o g r o m n y m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y ; dzięki t y m w s z y s t ­ k i m c z y n n i k o m w y s t a w a stanowi poważny dorobek naukowy. P r z y o p r a c o w y w a n i u scenariusza w y s t a w y oparto się n a materiałach z w ł a s n y c h badań terenowych Muzeum, wykorzystano także m a t e r i a ł y A r c h i w u m Sekcji Badania Plastyki Ludowej PIS w K r a k o w i e , o r a z rękopiśmienną p r a c ę d r T . D e l i m a t a n a t e m a t c e r a m i k i l u b e l s k i e j , napisaną p r z e d k i l k u l a t y . W y s t a w ę p r z y g o t o w a ł zespół e t n o g r a f ó w Muzeum w L u b l i n i e w składzie: m g r J a n u s z O p t o ł o w i c z , m g r T e r e s a K a r w i c k a , m g r Józef Jastrzębski. Serię d o ­ skonałych zdjęć w y k o n a ł J a n U r b a n o w i c z . W y s t a w a , p o m i m o że została urządzona z a l e d w i e w j e d n e j s a l i , odznaczała się dużą przejrzystością, co było w y n i k i e m b a r d z o przemyślanej ekspozycji. O p r a ­ w a plastyczna wykonana pod osobistym k i e r u n k i e m dyrektora Muzeum, mgr Ireny Iskrzyckiej, przy współudziale a r t y s t y - p l a s t y k a Eugeniusza Pola, b a r d z o e s t e t y c z n a i d y s k r e t n a z a r a z e m podkreślała w a l o r y w y s t a w i o n y c h e k s p o n a t ó w n i e stwarzając d l a n i c h k o n k u r e n c j i , j a k t o się c z a s e m zdarzało n a i n n y c h wystawach. 11. Dwojaczki. Wys. J . Chmiel. Kolonia Fotografował Jan Swiderski 15 cm. Wykonał Majdanek. 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6df5cc41c23b83f903317d7823e36d57.pdf 067bdc318eb4a3064abdc5f3b75941b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4111 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - wystawy Podkarpacie - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3837 Title A name given to the resource Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.42-43 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mulkiewicz, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYSTAWA SZTUKI LUDOWEJ W RZESZOWIE OLGA Z p o c z ą t k i e m g r u d n i a 1956 r o k u w D o m u K u l t u r y Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c h w R z e s z o w i e o t w a r t a została W o j e w ó d z k a W y s t a w a Współczesnej S z t u k i L u d o w e j . W y s t a w a ta, z o r g a n i z o w a n a przez Wydział K u l t u r y W o j e w ó d z k i e j R a d y N a r o d o w e j , j a k o c e l postawiła sobie p o k a z a n i e s t a n u współczesnej s z t u k i l u d o w e j n a terenie województwa. Zadanie to w znacznej mierze zostało w y k o n a n e , p r z y c z y m duża ilość z g r o m a d z o ­ n y c h eksponatów, j a k i w większości w y p a d k ó w i c h w y s o k a wartość a r t y s t y c z n a — m o ż e napełnić l u d z i interesujących się sztuką l u d o w ą d u ż y m o p t y m i z m e m . W y s t a w a urządzona była w n i e w i e l k i e j s a l i , co u n i e m o ż l i w i ł o w y k o r z y s t a n i e całego materiału. D o t y ­ czy t o z a r ó w n o eksponatów, z których część musiała zostać w m a g a z y n i e , j a k też i s a m e j k o n c e p c j i w y ­ s t a w y — t r z e b a b o w i e m b y ł o ograniczyć się j e d y n i e do w y b r a n y c h d z i a ł ó w z d o b n i c t w a l u d o w e g o . . D l a t e g o też na w y s t a w i e n i e p o k a z a n o n p . w ogóle b o g a t y c h h a f t ó w r z e s z o w s k i c h czy też d e k o r a c j i o b r z ę d o w e j . S k o n c e n t r o w a n i e się na p e w n y c h t y l k o działach z d o b ­ n i c t w a l u d o w e g o miało j e d n a k tę dobrą stronę, że n i e r o z p r o s z y ł o materiału, dało p e w n e p o w i ą z a n e w i ę k s z e całości z j e d n e j d z i e d z i n y . C e l o w y i słusznie w t e n właśnie sposób o p r a c o w a n y scenariusz m g r M a r i i Przeździeckiej dzieli zgromadzone eksponaty na k i l k a d z i a ł ó w , w obrębie których w y o d r ę b n i o n e są d o p i e r o p e w n e ośrodki. D a j e t o z w i e d z a j ą c e m u w i ę k s z e m o ż ­ liwości p o r ó w n a w c z e — o r i e n t u j e go dokładnie w j e d n y m z a g a d n i e n i u . Umieszczona na wstępie m a p a p o k a z u j e , skąd z e b r a n o e k s p o n a t y . M a p a t a , m o ż e n i e z b y t szczęśliwie opracowana graficznie, spełnia j e d n a k swe zasadnicze zadanie. Spośród z g r o m a d z o n y c h eksponatów na p i e r w s z y p l a n w y s u w a się s t o i s k o c e r a m i k i . P o r a z p i e r w s z y , obok M e d y n i Głogowskiej i D o m a s t a w y , na wystawę przysłał s w e w y r o b y z w i ą z a n y tradycją z p o w y ż s z y m i ośrodkami, a n i e d a w n o p r z y ł ą c z o n y a d m i n i s t r a c y j n i e do województwa rzeszowskiego — Łążek O r d y n a c k i . W ś r ó d w y r o b ó w z Ł ą ż k a w y r ó ż n i a j ą się buńki o r a z b a r d z o d o b r e t e c h n i c z n i e i ładnie z d o b i o n e garnki N o w o r o l a . N i e z b y t szczęśliwie za t o w y b r a n e zostały talerze, zdobione o r n a m e n t e m stosowanym na m i s ­ k a c h — f o r m a t a l e r z a obca j e s t t r a d y c y j n e j c e r a m i c e Ł ą ż k a i n i e p o w i n n a stanowić t a k w a ż n e g o a k c e n t u na s t o i s k u . D u ż o e k s p o n a t ó w przesłała n a w y s t a w ę spokrewniona z Łążkiem D o m a s t a w a : w y r o b y Siemb i d y — c z e r w o n e , z d o b i o n e białą p o l e w ą l u b białe z d o b i o n e najczęściej o r n a m e n t e m roślinnym •— z d e ­ c y d o w a n i e d o b r z e świadczą o r e p r e z e n t o w a n y m p r z e z n i e g o ośrodku. W y s o k ą techniką w y r o b u odznaczają się n a c z y n i a z P o g w i z d o w a (pow. Łańcut) i Poręb Dębskich ( p o w . T a r n o b r z e g ) . N a specjalną u w a g ę z a ­ sługują eksponaty z Sokołowa i Kołaczyc. Soko­ ł ó w — ośrodek o b a r d z o s t a r y c h t r a d y c j a c h g a r n ­ c a r s k i c h , n a tę w y s t a w ę dał dość słabe t e c h n i c z n i e s i w a k i . R ó w n i e ż K o ł a c z y c e — ośrodek produkujący jeszcze na początku X X w i e k u c e r a m i k ę n a b a r d z o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m — obecnie wystawił n a c z y n i a dość słabe, z d o b i o n e m o t y w a m i n i e o d b i e g a ­ j ą c y m i do m o t y w ó w s t o s o w a n y c h w sąsiednich m a ­ łych ośrodkach, n p . w C z e r m n e j , zupełnie n a t o m i a s t 42 i MULKIEWICZ o d m i e n n y m i od m o t y w ó w s t o s o w a n y c h t a m przed I wojną ś w i a t o w ą p r z e z L e j p r a s a . Bardzo dobrze pod względem p l a s t y c z n y m opraco­ w a n e było stoisko rzeźby w g l i n i e i z a b a w k i . N a p l a n p i e r w s z y w y s u w a ł y się t u r z e ź b y W ł a d y s ł a w y P r u c n a k i E m i l i i C h m i e l ; cały s z e r e g f i g u r e k p o k a z u j ą ­ c y c h pracę w p o l u czy p r z y g o s p o d a r s t w i e — fip. oracz, ż n i w i a r k a , d r w a l , g a r n c a r z — o b r a z u j e b o g a t y dorobek twórczy t y c h a r t y s t e k . O b o k w y s t a w i o n o t z w . „galanterię garncarską": maleńkie d z b a n u s z k i , g a r n ­ k i , m i s k i z M e d y n i , s k a r b o n k i z S o k o ł o w a i Górna (pow. K o l b u s z o w a ) , g w i z d k i g l i n i a n e z Jodłowej (pow. Jasło) i L e ż t j s k a . Z a b a w k i — t o m a l o w a n e k o l o r o w o na s u r o w y m d r e w n i e k o n i k i , w ó z k i z Chałupek, r u c h o m e n i e ­ dźwiadki „kowale'' — p r a w d o p o d o b n i e n o w a f o r m a d l a tego ośrodka; o b o k e k s p o n a t ó w z Chałupek w y ­ stawiono w y r o b y z Brzozy Stadnickiej i Bodaków (pow. Gorlice). Stoisko zatytułowane „Plastyka w obrzędach" rzuca się o d r a z u w o c z y dzięki k o l o r o w y m p i e r n i k o m o d ­ p u s t o w y m z K a ń c z u g i . B a r d z o d o b r e są p t a s z k i z c i a ­ sta — o b r z ę d o w e p i e c z y w o z Sołonki ( p o w . R z e s z ó w ) . W y s y p a n e ma ł a w i e , dające ś w i e t n y e f e k t k o l o r y ­ s t y c z n y b a r w n e p i s a n k i należą d o g r u p y p i s a n e k z o k o l i c R z e s z o w a i S a n o k a ; i n n e r e g i o n y n i e zostały na w y s t a w i e u w z g l ę d n i o n e . S z o p k a kolędnicza z A l b i g o w e j z k o r o w o d e m f i g u ­ r e k , u s t a w i o n y c h dookoła n i e j w d w u s z e r e g u , p o k a ­ z u j e całe b o g a c t w o p r z e d s t a w i e n i a j a s e ł k o w e g o . D z i a ł e m n i e s p o t y k a n y m na d o t y c h c z a s o w y c h wy­ s t a w a c h w R z e s z o w i e a n i też g d z i e i n d z i e j b y ł z d o ­ b i o n y m e t a l . Pokazano prace Jana M a c a z Cieszacina (pow. Jarosław) oraz w y r o b y z Sokołowa. C i e ­ k a w e są d a t o w a n e n a l a t a 1920 i 1949 b o g a t e o k u c i a wozów oraz tasak o ozdobnie wymodelowanym kształcie. B a r d z o w a ż n e b y ł o też wyeksponowanie k o w a l s k i c h narzędzi d o z d o b i e n i a , m ł o t ó w i s t e m p l i . N a s t ę p n y dział — t o z d o b n i c t w o w n ę t r z a , a w i ę c m a l o w a n k i . T u j e d n a k s e l e k c j a materiału n i e została p r z e p r o w a d z o n a z b y t szczęśliwie. N a p o g ó r z u t e n dział sztuki l u d o w e j jest bardzo bogaty, tymczasem na w y ­ s t a w i e — poza dobrą k o m p o z y c j ą k w i a t o w ą z P r z e d ­ borza i k o g u t a m i w y k o n a n y m i przez Marię Kozłową z M a c h o w a ( p o w . T a r n o b r z e g ) — pozostałe m a l o w a n k i z P r z e d b o r z a stanowią p r z e j a w spóźnionych g u s t ó w drobnomieszczańskich. T y p o w y m p r z y k ł a d e m t e g o j e s t s c e n k a , g d z i e l i s spogląda s p o k o j n i e n a siedzące o p o ­ d a l k a c z k i czy gęsi. B a r d z o bogato r e p r e z e n t o w a n a jest na w y s t a w i e rzeźba l u d o w a — i t o z a r ó w n o o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , j a k i ś w i e c k i e j . C i e k a w e są p r a c e A n i e l i O r ł o w s k i e j z P r z y s i e t n i c y — szczególnie s z o p k a , B r o n i s ł a w a S e n d e c k i e g o z B i n a r o w e j — p o l i c h r o m o w a n a rzeźba o t e ­ m a t y c e r e l i g i j n e j , p i e r w s z e p r a c e Stanisława Ś l i w y z L i b u s z y ( p o w . G o r l i c e ) o r a z w y r o b y Stanisława K a ­ l e m b y z B o r a t y n a . T e n o s t a t n i oprócz r z e ź b o t e m a t y ­ ce ś w i e c k i e j nadesłał n a w y s t a w ę stożkowatą t r ą b k ę dziecinną, zdobioną o r n a m e n t e m g e o m e t r y c z n y m w y ­ p a l a n y m n a s u r o w y m d r e w n i e . Jest t o n i e w ą t p l i w i e j e d e n z ważniejszych eksponatów w y s t a w y — tego �r o d z a j u b o w i e m t e c h n i k a zdobienia jest na terenie P o l s k i o b e c n i e już w z a n i k u . O b o k rzeźb c i e k a w a jest kapliczka polichromowana, z m a l o w a n y m na desce o b r a z e m M a t k i B o s k i e j K a r m i ą c e j . K a p l i c z k a , d a t o w a n a n a 1951 r o k , n i e została n i e s t e t y określona, skąd p o c h o d z i i k t o ją w y k o n a ł . P o r ó w n a w c z o rzeźba rzeszowska jest zdecydowanie l e p s z a niż w i n n y c h częściach k r a j u . Do reprezentowanego przez m a l o w a n k i na papierze i k o l o r o w e p t a s z k i działu z d o b n i c t w a w n ę t r z a zaliczyć również należy pająki żyrandolowe, w y k o n a n e z łu­ b i n u i żołędzi, o r a z j e d e n z r o b i o n y z d r e w n i a n y c h p a c i o r k ó w m a l o w a n y c h n a s r e b r n o , co miało dać w e f e k c i e f o r m ę imitującą s z k l a n n e ż y r a n d o l e s p o ­ t y k a n e w kościołach. O p r a c o w a n i e plastyczne wy­ stawy — zaprojektowane przez Jerzego Sienkiewicza i w y k o n a n e p r z y współpracy K o m i s a r z a Wystawy, Z o f i i N i e m i r s k i e j - P i s a r e k , oraz Sekretarza Wystawy, Stanisława G l i w y — j e s t b a r d z o u d a n e . U s t a w i o n e na l e k k o p o c h y l o n y c h półkach r z e ź b y dają bardzo ciekawe efekty, a dobrze zakomponowane stoiska stanowią p r z y j e m n e całości. Zastosowanie szarego płótna, t e k t u r y i s u r o w e g o d r e w n a dało z d e c y d o w a n i e dobre rezultaty. U j e m n ą stroną t e j d o b r e j i c i e k a w e j w y s t a w y j e s t k a t a l o g , w y d a n y zresztą ze z n a c z n y m opóźnieniem. Już s a m o t z w . „ w p r o w a d z e n i e d o d z i a ł ó w " zupełnie n i e spełnia s w e g o z a d a n i a . W części t e j k a t a l o g p o ­ w i n i e n z a w i e r a ć c h a r a k t e r y s t y k ę t e r e n u sporządzoną p o d kątem g ł ó w n e j p r o b l e m a t y k i w y s t a w y . W i n i e n i n f o r m o w a ć szerzej, niż i n f o r m u j e , o d a n y m z a g a d n i e ­ n i u i z konieczności n i e l i c z n y c h e k s p o n a t a c h . T y m ­ c z a s e m w k a t a l o g u s p o t y k a m y się z skróconym s p i ­ sem w y s t a w i o n y c h przedmiotów, p o t r a k t o w a n y m do t e g o dość n i e d b a l e : poszczególne działy w i n n e j k o ­ lejności u m i e s z c z o n e są n a w y s t a w i e , a w innej w k a t a l o g u . N i e l i c z n e rozważania teoretyczne, j a k np. r o z d z i e l e n i e P o g ó r z a n na d w a r e g i o n y : u b o g i — g ó r ­ s k i , i b o g a t y — n i z i n n y ( l e s s o w y ) , są n i e z b y t szczęśli­ w i e zastosowane. Przecież podział t e n n i e wpłynął zupełnie n a w y g l ą d m a k a t y — zresztą m a k a t y e k s p o ­ n o w a n e n i e pochodzą z t e r e n u P o g ó r z a n , choć i t a m t e n dział z d o b n i c t w a l u d o w e g o j e s t r o z w i n i ę t y . S p i s e k s p o n a t ó w sporządzony j e s t też n i e s t a r a n n i e . Klasycznym przykładem t e g o j e s t pominięcie n a ­ z w i s k a N o w o r o l a z Ł ą ż k a O r d y n a c k i e g o , który w y s t a ­ wia kilkanaście eksponatów. W y m i e n i a n i e jedynie ilości nadesłanych s z t u k , bez j a k i e j k o l w i e k i c h c h a ­ r a k t e r y s t y k i — t o r ó w n i e ż za mało. J a s n e przecież j e s t , że g a r n c a r z nadeśle n a w y s t a w ę „ r ó ż n e f o r m y naczyń 5 s z t u k " , a l e i d z i e o t o , j a k t e n a c z y n i a w y ­ glądają, c o t o j e s t — m i s k a czy g a r n e k , przecież p o t o o r g a n i z u j e się w y s t a w ę s z t u k i l u d o w e j . P o m y ­ l o n e są n a z w i s k a t w ó r c ó w i n a z w y miejscowości, a te o s t a t n i e zwłaszcza można p r z y m i n i m a l n y m w y ­ siłku sporządzić s t a r a n n i e , j e ż e l i są t o n a z w y z t e ­ r e n u jednego t y l k o województwa. Niestety, tragicznego właściwie k a t a l o g u nie r a t u j e n a w e t o p r a w a g r a f i c z n a . D o b r e w z a s a d z i e zdjętia wykonano w bardzo b r z y d k i m , niebieskawym kolo­ r z e ; n i e są o n e p o n a d t o p o d p i s a n e a n i p o n u m e r o w a n e , co u t r u d n i a w y s z u k i w a n i e a u t o r ó w poszczególnych eksponatów według umieszczonego n a końcu s p i s u . T a k więc k a t a l o g — j a k o j e d y n y trwały d o k u m e n t , który p o z o s t a j e p o w y s t a w i e — n i e s t e t y w t y m w y ­ p a d k u stał się t y l k o jeszcze j e d n y m p r z y k ł a d e m n i e ­ p o t r z e b n e g o w y r z u c a n i a p i e n i ę d z y , g d y ż n i e spełnia on swej p o d s t a w o w e j i t a k ważnej r o l i . 43 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/186bcaef6c5c2a27b196e4b65e7f99c2.pdf 651c3fa4f1ed315fc11ae2ae3a9693a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4105 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3831 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.1; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polskd sztuka P A f t S T W O W ROK XI MR 1 1 9 5 7 �T R E Ś Ć : str. Tadeusz Seweryn Franciszek Kotula Wanda Gentil-Tippenhauer Maria Przeździecka E w a Fryś Olga Mulkiewicz Aleksander Błachowski Jon Const. Chitimia Zofia Głowa Rss Rss Rss Rss Zabawki ludowe jako odbicie zwyczajów, obyczajów, baśni i legend Zbiorowy portret chłopski Józef Bigos Szymon Czerniakiewicz — podlaski w y cinankarz ludowy Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny . . Wystawa sztuki ludowej w Rzeszowie . Wystawa ukraińskiej sztuki ludowej w Warszawie O rumuńskiej literaturze ludowej . . . Materiały do mapy ośrodków garncar­ skich w Polsce Przemysł ludowy i artystyczny . . . Slovensky ludowy odev v min-ulosti . . Kazimierz Saysse-Tobiczyk „Pod wier­ chami Tatr" Architektura polska do p o ł o w y X I X wieku 3 21 25 33 37 42 44 53 56 60 61 62 63 Na okładce i na stronie t y t u ł o w e j zabawki ludowe fotografował Stefan Deptuszewski. �POLSKA SZTUKA LUDOWA R. X — 1956 S P I S T R E Ś C I Józef Z a b a w k i g l i n i a n e z X V I I i X V I I I w i e k u z n a l e z i o n e w G o r ­ l i c a c h s. 201—204 Bieniarzówna Janina E l e m e n t y l u d o w e w urządzeniu i z b y uboższego mieszczaństwa k r a k o w s k i e g o X V I I w i e k u s. 106—115. . . . Cieśla-Reinfussowa Zofia S z t u k a l u d o w a w S i e r a d z k i e m s. 297—313 . C z a j k o w s k i Jerzy " W y c i n a n k i k i e l e c k o - r a d o m s k i e s. 229—241 . . Dobrowolska Agnieszka M a t e r i a ł y do l u d o w e j kultury artystycznej P o m o r z a Z a c h o d n i e g o s. 158—190 Dubiel Ludwik Z d o b n i c t w o skrzyń n a Śląsku Cieszyńskim i G ó r n y m s. 256—279 , Flizak Sebastian Sprzęt d o m o w y i g o s p o d a r s k i górala Gorczańskiego z I I poł. X V I I w . s. 283—284 . Fryś Lwa Ośrodek g a r n c a r s k i w B i e l a n a c h s. 249—256 Glapa Adam P r z y c z y n e k d o w i e l k o p o l s k i e j r z e ź b y l u d o w e j s 241—242 Głowa Zofia X p o w o j e n n y k o n k u r s s z o p e k w K r a k o w i e s. 61—64 . Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz. I . s. 115—120 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce. Cz. I I s 190—196 Głowa Zofia M a t e r i a ł y do m a p y o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h w P o l s c e Cz. I I I . s. 242—249 Głowa Zofia Materiały do m a p y ośrodków g a r n c a r s k i c h w Polsce Cz I V . s. 355—359 Górski Ryszard Z a i n t e r e s o w a n i a kulturą l u d o w ą w e p o c e M i c k i e w i c z a s. 31—40 Gutkowska-Rychlewska M. Z a b a w k i d z i e c i n n e w I poł. X V I I I w . s. 196 Hit St., Kunczyńska A. S z t u k a eskimosów k a n a d y j s k i c h s. 316—335 Jackowski Aleksander U w a g i po w y s t a w i e s z t u k i l u d o w e j w L o n ­ d y n i e s. 289—296 Jarnuszkiewicz Jadwiga Głos w d y s k u s j i o w y s t a w i e 10-lecia ,s. 340—342 Kossakowski Andrzej W s p r a w i e a m a t o r ó w s. 314—315 . . . Kotula Franciszek S k r z y n i a w źródłach a r c h i w a l n y c h s. 4 8 — 6 1 . . Kunczyńska Anna R z e ź b y J a n a C e n t k o w s k i e g o s. 2 0 — 3 1 . . . . Malkiewicz Krzysztof Zambrzycka Anna Fajczarstwo na P o d h a l u s. 209—219 Mulkiewicz Olga Objazdowa wystawa sztuki ludowej województwa łódzkiego s. 336—337 . . . Przeździecka Maria Z a b y t k i p l a s t y k i l u d o w e j na. P o d l a s i u Wschod­ n i m s. 204—209 . Przeździecka Maria P i s a n k i w R a d o m s k i e m s. 219—228 Przeździecka Maria S z t u k a l u d o w a w M u z e a c h B u k a r e s z t u s. 124—132 Reinfuss Roman S z k o l e n i e k a d r n a u k o w y c h i o r g a n i z a c j a badań z z a ­ k r e s u s z t u k i l u d o w e j w R u m u n i i s. 120—124 Reinfuss Roman Z zagadnień t e r m i n o l o g i i c e r a m i c z n e j s. 281—283 . Reinfuss Roman N a m a r g i n e s i e w y s t a w y 10-lecia p o l s k i e j s z t u k i l u d o ­ wej s. 337—340 Reinfuss Roman K o n k u r s y d l a prządek i t k a c z y w X V I I I w . ,s. 196 Rss J a n M a n u g i e w i c z : P o l s k i e s t r o j e l u d o w e s. 132—135 . . . Rss I n w e n t a r z e dóbr b i s k u p s t w a chełmińskiego s. 279—291 . . . . Rss A l b e r t F i e d l e r : D e u t s c h e V o l k s t r a c h t e n s. 360 Rss F r i e d r i c h S i e b e r : B u n t e M o b e l d e r O b e r l a u s i t z s. 361—362 . . Rss P. I . M a k u s z e n k o , Z. A . P e t r o w a : N a r o d n a j a A r c h i t e k t u r a Z a k a r p a t i a s. 362 Rss T a n c r e d B a n a t e a u : P o r t u l p o p u l a i r p e n t r u l i t e r a t u r a s i a r t a s. 360 Barut nr 4—5 nr nr nr 6 6 4—5 nr 3 nr 4—5 nr nr nr nr nr nr 4—5 4—5 4—5 1 2 2 nr 3 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 1 3: 6 nr nr nr nr nr 6 6 6 1 1 nr 4—5 nr 6 nr nr nr 4—5 4—5 2 nr nr 2 4—5 nr nr nr nr nr nr 6 3 2 4—5 6 6 nr nr 6 6 �Tomasz Domy mieszczańskie z K a m i o n k i p c w . Lubartów s. 363—3G5 Sadownik Jan Z zagadnień k l a s y f i k a c j i i s y s t e m a t y k i p o l s k i e j pieśni l u d o w e j s. 343—354 Seweryn Tadeusz Polskie w y c i n a n k i papierowe X V I I i X V I I I w i e k u s. 67—106 . . . '. Seweryn Tadeusz Ż y w o t i dzieło o o w s i n o e i b e s k i d z k i e g o Jędrzeja W a w r y s. 131—158 . . . . * W a j d a Andrzej E k r a n y f o t o g r a f ó w u l i c z n y c h s. 3—20 Woleńbka Maria S z t u k a l u d o w a d w u d z i e s t u n a r o d ó w s. 40—48 . . W . A. „ L i t e r a t u r a l u d o w a " — n o w y miesięcznik f o l k l o r y s t y c z n y s. 365 Zanoziński Jer su R z e ź b i a r z e w i e j s c y w okręgu m i a s t a K r a k o w a s. 197 Znanńerowska-Prufiei otim Maria W s p o m n i e n i e o rzeźbiarzu k u j a w s k i m F e l i k s i e B l a s z c z y k u s. 135—136 Rusek nr 6 nr 6 nr 2 nr nr nr nr nr 3 1 1 6 3 nr 2 �polska sztuka ludowa KWARTALNIK WYDAWANY PRZEZ PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKf �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, Mgr Kazi­ mierz Pietkiewicz, Prof, dr Ksawery P i w o c k i , Prof, dr R o m a n Reinfuss, Prof, dr Tadeusz S e w e r y n ZESPÓŁ REDAKCYJNY M g r Aleksander Jackowski (redaktor na­ czelny), M g r A n n a Kunczyńska (sekretarz r e d a k c j i ) , P r o f , d r R o m a n R e i n f u s s (za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e g o ) , M g r B a r ­ bara Suchodolska (redaktor techniczny), Józef W i l k o ń ( p r o j e k t o k ł a d k i ) , M g r K r y ­ styna Żmijewska (adiustacja i k o r e k t a ) REDAKCJA I ADMINISTRACJA: STWOWY INSTYTUT SZTUKI, S Z A W A , D Ł U G A 26 PAŃ­ WAR­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce2af9b275302c29378b80b8e90c46a6.pdf 8599a6fa1d88fc1e24c70b73c82eff9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource kultura ludowa badania etnograficzne badania terenowe Łemkowie - badania Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4506 Title A name given to the resource Ze studiów nad kulturą ludową Łemkowszczyzny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; s.3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1 Chalupa Roman ZE Lukov, dotychczasowej starszej, jak i 1 etnograficzne, nością literaturze etnograficznej współczesnej, przyjmuje 2 istnienie ścisłych paraleli stoków Karpat. Odnosi obydwu Hucułów, j a k i Bojków Łemków, których Popradu p o dolinę Poglądy zarówno się, p r z y p o ­ grzbietem pomiędzy się i Laborea 3 daleko czy lud­ wreszcie począwszy 4 idące odpowiadających Powstaniu zarówno dzieje ciągną Osławy ludności dzielonych sadnione. siedziby grupy od ze sobą k a r p a c k i m , są n i e w ą t p l i w i e uza­ zespołów k o n t a k t y , łączące, d o I I w o j n y ruską zamieszkującą i na i pamiętać rozwoju, organizmów gospodarczych), powaniami oraz należy z państwowych sąsiedztwo z ludnością (na zamieszkującej Tematem niniejszego kultury przynależności (a t y m s a m y m północy z językach k u l t u r z e tej samej po o b u stronach od się w końca I w o j n y dań Karpat też możność Łemkowszczyzny obrębie państwa światowej należy północnej, dawniej węgierskiego, zaś d o Czechosłowacji. stanowią w s z y s t k i m m a t e r i a ł y pochodzące z w ł a s n y c h b a ­ terenowych. Na Łemkowszczyźnie wadziłem j e w drugiej połowie okresu skorzystać Pierwszym wtedy północnej pro­ międzywojennego obiema ze zgromadzonych stroju z okolic B a r - rozdzielonymi Łemkowszczyzny, jest granicą dań prowadzonych wiemy, w ż e starą Karpat miejsce n a ' północnej nazwą była której nazwa lansować lokalne przednio mieszkańca go w p o w i e c i e i pogranicza łemkowsko-bojkowskiep r z e z prasę przyjęła się n a północnej powszechnie. zaczęto „ Ł e m k o " , oznaczające p o ­ sanockim. Rozpowszechniona literaturę n a z w a czyźnie l u b „Ruśniak", 2. poł. u b . w i e k u przezwisko 5 mieszkańców t e j „Rusnak" w samopo­ „Łemko". Z ba­ Łemkowszczyźnie n a określenie dopiero polityczną zagadnienie c z u c i a ludności i j e j s t o s u n e k d o n a z w y Wytworzył się n a w e t Łemkowsz­ w związku z t y m s w o i s t y l o k a l n y p a t r i o t y z m ł e m k o w s k i , który p o ­ woduje, że Ł e m k o w i e swoją gwarę stronie Karpat daleko słabszym w dalszym z dużą i tradycje. samopoczucie nasileniu. ciągu pieczołowitością Po drugiej, łemkowskie Starzy za Rusnaków, m i a n e m U k r a i ń c ó w , zaś n a z w y występuje uważają młodzi wej pielęg­ południowej w się t a m określają się Łemko i Łemkowszezyz­ ną, j a k k o l w i e k z n a n e , n i e są t a m d l a ludności t a k b l i s k i e i pełne e m o c j o n a l n e j miejsco­ treści, j a k t o w i ­ d z i m y p o s t r o n i e północnej. D r u g i m szczegółem, który różni Ł e m k o w s z c z y z n ę pół­ nocną o d p o ł u d n i o w e j , j e s t sposób w j a k i kształtuje się przebieg niczna, pominąwszy czasie d w u k r o t n y c h w y ­ Etnograficz­ A k . Vied) mia­ szczegółem, który u d e r z a j a k o i s t o t n a róż­ między południową się w Instytutu diowa. i p o zakończeniu I I w o j n y ś w i a t o w e j . Z Ł e m k o w s z e z y z n ą zapoznałem Dyrekcji U s t a v u Slovenskej Bratysławie n i e p u b l i k o w a n y c h materiałów a r c h i w a l ­ nują s z k i c u j e s t próba a n a l i z y i p o ­ ludowej Podstawę tego o p r a c o w a n i a prócz l i t e r a t u r y przede grupy odrębności. leżącej w g r a n i c a c h P o l s k i , z południową, która znajdowała ugru­ Polakami, o innych w y t w o r z y ł y się z c z a s e m dosyć p o w a ż n e równania t y m , że o d ­ z odmiennymi słowacką) t r a d y c j i powodowało, że w etnograficznej, i o wynikające etnograficznymi południu łem częściami stro­ w 26 czechosłowacko-radziecką. uprzejmości nego (Narodopisneho części jednak warunki różnych Dzięki pierwszy nach Beskidu. Niemniej p o granicę nica światowej, badań miejscowościach r o z r z u c o n y c h w z d ł u ż K a r p a t , o d P o p r a d u sprzyjały po obydwu ( w 1957 i 1964 г.), przeprowadzenia n y c h , odnoszących się d o l u d o w e g o osadnictwa, w którym n a p l a n ludność m i możność pokrewieństwo sobie w y b i j a ł się udział e l e m e n t ó w wołosko-ruskich, j a k i l i c z ­ ne wzajemne dały w roz­ rodzaju które n a wschodzie. grup, tego j a z d ó w n a u k o w y c h d o Czechosłowacji się t o t a k d o (Werchowińców), stwierdzające kulturowe do Czechosłowacja. N A D K U L T U R Ą L U D O W Ą Ł E M KO W S Z C Z Y Z N Y PO O B U S T R O N A C H KARPAT d z i a l e g ó r a l i r u s k i c h (==ukraińskich) n a p o m n i e j s z e mienne pow. Bardiów, Reinfuss STUDIÓW W jednotraktowa. l i n i i g r a n i c z n e j . P o s t r o n i e północnej l i n i a kilka wiosek o ludności gra­ mieszanej 3 �PLRNiJ CHbŁUP LCHKOHSZCZHZNIE ом. R.ROINFUSS а Mapa 1. Plany chałup na з Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państ(w, I I — granica osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i e i z a c h o d n i a g r a n i c a Ł e m k o w szczyzny, I V — chałupy j e d n o t r a ' k t o w e bez p l e w n i k a , V — c h a ­ łupy j e d i n o t r a i k t o w e z p l e w n i k i e . m , V I — c h a ł u p y p ó ł t o r a t r a k t o w e bez p t e w i m k a i , V I I — c h a ł u p y półtoraitraiktoiwe z p l e w n i k i e m , V I I I — chałupy półtoratraktowe z p l e w i n i k i e m j e d n o ­ s t r o n n y m (taibl. I ¡23), I X — z a g r o d y w l i e l o l b u d y n k a w e . M i e j s c o w o ś c i w Poisice: 1 Floiryinika, 2 W a w i r i z k a , 3 B r u n a i r y Niżme, 4 ¡Czarina, 5 Ł o s i e , 6 B i e l a n k a , 7 ( K u m k o w a , 8 L e s z c z y n y , 9 Roipica R u s k a ( G o r m a ) , 10 W a p i e n n e , 11 R o z d z i e l ę , 12 B e d ­ n a r k a , 13 F o l u s z , 14 P i e l g r z y m k a , 15 Małastóiw, 16 B a r t n e , 17 ( N o w i c a , 18 Pętaai, 19 K w i a t o ń , 20 G ł a d y s z ó w , 21 B r . u r a a r y W y ż n e , 22 C z e r t y ż n e , 23 H a ń c z o w a , 24 R e g e t ó w , 25 M o c h n a c z k a , 26 I z b y , 27 W y s o w a , 28 K o n i e i o z n a , 29 S/wiątlkowa W i e l k a , p o l s k i e j i r u s k i e j , zaznaczała się w t e r e n i e b a r d z o Z a n o t o w a n a w r o k u 1849 p r z e z D y o n i z e g o nie wykazała po I I w o j n i e ona do światowej przebiegu. Granica Natomiast na nie momentu najmniejszych ta była terenach mniej renów przejściowych. liczni ujęć autorzy, 7 widoczna Przyczyną różnice. tego niezupełnie przynależności jest które, swoim ona szerokim w zestawione jedy­ części je trybu gra­ cos próbach podstawie sobą, wy­ rzeczy jest poczucie miejscowej ludności po części słabe narodowościowej (która raz podaje zaś postępujący od d a w n a proces 3 asymilacji i wcześniej X V I w. do a l e układ odbywał czasach kolonizacji na temat to w y d a j e działki paster­ gruntów się według na prawie o b u częściami Ł e m k o w s z c z y z n y w i ­ pewne układu różnice. Jeśli gruntowego (o układ niwach niwowy przyległych regularny, do niwy bu­ n a w i ą z u j ą d o zagród s w y c h właścicieli t u forma występuje głównie w części (Gelanopisa­ zachodniej (Łemkowszczyzna być n a wschód, a w i ę c w e w s c h o d n i e j części p o w i a t u g o r l i c ­ wieś L u b o t i n , położona zesłowaczona bez chowali świadomość, była tej w że na reszty, zachód której jeszcze w s i grecko-katolicka koło od Bardiowa, mieszkańcy połowy cerkiew, za­ XIX zaś w. ludność która ułatwiała n a k ó w " n a t e r e n i e Słowacji proces asymilacji był b r a k p o s t a w „Rus- antagoni- s t y c z n y c h między sąsiadującą ze sobą ludnością, p o d c z a s g d y p o s t r o n i e p o l s k i e j t w o r z y ł y o n e barierę jącą w sposób w y r a ź n y wzajemne kontakty. ogranicza­ w Jasielskiem, Krośnieńskiem c y d o w a n ą p r z e w a g ę mają hufendorf). z m ó w i ł a p o „rusnacku". Przyczyną, kiego, sądecka i część g o r l i c k i e j ) po­ typem geflur). N a t o m i a s t n a Łemkowszczyźnie północnej na na map ka­ ile nie wyłącznym) jest w można wsi się, ż e n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e gruntowych którym ist­ Zakładano dostosowanym osadników w dominującym układów dowlanej XV s a m e g o t y l k o w y w i a d u , bez a n a l i z y tastralnych, w północnej, j a k i p o ­ osady osadników, tej dziedzinie powiedzieć łudniowej stanu między stosowanych d o c z n e są w w wołoskim, gospodarki i c h podział pracach 8 wyklarowane głównie na tzw. p r a w i e skiego i powstały zarówno nieliczne ludności r u s k i e j p r z e z ż y w i o ł słowacki. P r z y k ł a d e m m o ż e dziś i. niejące, pominąwszy n i e m i e c k i m . Między się za ruską l u b ukraińską, k i e d y i n d z i e j za s ł o w a c k ą ) , po Łemkowszczyzny pasie t e ­ w ze Wsie łudniowej, wzorów swych ona również 30 K o t a ń , 31 K r e m p n a , 32 P o l a i n y , 33 G r a i b , S4 Ożeimna, 35 G l o n o ­ w i e c , 36 M s z a n a , 37 T y l a w a , 38 Z y n d r a n o i w a , 39 Z a w a d k a R y ­ m a n o w s k a , 40 D a l i o w a , 41 W o l a [Nizina, 42 W i s ł o k Wielki, 43 C z y s t o c h o r b , 44 K o m a ń c z a , 45 R z e p e d ż , 46 T u r z a ń s k , 47 P r e ł u k i , 48 S m o l i k , 49 W o l a M i c h o w a , 50 S o l i n k a , 51 K u l a s z m e , 52 S e r e d n i e W i e i k i e , 53 Diziuirdziów, 54 Z e r a i c a W y ż n a , 55 T e r k a , 56 Z u b r a c z e , 57 K r y w e , 58 W e l t l i n a , 69 i B e r e h y G ó r n e , 60 W o ł o s a t e , 61 S i a n k i , 62 Z w i e r z y n , 63 Ł o b o z e w , 64 J a ł o w e , 65 H o ł o w c z y k , 66 W y d r n e , 67 O z a r n e , 68 L i p i e , 69 M i i c h n i o w i e i c , 70 S k o r o d m e . W iCzeefroisłowaioji: 1 C i g e l i k a , 2 P e ' t r o v a , 3 G a t a M o ' v , 4 Smakoiv, 5 Obruciné, 6 L u k o v , 7 L u i b o f f i n , 8 L/vov, 9 B e c h e r o v , 10 Chmeiloiva,, 11 B e i l o i v e i a , 12 V y i n i O r l i k , 13 S a i r y a k i S t l a v n i k , 14 Kefikiowce, 15 L a d o m i r w a , , 16 B o d r a ź a l , 17 Certliżine, 18 V e l t k a D r i e ó n a , 19 H a v a j , 20 M e d z i l a b o r c e , 21 V y r a v a , 22 R a d v a n V y a n y , 23 Q l s i n i k o w , 24 T o p o l a , 25 U l i c - K r y v e , 26 N o v a SedLica. umowny, słowacko-ruskiej podkreślają kartograficznych, kazują p e w n e i Chwiejność narodowościowej ma l u b więcej gdyż w p r a k t y c e r o z t a p i a się o n a w nicy w ustabilizowana. południowych c h a r a k t e r przybliżony, 6 Łemków zmian absolutnie км ostro. Zubrzyckiego przesiedlenia lais nami) halami naturalnymi spowodowały, niowej, wcześnie jak i że Łemkowie północnej zaczęli stronie ograniczać bardziej opłacalnej Wspólny wypas hodowli owiec , zaś (brak czy p o d opieką zarówno po gór pola­ połud­ stosunkowo owiec na i gospodarki baców zde­ (Wald- wysokich sztucznymi Karpat, hodowlę wołów dalej Sanockiem układy ł a n ó w l e ś n y c h W a r u n k i fizjograficzne rozległymi i 10 rzecz rolnej. zachował się 1 �в—У Мара 2. Plany chałup na Łemkowszczyźnie. L e g e n d a : I — g r a n i c e państw, I I — g r a n i c e o s a d n i c t w a ukraiń­ skiego, I I I — w s c h o d n i a i z a o h o d n i a g r a n i c a Leimkqwsizczyizny, I V — zagroda j e d i n o b u d y n k o i w a z b o i s k i e m p r z y k o ń c u części goispiodariczeg, V —• z a g r o d a jeidiraotoudynikowa ze stajnią n a końcu części .gospodarczej, V I — w r o t a boiska wypuszczone p r i z e d izrąib 'Chałupy, V I I — , , p i r y i c z y n a " łącząca s i e ń z b o i s k i e m , V I I I — izaisięg w y s t ę p o w a n i a ichaliup n b o i s k i e m izaimiast s i e n i , I X — zagrody wielobudymkowe. Miejscowości iw P o l s c e : 1 W a w . r a k a , 2 F ł o r y n k a , 3 В т и п з г у W y ż n e , 4 iCizanna, 5 Ś n i e t n i c a , 6 iCzeirłyżne, 7 Moehmaicizika N i z i n a , 8 I i Z b y , 9 B l e i a i n i k a , 10 L e s z c z y n y , 11 K u n k o w a , 12 N;ow i c a , 13 G ł a d y s z ó w , 14 K w i a t o ń , 15 Hańcizowa, 16 Rage.tów, 17 W y s o w a , 18 B l e c h m a r k a , 19 R o z d z i a l e , 20 W a p i e n n e , 21 R o pica R u s k a , 22 Kłopoitnlca, 23 P i e u g r z y m k a , 24 Przegonina, 25 M a ł a s t ó w , 26 B a r t n e , 27 P ę t n a , 28 Ś w i ą t k o w a W i e l k a , 29 K o - 11. 2. Stary dom jednotraktowy. Olsinkov, pow. 10 13 кн tań, 30 K r e m p n a , 31 K o n i e c z n a , 32 W y s z q w a t k a , 33 G r a b , 34 Oże-nna, 35 Oieiciha,niia, 36 P o l a n y , 37 M s z a n a , 38 O l o h o w i e e , 39 T y l a w a , 40 Z y n d r a m o w a , 41 Z a w a d k a R y m a n o w s k a , 42 D a l i o w a , 43 P o s a d a Jaśliska, 44 W o l a N i ż n a , 45 W i s ł o k W i e l k i , 46 'CzystoehiOrb, 47 K o m a ń c z a , 48 K u l a s z n e , 49 D z i u r d z i ó w , 50 Turizańsk, 5>1 Ś r e d n i e W i e l k i e , 52 Żyirmlca W y ż n a , 53 p.rełuki, 54 S m o l n i k , 55 W o l a M i c h o w a , 56 R y b i e , 67 T e r k a , 58 S o l i n i k a , 59 iClisna, 60 P i r z y s t q p , 61 W e t l i n a , 62 Wołosaite, 63 S i a n i k i , 64 Z w i e r z y n , 65 Ł o b o z e w , 66 Jasień, 67 H a s z ó w , 68 R a b ę , 69 Oza.rina, 70 W y d i r m e , 71 P o l a n a , 72 M i c h n i o w i e e , 73 L i p i e , 74 RiOsocihate,, 75 Sikorodine, 76 L u t o w i s k a , 77 C h m i e l . W ' C z e c h o s ł o w a c j i : 1 Obrućne, 2 i S n a k o y , 3 L u k o v , 4 L v o v , 5 Petrova, 6 Ciigeüka, 7 C h m e i l o v a , 8 B e c h e i r o v , 9 B e l o v e z a , 10 K e e k o v c e , йй V y a n i O r l i k , 12 S a r y s k d S t i a v n i k , 13 L a d o i m i r o v a , 14 Bodriuźall, 15 Ceir.tiiżne, 16 V e l k a D i i e c n a , 17 H a v a d , 18 R a d v a n V y z n i , 19 V y r a v a , 20 Olsünikov, 21 P o p o w a , 22 UlićKryve, 23 N o v a Sedlioa. Medzilaborce, Czechosłowacja. �I I . 3. Dom póltoratraktowy. Beloveza, pow. Bardiów, Czechosłowa­ cja. II. 4. Chałupa półtoratraktowa. Keekovce, pow. Svidnik, Czechosło­ wacja. II. 5. Dom „polok" (przenie­ siony z Polski). Petrova, pow. Bar­ diów, Czechosłowacja. do o s t a t n i e j wojny kowszczyzny. Po p o l s k i e j s t r o n i e w y p a s jedynie w zachodniej części Łem- owiec tego t y p u się p o jednej tylko stronie w s i , która wówczas nazy- w a ł a się „ t o ł o k a " , n a t o m i a s t p a s t w i s k a p o s t r o n i e prze- utrzymał się do I I w o j n y ś w i a t o w e j w paśmie J a w o r z y - c i w n e j u ż y t k o w a n e b y ł y j a k o łąki kośne l u b p o d u p r a w ę ny i nosiły n a z w ę „ c a r y n a " ( o d rumuńskiego w y r a z u Krynickiej stronie i w przygranicznej południowej terenach w okolicy Łemkowszczyzny o w s i Dubne, Circa. Na wypasie zaś szałaśniczym chowała się już t y l k o t u i ó w d z i e n i e z b y t w y r a ź n a dycja (Olchowiec Krosno, i Olsinkov Łemkowszczyzny dywidualny siadali Rymanowska — pow. Medzilaborce). północnej wypas własne Zawadka owiec, koszary. stosowany w Na był gdzie więksi Podobna po pozostałych znana Instytucja caryny północnej Łemkowszczyźnie kowszczyźnie) niowych. W n y m ) pojęcia po- szych pobliżu Vyś. I wojny światowej północnej i zaczęto późniejszy) stosować na wypas 11 Po był n a t o m i a s t pod opieką stronie wypas jednego (czasami funkcję dziennie wypędzali południowej owiec spełniali Cyganie), owce n a paszę ze Niżni Tvarozec, L u b o t i n , Obrućne, Chmelov, Lvov, Keekovce). W powszechniony pastwiskach 6 związku z był n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e położonych powyżej pól 2 razy w s i (Hervartov, wypasem Beloveza, owiec zwyczaj, uprawnych we wsiach położo- rozże n a pasło Chmelova, Driećna, wioskach „caryna" n i e jest Z zarzuceniem pobieżnych hodowli owiec badań, jakie znany ogólnie, zanik względnie owiec n a rzecz u p r a w y s t r o n i e północnej, c z e m u roli r u n k i klimatyczne korzystniejsze niowych stokach przeprowadzone, Łemkowszczyzny, ograniczenie hodowli nastąpiły w c z e ś n i e j sprzyjały Beskidu, niż po też n i e w ą t p l i w i e w a - dla rolnictwa n a połud- Karpat. Wieś łemkowska zarówno po j e d n e j , j a k i po stronie (Lvov, z wcześ- (Ladomirová). zostały w y d a j e się, ż e n a t e r e n a c h p o ł u d n i o w e j biorąc Havaj, zakarpackiej 1 2 niejszym podobtamtej- (Keekovce, Velka paru (lub Bojpołud- wielu Łemkowszczyzny „juhasów" którzy wyraz podanym zarówno polskiej w Łemków mieszkańcom Vyrava, Jedynie u S a r i s , S t i a v n i k ) , co w i ą ż e się p r a w d o p o d o b n i e pastwiskach lub d w u gromadzkich tę je granicy powszechnie (i przyległej Łem- rozpowszechniony n a wspólnych są car к wzajemnie znana również poprzednio znane Olsinkov,, Radvañ). tołoki się owiec w r a z z bydłem r o g a t y m , budując d l a n i c h l e t n i e s t a j n i e sezonowe . te w s i . Notowałem nych w Becherov, (okres znaczeniu inbyła występowała i zmieniały n a całej również p o południowej s t r o n i e B e s k i d u ( B e c h e r o v , V e l nie tołoka co r o k u . k a Driećna). G d y p o g ł o w i e o w i e c zmniejszyło się z n a c z kowszczyźnie i za- terenach właściciele forma Caryna trapow. szeroko — zagroda). ma z reguły charakter drugiej łańcuchówki, �z t y m że we wsiach cuch zabudowy łego areału jest należącego zaś p o północnej łanów i leśnych Poza wsi i zabudowa Gelangeflur jest stronie Karpat we ta jest łań­ bowiem bardziej wsiach zwarty, o znacznie ca­ układzie luźniejsza Beskidem Krynickim i zagrody Łemkowszczyźnie kowszczyzny) mnianej ówdzie wiącego jest dachem się z przykłady formą czenia dość w s z e c h s t r o n n i e gospodarczych, mieszkalnej pod rozwoju jed­ wspo­ Notowane prymitywnego, tu stano­ pozwalają budynek się w przy­ składający bardziej zwłaszcza w nia północnej rozbudowanym części z a c h o d n i e j , spełniające (np. w równocześnie — mapa zaopatrzone dosyć często pomieszcze­ sieni 1,3). U wrota wjazdowe znajdują do się sieni, się o b o k osobnego boiska puszczać, że ilustrującą mamy sposób do chałupy niezależne czynienia wyodrębnienia z od połud­ sieni rzad­ ( t a b l . 1,4), szerokie znajdującego pozwala formą się boiska bardzo mające ( t a b l . 1,6), co przy­ („siny") względnie boiska używana była (czego niego przylegając przy nych do sieni, dachem kształciły się legającym Z przykładem budynkach do dwóch nastąpił przybyła s t a j n i a na zaś druga w pośrodku b u d y n k u dobudowana (tabl. 1,2). W idzie w kach nię obydwu kierunku z ze izbę sień mieszkalną. wy­ boiskiem stajnią przy­ (mapa częściej II). występuje d o s i e n i , co wskazy­ rozpowszechnioną formą wypadkach dobudowy ( t a b l . 1,11) i pod gospodarczą, t u odmian zdarza się w boisko zamienia wyj­ i boiska rozwój która między często Czasem dalszy komory, jednotraktowych wchodzi a zostaje opisywa­ zawierających i jedna zaś się Becherovie ( t a b l . 1,10). W odmiany: sieni, gospodar­ dostawiano ściową była p i e r w o t n i e chałupa złożona z i z b y planu budyn­ l u b staj­ się w drugą jednak, że drugą izbę budują w a m f i l a d z i e w przedłużeniu i z b y pierwszej ( t a b l . 1,12). Opisane są p r z e d e niowej stanowią Na jedńotraktowe Dla rozpowszechnione masie a mianowicie części Łemkowszczyzny zagrody u jedyny (mapa Niżny, one dopiero polskich powiatu (np. w Rozdzielę). na terenach Pogórzan gorlickiego i w pół­ na za­ C i s n e j — m a p a 2). północnej charakterystyczne jednobudynkowe o planie d o n i e j równolegle k o m o r y ta zamienia ( t a b l . 1,14), z się z są półtora- t r a k t u w części m i e s z k a l n e j , złożonego z i z b y o r a z o d sieni. K o m o r a I). należą o n e d o r z a d k i c h Regetów występują połud­ ilości b a d a n y c h w s i względnie północnej (np. Kłopotnica, większej natomiast przeważnej t y p dominujący Łemkowszczyźnie wyjątków W tu budynki w s z y s t k i m n a terenie Łemkowszczyzny (dl. 1,2), g d z i e w ściem pomieszczenie budynki o d m i a n a z b o i s k i e m przylegającym tai" stanowiąca są mieszkalną wymienionych nocno-wschodniej t u „chyża") do ( t a b l . 1,9). Jeśli sień jednotraktowych, część dwie z dawnego gdy następnie w y o d r ę b n i ł a stajnia w a ł o b y n a t o , że b a r d z i e j legającej „masztalnia"), jej rozwoju końcu części g o s p o d a r c z e j („stajnia" — u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h też c z a s e m „ m a s z lub jako boisko a sąsiednich, („boisko") wówczas gdy j a k o trzecie pomieszczenie przypadku, n a końcu części dalszym chodniej Bojkowszczyźnie R o z w ó j b u d y n k u złożonego z i z b y (zwanej sieni j e za stajnią ( t a b l . 1,8), zaś w przejściową, boiska. i pierwszym za n i m w o z o w n i ę , szopę c z y c h l e w Nowica, Łemków ko. J e d e n t a k i d o m z a n o t o w a ł e m w B e c h e r o v i e ponadto i Górna, n i o w y c h tego r o d z a j u przykłady występują gdzie w bu­ spotykamy, funkcję 2/VIII, tabl. nawet planie pow. g o r l i c k i m : Bartne, Ropica Bielanka d l a celów boisko i k l e p i s k o d o młócenia zboża ( t a b l . 1,2). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e W — t a b l . 1,6), w ó w c z a s b o i s k o p o z o s t a j e wykorzystywanego przekształcając w szerokie w r o t a w j a z d o w e o dobudowywano jednym był I,3,,4). Boj- części wiejskiej, wyjściową (tabl. całej się z i z b y i s i e n i ( t a b l . I , 1), która pełniła funkcję p o m i e s z ­ dynkach boiska na zagrody również n a konia. b u d y n k u złożonego z i z b y , s i e n i i s t a j n i p r z y b y ł o b o i s k o , obszarach forma dzieje czasach z jednobudynkowej. biedoty po gdzie I). budownictwa własność wsiami Vola), zlokalizowanych (mapa dziś o d t w o r z y ć zagrody puszczać, że wydłużona składającej byłoby tu Ruská wielobudynkowego, gospodarczych wspólnym Trudno typu typowa pomieszczeń przyległymi (Obrucné, ( j a k i n a przyległych jednobudynkowej, nym k r o w y i woły, a w nowszych S t a j n i e b u d o w a n o p o d r u g i e j s t r o n i e s i e n i ( t a b l . 1,7) l u b czej czechosłowackiej przeważają i do typu nie przecina wydłużona. stronie i niwowych krótszy, przy­ wej­ czasem w �m i e s z k a l n y a l k i e r z ( „ w a n k i r " ) otrzymując n o r m a l n e o k n o oraz d r z w i w i o d ą c e z i z b y ( t a b l . 1,15). Często sień bywa w t a k i c h w y p a d k a c h skrócona a w j e j t y l n e j części, o d ­ ciętej ścianą poprzeczną, urządza się k o m o r ę ( t a b l . 1,15). Zagrody z układem półtoratraktowym w części miesz­ k a l n e j występują, jeśli i d z i e o część gospodarczą, w t y c h samych dwóch o d m i a n a c h , co łupy jedńotraktowe, t o znaczy, boisko występuje bądź w opisane poprzednio że w części sąsiedztwie cha­ gospodarczej sieni (tabl. 1,6), bądź n a końcu b u d y n k u ( t a b l . 1,14—16). G e n e z a podziału części i mieszkalnej przylegającą do w chałupie niej komorę jest łatwa d o wyjaśnienia. łemkowskiej względnie F a k t , że o b s z a r nia tej f o r m y n a Łemkowszczyźnie, nia, j a k i północy kowszczyzna), (Pogórze otaczają na izbę alkierz nie występowa­ z a r ó w n o o d połud­ gorlickie) i wschodu tereny występowania (Boj- chałup jed­ notraktowych, j a k również r e l i k t o w e występowanie łup jednotraktowych czyzny wskazywałby, na terenie że północnej mamy tu z j a w i s k i e m młodszym. P r a w d o p o d o b n y go Czajkowskiego, tu wzory Krosno), formą który przypuszcza, z północno-wschodniego gdzie szeroko lizy mapy półtoratrakt kowszczyzny części 13 Łemkowsz­ czynienia jest pogląd że Pogórza rozpowszechnioną . (mapa mieszkalnej w do też południowej na w ( p o w . Jasło, mieszkalnej J a k widać pograniczne okolice ze Jerze­ oddziaływały 1) chałupa z p ó ł t o r a t r a k t e m dotarla cha­ z w tereny Bardiowa jest ana­ części Łem­ (il. 3) i S v i d n i k a ( i l . 4). II. 6. Chalupa łemkowska z pod­ cieniem słupowym. Daliowa, pow. Sanok. II. 7. Nowszy dom muro­ wany. Keckovce, pow. Svidnik, Czechosłowacja. II. 8. Sypanec (śpichłerz). Obrucné, pow. Sabinov, Czechosłowacja. II. 9. Malowana chałupa. Smolnik, pow. Sanok. �я Interesującym nictwie na elementem Łemkowszczyzny plewy, czyli występującym jest „plewnik" wydłużone („pelewen"), przez zabudowę przestrzeni z a w a r t e j pem dachu przy pomocy w budów- pomieszczenie który powstaje pod szerokim prowizorycznej oka­ ścianki n a n e j z desek, a c z a s e m ( n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południo­ wej) również plecionej z chrustu. P l e w n i k biegnie wzdłuż z a c h o d z i r ó w n i e ż i n a ściany b o c z n e ( t a b l . 1,20). Z w y k l e on bezpośrednie kowszczyźnie połączenie południowej, za z boiskiem. wyjątkiem Na paru w s i po­ łożonych n a zachód o d B a r d i o w a ( L v o v , L u k o v , występowanie opisywanych tu wiskiem powszechnym (mapa Beskidu tego obudowy nymi rodzaju ściankami występują plewników 1). P o przede Snakov) jest strome budynku Łem­ zja­ północnej prowizorycz­ wszystkim na Łem­ k o w s z c z y ź n i e g o r l i c k i e j ( G ł a d y s z ó w — t a b l . 1,19, K o n i e c z ­ n a — t a b l . 1,20 i i n . ) i krośnieńskiej (Dalejowa — tabl. Boj kowszczyźnie, 1,21) o r a z szczególnie ciej n a t o m i a s t zdarza zrębu lub z belek dwustronne boiska. N a dziła teriału kładem (il. (tabl. trudność ze są zrębem stare 5), które 1,24) w wschodu Częś­ o ścianach b u ­ (tabl. 1,23) tylnej części południowej, gdzie zacho­ odpowiedniego ma­ k o n s t r u k c y j n e stopienie Cigelki przed plan odgałęzienie budynku domy jednak od Jaślisk od Sanu. jednostronne zdobyciu takie zakupione i przeniesione północnej pomieszczenie tworzących budowlanego, plewnika n a przyległej n a zachód Łemkowszczyźnie pewna okolicy się, że p l e w n i k w t a p i a się w chałupy, stanowiąc dowanych w I zachodzi i rzadziej. Petrovej, wojną się Przy­ tzw. poloki światową zostaiy p r z e z granicę z sąsiednich w s i Łemkowszczyzny. runkach k l i m a t y c z n y c h i gospodarczych. mitywnej stanowią one osłonę winiętej nadal ścian W formie chałupy pry­ głównie weszły swe funkcje dów, ściany łączący i paszę, której z są w boiskiem, (tabl. rozwoju Wymienić pryczynę, tj. wzdłuż Forma Łemkowszczyźnie tu wąski biegnący 1,19). ta roz­ gorlickiej nie n a drugą stronę K a r p a t , m i ­ s t r o n i e sięga d o w s i n a d g r a n i c z n y c h 2,VII). N a Łemkowszczyźnie południowej ją się n a t o m i a s t chałupy z p o d c i e n i e m ściany (tabl. 1,27) l u b t y l k o mają odpowiednika f r o n t o w e j , a czasem i szczytowej po (tabl. stronie zdarza­ słupowym bieg­ szczytowej 1,28), które północnej. Być nie może e c h e m t y c h w z o r ó w są s p o t y k a n e w o k o l i c y Jaślisk krót­ kie wypuszczone p r z e d sienią i stajnią p o d c i e n i e wsparte n a d w u , t r z e c h ( t a b l . 1,21, i l . 6) l u b j e d n y m t y l k o słupie. Jako materiał stosowane polskiej jącą było budowlany w rolę w po przeszłości s t r o n i e , obfitującej budownictwie o b u stronach drewno, w przy lasy szpilkowe, stanowiła sosna Karpat czym po dominu­ lub jodła, zaś p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j o p r z e w a d z e lasów liściastych zręby chałup w i ą z a n e n a w ę g i e ł ( s t a r e n a obłap, n o w s z e na r y b i ogon) b u d o w a n e b y ł y p r z e w a ż n i e z d r e w n a b u ­ kowego nawet (Keekovce, Havaj, Velka brzozowego (Ulié-Kryvé) Driećna), a l u b olchowego. czasem Jedynie zamożniejsi, k t ó r y c h stać było n a z a k u p i p r z y w ó z b u ­ z odleglejszych światowej wanych swe domy często Becherov, po stron, w Olsinkov). zw. t u szyndle sprowadzano budowali do I całości z b a l i s o s n o w y c h północnej Certizné, granicy ściółkę sień na nącym wzdłuż roz­ spełniając stronach Beski­ różnice. tzw. stajni że p o p o l s k i e j podręczny plewy, pewne przeszła o i l e m i w i a d o m o (mapa chałupy, po o b y d w u wszystkim powszechniona mo zrębu niezbędne formie magazynowe. frontowej sosnowe gonty na plan również przede korytarzyk, było a n a l o g i i , które w i d o c z n e występują należy ilości h o d o w l i , zaś w chałupy ł e m k o w s k i e j o d s t r o n y północnej p r z e d w i a t r a m i i śniegiem, a t a k ż e schowek odpowiedniej one w P r ó c z szeregu planu dulca Geneza plewników z n a j d u j e swoje wyjaśnienie w w a ­ w na terenach o intensywnej wyko­ całej ściany t y l n e j l u b j e j części ( t a b l . 1,17—19,21), n i e k i e d y ma przechowywanie również stronie Karpat Kupowali (Becherov). cieśli wojny kupo­ (Obrućne, tam również Czasem z za­ do b u d o w y domów 9 �10 (Obrucné, K e c k o v c e , m y , całe g o t o w e Frićka, Velka domy Gaboltov). drewniana Driećna), a n a w e t , (Cigelka, Podanie stojąca do Petróva, mówi, dziś w że Lukove także Vola, cerkiew przeniesiona zo­ stała „ z G a l i c j i " . T a m g d z i e zręby chałup w y k o n a n e z b u k a czy i n n y c h d r z e w oraz krokwiowa liściastych, konstrukcja dachu tragarze jest z są powały sosny lub Z a r ó w n o n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j , j a k i pół­ (z wyjątkiem wszechna jest opierają dachu, się n a płatwi położonej budynek w końcach tragarzy konstrukcyjnych dachowy obiegający k r o k i e w k a c h , spo­ wypuszczonych dość z n a c z n e nych przeze m n i e w l a t a c h międzywojennych, konstrukcja więźby również jednak na dachowej Łemkowszczyźnie zaniechana, śnieg pokrycia gontowego Pierwotną dzisiejszy łudniowej dawniej tam gromadzący się gnicie dachu na całym kryty tego r o d z a j u w omawianym schodki utrzymują się p o dzień na starszych b u d y n k a c h Łemkowszczyzny ( i l . 3,4). F o r m ę nowszą stanowią tu poszyciem po­ dachy przy­ czółkowe ( i l . 1). N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w ciągu ostatniego stulecia wyparły o n e n i e m a l całkowicie 4-spadowe, na południe zaś od Karpat star­ występują o b o k n i c h . R ó w n o l e g l e z nowszą formą d a c h u znalazł z a ­ s t o s o w a n i e g o n t (na Ł e m k o w s z c z y ź n i e p o ł u d n i o w e j bukowy), używany do pokrywania dachu i okapów bocznych. Łemkowszczyzny całkowicie północnej poszycie przyczółkowego Jedynie (powiat słomiane. obite sposób d e k o r a c y j n y nej, zrębu lub w części wyparł ściany (wyjątkowo także krawędzi zachodniej sądecki) Szczytowe są d e s k a m i np. w dolnych on dachu układane jodełkę) l u b g o n t a m i . były tylko odrzwia w ls nia zastrzały. Poza okoła obramienia i mentów znane okien zbieżności koło w tam nie­ ele­ (il. 9) 1 6 . w zieloną Porównując na Zróżnicowane północnej malatury n i e mają stronie Karpat. zakresie postaci dekoracji pionowych znajdujące lub swych Jedyny zrębu szeregów się czechosłowackiej tradycyjne terenie Do­ barwne lub budownictwa, były przez o k o l i c z n y c h Ł e m k ó w pujące geome­ wapnem. (Smolnik) zwykle tle, znajdują układy p a s o w e z d r o b n y c h zakresie Wenhrinów kolory­ gliny, malowane robiono po biele­ wschodniej między b e l k a m i oraz wapnem, a (Gor­ (pow. zwyczaj we po sta­ kro­ polskiej i Dubnem w V o l i i Frićce. W i o s k i t e w y k a z u j ą c e zarówno mianem malatury nadgranicznych wsiach Leluchowie Muszyny, Ruskej logii w wykonanych stronie w łemkowskich czerwonobrązowym po południowej malatury jest zaś palonej motywy na Łemkowszczyźnie nowią znacz­ mieszkal­ p o d względem na wykonane roślinnych przykład pek, bogata szparach okien odpowiedników wapnem ( i l . 2—4). części wsiach zrębu, gdzie l u b roślinne drzwi wap­ Łemkowszczyzny sproszkowanej się b i a ł e p a s y w tryczne w powszechny występuje ze bielenie dekoracyjne części belkami dekoracja, uzyskanym zrębów w tym południo­ mieszkalnej niektórych środkowej sanocki) gór­ na d r z w i a c h i w r o t a c h boisk między stycznym było występują krośnieński) szpar (pow. w wapnem o narożnikach zróżnicowanie m a l a t u r było gorlickiego, wykonane bardzo zachodniej malatury wykonane części bielenia spotykanego powiatu i została niekiedy rozpowszechnione zrębu jasielski analogicz­ się zaopatrzone kołkowane bieską farbą a n a n i e j t e r e n i e był d a c h 4 - s p a d o w y słomianym. D a c h y bardzo całego zrąb (Milik). formą dekoracją W zebra­ w załomie n a górnej k r a w ę d z i o k a p u p o w o d o w a ł 10 jedyną i było krynickiej i w n e m l u b f a r b a m i . N a terenie Łemkowszczyzny lickie) . zróżnico­ występowała krynickiej, ponieważ profilowane leżą­ przed 14 w pięknie zdarzały owalnym n i e większe, prócz w a n i e ( t a b l . I I , 1—4) . J a k w y n i k a z i n f o r m a c j i sze wykroju P o s t r o n i e północnej krokwie w y m i e n i o n y c h t u elementów dachu wykazuje gorlickiej nym której d o l n y m i s w y m i końcami n a p ł a t e w c e ( t a b l . 11,1—4). T e r m i n o l o g i a na części N a Łemkowszczyźnie krynickiej), po­ r ó w n o ze z r ę b e m , n a ­ na ok. 1 m okap dookoła — n a d o d a t k o w y c h czywających na Łemkowszczyzny konstrukcja t o m i a s t wystający cej ubogie. wej jodły. nocnej Z d o b n i c t w o s t a r y c h chałup ł e m k o w s k i c h jak wie­ Ruská 11 Obrućnem, wiele jak spod K r y n i c y i ana­ stroju, określane Wenhrińców. formy budownictwa, Łemkowszczyzny po obu wystę­ stronach K a r p a t , należy stwierdzić s z e r e g i s t o t n y c h a n a l o g i i , które dotyczą tak typu zagrody (jednobudynkowej), jak i jej �11. 10. Cerkiew łemkowska. Kwiatoń, pow. Gorlice. Fragment krzyża przydrożnego. Saryski Stiavnik, Giraltovce, Czechosłowacja. 3 11. 11. pow. PL к \ cr St в к 1 1 к В Sí St IE Tablica I. Schematyczne plany chałup łemkowskich. L e g e n d a : 1 — i z b a , S — sień, К — k o m o r a , A — a l k i e r z , St — s t a j n i a , В — Ibolskoi, S d — atendióla, tBl — pilewndk, P — podcienie, S z — szopa. Miejscowości: 1 Sedldca Nova, 2 Bednarka, 3 Bieianka, 4 B e c h e r o v , б T.unzańsk, 6 B e c h e i r o v , 7 Lmfootin, 8 L v o v , 9 L u ­ k o v , 10 O l s i n k o v , 11 S a r y s k i SltiawnSik, 12 L v o v , 13 L u k o v , 14 T y l a w a , 15 Polarny, Ш6 O l c h o w i e c , 17 V e l k a Driećna, 18 M a v a j , 19 Gładyszów, 20 K o n i e c z n a , 21 DalŁowa, 22 Wisłok Wielki, 23 S m o l n i k koło B a l i g r o d u p o w . S a n o k , 24 Peitrova, 25 N o w d c a , 26 Ladoimirovaí, 27 V e l k a Driećna. Tablica 17 II. 7^ 1—4 k o n s t r u k c j e o k a p ó w d a c h o w y c h . 1 — Vyrava (a — w i n c i , b — 'hiriadka, « — nony,, d — o k l e p , e — o s t r y s z n y k ) . 2 — V e l k a Driećna (a — płatów, d — o s z c z e p , с — w y p u s t , d — r o h y , e — osltirysznyk, £ — p r y p u s t i m e a ) . 3 — D a l i i o w a (a — p ł a t ó w , b — k r a i c h u l e c , ¡c — k r i k w a , d — p r y p u s n y c i a , e — okramieic). 4 — K a r l i k ó w (a — płaltow, Ib — okreirtt, с — k r i k w a , d — p r y p u s t n y c i a , e — łastyr). 5 — p i e c k u c h e n n y — Vyżni O r l i k <a — k o b y ł k a , to — o i w k a , d — szpartchet). 6 — s l i p y j karmin — V e l k a Driećna (a — przekrój p o p r z e c z n y , b — przekrój p o d ł u ż n y ) . 7 — irozrnieseozenie sprizejtów w izbie, a — iKeckiovee, Ib — Hava,j ( Ł — ła|wa„ Ł 6 — łóżko, S — stół, К — k r e d e n s , S z — szafa). 8 — ł a w a d o s p a n i a , t z w . r o z t i h a e z k a , Ceirtiizne. 9 — p r y m i t y w n e łóżko, O l s i n k o v , 11 — s k r z y ­ nia barwnie malowana p/rzez s t o l a r z a >z M u s z y n y , Obrućne. E! л 22 23 26 21 wewnętrznego rozplanowania (widoczne przede strukcyjnych (więźba nictwa się z a u w a ż y ć daje Karpat, gdzie dachowa). Szybszy rozwój jednak rozpowszechniła toratraktowej, nakrytej dachem forma (Cigelka, stronie chałupy przyczółkowym, dująca w t e j p o s t a c i n a p o g r a n i c z n e czyzny południowej obszary Petrova, kon­ budow­ p o północnej się pół- ekspan­ Łemkowsz­ to jest szczególnie nich, okresie I które skutkiem w działań n i e północnej wej, po o d b y w a ł a się w teriały I I wojny wojennych odbudowa stronie i światowej natomiast cieniami narożnymi (Nova (Vyrava bione w plastycznymi postaci luźno najczęściej Zboj) czy Jak czyzny wspomniano poprzednio, (z okolic wyjątkiem na zrębie część i piwnice. rozpowszechniona z dla całej Krynicy) mieszkalną i Na slegowym i ścianach (okolice można sklepieniu nabitych wschodniej dachu Bardiova) położone je tu północnej gliną. N a t e r e n i e klasyczne formy s y p a ń c ó w z polepą n a ścianach zdarzały się (Konieczna, Łem­ opisywanych jedynie Blechnarka, W y ­ s o w a , M u s z y n k a , L e l u c h ó w , D u b n e ) , bez p o l e p y objęły w s i e Łemkowszczyzny n a d p o p r a d z k i e j glinianej (Andrzejów- ma­ z pod­ słupach w zdo­ tynku łącząca p o d w s p ó l ­ gospodarczą. z na łatwo kryją (okolice ściągać je przy wysoką południowej beczkowym, zewnątrz są g o n t o w e , budynku, tak polepy pomocy czapą w ułożonym z gliny części razie osęka. Ж 0 II 0 na mie­ zachod­ ( i l . 8), pożaru W stft> \ 1S11 . n części czterospadowego Svidnika, Belovezy). Niekiedy od f r o n t u podcień s ł u p o w y ( S n a k o v , zrę­ kołkami, dwuspadowe że Jako najczęściej (spichlerza) szanej z sieczką. D a c h y t y c h s ą s i e k ó w w luźno kowszczyzny Łemkowsz­ Łemkowszczyźnie których t r z y m a się g r u b a w a r s t w a niej n i e j z r ę b y i c h n i e są p o l e p i a n e charakterystyczna jest f o r m a „sypańca" o belek czyźnie, sięgając p o z a S v i d n i k , z t y m że w części w s c h o d ­ akcentów, w o l n o stojące b u d y n k i g o s p o d a r c z e w y s t ę p u j ą bowego stronie Łemkowsz­ tynkowane, wykonanymi typu jednobudynkowego, dachem spichrze środkowej roślinnych. jest zagroda nym są t u z r e g u ł y rozmieszczonych slegową stro­ dużymi płaszczyznami i dekoracjami i sklepioną, południowej formy, np. z pod­ Sedlica, i i n . — i l . 7). D o m y zachodniej ze po pojawiły cieniami wzdłużnymi w s p a r t y m i na m a s y w n y c h czasem b a r w n i e m a l o w a n e całej spichlerza występuje tradycyjnego, i palona), się n o w e n i e s p o t y k a n e t u p o p r z e d n i o na powały świato­ zastosowano niepalona Beskidu t u forma 27 zostały wojnie duchu budownictwa (cegła zmia­ wschod­ s i l n i e zniszczone. Po t y c h w s i , po I południowej ogniotrwałe na terenach konstrukcją we wsiach nadgranicznych Becherov). W n o w s z y c h czasach s y t u a c j a uległa z a s a d n i c z e j nie. W i d o c z n e Opisana wszyst­ k i m w b u d y n k a c h j e d n o t r a k t o w y c h ) c z y szczegółów 8 Frićka). mają one 10 11 I �П. 12. Fragment izby łemkowskiej. k a , M i l i k , Złockie), a n a w e t dalej Komańcza, wyjątkowo pow. przedostały k u północy d o w s i p o l s k i c h ( P r z y s i e t n i c a ) tym terenem występują one, j a k w i a d o m o , 17 u . Mukaczewa się że Poza po w okoli­ nym wpły­ mamy Spiszą (Kacwin i in.) oraz 13 w ó w przedostających się z (Hlynanec, stronie części nas n a n a Śląsku . W s z ę d z i e j a k o w y r a z obszarze p o l s k i e g o cach R a c i b o r z a Sanok. wschodniej, jest Selestov, południowej częstym podcień Medvedovce) , z t y m 2 1 Beskidu, szczególnie elementem frontowy lub soboty , których 2 2 na Łemkowszczyźnie zaś w architektonicz­ nie północnej. Zakarpacia. Wnętrze izby łemkowskiej po o b u stronach K a r p a t s p i c h r z e " posiadało układ i d e n t y c z n y . W k ą c i e p o l e w e j l u b p o zrębowe, często z b u d o w a n e n a m u r o w a n e j z k a m i e n i a p r a w e j s t r o n i e o d w e j ś c i a z s i e n i z n a j d o w a ł się potężny p i w n i c y . Z r ą b n a k r y t y j e s t płaskim s t r o p e m , l e ż ą c y m piec, p i e r w o t n i e k u r n y , w n o w s z y c h czasach zaopatrzo­ Na Łemkowszczyźnie północnej na tragarzach i dachem spadowym, tym niekiedy kowszczyzny, czyźnie podcieniem ostatnie spotyka zachodniej i się p o środkowej (okolice Ostatnim elementem, północnej części cerkwie dają który należy budownictwo drewniane, sakralne które na wziąć a w swój dach . Na 2 3 chowały ka), Łemkowszczyźnie się w y j ą t k o w o n a południu leżącej Łemkowsz­ skiej. W konstrukcji posia­ ne różnice w c z y ź n i e północnej z boku dobudowana p r e z b i t e r i u m mają bywa p r e z b i t e r i u m , do któ­ mała sklepienia slegowe w nymi kopułami Na typ terenie rozdzielonymi Łemkowszczyzny c e r k w i występował najdalej skiego Dalej często wysuniętą n a wschód była n i e istniejąca n a wschód, a w spotykało się już cerkwią cerkwie w bezwieżowe bojkowskiego, w który w formie czasie I I w o j n y r e k u . P o s t r o n i e południowej go sięgały z n a c z n i e nice etnograficzne typowo dalej ją ( i l . 10). opisany typu w dolinie tu gdzie łemkow­ Lipowcu. Osławy, (Komańcza, Tu- cerkwie typu Łemkowszczyzny . łemkowskiej 19 spotykamy g ó r n e g o Użu ( K o s t r i n a , S o l a ) , 12 Latorzycy koło reprezentowała cerkiew w nie łemkowskie­ Obiekty o gra­ bryle w dorzeczu ale również w dorzeczu Svaljavy tylko Sme- (Ploske, Obava) czy zbliżoną z od Svidnika do których graniastosłupa dolny ma a górny (mniejszy) (tabl. tak 11,5). Z zwana górnej w powale 100 X 70 c m ) , sieni,, sieni mającą niebezpieczeństwem zarówno kształt do w dwu do zbita i z a stamtąd bitymi, g r u b y m i deskami. W z 4 jak przez i szczelnie tzw. obudowę strychu ta, jest desek, wentylacyjnego ochronę Obudowa góry kwadratu krawędziach komin stanowi podłużnym, czyli formę wyprowadzona ( t a b l . 11,6) w y k o n a n a na węgieł kapa graniastosłupów, rura otworu celu pożaru. kierunku trapezowaty wiązanych na wschodniej raczej zbliżoną kobyłki k o m i n n a s t r y c h . Ślepy wyciętego posiada lub graniasta dym gzymsami, części Medzilaborzec), podstawę części najczęściej kwadratowej, d o k w a d r a t u o ściętych ciwka, odprowadzająca slipyj i „kobyłka" wen­ Łemkowsz­ wystającymi południe pew­ odprowa­ posiada jak n a wschód, przekraczając 2 0 średniej czystej światowej krawędziach t a m określają Na odpo­ bojkow- do podstawie (na rzańsk, R z e p e d ź ) , stanowiące j a k g d y b y przejście d o t y p u spalona o pira­ Jasiołkę, już dziś c e r k i e w szczególności przy strychu. n a d piecem ściętego Novej wylotu przewodu na zakończo­ latarnią po ozdobionego w zachodzą kapy n a południu n a t o m i a s t , szczególnie w formie północnej od Popradu formowania Nawa zakrystia. m i d y , n a k r y t e łamanymi d a c h a m i b r o g o w y n r , urządzeń o g n i o w y c h kapa ostrosłupa piec k u l t u r o w y m grupie umieszczonego kształt taki za­ (Pielgrzym­ tzw. Werchowiny, dzenia d y m u oraz zabezpieczania tylacyjnego ponad k u r n e izby dzisiejszy zanotowałem sposobie n i m wieżą z Izbicą i kopułą, p r a w i e k w a d r a t o w e j nawy p o dzień p o d względem guły trójdzielne, złożone z babińca, z wznoszącą się n a d i prostokątnego l u b o k t o g o n a l n e g o zaś północnej już n a t e r e n i e wiadającej Są o n e z r e ­ d y m do sieni na strych l u b , co j e s t formą młodszą, d o k o m i n a w y w i e d z i o n e g o p o d uwagę szczególności styl. n y w kapę o d p r o w a d z a j ą c ą Sedlicy, Łemkowszczyźnie wyraźnie s k r y s t a l i z o w a n y rego i Łem­ Medzilaborec). p r z y p o r ó w n y w a n i u b u d o w n i c t w a o b u części jest podpar­ podczas g d y p o p o ł u d n i o w e j n a Ł e m k o w s z ­ wschodniej czyzny, N k r o k w i o w y m , d w u - l u b cztero­ z wysuniętym n a słupach. T e stronie Beskidu w występują (ok. przed posiadająca poprzecznym, z belek nakryta jest przy­ dłuższych j e j b o k a c h mię­ d z y pierwszą a drugą belką o d dołu w y c i ę t e są podłuż­ ne otwory, po jednym z każdego b o k u , którymi dym �wychodzi n a strych. Opisane t u ślepe k o m i n y , s p o t y k a ­ ne w s t a r y c h d o m a c h u Ł e m k ó w p o ł u d n i o w y c h dzisiejszego (Velka Driećna, Bodrużal do dnia i in.) po przypadkach drewnianą rurą d y m na wpuszczoną strych do odprowadzano leżącego na p r z e w o d u w kształcie l i t e r y „ L " , m u r o w a n e g o l u b cegieł, iskry gdzie w wygaszały dolnej wydłużonej zanim d y m wyszedł się ana­ powale z kamieni części poziomej p o d strzechę. U k ł a d s p r z ę t ó w w izb^e p o o b u s t r o n a c h K a r p a t jest jeszcze często t r a d y c y j n y . P o przekątni, w stosunku do pieca, nieruchome lub ruchome zbiegają ławy i izby druga stoi nogach. W się masywne, stół, obok ława bez głębi izby którego znajduje oparcia w o się prostych od strony drążkowych kącie p o t e j s a m e j stronie co całe 25 północ­ nej s t r o n i e K a r p a t d o t y c h c z a s n i e b y ł y n o t o w a n e . W logicznych obejmuje kowszczyzna , Sprzętem u Karpaty wschodnie Huculszczyzna sarkofagowe, tzw. spotykane gwiazda po dzień Zachowała nym z się jednak z nich pamięć i był niejaki Michał drzewa w miękkiego, borce, cym przed We mało mych ławy farnie ławą naprzeciw wnętrzach już jest ław do między okien sprzętów tzw. (Ulic-Kryvé — można wymi nogami. We kowszczyzny wschodniej wspominają o nierucho­ czasem (Becherov) 11,9) i części z tam do t y c h , szaformy drążko­ południowej używanych stołach s k r z y n i o w a t y c h a n a l o g i c z n y c h spotkać lub prymitywne bez o p a r c i a Jed­ Rosolan- wiązane na węgiełki, pokryte stronie Jasło, w Produkcją głównie Muszyna, i po dość skrzyń stolarze ośrodkami d l a Łemkowszczyzny Bardiów Niestety wzory. był stronie odległa malowa­ małomiastecz­ wyrobu skrzyń Rymanów, południowej St. L u b o w l a Jaśli­ Medzila(Lubovnia). ciągu krótkich badań t e r e n o w y c h n i e udało się ustalić t y p u m a l a t u r w ł a ś c i w y c h d l a s t o l a r z y z M e d z i - Prócz tam roztihaczki tabl. stoją­ Łemkowszczyźnie tradycyjnych. łóżek ( t a b l . 11,10) l u b s t o ł e c z k ó w przeciw­ i stołem, ( t a b l . 11,8). izb na południowej przyściennych spania nimi kwieciste malowanych m a ł ó ż k a m i , u s t a w i o n y m i w kątach p r z y ścianie z ławą tradycja. z w i e r z c h u farbą pokostową, n i e k i e d y m a l o w a n e o d f r o n ­ ska, d o wejścia, Łemków k a z V y r a v y . Późniejsze od w s p o m n i a n y c h były s k r z y n i e k o w e j , bądź też zastępuje go układ zupełnie i n n y z d w o ­ ległej u w y s z ł y już z użycia. o północnej zani­ szcząt­ dzisiejszy ich wykonawców Po już j a k gdyby skrzy­ bukowego, cyrklowa). północnych, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j kowi. t e n ulega z drzewa (częstym tu się formie występuje stanowią Skrzynie jest zajmowali w jeszcze motywem tu ( t a b l . 11,7). U k ł a d (Boj- ). o k o n s t r u k c j i sumikowo-łątkowej, zdobione na p o w i e r z c h ­ nych występuje dziś 27 ni prostym r y t e m o m o t y w a c h geometrycznych wejściu i niekiedy południowe formę nie t y p u sarkofagowego, w y k o n a n e względ­ kowi i Siedmiogród t r a d y c y j n y m , który z sieni z a j m u j e n i e d r u g i e łóżko , Ł e m k ó w , są s k r z y n i e . Starszą p i e c s t o i łóżko, zaś c z w a r t y , pozostały kąt p r z y półka l u b k r e d e n s n a n a c z y n i a 2e Łem­ dawniej jakie do laborec i Bardiowa . 2 a skrzynie malowane, wchodzący wojną np. w skład światową, na Wiadomo stanowiące j e d n a k ż e , że sprzęt wiana panny przenikały łatwo Łemkowszczyźnie kwieciste reprezentacyjny, młodej przez nadpopradzkiej przed I-szą Karpaty. Stąd (Wierchomla W i e l k a , W i e r c h o m l a Mała, L e l u c h ó w ) z n a j d o w a n o skrzy­ n i e w y k o n a n e i z a k u p i o n e w S t a r e j L u b o w l i , zaś s t o l a r z Stanisław M a r c z a k z Jaślisk jeszcze p o I I w o j n i e trywał w malowane czego krośnieńskiego i s a n o c k i e g o f o r m a t o r ó w z Bodrużala i V e l k e j Driećnej. C z a s e m r o b i l i U. 13. Kobiety w strojach ludowych. Leluchów, zasięg pow. N. Sącz. II. 14. Ubiory „Wenhrinów". w zaopa­ zakarpackich, tu ( i l . 12), których znalazłem Łemków dziś s p o t y k a się p o s t r o n i e p o l s k i e j u Ł e m k ó w z p o w i a ­ 2 4 potwierdzenie skrzynie wypowiedziach Dubne, pow. N. in­ Sącz. 13 �też m a l o w a n e skrzynie stolarze wiejscy, ny m i z nazwiska stolarz z Radvana, z Wysowej. Zapewne wyroby tego ostatniego do sąsiednich w s i p o d r u g i e j Do Obrućnego majster chodził z Muszyny Niewiele dycyjnych Wiadomo przez granicę (Cigelka). malować skrzynie na razie dekoracji powiedzieć wnętrza na temat izby bizantyjskim), tra­ łemkowskiej. j e d y n i e , że była o n a n a ogół b a r d z o charakterze graficznej, dość zawieszonych skromna. (oleodruków rzędem na tego poważną rolę odgrywały wyroby (talerze, g a r n u s z k i , d z b a n k i ) u m i e s z c z o n e żej obrazów. P o p o ł u d n i o w e j niej części przerwach malowane obrazami fajansowe na listwie poni­ stronie K a r p a t w Łemkowszczyzny między ceramiczne (Obrucné, wieszają talerze pionowo zachod­ Becherov) po dwa w barwnie jeden p o d d r u g i m . N a Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej w y s t ę p o w a ł ( R y c h w a ł d — obecnie Owczary, ścianie f r y z u O pow. Gorlice) z małych i l e urządzenie materiału zachodzących w kolorowych wnętrza do rozważań zwyczaj i nam podobieństw Łemków, mieszkają­ niowej na ten temat nie należą już dziś d o ł a t w y c h , g d y ż z a r ó w n o p o j e d n e j , j a k i po W znacznie znaczniejszym Piękne i bogate w z okolic Starej kształtowanie Lipnik (a połud­ własnych, w prowa­ podkład, został wpłynęły w dość wspólny różnym stop­ zaś ze w s i słowackich. ubiory słowackie szczególnie silnie na kobiecego Orlov, Łem- zewnętrzne, głównie różnorodności j a k Obrucné, i materiału ubiorów t e r e n promieniujące stroju zo­ 3 1 starszy Karpat które wykorzystania . t e n sposób gdzie swej się Bratysławie, do w zakresie Lubowli zapewne Ruská w kilku Vola, Jastrabie, wioskach Ćirć, Maiy Matysová oraz U j a k ) , p o p o l s k i e j zaś s t r o n i e g r a n i c y L e l u c h ó w i D u b n e . Kobiety nice do nosiły t a m k o s z u l e ozdobione gorsety przy bogato szyi kolan) nosiły z krótkimi i d o łokcia mankietach szamerowane ( u p a n i e n i młodszych mężatek ręcznie w sztywno II. 15 Druk ręczny na zapasce. Olechowiec, pow. Krosno. II. 16. Kobieta łemkowska. Krempna, pow. Krosno. II. 17. Kobieta łemkowska w pasia­ stej płachcie. Szczawnik, pow. N. Sącz. Ił. 18. Hunia męska. Lvov, pow. Bardiów, Czechosłowacja. U. 19. Łemko ubrany w hunię. Rychwałd (obecnie Owczary), pow. Gorłice. Starej sięgające czepce spód­ zaledwie perkalu lub L u b o w l i . Młodsze nakrochmalone ręka­ krochmaloną n a przodzią, szyte z wzorzystego fabrycznego ki literaturze między­ dotyczące części badań przez w p ł y w y południowo-zachodnie, etno­ w materiałach l a t a c h 1957 i 1964, częściowo w obszarom n i u przysłonięty nie zaś zebranego zróżnicowany, drukowanego szczątkach, z SAV przedstawia jedy­ mizernych częściowo Ustavu świetle kowszczyzna d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t , strój l u d o w y z a c h o w a ł się w materiały na Zakarpaciu w Narodopisneho krezą, Badania odnośnie d o części drugiej połowie okresu stały m i ł a s k a w i e udostępnione znacznie możliwości. natomiast jest strojów l u ­ 3 0 ubiorów szersze Łemkowszczyzny, terenie w pochodzą dzonych cych po o b u stronach B e s k i d u , o t y l e analiza t y m zakresie ten poruszany zagadnienie zaś z l i t e r a t u r y , uzupełnionych n o t a t k a m i z a r c h i w u m ludowych otwiera nami w n a terenie zbieranych w wami, przed temat północnej, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a w ł a s n y c h nadpopradzkich, dostarczyło różnic kulturze ludowej na wycinanek. niewiele na temat naklejania starszej, Omawiając 2 S dowych ścianie s z c z y t o w e j n a p r z e c i w d r z w i w e j ś c i o w y c h d o i z b y . Obok zwłaszcza ogólnikowo . wojennego, Ograniczała się d o g a l e r i i o b r a z ó w świętych o przenikały stronie granicy ( t a b l . 11,11). d a się form j a k np. niezna­ czy Ołeksa D u l y n a mężat­ koronkowe �biało-czarne, tworzące partą n a d c z o ł e m robione szydełkiem techniką nazwę klockową) żona wsi leżącej po n a terenie stronie jedną prócz wykonawczyń proboszcza P o l s k i . Zasięg z i Dubnego międzywojennym przez pięknie kobiety owe w zdobione roślinnymi w Snakovie, płachty Muszyny. ubioru tu wsi noszo­ były i na targu w samodziałowe Polsce notowałem koło haftami na Spotykałem czepce Miliku wymienionych kożuszki ( i l . 14), k u p o w a n e oraz 3 2 ruskim J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h elementów nego Dubnego , t y c h czepków n a północny zachód o d B a r d i o w a . W Leluchowa te czechosłowackiej p o ł u d n i o w y c h j e s t dosyć z n a c z n y . okresie pod­ wykonywanych z ich słowackiej w s i L u b o t i n i e o r a z w położonym w noszą ponieważ budkę ( i l . 13). C z e p c e lewockich grecko-katolickiego obszarach je w zębem (na wzór „polskich", była charakterystyczną trójkątnym białe, aplikacjami Starej Lubowli, lniano-bawełniane, biało-czerwone l u b biało-czerwono-czarne tkane pasy. M n i e j w y r ó ż n i a ł się t a m t e j s z y ubiór męski. M ę ż c z y ź n i nosili t a m małe nowo do góry słowackie kapelusze zawiniętych krezach, o białe wąskich, gunie, jące do połowy u d z w s z y t y m i po b o k a c h małymi kami ( i l . 14) oraz białe spodnie wełniane tzw. łosznie z d w o m a p r z y p o r a m i n a p r z o d z i e . K i e r p c e cza w stroju Według świątecznym tradycji w zastępowały czasach pio­ fałd­ zjawiska cho- z zwłasz­ kupne trzewiki. dawniejszych 18 sięga­ nosili męż­ odległego, tradycji), po szono czuhy (Dubne) znanego stronie koloru białego, czyźni n a o p i s y w a n y m t u t e r e n i e t z w . czuhę, t j . płaszcz włóczkowe mankiety. kołnierzem w y m , spadającym n a plecy. O i l e zebrane formacje 17 kwadrato­ w terenie i n ­ są ścisłe (a t r u d n o za t o ręczyć, s k o r o dotyczą po wyłącznie (Obrućne) n o ­ polskiej ubioru stronie męskiego sta­ n o w i ł y c z a r n e c h u s t k i w i ą z a n e p r z e z parobków na szyi, samodziałowy z dużym zaś — brązowe. Uzupełnienie oraz wełniany informatorom czechosłowackiej „zarukawky", Znaczne nasilenie słowacko-spiskich, w t j . robione elementów na drutach kolorowe, zakarpaokich, a s t r o j a c h występujących w ściślej wymie19 �11. 20. Kobieta w huni z trzema rozcięciami. Daliowa, pow. Sanok. II. 21. Łemko ubrany w czuhę. Czarne kolo Klimkówki, pow. Gorlice. II. 22. Łemko ubrany w czuhę. Bartne, pow. Gorlice. II. 23. Bojko ubrany w czuhę (czapiu). Tworylne, pow. Ustrzyki. Stropkov, Medzilaborce) Łemkowszczyzny przedostawały północnej różne się na wyroby tereny przemysłowe używane w s t r o j u l u d o w y m , j a k k o l o r o w e tybety, w a n e chustki na głowę, wzorzyste jednak strój kobiecy chował swój odrębny z długimi p o s t r o n i e północnej rękawami przy szyi zmarszczoną krezą, spódnice sięgające i zapaski, a w nowszym stroju częściej c z a r n e , n a s z y w a n e kinami typu, we wzory kowej Polski, cherov), ubiorach W przeniknęły kobiecych mankietach do kostek aksamitne naj­ roślinnych. G o r s e t y je całej południowej również było i za spotkać Łemkowszczyzny starym ubiorze szczyźnie b y ł y i za­ koszule b ł y s z c z ą c y m i p a c i o r k a m i i ce­ na terenie g d z i e można go prawie gorsety o motywach występujące Beskidu charakter. Cechowały ozdobione druko­ wstążki i t p . N i e m n i e j kobiecym środ­ Karpaty w (Be- najnowszych południowej. n a północnej białe l n i a n e płachty tego i Łemkow­ i obrusy oraz duże białe c h u s t y n a g ł o w ę , złożone w trójkąt, k t ó r y c h jeden koniec zdobiony roślinnym h a f t e m białym l u b c z e r w o n y m w y s t a w a ł z tyłu s p o d g o r s e t u l u b s a m o d z i a ł o w e j Chusty takiej, zwanej w Jasielskiem ( i l . 16) o i l e m i w i a d o m o Strój nionych wyżej wsiach ruskich powodowało, w i e z okolic M u s z y n y i K r y n i c y uważali że Łemko­ i c h mieszkań­ ców za grupę odrębną, „ W e n h r i n ó w " l u b „ W e n h r i ń c ó w " Szereg elementów zaczerpniętych ze strojów w a c k i c h przeniknął w głąb Ł e m k o w s z c z y z n y północ Popradu wzdłuż doliny czy jącymi do (najczęściej wały łokci, w szczyzny, Laborea łącznie Zakarpacia. wpuszczane nego do miały spodni. wioskami Należy (późniejsze) południowej Łemkow­ dopodobnie położonymi w dorzeczu Łemkowszczyznę tu pół­ z południo­ wspomnieć o Iniano- zachodniej na , t a , występująca paru zbadanych miejscowościach Becherov). Z przeniknęły do niektórych i (Cirć, obszywki wsi przy połudnlowo-zachodniej szyi Cigelka, zdobione ne i Muszynka), Starej Lubowli białym kożuchu (tzw. z Bardio- lubowenske rękawami bo­ po obu stronach szczyźnie były informatorzy barwnym Beloveza) czerwonymi, we Łemkowszczyzny Wyszycia (Velka słowackich ja­ szczególnie w paskami. terenów Becherov, Karpat zjawiskiem podkreślają na stosunkowo nabywanym kowym w Bardiowie. Zakarpackiego cholewami pospolicie (zw. używanych k i e d y z d e l i k a t n e j skóry w Poza karpackich pochodzenia skirni t y m drogą lub „kierpców", kolorze handlową miastach (Stara były odświętne ciżmy), żółtym l u b poprzez targi Lubowla, Bardiow, nie­ czerwo­ w za- Svidnik, nowszym. za noszo­ Łemkow­ ich Starsi młodości pojawiła się dopiero koszul haftem przed I wojną nie­ krzyży­ światową (Olsinkov). noszone szyte że krzyży­ żadnych w y s z y ć n a męskich k o s z u l a c h n i e było. W Starej L u b o w l i czy s k r o m n i e j z d o b i o n y m kwiecistymi haftem wschodniej zgodnie, których w s i a c h m o d a w y s z y w a n i a nym. się krośnieńskiej, wsiach zdobionymi zamiast Po zachowały Chmelova, w praw­ tradycje. i g o r l i c k i e j , płótnach ręcznie d r u k o w a n y c h Preszowie z odległe o niej również posiada wyjątkowo kupowanym buty 3 6 wspomnienia Driećna, pow. k o s z u l e z rozcięciami (Prełuki) aplikacjami, gato wywinięty k o w y m , które ozdabiały o d ś w i ę t n e k o s z u l e m ę s k i e rozpowszechnionych ( i l . 15), p r o d u k o w a n y c h i k u p o w a n y c h w kabaty, i części tkanymi łudniowych 3 4 okolicy stojący po­ M u s z y n y , szeroko wzory spotykanymi w podłuż­ obszywki stronie południowej mankiety czepcu kołnierzyk poncho zwykłej południowo-wschodniej Łemkowszczyźnie il. sielskiej kroju postaci Bojkowszczyźnie bawełnianym p a s i a k u ( M i l i k , Andrzejówka, S z c z a w n i k — biało-czarnym w biegnącymi przez plecy. F o r m a w Na niski W Łemkowszczyzny 17) i Koszule kołnierzyk zewnątrz. występo­ nocną przeciekały j e d y n i e niektóry e l e m e n t y wego 35 i czerwonym) całej Olsinkov). pasiaste aby j e p a s e k p r z y p a s a ł " , później n i e c o dłuższe, a l e z a w s z e gorlickiego i w J a s i e l s k i e m noszono płachty szyte b y ł y k o s z u l e d a w n i e j t a k krótkie, że „ n i e w y s t a r c z a sięga­ to jest krótkie fluktuacjom p r z e w a g ę e l e m e n t ó w s t a r s z y c h . Z d o m o w e g o płótna z b u f i a s t y m i rękawami wzdłuż z zmiennym na lniano-bawełniane (Vyrava, ulegający lub gdzie k o l o r a c h białym do n i e d a w n a wzdłuż mniej kolan kobiecym, spódnice k o b i e c e , k o s z u l e . sło­ męski przede stroju 16 stronie Beski­ m o d y z a c h o w a ł n i e m a l d o czasów o s t a t n i c h z d e c y d o w a n ą do stoków B e s k i d u . W i d o c z n e wszystkim w 33 czy to na n a wschód południowych w po południowej huńki. facełyk" d ó w k o b i e t y ł e m k o w s k i e n i e nosiły. 20 wie „wełyki Z płótna s z y t e spodnie o były również nogawkach t z w . nohałky, t j . l e t n i e zszytych jednym szwem, nącym po zewnętrznej s t r o n i e nogi, zaopatrzone w d w a rozcięcia nami l u b jedno umieszczone po bokach rozcięcie n a d p r a w ą bieg­ z przodu nad pachwi­ pachwiną. �Mapo 3. Rozmieszczenie typów czuh. Legenda: I — g r a n i c e państw, I I — granice osadnictwa ukraińskiego, I I I — w s c h o d n i a i z a c h o d n i a granica Łemkow­ szczyzny, I V — c z u h a biała z . t r o k a m i l u b bez, V — X c z u h y ciemne l u b s z a r e , V — z 3 p a s a m i i t r o k a m i , V I — z 1 p a s e m i t r o k a m i p r z y kołnierzu, V I I — bez białych pasów, V I I I — z kołnierzem w f o r m i e p e l e r y n k i I X — c z u h a c i e m n a b l i ż e j n i e ­ określona!, X — c z u h a c i e m n a z k o ł n i e r z e m o z d o b i o n y m b i a ­ łym p a s e m z w y s z y c i e m . Miejscowości w P o l s c e : 1 U h r y m , 2 W i e r c h o m l a Mała,, 3 Ż e ­ giestów, 4 iSaczaiwniik, 5 ( M M i k , 6 L e l u c h ó w , 7 F l c r y n k a , 8 B r u nary W y ż n e , 9 J a s z k o w a , 10 K l i m k ó w k a , 11 Ś n i e t n i c a , 12 I z b y , 13 Łosie, 14 L e s z c z y n y , 15 R y e h w a ł d ( o b e c n i e O w c z a r y ) , 16 N o wiea, 17 .Uście R u s k i e ( G a r l i c k i e ) , 18 iKJwiatoń, 19 S m e r e k o w i e e , 20 S k w i r t n e , 21 R e g e t ó w , 22 Ł u g , 23 Z d y n i a , 24 K o n i e c z n a , 25 Męcina W i e l k a , 26 W a p i e n n e , 27 R o z d z i e l ę , 28 B e d n a r k a , 29 Folusz, 30 P i e l g r z y m l k a , 31 R i o p i c a R u s k a ( o b e c n i e G ó r n a ) , 32 P r z e g o n i m a , 33 M a ł a s t ó w , 34 P ę t n a , 35 B a i r t n e , 36 B a n i c a , 37 K r y w a , 38 W o ł o w i e c , 39 J a s i o n k a , 40 L i p n a , 41 C z a r n e , 22 42 S w i e r z o w a R u s k a , 43 Ś w i ą t k o w a G ó r n a , 44 R o z s t a j n e , 45 R a d o c y n a , 46 G r a b , 47 O l e t h o w i e c , 48 T r z c i a n a , 49 T y l a w a , 50 D a i i o w a , 51 W i s t a c z e k , 62 W i s ł o k W i e l k i , 53 K o m a ń c z a , 54 P r e łukli, 55 S m o l n i k , 56 O l s z y n y , 57 O ł p i n y , 58 R z e p i e n n i k B i s k u p i , 59 S i e d l i s k a , 60 B i e s n a , 61 Ł u ż n a , 62 M o s z c z e n i c a , 63 B i n a i r o w a , 64 B ą e z a ł D o l n y , 65 .Klęczany, 66 S z a l o w a , 67 Mszainika, 68 Z a ­ g ó r z a n y , 69 . G r o d e k , 70 ' S z y m b a r k , 7.1 S i a r y , 72 L i p i n k i , 73 W ó j ­ t o w a , 74 P a g o r z y n a , 75 C i e k l i n , 76 B r z o z o w a , , 77 l w i a , 78 L i p o w i c a , 79 M i e j s c e P i a s t o w e , 80 I w o n i c z , 81 Lubaitówka, 82 K r ó ­ l i k P o l s k i , 83 i N o z d n z e e , 84 W y s ą c z a n y , 85 iKullaszme, 86 Ł u k o w e , 87 S e r e d n i e W i e l k i e , 88 K a l n i c a , 89 Z a h o c z e w i e , 90 Ż e r n i e a W y ż n a , 9.1 B e r e ź n i c a W y ż n a , 92 ' W o ł k o w y j a , 93 R a b ę , 94 B y s t r a , 95 S t ę ż n i c a , 96 R a d z i e j ó w , 97 J a b ł o n k a , 98 H a p k o w i c e , 99 Ł o p i e i n k a , 100 T e r k a , 101 K r y w e , 102 W e t l i n a , 103 B e r e h y G ó r n e , 104 W o b o s a t e . Miejscowości w Czechosłowacji: 1 Luboflin, 2 Obrućne, 3 S n a k o v , 4 L v o v , 5 OŁgełka, 6 R e g e l t o v k a , 7 B e c h e r o v , 8 O n d a v k a , 9 V a r a d k a , 10 C h m e l o v a , 11 S t e b n i k , 12 B e l o v e z a , 13 Sar y s k i S t i a v n i k , 14 K e e k o v c e , 15 L a d o m i r o v a , 16 Bodrużal, 17 V e l k a Drdeóná, 18 S|tażkovee, 19 H a v a j , 20 C e r t i a n e , 21 S t e r k o v c e , 22 V y r a w a , 23 O l s i n k o v , 24 S v e t l i c a . 23 �P o północnej pozbawione czała się s t r o n i e K a r p a t nohałky b y w a ł y zwykle j a k i c h k o l w i e k ozdób l u b też o z d o b a ograni­ nego) p o s i a d a wzdłuż nowe do wąziutkiej szwu nogawek, kolorowej wypustki Druga odmiana huni (również rozcięcia, p o s t r o n i e p o ł u d n i o w e j prócz kolorowych łowie ub. w i e k u opisane niebieskiego noszone szą modę, zapożyczaną nohałky sznurowane, szyte fabrycznego z strojone poniżej merunkami „drelichu" przyporów w kształcie S. K o v a c e v i c o v e j wsiach z u b i o r ó w słowackich, występujące okolicy plecionymi własność wojennym sznurowane n a południe i przy­ sza­ materiałów spotykało się od B a r d i o w a . we Spora­ 3 7 dycznie występowały one j e d n a k i dalej k u polskiej gra­ n i c y , j a k świadczą i n f o r m a c j e z K e c k o v e c czy O l s i n k o v a . W z i m i e n o s i l i Ł e m k o w i e białe w e ł n i a n e „ c h o ł o s z n i e " tego samego k r o j u rozcięciami były co nohałky, t y l k o z r e g u ł y z na przodzie. n a północnej cinanego w Krawędzie rozporów Łemkowszczyźnie ząbki boczny wpuszczona wójnie skrawka niebieskiego była zdobione obszyciami sukna, „abranka" kolorowego dwoma zaś ze sukna z wy­ w szew złożonego pod­ (czerwonego, rano biskupów niebieskiego względnie czarnego Z samodziałowego s u k n a s z y t o r ó w n i e ż męskie zelki bez rękawów tzw. lajbyki, druszlaki s z l a k i sięgające d o pasa, z a p i n a n e z p r z o d u n a plecione z wełnianego sznurka. Lajbyki kami­ czy b r u potrzeby samodziałowe noszone były niegdyś z a r ó w n o p r z e z mężczyzn, j a k i p r z e z kobiety. Na schyłku ubiegłego wieku zostały one wy­ p a r t e z p o w s z e c h n e g o użycia p r z e z l a j b y k i s z y t e z s u k n a fabrycznego jątkowo niebieskiego, nawet błyszczącymi czerwonego (Velka metalowymi szamerunkami. opisane Na a Łemkowszczyznę Driecna) Karpaty gdzie zdobione czy południowej niewątpliwie przez północną, i wy­ wyszyciami Łemkowszczyzny przyszły następnie czarnego, guzikami, teren tu' lajbyki słowackich, granatowego, z terenów przeniknęły jednak w niektórych o k o l i c a c h r o z w i n ę ł y się i n d y w i d u a l n i e , stwarzając n i e s p o t y k a n e n a południu. P r z y k ł a d e m Smolnik i in.) ściegiem łańcuszkowym linnych, nie mające zdobione haftem o stylizowanych analogii ani formy t e g o są i kobiece niebieskie l a j b y k i z d o l i n y Osławy Łupków, męskie (Komańcza, wykonanym motywach po na naszej, roś­ ani po południowej s t r o n i e K a r p a t . Odzież kurtka nego. wierzchnią Na terenie tzw. hunia. sukna, k r o j u Łemkowszczyzny najstarszą poniżej plecy bioder, zarazem stanowi o kroju poncho gładkie, p o z b a w i o n e m i a s t z małymi Była poncho występują h u n i 3 o d m i a n y . Formę najprymitywniejszą wie opisywana dopodobniej hunia, w kroju i niewątpli­ sięgająca podłużnego, nieco posiadająca j a k i c h k o l w i e k rozcięć, k l i n o w a t y m i fałdami, to podłuż­ wszytymi nato­ u dołu jako wschodniej z 3 części kobiecych w a n y m i , względnie n a w e t zaszytymi wybiegający strojach poza Łemkowszczyznę. wschodnio- i mają zapraso- zasięg Spotykamy środkowosłowackich, u s p i s k i c h i s z l a c h t o w s k i c h , u p o l s k i c h górali s p o d (Grywałd), na wschodzie wioskach (Leluchów, Dubne, Konieczna), używaną. między rzeką Łemkowszczyzny n i e była z n a n a , poza zapożyczeń z się Łemkowszczyzny odmiana huni o kroju sąsiednich Pienin wsi środkowej północnej tylko w hunie strojach pleców złożony szwem jest kloszowym, dwóch części w której połączonych b i e g n ą c y m n a w y s o k o ś c i pasa, sporadycznie północnej po strome z w niektórych (Bednarka) i wsiach nie ma bywała Łemkow­ odpowiednika południowej. Charakterystycznym elementem stroju wyróżniającym Ł e m k ó w o d sąsiednich g r u p e t n o g r a f i c z n y c h była „ c z u h a " lub „czuhania" poncho w szaropopielatego w postaci podłużnego, Wincenty w służyły swym „rody" mieszkańców ubioru . wszyscy o lub kroju rzadziej jednak zwykle górali się n a w e t od nazwy autorzy zwracają dla Łemków bardzo kieszenie. tej nie uwagę karpackich wprowadzić Beskidu Niskiego Inni 3 8 jako podziale starał „ C z u c h o ń c y " , urobioną części płaszcza brązowego n a r a m i o n a p e l e r y n y , podczas g d y rękawy Pol na pomniejsze ruskich z s u k n a samodziałowego, noszona formie narzuconej zeszyte d o ł e m szerokiego szytego nazwę dla grupową charakterystycznej przyjęli na tej czuhę nazwy, jako ubiór t y p o w y . Pisze o t y m J . Gołowackij odnośnie d o całego interesującego n a s t u o b s z a r u , I . K o 39 p e r n i c k i odnośnie d o j e j części północnej mann i J. Hodinka 4 1 Po stronie odmianach kołnierza 4 2 40 , zaś H . B i e d e r ­ — południowej. północnej czuha różniących się i znajdującej występuje od siebie w czterech głównie formą się n a n i m d e k o r a c j i . N a zachodniej (powiat sądecki i Łem­ znaczna część g o r l i c k i e g o — m a p a 3, V ) n o s z o n a była c z u h a z d u ­ żym prostokątnym kołnierzem, pleców, o z d o b i o n y m spadającym s a m i i s z e r e g i e m białych l u b b r ą z o w y c h nych z resztek kołnierz cych wełnianej przybrana takie czuhy Począwszy była osnowy dolna nazywali połowy czuhy frędzli, plecio­ ( i l . 21). P o d o b n i e część rękawów. sąsiedzi od wschodniej Łemkowie do u dołu t r z e m a b i a ł y m i t k a n y m i p a ­ części o kołnierzu żartobliwie „Torokarami". powiatu gorlickiego mającym wyłogi, przechodzącym zjednało „świczkami" nazwę ( i l . 22), c o „Swicaky". jak Noszą­ z przodu z tyłu w b i a ł y m o r a z s z e r e g i e m długich białych w nad­ najpraw­ je opisy­ nadgranicznych natomiast wschód o d górnej Wisłoki s t a n o w i ł o n f o r m ę nie kra­ występowały frędzli, mającym Opisywane pro­ pasem zwanych te czuhy t u czuhy z jed­ n y m b i a ł y m p a s e m sięgały n a północnych s t o k a c h K a r p a t W z a c h o d n i e j części Ł e m k o w s z c z y z n y północnej kilku wełny razy po stokątną kapę ozdobioną w z d ł u ż k r a w ę d z i j e d n y m zaś u B o j k ó w . w a n y t u krój h u n i w y s t ę p o w a ł w obszyte daleko Rusinów ubie­ 3 ( i l . 20). Trzecia jedynie między­ z tyłu gorlickiej występują charakterystyczne lub kroju, tyłu fałdkami puszczonymi okresie brązowym,, z nosili wolno W wsiach „Biskupszczyzny" g d z i e przedostała wynik rozcięciami między płat p l e c ó w a płaty b o c z n e ( i l . 18). H u n i e z t a k i m i bocznymi, we stanowiącego ł e m k o w s k i c h , leżących p o p o l s k i e j s t r o n i e . W i 3 pio­ t u o d m i a n a h u n i z 3 rozcięciami granicznym Becherovem, kowszczyźnie stanowiła z samodziałowego kolorze z tyłu — o i l e m i w i a d o m o szczyzny (Keckovce). dawnej Łemkowszczyzny południowej poziomym koloru krakowskich. terenie hunie w terenie nie­ informatorów Ropą, Ropą a ź r ó d ł a m i W i s ł o k i . N a o b s z a r z e P o s t r o n i e południowej w e d ł u g w y p o w i e d z i bez ozdób l u b z wypustką a j a c h s z n u r k i e m skręconym z czarnej na podłuż­ t u h u n i e szyte z białego s u k n a Popradem rozcięte, białe zaś, a n a l o g i c z n e g o płat „chołosznie" na się w b i e s k i e g o , c z a r n e g o ) l u b też c z a r n e g o w e ł n i a n e g o s z n u r k a . noszono między należących d o t z w . państwa muszyńskiego, stanowiły ze s z n u r k a Według były Bardiowa, l u b „ćwilichu" parzenic. nohałky położonych w Now­ poncho b i e g n ą c e o d pasa w dół ( i l . 19). W 2. p o ­ w y p u s t e k w s z w a c h z d o b i o n o też ząbkami z s u k n a i c z e r w o n y m i cętkami k r a w ę d z i e r o z p o r ó w . kroju z tyłu z a m i a s t k l i n o w a t y c h f a ł d ó w na powszech­ p o S a n , n a t e r e n y sąsiedniej B o j k o w s z c z y z n y Czuha zwana przez zachodnich Bojków (mapa 3,V1). „czapyha", „ c z a p i w " , „szyroka g u n i a " w y s t ę p u j e t u bądź w formach zapożyczonych z sąsiedniej Ł e m k o w s z c z y z n y , bądź w p o ­ staci lokalnej, gdzie kołnierz pozbawiony jest białego �pasa, a zamiast długich, białych krótkie (ok. 15 ' c m ) c z a r n e Na terenie troki wschodniej świeczek ( i l . 23, m a p a występują czy-czuhach 3,VII). zdobionym Łemkowszczyzny (dolina Osławy i górnego W i s ł o k a — m a p a 3,X) n a b i a ł y m pasie zdobiącym kołnierz c z u h y , w y k o n y w a n y m p r z e d o d d a n i e m sukna do f o l o w a i n i a , w y s z y w a n o wzory geometryczne, wzajemnie dwie we wyjątkowo wsiach (Milik, p o w . N o w y nierze czuh zdobnictwo sznurka na czuhach toreb, i ostatnią 4J czuhy posiadające wyszyciami dołem używanych przez koł­ zarazem kołnierze pętelki Opisane okolicach tu formy również czuh na nych wsiach Na N a ogół z w y c z a j niż po północnej cyjnych, czuh nawet nie wszystkie miały w swoje owalnej co żywo karpackiej, gdzie w r a z pele­ kilkanaście Czuhy z — pup­ mapa „Pupkarami'. w tradycji z mnie opisanych wspomnień Łemko ubrany o części stroju pochodzenia z Karpat. Widoczne to jest za- szeregiem innych się elementów powszechnie s u k n a , przypominająca Pogórza jak badań poprzednio Nie odmian znaleziono czuhach w czuhę: z II. wy­ penetratam pupkami, 24. Bednarka, pospolitą zani­ wcześniej Łemkowszczyzny słowackiego przyjęła wyglądzie licz­ Medzilaborec. czuh opisanych wyżej zachodniej z białego ogólnym 44 kołnierzem twierdzają n a Słowacji jące 1600 . czy roku W 4б węgierski z na w terenie kroju Słowacji 45 kwadratowym szür spadającym materiały tej też zostały mieszkających obszarami u na plecy ikonograficzne, formie słowacka zapożyczone podnóża za k a r p a c k i m i przez halena polskich Beskidu łączyły po­ sięga­ Niskiego, od dawna liczne kontakty. niektórych polskiego południowej, odpowiedniki. stronie w ( i l . 24), obszy ej przeniknęły przeze noszenia i „ h a l e n ę " , czy w ę g i e r s k i „ s z u r " . Białą halenę z dużym nazywano Łemkowszczyzny Svidnika knął n a Ł e m k o w s z c z y ź n i e południowej z n a c z n i e N a t e r e n a c h r u s k i c h biała słowacka h a l e n a postać tu terenie okolicy szczególnie (mapa 3). nika z p r z e p r o w a d z o n y c h w stanowią Cieklińska terytorium miesz­ kołnierzu, których z tego p o w o d u starzy jeszcze z początkiem bieżącego s t u l e c i a w Pogórzan, 3.VIII), których dwie trokami północnej, pupki. Wola pamiętali i czuha z j e d n y m p a s e m i białymi t r o k a m i p r z y kami n o s i l i mieszkańcy k i l k u w s i ł e m k o w s k i c h w G o r l ' c Bednarka, białymi stanowiła noszona i Chmelovej. kołnierzu Drugą odmianę kiem (Rozdzielę, paskami i r ę k a w a c h , którą na t a m jedynie i plecy zw. pasem występu­ kształcie i trzema troki górali z białym Występowały czuh, odmianę w z kańcy B e c h e r o v a czuha, szyta na ramiona małe w . białym w e ł n i a n y m s z n u r k i e m , t w o r z ą c y m centymetrów zdo­ Jedna n a kołnierzu trzema przypominają Łemkowszczyzny rynki, spadającej z się nadpopradzkioj zaopatrzone wełnianego wełnianych jących na t e r e n i e też Sącz). P r z y s t r o j o n e spiskich i podhalańskich Czwartą wełnianą przecinające Łemkowszczyzny łemkowskich, z kręconego nicią lub l i n i e ł a m a n e i t p . ( i l . 23). P o d o b n e biny występowały pasami ciemną np. zygzak odmiany. (brązowych) wyszyciami. nieco zajść odmienną, skrzyżowanie z południa tego wskazującą, młodszej ze starszą, która sobie z d o b i e n i a kładem wyraźnie w formy swym przybrała że wyglądzie odpowiadała c z u h o m łemkowskim. są czuhy z białego sukna mogło zapożyczonej i spo­ Przy­ występujące d a w n i e j n a S p i s z u ( O s t u r n i a ) , a także w w i o s k a c h r u s k i c h z o k o l i c B a r d i o w a , posiadające pow. Gorlice. II. 25. Smolnik, kołnierz l u b dolną pow. część Sanok. 19 �jako ubiór lub białego wodzie, wierzchni, tzw. gubanie włochatego lub tkaniny sukna szyte z popielatego folowanego pokrytej na w całej frędzlami z p r z e w l e k a n y c h n i t e k wełnianych barani kożuch. Włochate gubanie, Bałkanach i w S i e d m i o g r o d z i e , karpackie Po prawdopodobnie stronie południowej obejmując również występowały Chmelova, zimnej powierzchni imitujących mające analogie na przedostały się n a t e r e n y z migracjaimi 4 8 Tatry Łemkowszczyznę południową, gdzie uroczysty ślubny Bodrużal, sięgały wołoskimi . po jako guby niemal strój Olsinkov, okolice (Becherov, Havaja). Łem­ kowie k u p o w a l i je n a targach w Huimennem, Medzilaborcach, S t r o p k o v e , nie umiano B a r d i o w i e , gdyż n a m i e j s c u po i c h robić. Na Łemkowszczyźnie wsiach północnej g u b y n i e b y ł y noszone, z d a r z a ł y się o n e n a t o m i a s t ponoć czasem u p o l s k i c h Pogórzan z o k o l i c D u k l i , gdzie przy­ w o z i l i j e f u r m a n i w o ż ą c y t o w a r y n a drugą stronę K a r p a t . IZ. 26. Łemkowski kapelusz słomiany. Komańcza, pow. Sa­ nok. II. 27. „Uhersky kapeluch". Olchowiec, pow. Krosno. Na zakończenie jeszcze ustępu p o ś w i ę c o n e g o wspomnieć Pierwotnie o ubiorze Łemkowie po nóg obu i strojom należy nakryciach głowy. stronach Karpat jako o b u w i a używali k i e r p c y z w a n y c h t u „kyrpcie" l u b „boczkory", przywiązane wełnianą do nogi „nawołoką". boczkorów Na okręconym terenach rozpowszechniły się rzemykiem lub południowych od dość z c h o l e w a m i o k r o j u węgierskim, do których n o g a w k i płóciennych buty wpuszczano nohałek l u b w e ł n i a n y c h P o s t r o n i e północnej jeszcze w c z a s a c h obok dawna chołoszni. międzywojennych b u t y z c h o l e w a m i w y s t ę p o w a ł y u Ł e m k ó w dosyć r z a d k o . Jako nakrycia kapeluszy głowy filcowych, „klepanija". używali zwanych Posiadały one Łemkowie „kapeluch", zależnie l u b szersze k r e z y , z a w s z e o b r z e g a c h od czarnych „kalap" l u b mody węższe stromo wywiniętych d o góry. P r o d u k o w a n e o n e b y ł y i k u p o w a n e p o „ w ę g i e r ­ skiej stronie", stąd ich nazwy „uherskie (powszechne), l u b „michaloweckie" kapeluchy" czyli robione w Mi- c h a l o v c a c h . W a ż n y m ośrodkiem p r o d u k c j i t y c h k a p e l u s z y był Bardiów, skąd Łemkowszczyzny, rozwożono do Tylicza, je po targach Nieznajowej, północnej Zdyni i in­ n y c h . W lecie p l e t l i Ł e m k o w i e słomiane kapelusze o roz­ łożystych krezach, jedynie o n e f o r m ę naśladującą w d o l i n i e Osławy kapelusze filcowe posiadały z niezbyt sze­ roką, s i l n i e d o góry p o d w i n i ę t ą krezą ( i l . 24). N a k r y c i e m zimowym szytej b y ł y c z a p k i b a r a n i e o półkulistej z czterech główce, p ł a t ó w , p o k r y t e j najczęściej suknem, zaopatrzone w szeroki, przecięty p o b o k a c h o t o k z czarnego b a r a n k a , który w czasie m r o z ó w n a uszy. Czapki te występowały terenach całych Karpat, a w stroju także i poza spuszczano l u d o w y m na nimi. U z u p e ł n i e n i e m s t r o j u m ę s k i e g o b y ł pas. N a szczyźnie n o s z o n o ze­ niebieskim pasy szerokie Łemkow­ n a o k o ł o 20 c m z p o d ­ w ó j n i e złożonej skóry, z a p i n a n e z p r z o d u n a 4 sprzączki. rękawów nym zdobione oraz rzędem tkanymi długich pasami na w kolorze kilkanaście cm C z u h y t e m i e w a ł y n i e k i e d y n a białych p a s a c h lub rękawów wzory wyszywane geometryczne ciemną w e ł n i a n ą kami na rękawach do tego stopnia chodnich terenach Łemkowszczyzny troków. kołnierza nitką (zygzak, skośna k r a t k a O p i s a n e t u białe c z u h y z c i e m n i e j s z y m i brunat­ proste itp.). pasami i wyparły zakanpackiej c z u h y brązowe, że t e o s t a t n i e u w a ż a n e b y ł y w za cechę, p o której n a t a r g u r o z p o z n a w a n o na tro­ za­ starsze Bardiowie „Rusnaków" przybyłych z G a l i c j i . N a t o m i a s t w o k o l i c y S v i d n i k a białe czuhy głębi n i e dotarły do w s i łemkowskich położonych w gór . 4 7 Koło S v i d n i k a obok te zaopatrzone zakrytą pókolistą szerokich czuhy ciemnej z jednym białym były boku „czeres", w obszerną używane części Ł e m k o w s z c z y z n y nocnej pasy blisko 2 m , zdobione guzikami. z pojedyncze, Wolny kieszeń, klapą. Oprócz o p i s a n y c h w y ż e j zwanych w zachodniej szerokie czasem koniec były pasów szczególnie południowej i pół­ n a 5—7 c m , długie na mosiężnymi spuszczano kapslami lub z tyłu wzdłuż po­ ś l a d k ó w i z a t y k a n o za pas z b o k u p o s t r o n i e p r z e c i w n e j . Z przedstawionego strojów ludowych tu wynika w sposób jasno, że szkicowy opisu Łemkowszczyzna północna i południowa s t a n o w i ł y p i e r w o t n i e o b s z a r dosyć j e d n o l i t y . S z e r e g s t a r s z y c h e l e m e n t ó w s t r o j u był wspólny Łemkom kładów р а н е т i t r o k a m i p r z y kołnierzu n o s i l i r ó w n i e ż mężczyźni, 20 Pasy męski, mieszkającym w w tym którym czuhę b r ą z o w ą po zakresie czy obu stronach Karpat. Przy­ dostarcza ubiór wymienić popielatą, szczególnie należy białe czapkę zimową, l u b brązowe hunie �z p r o s t y m i n i e r o z c i n a n y m i p l e c a m i , nohałky, chołosznie, d o w n i c t w a , urządzenia szerokie miejscowego pasy. Późniejsze z r ó ż n i c o w a n i e u b i o r ó w Ł e m k ó w północnych i południowych działywania było w wpływów dużym stopniu słowackich zakarpackich. W i d o c z n e na wynikiem ubiory to jest przede w s z y s t k i m w stro­ j u k o b i e c y m , który b a r d z o s i l n i e został t y m i przesycony. spódnice Koszule z krótkimi zeszywane sznurowane ze płócienne to elementy, spodnie elementami bufiastymi stanikiem, które w y r a ź n i e rękawami, pasiaste płachty, mężczyzn, b i a ł e c z u h y — odróżniają w stroju kowszczyznę p o ł u d n i o w ą o d północnej. N i e k t ó r e zakarpackie przejęte od­ Łemków przez Łemków Łem­ elementy południowych od wyraźnie na kowskiego. W s p o m n i e ć luszach filcowych, ogólny charakter t u należy ubioru łem­ o „węgierskich" kolorowych lajbikach kape­ zdobionych w n ę t r z a i niektórych bądź ustępowała elementach pod naporem bar­ d z i e j a t r a k c y j n e j k u l t u r y l u d u słowackiego, która w w y ­ obrażeniach górali r u s k i c h reprezentowała p o z i o m wiadający wyższemu gospodarczym doczna u sąsiadów oraz s t a n d a r t o w i lepiej prosperujących Łemków w nowszym odbijająca do 1 w o j n y światowej Karpaty szeregu Na chęć Łemkowie pochodzenia dziedzinie I Łem­ odegrali wojny słowackiego ubiorów). Ł e m k o w s z c z y ź n i e północnej do stroju s t o s u n k u do południowi sytuacja sposób o d m i e n n y . W p ł y w y wionych naśladownictwa w a ż n ą rolę w t r a n s m i t o w a n i u za elementów (przede w s z y s t k i m w się w odpo­ względem się n a j s i l n i e j w budownictwie. W północnej pod w s i r o l n i c z y c h . Stąd w i ­ południowych słowackich, kowszczyzny Słowaków przedostały się i n a Ł e m k o w s z c z y z n ę północną, wpływając stroju, kształtowała słowackie, m i m o światowej kontaktów z oży­ połu­ d n i e m , przenikały t u w znacznie m n i e j s z y m n a s i l e n i u nie mosiężnymi g u z i k a m i , c z y d r u k o w a n y c h ręcznie płótnach, działając paraliżująco n a r o z w ó j k u l t u r y m i e j s c o w e j , używanych n a spódnice pewna izolacja chodzenia kobiece. zakarpackiego pogranicznych. z Leluchowa objął Pomijam i tylko tu Dubnego, całkowicie odbiegają Szereg już które wąski pas po­ wsi ską również widoczna w zaś s t o s u n k a c h z ludnością p o l ­ n i e sprzyjała intensywniejszemu oddziały­ ubiory Wengrinów waniu swym charakterze w a r u n k i d l a k o n t y n u o w a n i a i r o z w i j a n i a własnych zaso­ w od noszonych elementów na Łemkowszczyźnie bów sąsiedniego Pogórza. Stwarzało kulturowych, skutkiem czego to dogodniejsze północna Łemkow­ północnej,, w s p o m n ę n a t o m i a s t o t a k i c h szczegółach, j a k szczyzna w y k a z u j e biało-czarne czepce k o r o n k o w e i płachty p a s i a s t e , trafia­ namiki z okolic kiej. Widoczne to jest zarówno w dziedzinie b u d o w n i c t w a , Muszyny, d a l e j o b a r w n y c h c h u s t k a c h n a szyję i „zaru- które o d z n a c z a jące się czasem we kawkach" noszonych wioskach powiatu wsiach przez nadpopradzkich mężczyzn sądeckiego, w nadgranicznych kożuchach kobiecych, r o b i o n y c h p r z e z k o ż u s z n i k ó w ozdobnych z miast zakar­ packich. Pewne północnych mogą być w y n i k i e m sąsiedztwa z p o l s k i m i P o g ó r z a n a m i . Wpły­ wom odrębności stroju t y m przypisać przez kobiety Łemków należy tutejsze zapewne długich zwyczaj spódnic gorsetów p r z y s t r a j a n y c h r o ś l i n n y m i haftem noszenia aksamitnych z koralików i cekinów, w m ę s k i m zaś występująca w y j ą t k o w o w których wsiach pogranicznych szych k o s z u l w y p u s z c z o n y c h tradycja noszenia na wierzch wałd, Łosie). P r ó c z t e g o j e d n a k północna na posiada w kowszczyzny z trzema stroju zakarpackiej. rozcięciami w powiecie cechy z własne, Trzeba tyłu, noszone dłuż­ spodni (Rych­ Łemkowszczyz- odrębne tu nie­ od wymienić przez Łem­ hunie mężczyzn sądeckim i g o r l i c k i m , a p r z e z k o b i e t y w j a ­ sielskim, krośnieńskim i s a n o c k i m , czy o b o g a t y m i o r y ­ ginalnym zdobnictwie występujących w niebieskich stroju kamizelek kobiecym i (lajbików), męskim Łemków z d o l i n y Osławy. wyniki wybranych stwierdzić, że kulturowego obok kultury niewątpliwie widocznego budownictwa, w Karpaty części z kolei każdą ustawiało w nie zdobnictwem, j a k szereg o d m i a n l o ­ a n a l o g i i p o s t r o n i e południo­ uzyskując szereg sposób b a r d z i e j oryginalnych Łemków sensie ilościowym, przykładami traktową z częścią północnej prawie było jak i zakresu terytorialnym. a Becherovie Łemkowszczyzny może gdzie i z jest bogatej na tak w paroma z półtora- stroju z (czuhy terenów przedostało uderzające Łupkowskiej, Poza (domy i Chmelovej) nie jej ograniczone budownictwa n i c . Szczególnie przełęczy oddziaływanie bardzo mieszkalną), z trzema pasami w samodzielny, osiągnięć, południowych się tam to w rejonie w zdobnictwo d o l i n y O s ł a w y a n i j e d e n e l e m e n t n i e został przejęty p r z e z p o ł u d n i o w y c h sąsiadów. Ł e m k o w i e zza K a r p a t k o n t a k t o w a l i się z t e r e n a m i p o d r u g i e j s t r o n i e g ó r p o ł o ż o n y m i . C h o d z i l i n a nasze t e r e n y n?. t a r g i i o d p u s t y , k u p o w a l i p o naszej budulcowe, wełnę na gdy stronie ubrania, konie, starszych elemen­ składowe ubioru) są o n e historycznego, a w z rozdzielonych innym kręgu przez stosunków stanowiła pod względem zdradzała jedną z najuboż­ gospodarczym wyraźniejszej zaco­ aktywności to, a b y nimi drewno sprowadzali Przyczyny tego że stanu Łemkowie od z być oczywiście z nich posiadali na południa. u był swych a u t o r y t e t u , aby ich nia. Łemkowie po obu stronach Karpat wiedli równie nędzny ż y w o t . J e d n y c h i d r u g i c h w y p ę d z a ł a b i e d a z gór n a s e z o n o w e p r a c e r o l n e i t o w ł a ś n i e n a .„dolny k r a j " , n a Słowację Д Węgry, które górali symbolem stawały się w oczach szukających nie tylko i w y s o k i e j k u l t u r y , ze w s z e c h m i a r g o d n e j Upodobnienie się w chłopa m i a ł o w mowie oczach rodzaju atrakcji północnych. p r y m i t y w n y c h n a ogół f o r m a c h b u ­ nie nawet k u l t u r a m o g ł a b y ć t r a k t o w a n a j a k o w z ó r do naśladowa­ Łemków w Utrzymy­ mogą p o ł u d n i o w y c h sąsiadów d o s t a t e c z n e g o co o b s e r w u j e m y tradycyjnej. rzeczy to zasługiwały się p o b r a t y m c y północni wała się ona b e z i s t o t n y c h z m i a n w s w e j d a w n e j p o s t a c i , kultury biorąc się j e d n a k , że najważniejszą awansu, własnej kulturowych i rzecz zainteresowali różne, w y d a j e fakt, wzorów obiektywnie łecznego w rozwoju swej i bogatszym północnej się w północnych i kulturowych. węgierskiego szych i n a j b a r d z i e j krain, dy­ zakarpac- rozwijała wówczas Południowa Ł e m k o w s z e z y z n a , która w g r a n i c a c h d a w ­ fanych Łemkowszczyzny stroju, mającym k a l n y c h , n i e znajdujących Łemków podłoża części rozwoju społecznych, g o s p o d a r c z y c h nego państwa więcej w e j . M i m o że k u l t u r a l u d o w a Ł e m k o w s z c z y z n y należy wspólnego szeregu niektóre warunkami co zakresie analizy szczególności przynależnością d o d w u różnych o r g a n i z m ó w politycznych, w znacznie się większą niż n a południu różnorodnoś­ tu zachodzą t u r ó w n i e ż i s t o t n e różnice. S p o w o d o w a n e odmiennymi od rozplanowania materialnej przeprowadzonej dziedzin tów, posiadających dziś c h a r a k t e r r e l i k t o w y ( p r y m i t y w n e formy oryginalności cią f o r m również t y m zakresie n a s cieśli, k o r z y s t a l i z tartaków, a l e n i e p r z e j m o w a l i o d Podsumowując kilku i w czy u b i o r z e ubogiego natomiast byłoby naśladowania. do słowackiego „Rusnaka" zupełnie chleba d o b r o b y t u , ale cechy spo­ pozbawione tego przejmowanie wzorów od 21 �PRZYPISY A . F i s c h e r , Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów- W a r s z a w a - K r a k ó w 1928, s. 7. Narody evropejskoj ćasti SSSR, t. 1, M o s k v a 1964, s. 592. R. R e i n f u s s , Etnograficzne granice Łemkowszczyz­ ny, „ Z i e m i a " , 1936, n r 1 0 - 1 1 . Z. S t i e b e r , Wschodnia granica Łemków, „Sprawo­ z d a n i a P A U " , t . X L , 1935, n r 8, s. 246. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t . V I I , 1948, s. 7 7 - 2 1 0 . D . Z u b r z y c k i , Granice między polskim a ruskim narodem w Galicji, L w ó w 1849. J . Husek, Narodopisna hranica mezi Slovaky a Karpatorusy, B r a t i s l a v a 1925; Z . S t i e b e r , Skład etniczny Słowacji, „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " 1937, n r 6; J . R e y c h m a n , Pogranicze etniczne slowacko-ruskie, „Sprawy N a ­ r o d o w o ś c i o w e " , 1939, n r 6. Por. mapa Łemkowszczyzny, w y d a n a w okresie międzywojennym w F i l a d e l f i i , mapa etnograficzna Węgier w e d ł u g d a n y c h z 1773 r.,, oprać, p r z e z A . Petrova (Narodopisna mapa Uher podle uredního lexiconu osad z r. 1773, P r a h a 1924), m a p a j ę z y k o w a wschodniej Słowacji B. Zaborskiego („Sprawy Narodowościowe", 1939, n r 6) czy zasięg t e r y t o r i u m Ł e m k o w s z c z y z n y w Z. S t i e b e r a Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956-1964. 1 2 3 4 5 6 7 8 J . R e y c h m a n , o p . c i t . , s. 592. R. R e i n f u s s , Układy rolne г kształty wsi [w:] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gor­ lickiego, K r a k ó w 1965, s. 14—24; R. R e i n f u s s , Z etnografii powiatu jasielskiego [ w : ] Studia z dziejów Jasia i powia­ tu jasielskiego, K r a k ó w 1964, s. 600. R. R e i n f u s s , Hodowla i pasterstwo na Łemkow­ szczyźnie [ w : ] Nad rzeką Ropą. Zarys kultury ludowej powiatu gorlickiego, w y d . c y t . , s. 109 i n a s t . G e o g r a f i c z n y zasięg „ c a r y n y " i „ t o ł o k i " w y m a g a gruntowniejszego z b a d a n i a . W i e m y , że występują one na terenie Bojkowszczyzny i Łemkowszczyzny. N a t e r e ­ nach polskich, o ile m i wiadomo, nazwa caryna nie j e s t używana, a l e s a m o z j a w i s k o z a m i e n n e g o u ż y w a n i a terenów p a s t w i s k o w y c h n a paszę i łąki sianokośne występuje. J . C z a j k o w s k i , Chałupa wiejska na terenie Beskidu Niskiego i przyległego Pogórza od pocz. XIX stulecia po dzień dzisiejszy (praca d o k t o r s k a w maszynopisie). T r u d n o n a t y m m i e j s c u o m a w i a ć szerzej r ó ż n o ­ rodną i c i e k a w i e układającą się terminologię, dotyczącą e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h chałupy. S z k o d a , że n i e z n a j ­ d u j e m y tego r ó w n i e ż w Atlasie językowym dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera ( w y d . cyt.). R. R e i n f u s s , Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie, „ L u d " , t . X X X I I I , s. 105, t a b l . I V , r y s . l a , l b , m a p a 2. R. R e i n f u s s , Malowane zręby chałup wiejskich, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, s. 203; tenże, Sztuka ludowa Łemkowszczyzny, „ P o l . Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, s. 14. D . T y l k o w a , Drewniane spichrze beczkowato skle­ pione w południowej Sądeczyźnie, „Etnografia P o l s k a " , t. V I , W r o c ł a w 1962, s. 338 i n a s t . J . B o h d a n o w i c z , , Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Połsce na przełomie XIX i XX w., „ L u d " , t . X L V I I , 1962, s. 306—314; Połski atłas etnograficzny, z. 1, W a r ­ s z a w a 1964, m a p a 47. V . Sićynskyj w p r a c y Drevene stavby v karpatske obłasti ( P r a g a 1940) p u b l i k u j e m a p ę r o z m i e s z c z e n i a p o d ­ stawowych typów c e r k w i , występujących w obrębie ruskich K a r p a t . Niestety, klasyfikacja f o r m a r c h i t e k t o ­ n i c z n y c h p r z e z a u t o r a j e s t t a k d o w o l n a , że w r e z u l t a c i e o b r a z p r z e d s t a w i o n y n a m a p i e zupełnie n i e o d p o w i a d a rzeczywistości. B . N . V a v r o u s e k , Z . W i r t h , Kosteł na dedinie a v mestcćku, P r a g a 1929, i l . 182, 183. T a m ż e , i l . 196, 2 0 1 - 2 0 3 , 224. N a j d a l e j w k i e r u n k u w s c h o d n i m wysuniętą c e r k w i ą t y p u . łemkowskiego p o południowej s t r o n i e K a r p a t jest c e r k i e w w e w s i K a n o r a , leżącej n a południku S a m b o r a , c z y l i o r ó w n e 100 k m d a l e j niż p o s t r o n i e północnej ( L i p o w i e c koło Jaślisk). P. I . Makuśenko, A . P e t r o v a , Narodnaja architektura Zakarpatja, K i j ó w 1956, s. 109. W z a c h o d n i e j części p o ł u d n i o w e j Ł e m k o w s z c z y z n y (Obrućne i i n . ) zdarzają się w y p a d k i ( n i e n o t o w a n e p o 9 10 1 1 12 13 14 15 16 1 7 18 19 2 0 2 1 22 2 3 Fot.: 22 s t r o n i e północnej), że p i e c c h l e b o w y i używany do g o t o w a n i a mają w y l o t y p a l e n i s k o w e i p ł y t y d o g o t o w a ­ n i a umieszczone w sieni. D y m i parę z n a d płyty zbiera l e j o w a t a k a p a , która w y p r o w a d z a j e bezpośrednio p o d kalenicę, g d z i e w y c i ę t y j e s t o t w ó r n a k r y t y o d d z i e l n y m d w u s p a d o w y m daszkiem. W nadgranicznych wioskach z okolic Bardiova f o r m y p i e c ó w p o d o b n e są d o w y s t ę p u j ą c y c h w o k o l i c y K r y n i c y . P o d o b i e ń s t w a tłumaczą się t y m , że jeszcze w okresie międzywojennym piece w Obrućnem czy R u s k i e j V o l i b u d o w a ł n i e j a k i S e k e r k a , przychodzący t u p r z e z granicę z Leluchowa. R. R e i n f u s s , Meblarstwo ludowe w województwie rzeszowskim. Katalog wystawy mebli ludowych woj. rzeszowskiego, R z e s z ó w 1961, s. 2 1 , i l . 6 d . T e n ż e , Ze studiów nad kulturą materialną Bojków, „ R o c z n i k Z i e m G ó r s k i c h " , 1939, s. 10, t a b l . I , i l . 8. W . S z u c h i e w i c z , Huculszczyzna, t . 1, L w ó w 1902, s. 121, i l . 44. R. K a r u t z , A . K r a e m e r , Atlas der Vólkerkunde, S t u t t g a r t 1925, s. 85, i l . 13, 14. W czasie p r o w a d z o n y c h badań udało się s t w i e r ­ dzić j e d y n i e t y l e , że w B a r d i o v i e s k r z y n i e , c z y l i „ l a d y " m a l o w a n e w k w i a t y (róże i t u l i p a n y ) wyrabiał n i e j a k i Pszeniczka. N i e znalazłem j e d n a k w t e r e n i e s k r z y n i jego roboty. A . H o d i n k a , Die Ruthenen [ w : ] Die ósterr. u. ung,. Monarchie in Wort und Büd, t . 5, cz. 2, Wiedeń, J a . G o ł o w a c k i j , O narodnoj odeżde i ubranstve Rusinov iii russkich w Galićine i severno-vostocnoj Vengrii, S. P e t e r s b u r g 1877; H . B i e d e r m a n n , Die ungarischen Ruthenen, ihr Wohngebiet, ihr Erwerb und ihre Geschichte, I n s b r u c k 1862; J . K o p e r n i c k i , O góralach ruskich w Galicji, „Spraw. K o m i s j i A n t r o p o l . A k a d . U m i e j : ' , K r a k ó w 1889, t . X I I I ; S. U d z i e l a , Ziemia łemkowska przed półwieczem, L w ó w 1934. 2 4 2 5 2 6 3 7 2 8 2 9 J. Koma, Uvod do studia ludoveho odevu na Vychodnom Slovensku, „ N o v e O b z o r y " , t . 1, 1963. 31 B y ł y t o n o t a t k i terenowe p. V i e r y Nasalovej i p. S o n i K o v a c e v i c o v e j z e b r a n e w o k o l i c a c h B a r d i o w a . E. M a r k o v a , Slovenske сурку, B r a t i s l a v a 1962, s. 174, p r z y p . 259. R. R e i n f u s s , Łemkowie jako grupa etnograficzna, „ P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e " , t. V I I , 1948, s. 100. Bardiów i Preszów były ważnymi ośrodkami w y r o b u l u d o w y c h d r u k ó w n a płótnie. P r z e d o s t a w a ł y się o n e n a północną Ł e m k o w s z c z y z n ę , szczególnie d o p o ­ wiatów: jasielskiego i krośnieńskiego. Dokładniejszej i c h p r o w e n i e n c j i n i e można n a r a z i e ustalić, g d y ż w p o d s t a w o w y m o p r a c o w a n i u J . V y d r y (Ludova modrotlać na Siovensku, B r a t i s l a v a 1954) b r a k j e s t j a k i c h k o l w i e k p r z y k ł a d ó w w z o r ó w ze w s p o m n i a n y c h w y ż e j ośrodków. S. U d z i e l a , o p . c i t . , s. 22. J . F a l k o w s k i , B . P a s z n y c k i , Na pograniczu łemkowsko-bojkowskim, L w ó w 1935, s. 49 i i l . 12. S. K o v a c e v i c o v a : n o t a t k i t e r e n o w e w a r c h i w u m Slov. A k a d . V e d w Bratysławie. W . P o l , Rzut oka na północne stoki Karpat [w:] Dzieła W. Poła wierszem i prozą, t . 6, L w ó w 1877, s. 109. W nieukończonej p r a c y , poświęconej mieszkańcom B e s k i d u N i s k i e g o , p r z e c h o w y w a n e j w rękopisie w a r c h i ­ w u m M u z e u m T a t r z a ń s k i e g o w Z a k o p a n e m , n a z y w a Pol Łemków — Czuchonkami. Ja. Gołowackij, op. cit. I . K o p e r n i c k i , o p . c i t . , s. 8. H . B i e d e r m a n n , op. cit. A . H o d i n k a , op. cit. R. R e i n f u s s , Wełniane torby górałskie, „ P o l . Szt. L u d . " , R. I I I , 1949, n r 3 - 4 , s. 112 i n a s t . J . P a t k o v a , Ludovy odev v okołi Trnavy, Brati­ s l a v a 1957, s. 112, 113. I . M a n n i n e n , Die finnisch-ugrischen Vbiker, Leipzig 1932, s. 374. J . M a r k o v , Słovensky ludovy odev v minulosti, B r a t i s l a v a 1955, i l . 2. Biała c z u h a z t r o k a m i , p r z e c h o w y w a n a w M u z e u m Kultury Ukraińskiej w S v i d n i k u , mająca pochodzić z V e l k e j D r i e ć n e j , w i s t o c i e stamtąd n i e p o c h o d z i , gdyż i n t e r p e l o w a n i o t o s t a r z y i n f o r m a t o r z y s t a n o w c z o za­ p r z e c z a l i , a b y t a m k i e d y k o l w i e k b i a ł e c z u h y b y ł y noszone. E. M a r k o v a , Vyroba gub na Slovensku, „Slovensky N a r o d o p i s " , 1964, n r 1, s. 75. 0 3 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 autor. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/070cb47e97db084beedac985434ca702.pdf ff227ea2b7f508f3d96c3d338e7802fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4851 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource obrzędy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4501 Title A name given to the resource Obrzędy ludowe w konkursach, pokazach i w terenie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.125-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Herod ciaka, Poręba Zofia i Zyd, Wielka, zespół pow. Widowiska zjawiskiem regionalne zespoły często dorocznych przez pieśni ^Świętach opracowanej wręcz krótkich obrzędu ostatnich podjęło Muzeum rowane przez inicjatywy bliczne W nowa), w się w próbę zbiorów którym i Zyd, teksty dziś Nowy formy po crudo zespół Jana Rap- oraz szopek swobodny (nawet 1968 w rocznymi gły z i kie­ której obrzędów. zespo­ (pow. Lima­ młodzieżowy był udaną imprezą Muzeum był w biorących związane z zimowo-wiosennego". udział obrzędami do­ Do konkursu m o ­ zespoły wiejskie i nowotarskiego, n a scenie jednak styczniu zespołów, autentyczne skup kosmicznych. ludowych okresu Zgłosiło one nęło i Stanisława (Jana (Magdaleny Wójciaka). wego) z powia­ n i e mające i nigdzie instruk­ n i e zarejestro­ z Poręby oraz Truty) czego po jednym (Marii i ze S ł o n e g o D w a zgłoszone z zawodów (Jana z Kasinki Małej Ponic (Kazimierza (z P ó ł r z e c z e k powodu złych uniemożliwiły i m sta­ Rapciaka Madejowicz), p o d Rabką zespoły przybyć które do Wielkiej i Łęto- warunków przedostanie się d o R a b k i . program, i się stare mieszany świadczą­ wiekiem wsi) z Rdzawki atmosferycznych, ciekawy występowały zespołów, Stożka) nie mogły mieszały żywo 8 Szczypki), Wśród niezupełnie się 6: 2 zespoły się c z t e r y mieszkańców lotów robiącej tematem rabczańskie tażu, n i e w y s t ę p u j ą c e komplety „węgrzynów" czarownicy na widowisko się zgłaszać zakupione trwa i obok j a kse­ czy milicjant, l u b której najbardziej tów: limanowskiego zostały Obok szmaty, scenka, przez r. „Przegląd konkursie i bogate t y m zakresie dla Niewątpliwie zorganizowany współczesne, narodowej wane. Zaprezentowały rzeczywistość. „miśkarzy", (na oglądać Rabce, z aktualnymi wstawkami, zrozumiałych „olejkarzy", formie publiczność w Wielkiej konkursie w nie­ są k o n k u r s y i p u ­ ale również twórczość jednak konkurs wiejskich Tałg). co­ t y m względzie zwyczajów Rabce bardzo n a otaczającą l u b zagadnienie progra­ postacie rady żywca Lechowską^Bujakową, muzealnych), w sposób że l u d o w a reaguje zaraz w piosenkami gromadzkiej zwyczajów autentycznej. Orkana (pow.Limanowa) i(pow. interesujące (które i dowcipnymi zabawna w in z kretarz skupujący albo się, że l a t organizowane tradycyjnych Półrzeczek z Rabki tylko cymi, 2. Herod — zainteresowaniem pełnej śmiałą m g r Marię od kilku kantyczkowe już z postaci i m . Władysława pokazy kukiełek do II. handlarz i scenicznej, niemal obawiając szopkarskich, m.in. z Poręby zespół nie Limanowa. masło te pokazywano literackiej mogła grane na organizowanych podawanych czasach 1967 r . o d b y ł łów pow. sando­ czy czy (wesele lubelskie) jakby w się wesela dla urozmaicenia formie n i e będzie scenie W Gór"), n i e są ludowych. lubelskie obrzędów G ó r " .O b r z ę d y migawek, miejska widywało i tańca stylizowanej „Świętach teatrów (np.wesele wykorzystywano zespoły albo na Mała, obrzędowej scenach fragmenty rocznie w o tematyce na międzywojennym wiejskie mierskie), raz Kasinka LUDOWE W KONKURSACH, POKAZACH I W TERENIE nowym okresie przez mu Szczypki, Limanowa. Cieśla-Reinfussowa OBRZĘDY W Jana występujących wyłącznie Wójciaka), Jana k o n k u r s i e zespołów (Rapciaka, kobiecy Zespoły uczestników. Szczypki, zebranej W jeden (Truty). w męskie który (Madejowicz) te różniły Najstarszy pozostałych zespołach wiek oraz b y ł zespół zapowiadając znalazły Szczypki jeden się m i ę d z y występ publiczności, że „...Najmłodszy cv g r a n i c a c h Stożka, z sobą Kasinki oświadczył z n a s m a 60 l a t . " uczestników od. 18 d a 50 l a t , o c z y w i ś c i e poza wahał się zespołem 125 �młodzieżowym czyli od 12 z do Rabki-Słonego, 17 względem wieku w występowały którym sza młodzież i poziom mi był (około Podkreślana członkami tu starzy, jąca zespoły ją obecność licznej zżyci z lat w Ponfc, star­ dorosłe. między obrzędów okazali sztuczna. się niż w krępo­ mniej starzy, tradycjach przede uzupełnia­ Może publiczności, a m o ż e obrzędami części odtwórca­ młodzież byli tkwiący których wy­ rośli. żywą dziada, połu z zespołów aniołów, stanowiła kapela, dwaj muzykanci, zaś postacie: św. w składająca jeden zespole z byli grający ze miał Słonego chłopca, grającego Herodzie, kazał głowę mieli role skrzypków dodat­ flecie, w drugi oprócz w kozą Żyd z możliwie dla role więc lub nawet kobiece grali W były niejsze terpretacji maski obrzędowe ludów Obok 3. Taniec z „kozą", zespół gwiazda „żywej z szopki" zespoły z Z Poważ­ sposobie i n ­ a więc w wy­ z cha­ z się przez doskonałe dziadów, głowy niekiedy maski rekwizytów gwiazdach wykonanymi się tu roz­ humorem papieru Stanisława z Ponic kobiecym, w innych z wyróżniała zespół drobnymi niekiedy czy starannie szopki się kolęd. wspomnianych wysuwały wykonanych przedstawienie pow. Wśród Żydów zespołu humoru podkreślających przypominające których któ­ poszczególnych dopiero przyjmowaną ozdobionych wśród Pozostałe z Rybarzowic, o czasem Różniły egzotycznych. bardzo tradycyj­ przedstawienia zewnętrznej, pierwszy śmierci, wspomnieć nankami, jeszcze plan treść b i ­ ( i l . 2). (traktowanych ekspresji, kolędniczych, można płci postacie, do śpiewanych postaci. naiwnością, diabłów, dwie występy siebie. Me­ ucina m u licznych rubasznego i rekwizytów, akcesoriów pełne należy dziad, zrębie oprawie poszczególnych na się występuje widzów do zauważyć kostiumów brajającą i tekstu i doborem widownię) „kóz" swym tekstu i dla których dawki podobne różnice konaniu w indziej biblijnej noworodki za co ś m i e r ć pretekst zebranych zasadniczym zespołów synem, gdzie narodzeniu wprowadzenie największej kierownictwem II. jest rozweselenia o ją opowieści wszystkie (turoniem) zadaniem jak do piekła. K a n t y c z k o w a ny rych czyli fragment n a wieść jedynie intermediów, mienna przedsta­ zespole, podwójne zespołach zes­ na harmonii. występujących który świeckich scenicznych muzy­ niż a k t o r ó w jest zabiera stanowi rakter jedynego postaci szopki", wymordować a diabeł blijna mar­ mężczyźni. 126 królu sjasza osób, Tylko większa niektórych na harmonista. liczba wykonawcy 2 Stożka była z w y k l e W jak Boskiej, jeszcze na Stanisława zespół potrójne. 10 Matki się młodzieżowy 12-letniego ok. Heroda, Józefa, też poszczególni tzw. l t d . ( i l . 1). U z u p e ł n i e n i e występował Ponieważ z odbywają przeciętnie się basisty wieniu scenie one i kanta, na się zespole z K a s i n k i Małej trąbce, skrzypków liczył pasterzy, czarownicy kowo tak jak powtarzały Żyda, basisty. W wystąpiły czyli po p r o s t u jasełkami, p o k a z a n y m i których szałków, męskie autentycznie, Każdy wśród na zespoły szopką, najbardziej i o „żywej „Herodów", szczegółami Wszystkie wsi. Tematem nazywają m ę s k i e j , ł ą c z n i e ze s w o i m poszczególnymi Najlepszymi natomiast dawnych z szkolnym, osoby c h w i l a m i nieco przedstawianymi głęboko Truty wieku pod na charakter, a po widowiska. wała jeszcze była w rzutowała tradycyjnych ludzie członkowie l i ­ zróżnicowany Magdaleny dzieci różnica artystyczny dawnych zespół 18 l a t ) i d w i e zespołów wszystkim którego lat. Najbardziej piękna Stożka Kasinki z wyci­ 20-proPoręby. Małej dał kukiełkowej. i Rdzawki, dały Bielsko-Biała. program pozostające bardziej pod uroz- �maicony. Znalazł zwyczaj chodzenia grupy czaj tu pokazany z chodzenia Środę" Zapusty, we od domu się do mile gwarantowało Środa" otrzymywała lub jajka, drówkach „Wstępnej zaśpiewała dużej Środy, nie mówiąc przez swe które na mówi zespołu, nic. się scenograf nagród, „Wstępna mimo iż dary, W pieśń zapustna, dniu wę­ lektować którą narną w Truta: nuje Rabie nocuje, rody". Nie może ujechać man, swoich Środa Już j e s t na Najmuje dyrektor ściowo Zespół rzenie kiego Postu. których Ponic które witania z ponadto odbywa się ten w małą scenkę „Wa­ samym środku Wiel­ zachował się jeszcze w nie­ gorczańskich. Rdzawki Nowego k i " , którą w pokazał Zwyczaj wsiach Zespół i z żuru", Roku oraz postaci kukły dzielę Białą. Prócz zwyczaj żegnania wiosenny obrzęd obnoszono tego zespół lędy, pieśni i przyśpiewki, r o b i o n e n o ś ć " i często n i e s m a c z n e II. 4. w po w s i w śpiewał Starego „Smiert- tzw. Nie­ uaktualnione ko­ niestety „pod publicz­ treści. Herod i błagająca Teatru M R N w połączone są nagrody z że 1968 r . p r z e g l ą d Pokaz (w większego ludowych Był tronat objęły Kultury zeum, ków to, jak różne Prezydiów Teatr Ziemi na Lalek porę niż się tej pow stycznia doko- pod Zagłębia przy Kultury i Będzinie, Komitetu w którym czym a a i PRN w Przegląd «Zapustnicy»", instytucje, nad w na­ fakt, również Bielskuludowych którym mianowicie: „Banialuka", czę­ ta dwa dni. „Banialuka" „I po­ zespoły świadczy zorganizował afisz, jej Katowicach. województwa, trwał Lalek a Orga­ równoczesnym W R N o „He­ Jan Dor- Sztuki. Impreza zespołów i nazwą jest w współudziale Bielsko-Bialskiej de­ kuli­ Będzinie, imprezy rozmachu, M R N wolało sztuką w z konkursem, na głosił sali, obiadową. 6-go ludowych obrzędów obrzędowych oklas­ sanatoriach. funduszów s t y c z n i u 1968 r.) T e a t r zespołów i Kultury coraz wiele opuszczając rabczańskich Będzinie, biera w Dzieci się p r z y Ministerstwa Białej. pokazał zespołów ze s t r o n y W y d z i a ł u otrzymują się odbywają inicjatorem odbywa Występy sadzie." nie od 6 lat rokrocznie przeglądu zespołom teatralną pensjonatach Głównym parciu konisia tańculowym gdzie nizacyjnego jedzie Zawadzie sztuką imprezy Dejmek, wyróżnienia. zapałem, kuracjuszy ludową znaleźli Kazimierz wyraz swemu zadowoleniu dużym t y m sporo się zgromadzoną etnografów przyznało indywidualne przeciągnął realizacja najmuje. Wstępna W jedzie, się Środa Na (reżyser Stopka), entuzjastycznie licznie prócz spektakl Podobne „Wstępna którym dawała z przyjęty bardzo teatru Andrzej zespoły tj. w j a k również Publiczność został jak i ludzie kując O jury, Jury, również Katowice, Konisia rabczański przez publiczność. Przyjście kobiałki. Magdalena cho­ Przegląd zarówno widziane, drobne do znany „Wstępną karpiele. przyjście zwy­ który gospodarzy chowała Środy" organizatorka Za mężczyzna, urodzaj za interesujący gorczańskich. było ono pieczywo Ponic udziale bardzo zazwyczaj domu, Środy" zespół' z przy tzw. Wstępnej wsiach przebierał „Wstępnej gdyż w przez „gwiazdą", kolędniczej, j a k również powszechnie dził się Bielsku-Białej, Towarzystwo Związek pa­ Wydziały M u ­ Miłośni­ Młodzieży Wiej­ skiej. go żona, zespół z Zabrzega, pow. Bielsko-Biała. 1й1 1*1....а ,Л Ш ШМл 127 �Urok tego zespołu wiającym się naturalnym miał ponad Z bardzo poruszania doborowi barwnym tel), drugi Dały one znane jak się i w na przeja­ stroju, scenie, „aktorów", z których ciekawym programem z skonałymi i jeden z Lalik Żabnicy za (kierownik w maskami oprawę (kierownik czy dzięki niejeden i dla których widowiska obrzędowe rekwizytami dobrze Py­ Chowaniec). oryiginalne stroje różnymi bardzo wystą­ Ludwik Marian Żywiecczyźnie i szlachcice", piękną autentyzmie, tekstach, 60 l a t . d w a zespoły: „Dziady na jego w sposobie odpowiedniemu piły polegał zarówno z do­ stwarzały wykonanych tańców ( i l . 5). Nieco nim mniej był Gruszka), który ostatnią sobotę się w nych", i Jak i prezy byli wiązali łami, aktorzy Teatru Lalek w terenie zainteresowali mgr Jerzy Przed mgr tą na występów zimowych, na terenie dyrektor ten cel przemówienie do Muzeum publiczność powiatów: dziś szcze­ w wielu bielsko-bialskiego żywieckiego. Do stąpił wy przeglądu liczny przy pod stanęło 7 zespołów. GRN w Rybarzowicach kierunkiem Katarzyny dowisko obrzędowe zwyczajów z minacyjnym Bożego widowiska dycyjnych tekstów dano zowanych, wprowadzając do Zespół dawnych, ten Drugi się z kolei rownictwem Zabrzegu tu wiele na zespół Ludwika (pow. Obok (23 osoby), Distla przy bielsko-bialski) raczej wspólnego Od wością ze wyżej i Według 128 zespoły, opinii, Jana obrzędowe, (obsypywanie Łobody. działający pod kie­ Rolniczym dał w „żywą ona charakteru mającego pierwowzorem. odbijały pochodzące pracujący Zespół składające zbożem ze ( i l . 3). niewiele najbardziej (pow. Żywiec), kierunkiem ki" ludowym wymienionych dynamiką ogólnej z Gilowic wisko swym najlepszą ( i l . 4), satyrycznego, urozmaice­ „kóz" Kółku tra­ zaktuali­ szopkowych. również przeglądzie szopkę", ale t a k p r z e t w o r z o n ą , że nabrała widowiska szopkowe doskonałe przedstawień tle kul­ starych, przyśpiewek, przez to na Punktem przedstawienie poszczycić widzianych on w i ­ opracowane lalkami. znanych może wszystkich bielsko-bialski) Narodzenia. było dobrymi wy­ świetlico­ Przedstawił „Kolędnicy", okresu pierwszy zespół (pow. Kubicy. z r u c h o m y m i , dość nie Jako trzydziestosześcioosobowy się n a św. swoją z żywioło­ Żywiecczyzny. podobał przy się ten przedstawił z dwu zespół klubie GS, części: Szczepana) i o obrzęd zwyczaj był zespół „dziadów Żywca już dość on metalowymi znalazi na niezwykle nie — „Jukacami". daleko od trady­ tu prze­ strzelaniem z bi­ przykładów, prawo życzliwie często prze­ noworocz­ dzwonkami. w instruowane jest Żywca z omawiany scenie ma z wystąpił tańcami, głośnym zespoły odbywa­ już tym obrzęd obywatel­ przyjęty nic przez dziwnego, i reżyserowane, tylko okazją do gdzie wy- teatru. ludowych, jeszcze jeśli c h o d z i czy terenie Zakończył Ostatecznie obrzędowe, teatru salę zebraną też tańce zespo­ zaś obrzędów zachowanych na­ pracownik wprowadzając i którzy ludowymi krótkie Turno, zwyczajów miejscowościach „Banialuka", wieloma imprezą, Bernadetta zagadnienie gólnie z udostępnił rozpoczęciem Bielsku-Białej, w i je Zitzmann wygłosiła w kontakt na poprzed­ Wojciech kobyłką, który przedstawionych ludowy został z zwyczaju odszedł dzwonieniem zwyczaj stwa i m ­ też z stare poprzednich ten z (kierownik pochód Hercberg), pierwowzoru. widać porównaniu karnawału. pięknego zespół publiczność. tej od Edward akrobatycznymi czów i zapustny różny zwanych cyjnego gląd na dawnego Niestety, w Małej zademonstrował jący róbką organizatorami Sopotni się Bardzo inicjatorami i z składające (kierownik Bezpośrednimi atrakcyjnym zespół pod wido­ „obsyp- „Kolędy". s �życia się się ów choinkę O twórczych różnymi świecidełkami. wiele bardziej bez pozytywnie rów, z iwność ważna czy jest wreszcie zbliża makijażu t o , że p u ­ reaguje równie autentyk. Dla w i ­ tresura sceniczna, (kiepskich zwykle), t u bezpośredniość, umowność, do Gdy n a scenę która przedstawień wychodzi blas, płci m ę s k i e j mówi i z twarzą zachrypniętym „aż ro­ akto­ szczerość, nieuczony na­ teatr jarmarcznych sprzed z jest uprzejmością godnie odciąć i się turla sposób oto­ dry­ świętoszka głowę, aby a następnie scenie w kierunku samo Boskiej, z się składane, herodowym Herod ( i l . 7), dzieje krzesełko o kiedy Matki To ubogie kosą, diabłowi Boska" „kwestię" patosem obrazek, wyciąga po „Matka wrażenia. wskazując zabawnym Śmieszny z w dwudziestoparoletni obłudnego basem zatyka" „marszałek", mówi jako czy marszałków tronie. wyszukaną śmierć mogła ją stacza się „tronu" kulis, t r a n s p o r t potępionej z wy­ ułatwiając w ten duszy w ogień pie­ kielny. Patrząc się scena trupa na I księcia. dowcipem ludowym dy. autentyczny to teatr szekspirowskiego komediantów dworze tylko na z jeszcze właśnie i Snu że żartem, pełny podbija to ma walor i ludowy, nocy przygotowuje Tylko przedstawień żywej, zarówno prowizacja pewne cych ne po się do w przedstawienia co u Szekspira w autentycznym swoistej przekonuje było umownej do której już teatrze praw­ prostych, l u - tekstu komiczne ności, dużym że dziwie są to kursy na W żyje ubiegłym w roku (szopki z własną W i W się nie już czasem publiczność atrybuty przyj­ bez słusz­ teatru praw­ jak i soło do którzy północy. zebrali mowlęta, innych W się w rodzaj pod venalia?), zauważyć korony, częły „damy" w itp. przeniosło Po do „po stiumowa. z sobą, drobsku" Stary stwarzając dotychczas czajów prócz się we­ tradycyjne nie­ obok wielu franciszkańscy b r a ­ o jak tym, wzorów z podłoże, i za­ ułani z gita­ towarzystwo gdzie harcowała Indian w pióro­ tradycyjnego zabawa moda na którym ale już gospody rondami, wiejska nowa to Lanc­ występujących całe z (Ju- się od Hiszpanie strażackiej, się Dało do szerokimi uzbrojonych zrobiła dawny odległej wieczór t e n sposób zabawa miejskich charakter. niezbyt i że splatają rozwiną nie obrzędów, się tylko cho­ ko­ się inne zwy­ dorocznych. II. 5. Dwaj jeźdźcy z widowiska „Dziady i zespół z Lalik, pow. Żywiec. II. 6. Przebierańcy rzyszący szopce kukiełkowej, zespół z Niepołomic, Bochnia. II. 7. Matka Boska w asyście żołnierzy, Jana Rapciaka, Poręba Wielka, pow. Limanowa. Fot.: Henryk il. 3, 4; Roman iL 5. zbie­ się przebierańców, nich, gospodzie zwyczaj formy, i zabaw w W sa­ przedstawiającymi Poniatowskiego, gromada na głowach. bawili przebrań, pod świetlicy na sali spora ci ostatni i przebierańców, kapeluszach zabawie się w gdzie ks. Józefa czyli od w .wieku szkol­ wśród świadczą dawny grupy dzieci dwaj nowych swój Krzywaczce, czasów dzenia rynku, myślenic­ habitach. jeszcze wyraźniej napływać puszach również wpływem zmienił a niektórych lanckorońśkim w i d z ó w ( i l . 6). znajdowały żebraczki, autentycznych Zarówno rami rynku, noworocz­ kukiełkowe czarnymi GS-u bo­ własnej zapustne" Wieczorem z kukłami n a plecach, i powiecie powiatów twarzami Lanckoronie przebierańców, zwyczaj z do­ zespołów okresie „dziady gospodzie na w domach wsiach młodzież. w żebracy ciszkowie po Etno­ dokonania dwóch w kon­ terenie Muzeum zgromadzonych chodziły i na rekwizyty po d r o b s k u " zarówno dorosła „Cyganki" w chodziły grając uciesze gromadnie ludowy i Niepołomic i lalki) lub pod- różne p o k a z y możność zaopatrzone Zapustów „po autentycznej pracownicy mieli przebraniach, biegały się niż które magnetofonowej wadowickiego „droby". rali i te k u okresie kiego (1&08) kapelą, przedstawienia już rodzi uważając, sta­ komiczną sytuacje, zwyczaj z Zabierzowa produkcji z uciesz- czarownicy mierze formie Krakowie Zespoły jako jednakże twórczość się p o p r z e z nadal filmowej szopkarskich na wsypki, z t y m co w cheńskim. 7 i najistotniejsze scenę, kumentacji nym, dużej że krążą­ nieoczekiwane przedostaje graficznego dzy, w i m ­ kantyczek czy osobistą teatrowi Wiadomo, ludowego. stylizowanej nym diabła zadowoleniem, Równolegle wsi. Żyda, różne potknięcia z z czy teatru. ludowemu wyuczone która Stąd ludzi przedstawienia. najbardziej aktorów, scenie. kukiełkowej i rękopiśmiennych, dziada, zwykle szopki jak dodaje są w s i , tekstów samych na przypomina letniej, uroku trakcie „wygłupy" nowią typu miłośników, w części muje aniołów publiczność dowych Dodatkowego jednak środowisko, zespołów jak stuleci. czeniu gdy na starających poprzybierać jest istotna ani potrzebna raczej kilku względu uczestników ludowy czyli interesujące na pozbawiony nie jest biąca instruktorów, „uscenicznić", bliczność, dza aspiracji zwyczaj Hermanowicz Reinfuss — — il. 6; Jacek il. 1, 2, 7; Jan Szlachcice", towa­ pow. zespół Kubiena Urbańczyk — •— 129 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2436eae13783dda9239e0c706f4f93c0.pdf cb8fee90ea208fdb4e6ba76263170874 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4850 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource folklor ludowy teatr lalkowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4500 Title A name given to the resource Teatr lalek a folklor / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.109-124 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jurkowski, Henryk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 7. Scena wystawiane Henryk adoracji w Teatrze współcześnie. początku L A L E swego istnienia równolegle z w t y msamytm zasadzie wienia teatrem d l atej samej żywego Pierwszy repertuarem w W dziejach połowie znamy ną), z dziejów Myśl 2 nice między pracach w w — naszej epo­ „dla dzieci". zwrócił stwierdzał tea­ Magnin fazy, hieratyczną które (kościel­ popularną które spowodowały Magnin, d o sztuki (ludową); znamy z sami lalek stylu tradycyjnym a przede teatr tych wszystkim starano lub lalka Możemy aktora. zestawienie teatru lalek n i e m a między jedną z potwierdzeń. lalek w i teatru żywego nimi odmian naszych Fakt jako cech istotnych sztuki a t e n zachęca sztuk szczególnie wożytnych, elementów aktora różnic, znajduje skła­ dowiodłoby, że t e a t r Teza lalek Magnina, coraz więcej Warto skutkami obrzędach ewolucję teatru l a ­ j a k teatr Egiptu. Wraz lalkarza żywego antycznej iz t y m i w kierunku tuarze Grecji obrzędami sztuki mime- brały udział siebie ny w którą który Lalki pokazach o tego typu życie. podejrzenie on w współczesny: W d o spojrzenia na dzieje uwzględnieniem sztuki teatralnej w ogóle. Przedstawienia jako t e n sposób swoich walki lalkowe zresztą występach i działań wyprzedziły mimu reper­ staro­ m a własne, sprowadzał Z drugiej temat rycerzy w . która czarów. wojenne wręcz 6 sztukę istotę, przed­ d o czasów n o ­ erotyczne X V I I w . o uprawianie erotycznym, rodzaje przetrwały kontynuował przygody zaś t o w a ­ programach, charakterze skomorochów traktował jego Niektóre pokazywał aktorzy, w y ­ n a pewno j a k n p .przedstawienia Lalkę znamy n a ­ je wychodzili i satyrycznym. średniowiecza podjął (Potheinos), przed 5 rosyjskich tajemnicze antyczne m i m u w e wszystkich lalkowych żytnego. że lalki Eurypidesa . teatrowi sztuk teatralnej. czasach, na fragment i d l a dzieci. tragedii. J a k się w y d a j e , skene, parodystycznym M i m pobieżne szczególnie nazwisko konawcy pięknych, znaną w przypuszczać, tej samej rzyszyły go za m a r ­ źródła przedstawieniach stawień l u b uważały które żywego genezie ten, podobnie starożytnego ogólniejsze zaś, Prace teatru R o d teatru nad ewentualnymi poświęconej że teatr przeszła róż­ cechy O tycznej. na przed­ L się n a d p r z y c z y n a m i , tego się literatury m a swoje nawet wet w K teatru lalek przeznaczenie zastanowić dowodzi, aktora, 1. p o ł . się podkreślić klasyfikacji lalek żywego L zjawisk. 4 George W oddzielenie Przegląd lek O też do zastanowienia i również teatru akcentowali teatrem j e j wyróżniki. przez rozwinięcia. lalkarze i poświęcone aktora w następnie F Zachęca przedsta­ w A się 3 teatru Przedstawienie К sztuki . dowych jest nawet przeważnie Nawet że Liege. się aktora artystycznych, t y m prace pomijały gines problemy, teoretycznych, lalki dawał te same i się szerszego teatrem sięwzięciach szczególne — „dużego": ta, popularyzowana stulecia i przynależność (dworską) żywego rozwijał Posługiwał wyłącznie bowiem teatru , n i e doczekała naszego a jego te same dramatycznego lalek Charles X I Xw . — odnajdujemy odnajdujemy W jego arystokratyczną Sand prawie historyk teatru lalek, n a oczywistą tralnej. teatr aktora. publiczności. 'Dopiero ce został o n p r z e z n a c z o n y uwagę F. Pineta, Jurkowski T E A T R Od Lalek ze na stro­ całkowicie szczególnym oblężniczych . o kilka 7 stuleci sztu- 109 �ki, poświęcone żywego cerski do przygodzie aktora. stał I się naszych tak od specjalnością czasów lalkarzy sycylijskich tych już teraz oraz popularnej wienia nie te przyznają oczywiście 110 w i teatru postaci lalek i naiwnych belgijskich, w rycerskich Ariosta Dziś folkloryści misteria. i teatrolodzy ludowy, 8 i opar­ Tassa przedsta­ co lalki w dramacie który na ludowego misterium wśród w teatrze z teatrem stawień kom. ściach Z czasem władz l u b co jednak je lalek, m. in. w Kuba 9 o zadomowieniu z drugiej zaś Anglii. Przekąska , się o błaz­ związkach popularnym. religijnych, czynili kościele, błazen strony lalkarzy nacisku płochym w nich z jednej Zainteresowanie rezultatem obejmował już się świadczy ciwnych spotykamy liturgicznym — Znajdował zgod­ . średniowiecznych Pierwsze się przedstawień przedstawień, charakter ry­ zachował przygodowej. wyraźnie teatrach repertuar literaturze lalkarzy i grane na poematach mają Repertuar rycerskiej, samego początku dla gorsza lalkarze choć misterium kościelnych w przedmiotem i było nieobyozajnym nabrali serca parodii. prze­ rozryw­ dla sprzyjających swoich m. in. świeckich, przed­ okoliczno­ �П. 2. Plan mansjonów Eet'eem, nego mansjonu do drugiego. II. Lalkami wystawiano misteriów się w się bliczności ponad na przede i to Boże z granymi że bez przerwy i te one Szczególnie chwili obecnej. nionej: intermediów staci, te się a z do jeszcze W w znacznie ograniczona niektórych rewię epoki czy innych do przedstawień o charakterze pots-pou'wis, w fragmentów znajdowały gmenty innych wiskiem skich misteryjnych (misterium rozwojowe. że kiego W w się nik. „żywe") ona widowiska teatrze jak diantów. polska w właściwością satyrycznego komedii opera — szopki w swój wpływały na lalkowy to Lalka wanym. kościelne ne przez bywała Zakazy i wielokrotnie przedstawień, świeckie, przeoczenie. pomijały Również aktorem... słynna tradycji teatrze komedia Poeci każdym we komedii kraju miał popularnych bo­ inne a w jak szczególną Europy. bohatera miejscowemu znana parody- lalkowa, Była popular­ imię. Poliszynelem, Pietruszką, i jej krajów udziałem Francji Rosji komedii teatru i dell'arte angielskich właśnie Woltje, W we Anglii Włoszech Niemczech swoje bohaterowi imie­ ta miała Kasperle, także Franza sobie i swoją postać komedii ironicznych w rzył własną przez w ł a d z e . ™> d a zapew-'.^szosci . Był to typowy lalkowych monopolistyczne, *!?wpływem stylu postać komedii zastąpił liczna 1 3 1 2 i Sanda Sanda. obdarzył go dla niego romantycznym. bohatera literacką Maurice'a , i napisał stwo­ Balandar- występujący pod dell'arte. O s t a t n i m - o g n i w e m do­ wiele Sand popularnego pisanych ro­ Lafleur, . kontynuację Kasperla, mieszczuch, sztuk ich i m także Kaśparek Pocciego Larifari lalki, który postacie Hanswurst, popularnych, takich jak datkowym imieniem zaś towarzyszyły komediantów: Towarzyszyła Tchantches sztuk upodobał wydawane 4 z dell'arte lalkowa zarówno większości niemieckim. postaci 1 4 Niem­ kontynuowane imitatorskich ulicznej dla przekazał Tradycja uprzywilejo- . w Kasperle. najczęściej sceny postaci Punchem, w niki: — w w potrzeby zastępstwa komedia były stuleci. Opera przedstawień wspólną Guignol, czyn­ opera, komediantów dzina l o k a l n y c h postaci odpowied­ następujące rodzajów: przez wiele w trans­ razie powszechna była Pickelherring kome­ niemal wykształcili jarmarcz­ angielskich w dell'arte w zarówno by w wędrownych Potrzeba ponadto który konku­ trzydziestoletniej. tych Postaciom . lalek, aktorów. była łatwym Komedia z jest i Lalkarze owa swych teatrów i niem świec­ 1 1 lalki postaci „żywa". jed­ o stycznych. same politycznej teatrach zespołach zja­ tanim komplet żywych lalek w Pulcinellą, lalkar- polskiej z г raczej pryncypałowie angielskich właściwości tendencje spotykano teatrze był fra­ te zupełnie szopki lalki miała rodziny z nimi świeckie rozwoju d e l i ' a r te, wędrownych J a k się w y d a j e , dużej i dzieli w nego, obok więc teatr to drama­ także i haterów, stały których się przez kontynuację po­ powstania nie jest i te same, podstawą nowożytnym Również do misteryjnych Szczególną stała zespołach nych, Szopka u n i k a l n y m , ale należy przedstawień źródła to, sztuk. inter­ procesję małych asumpt aktorów były aktorem też ze s o b ą nimi była rzecz innych — zespołu dały do zmie­ na krajach raczej moralitetu. W wykształcenia w postaci się zawsze Każdy utrzy­ zachowało była Dlatego zastąpić cztery Narodzenie i została świeckich. złączyły podstawą Boże się w misteryjna pochodzącą tów, na popularność Zachowało część media się misterium nieprzerwaną zazdrosne kolejno lalki. czech po w o j n i e wieki. mało Lalka mieli misterium ponad Francji, porcie. p u ­ przetrwały Pańską" — się ; we mora­ prostej m sterium przenosi Verviers. rentów, a nie o zdobyły: Utwory 10 y i Akcja Eet'eem, np. odmianę nich uznaniem , Męką Belgia. I, II, specjalizowano Doroty . panny zdecydowało, lat wraz Narodzenie, — spośród wszystkim zapewne dwieście późniejszą hagiograficznych popularność i Ścięcie marnotrawny i renesansowe utworach Największą cieszyły również misteria atrakcyjnych litetach. Syn — Verviers, ó'. Mansjon w więkdużym tej kon­ i n �5 4 II. tynuacji, 4. Wertep t y l k o że w z t e a t r u Józefa Teatr Ścięcie Ten Fausta. tradycji na nym i w repertuaru. Przegląd teatr lalek teatr ten w Wyraźny zdarzało Wydaje czenie i teatru. O gólnie som w i że Obok liczyć Takie właśnie a szczególnie ciągu 112 że i e teatru wieku ten „żywego" XVIII, fakt żywego teatru poza , to za był tym ma teatru Rozdział teatru też jakiegoś zależnych tyczyły były teatry lalek. aktorem poważne techniczne sprawy a szcze­ wszystkim kla­ właśnie swoją całości. wędrownych Lalka od komediantów, bowiem tańszym scen od one. w dalszym żywego, aktorskich. a w y ­ L.ąlki jakie i począt­ Od w jeszcze do jego tej pory stosunku w naszych do rodnych teatr etapów upływie Oczywiście steriów, trzy tej wniosku gatunków lalkowe jest wido­ przetrwały komedia dell'arte czasach. do ma Podob­ zachowany w zo­ repertuarze i w dopiero początku na na spo­ pew­ środowisk artystycz­ inne W drogi. przeskoczył do do­ trwa­ czasów. teatru, wieków lalkarze, tego ca­ pozio­ X I X w. podejmowano gdyby rozwoju dwóch matycznego — a jak z na obrębie naszych strony ten skierować lalek ani nie­ się o n w r a z w nastąpiły ze wca­ własnych wprowadzili zmiany naszego stulecia, choć j u ż w szczególnie oznaczał i technicznym komediantów przedstawienia próby, nie popularność angielskich Zasadnicze jakościowe wego do od­ lalek, repertuarowej Potwierdzeniem XX. stał p r z e z l a l k a r z y po do teatr tyle. Zatrzymał elementów istnienie kontyinuację by które wyrazu. repertuarowym pewnych repertuar teatr jak że kształtowania Misteria tacie zubożałe, przy­ jednak, repertuarowe żywym w ,,lalkowego" Lalkowa nych, skromną to, opóźnienie teatru lalek. teatralnej. teatry się wieku repertuaru widowni jest przygotowania teraz początków ne został Ważne teatrem wiskowych sobie skutki. wyjątkami, samodzielności w., a zmiany, zróżnicowanie i z programowego tylko zwłaszcza równie tańsze zna­ od lalek środków okresie, działały teatry zarówno Zresztą znacznie wymagania pozostawał „żywego" dla X V I I także aktora. szersze żywego. le łej żywego Oznacza pogłębiające mie i renesansowy, dostępny idzie publiczność teatru lalek obserwujemy nie następnym większe dworskich na się r ó w n o l e g l e tym znaleźli l u b żadnego XVII, aktora „lalkowego" inne to nie zasobnej. ków dorobkiem i później miała już powodów i inne, rozwijający łym była teatrach trudniejszych. wieku czeska. najbiedniejszym, różnych mniej ta że żywego prowadzili wewnętrzne, w od choć podziału średniowieczny co pozostawała posażenie przez sądzić, zachowana wspólnota teatrów w., nastąpiło teatrów pozwala dzieł szopka nielicznymi niewielkiego wielowiekowe szekspirowski, mogły mo­ w poza Jesle, to z miało publiczności racji przedstawienia przyswójonego lalkowe. ile teatr a całego 15 dyrektorzy wykracza widowisk, jed­ równocześnie teatrowi i w marnotrawnego . lalkowego, jedność które misterium już miejsca publiczność bioru zebrać zarys że 5. którzy lalkarzy lalek, niemieckim procesy, Syna kroku pisany elementy sobie żywe, j a k i społecznym XVIII i przejętym II. więc siebie Teatr lalek. się, teatr w dla zubożenie z rozwoju w . Równocześnie rozdział się, same Moskwa. przypadały w. teatrze romantyzmu, X V I I n a początku przedstawienia te powstał Juana stopniu i teatru nastąpił tak dotrzymywał dużym aktora w marno­ podstawowym X I X atrakcyjne łączyło czasów niemal' do końca i próbowali repertuaru do dziełem X V I I I Lalek, wszystkim Juanem, Lalkarze I Don się pozostawił przede fazie które Fausta, Don sobie najbardziej czescy s z t u k i : Syn końcowej Narodzenie. uniwersalnego, już Juana w Teatru komediantom, komediantów z stał bohaterowie lecz lalek Don zawierają utworze tywy wraz teatrów zauważyć swego dwaj Centralnego Hurwinek. Doroty, właśnie Fausta Boże i angielskich francuskiej, czeskim można są Sejbl panny repertuarze Dzieje i Muzeum nie tylko wspomniane i trawny z teatrze, Skupy: wędrowny lalkarzom w białoruski, zbliżając wiele się problematyki rezul­ różno­ ponownie teatru dra­ żywego. te dwa wieki komedii wieki prawie dell'arte oderwania wyłącznego i pewnych, teatru ży­ uprawiania od m i ­ tematów z reper-. �tuaru angielskich komediantów chanicznej konserwacji konano nich w dzono był od wielu dodatkowe teatrem zatem ców i w Fakt że za i z prawami teatru rakter repertuaru i wersji zacznie go ludowej. w się lalkowego poszczególnych chodzi to „sztuka ludowa" chodnych. skusja wana nad w i folkloru czej je co za w zakresem że swoistym tym pojęcia nie Julian jest to z z poglądami ko­ wyjaśnić opóź­ aktora, cha­ zarówno wewnętrzne motywów różnic wszystkich względzie sztuki wyjaśnia sposobem wątpliwości, w kultura mówienia, i uwidacznia „oficjalną" Piwocki ludowej haśle II. jego 6. dług ra­ ludu pieśniami, Szopka . się przyjmuje się w ludowa zaproponować z te obu w czyn­ czym pod l u ­ zgodny Hau- rezultat oraz do­ sztuki Arnolda się j a k o zróż­ wpływem poszczególnych „odskoku" klas kultury, między 2 0 . któ­ kulturą . polskiej badacze zwra­ t y m względzie moment wpro­ nim kultury łaciń­ a nurty 2 2 narodzin X V I . Inni i być przecież ale też właśnie, a się zaliczony zjawiska we­ wpły­ z po­ Lewańskiemu . mowa, mógłby owej sztuki średniej. Dzia­ okresie kiedy istniała jedna do w 2 S wy­ oficjalna niezależnie, Julianowi „średnia" kul­ miały wzajemnych szczególnie t u była sztuki jednolitej kultura one nie bez kazały którym z wcześniejszych Rozwijały jeszcze z kulturowe: termin sztuka o wraz feudalizmu okresów kultur, lalek, wodzeniem z praw, Wpływy on w okresie dwa własnych Teatr sprawie polaryzację okres X V chrześcijaństwa, granicza mechaniczna za wieku społeczeństw wów. łał in. w — o dyscypliny się socjologa pojawiła powodują m. oparciu w że wyjaśnić ludową. Właśnie kultura „folklor" umysłowa z a 2 1 odrębnić i i więc społeczeństw u w a g ę n a znaczący skiej uznał wykształcenia elementy przełom wadzenia po­ Słow­ poziomie ra dy­ opubliko­ Podobnie Krzyżanowski odrębna jego ujawniła ludowej, Ludowej pojęcia w właśnie w przypadku poglądy 1 9 dlatego, one pojawienie niemieckiego klasowego Te cają Piwocki zrobić, pozostaniemy zarówno lalek, tym ustalono że s z t u k a l u d o w a nicowania trudności, teatru w jednak że pozwalają determinowały — lalek nieprecyzyjności t y m idzie Sztuce polskiego pogłębia. informuje, wynika łatwo które sera tury Trudności „Polskiej nik jego trudność Stosunkowo ników, Cóż pojęciach dziejów jest zresztą dobór z najbliższej To teatru jak i o zjawisk . 1 S niewystarczający? tych tradycyjnych XVIII folklo­ istnienie tematów, gdy wiele ro­ z itp. się m a innych, j a k i dlatego, Ksawery komplikować, żywego oraz i poglądami Jest przy okazuje sprawę dowej. potocznego można teatru odbior­ X V I I konfrontacji będzie wobec szczególnie z nie by ludowym. z jednak wierzeniami „lud" sobie naukowej. ulegał można komentarza. wynika Zdając lalek swoich wieku termin świadczenia wykorzystanie. Główna z lalek tylko lalek przemiany, ich dodatkowego sztuki ludowej nienie wielu teatrem sztuki ponieważ do innym i publiczności, plebejskiej, skonfrontować historyków nieczne, wsi. Teatr się tego t e r m i n u . S p r a w a spróbujemy rystów i ludowy okresie oderwaniu gust stawał teatr tym w opowiadaniami, gdy wprowa­ i , j a k się z d a j e , się teatru do­ w upodobniał wymaga X I X zumienia ich miast me­ tylko dyktował publiczności uznanie także gdy ludu z sposób ten lalek działał te wcale Odwrotnie, przekształceń, Teatr Prawa nawet, ten wstępne a się i wykształconych wymaganiom powiedzieć zmian motywy. prawom. wywodzącej nie oznaczały gatunków. dynamicznym, sztuki warstw podlegał tych z po­ Prowansji. «- A- • 113 �powszechna kultura wszystkich. teatru warstw głównie i dla jedna jednak, związał Polsce X V I I się z i X V I I I przeważnie w był wieku X I X zonowym na z teatru rakter co Boże z do jej losami w. teatr uznany nurt, za była Narodzenie i jego Szop­ w Europie, jach poziom rozwoju darczego niż u zmieniał nas za charakter wprowadził Właściwość ją wyższy tę do niej zauważył czynnik sztuki element Arnold różnicujący ludowej gospo­ wcześniej profesjonalizmu. Hauser, ludową i który przyjął działalność arty­ Obok zasadniczego Hauser stosuje w podział „Volkskunst" terminów sztukę podziału swojej pracy dodatkowy i w bardzo ludową, to ludową i historii sztuki sztuki K u n s t " bliskie. drugi na z filozofii obrębie „volkstumliche jest sztuki O dotyczy ile M . sztuki Znaczenie „o na obu oznacza charakterze Sztuka ma ludowa różnic dzieła sztuki. osobą lub wość istnieje a znały aktorów, 114 obu dziejów dowe, wyłoniły dla Hausera więc zjawiska bardzo bardzo późno. dziedziną, wykonawcą Wykonawca też z jest między połączenia przykładów siebie, co tych i i użytkownik najmniej funkcji. teatru, nie kę ludową wej i rzadko jest tą potencjalna Odwołując do l u ­ a nie w i od­ należą w za­ dla ludowej, nie- Dodajmy t y m przypadku sztuki i jako w spo­ przeznaczonej ten osobny i sztukę o — sposób dział po­ sztuka z Nie grupy naszą Hausera się zjawiska który w aktorów uwzględnia teatru lalek właśnie i jest wzbudza — tu ma wska­ pośrednie, jak obrębie właściwej obrzędu wyodręb­ publiczność. interesujący w ludowym podziały sprawą uczestników grupy: na właściwą sztu­ charakterze jak wszystkie ludowy, dlatego Lalka wieka 1. jako jego jako wej kierunku nas proces sztuki specjalne ludo­ zaintereso­ jako w zawsze 3. lalka busó aktor jako teatralnych wszystkich działań czło­ poziomach spo­ obrzędów religijnych ma miejsce swoje (topienie Marzanny, teatru jak misteryjnego społeczeństwa sądzi Ksawery jeszcze polaryzacja aktor w i ludowego sztuce Lajkonik, ludo­ wę­ jaras), kultury którym, stąpiła na poczynań: właściwej nolitej publiczność m u element gierskie 2. współuczestnik towarzyszyła obyczaju możli­ się sztuki wanie. samą zwyczaje które reżysera, której profe­ publiczności. ludowej niewątpliwie osobne Podział specjalizacji na wytwórców owej Polsce Kunst) ludowej przesuwania swoim podział s z t u k i l u d o w e j teatr dwie się ludowym. istniejące sztuki sztuki i działają cech orientacyjny. chociażby ale sztuki w od dzieł miejskiej (Volkskunst) charakter zywać podział publiczności cech znana (volkstumliche użytkownikiem napotykamy parateatralne, w że w p ł y w ludu łecznych ludowym". nie wyższych, głównie Hauserowski ofi­ ludowej pierwszy klas o charakterze nił styczną. cjalną do do kra­ rezultatem dzieł s z t u k i . W y t w ó r c y dokształconej, od ona różni profesjonalizmem wyraźny dla też powstałą w sadzie Jest Zakłada wstała trzeba ludowej gdzie sjonalnej. cha­ Słusznie b ę d z i e p o s ł u ż y ć się teorią s z t u k i zachodnich, pochodzeniem. ludowym swoim tyleż uchwycić krajów. charakterze upodobnienie se­ sobie* o (właściwej) wodował teatrem w By funkcje innych obce; teatr ludowy. lalek doświadczeń został zespoły miała ludowej biorców stałe. zresztą obyczajowego. i na gustom ten zaledwie obrzędu teatru sięgnąć ten przedstawienia jej Sztuka dla repertuarem ulegał występowały on już reprezentująca sztuka się dawał plebejskiej, odnotowany, ka, powszechna posługując wykształconych, publiczności ostatecznie W i Później teatru należała do jed­ średniowiecznego, Piwocki, nie na­ kultury, wędrownych komediantów, wy- �stępujących do sztuki pertuar dla ludu teatralnej angielskich bohaterów Don 4. jako popularnych, przedmiot Sand, do aktor teatru i sztuką sztuka swą IL 7. K. driolli, W. Szopka, Kielisiński, Szopka z Medyki, rys., ok. 1837 г. taką 2 5 . II. to 8. Szopka sztuki teatr M a u Teatr lalka Arty­ stała się między po­ o charakterze z „roli elemen­ L u d nie jest zdolny potrafi tylko w twór­ tzw. zapożyczonymi radziecki pozycji teorii Zdaniem odbicie W. marksistowskich, wszystkim pochodzenia sprzeczna lub K. G u - jest mas ludowych zwolen­ folkloru". z marksi­ w historii . zbyt z okazji wyjaśnić wielkiej nurt — relacje tylko przeciwko Gusiewa, pojmowaniem w znajdujemy postawę ta, zdaniem środo­ latach sztuką motywami wypowiedź 2 б ze Folklorysta Teoria w artystycznej, operującej „arystokratycznej nak i wykształconych. dowody nikom społeczeństw" -/.'il-h \. i /VI.I .l_v-4-:ŁK\ MiAKUWSKlK. ludowy Paryżu, wykształconych. plagiat atakuje w stanowi produkcji ludowej Spór Faust dobre wszystkim warstw czego uprawiającej miejscu uliczna (oficjalnej (łącznie ludowa warstw przetwarzać, stowskim (re­ komedia masowej. przede sztuki ludowej oryginalnej siew na i telewizyjnego kultury interesują kierując należała ludowym zainteresowania Mały jako sztuki czości Teatr Monachijskich), ludowym) i okresie weszła stów elementem tów w wykształconych rice'a Hausera ludowy badań teatru warstw Nas wsi, lalka komediantów, artystycznych reformy ziomem i charakterze Juan), wisk 5. miast o poważny, rozważań sprawę krakowska, by go rozstrzygać nad teatrem doraźnie, rys., lalek. dla potrzeb 1862 г, II. na t y m Aby jed­ niniejszego 9. E. M. An- rys. 115 �•MMMM I I . 1 0 . Scena ezenkierowskim. z szopki warszawskiej. II. 13. Krakowiak, и. • чг тт» Щт «ш» U.11. lalka п*. л н и м м » mimfbtafl «КЙУ L.Wyczółkowski, Szopka w stylu ezenkierowskim. krakowska, U. 14. olej. Ulan, II. 12. Król Herod, l a l k a w stylu lalka w stylu ezenkierowskim. ii 226 �12 wywodu, nych wystarczy faktów z rzanny jako dy istniały nie wątpliwie ska, obyczaj jeszcze , 2 7 conych. terze warstwy sztuki teatralnej pewne światło pewnych na rodzajów teatru żywego a waniu jak czych tości . wych, miotów nie „... przetrwało o 2 0 aż . kulturze rządkowanie przez negatywnie na to Fakt ten rzuca w stosunku może opartej ludowej i indywidualnych ludowej tradycję 3 0 nych technicznych, Kłoskowska inicjatywy Nigdy z uwagę Konformizm przed­ temu okazji na roz­ podpo­ wzorom, wy­ ten wpływa oryginalnego działa­ jako się i staci k o n w e n c j i ) ustannym 3 2 . W w się szybciej, Teatr lalek łeczne i tych Ten wprowadzając w intelektualne odbiorców z ludu ich brechta łomu w staw w i jedynie przez nieświadomości, Niektórzy z nich przez się głównie i zmiany. właściwości jak spo­ również eksploatował — zgodnie ona malarzy zdolnych bez praktykę. nie ich z wobec młodych oddawano ich ustawiczną i wypowiedź ale analogia uczono dzikie, rozwijał przeszłości trafnie dotyczy codzienną jak teatru dłuższy krajach malarskiej; wyja­ do innowacje w „Wielu niemieckich sztuki się publiczności. i renesansu, uderzająca: naszych naukę lalkarzy Durera. Wprawdzie jest trwalsze zawiera przez czas charakteryzuje średniowiecza karzy przez działania sztuce l u ­ stosunku konserwatyzm, zainteresowaniem twórczą nie­ sztuce są pryncypałów, z Warunki w znajdujący liczne modele stawę nawet tej wykształconych, akceptowane trwającym w rozwoju jego i este­ one w wzory, procesów lalek warstw hamowany . (w po­ te nabędą ulegają konwencje ostatni, wpływów 3 1 dłużej. teatru aktora. strefie to tradycyjne też o d p o w i e d n i o opóźnienia modeli obowiązującej Wszelkie na Mo­ wykształco­ społecznej modele tradycji, dzięki prawidłowości warstw kształtowania Jeśli j e d n a k zorientowanej śnienie sztuce Kazimierz kulturalnego świadomości szanowanej zmianom i istnieją w w zasadzie oryginalności. dowej, zacofania procesy utrwalonych prymitywnych form dramatycznej, rezultat również obserwuje właściwości pewnych szczególnie ocenia tycznych, war­ ludo­ kształtów statycznym . twór­ artystów dzisiejszy. zwróciła tak autorytetu — procederów dzień poszano­ zasadzie b r o n i czy Jak struk­ w zdobniczych po rezul­ nowinkom, poszczególnych wiele na reprezentanci który być specyficznej wszelkim byli Antonina możliwe ludowej, Oczywiście, „długowieczność" lalek sztuki ludowej. wynik struktury masowej sztuki znaczonym charak­ wydaje, wrogiej elementów przeczyłem" ważań wykształ­ dorobku charakteru przez stwierdza: także się jest sztuki wnoszonych wiele warstw twórczego. Zachowanie żywego iPiwocki, wartości L i ­ o wyżej ludowych, Nawet i przetworzenia i teatru ta, j a k autorytetów, 2 8 krakow­ sztuka wskazaną nowinkom przeciwni starcy szyński literatury repertuaru J a n Bystroń, warstw kie­ nie­ Kamińskiego z nia sztuki fragmentami wykształconych. tatem konfoirmistycznego tury szopka szczególnie zatem jest zna­ Ma­ aktora. Długowieczność twierdzi czasów, przykładem korzystała warstw z uzupełniona lud literatury ludowa, Topienie wykształcone, Wasilewskiego, przez Sztuka powszechnie Natomiast znakomitym ludowym do fokloru. pochodzący ludu. literackich jest wykorzystania do się naszego ludowy, własnością utworów i odwołać terenu dziewiętnastowieczna, bery 14 dotąd prze­ lal­ ludzi na żadnych pod­ Wyrośli więc przycinane wprawę po­ A l ­ drzewo. zyskali swo- 117 �bodą ręki, bez tak namysłu Jeszcze że i wykonywali jedynie w X V I I I panowały takie lalkarską zdobywali przez bierne ny sposób na, często i X V I I lalek w., i należą wszyscy talentów" drastyczny który broni nie żaden «opadlych o plagiacie nowo udolność się wiedzy nie że tylko z że X V I I lal­ reper­ tym samym innych nie Lamba i replikę w sposób i „To nie ślad pełnowyrazowe sztuki. jest 3 5 oni swoich ludowej: ale Mówić nieczuły lecz śledzi że „Są Piwockiego, plagiat dzieło z wzorcem" to Andre psychopaci sformułowany ten, kto jedynie na wy­ jej nie­ . opinia Hausera Piwockiego. wcale i kierownikami ostrą deklaracją arty­ Podkreśla l u d , dzieci a formy, zaprzecza i nieświadomych: amatorski jednak, sprzeczności jak Charles osobiste porównaniu Wydaje w okresie. ograniczone. kulturalnych», powstałej w ta dziwnego, c h a r a k t e r u 'sztuki czy własne, może sy­ środowiskiem lalkarzy, być wywołał twórczego samym podob­ na praktyka podlegały t e n został i W ojca repertuar owym twórców wartości tym mowę tak dyletancki i w wehikułami, nieco został rządzące wniosek, . Wniosek 3 1 Nic w. się n a o p i n i e kategorii tylko w musiały wysunął do czym Wiedzę praktykę", z ustnie, przy . wzorom. twórcze Powołując Malraux repertuar: środowiskowe ludowych, Hauser. mistrzów. prawa i statycznym Możliwości swoich X I X ale 3 3 lalkarzy cechowe. codzienną początek zwyczaje prawom stów i swój wśród „przez utrwalony skoro miały tuar, jeszcze dzielnie, upodobania" prawdziwie oni dziedziczyli była dzieła swego Niemczech naśladowanie teatrach karzy w przekazywany zachowana w w. stosunki, zresztą swe według nie Brak uczestnictwa stoi samo- ludu w przebiega w akcie twórczym. Akt twórczy sposób niż wa on się dowiska u przy w o Tę właściwość folkloru, nie łania te odnajdujemy elementów sto do ny różnicowanie Zwróćmy dzenie. w W tylko skiej było X I X tylko w stanie na dzieje rów akceptowane misterium na rozwoju u a był wielu w lecz wielu pierwotna wniosły z także dzieje Marlowe'a Don Juana czy Tirso znacznie postacie zapożyczone a także Petersburgiem. samym czasie motywów nych k r a j a c h , ale kraju. dziejach ska, ale samo skrócona błaznów wiele już n i e t y l k o od w Polsce dotyczy Puncha sztuki (tytułu), sukces uprosz­ inność doda­ przedsiębiorczych W wobec wyniku stylistyka wspomniano, charakter od mo­ Pulcinelli, między­ na trasach zrodziła i razu i w dużej sprawdza Znamy i to wę­ Neapolem się w tym miała wiele że siedlecka i Judy i o finansowy. pozostałych by i teatrów war­ innych. a Juana, To także ulicznych. własną wersję Od tego rozumiano jako lalek. wykształciła i tekstów. jednego krakow­ szopka niepowtarzalną. Oryginalność tendencji szopka komedii mieć miste­ poszczegól­ wiele Don innych to, najciekawszą przedstawień czy w także wiele, Fausta zabiegał tej istniała i mutacje regionach była warian­ bezwzględnie tylko poszczególnych wiemy, liczby się liczne nie najpopularniejsza tekstów przy­ postacie twórczości Paryżem, uliczna powstawaniu lalek. łowicka, lalkarz i miały Europie Narodzenie Każdy na motywów, o teatru Boże Juana. zależał jakiejś kontynuowa­ Poliszynela, Londynem, dzieła przecież szawska, t u już one w y m i e n i a n e całej teza etapem pozostała di Moliny i o tego Kasperla być określonego W do przykład dell'arte, Judy, iKomedia w na cha­ na utwo­ wspólnych. Również tów i między rium szcze­ Don nawet w widowiska i a odmienny uliczna. J a k Musiały lalkarzy komedii Fausta została niej i Mieszano zmierzając komedia Puncha pol­ ludowych, Narodzenie, w bohaterów, komedia narodowy. sztuk. Etnograficzne Ezenkiera. najpopularniejszych lalek, nieco przecież komedii Pietruszki, innych dwóch teatru choć dała nimi szopki utwór nie szczątkowym. wymieniono jako tywy z Muzeum piętra szopki Ezenkiera. kompilacji. Szczególny zbiorowej na wręcz tych wędrownego uniwersalnej X V I I - wraz w bytu Boże о Kolejnym szopkach racja na rozbudowano przypadku patriotyczne. Naro­ niewątpli­ oparciu Intermedia w Boże to Następnie nas misterium-szopki W zaś s t r o ­ przedsiębior­ powstawania obyczajowe, akcenty padku nowe, do religijny. społecznej, czona; popularnych po­ dzia­ ale motywy drówek okresie scenki drugiej propozycje intermedialną. są wersja wzajem . tj. misterium Obszerna 118 3 S z propozycje prowadzące świeckie, świeckim. Znamienne jąc poprzez utwór wiejskich, rodzaju, jakościowych, (oczywiście przekształcanie rakterze gólnie w. dziejach Rezultatem Ezenkiera, wł. 16. Fragment I parteru szopki konkurentów, . no­ uwagę satyry w 3 7 czę­ pierwszym krótkie lalek. uważa, gromadzenie tradycję akcenty tym estetyczna ich, prowadząca n i m elementy wieczną a przy jest dzieła jednorodny Gusiew, podstawową łatwością i wymiana dzieła tego . treści środowisko), wariantów 3 6 („kolektywności") jednostek przez z I I . 1 5 . Szopka Kraków. II. 11. 17. Fragment mówi twórczym cechą lecz 15 śro­ często podkreśla jest teatru istotnych zmian czych mocno ilościowa, gatunków też Odby­ opinii procesie rozpoznawczym, kategoria zbiorowego wych dlatego „kolektywność" to Procesy twórca, inny świadomie. tradycji i (kolektywnym) elementem jest udziale szczególnie że szczególnych wie działa zbiorowym twierdząc, ludowych działających znacznym jakim się że artystów artystów się t a k ż e Świadczy ona o różna przy- �należności Bardzo korne fory jako 3 0 To powszechnie w . coś często postaci przez prze­ realizację figury w miało Gordon dodać Lalkarze meta­ lalkarskiej l u b ująć raz anachronicznych. stylu warstwy w re­ ludowego przez do zabiegów sumie naiwnej tych jest Walory polega pareypomniane cia, co trem swoje wysoko a lal­ następnie penownie nowy teatrem na początku układ żywego naszego stosunków aktora stule­ między warstw tea­ wykształ­ conych. ter t e n sposób ubogiego rzalszego kuzyna, dla teatru Słusznie wania a warstw więc a stał między nawet się zarówno 4 I charak­ źródłem i literatury warstw Piwocki, że proces kulturalnych" jest doj­ inspi­ wy­ przejmo­ dwukie­ sztuki ludowej, jak i sztuki lalek żywego ak­ artystycznymi da- . teatrem innymi swój się u s w e g o atrakcyjnym aktora wartości wykształconych przezwyciężył zapożyczającego podkreśla i dotyczy Stosunki lalek żywego „opadłych runkowy tora, teatr krewnego, kształconych. przedstawień romantyków, i racji kompilacji bardzo lalek pierwo­ moty­ je wytworzyło naprze- wiodąc kompilacji Rezultat ceniony wykształcone. zostały; o d k r y t e w charakter twórczość stosunku tych dodając, kierunku oczywiście E. C r a i g dokonywali r a z ujmując, kowych ludewej. metatezę, naiwną stosowane działanie Jak powiada przedstawienia wów, literatury W tym, by mian: homonimów, zbiorowe 4 0 do tu oksymoron, . twórczy. wzoru lalkarskich spotykamy stosowanie toryki na tekstów często i środowiskami teatrem 119 �II. л łoby się cykl rozwojowy. już ująć w oczywiście wzbogaceniu ciele i , choć nak było o I do na wyższym na produktem Narodzenie misteriów późniejszych, co w tu można pisanych tego przez Misteria te w wieku wędrownych nana została do atru były społeczeń­ kiej w supozycję sztuki cych tuarowe, huma­ wów lalkarzy przez warstw Na walory szopki ponadto rozwój Ludowi zycje swoje motywów właśnie początku W kierunku w własne 720 rękach nawet z zo­ całymi literatury lalkarze jako się w wykorzystują utworów na zmiany szopki kompozycję literackich. szopki mierze Wpły­ ludowej, na jednak polegające na motywy środowiska tworząc na szopka wymia­ na polskim dla nie swej w więcej są widza, odmianie Teatr lalek rodiując ją bejskiemu. będzie raz Znowu przebiegał właśnie dell'arte w z rozwija znaczeniem dla lalek dencja sem do w Podobne Fausta o Leona Schil­ reper­ moty­ się od szczegól­ prostu teatru w między dużym dość operę teatrem (Franz nowe kryteria lalek można Gothego daje Istnieje kolei sztuk lub dell'arte nawet z prze­ także ten­ popularnych, cza­ świadomego wskazać Don działania interesujące lalek o wymianie rodzajami jego na przykładzie zamknięcia przykłady charakterze Bierze wartości sztuki i cyklów Mozarta. Giovanni wykształconych. stopniu niezwykły i zatem teatru nieustannej różnymi z Skupa). zależności Faust To Poeci) Te­ komedii utrwalenia komedii postaci dalej lalek. ulicznej. prób pa­ ple- który teatru lalkarskiej komedii podjęcia nowych włoską, widzowi cyklu, i Don Juana. T u odpowiednie wyznaczają w i przybliżył (Maurice, Sand). (Józef warstw widowiska po obrębie literackiej tworzenia oparciu i w popularnymi nowej i re­ była kontynuacja do stworzenia zależności ponow­ zmiany oddalała zamknięcie ludowej pisarzy bohaterami ją tylko się postaci Teatr czego zmieniło posiadają­ charakter, komedię mamy już stronnej się operowej, te­ Włos­ przypomnieniu zmieniała naśladując Te misteriów, oficjalnych na teatr tego Komedii do warstw dell'arte często, uprościł na czasie r o d z i go jako źródła spowodowało Komedia świeckie. satyryczną, scen został dworskim. udział ludowych gruncie antycznych. artystyczne szopkę ze m . i n . polegały pierwotnego propo­ polityczną. mniej które powszechnie Zbliżyło B u ­ Znowu usytuowanie i d w o r s k i c h , co z k o l e i artystycznego przyjmują niemniej tendencje, stulecia, jej cykl akceptują patriotycznej. pewnej podejmują pierwszy Polsce jest jednej teatru. Dorocie. (Niewątpliwie Jednakże jako tego swego przybliżyć w t y m czasie a traktowali kończy misteryjnych tym samym W przeważnie wykształconych, naszego je one tea­ doko­ ludowe. prowokuje własnych zainteresowanie zultatem którą i aktywnie tendencje w. literackie ludowej a następnie szopkę nie X I X romantyzmu dla mająca motywami, w cytatów. lalkarze warstw rozwija nie w i utworów, Środowiska schemat wają XVIII innych okresie były t a m też Pozostawały nowymi potrzebnych rozwojowy. jej cały wykształconych, źródło jako utworów, plebejskiej. wzbogacone fragmentami wystawiane znana renesansu. Paryżu wobec uczonych rozwojowy. cykl dell'arte św. przedsięwzięcia kolejny okresu charakter im o Komedia jed­ odpowiadają in. misterium zamknięty do komediantów-lalkarzy; deformacja publiczności stały X V I I Czechach m. ludowy w nistów. trach W riana, uczynić średniowiecznych nie lera. cyklu. zasadzie warstwy Balonika. koś­ się zawartą się odpowiada rozwoju dla ludu, Zielonego oznacza odbywa pojawiło podważymy wykształconych, obrót spirali, okresie wykształconej nawet przynależności misteriów w jej wyjścia piętrze gatunku Boże każdy punktu było w i d o w i s k i e m jeśli warstw spirali; Powrót danego Misterium stwa. postaci 18. Szopka on przy teatru o t y m artystycznych fakt ten znaczenie kulturotwórcze. przypadek dwu­ ludowym zmiennej określa Jest to przynależ- �nnści w społecznoartystycznej przeszłości dla żywym publiczności, jak i „'Opadnięcie" zwraca sygnalizowano teatr lalek ci. Jak do sztuki, nicy i dzieci, wych jako inny już we uznawany której wieku. i jednego dziecka swoimi śmiało Tylko o jego lalkami zabawiał że Brioche ze '-; bawiło swym pod­ opiecznym. Przez wiek puszczać, że istniały wych, a więc ny małemu W łożeniu dopiero stałego stanowią Ten I rzy j a k teatrzyk babkę Weryho. bajki itp. Stało ce, kiedy wionej, czasów dramatyzowane, dzieci przedstawień, się imprez się szybko. dziecięcych, Warszawski" dziecięcej odbyło bardzo odpowiedni elekcji z „króla przedstawienie przynajmniej w in. 7 stycznia marionetek Polsce, teatr 1 5 u dla spo­ wybór e Być może się, że dla sprawił, się dzieci donosił, jw Wiośla­ sztukę ten teatr treści nej, był takimi czy Cruzoe to książek decydował na mó­ dawnych właśnie i przysto­ do potrzeb skrócone lalek o młodego tym także „pirackie" wyda­ nie przede wszystkim znalazł w zespole powodu zmiany że Właśnie teatr nawzajem jaki ludu, się brak zainteresowania począł dzieciom. działać w i n ­ Obie strony jako sztuka zadowolone. teatr na lalek teatr sztuka wykształconych. własnością z ku czy oddziaływać w a lalek się" łatwa. L u d o w y i teatr lalek,, m i m o uważany z także Hazarda ich wyboru, „osunął sposób, warstw Baśnie wersjach t u pytanie, może sam i dorosłych. są z s i e b i e Nasuwa . . nie z płaszczyźnie, zresztą 4 S 4 6 epo­ francuski Robinson Paula 1 chyba Cruzoe myślą z tradycji Zawładnęły jednak z własnością" pisarz swoje są p r z e c i e ż dzieci d l a dzieci ich strony wielce na uproszczenie lite­ dzieci. Guliwera, specjalnych na niemożliwe prehistorycznej dla im Zdaniem Znane Wydaje na . lalek . zainteresowań weszły 1910 r . 4 7 balety, karnawałowych. migdałowego" ich w Robinsona padł Podróże wpłynęły sowanie sztuk d l a dzieci, Marionetki m. jak tylko czystej niemal w s z y s t k i m baśń moralnymi. Kichot. dorosłych" nie się l i t e r a t u r z e . J a k jest owej publikując naukami Don w literatury pomógł Perrault, z scenki odpowiednie można bezsprzeczną jeszcze 70 l a t . dla utwory, nie pisane ich przede ponad „sztuki dzieci, zawodowego „Wyodrębnienie niektóre się czym utworami, „autorkę tej więcej czytelnika że stały w Charles nia przez Krzemińska: dla teatru obserwować młodego przejęły ofiarowa­ za­ dzieci nie znano Dzieci przypadek. o wiele utworów to zresztą czytelnika . 1 3 się domo­ informacja Repertuar widowiska spe­ przy­ teatrzyków marionetek Marię o można dla dzieciach, nej rodzaj Dziś, jego ale '. do po teatrzyku pannę tak „Kurier że postaci przez fantastyczne pularyzował stałe w n i e słyszeliśmy dzieci, z 1900 r . p o c h o d z i gimnastyczne 1 dla amatorskich, takich pedagogiczną dzieci" i X I X one Goethemu Polsce •sztuki X V I I I przedstawieniach dla głównie tradycja nie liczy się" tego względu, też cały cjalnych przeznaczonej widzimy, Wanda ratury dotyczy Delfina na równi sztukę pisze z tronu, sztuki jak przykładzie teatru lalek. P r z y p a t r z m y P następcy lalkarz w gra­ wyjątko­ rodzaj „Osuwanie dorośli wyodrębnieniu otoczenie lalkowymi w przykład francuskiego przypuszczać, eię p r z e d s t a w i e n i a m i oglądali Odpowiedni — dzie­ należał sprecyzowanej starzy. mówić dzieci. dla wieki za t y m zakresie ludowej wypowiedzi: całe jest chociaż, w końcowy za t e a t r przez lalkowe ludzie można dla sztuki efekt nie mieli był zarówno którego niniejszej ten lalek artystycznych. powszechnie odbiorcy przypadkach można jest teatr partnerem poziomu wstępie teatr młodzieńcy którego do proces, Przedstawienia rozrywki zresztą lalek na mówiliśmy, dlatego dla środowisk teatru uwagę i i atrakcyjnym dla ludowa wpływa Odpowiedź wpływy reprezentował dorosłych nie sztuki na jest oficjal­ światopogląd 121 �20 ludu, j e g o sposób myślenia lalek X X dzieci. Nie dorosłych 1 w. n i e jest wyraża i więc wyraża nej się wytworzyć jednak, •gdyby teatr kloru dziecięcego, lalek tego dowodzi ciom i poetom że która Nie w własne, wartości korzystał Jerzy 4 9 świata dzieci. środowiskowej, może daje zainteresowania. dziecięcą, dzieci. wyobrażenia zainteresowaniach sztuki i jego sztuką z w lecz Jest dorosłych ma izolacji więc od oryginalne te wytworem o sztuki świecie oficjal­ wartości. się stopniu mitycznego, Cieślikowski, dla właściwości mogłyby większym myślenia Teatr sztuką wspólne Wy­ zrodzić, z fol­ które, jak jest dzie­ . PRZYPISY C h . M a g n i n , Histoire des marionnettes en Europe, 1 8 5 3 , s. 1 0 . G . S a n d , Dernieres pages, P a r i s 1877, i . 128. L . B u s c h m e y e r , Die Kunst des Puppenspiels, Erfurt 1931; F. Eichler, Das Wesen des Handpuppen- und Marionettenspiels, Emsdetten 1937; H. Sandig, Die Ausdruck Móglichkeiten der Marionette und ihre dramaturgischen Konseąuenzen, M u n c h e n 1958. Por.: J . G a l e w i c z , P r ó b a określenia widowiska lalkowego jako jed­ nej ze sztuk pięknych, „Teatr Lalek", 1865, N r 33, s. 1 — 6 . G . B a t y i R. C h a v a n c e , Histoire des marionnettes, Paris 1 9 5 9 ; O . S p i e s , Tiirkisches Puppentheater, Ems­ d e t t e n 1 9 5 9 ; R . P i s c h e l , The Home of the Puppet-Play, L o n d o n 1 9 0 2 ; J . E . V a r e y , Historia de los Uteres en Espańa, M a d r i d 1957. 1 Paris 2 3 4 A . d e N a u c r a t i s , Les Deipnosophistes, Paris 1956, k s . I , s. 4 4 . A. Olearij, Podrobnoje opisanije putieszestwija Golsztinskogo posolstwa, Petersburg 1 9 0 6 , s. 1 8 9 . C h . S c h m i d t , Herrade de Landsberg, Strassburg 1 8 9 7 , *. 7 9 ; J . E . V a r e y , o p . c i t . , s. 1 9 i 2 0 . 5 6 7 122 » E . L i G o t t i , I I teatro dei pupi, Firenze 1960; R. G u i e t t e , Marionnettes de tradition populaire, Bruxelles 1950. • G S p e a i g h t , The History of the English Puppet The­ atre, N e w Y o r k ( 1 9 5 5 ) , s. 3 4 . P h . L e i b r e c h t , Zeugnisse und Nachweise des Pup­ penspiels in Deutschland, Borna-Leipzig 1 9 1 9 , s. 3 0 — 3 1 ; E. S. R e h m , D a s B u c h . d e r M a r i o n e t t e n , B e r l i n 1905, s. 1 9 4 ; G . B a t y , Trois p'tits Tours et Puis s'en Vont..., P a r i s 1942, s. 5 6 d n a s t . P o r . : R. W i e r z b o w s k i , Z zagadnień szopki kolędo­ wej i satyrycznej, „ Z e s z y t y N a u k o w e U . Ł . " , s. I , z. 4 1 , Ł ó d ź 19165. H . J u r k o w s k i , Rosyjski Pietruszka czy teatr lalkarskiego mimu, „Studia Folklorystyczne", Wrocław (w d r u k u ) . F . P o e c i , Lustiges Komódienbiichlein, Kóln-Berlin 1965. M . S a n d , Le theutre des marionnettes, P a r i s 1890. K. Engel, Deutsche Puppenkomódien, Don Juan oder der steinerne Gast. Cyrus, Kónig von Persien, O l d e n b u r g 1 8 7 5 , s. 2 3 — 8 0 . A . H a u s e r , Sozialgeschichte der Kunst und Litera­ tur, M u n c h e n 1 9 5 8 , t . I , s. 4 4 5 . Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, „ P o l . S z t . L u d . " , R . X X I , 1 9 6 7 , n r 4, s. 1 9 1 - 3 2 2 . W dys­ kusji uczestniczyli: prof. K s a w e r y Piwocki — historyk sztuki, dr Andrzej Jakimowicz — historyk sztuki, dr Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz — etnograf, dr A n n a Kow a l s k a - L e w i c k a — etnograf, m g r Krzysztof M a k u l s k i — etnograf, m g r Jacek Olędzki — etnograf, dr J a n Stęszewski — muzykolog-folklorysta, dr Ludwik Biela­ wski — muzykolog-folklorysta, doc. dr Julian Lewański — historyk literatury. Dyskusję prowadził m g r Aleksander Jackowski, redaktor „Polskiej S z t u k i L u d o ­ wej". ( J . K r z y ż a n o w s k i ) , Folklor [w:] Słownik folkloru polskiego, W a r s z a w a 1 9 6 5 , s. 1 0 4 — 1 0 6 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 3 . 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 u 1 6 17 1 8 1 9 �22 21 II. 20. Scena szopkowa scenografia A. Stopka. kowska z konkursu w II. 23. Scena szopkowa Wałbrzych, 1965 r. z „Historyi o chwalebnym Zmartwychwstaniu Teatr Narodowy, Warszawa 1962 г. II. 21. 1965 г. II. 22. Szopka krakowska z konkursu w „Złotym kluczu", scenografia A. Bunsch. Szopka w Teatr Pańskim", kra­ 1962 r. Lalek 23 �2 0 dowej, К. Piwocki, Niektóre „Studia Estetyczne", zagadnienia t. teorii I I I , sztuki lu­ Warszawa 1966, s. 32—36. A. Kowalska-Lewicka, Dyskusja nad zakresem po­ jęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 1 9 5 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 0 3 . J . L e w a ń s k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztu­ ki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 2 1 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 0 7 . T e r m i n o l o g i ą propono­ w a n ą p r z e z H a u s e r a z a j m o w a ł się K . P i w o c k i ( p o r . p r z y ­ p i s 20) p o d d a j ą c j ą k r y t y c e . T a m ż e , s. 3 2 4 . W . E. G u s i e w , E s t i e t i k a f o l k l o r a , L e n i n g r a d 1967, s. 1 0 . J . K r u p s k i (S. Estreicher), Szopka krakowska, K r a k ó w 1 9 0 4 , s. 8 . 2 1 3 5 dowej, 3 9 4 0 4 1 4 2 J. W. Goethe, Zmyślenie i prawda, przekł. A. G u t t r y , W a r s z a w a 1 9 5 7 , s. 1 5 . I . Matuszewski, Bohaterowie Jasełek (O stałych typach teatru ludowego w Europie) [ w : ] Swoi i obcy, W a r s z a w a 1 9 0 3 , s. 3 9 1 . „Kurier Warszawski", 7 s t y c z e ń 1 9 1 0 , s. 4 . W . K r z e m i ń s k a , Literatura dla dzieci i młodzieży. Zarys dziejów, W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 7. P . H a z a r d , Książki, dzieci i dorośli, tłum. I . Słoń­ s k a , W a r s z a w a 1 9 6 3 , <s. 6 0 . I. Kaniowska-Lewańska, Literatura dla dzieci i młodzieży od początków do roku 1864, Warszawa 1 9 6 0 , s. 7 . J . C i e ś l i k o w s k i , Wielka zabawa, Wrocław-Warszaw a - K r a k ó w 1 9 6 7 , s. 3 3 8 . 2 7 4 3 J. Bystroń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, 31—33. K . P i w o c k i , Niektóre zagadnienia teorii sztuki lu­ dowej, w y d . c y t . , s. 3 5 . A . K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, W a r s z a w a 1964, s. 3 6 4 . K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Kraków 1 9 3 9 , s. 9 7 8 . A . O k o p i e ń - S ł a w i ń s k a , Rola konwencji [w:] Proces historyczny w literaturze i sztuce, W a r s z a w a 1 9 6 7 , s. 6 1 . J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków myśli o sztuce, War­ s z a w a 1 9 6 7 , s. 2 9 . A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 3 3 . 4 4 2 8 s. 2 0 4 5 4 6 8 0 4 7 3 1 4 8 3 2 3 8 4 9 3 4 II. 24. Scena szopkowa z .JPastorałki" L. Schillera, * 4 «'i — il. 23; 12—17; Zbigniew Jan Swiderski scenografia A. • I i 1? 124 lu­ 3 8 2 5 il. sztuki 3 7 2 6 Michał Maśliński Ślusarczyk — teorii A . H a u s e r , o p . c i t . , s. 3 1 ; p o r . K . P i w o c k i , A la de l'art populaire et non-populaire, „Zeszyty Etno­ graficzne M u z e u m K u l t u r y i Sztuki Ludowej w War­ s z a w i e " , t . I , W a r s z a w a 1 9 6 0 , s. 3 7 . W . E . G u s i e w , o p . c i t . , s. 1 9 3 . T a m ż e , s. 1 7 6 — 1 7 7 . P. B o g a t y r i e w , Czeskij kukolnyj i russkij narodnyj tieatr, B e r l i n - P e t e r s b u r g 1923. G . E . G r a i g , Puppets and Poets, „The Chapbook", N r 2 0 , F e b r u a r y 1 9 2 1 , s. 1 7 . K . P i w o c k i , Dyskusja nad zakresem pojęcia sztuki ludowej, w y d . c y t . , s. 2 1 7 . C h . M a g n i n , o p . c i t . , s. 1 3 7 . 2 4 — il. 24; Lechosław zagadnienia 3 6 2 3 Hartwig — il. 20; P i w o c k i , Niektóre w y d . c y t . , s. 4 3 . limits 2 2 Fot.: Edward Myszkowski K. Kilian. — Malinowski il. 21, 22; Teatr — il. Stanisław Powszechny, 11, 18; Turski Warszawa, — Franciszek il. 19. 1964 r. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/784a62d003631cb9973d19c970ce787d.pdf 3b7b4175b34db7d75733ff03f5ad73c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:200 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:174 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s.315-462 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 314 ~torii ubiorów należy opierać się na żró<:lłach ikonograficznych, jako na naukowych źródłach historycznych. SKRÓTY "-L NAZW MUZEÓW V. B. Museum fUr Volkerkunde w Berlinie Etnograficzne w Warszawie L. iVIllzeum Lub~lskie w Lublinie Z. San. Muzeum Ziemi Sanockiej w Sanoku Wal. Muzeum Wołyńskie w Łucku ZSRR Pol. MLlzeum Poleskie w Pil1sku ZSRR E. U. S. B. Muzeum Etnograficzne Uniwersytetu SOWIETSKAJA \\T. M. E. Muzeum lVI. M. M. M. M. w Wilnie ZSRR D. M. D. Der! Museum w Debrecenie, nazwę aktualną. im. Stefana Batorego, Węgry Nazwy muzeów zachowane wstały w brzmieniu prowadzone tyły powyższe badania, za wyjątkiem cym SPRAWOZDANIA RECENZJE sprzed 1938 r., kiedy to Deri Museum posiadają- ETNOGRAFI.JA, Z. l, 1956, Moskwa, str. :3-8 Na wstępie Zeszytu 1 Redakc;a podsumowuje osiągnięcia ,nauko"l,ve etnografii radzieckiej za okres ubiegłych 5-ciu lat, równocześnie zaś wskazuje na problemy i zagadnienia nie objęte, lub niedostatecznie objęte badaniami naukowymi, które powinny stanąć na porządku obrad zjazdu etnografów w 19~6 r. Artykuł zwraca uwagę na niedostatecznie szerokie i pogłębione badania nad etnogenezą i historią kultury narodów ZSR.R, z czym wiąże się problem klasyfikacji etncgraficznej, mało poruszany w literaturze radziec:~iej. Prace nad atlasami etnograficznymi posuwają się, zdaniem Redakcji, zbyt opieszale. Etncgrafcwie radzieccy niewiele uwagi poświęcali dotychczas krajom Dalekiego Wschodu. Do niedostatecznie opracowanych w dalszym ciągu problemów Redakcja zalicza zagadnienia fermy organizacji rodowej, pochodzenia religii i sztuki, zagadnienia periodyzacji historii społe,czeństw pierwo,tnych c:raz kultury i bytu klasy robotniczej w okresie przedrewolucyjnym i po Wielkiej Rewolucji Październikowej. Na zjeździe winny być ponadto ,poruszone sprawy kształcenia kadry naukowej, muzeów etnograficznych, badań terenowych, koordynacji prac oraz wciąż nie rozstrzygnięta sprawa centralnego muzeum etnograficznego w Moskwie. L. 1. Ł a w r o w: na obecnym Pochodzenie Ka.bardyńców i proces ich osiedlania 3'ię terytorium. Ławrowobala dotychczasowe teorie o pochodzeniu nazwy KabardYl1cćw, wysuwając hipotezę, że wywodzi się ona od imienia "Keberdej", powstała zaś prawdopodobnie w okresie, gdy na terenie P6łnocnego Kaukazu prwdującą rolę odgrywały ludy pochodzenia tiurskiego, zaś przodkowie KabardYl1Ców wkraczali w okres feudalny (XII a. XIV w.). Terytorium obecnej Kabardyńskiej ASRR było przed Kabardyńcami zamieszkałe przez Alanów, posługujących się językiem podobnym osetyfJskiemu. Trudniej jest stwierdzić skąd przywędrowali Kabardyńcy na obecne. terytcrit;m. Zagadnienie to było przedmiotem prac wielu historyków, ktorzy umiejscowiali ich bądź na Krymie, bądź to na północnym brzegu morza Azowskiego, na północ od Stawropolu lub nad brzegami Donu. Zda- �316 317 niem Ławrewa twierdzenia te nie wytrzymują krytyki. Ławrow szuka ko: lebki Kabardyńców na Przykubaniu, na pó,wyspie Tamańskim i brzegamI :'vlorza Czarnego. Jego zdaniem Kabardyr:cy i Adygejowie tworzyli w prz~szłości jeden naród, z drugiej strony wiadomo, że AdYsejcwie od wiekóv: zamieszkiwali tereny Przykubania. Hipotezę tę potwierdzają podania ludowe pierwszym zaś dokumentem zarńieszkiwar.ia Adygejów na północno-~achodnich granicach oŁecnego terytorium Kabardyńców jest zabytek z 1130 r., tzw. EtokskL W wyniku szczegółowej analizy zabytku należy przypuszczać, że Kabardyńcy przywędrowali nad rzekę Etoki ok. X-XI w. Za jedną z głćwnych przyczyn wędrówki Kabardyńców, uważa Ławrow. poszukiwanie pastwisk w wyniku rozwoju stosunków feudalnych i wzrostu przemysłu feudalnego. Przesiedlanie się nie przebiegało spokojnie, dowodzą tego wykopaliska z grod zisk i osiedli alar:skich. W XIII w. najazdy tatarskie zmieniły zasadniczo mapę etniczną PÓ:nocnego Kaukazu. Wyginęli Połowcy i Alanie, których resztki schroniły się zapewne na błotach Tereku i Sułaku oraz w górach dzisiejszych Re~ publik Dagestańskiej i Kabardyńskiej. Wielki najazd mongolo-tatarskl w 1237 r. pokonał Adygejów, zmuszając ich do płacenia daniny Tatarom. Najazdy Tatarów i glówne ich siły były skierowane przede wszystkim przeciw Alanom, zajmującym strategiczne punkty Kaukazu. Walid ciągnęły się latami odwracaj2,c uwagę Tatarów od terenów podgórs'kich Kaukazu, opuszczonych przez Alanów. Ławrcw podaje drugą pał. XIII w. jako okres osiedlania się Kabardyńców na obecnym terytorium. Nie wyjaśnione pozostaje, czy na zajętym przez Kabardyi:ców terytorium zamieszkiwały jakieś resztki Alanćw, czy też było ono całkowicie opustoszałe. Kabardyfcy po zajęciu żyznych ziem podgórskich, oderwani od rodzimych plemion adygejskich, rychło osiągnęli wyższy poziom rozwoju ekonomicznego i kulturalnego od Adygejów z terenów Przykubania. Też sam!" okoliczności sprzyjały ich konsolidacji narodowościowej. L. ]VIo ł c z a n o w a: Z historii rozwoju osiedli chłopskich zagro" Białorusów. Z"lsadniczymi skupiskami zagród chłopskich na Białorusi były tzw. sieła i c1ierewnie, pierwotnie blisko z sobą związane genetycznie. "Sieła" były ośrodkami administracyjnymi, "dierewnie" zaś były zamieszkf\ł~ przez wysiedlef.ców z siół. Zależność ta została naruszona przez reformę rolną w XVI w .. która spcwodcwała przebudowę wsi i newe rozplanowanie ziemi ornej. W oficjal!1ych dokumentach z tego okresu wszystkie osiedla chłopskie są nazywa nt>. .,siełami". Wskutek tego określenie "dierewnia" znikło z użycia. utrzymując się jedynie na północr.o-wschodnich terenach Białorusi do XIX w .. ,Dierewnia" i ..sieło'· są typom osiedli właściwych również dla Rosjan. Wieś białoruska, j8k zresztą i ruska XIV i XV w. zabudowana byla bez- planowo. Reforma XVI w. mając n" względzie bezpieczeństwo wsi, nakazV'Nala przebudowę osiedli zakładając plan, wg którego wieś znajdowała ~:l; w Sl'"Ol'.U w::rra, prz.yazielonej Jej do użytku, a zaoudowania położone były wzdłuż ulicy; budynki mieszkalne znajdowały się z jednej strony gospodarcze z drugiej. Wsie tego typu były dość powszechne na Biało!'lSi i przetrwały do XIX w., stopniowo wypierane przez wsie o dwustronnej zabudowie, w której budynki mieszkalne znajdowały się po obu stronach ulicy, za nimi mieściły się gumna, chlewy, spichrze itp. Ten typ wsi powstawał na skutek naturalnego rozrostu wsi. Osiedla typu "okolicy" i "zaścianka" były właściwe tylko dla Białorusi. Pojawiły się one w XVI w., prawdopodobnie na skutek "Ustaw,)' o włokach" z 1557 r. Były to osiedla dr0bnej szlachty, zabudowane bezplanowo, gdyż nie podlegały zarządzeniom reformy XVI w. Zagrody bialoruskie XIX w. można podzielić na dwa typy: plan podwórza "pagonnyj" i w "wianek". Podwórze pierwszego typu było roz_ powszechnione na południowozachodnich terenach Białorusi. Zabudowa podw'órza w "wianek" była charakterystyczna dla regionów pólnocno·· wschodnich. Oba warianty przeplatały się z sobą i często przybierały formy pośrednie. S. 1. B r u k: Skład etniczny i lokalizacja /.udności krajów Pó!wyspu Indochiilskiego. S. 1. Bruk w CZęSCIogólnej swego artykułu zamieszcza tablice stat:1" styczne, ilustrujące liczebncść poszczególnych krajów Półwyspu Indcchińskiego, przyrost naturalny, śmiertelnGŚć noworodków, podział na grupy językowe i gęstość zaludnienia na poszczególnych terenach. Autor podzielił mieszkańców pó:wyspu na 8 zasadniczych grup etni~znych, w skład których wchodzą liczne podgrupy, związane z sobą genetycznie. Grupa burmańska liczy 16080 tys. ludności, co stanowi 21010 mieszkańców półwyspu, osiedlonych głównie na terenach Burmy. Burmowie stanowią jedną z najliczniejszych grup mieszkańców półwyspu. Zajmują się przeważnie rolnictwem. Język ich pokrewny jest językom tybetańskim, religią panującą jest buddYLm. W skład tej grupy wchodzą następujące podgrupy ludnościowe: Czynowie, Kaczinowie, Naga, Karenowie, Nosu i Lisu; są to ludy zamieszkujące górzyste tereny Burmy. Druga grupa nosi nazwę ludów Thai - wynosi 18520 tys. czyli 24% ogóJu mieszkańców Indochin. Ludność tej grupy zamieszkuje przeważnie w centralnych dzielnicach półwyspu, chociaż dość znaczna liczba, bo 9 mli1. !udneści znajduje się na terenie południcwych Chin. Język tej grupy ludności pochodzenia thai-ch ii:skiego, jest odgałęzieniem grupy językowej chińsko-tybetańskiej. W skład tej grupy wchcdzą ludy: Sjamczycy, L.D, Thai z terenów północnego Wietnamu i Laosu, Nun i Szanowie. Ludnoś~ : ~ \'_ \....... >to: o.I ~ '[ I �319 318 ta zajmuje się przewClżnie rolnictwem; religią powszechnie wyznawaną jest buddyzm. . . . .. , . . . .' grupv najeżą ludy pocnodzema chinsiuego, stanowią one D o ',rz ecicJ' " l' 1 dość duży procent mies:kańcó:v Indochi.n,. jednak~e br,ak dok:a~n~<ch .. ICZ.). Ludność tej grupy zamieszkuje przcwazme Malaje. W pr:ecI~len_twle. do innych. Chińczycy są przeważnie zatrudnieni w prze~ysl~ l kOpal~lacl1 ołowiu, rudy żelaznej i plantacjach kauczuku. Obok mn~eJ hcznych. Hmd~sów, Chińczycy stanowią klasę robotniczą. Przewaga męzczyzn w tej grupie ludności powoduje powstawanie małżeństw mieszanych. . Czwarta grupa ludności, nazwana przez J. S. Bruka grupą Mlao-J?, składa się z dwóch podgrup: Mia i Jo, zajmujących głównie te~eny p:).łuaniowych Chin. Grupa ta stancwi zaledwi~ I/~O/o l~dności In~o:hlD, zamlesz~ kuje w górach Tangi-Taundży, gdzie OSiedlIła Się w ?rugleJ poł: XIX v.. Ludncść zajmuje się rolnic:wem i hodowlą. Język Mlao stanowI odrębną grupę w rcdzinie języków chil~sko-tybetańskich. . Piąta grupa ludów wietnamskich wynosi 30~/0 mieszka~c~w Jndochm (22860 tys.), osiadłych głównie granicach Wietnamu. Nlel~czne ~r~py tej ludneści osiadłe w Kambodży i Tajlandzie są potomkamlkatohkow, zbiegłych przed prześladowaniami chrześcijan . w W.iet~amie w ~VIII i XIX w. Wietnamczycy przez długi czas znaJdowah Się pod wpływem kultury chińskiej; język ich zajmuje pośrednie m:ejsce między dw~ma wielkimi grupami językewymi Thai - chlrską i Men - Khmerską· Wietnamczycy trudnią się głćwnie uprawą ryżu; wyznają bądź to buddyzm, w bądź konfuncjonizm. Wietnamczycy byli pierwszym narodem Indochin, z imperializmem. Do grupy tej zaliczają się podgrupy który podjął wal;:ę ludów Muong, Zb,I- żone językiem i kulturą do Wietnamczyków. . . Do grupy szóstej, zwanej Mon-Khm2rską, B r u k zahc~a: Mono~'I', Khmerćw, Pałaun, Wa, Kha, Senon i SemangL Przed przybYCiem na p~łwysep Burmenów i T hai, ludy te zajmowały większą CZf;ŚĆ IndochIn. Obecn:e zaś poszczególne grupy tej ludncści rozrzucone są na trenach p~łudnicwo-wschodniej czę5ci półwyspu; stanowią one 80f0 ludności ~ndoch:n (5787 tys.). Monowie są najstarszą, b. już dziś nie.li~zną, gr~~ą r.nl.e~zka~ców Burmy. Khmerowie w grupie Mon-Khmerskiej są naJhCzmeJ~I: zaJmują oni prawie całe terytorium Kambodży, mćwią językiem zbllzonym do języka Monów, wyznają buddyzm. Podgrupy Pałaun iWa,. ma.le, zbliżone do siebie, grupki naj starszych mieszkańców Burmy, zajmUją Się głównie roln:ctwem i hodowlą. Pałauncwie są wyznawcami b.uddYZ~u, Wa są animistami. Kha, napółkoczownicze plemiona, zamleszk~JącE' górzyste tereny wschodniej części Indechin w Kambodży. i Annamie są wypierani przez Thai. Kha zachowali ustrój rodcwo-p1emlenny, wyznają buddyzm, są animistami. . Siódma grupa ludów malajskich je~t rozrzucona po całym terytorium ? Indcchin, stanowi ona 5°/0 mieszkańc6w półwyspu. W skład tej grupy wchodzą: Malajczycy, Szamowie, Indonezyjczycy Centralnego Wietnamu i Mukencwie. Malajczycy zamieszkują lVlalaje i Tajland. Głównym ich zajęciem jest hodowla ryżu i rybołówstwo. Język Malajczyków wywodzi się z grupy językowej malajsko-polinezyjskiej. Są oni muzułmanami obrzędu sunickiego. Szamewie zamieszkują w niewielkich, odrębnych grupkach Wiet_ nam i Kambodżę, język ich należy do grupy językowej malajsko-polinezyjskiej; są wyznawcami islamu. Na podgrupę Indonezyjczyków Centralnego Wietnamu składa się szereg plemion związanych językowo i kulturowo. Gospodarka ich jest napół naturalna, oparta głównie na hodowli. Język tej pcdgrupy należy do grupy malajsko-polinezyjskich języków, z dużymi naleciałościami języków monkhmerskich, wyznaniowo zalicza ich Bruk do animistów. 6sma grupa ludćw indyjskich i drawidyjskich, zamieszkujących Burmę i Malaje, składa się głównie z wychodźców indyjskich, liczy 1429 tys. ludności. Hindusi pracują przeważnie w przemyśle i na plantacjach. Ponad połewa Hindusów jest wyznania hinduskiego, pozostała część jest muzułmańska. Na półwyspie zamieszkuje ok. 100000 Europejczyków. Są to przeważnie urzędnicy, wojskewi, właściciele plantacji, misjonarze itp., mieszkający w wielkich miastach. Artykuł Bruka ma charakter informacyjny, oparty na bogatej literaturze (55 pozycji), której wykaz podaje autor na końcu pracy. A. A. L i p s z u c: $wiqtynia lesie (2 historii starożytnych z malarstwem Majów) ściennym Vzumasynta w nieprzebytym i Bunampak. Artykuł j est częścią cyklu pod ogólnym tytułem "Struktura socjałna społeczeństwa Maja", który prof. Lipszuc (Chili) w trakcie swej podróży do Chin, wygłosił w Instytucie Etnografii AN ZSRR. Prof. A. A. Lipszuc w oparciu o książkę Augustyna Villagra Caleti daje obraz nowo odkrytej świątyni plemion Maja w Meksyku t. zw. Bunampak. Po szczegółowej analizie malowideł ściennych, ich wartości artystycznych a przede wszystkim trEŚci społeczno-politycznej autor wnioskuje, że wbrew dotychczasowym twierdzeniom o pokojowym usposobieniu plemion Maja w zamierzchłej przeszłości musiały mieć miejsce w ich historii zarówno wojny jak i podboje, niewolnictwo i ofiary sakralne; treść malowideł ŚCiennych w Bunampak jest wymownym tego świadectwem. W dziale historii etnografii i antropologii 250 rocznicy urodzin G. F. Millera, wybitnego grafa rosyjskiego XVIII w., poświęca artykuł M. O. K o s w i e n, z okazji historyka, geografa i etnojego pracy i dzięłom. �T 320 G. F. Miller urodzony w Westfalii (1705 r.) mając 20 lat wyemigrował do Rosji, gdzie pozostał do końca życia, poświęcając swe siły i twórczość naukewą historii ludów narodu rosyjskiego, przede wszystkim zaś historIi ludów Syberii. Związany z Akademią Nauk od 1725 - 1765 r., wziął udział w organizowanej przez Akademię ekspedycji "Wielkiej Północnej" lub "Pierwszej Akademickiej". Miller współpracował z ekspedycją przez 10 lat. Rez'.lltatem tego było dzieło pt. Historia Syberii, które jednak nie wyczerpuje olbrzymiego materiału zebranego przez Millera. A. L Andrejew i L. P. Potapow pracują od szeregu lat nad wydaniem pełnego zbioru materiałów Millera. Dotychczas ukazały się dwa temy (1937, 1941). Zródła te są tym cenniejsze, że nie zachowały się żadne archiwa do historii ludów Syberii. Poza "Historią Syberii" Miller pozostawił po sobie szereg mniejszych prac i kilka większych niedokończonych. Miller był założycielem i redaktorem serii wydawniczej pt. Sammlung russischer Geschichte, i pierwszego naukowo-popularnego czasopisma Akademii w latach od 1755 do 1764, cieszącego się wielką poczytnością. W tymże dziale K u z n i c kij zamieszcza biografię ukraińskiego etnografa P. P. Czubinskowo (1839-1884), przedstawiciela inteligencji burżuazyjno-liberalnej Ukrainy, wspólpracującego z uczonymi N. W. Łysenką i A. A. Potiebnią oraz L Franko. Czubinskij za swe poglądy literackie i poparcie udzielone chłopom ukraińskim w walce z uciskiem ziemian został w 1862 r. zeslany do Guberni Archangielskiej. Na zesłaniu zostal redaktorem Archangielskich gubiernskich wiedomostiej oraz członkiem korespondentem kilku towarzystw naukowych. Wraz z P. S. Efimienko, Czubinskij opracował i wydał zbiór pn:wa obyczajowego Gubernii Archangielskiej. Po powrocie z zesłania rozwinął energiczną akcję przy organizacji ekspedycji t.zw. ZachodnioRosyjskiej, planowanej przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne od 1862 r. Czubinskij zorganizował sieć korespondentów, osobiście zaś zdołał przeprcwadzić badania 53 powiatów zamieszkałych przez Ukraińców w czasie 1869 - 1870 r. Zgromadził wokół siebie grupę współprac~wników którzy pod jego kierunkiem opracowali i wydali 7 tcmowe dzieło ot. Trudy 321 ! etnograficzeskostatisticzieskoj ekspiedicji w Zapadno-Russkij KrOaj. Autor podaje pokrótce treść każdego tomu oraz wspomina o innych pracach Czubinskiego, podkreślając, że każdą z nich cechuje wszechstronność, systematyczność i planowość niespotykana w pracach etnograficznych poprzedników. Przez szereg lat Czubinskij kierował pracami Oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Gecgraficznego na Ukrainie. W. W. B u n a k: Rasy ludzkie i drogi ich się. kształtowania Dyskusyjny artykuł Bunaka JESt krytyką dotychczasowej metodologii badań nad problemem kształtowania się ras ludzkich. Zdaniem Bunaka brak koordynacji pomiędzy poszczególnymi kierunkami badań tego skomplikcwanego problemu doprcwadza do błędnych hipotez, stojących nie raz w sprzeczności z materiałem faktograficznym. Bunak omawia antropologiczne typy pasu tropikalnego, grupy południowej, wschodnich i zachodnich obszarów ekumeny. Tę część artykułu kończy ~chematem genetycznych związków antropologicznych typów. Bunak w podsumowaniu wysuwa kilka tez programowych. A. G u s i e w a w krótkim artykule poświęca G. S. L e b i e d i e w a pt. Bezstronne obserwacje Wschodnich Brahminów, świętych obrzĘdów i ich kilka nad uwag książce systemami narodowych Ind'ii obyc:ajóu;. G. S. Lebiediew utalentowany samouk po wielu przygodach i podróżach zawędrował do Indii, gdzie pozostawał w ciągu 14 lat, studiując starannie system gcspodarczy, podział na kasty, religię i obyczaje tego kraju. Nawiązał wiele przyjaznych stosunków z przedstawicielami różnych k'ł~t i był założycielem teatru w którym dawano sztuki europejskie, tłumaczone na hinduski, gdzie r6wnież po raz pierwszy w historii teatru hinduskiego wykonawcami ról byly kobiety, Książka Liebiediewa ma niepcś:ednie znaczenie przede wszystkim dla językozm.wców; Liebiediew opanował język bengalski i kilka narzeczy hinduskich, w wyniku czego wydał gramatykę (1801, Londyn) języków wschodnio-indyjskich, która do dziś nie straciła swej aktualności. Li€'biediew zmarł w 1818 r. w Rosji, gdzie po powrocie z Indii był przez szereg lat praccwnikiem Ministerstwa Spraw Z3.granicznych. R zem iosło w Moskwie). ar tyst yczne w I n d ia ch (Wystawa Hinduska W październiku i listopadzie 1955 r. została zorganizowana w Moskwie wielka wystawa rzemiosła artystycznego Indii, która swym bogactwem, artyZmem i precyzją wykonania eksponatów oczarow2Ja Związek Radziecki. Na wystawie dano przegląd wszystkich rodzajów rzemiósł uprawianych w Indiach, poczynając od obróbki metali, techniką właściwą tylko Hindusem (pr2wie czarne tło z rytym rysunkiem, wypełnionym srebrem), garncarstwa, mającego za sobą tysiącletnie tradycje. Szczegó:nie piękne bvłv eksponaty z biskwitu oraz niedawno wznowione wyroby z lazuro\~~j porcelany, (której tajemnica wn:a:ania, została odnaleziona wśród starych r:emieślników garncarzy) i wSLe:lde:;.o rodzaju tkaniny wełniane, bawełntane, brokaty, dywany i slynne szale kaszmirskie oraz maty przypominH21 Lud. t. XLVI �322 323 jące jcedwabne: makaty. Przyciągał oko bogat~ dział haf~ów z. Kas~mi~u, Pendżabu Trawankuru itd. Bardzo duże zamteresowamc zWledza]ąc:ch budziły \~yrObY z kości słonicwej i rogu, \\'śród których ~ajpięknieJsze pochodziły z :vIajsoru i Trawankuru. Dział zabawek o tradycYJ.nyc~ formach i lalek w strojach regionalnych przyciągał uwagę etnografow, Jako mClteriał poglądowy do etnografii Indii. J. A. Kał bliki o j e w a: Frace etnograficzne Jugoslcv.;iańskiej (Badania naukowe w Federacji etnografów Ludotcej serbskich). budcwni<:twa miejskiego. (,tnog:-afó\v serbski ch. Z prac pGświęcon~'ch kim prace; .J, K o wac kar.skich. "! pomijanego w badaniach naukowych strojem ludcwym należy wymienić przede wszystz (' w i c'a o średniowieczn~'m stroju Słowian bał- Zagadnieniom stosunków społecznych, formom wlasności ziems'kiej rodziny poświęcone są prace S. T a n o w i c z a, T. D żor d ż ew i c z a, M. B a r jak t a r o w i c z a, .T. I wan o w i c z a i M. F i l i p ow i c z a. Repu- Do krótkiego przeglądu rozwoju prac etnograficznych na terenie Serbii. załącza auterka bibliografię wybitniejszych prac etnograficznych okresu powojennego. . Serbska Akademia Nauk, powstała w 1886 r. przekształcona z Serbsklego Towarzystwa Naukowego. Wydawnic;wem Serbskiej Akademii Nau~ od 1892 r. był Srpski etnograjski zbornik ukazujący się w czterech senach: 1. Ludność i jej pochodzenie, 2. Życie i obyczaje serbskiego ludu, 3. Folklor, 4. Materiały do trzech poprzednich serii. Cd 1898 r. do 1945 r. prace etnograficzne w Akademii prowadził Wydział etnografii; w 1947 r. powołano do życia Instytut Etnografii Serbskiej Akademii Nauk na którego czele stanąl W. Radcwancwicz. Badania naukowe Instytutu skierowane były głównie na problemy pochodzenia ludności, życia i obyczajów oraz twórczości lu~OWej. W ramach Instvtutu zorganizowano 3 wydziały: 1) antropogeograflczny, 2) etnograficzny,' 3) folkloru; w 1950 r. pcwołano dalsze dwa wydziały: arch~tektury ludowej i archiwum materiałów naukowych. Organem ,:"ydawmczym Instytutu jest Glasnik Etnografskoh in-ta Srpske aka~emJe nauka. Powołanie w ramach Instytutu wydziału antropogecgraflcznego określało z góry kierunek i metodologię badań etnograficznych właściwą szkole .r. C w i j i c z a, wybitnego etnografa bałkańskiego, pod k.tórego wpł~we.m pozostaje współczesna etnografia jugosłowiańska. KałoJewa nadmlema, że szkoła Cwijicza jest bliska szkołom idealistycznym. Z prac które ukazały się w "Zbiorniku" wymienia autorka artykClł R. P a w ł o w i c z a peświęcony osiedlaniu rodzin z rodu Kulize, J. T r i f un o w s k i e g o o etnicznym składzie wsi macedor.skich, M. F i l i P o w i C'3 o pochodzeniu ludności Sarajewskiej wyżyny. Z dr~g~ej serii :,.Zbi?r.ni~a", Kałojewa cytuje pracę .r. E r d e I a n o w i c'a o ludnescl Szumadll. NlezYJ~c~ dziś J. Erdelanowic' pozostc;wił po sobie olbrzymią spuściznę naukową, ktorej opracowaniem i opublikowaniem zajmuje się jego u,czeń p. P:trcwic'. Z zakresu architektury ludowej na uwagę etnografow zasługUją prace opublikowane w "Głasniku" B. K o j i c'a o drogach rozwoju budownictwa mieszkaniewego i gospodarczego na terenach górzystych półwyspu Wrmze peczynając od średnicwiecza do końca XIX w. oraz prace J. Z d r o k o.~ w i c·a. B. K o j i c"a, B. M a k s i m o w i c'a i A. D e r i k o poświęcone hIstoru dotychczas i wielkiej Z zakresu kultury na uwagę zasługują prace B. K o j i c z a o przemianach w życiu współczesnej wsi serbskiej, M. B ar jak t a r o w i c z a o zwyczajach weselnych z terenu Sandżaku, T. D żor d ż e \V i c z a o zabobonach wśród południowych Słowian. I I Poza tym Instytut Etnografii Serbskicej Akademii Nauk prowadzi badania nad wszelkimi formami poezji ludowej w oparciu o specjalnie opracowaną dla tego zagadnienia ankietę. Instytut włączył się również do prac nad historycznym atlasem Jugosławii i słcwnikiem toponimicznohistorycznym. Z Instytutem współpracują ściśle Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, Matica Serbska oraz katedry architektury Politechniki w Belgradzie. 1. LOr l i k w artykule pt. Działalność naukov.;a daje krótki przegląd prac etnografów rumuńskich prowadzone są prace etnograficzne. etnografów i instytucji rumuńskich w których Poza Instytutem Historii Sztuki ściśle związanym z Rumuńską Akademią Nauk, który rozwija badania etnograficzne, należy wymienić Instytut Folklcru, MuzeL:m sztuki ludcwej, Krajoznawcze muzea Sibiu i Klu;;;., Domy twórczości ludowej, Miejskie Muzeum w Bukareszcie, Muzeum wsi, Muzeum Narodowe Starożytności itd. Instytut Historii Sztuki opraccwał do chwili obecnej ok. 60 tematów, z czego 21 dot. zagadnienia stroju ludowego różnych regionów Rumunii, 13 - budownictwa ludowego, 8 - ceramiki ludowej, 5 _ dekoracyjnych tkanin w mieszkaniach chłopskich, 2 - zdobnictwa narzedzi pracy i8 _ związków etnograficznych różnych narodowości zamieszkujących tereny RUmunii. Prace etnograficzne najczęściej są publikowane w wydawnictwie Instytutu Historii Sztuki Studii si cercetiiri de istoria arteL Wyniki prac etnOgrafó""; rumuńskich są dyskutowane na dorocznych Plenarnych pesiedzeniach Rumuńskiej Akademii Nauk. Na trzecim z kolei Posiedzeniu dyskutcwane były prace: G. Fo k s z a "Oinament v.; sztuce ludowej strefy etncgraJicznej Górnego Yill'. Stwierdzono, że praca oparta Jest na bogat~'m ma leriałe faktograficzn~'m. brak j~j jednak systematyz<'. 2)· �325 324 cji i w związku z tym Foksza wyizolował i oderwał omawiany przC'z siebie region od sąsiadujących z nim terenćw. Praca P. St a ł a, Corny chlop5kie w dolinie Bystrzycy, b. wszechstronnie omawiająca problem, stawia tezę, że wszystkie domy tego regionu były jednego typu. Jedną z najbardziej Różnorodność poświęcona łudniu stroju praca dzielnicy interesujących w dzielnicy pt. Sztuka prac, była praca T. B e n e c j a n 3 Tej problematyce była również w osiedlach rzemieślniczych na po- Oasz. ludowa Oradei. Pcważny wkład do historii kultury mat€rialnej wnosi praca F. F ł o r es k u Objaśnienia etnograficznych elementów zabytku Adam-Klissi. O nie mniejszym znaczeniu nauko,wym jest praca Floresku. poświęcona czarnej ceramice. Ogólną ocenę i krytykę oraz drogi rozwoju etnografii rumuńskiej znajdujemy w pracy J. Vladutiu, opublikowanej w "Studii" . .. 1. Bukareszt, 1954, str. 229-284. W dziale krytyki i biblicgrafii B. S z a r e w s k a j a i L. P o kro w s k apt. "Wplyw wspó'czesnej, reakcyjnej socjologii amerykaiLskiej na etncgrafię Francji", poświęcają kilka uwag krytycznych koncepcjom naukcwym etnografów francuskich, zgrupowanych wokół wYdaw~idwa La sociolcgie au XX siecIe" pod redakcją G. Gurvitch'a, przy wspołpracy"W. E.. Moora, amerykar.skiego socjologa. Jest to stosunkowo niewielka grupa uczonych francuskich pozostająca pod wpływem teorii amerykań- j a w artykułe skich. Badania socjologiczne we Francji są prowadzone b. szeroko; w 1945 r. powołano obok istniejącego już Instytutu socjologii, Ośrodek badań SO~jCllogicznych z Kcmitetem wykonawczym i wydawnictwem, Ponadto dZlała Międzynarodcwe Stowarzyszenie Socjologów pod protektoratem UNES~O. Najbardziej pojemne wydawnictwo, ukazujące się od 1947 r. "La SOClO~ logie au XX siecle" rozpoczyna swą działa~nGść artykułem Cla u de Le~1 _ S t r a u s s'a, w którym autor stara się powiązać francuską etnografię z współczesną socjologią amerykańską. Zdaniem Strauss'a socjologia Anglii i USA ucierpiała w f.wym rozwoju na skutek braku wi;:zi z antropclogią (w angielskim rozumieniu antropologia jest równoznaczna z etnografią)· Szkoła francuska stworzyła więź między obu dyscyplinami i tym się tłumaczy wg Strauss'a wplyw francuskiej socjologii na kszałtowanie się g.a_ łęzi SGcjologii t. zn. sccjologicznej antropologii w Angli i USA (SOCial anthrepolegy). Za jednego z naj"l.vybi t:1iejszych secjologów francuskich Levi-Strauss uważa G e o r g e G li r v i t c h'a, profesora Sorbony i dyrektora EcnIe Pratique des Hc.lItes Etudes, twórcy pojęć socjolcgicznych takich jak: so~ cjalny model", wg jego wyjaś:1ieli pojęcie to równa się terminowi ,.typ" lub "medeI" (pattern) szeroko znane w amerykańskiej antropologii socjologicznej od czasu opublikowania pracy Ruth Benedikt. Z kolei autorki omawiają koncepcje Levi - Strauss'a wyrażone w jego referacie, wygłoszonym na Zjeździe Etnografćw w New Yorku, który ukazał siE; drukiem w "Anthropology to day An Encyclopedie Inventory' (Chicago, 1953). W referacie tym Levi - Strauss swierdza, że t. zw. socjalna kultura nie ma nic wspólnego z rzeczywistością empiryczną. Zdaniem jego zbieranie i analiza faktćw nie pozwalają na wyciąganie wniosków, natomiast należy wybraną grupę, nad którą przeprcwadza się badania. podporządkować technicznym testom. Levi - Strauss ma za sobą kilka b. interesujących prac o ustroju spolecznym plemion Południcwej Ameryki, bogatych w materiały faktograficzne. Tymczasem koncepcje głoszone przez niego ostatnio są dążeniem du oderwania historii od etnografii oraz zmiana konkretnych historycznych stopni rozweju spoleczel1stwa jakimiś sztucznie stworzonymi "modelami" i "typami" poza czasem i przestrzenią. Zarówno Levi - Strauss jak Gurvitch w dążeniach swych do tytułu założycieli amerykai.skiej szkoły socjologiczno-antropologicznej liczą na ideologiczne i materialne poparcie kręgu uczonych amerykal1skich. Dążenia Levi - Strauss'a znajdują wyraz w przedmowie do zbioru artykułów Marcel Mauss'a, jednego z najwybitniejszych, francuskich etnografów. dziś juź nie żyjącego. Strauss nawiązując do koncepcji Ruth Benedikt o tłumaczeniu zjawisk etnologicznych i psychologicznych językiem psychopatologii, stwierdza, że Mauss głosił tę koncepcję na dziesięć lat przed ukazaniem się prac uczonej amerykat':skiej itp. Aby odpowiedzieć na pytanie, czy istotnie psycho-rasistowska "socjologiczna antropologia" amerykańska rozwinęła się pod wpływem nauki francuskiej, Pokrowskaja i Szarewskaja przypominają, że chociaż twórcą terminu "socjologia" był August Comt, zasadniczą jego koncepcją naukową było twierdzenie o postępcwości rozwoju społeczeństwa, a więc koncepcja Jak najbardziej rozbieżna z zalożeniami socjologii amerykańskiej. Levi Strauss byłby bliższy osiągni"cia swego celu, gdyby opierał się na twierdzeniach Emila Durcheima, spekulującego na tezie priorytetu społeczności nad indywidium, równocześnie zaś nadając pojęciu społeczeństwa znaczenie abstrakcyjno-metafizyczne. Ale, ani Levi - Strauss ani socjologowie J antrop:Jlogcwie amerykal1scy nie odwołują się zbyt czesto do Durcheim;;. Jako udokumentowanie swoich twierdzeń Levi - Stra~ss wysuwa przede wszystk~m pracę M. lVf a u ~ s'a, wobec czego Pokrowskaja i Szarewskaj:1 dają krotką analizę jefo prac L'ess([i SUI' Ie don ora7- Manuel, d'Ethnographi,e stwierdzając, ż(-, mimo usterek metodologicznych w badaniach obie prace ~auss'a oparte są o realne fakty aspołeczność rozumie on jako zjawisko ~lstorYCzne. Szcze~?lnie c:J1ny w drugiej pracy :\1auss'a jest rozdział doycząc~ mE'todolo~,11 badan terenowych. �327 326 Autorki artykułu, zdając ~obie w pełni sprawę 7. i:iealistycznego charakteru metodologii badań Mauss'a, uważają za niedopuszczalne utożsamiać jego teorię z teoriami współczesnych socjologów etnogr.af~w '. do. cze.go dąży Levi -- Strauss i Gurvitch. Wydaje się jednak, że w:,sllkl n.lewlel~II~J stosunkcwo grupy ebiografów francuskich skupiających SIę wok~: Lev! .~ Strauss'a i Gurvitch'a chybiają celu, gdyż etnografia we FrancJ! rozwIJa się i nadal. Ukazują się prace uczonych takich, jak Arnold van Gennep, Albert Dausa A. Lerois - Gourhan itd. Istnieje również Towarzystwo AmerykanistÓw, grupujące wybitnych etnografów Francji, na których teorie socjologów amerykańskich nie mają wpływu. W dziale ,.Krytyki i bibliografii" znajdują się dwie recenzje: N. A. B u t i n o w a ~ pracy J. L i P s'a "Proischcżdienie u:ieszc::iej" z ~r~e~m(wą S T o kar i e w a, J. A w i e l' k c i e w a i G. D i e b i e c a - ks!ązkl R. L. B'e a l s and H. H o y e 1', An introduction to Anthropol.ogy, New York 19541'. J u l i u s z L i P s był [,ostępcwym etnografem niemieckim, który w okresie hitlercwskim wyemi',!,rcwał do U8A, gdzie pozostawaj w ciągu 14 lat. Tam też ukazała się ww. praca, poświęcona zagadnieniom bytu, gospodarstwa i kultury, w węższym znaczeniu tego słowa. 11j~ÓW zaccfanY~h ~ał.eg_O świata. Na tle pDdobnych prac uczonych amerykansloch praca J. Lips a Je~t pozycją niezmiernie pozytywną. Lips dąży do stworzenia .. o~raz~. zjawi.,k. kultury w ich rozwoju a równocześnie stara się przedstawlC Ich rozno~odne formy, powstał~ na tle warunków gospodarczych i geograficznych kazdega narodu. Książka R. L. B e a ł s and H. H o y e l' jest zbiorem wykładćw z zakresu :etnografii i antropologii obu profesorów etnografii na Uniwersytec~e w Kaliforni. Książka składa się z C:wóch części: pierwsza poświęcona Jest podstawowym zasadom antropologii, druga - historii społeczeństwa pierwotnego. Rozdziały 2, 3 i 4 zawierają klasyfikację świata 2wierzęcego. zasady genetyki i opis cech rasowych. Rozdział 5 nosi tytuł "Człowiek wykopaliskowy i historia ras"; rozdział jest przeglądem współczesnego rasowego składu większych geograficznych obszarów. Rozdział 7 jest wprowadzeniem do drugiej części książki, w treści swej zawiera argumenty przeclw uprzedzeniom rasowym i koncepcjom rasistowskim. Najsłabszą częścią książki jest rozdział 8 oparty o idealistyczne teorie dotyczące pojęcia kultury. Rozdziały od 9 do 20 są poświęcone ustrojowi społeczellslwa pierwotnego wraz z jego kulturą materialną i gospodarczą, socjalnymi i gospodarcz~~i organizacjami, religią, językiem i sztuką. W rozdziale 20 autorzy omawla~ą najbardziej dziś sporny w nauce burżuazyjnej problem rozwoJu społecze~stwa lub jak chcą autorzy problem kulturalnych zmian. Autorzy występUją z krytyką teorii "kulturalnych areałów", z krytyką szkoły funkcjonalizmu jako antyhistoryeznej i narzucającej kulturze funkcje biologiczne; prz~pominają o teorii ewołucj: :'.Torgana i uważają Whiat'a 7.0. jednego z naJ- poważniejszych teoretyków ewolucjonizmu, który podjął zapomniane idee Morgana. Autorzy uważają teorię ewolucji kultury za jeden ze sposobów badania zagadnień kultury, gdyż zdaniem ich dla wielu problemów współ':zesnej etnografii konieczne są nowe i różnorakie metody badań. Rozdział 21 poświęcony jest dyskusji nad t. zw. "antropologią stosowaną", która w gruncie rzeczy służy administracji kolonialnej. Na zakończenie -- podkreślają donośną rolę etnografii w stosunkach międzynarodowych. Zadaniem etnografii jest, "wzbudzenie szacunku dla kultury innych narodów i udzielenie im pomocy w przystoscwaniu się do uprzemysłowionego wieku na podstawie ich własnych warunków". Recenz.enci podkreślają postępowość autorów, ich krytyczny stosun~k do różnych teorii idealistycznych sz.kół rasistowskich, jeanakże książka nie jest poz'oawlOna błędów. Materialy do histerii narodów ZSRR są znikome, nie L.wzg.ędniono również etnograficznej szkoly radzieckiej. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję J. S. S m i l' n o w a zbiorowego wydania "Narody Dagiestana", opubdkowanego przez Instytut Etnografli im. IVIlkłucho-Makłaja AN ZSRR, w 1955 r. .Jest to jedna z pierwszych pozycji popularno-naukcwych ostatnich lat z pierwszych z dziedziny etnografii. Wydawnictwo poza ogólnym w;:lępe-m A. D. D a n i j a ł o w a zawiera 10 artykułów poświęc:lnyc!l ludem Dagestanu. Znvierają cne opisy życia obyczajów, kultury i rozwoj:.! gospodarczego Awarów, DargijcLyków; Lezginów, Kumyków, Łakijczyków, Tabasaranów, Rutulców, Agulijczyków, Cachurów i górali pochodzenia iydowskiego. i jedna Artykuły są opracowane wg. jednolitego, dobrze przemyślanego plan!l, objętość ich jest różna. Wydawnictwo można ocenić jako pełną etnograficzną moncgrafię. J. S. ~mirncwa ccenia b. pozytywnie pracę kolektywu autorskiego, mimo wielu błędów, suchego stylu oraz powtarzania się. Równie:!. szata zewnętrzna książki, zdaniem 8mirnowej, mogłaby być staranniejsza, ilustracje barwniejsze a fotografie lepze. L. W. M ark o w a w krótkim artykule pt. Sbornik Sierbskaja naro(/.odieżda w Woicu:odinie charakteryzuje stan prac etnograficznych z zakresu stroju ludowego na terenie dzielnicy Wojewodiny w Jugosławii. Podkreśla ona, że prace te zapoczątkcwane stosunkowo niedawno nie dają pełnego obrazu rOLwoju i przemian stroju ludowego na tym terenie o zróżniccwanym składzie narodowościowym. Zbiór artykułów obejmuje w zasadzie, strój ludowy do pecz. XX w. następujących okręgów Wojewodiny: Sremska. :'I' i~rowica, Srem Południowy, Góra Fruszka, Sombor, Szajkaszki, Dlsztrykt. Wrszac. Strój każdego okręgu jest opraccwany przez innego autora; na skutek niejednelitego planu pracy, niektóre z artykułów są zbyt pobieżne. L. W. Makarowa podaje w recenzji najbardziej ogólne chanaja �329 328 rakterystyczne cechy stroju ludoweg0 Wojewodiny; kończy recenzję uwagą, że wydany zbiór jest niewątpliwie c.ennym ~orobkiem ~:nog:afii jUg:.,~ słowiańskiej, chociaż nosi charakter OpiSOWY· 1\a przyszłesc poządane, oy etnografowie ju go~Jowiaf.scy epracc wali opublikowany materia: an~litycznie i przeprowadzili badania porównaw,;:ze stroju ludowego WOJewodlDY z dzielnicami z nią sąsiadującymi. Książkę D. W. M a l c o l m a pt. Eakumaland. p"n african poeple and wydaną w Londynie 1953 recenzuje M. R a u f. D. M a l c o l m wieloletni pracownik urzędów kolonialnych Tanganiki. Autor dał dość szczegółowy opis życia i bytu jednego z naj liczniejszych ludów tego kraju·Sukuma lub Wasukuma. Książka jest wyraźnie tendencyjna, autor stara się dowieść, że tzw. kierewnictwo pośrednie Wielkiej Brytanii na tym terytorium jest jedyną formą władzy, korzystną dla ludności tubylczej, równocześnie zachowującą współczesną strukturę socjalną, zdaniem autora jedynie właściwą dla Sukumu. Pomijając intencje autora, książka zawiera wiele cennych informacji i materiałów dla etnografów, zajmujących się their country, egzotyką. S. T a rak zagadnienia a n o w a, L. T e r e n t i e w a, N. C z e b o k s a r o w: Niektóre etnogenezy narodów Nadbaltyckich. Kolektyw autorski podaje przebieg prac ekspedycji bałtyckiej, zorganizowanej przez Instytut Etnografii w 1952 r., która w 1955 r. przerodziła się w ekspedycję kompleksową powołaną przez AN ZSRR, rozszerzając tym samym zakres działalncści ekspedycji i włączając szereg instytutów naukowych republik sąsiedzkich. Plan prac ekspedycji bałtyckiej przewiduje, że do roku 1960 zostanie opublikowanych 6 tomów materiałćw ekspedycji. Pierwszy tom, opracowany przez M. W. W i t o w a, K. J. M ark a i N. N. C z e b o k s a r o w a ukaże się pl. Etniczeskaja antropologia Wostocznoj Pi ibaltiki". W jednym z tomów tej serii zostanie zamieszczony materiał prac przygotowawczych do wydania Atlasu Etnograficznego krajów Nadbałtyckich, zaś na dwu-dziestolecie zjednoczenia republik nadbałtyckich z ZSRR ukażą się prace monograficzne historyczno-etnograficzne. poświęcone historii każdego z narodów bałtyckich. Badania antropologiczne ludności Litwy, Łotwy i Estonii są właśc;wie zakończone. W rezultacie analizy naukowej ludność ta dzieli się na 6 typów antropologicznych, które należą bezwątpienia do grupy indoeuropejskiej, chcciaż typy wschcdnio-bałtyckie i środkowo E"uropejskie zdradzają pewne odchylenia świac'czące o przymieszce typu mongoloidalnego. Trzeci rozdział artykułu poświęcony jest przeglądowi' prac archeologicznych krajów Nadbałtyckich. Prace wykopaliskcwe posuwają się zbyt powoli i obejmują niewielką ilość stanowisk archeologiczn~·ch. opraccwywa- nych w oderwaniu od najbliższego terenu. Biorąc pod uwagę ilość opracowywanych stanowisk i te, które oczekują oprac~wania [100 grodzisk Estonii. 3~0 Łotwy i ponad 1000 Litwy], należy stwierdzić, że prace archeologiczn~ na terenie krajów Nadbałtyckich są dopiero w zaczątku. CLwarty i estatni rozdLiał jest poświęcony pneglądowi prac etnograficznych, ze szczególnym uwzględnieniem budownictwa, narzędzi rolniczych i odzieży_ Dla calego tego terenu charakterystyczne są trzy typy budewnictwa ludcwego: 1. Izbc: (lit, "pirkia", łot. "istaba") jest budowlą o dwu lub trzech 00mieszczeniach, w której mieści się część mieszkalna, z piecem ruskim i niecgrzewaną sienią. Piec jest umieszczony w kącie przy wejściu, z paleniskiem ku bocznej ścianie. 2. Dom (lit. "numas", łot. "nams") składa się z trzech zazwyczaj pomieszczeń, z piecem chlebowym w części mieszkalr.ej i otwartym paleniskiem, umieszczonym w części centralnej domu - sieni. Piec w izbie mieszkalnej służył wyłącznie do wypiekania chleba, na palenisku w sieni gotowano codzienną strawę. Formy pieca i paleniska były różne. Z biegiem czasu sień przemieniła się w kuchnię. Trzecim pomieszczeniem domu była komora, która przeobraziła się z czasem w drugą izbę mieszkalną. 3. Zamieszkała stodoła (est. "rechetuba", lub "rechetare") zrębowa budcwla, jednocząca ped swym dachem izby mieszkalne i pomieszczenia na zboże. Gumno kryte przylegało bezpośrednio do budynku. Pochodzenie tego typu budynków jest dotychczas niewyjaśnione. Niezmiernie interesujące są narzędzia uprawy roli, które w detalach różnią się bardzo od narzędzi charakterystycznych dla strefy leśnej Euopy Wschodniej. Narzędzia poszczególnych terenów różnią się między sobą. I tak dla północnych dzielnic charakterystyczna jest forma pługa jedno_ lemieszowego, "kolankowa" brona, składająca się z odrębnych ogniw, ruchomo z sobą połączonych, sierp a gładkim ostrzu, oraz cep o wyglądzie pałki. Dla dzielnicy południowowschodniej charakterystyczna jest bro:1:! dwulemieszowa, lub brona - sękowata, sierp z ząbkowanym ostrzem oraz pewna odmiana cepa. W strefie pogranicznej między obu dzielnicami Wj'stępuje tzw, "socha z żun:wami", zaś na pograniczu południowo zachodniej dzielnicy - tzw. "półkoza", podobna do pólnccno-ruskiej "gorbuszy", Na terenie Litwy, na południu od Niemna rozpowszechniona jest socha typU poleskiego, Archaiczne typy bron są na tym terenie rzadkie, w powsze:h.n:'m użyciu są brony ramo\ve. W czasie żniw używa się kosy z pro:itą rękoJesclą. . Ba~ania nad strojem ludowym przebiegały na tym terenie nierównomH:rme, wniosków więc ucgólniających nie można czynie. Najdalej pesumęte w tym zak reSle. są. prace estons. k"loh l łotewskich. etnografów. Ujiór ludowy . Est..oml w ogo'j nych zarysach Je,t " ublOrem pozostaJ~'ch dwóch repuJ �331 330 , . 'm J'ednak \\'\'r"Z"ll'e 4 g'rup\' mieJ'scowe; l) północna, blik, występują w nl '. a • '" , lctóra najmniej zachowała tradycyjnych elementow stroJu ludowego, .charakterystyczny dla niej jest kaftanik kajsfd i bogat~ haf~ ~a ublOr~e o ornamencie roślinnym. 2) Grupę południową cechuje ~en~kle okrYCIe syba, niezszywana spódnica, owinięta w pasie, ozdoby z~ spIrah br~wwych Ornament haftu jest geometryczny. 3) Grupa zachodm.a Jest zbl,lzona do I)bu poprzednich, charakterystycznym dla niej jest orygmalny st:oJ. głowy. 4) Czwartą grupą jest grupa ludności zamieszkującej wyspy estonskl~, różniająca się wśród pozostałych odmiennym stroj,e~ głowy, spodmc:} w popneczne pasy, stanikiem i stylizowanym ros.ll1nym ornamentem Vv?'- haftu. " d' W pracach nad ubiorem łotewskim wyró.żni.li się ~w~J. mlo Zl etnogra .. fowie łotewscy M. K. S ł a w a i A. Z. Z a r l n l a. DZlękl Ich pracom us:alonodia Łotwy pięć podstawcwych typów stroju ludowego, pokrywaJą<,:ych się w zasadzie z miejscem osiedlenia grup plemiennych. Jak wynika z wstępnego przeglądu zgromadzone~o ~otYChc,zas materiału, omawiany obszar można podzielić na trzy dZlel~lce, k:orych .granice nie odpowiadają granicom współczesnych rc~ublll:, an: gral1l:o~ okresu feudalnego, zgodne są natomiast z gramcaml zasledlema ple~lennych grup, zamieszkujących te tereny przed pcwstaniem narodow Litwy. Łotwy i Estonii. J. F. S i m o n i e n k o, Zarys historii garncarstwu. na Zakurpaciu. Garncarstwo na Zakarpaciu ma za sobą długą tradycję· Dowodzą tego' znaleziska archeologiczne VIII, IX i X w. Ceramika tego okresu byla ~zdo: biena ornamentem z kropek lub linii falistych umiejscowio~yc~ na. gorneJ części wypukłości garnka, czasami na całej części. wypuk~eJ. N.lektore n~czyni a mialy skromniejszy ornament składający Się z dwoch rownoległych linii wokół szyi naczynia. . Autor zajmuje się glównie trzema miejscowościami, słynącymi z wyr;)bów garncarskich na Zakarpaciu, a mn. Użgorodem, w~ią Iza o.kręgu. ChU:skiego, i m, lVIukaczewem. W okresie rO:Lwoju sił wytworczych l oddzlelal1la się przemysłu od rclnictwa. garncarstwo było pierwszą gał~zi~ przemysłu, która zerwała z wsią i przekształciła się w rzemiosło specJallstyczne. W końcu XVI i na pocz. XVII w. garncarstwo było zjednoczone w cechach rzemieślniczych, .JednakŻe zmiany w organizacji cechowej w XVII ~. zubożyły i podporządkowały je feudałom i magna:orr:' W k~nsekwencJI, cechy broniąc się przed upadkiem zaczęły jednoczyc Się w większe organizacje, skladaja,ce się z cechów różnych rzemiosł. Walki w\'Lwoler.cze Ukraińcćw na r:oczątku XVIII w., związane z powstaniem Rakoczego. wstrząsnęły życiem ekonomicznym Zakarpacia. Upadło rolnictwo, handel, przemysi i rzemioslo, cechy ro~proszY.łY. si~. W latach trzydziestych XVIII w. rzemiosła zaczęły powoh skuplac Się ponownie w organizacjach cechuwych; jednym l pierwszych i naJliczniejszych był cech garncarski. Garncarstwo rozwijało się w trzech okręgach Zakarpacia. tam gdzie znajdowały się złoża gliny ceramicznej. Koncentrowało się ono w następującyoh miejscoweściach: Użgorod, Mukaczewo, Bieriegowo, Siew:·desza, Chusto, Karolewo, Dubowice, Gudo, Kwasewo i Ei:co. Największy rozkwit sarncarstwa na Zakarpaciu przypada na XVIII i XIX w. Większeść wyrobów garncarskich zachowała dawne fermy .Wszystkie w}Toby garncarskie noszą ogólną nazwę c.~erep, Wśród przedmiotów ceramiki naj popularniejsze są garnki do g'Jtcwania pod nazwą: gorczak, gorszczik, gornia, gorniec, gornic, riab:mka, dalej - miski do jedzenia i ozdoby ścian tLW. bLiuclo lub tanir, następnie - dzbany do mleka pod nazwą tow_ kan, kupania, dcwżan, dowgab. Z kolei należy wymienić kubki nazywane pogar lub kanczu, dzbanuszki różnorodnych form i rozmiarów kajstran, .~ilka lub gorszki na leku;ar, naczynia do cedzenia mleka tzw, sirou;ki, specjalne naczynia do blinów - tarkeliki oraz dzbany na kwiaty czerep na kosici. Glinę na wyroby garncarskie przygotowuje się latem, oczyszczając z różnego rodzaju domieszek i ubijając klepaczem do należytej ciągliwości. Tuż przed użyciem glinę jeszcze raz miesza się nożem, dzieli i toczy w walki, które kladzie się na garncarskie koło, Na Zakarpaciu używa się wyłącznie kola poruszanego ncgą. Po wysuszeniu naczynia pokrywa się je rysunkiem, następnie polewa i wypala, I:wukrotne wypalanie jest stoscwane rzadko. .Jeżeli ornament jest różnobarwny, używane są następujące farby; ochra różnych odcieni, biała glina fajansowa, ruda błotna, opiłki żelaza, tlenek czerwonej miedzi. W efekcie przeważają kolory: czerwony, biały, czarny i zielony. W skład glazury wchodzą: sproszkowany ołów, piasek kwar<.:owy i zwykła glina lub biały piasek. Tego typu glazura jest przezroczystiJ () odcieniu lekko żółtym. Glazury kolorowe są przygotcwywane z domieszką właśoiwej farby. Glazurą bezbarwną pokr)wa się przeważnie wewnętrzną stronę naczyń, kolorową zaś zewnętrzną powierzchnię w 2/3, tzn. miejsca pokryte rysunkiem. Rysunek wzoru wykonuje się techniką rytowniczą riżkuu;aniem. Jako rylec służy szydło. Jeżeli ornament ma być kolorewy, farbę nakłada się za I:omccą riżoka - jest to gliniany rożek z wąską szyjką i otworem w dnie. W szyjce znajduje si~ gęsie pióro, lub nawet kilka, włożonych jedno w drugie. Do rożka wlewa farbę i poprzez pióro zalewa się ryte linie ry~unku. Farby muszą być gęste, ażeby tworzyły równy, wypukły nieco rysunek. Tą techniką jest przeważnie wykonywany ornament geometryczny. Wzory roślinne maluje się najczĘściej PĘdzelkiem. RysunC"k pokrywa tylko pewne części naczynia. wg ustalonych trady:::j~ reg~l dla każdego rodzaju formy tak jak iest różny dla poszczególnych '~zęsci naczynia, �333 Wg tych zasad górna częsc naczynia pokryta jest ornamentem linio, k kowanym lub połączeniem linii i kropek. Centralna cZEiŚ~ naw)m, rop . T l'" k'śti czyni a w większcści jest ozdcbiona ornamenterr: rcs ll1ny:n z ISCI, I winogrcn itp. GeolT.etryczne i zwierzęce rysunkI WystępuJą rzadko: Central na część rysunku jest zazwyczaj różnobarwna. G ecmetryczny" wzor spotyka się {:rnważnie na naczyniu Lwanym "gorczek na lekwar '. . " W niektórych miejscowościach Zakarpacia wytwarzano naczYl1la l1l',polewane z rysunkiem przeważnie roślinnym, stylizowanym. w koloE;~ brązowym. .' . n Garr.carze s{:rzedawali swoje' wyroay, rOZWGząc Je po okolIcznych ~ ola'~h miasteczkach. W ciuesie kapitalizmu pojawili się kupCY-hurto~l1lcy:_ Po przyłączeniu Zakarpacia do ZSRR pewstały artel: ga.rncarskle, k,OI'e kontynuują przetrwałe tradycje i w formie i w zdobnIctwIe naczyn. e' W. A. O b o r i n, Z historii rolnictwa starożytnych Komi-Permi'1kó1.V. W jednej z pierwszych prac o historii rozwoju rolnictwa K~mi-P.ermiaków, wydanej w 1893 r. przez F. A. T i e p ł o u c h o w a, wyrazone, Je,: przypuszczenie, że orna uprawa ziemi została przejęta ~a terenach. G~rn~.J Kamy od ludności rcsyjskiej. F. A. Tiepłouchow okresla datę pOJ~wlen,a się soch li permiaków na X do XlII w. póżniejs~a, prac.a A. A. S p.I C Y n a (J 902 r.) oparta na wykopaliskach grodziska Rozdlestwlenska okresla datę pew.,tania sochy a zarazem pcczątku crnej uprawy ziemi na XI.II-XIV w. Archeolog radziecki M. W. T a 1 i c ki (1951 r.) na pods~awle ~ykopa~ lisk grodziska Rcdanewa nad rzeką Kamą, dochodzi do. W~lOskU, ze K~ml Permie.cy uprawiali ziemię plugiem już w X w., przejmując tę techl1lkę uprawy roli od Bułgarów z nad Wołgi. A. P. S m i r n o w (1~52 r.) podt:·zy~ mal hipotezę T a l i c k i e g o co do okresu powsta~ia ornej upr.awy ZIemI u Kcmi-Permiaków, obalając natomi2st twierdzenie o buł~a~s~lm poc~o. dzeniu tej techniki uprawy na zasadzie różnicy między clęzklm pługiem bułe'arskim a lekką permiacką sochą· Mimo surowego k1im2tu okclic Górnej Kamy warunki d1~ upra:vy roli są sprzyjające, szczególnie dla niektórych kultur .zbożowych, Jak ?WI~IS, żyto i jęczmień. W IX-XI w. zasadniczym. narzęd:lem. u~ra",,:y r811. b).a motyka która przetrwala u Komi-Permiakow w mezmlemoneJ forml,e do XX' w.' Wśród znalezisk archeo1cgicznych (grodzisko Kyłasowo), ktorY~h pochodzenie określa się na XII-XIV w., odkryto pług, któ:ego konstr.u;~~ cja łączyła w sobie formy scchy i pługa. Jest to. kons~rukCJa pozw~laJąc~ na głę1:::okie podcinanie bruzdy w wykarczowanej glebIe. ~utor powołUJą: się na pracę A. A. Spicyna stwierdza. że opisane przez me~o SOCh~'-płU7~ nie są jedyną najwcześniejszą formą pługa, gdyz A. A. Splc~n d~J~ O?s pługa, odkrytego na terenie Wierch-If,wieńska, który pochodzI mmeJ WIęcej z tego samego okresu co sochy-pługi, różni się jecl1clk formą, poZ\~a~ laja.cą na powierzchowne rozpulchnianie gleby. Zdaniem autora, choclaz znalezisko pochodzi z XIII lub XIV w .. pługi p()d()bn~'ch form b~'ły wla- ściwe dla Słowian okresów wcześniejszych. Plugi Komi-Pcrmiaków są zbliżone do soch starożytnej Rusi. Analogie występują przy porównaniu wymienionego pługa z Wierch-Ińwienskiej dzielnicy i pługa z grodziska Star:.! Ładcga z VII w., który jak dotychczas, jest naj starszym pługiem słowiańskim półnccnej Rosji. Oba typy różnią się zasadniczo od pługa bułgarskiego. Pług pojawia się u Komi-Permiaków w XII w., tj. w okresie docierania Rosjan do Uralu. Potwierdzeniem tej tezy są wykopaliska na terenach Górnej Kamy, gdzie pługi występują w górnych warstwac:n z XII-XIV w. Autor obala tezę M. W. Talickiego i A. P. Smirncwa o po_ czątkach uprawy ornej ziemi u Komi-Permiaków w X w. Zgadza się natom:ast z M. W, Talickim, że siłą pociągową był koń, wbrew twierdzeniu F. A. Tieplouchowa, który uważał za możliwe wprzęganie ludzi do pługi!. Ziemię bronowano broną sukcv.:atlca" las karczowano żelaznymi toporami o szerokich ostrzach. Wymienione narzędzia występują prawie we wszys~kich stanowiskach archeologicznych rodanowskiej kultury na przestrzeni cd IX-XV w. 2niwa odb)waly się za pomccą kosy gorbusza (kosa z krótką rączką i zgiętym ostrzem) oraz sierpa o bardzo słabo zgiętym ostrzu. Zboże mielono za pomocą prymitywnych żaren. W wykopaliskach archeolcgicznych kamienie żaren i całe żarna występują w warstwach z XII w., to znaczy w okresie powstania ornej uprawy ziemi. Komi-Permiacy trudnili się głównie uprawą jęczmienia, żyta, owsa i orkiszu. W okresie rodanowskiej kultury głównym zajęciem Kcmi-Permiaków była bezwątpienia uprawa ziemi. Bogate urodzaje osiągali Komi-Permiacy, jak na ta wskazują wykopaliska, .stcsując dwupolowy system uprawy, na wyrębach leśnych, które po wyjałowieniu ziemi pozostawiano odłogiem. Uprawa ziemi na wyrębach, wymagająca wiele sily roboczej jednoczyła Kcmi-Permiaków w duże patriarchalne wspólnoty. Na schyłku ku!tury rcdanowskiej, wraz z wejściem w użycie pługa i żelaznego topora, zmien.ia się i charakter osiedli Komi-Permiaków. Duże patriarchalne wspólnoty roz .. padają się na indywidualne domy małych rodzin. Wspólnota z ogniskiem pcś:cdku znika. Miejsce jej za~muje wspó:ncta terytorialna gmina wiejska. Ród i wspólnota familijna tracą swoje znaczenie ekonomiczne. Pojęcie własności prywatnej u Komi-Permiaków rodzi się przy końcu okresu rcdanowskiego, w pełni zaś przejawia się dopiero po włączeniu terenów GÓrr.ej Kamy w skład feudalnego paf.stwa rcsyjskiEgO. Autcr kończy artykuł informacją o kontynuacji wykopalisk archeologicznych, które niew'ątpliwie przyniosą newe, cenr.e materiały do historii !'olnictwa Komi-Permiaków. E. 1. K o l y c XVII a: Nieńcy XVIIIw. Z E' W do poc:;qtków z terenu Rosji cUTo;:ejskiej w końcu Nieńcy nazywani czasami ~amojedami zarr.i~szkujący tere:1Y Rosji europejskiej dzielili się na trzy grupy: 1. Nie( c:w zajmując:"ch tere:1)' na zachód od Pieczory w tundrach: Kanińskiej, Timińskiej i Małoziemiel- �335 334 sKleJ, 2. Nieńców koczujących na terenach tundry Bolszeziemielskiej (śroókcwy bieg rzeki Pieczory), 3. Nieńców koczujących na terenach południr;wvch tundry Bolszeziemielskiej, między Pieczarą i Usą. Ci ostatni nosili n;zwę Nień~ów iżemskich, ustjacilemskich i pustozierskich od naz\'·; osiedli. z których płacili jawk. E. 1. Kołyczewa zajmuje się przede wszystkim Nieńcami pustozierskimi, iżemskimi i ustjacilemskimi. Wchodziło tu sześć następujących rodów: Wa" niuta, \\iolej, Wyuczej, Łokej, Tysyma i .Jawtysyma. Kroniki i żró:Ha pisane wspominają a częstej zmianie koczowisk. Wędrówki miałY jl.'dncl1< pewną planowcść, toteż miejsca koczowisk były powszechnie znane. Nie11cy pustozierscy dzielili się na dwie grupy, nieliczną grupę zwaną "Okołogorodniuju" i "tundrjanuju" składającą się z dużych i silnych rodów samojedzkich, które większą część roku spędzały na koczowiskach nad rzekami Karatajką i Chajpudyrem, zjawiając się raz do roku (w miesiącach grudzień-styczeń) w pustoziersku celem wymiany skór futerkowych na towary przemysłowe oraz opłacenia jasc.ku. Koczewiska rozciągały się na terenie północno-wschodniej części tundry. Niektóre rody Nieńc6w pust'lzierskich w okresie letnim przenosiły się nad wybrzeże morskie zachodniej tundry, lub na sluaje tundry Timińskiej, nie ma natomiast wzmian~k w żadnych dokumentach by przekraczali Ural. Z nastaniem chłodów Nieńcy przenosili swe koczowiska na tereny obfitujące w zwierzęta futerkowe. Większość wędrowała na tereny południowozachodnie, z rzadka południowowschodnie za Uralem. Mniejsze grupy wędrcwały na tereny Małoziemielskiej tundry lub Miezienii a nieraz i dal~j. Trzecim kierunkiem wędrówek Nieńców był obwód Bieriezowskoie. Danych a kierunkach wędrówek Nieńców iżemskich i ustjacilemskic:r, prawie nie ma, jedynie nieliczne wzmianki w źródłach mówią o koczowiskach nad rzeką Pieczarą i Udą· Podstawą bytu i głównym zajęciem Nieńców było myślistwo, przy czym polewali głównie na lisy polarne (niebieskie), popielice, gronostaje i rosomaki. Latem polowano na dzikie jelenie i setkami łowiono ptaki. Nie obcym dla NieilCÓW było i rybołówstwo na rzekach i wybrzeżac~ morskich, Poza myślistwem i rybołówstwem, niemałe znaczenie dla gospodarki Nier,ców miała hodowla jeleni. Stada oswojonych jeleni sięgały liczby 1000 sztuk. 1. 1. Lepiechin klasyfikuje Nieńców w następujący sposób: posiadacz EOC-2000 sztuk uważany jest za bogatego, od 500-700 za średnio zamożnego, od 2C-30 sztuk - małozamożny, zaś posiadacz 10 sztuk oyl biednym. Hodowla jeleni z biegiem czasu nabrała coraz większego znaczenia wypierając stopniowo myślistwo i rybolówstwo z życia Nieńców. Kon- tak.ty ~ ~osj.an~mi, rr:ożliwo.ść n~b~c~a broni palnej oraz sprzętu rybackiego zmleDlły try b zycla l zajęcIa Nlcncow. Z dawnych rzem~ósł utrz\"mała tylko wyprawa skór i wyrób odzieży przeważnie skórzanej. . siG Handel ~ .charakterze wymiennym miał miejsce przede wszystkim : ~osJ~naml J~~ przed XVII w. \"1 XVIII w. stosunki handlowe były tak selsle, ze roz:V0J gospodarki Nieńców stał się uzależniony od Rosji. GłównTy:rr:przedmIOtem wymiany ze ,.trony Rosj8n było wino, tytoń, mąka. N.len.cy sprzed~~~li. prz:~e wsz~stkim ry~y, kawior, puch ptasi, skóry jeleme l futra,. g,OWme ltsle. Głownym csrodkiem handlu byl Pu~toziersk. Kup~y ~osYJSCY starali się dotrzeć w głąb tundry, by móc bezpośrednio n~b~~ac tewary, co znowu godziło w interesy państwowe Rosji i usuw,,!c Nl.encow spod kontroli władz miejscowych. . , Rod~ skł~dałY si~ z kilku rodzin; jedna z nich zajmowała dominujące stanowlsko. l .odpowladala przed państwem za regularną opłatę jasakn, Z~a~zało Slę, z~ r?dy rozpadały się na kilka części, koczujące w różnych mleJsc~ch. Z ~leglem czasu w każdej części rodu wytworzyła się grupn ~asadl1lCz~, ktor.a .pozostawała na tych samych koczowiskach i z czasem s~awała ~lę. zalązklem nowego rodu. Poszczególne części rodu zachowywaly ~Iągłą WlęZ; przechodz~nie z jednej części rodu do drugiej było zjawi'~klem. częsty.m, w duzym stopniu uwarunkowane miejscem koczowisk l. . rodowo sąsladuJących z tymi koczowiskami. Z żadnych dokumentów me w~l1lka, ażeby miał miejsce wypadek przejścia z rodów pustozierskich. kO~ZUJ~cych w tundrze, do rodów iżemskich, koczujących w lasach, ter.\,tonalme odleglych od siebitl. . W XVII.! w'. obserwuje się zjawisko rozkładu ustroju rodowego i przejś~le do zWlązkow terytorialnych, równolegle powstaje proces rozwarstwicma .. Narzędzia gospodarki, jelenie i wyroby przemysłowe były własnośc:ią rodzmy a nie rodu, Szybko posuwający się proces społecznego zróżnicowam~ uwarunkowany był rozwojem stosunków handlew ych, co z kolei sprzYjało wzrostowi zamożności dominującej warstwy Nieitców Prze~l'kame k upcow . w głąb tundry i towarzyszące temu demoralizacja . i pijańs~~o. podstawowej masy Nieńców doprowadziło do jej zubożenia i uzależm~l1l~, od bogatych rodów. Ponadto co biedniejsi Nieńcy popadali w Z3leznosc . od . Ro sJan . "'1 yc h na tych ter~nach. Ażeby spłacić zaciągnięty dłu" cSlao N:en:ec był zmuszony do pracy, do oddawania upolowanej zdObyczy: przewozel1la towarów i szeregu innych świadczeń. ' . W polewie XVIII w. zubożenie ogólne Nieńców było tak wielkie że wlększa . część p us t OZlers . k'ICh Samojedów ' . nie była w stanie prowadzie samodzlelnego gos po d ars t wa, Cl., zas ktorzy . '" utrzymali się przy nich byli oN'b clązel1l tak wielkolml. dl ugaml,.. ze samodzielność . ich była tylko pozer n " .. . bolency, broniąc Slę prze d zupełnym zubozel1lem l zależnością dalszą "d gacz\"• rodakó Vv.. I k'upcow ROSJan, . ' wywalczyli w Moskwie prawo po'wu b, l ,. ; ii :1" r I: i·! ' ii, il I, H ,'I ,I ;1 I",I tli II 1,1 il \ �336 stawania we władzy wojewody, przedstawiciela jakiej takiej pnworząd- ności, S, 1. B l' : bawełn:', bvd'" tru'Jn', " T'aglyC'y, koczują('~' na pó1nocn,":n -toku Kunł" Hodowlq ' .,,~ 'Iq SIt; ,-,mu u zrodel rzek ,Jarkend Chotan i K " Kazachowie zaffiieszkuJ'q~ o"lo'w'nl'e t'j'~reny rrra'11c"'ąc , enJa, o K w oKręgach Il'i'k' T ,,-, Eo ' ~ ~ z azachską SRR l, ... lm, arbagata,Jskim Alt" '-k' , • , na grup~' rodowe i plemienne Z li' " C'J~ lm, Zachowali oni podział jów, N'ajmanó\\' _,'łb'a'no'\'\" "K" cz.me,lszych grup należy wymienić: Kere, ' •• l Vza'o\\" P 'dgłówny'm ZoŚ ich zajęciem J' t l' d' ' rO\I'ct zą koczowniczy tn'\) życi'l . ,:, . -. es - 10 owla koni owiec b 'dł . '," . viIelKleJ ilości wielbłądów T l;' ,,' : ,,' J a rogatego l w niel' . ' ruen.a ~Ie ro'''nle7. mv"j' t rO.l Jest zajęciem ubccznym, "..., s ]:-;\Vern, a uprClW'.l , U k, Etniczny obszal ze Sinkiangcujgurskim sklad i rozmieszczenie Chińskiej ludności Republiki na autonomicznym Ludowej, Wyżynny Sinkiang przedzielony na dwie kotliny Dżungarską i Kaszgarską u podnóża Tien-szanu stanowi 1/6 całego obszaru Chin z 4,87 mil. ludności. Kotlina Kaszgarska odznacza się wyjątkowo suchym klimatem, Ludność skupia się wokół nielicznych oaz, zajmując się rolnictwem, Dżungaria ma klimat łagodniejszy, większą ilość opadów, poprzecinana jest licznymi rzekami, nad którymi rozciągają się łąki. Ludność tego obszaru jest koczcwnicza, zajmuje się głównie hodowlą bydła. Ludność miejska stancwi 150/0 zaludnienia Sinkiangu, Główne miasta Urumczi, Kuldża, Kaszgar, Aksu i Jarkend są dużymi ośrodkami hand10w ymi i przemysłcwymi (wyrób dywanów, wojłoku, przemysł skórzany), W miastach Dżungarii przeważają Chińczycy i Dunganie, w Kaszgarii -Ujgurzy. Zróżnicowany skład etniczny Sinkiangu tłumaczy geograficznym z biegnącą przezeń ongiś "jedwabną się jego położeniem drogą", która łączyła Chiny z Indiami, bliską Azją i Europą· W chwili obecnej na obszarze Sinkiangu osiadłe są następujące ludy: Ujgurzy, Kazachowie, Kirgizi, Uzbecy i Tatarzy należący do grupy narodów tiurkskich; Ojraci i Czacharzy z grupy mongolskiej; Sibo, Solonowie, Daurowie i Mandżurowie z grupy tungusko-mandżurskiej; Chińczycy i Dunganie z grupy chiń£kicj; Tadżycy z grupy irańskiej, Zamie£zkują tu też niE.wielkie grupy Rcsjan, Tybetai1czyków, Kaszmirów, Afganistatlczyków i Cyganów, W niedostępnych górach, na północnych stokach Karakorum zamieszkują nieznane nikomu niewielkie skupiska tzw, Kunżutów. O liczebności brak oficjalnych danych, Dżungaria ma bardziej zróżnicowany skład etniczny w porównaniu z Kaszgarią, Mieszkańcy Sinkiangu są w 90% muzułmanami, obrzędu sunickiego, Ujgurzy są jednym z naj starszych ludów rołniczych Azj i. Mieszkają w oazach Kaszgarii: Czerczen, Kerija, Kargałyk, Jarkend, ;Vlerket, lVlarałk basza i Kucza, W Diungarii zamieszkują oni oazy Turfańską i Hamijs 1' Do 1921 r, pcszczegó1ne grupy Ujgurów nesiły nazwę od miejsca zam~eszkania; jest to jedna z grup ludncści Sirrkiangu o dość wysokiej kulturze, Ujgurzy mówią językiem newougryjskim, przynależącym do grupy wschodnich jęZykÓ'N tiurskich, zbliżonym do języka u2.beckiego, Dzielą się oni na c'w:e grllp~' etnog'faficzne: Dc!onów - zamieszkujących około Marałbas7,a i l\ierketa, w do:inach Tarimu i Jarkendu, oraz Lopt:'kcw osiadłych n:ld jezicrem Lob-ncr, Ujgurzy 2.ajmują się gló\\"nie uprawą kukurydzY, pszenicy. jęczmienia 1 J~ Grupa kirgiska o>iediiJa ' na ł kiangu w <1óraeh T' " SIę" po udmowozachodnich teremlch S' 1len-szan p..mlro- '\łt" , ,. :la rodowoplemienne grupy.' ,aJu, l, KunlunuKirgizi dzielą się ,,;zów, Kutczów Czerl'ko'\," r: 'B I~cza~ow, NaJmanuw, Tenitów, Czonba<1i, , "ugow, vJ'ięl'sz ,. l ' '" mczy tryb żvcia etłó ' ," ," osc p emICn prowadzi koczowwn) m zas Ich zajęciem J'est h d 'zych miastach Kirgizi 20s<al' :1 -, ('l ow1a bydła, \\' więk, • l zasvml owanI prze U' . Ludność mongolska S' k' .". z Jguro\v, , 111 langu dZIeli SIę na Ojr" t' 'C I.as na trzy grupy plemienne: Toretout', , a o':'" l ,.zacharów, Ojraci Sinkiangu sa ludem koczo' b ow, Choszoutow l Eletów, Mongoli .' wmczvm trudniacym -i h d l ' .;zosć Mongołów mówi języki ' .' k' " " s ę o ow ą bydła, Więl:_ , _ em OJrac lm grup" mo " ]- k' ' lch Jest buddyzm, ' ,n,",o s leJ, W:vznaniPTn 1 It ',', b o ,b Tadżycy zamieszk:.lją okręo Taszkurh' " , dopływów. Są oni jak więl'sz~ść ł d' sa.nu, I dollllę rzekI Tiznafu i j..:'j .. " ,,' , u (N,' 1l1klangu równ' , , . caJmu.lącyml srę hodowlą bvdł' N" , ' , lez Koczowmkami. ,. l ' ' a, l lewIelka Ich grupa ,', dł " ' ,o mctwem. Tadżycv c" k' OSIa a trudl1l Się .,1l1 rangu nazywani ró "S ' ,;:rewni Wachańcom S '" ' " , wmez ankolcami, są po, zu.,nancom I Roszancom . dł ,zu część Tadżvków mo'wl' d' l I t 'OSIa ym w Pamirze. Wię~• la e;: em szug . 'k' ' ć domieszką słów tiurskich T d;' ,.' nans lm Jęz:vkc: tadżyckiego Ch' " . a 7.)'c~ s·l muzulmanami , l~C~yey, l Dunganie są głównie mieszkań .. '" -' , 'I kotl1me Dzungar'kie.l' Gł' , '_ ' caml mIast. ~l.(;l.egolme _ ~ , own)'m Ich 7.aJęc'e' , l rzemiosło, '\Vielu zatrudnion h' -t _" l Jest ogrodmctwo, handel Pozostałe ludy J'ak' S'b ~c Je~ w kopalmacn złota i innych, , .' l a sIedza po obu br h l Daurzy w okręgu Czugczaku 'M . d' zegac rzeki IIi, Solonowit' i T t ' , an zurzv w SUJ'duni 'G ' a.arzy w Kuldże i Cz g . k' e l uczeme, Uzbeev , .' u ucza u Ludv tunga" " . ,le rolnictwem pozostałe _ h' dl' , . " r~Ko-mana7.urskie trndnią an em l rzemIOsłem, , • J n: E, K " r a p i e t J a n GO • l eCle ' C'r IloqToi1cznequ ne •..• ,,_(, " A-.cgaqrakan Andes", ' w y d uwntctlva ' }Jerio<1w:,::- ,'~7 ok.azJI" Etnograf' 50-lecia ormiańskiego " maczemu P..eriodvk u "Az.gagrakan Ande"" (w "I " ' .. Iczny przeo'1<1d") E K~ra 't' cl' " ,J\.,:' oJ~ etnografii gruzit'lskie':O ,:' a pIe Jan aje krótki zarys 1'0;:lrmlailskich V w' 'l.g" c .li pocz~ naJąc od prac znanych histonków ,Jednym z PiP;~V~Z"~<hange ak' Bu:anda, Egisza, Eznika Kohpacy i it~ ,., et ~ " nau OWCO\\' ~\rmen" kt' .d v.'o materiału c'tno"rflfi' ,"!l, ory zapoczątkował zbi", .. '" _ (7.nego, b' ł C h a c z Ci t L1 r "~ 'o "-- ',I' .l' a '.vieiki n,' (l. i' I i li I �339 338 .' .' l XIX w. \V jego pracy pt. RaTly ArnŁel~l" :tyjący \\' 11. po .. , " . zwyczajach patriarchalnej WS, . formacje o z,CIU l ~ . n" z.najduJą się cenne l~ . .' ludowe zebrane przez A b o w Ja" ormiaó5kiej, Baśnie l. oPowIad am~ C7QSH również spod jego pióra wyszL, t ZU]ęcw wo l neg , zostały wy d ane P . CLY~to etnograficznym. uczonyormianski praca Kurdowie o charakte.rz.e Z wybitniejszych autoro\\'. . -ianskich, których twórczOść literacko> arm n~leżY wymienić: R a f f i, P e r c z: zawiera materialy etnOgraflczn~, ~ N' leży również podkreślić zaslug: • 1\'1 N a ł b a n d J a n a. a . . k n P r o s z j a n a l lV. . go prac pisanych plę nyr . . d z J' a n a' szereg Je, . dl' .. G a g e r in a S z wan '. d " o Ormianach OSIa y Cd . . . t skarbnicą Wla omOSCI '.. w wyjędrnym JęzykIem Jes t aficzna wiele miejsca zaJmo"'- ala w Turcji. Ponadto tematyka e nobr d dawnictwach periodycznych. '1 'b zestawienia i porównania na· ' . a n uczym pro ę d' .... W roku 1874 S. E r l c J. "dawnictwie Zaga. men"', . l etnografIcznego w v. y l drornadzonego matena u . praca jednak nie zyska a po"'ogólne o zwyczajach l obyczajach Ormwn -m zaml'przeniom ograniczył siC; ., wbrew swv • '. bowiem S. EncJan, . f-' ym opracowaniem okaz al SIę Pularności, . W pelm etnogra lczn . do prawa ZwyczaJowego. '·a • -k;O)' etnografii i tudowyell .. . 1887 r Program o1mt .ns '" .. . wydany w MoskWIe w '. rzez uczonego ormiańskiego L a z CIpraw zwyczajowych, opracowany p r i e w s k i e g o. . ., zrodziły myśl stworzelHC\ . . wydame Programu... 'l t Artykuły w prasIe l . g dnieniom etnografii. Mys Ę •. ego wylączme za a ) kt' czasopisma pOSwIęcon " d Ł a łaj a n (1864.-1931, on' . '. mianski Erwan ze . . _ zrealIzował zbIeracz or. d l 1896 r. pierwszy zeszyt perla 'l ' Ł B a b a J a n a wy a w . ost .., Przy wspo pracy . , . . l ię 2 ostatm numer z «. ukaza o s , dyku "Azgagra kAndes" an .. . Zeszytow ~ . wydany w 1916 r. . d 'ały' etnograficzny i antropolu. tkowo mIało dwa Zl .' ., t Wydawmctwo począ f' 'rypierał zagadl1lema an roo . . o jednak dzial etnogra ICZ11Y"'giczny, stopl1l0W t tni został zlikwidowany. .. polagiczne, a w 1900 r. ten oSf~' Etnograficzne Towarzystwo Wydawal' W 1900 r. powołano w Ty ~le" dawało książki. broszury, mapy itp y cze które poza "Azgagrakan An es. w k' m towarzystwa był E. Lałajan , k Andes" l cz ł on Ie • Redaktorem "Azgagra an. . f" l ym organem Towarzystwa. Od tej chwili periodyk staje SIę o ICJa n. Ormiańskie Towarzystwo' SIę w y stwo przeradza W 1906 r. Towarz .. 'k' tnograficznvch prac naukowydl . .' kt' ore s talo SIę osrod lem ., e Etnograficzne, którvch należy Wymlel1ll' "dało szereg zblorow, z. . Armenii. Towarzystwo Wj . k" Wospurakana"; flnanSQ. W ka ormiańskich rę OplSOW d "Margaritner" l" Y z . h l 'czne zakupywało eksponaty () ., f'czne l arc eo Ogl,.. 1 wało ekspedycje etnogra ~ . cwołało w większych miastac ". , organizowało blbllOtekl oraz p, muzeow, Armenii swoje oddziałY, , o'vku etnodraficznego przy 1901 r nowego peno Mimo zorganizowanego w .' h dnl'ch w Moskwie. "Azgagrakan . t·t· J'ęzvkow \Vse o '. . Łazariewsklm Ins ~ UCIe . . .. . "m \\' 1904 r. na Jege Andes" pozostał nadal wydaWnictwem prZOdUJąC. ' l. J '" lamach bitnego peruni. ukazują się prace C h a c z a t u r <l. S a n j we l j a n a, ucznia wyuczonego rosyjskiego M. M, Kowalewskiego, Kłaczjana i Kacz- Zarówno Ormianskie Towarzystwo Etnograficzne jak i Jego organ ..Az.gagrakan Andes" są do dzis ośrodkiem badań etnograficznych Armenii, współpracującym ściśle z nauką ZSRR. l. Z o ł o t o r i e w s k a j a: Prace 1nslyt.l!ttt Etnografii. AN ZSRR w 1955 r. Rok 1955 był zakończeniem W okresie tym zakończono 5-letniego planu prac naukowych Instytutu. i wydano 12 prac zespołowych: IV tom Trudou: Choriezmskoj ekspiedicji (red. S. P. Tołstow), 1storija Sarykamys;;a i Vzboja (red. S. P. Tołstow), Mapa ludów Indochin (autor S. L Bruk), Russkoie sielo Wiriatino (r('d. P. L Kusznier), Kultura i byt kirgi.2skogo kolchoznogo kriestianstwa. (red. S. M. Abramson), Ocze7 ki sociatisticzeskoj i<./tltury i by ta narodow Dagiestana (red. Ł. 1. Lawrow), Etniczeskaja antropologi.ja Pribaltiki (red. N. N. Czeboksarow), Monografija L L Potiechina Formirowanije nacjonalnoj obszcznosti jużnoafrikanskich Bantu, Monogra[ija W. W. Bunaka Czcriep czelowieka i stadij jego forrnirowanija u iskapaiemych tiudiej i sowri.emiennych ras, Oczerki po istorli russkoj etnografii .• folktorlstiki i antropologii.. (red. W. K. Sokołowa), S. A" Tokariewa Istorija russkoj etnografii (XII do pocz. XX w.), Sbornik muzieja a.'ntropologiji j etnograjiji, t. XVII (red. odpowiedzialny - L. P. Potapow). Ponadto Instytut wydał 12 tomów prac poszczególnych autorów, bądź opracowań zbiorowych, w tym jedno tłumaczenie z języka hiszpańskiego dzieła zakonnika Diego de Landa o Jukatanie w opracowaniu i z komentarzami J. W. Knorozowa. W 1955 r. w terenie pracowało 6 ekspedycji Instytutu. nie licząc mniej-zych wypraw na wybrzeża Morza Ochockiego itp. Ekspedycja Chorezmijska zajmowała się w tym czasie przede wszystkim zagadnieniem historii systemu irygacyjnego i starego łożyska rzeki Amu Darii. Dwie etnograficzne sekcje tej ekspedycji pracowały na ter.enach Turkmenii i Uzbekistanu. Sajano-Ałtajska ekspedycja etnograficzna pracowała na obszarze aut8nomicznej dzielnicy Tuwińskiej i na terenie Buriato-Mongolskiej ASRR. Instytut uczestniczył w pracach kompleksowych ekspedycji Bałtyckiej i Kirgiskiej: w tej ostatniej sekcje etnograficzne właściwie już zakoliczyły ;"Woje prace. W 1955 r. Instytut włączy! się do prac ekspedycji antropologicznej, której zadaniem jest rozwiązanie problemu etnogenezy narodu Rosyjskiego. Instytut Etnografii AN ZSRR zorganizcwał wraz z naukowebadawczym Instytutem Mordowii ekspedycję. która pracowała wśród ludów Mordwy - :\Iokszy, Nad to w 195,) r. Instytut zorganizował ;) kon£,-;;reneji i wziął czynn~' udział \V szeregu konferencji organizowanych przez Jnne inst~·tuty naukowe centralne lub A.k2demie Republik. �:341 340 \liplvw """1',-('111' ' .... • y ,. ...,' ~ IC'h ;.. JOOW rozn'cu]" za' '. . kirskiej. Rudienko po stara'1ne]·' . l": cl .Ję~la l typ go>podarki basz• . 1.. ana JZ1E' materialaw hi"to' h . JogJcznych ustala o';'J'''ta-sz'' t b" -,. ,r, yczoyc l archeoypy .aszklrs' d ' . . ' IH,ctwa itd. Różnorodnosć i bogact\., " ,dKl~J, ZleZ}, ozdob, budowej • o .orm a zlezy o ba-zkirsk' .. , ectwem b8gactwCl kultur." ludowei .. .. ,~ .. lej Jest swiadzieli Hudienko na dwie O'n .. d " BaszkJrow. Blldowmctwo baszkirskie . '" IP:-. omostwa stałe i nr . ,, Ich formy są wyn;kiem r()'Z'11"~h k' - zenosne, Roznorodne warun ow ge ~." , i,Jaow sąsiadujących. ag, aJ.1Czr.~ch oraz wpływów RUb]a.• poz~.ty\Vnie również moż"a u;;'2nić pracę :\Iuzeum .-\ntropol.:;gii i Etn0grafii, czego dowodzą liezoy zwiedzających, ilość c\dzie!onych ko;:;ulta-::ji i pomocy naukowych oraz szereg Wyst8.W zorganizowanych w tym czasie. Mimo dużych osiągnięć naukowych. poóotępu prac i wzrostu kadry pr"cowników nauki, Zołotoriewskaja podkreśla brak prac z ;:akresu etnografii krajów demokracji ludowt~j i dalekiej Azji. Nadal istnieją luki w badaniach współczesnego b~'tu ludó\v ZSRR. Powoli i niedostatecznie rozwijaj,l, się pr3ce nad przeżytkami religijnymi i metodami \\,;31ki Z nimi. poważnym niedostatkiem \v pracach naukowych Instytutu jest prawi" z.upelny brak dyskusji, wprawuzie Zołotoriewskaja wymienia szer~g pr8t" dyskusyjnych. uważa jednak, ŻE' nie zmienia to ogólne!'(o stanu rze<;zy. S. 1. R u d i e n k o _ kir ski Oddział AN ZSRR BaszkirzY,zar'!js Instytut Ba,;z- historyc;,no-etnograficZnl!. historii. językGW i literatury. ;\1-1.. 1955. Recenzja R G, K u z i e j e w a. Recenzowana praca jest wzn8wionym wydaniem drugiej części manu ~ grafii pt, Baszkirzy, opublikowanej w 1925 r. Autor jednakże staranni" opracował materiały, nagromadzone w okresie od 1925-1955 r. i uzupełnił nowe wydanie, obalając niejednokrotnie swoje twierdzenia sprzed trzydziestu laty, W rezultacie objętość książki zn3cznie się powiE:kszyła. Treścią jej jest szczegółowy opis gospodarki, kultury materialnej, 7.vt:id rodzinnego i sztuki ludowej Baszkirów z przełomu XX w. Praca składa się z piętnastu rozdziałów i zakończenia. Rozdział II je:;t krótkim zarysem historii starożytnej Baszkirów okres najmniej zbadany na skutek skąpych materiałów archeologicznych. Mimo to jest to rozdział ważny dla dalszych opracowarl etnogenezy Baszkirów. W trzecim rozdziale poruszone są zagadnienia rodowo plemiennego składu i zagad·· nienia własności ziemskiej od chwili przyłączenia Baszkirii do Rosji, R. G. K u z i e j e w zarzuca autorowi niedostateczne opracowanie chronologiczne materiału do rozdziałów drugiego i trzeciego. Za mało uwagi poświęcono historii okresu XVI-XIX w. - jest to okres kształtowania się wielu ełementów materialnej i duchowej kultury Baszkirów. Ważnyrn :zdarzeniem dla historii Baszkirii jest osiedlanie siE: na Przyuralu: Rosjan. Tatarów, Maryjców i CzuwaszóW. Rozdzialy IV do VI są poświęcone zajęciom Baszkirów, terytoriaJn~'m różnicom gospodarki rolnej oraz narzędziom pracy. Najbardziej bog ••te w materialy faktograficzne są rozdziały od VIi-Xl zawierające opis kultury Baszkirów, Baszkiria jest położona pomiędzy trzema strefami etnokulturowymi: od południa sąsiaduje z ludami tiurknjęzycznymi Srodkowej Azji i Kazachstanu. Głównym ich zajęciem był<:l koczownicza hodo"vla bydła; od północy graniczyli oni z Ugrofińskimi ludami zajmującymi się myślistwem w tajgach i lasach, od zachodu ,;ą5iadowali L ludami POWOłŻcł !Hl terenach bezpośrednio sąsiadującymi ? Centr~'ł1ną j , ' >. ' .' cO.. • • •• .. , •• ' Rozdział XII'. noświęc on~ .' Jes t' zynu. rodzin v . . 't 'iLety, Rudienko pominął zagadn" , , •. I SWlę om ..Ieme wle]kleJ rodziny 7. KOJel me wYJ'as'nl'a zagad' l1lenl;1 . egzogami' u. .. ., ... mierzchłych czasach. l, prze~trzeganeJ J ., • . IJdowym, NieB' k' . aSZ. Irow ' co surowo w za- W rozdziale XIII pt, "Sztuka i folklor" 'b d' . , dnaJiz" ornamentu baszkirs'!'I'ego, . naj ar zieJ ,mteresująca Jest , Rudlenko dzieli d b t na trzy grupy: 1. aplikacja jako 'eden z o mc wo baszkirskie właściwa dla okre"u koezo\:'n' J z nastarszvch rodzai zdobnictwa •. , 'v IczeO'o ? haft I k' ' ludów ugrYJ'skich 3 haf,t t bO'~' p as 1, charakterystyczny dla • ' ,. na am urku ] b l" • rów Kazańskich. u ancuszklem przyjęty od Tata- Rozdział XIV poswlęcon ", . \" Jest przeżytko " ., lslamem. Chociaż Islam sta'ł .,' , . , m re.lgIJnym z okresu przed . . ~Ię wyznamem pan . dawno, przeżytki religijne okre . ugcym \V Baszkirii dość Hozdział XV ';, ' • su popr~edzaJącego go przetrwały do XX w. mow.ący o etnogenezie Baszki" . l1<1wrotem do materialów .. t row Jest w duzym stopniu ~tępujacv schema' et g zawar ych w rozdziale II. Rudienko ustala na.. ,." ,no enezy Baszkirów" t ' lecia p. n, e. na terytorium Baszk'" ' ,na począ ku pIerwszego tysiąc, k" ' HU, zamieszkałe prze l' . zYJs Ie, zaczęły przenikać ze wschodu : .. z p emlOna ind onep. n. e, stały się one głó k, plemiOna mongoloidalne; w VII w J .' wną omponentą formo ama' , udności Baszkirii i Przykamia, \V VII w' :rv ~Ię typu fizycznego terytorium Baszkirii miała'] .. częśc plemIOn na dzisiejszym t c wSPO nv wedlu g wsz lk' '.\Va, język baszkirski. .' '. .. .. e lego prawdopodobieńKuziejew poddaje W" t r .. . padki okresów pÓŹniejSZ~~ p J~:-VkoSC .twlkIerdzeni~ Rudienki. że burzliwe wyn'c J , a wie a węd rowka ., l zego w etnogenezie Baszk' . " . naroaow, nie zmienił,· w . Irow p07.0stmv13]ąc ją w f ' . PI~rwszych wiekach naszC'j er~'. . (lrmle ukształtowan~j ;\;hmo szereo' t J' .. . rozdział XV zabUo wą 'b P~]IW05el , ; . co d o: t !1ogenezy Baszkirów, Kuzieje',\" K-", . . aj a, c zle.! JI1teresuJącą część prac'· Rud' ., :-:;laZf,\:;;"1 J£><.:;4 ':1 t . lentu. • • • L ze,opa rzona \\' .1 map i bogato l']us·t rowana. mva~"'- c•• ~ et m y, z e Wet l'zoccyŁ felCe ll1stytutu historii, archeolo ... OKCIJ(~. PO!Hclnw~efJo Tadżykinanu. SHR, t. XXVIII, Stal;l1~bad I etno~rafll Akademu Nauk Tadżyckiej Pr<ln., . et . o, R eeenzJC JCI. R. \V i 11n i k o w a. . p. B. Ch " K' K ~-;!' <\ ~ 19_;U ~. ~ z (. \\" ej opartCi t,', , . np: mctteriał'~c·'-. '"' 1: e t !1Qgraficznych z te- �343 l'UIU zamieszkiwania Lckajcó\',' le,t c'~r.l1ym wkładem do historii i ell")- genezy Uzbeków. . . . . '.' .; '. r W pierwszym rozdziale znajduje Się hlstor.la o~ledlall1a Się. Łok~J~O A, i ich rod()woplemienny sklad: ilustrowana tablicami I 2 mapa.mI. Zdanie:!. Winnikowa najcenniejszy jest w tym rozdziale podzial ŁokaJcow .zgodUl'" z warunkami ekonomiczno-geo~raficznymi na dwie grupy: Glssar~k(l ; Kuliabską, każdą z grup dzieli Karamyszewa na rody, któr~ z kolei dZlela się na mniejsze podgrupy. Rzetelny wysiJe.k Karam~'szeweJ ~la l:p~r~ą~~ kowania genealegicznej struktury ŁokaJcow bylby w pe1m oSląomęt:: <fdvbv nie pewne niejasności w pojęciu .,ród", i zbytnia <;chematycznosc " . . map. . k' 'k' . t 'ozdzh' .Jednvm z najlepszych rozdzialów recenzowanej 'Sląz l jes l ,', lI-gi, p~święcOny zagadnieniu pochodzenia Łokajców. Karam~szewa ~r~('ciwstawia dwom dotychczas znanym hipotezom o pochodzenlu f"okaJcow hipotezę własną. Zdaniem autorki Łokajcy są spadkobiercami wielowiekowego procesu, który mial miejsce na długo przed .XVI \~. . . Podstawowy i naj:)bszerniejszy rozdział pracy Jest pOswlęcony hodowlI głównemu zajęciu gospodarki Łokajców de Rewolucji. Szc~€gólnie starannie jest opracowana hodowla koni. Jednakże i w tym rozdZiale wp.rowad.~'l autorka pewne sprzeczności, stwierdzając, że Łokajcy byli zmuszem przeJ~'" do uprawy roli w poJowie XIX w. choć w latach 70-tych te~o st~leCICł rolnictwo zajmowało niepośledni'~ miejsce w ich gospodarce, zas w plerwszvch latach XX w. stało się ono powszechnym tak dalece, że zboże w~w~żo~o na zbyt. Równocześnie w źródłach znajdują się wzmia.nki o ,,:,ymlame zboża na owce i owczą wełnę. Podważa to poważnie tWlerdzeme KarGlmvszewej .o dominowaniu w gospodarce Łokajców hodowli bydła. ' • Krótk'i rozdział o stosunkach społecznych mówi o organizacji administmcyjnej Łokajców, o specyfice patriarcha:no-fe~dalnyCh st.as~n~ów, poda,tkach wzajemnej pomocy plemion, o udZiale bledoty łokaJskleJ ·W POWSLIniach chłopskich i buntach wstrząsających dzielnicami: Baldżuańską. KuJiabską, Gissarską. W ostatnim rozdziale znajdują się opis~' domostw i narzędzi gospodarczych, strawy i odzieży. W;,mlkow "vvyraża zdziwienie, i.e. autorka bez powodu przeprowadz3 an:?lizę porównav'!czą kultury ŁokaJcow z kult!.:! n Kazachów, pomijając kulturę plemion sąsiadujących i narodo\\' poludmo\Vego Tadży·kistanu. Wśród wielu uwag ln-ytycznych ',Vinnikowa. jednym z poważniejszych zarzutów recenzji jest pominięcie bog,3,tegG materiału zabranego prZ€'z etnografów Tadży-ldsta:1'1 do badal'! składu emiczego dzielnic~' Kuliabskiej. S. H' P. T O! s t o \v: pe rs-pcl: t lIll' li O:S~(~f?l1l!::"ia ro' '(O() ;,. et lIografii ZSRR. Spr8'.'''~)'ZC:2:~ic S. P. Tołs l .... ,.\'. ,I 6t,~.lmuje O(\:1.·I2.~ 19.;1 - :0:'.: r.: po- I I ~ '··.dęcone jest ono głównie osiągnięciom naukowym In:Stytutu Etnografii '\N ZSRR. Jednym z głównych problemów badar) naukowych stał się byt kultura chlopów kolchozcwych ZSRR. W ramach tego problemu opubli'-:0wano szereg prac, monografii i artykułó,,v oraz 20 dysertacji. Drugim z kolei ważnym problemem jest byt i kultura robotr.ików j">:'oblem ten niestety nie jest należycie dotychczas potraktowany, a prace ;aukcwe opublikowane w tym zakresie świadczą () tym, że autorzy szu.,<"ją dróg i metod y badai1 tego zlożonego i specyficznego zagadnieniR. Zagadnieniem ksztaltowania się narodów ZSRR, które do okresu 'Wielkiej Rewolucji Październikowej nie przeszly etapu spoleczeństwa burżuazyjnego, zajmują się ekspedycje: Sajano-Ałtajska i Dagestańska, J<'5t to preblem ogromnie skomplikowany; palącym zagadnieniem etno .. grafii narodów Dalekiej Północy, zajęla się specjalnCl. sekcja badań Dalekiej Północy. Sekcja ta podjęla badania nad zagadnieniami budownictwa so,~jalistycznego Północy oraz nad rekonstrukcją g03podarki i bytu małych ~larodów, nad rozwojem ich kultury, organizacją społeczną itd. W 195:1 r. .lkazały się pierwsze prace poświęcone tym zagadnieniom. Pracownicy Instytutu i ogół etnografów bierze poza tym żywy udział ','Ii opracowaniach głównych problemów historycznych, jak np. zagadnienia LIstroju patriarchalno-feudalnego narodów Azji Środkowej, Kaukazu, Sy:)I?rii i Wschodu. Również w pracach nad historią rolnictwa, szczególnie nad systemami irygacyjnymi, oraz nad historią rzemiósł, udział etnografów .i,,~t bardzo aktywny. Stało się już .zwyczajem wlączanie etnografów do ;:>rac porównawczych nad historią poszczególnych narodów Związkll Radzieckiego. Szeroko rozwinięte są prace Instytutu nad narodami kolonialnymi ; półkolonialnymi oraz ich konsolid2.cji w warunk8.ch wspólczesnych. 1".-1~omiast niedostatecznie rozwinięto prace nad nar::ldami krajów Europ~' i.\meryki. Jednym z najgłówniejszych problemów naukowych Instytutu jest oprd.()wanie i wydanie wielotomowej serii "Narody świata". W 1954 r. ukanl "ię tom "Narody Afryki". w 1956 r. miały ukazać się tomy, Narodv Austr;)-,ii i Oceanii" oraz "Narody Syberii", do druku został ()dda~y to~ ..Narad" Bliskiej Azji", w przygotowaniu do druku znajduje się tom .,Narody Kau'kazu-'. Na warsztacie są tomy "Narody Środkowej Azji" i ,.Narody Euro;>E'jskiej części ZSRR". Koniecznością staje się zaangażowanie do współprac" "!!1ografów chińskich. koreańskich i wietnamskich przy opracowywan~.: t0mu ..Narody Wschodniej Azji" oraz etnografów krajó,\' demokracji lu· d0wej przy tomie ..Narody Europ~·". Wraz z przygotowaniem serii ..N;",xly Świata" powstało zagadnien:c' ~:ap etnicznych poszczególnych kr:,;ów i kontynentów. W druku znajdu.1ri 'It;' m"p" etl~ogrctfiC'zr:e Indostanu. Bliskiej Azji. Indonezji. Finlandii. �345 Indochin itd. :\lap\· •... tJlicznv wstaną w~·dant' jako at1a, w ;-,lmach serii ..~8rod~· Swiata··. Plan prac Instytutu przewiduje wydanie serii historycZ:lo-dnograficz!l\"ch monografii narodc)\\l ś\\liata i narodów ZSRR. Plan ten częściow; z~~tał ",:ykonany rJrzez opublikowanie szeregu monografii poświe;conyci~ :18rodom ZSRR. W opracowaniu znajdują się monografie narodów Ameryki \V najbliższym pięcioleciu Instytut powinien zająć .;ię poważniej Z8"Gldnieniami duchowej kultury narodów ZSRR, mocno dotychczas zani::~banvmi. Zaważylo na tym również oddzielenie folklorystyki od etnografii Zdan'iem Tolstowa folklorystyka jest organicznie związana 7. etnografia. jak i zagadnienia muzyki ludowej, które w tej chwili p07.ost,~ly i:Jez kit·rowniczego ośrodk" naukowego, Szerokie, choć nadal nif:dC'stateczne i bezplanowe s;~ prace Instytut\. nad sz.tuką ludową. Przed etnografami odkrywa się nowa perspektywC1 współpracy ze spółdzielniami przcmysłowymi. Praktyczne znaczenie mają również badania nad religijnymi zabobonami i przeżytkami przeszłości. Prace w tym zakresie ledwo rozpoczęto. W przy· gotowaniu jest szereg wydawnictw, które tę luke; częściowo uzupełni:) W najbliższym czasie ma się ukazać praca T. A. T r o f i m o we j Paleoantropologia Slowian; w opracowaniu znajduje się Rosyjski Atlas Etnograficzny. Ponadto ma rozpocząć prace rosyjska ekspedycja antropologiczna pod kierunkiem. W. W. Bunaka, nie mniej do syntezy tego probl('mu dalek.). Jest nadzieja, że szereg ekspedycji kompleksowych organizowanych przC'z centralne instytucje naukowe i Akademie poszczególnych republik ODprowadzi do opracowań syntetycznych. Niemałe znaczenie dla zagadnieil etnogenezy ma oczekiwane z niecierpliwością wydawnictwo atlasów historyczno-etnograficznych. Poza przygotowanymi do druku atlasami Syberii. Rosji i Srodkowej Azji, w najbliższym pięcioleciu znajdą się atlasy: Kall-' kazu i krajów Nadbałtyckich. Konieczne jest również podjęcie prac naci atlasami Białorusi i Ukrainy. Zdaniem Tołstowa na zahamowanie prac!lad etnogenezą narodów słowiallskich zaciążył kult jednostki, który -'ilwisł cieniem nad rozwojem nauk humanistycznych wogóle. Przestawieni(' się radzieckich etnografów na badania współczesności nie powinny przekreślać badań !lad historią i bytem społeczeńsw pierwotnych. Wprawdzie ukazało się szereg prac w tym zakresie. jednakże niedostateczne jest zai:lteresowanie zagadnieniami teoret~'cznymi p!"ehistorii. Zadawalające są. zdaniem Tołstowa, osiągnięcia naukowe \\" opracow:lniach Kirgizji, krajó\\' Nadbałtyckich, GruzJi i Południowej S,,·berii. :eJ8 podkreślenie zasługuje pracownia rekonstrukcji antropologicznych M. ,':1. Gierasimowa. Nabmiast niewybaczalnym brakiem w zakresie antropologii je~'t prawie pełne zawieszenie opracowań i pomiarów POszczególnych grup ludności da!1ego tere:~u. jak również badań morfoiogiczn:'ch, jako nnwej prac k;"('l1uwycl1 i ldboratoryjnyc.b. PraCE: antropoiogiczne wyma;tają zaangażC\vania specjalistów szeregu dyscyplin naukowych . W okresie pięciolecia 1951-1955 nie została zrealizowana w żadnym <IOP.niu uchwala podjęta na zjeździe 19.51 r. o konieczności współpracy "raJozn8\\"có\v z etnografami. jak również nic nie zdziałano v, kierunku «lrg<'ll1izcwaI1ia muzeum etnograficznego w Moskwie. ?'Jic- zn,~lazła również realnego wyrazu uchwała zjazdu z 19,51 r. o ko:1it:czności w:--kho1dów z z2kresu etnografii w wyższych ~zkołC1ch Związku !~;łdzieckiego. ;n~Lociy P L K usznier ,n!wspólczesnej rodzinie \Knyszew) O pe1.l:nych procesach, ,nclwdzących kołchozowej. Rodzina, jako komórka organizacji społecznej, była zawsze przedmiotem zainteresowań naukowców, Problem równouprawnienia kobiety wiej~kiej. jest prcblemem niezmiernie ważnym. Badania naukowe tego problemu mają duźe znaczenie dla przyszłości rodziny radzieckiej. Dla okresu po Wielkiej Rewolucji Październikowej i pierwszych lat władzy radzieckiej forma rodziny dła poszczególnych narodów obszaru ZSRR była różnorodna. U Czukczów zachowały się obok monogamii pewne przeżytki małżeństwa grupowego. Monogamiczne małżeństwo koriackie obowiązywał 'ladal lewirat. Jakuci przy monogamicznym małżeńshvie zachowali patriarchalną władzę głowy domu oraz lewirat i sororat. Narody Srodkowej Azji zachowały wielką, niepodzielną rodzinę, monogamiczną wśród biedoty i wielożeństwo wśród bogaczy. Wśród Ormian, Gruzinów, Osetyjczyków i narodów Powołża egzystowały obok siebie rodziny wielkie i małe. Małe rodziny samodzielne były charakterystyczne dla Rosjan. chociaż i tu zdarzaly się wielkie rodziny patriarchalne. Dla krajów Nadbałtyckich ch:łrakterystyczna była samodzielna mała rodzina. Ustrój socjalistyczny i jego prawodawstwo przekreśliły na zawsze dawnE' formy rodziny patriarchalnej, w związku z tym obraz jej zaczął się ujednolicac .. JednakŻe problem wyzwolenia się kobiety spod wiekowego jarzma niE' mógł być roz.wiązany drogą prawnych ustaw. Kobieta, pozostawała nadal w ramach !"odziny podporządkowana ojcu, mężowi, bratu i świekrze. wielokrotnie nie znała nawet ustaw prawnych zabezpieczających jej mo~ lIiwości nauki i zarobkowania. Wpływ ustroju kołchozowego na formę l strukturę chłopskiej rodziny oraz na jej wewnętrzny stosunek pomiędzy l'złonkami rodziny jest głównym przedmiotem badań współczesnego bytu chłopstwa kołchozowego. Rodzina chłopska jest jedynym i stałym żródłem >Iły roboczej dla uspołecznionej gospodarki kołchozowej. W zależności od te~o. jak rodzina wychowa swych członków, uzależniony jest tok i dyscyplIna pracy \V kołchozie. .. Stały dopływ ludności wiejskiej do miast i przypływ specjalistów i inteJIgencji miejskiej do wsi, powinien zdawałoby się zatrzee różnicE' między �346 wsią i miastem. Nie jest tak jednak; wie s zachowuje nadal ,;"voje specyficzne cechy. Zbadanie przyczyn takiego stanu rzeczy ma sWOJe bardzo istotne znaczenie dla ekonomiki socjalistycznej i podwyższenia poziomu życia. . ł . Wprawdzie W ciągu ostatnich kilku lat in~tYtucje. nauko\~'ć' nJZWln~ Y dość szeroko swoje prace nad problemem rodzmy wspołczesneJ .. niC' w t) l:n . . d k J'ak tPgo wymagaja potrzebY ogólnokrajowe. Ukaza. ło SIt; s t Opl1lU Je na , . . • . r . kilka artykułćw, broszur, prac kandydackich i doktorsklc~. Nie ustalo:lo . k . t d badań ani instytucji koordynUJącej opracowClm<,. Jedna am me o y , . '. .. · 1951 r na zJ'eździe Instytutu etnografii im. Mlkłucho MakłaJd OOlero w . . , . D up~rządkowano nieco ten stan rzeczy. i opracowan~ progra~ bad~l.l. te~ re,.,owvch któremu oodporządkowali Się etnografOWIe rosYJsC). ukralOsc~, bi~łor~sc;, litewscy 'i ormiańscy. Według swoich własnych metod p~acuJ.ą etnografowie uzbeccy, estoilscy i gruzińscy, a Łotysze I KazachOWie ill',' podjęli wogóle badań nad tym problemem. .'. ' Oceniając dotychczasowe prace nad problemami ~odzmy w.spo!czesne.l: Kusznier stwierdza, że w pOszczególnych opracowamach. d~mll1uJe Jedn', z zagadnień problemu, we wszystkich zaś stwi.erdza ~Ię Jakoby proc~~ kształtowania się rodziny współczesnej był zakonczony I tw~rzy ona, dz~o formę "jednolitej radzieckiej rodziny socjali~t~~znej", .Takle olneslellle nazywa Kusznier "lakierowaniem rzeczywistoscl , gorzej. - .bo tego rodzaju prace wprowadzają w błąd zarówno czynniki partYJne, Jak rządowe. które mogą podjąć na tej podstawie błędne decyzje natury gospodarcwoolitycznej. , Etnografowie, którzy podjęli prace w myśl progr<l.mu Instyt~t~ Etnografii dokonali olbrzymiego zadania. Pozbawieni o~i:jalnyc~ SPIS~\V łu~ności, musieli sami w terenie sporządzić spisy ludnoscI, ba~ac skład. ~OdZ~ll. stosunki rodzinne, przyrost ludności, wykształcenie, zaw?d .. kwa~tflkaCJe. miejsce pracy itd. Brak opublikowanych statystyk jest WIelkIm medostatkiem prac naukowych. Tym bardziej, że spis dokonany .przez. nauko~~a obejmuje zawsze nieduży teren i jest jednorazowy. a WIęC nie obrazu.l<' orzemian dłuższeg0 oluesu czasu. . W wyniku badań etnografów związanych z programem In$t~'tutu EtI,lU"rafii można już dziś wyciągnąć pewne wnioski uogólniające z terenow: ;dzie byly przepro\vadzone badania. Srednia liczebnoś~ .rodzin~· :vyn?SI od 4 _ 6 osób, przevlażają rodziny z dwojgiem lub trojgIem dZleCl. Nle.,tetv brak materiałów porównawczych nie pozwal2 na stwierdzenie, c~y ,~rednia liczebność rodziny zdradza tendencje zwiększania się. CZ~· zmnieJ<zania się. Bardziej ściśle można określić zagadnienie form~' rodziny. która, .za w\'jatkiem kilku dzielnic ZSRR, jest rodziną. składającą si~ z :2 rzadZiej ? ~okoleń. Wielką rodzin~ należ~' uważać za formę minionC'. Sc1dząc w.e~ ciług H'branych materiałów proce,- rozpadania ,i~ wielkiej '(dzin\' mI", '3 "j',iejsce w pierwszych latach władzy radzieckiej. \I' momencie przydziału !iemi, wskutek tego ('zę;~ć członków wielkiej rodziny co rychlej oddzielab ·ię by uzyskać odrębny przydzia!. Po raz drugi nastąpił rozpad wielkie') ~(Idziny przy organizacji kołchozow. spowodowan:, zaś był pragnieniem ,trzymania jak najwięcej ziemi przyzagrodowej. Rozpad początkowo or). ćMny stal się z biegiem czasu fakt~'cznym w obawie utrat~· działki pr;'\,, .igrodowej. :\lJimo szybkiego procesu rozpadania się wielkich rodzin, istnieją O!h ·."dal w Armenii, Tadżykistanie i Uzbekistanie. Nieznana jest ich 1iczbd :'ozprzestrzenienie, brak bowiem danych statystycznych Kusznier cytuje ustęp z pracy M. A. B i k ż a n o w e j Pneszlość l wSj.;ół·:?esno.~ć ludności Ajkyranu, o głównych przyczynach rozpadu wielkiej 1'0dzinY:.,Przyczynami, powodującymi rozpad wielkiej rodziny, ,ą prz'c'rwanie w niej pewnych cech patriarchatu. nie zgodnych z ustrojem .\: kołchozie - co jest jednym z bodźców podwyż;zenia wydajności pra::y _. i zasada równomiernego ich podziału w niepodzielnych rodzinach: "iewygody wynikające z wspólnego życia kilku par małżeńskich; oraz protest przeciw ograniczaniu osobistej swobody przez autorytet starszych" Inni autorzy zgadzają się z twierdzeniem Bikżanowej. Stanowisko etnog'rafów Armenii jest odmienne; ~twierdzają oni na swym terenie nawrót '.1(1 wielkiej rodziny. Zagadnienie wymaga badań uzupełniających. Podobny napoz<lr, w gruncie rzeczy zupełnie odmienny proces podziab ~od7.in)' zachodzi nieustannie również w małyl:h rodzinach. Mała samodzieln,. rodzina kołchozowa dzieli się w chwili ożenku drugiego syna: w tym w ypadku oddziela ~:ię starszy. żonaty syn. We wszystkich kołchozach, nie!.<ileżnie od narodowości do której przynależą, problem powstawania nowej komórki rodzinnej w jego obrębie nie przedstawia trudności ekonom:c-znych, ani mieszkaniowych. Jeżeli rodzina lub kołchoz nie może chwilowo wybudcwać dla nowożeńców osobnego domu, rodzice wydzielają mu częśl' 'V.'ego. urządzając jako zupełnie odrębne mieszkanie. Dążeniem rodziny. przy wydatnej pomocy kołchozu, jest jednak wybudowanie w ciągu d\vóch "ajbliższych la t osobnego domu. · Zdarza się. że wszyscy synowie żonaci oddziełajq się pozostawiając dom · dobytek rodzicom na wyposażenie córek. Na terenach zniszczonych przez f)kupację hitlerowską, gdzie zginęli prawie wszyscy mężczyźni, córki częst.~\ ':,o"'Jmują gospodarstwo po rodzicach. W zasadzie jednak na gospodarce ~ozostają synowie: u Rosjan - mlodszy syn. u Litwinów - naj starszy Z" dawnych czasów u Litwinów i Łotyszów syn. który pozostawał !~a go-pod arce zawiera l z rodzicami umowę na piśmie. zabezpieczająca im k,)~zystanie z domu i określone warunkami utrz\'mania. . · :\Timo upadku wielkitj rodziny patriarChainej pe\\'n,' iej cech\' prze',~~~alY d'J dziś i niC' należy o tym zapominać. Głowa kolch'ozowej ;'agrod\' . " !1'C''2.''n1 inn.'-m jak !10\\'ć! :1C1Z\"ą ds.\\"nej .~lc·N.\· rocLd!!~; i !'l?prt'?:entui~: �349 348 intt::rbY rodzinnu-pral;0\\ni<:zl' kolchozuwd zogrody przed władzami admi· nistracyjnymi; funkcję tę pełni zazwycz;:1j jdno z rodziców. na którego imię jest zapisany dom i gospodarka. Zasadniczo zmieniła się pczycja .;yno\\·ych i zięciów, którz~' zostal: wlączeni w skład rodziny. Pracując \v kołchozie i będąc \v zasadzie m:>,terialnie nie zależnymi od teściów, są pełnoprawnymi c:donkami rodziny :vIylny jest również sąd. że rozwody na wsi są zjawbldem bardzo rzadkim. Częstym zjawiskiem na wsi są śluby kościelne. Wiełu chłopów żyj •. w separacji, samotnie lub w związkach nlcrejcstrowanych. gdyż rozwody i separacje nic są przeprowadzane sądownie. W pierwszych latach władzy radzieckiej wiele kobiet Tadżykistanu, wydanych swego czasu za mąż pod na<.:iskicm rodziców łub opiekunów, porzuciło ~wych n1qŻów. W zmienionych dziś warunkach i przy równouprawnieniu kobiet zjawisko porzucania mężów przez żony stalo się rzadszym. Zdaniem Kuszniera wpłynęły też na to ustawy o małżeństwie i rodzinie z 1945 r. utrudniające proces rozwodu. nadto uprawnienie kołchozu do interweniowania w sprawach .sporów małżeJi.skich. zawsze w kierunku utrzymania ma!żeJistwa, jest związane z tradycjami kiszłaku. We wsiach rosyjskich i ukraińskich, gdzie kobiety korzystały z dośĆ' du7.ej swobody. rozwody stały się szczególnie częstym zjawiskiem po dru~iej wojnie światowej. Wielka liczba młodych wdów z własnym domem i gospodarką ułatwiała sytuację mężczyznom, którzy niE' potrzebowali kłopotać się o dom lub żądać podziału gospodarki z poprzednią rodziną Na przeszkodzie zalegalizowania wielu związków nierejestrowanych ,;toi prawo z 1945 r. W życiu rodziny kołchozowej przetrwało wiele przeżytkówocharaK terze religijnym, szczególnie wśród rodzin muzułmańskich, gdzie sytuacja k.obiety była niezwykle ciężka. Wśród wielu różnych przeżytków religijnych należy wymienić obrzęd obrzezania wśród Muzułmanów, przestrzeganie ,;wiąt kościelnych we wsiach ros~'jskich i ukraińskich, to samo wśród Litwinów i to tak dalece, że zatrzymują palące wprost roboty w polu. Obrzędy poświęcone pamięci zmarłych wśród ludności Kaukazu doprowadza.ia niektóre rodziny do ruiny materialnej i wyniszczenia bydła ciarnowego. Kusznier z żalem podkreśla, że etnografowie marginesowo traktują l.jawisko łamania wszelkiego prawodawstwa pod wplywem przeżytkó\\' religijn~·ch. zajmują się natomiast głównie poszukiwaniem reliktów. Etnografowie zajmujący się badaniami współczesnego życia kołchozowego stwierdzają wzrastający poziom kultury wsi kołchozowej oraz "vzrost warstwy inteligenckiej pochodzącej ze wsi. Jednakże do niedawna młodzież po studiach średnich lub wyższych nie wracała na wieś i osiedlała się przeważnie w d\)ż~'ch ośrodkach miejskich. Sytuacja od niedawna zmieniła się. Zapotrzebowanie na specjalistów, zabezpieczenie kulturałnych \\'anmkó\\, życia na wsi zachęca do powrotu po studiach do domu rodzinnego \vsi. er) Z kolei :'odzin~' i kolchozu. zape\\'niH ::-:zybsze podniesieniE' T. A. Żd8.nko. IV. J. Krupia:1;;kaja, O or9ani:acji 'j mctodolo9ii terenowych kult~lrali1ogo po:domJJ L. W. Tierientje\\'d: badalt etncgraficznych. Zespół autorski daje na wstępie krótki przegląd prac eksp;:dycji etno~raficznych i kompleksowych, następnie zaś oma\via formy ich oracv wY3uwając na pie!'\\isze miejsce ekspedycje kompleksowe. jak'o najp~łnie;~ ,zą formę badań terenowych. Formy pracy ekspedycji dzielą autorzy na trzy grupy: 1. obozy wędrowne z dobrze przygotowaną marszrutą na podstawie: uprzednio przestudiowanej literatury i wszelkich innych dostępnych m2.:eriałów, 2. tzw. terenowe badania tematyczne, konieczno \V wypadkach oprac,)wania jednego z zagadnień kultury lub bytu danego narodu, . 3. prace w ośrodkach zorganizowanych w terenie 'Jadań, szczególn!l' pozyteczne dla prac naukowych nad współczesności,!. co wymaga długich l powtarzających się pobytów w mieście. osiedlu lub wsi, która iest przedmiotem badań. . .U.zasadniając celowość tych metod pracy, autorzy cytują szereg osiągmęc uzyskanych przez etnografów radzieckich. W ostanich latach jako materiał uzupełniający prace terenowe, wprowadza się ankiety or~z ko-optuje się korespondentów i przeprowadza się wywiady z mieszkallcami badanego terenu. . ,Szczeg,ólną wagę pn:ykładają autorzy do materiałów ankietowycn, ;{tor~ pracz wymownych cyfr, pozwalają na wykrycie wiełu zjawisk. An.klety szczeg?lnie są pożyteczne przy badaniach życia współczesneg,l WSI kołchozoweJ. . .Jako niedociągnięcia programu prac terenowych autorzy wymieniaj,!: or~k ankiet i planu pracy dła wielu działów etnografii, słabo rozwiniętą d~lałalność muzeów krajoznawczych, niestaranne zabezpieczenie materia(OW ~ebranych w terenie, nadto są one trudno dostępne dla pracowników :laukl: oraz stosunkowo małe zainteresowanie metodami prac terenowych ~gralllcza możliwości publikowania dyskusji i wymiany doświadczeń mię· dzy poszczególnymi instytucjami naukowymi i republikami, które prowadza prace \': terenie. L. P. p o t a p o w Pochodzenie i skŁad etniczny '. b " I J KojL>a!óu:. :-\rtykui Pc;tapowa jest przyczynkiem do problemu pochodzenia i skład!. ,'tUlczneo-o Chakaso'\\, .•..• "'o K o S t I' o w, a c b'ecme S. A. T o k a I' e \V u\vażali KOJbałow za jedn'.l z plemion chakaskich. Materia!y zebrane przez L P PMapo\\" a I. Ie. 'h'" :ąl'7.E'goło\v;:] analiz;:] przeczą temu poglądowi. ' . . L. P. Potapow • ,I I p ':'1 �351 350 dowouzi. że jest to raczej grupa składająca ,ię z elementów różnego p::chodzenia etnicznego, które dzięki życiu osiadłemu i stałemu obcowani''; z sobą, podporządkowana wspólnej <:dministracji. przybrała stopniow,~ wspólny język, kulturę i warunki bytu. Ludność tej grupy pozostawai,; w przeszłości pod silnym wpływem Kaczyńców i Sagajców. W XIX '·r Kojbałc\vie zostali włączeni w proces kształtowania się nar0dowo,,'~: chakaskiej, której skład etniczny jest również bardzo różnorodny. L. P. Potapcw opiera swe twierdzenia głównie na szczegółowej ana1izi·~ spisu mieszkańców ułusów Kojbalskiej ziemi, opracowanym przez M : 11 e r a w 1735 r. i na póżniejszym dokumencie z 1770 r .. pozol;tawionym prz(>( P. P a 11 a s a. G. K. Wag wybrzeżach n e r: Bnclownictwo środkowego biegu drewniant' osiccl!eńców l'(Jsyjski.ch i·, Angary. Artykuł G. K. Wag n e r a poświęcony jest tym elementom budownictwa drewnianego, jakie zachowała ludność rosyjska emigrująca na Syberię w wiekach XVII. XVIII i XIX. początkowo z terenów północnej Rosji, w późniejszym okresie z okręgów: Mosk",,'y, Riazania, Kaługi i p(.>wołża. Większość ludności rosyjskiej, zdecydowanej na osiedlenie się n:, Syberii, wybierała tereny środkowego biegu Angary na miejsce zamieszk~nia z powodu żyznej ziemi, stosunkowo jeszcze naj łatwiejszej do upraw) rolnej, w warunkach nieustannej walki z tajgą. Surowy klimat, położenie geograficzne, sąsiedztwo Buriatów. rÓŻlWrodność gwar, obyczajów i zwyczajów przyniesionych przez osiedleńców z terenów rodzinnych złożyły się na nowe formy bytu i kultury, które znalazły swój wyraz i w budownictwie drewnianym. Mimo to, wiele zasadniczych cech budownictwa drewnianego, charakterystycznych dla miesz.kańców północnej, środkowej i południowej Rosji utrzymało się w budownictwie sybiraków do dziś dnia. Chociażby - mówi o tym plan zabudowy wsi i osiedli, wyciągniętych w jedną linię, rzadziej w dwie. prawie zawsze położonych nad rzeką, z zabudowaniami, obróconymi frontem ku rzece. Niezmiernie rzadkie So osiedla budowane w formie t. zw. ,.gniazda". t. zn. na planie koncentrycznym. Najwyraziściej występują trCldycyjne formy budownictwa ruskiegi) we wsiach, położonych w okolicy porohów Angary. Podwórza zagród w takich wsiach nie są kryte, dom jest najczęściej jednoizbowy, składający się z izby i sieni, stroną szczytową obrócony ku ulicy. ;\Ja przeciw budynku mieszkalnego znajduje się spichrz. N. W. S z a ł y g i n a Budowuictwo estori.skich chlopóu; w okresie 1'.:publiki burżuazyjnej. ,V zwi'1zku z przebudow'1 w,i i osiedli estoń'i<ich. związc~ną z kolektr- wizacją gospodarki 'wiej~kiej, przeprowadzono badania nad zasadniczymi typami budynków mieszkałnych chłopów estońskich. Podstawowym materiałem źródłowym stały się spisy zagród wiejskich z 1929 i 1939 r. Na południu Estonii ruoh budowlany w XIX w. był znacznie żywszy niż w okręgach północnych, gdyż rozwinięta uprawa lnu pozwalała chlopam na wykup parcel od ziemian i założenie gospodarki samodzielnej. Uboga ziemia północnych okręgów, pozwalająca tylko na uprawę ziemniaków, nie mogla wyżywić gospodarzy, a o zakupie parceli na własność: nie mogło być mowy; pozostali więc oni dzierżawcami aż do Wielkiej Rewolucji Październikowej. Ruch budowlany na wsi ożywił się ponownie w okresie 1920 1922 w rezultacie burżuazyjnej reformy rolnej. Budynki mieszkalne tego okresu dzielą się na dwie grupy: budynki o tradycyjnej formie t.zw. rygi mieszkalnej, jednoczącej pomieszczenia mieszkalne i gcspodarcze pod jednym dachem, drugi typ - t.zw. miejski, którego wszystkie pomieszczenia były przeznaczone dla mieszkańców, a dom oderwany od budynków gospodarczych. Ryga mieszkalna, której tradycje wywodzą się z okresu feudalnego. składała oię ongiś z trzech części: rygi - jedynego pomieszczenia ogrzewHnego, gumna i komory, ryga jednak nie zachowała się, lecz budynki tego typu jako pomieszczenia gospodarcze lub kuchnie - przetrwały do dziś. .fako pomieszczenie mieszkalne w takim budynku służy komora, dzieląca ,ię często na kilka pokoi. Według statystyki, bardzo niepełnej, połowa budynków mieszkalnych była typu miejskiego. Typ domu miejskiego występuje na terenach pc>łudniowych i południowowschodnich. Tradyoyjne formy budynków zachowały się raczej na terenach Saremy. Oba typy budynków występują obok siebie na całym obszarze Estonii a skupiska jednego typu w poszczególnych okręgaCh uplasowane są różnie. Domy a tradycyjnym planie były nieco odmienne na terenach północnych i północnozachodnich od południowych. Chłopi z północy stawiali w komorze piece typu holenderskiego a w rydze - płytę do gotowania po'iłków. .Jeszcze w XX w. budowano domy podobnego typu: w środku domu znajdowała się kuchnia, po jednej jej stronie komora, - po drugiej chlew. Po reformie rolnej 1920 r. nowoosiadli chłopi obcwiązani byli zachować plan budynku. zatwierdzony przez urzędy państwcwe. Na południowych terenach Estonii spotyka się znacznie mniej domów o tradycyjnym planie budynku; zachowały się one w stanie pierwotnym l słUżą jako skład narzędzi, paszy itd. Dominują na tych terenach domy typu miejskiego, róźnią się one między sobą rozmiarami i ilością pomieszczeń. Dom,' zamożniejszych chłopów są często piętrowe. �353 352 RozwCirst·.,<;icnie wsi e5tOl~skiej nastąpiło z\viększenia podatków za dzierżaw!;. chlopi Vi okresie teudCiII1\':n: \\. oba·.\';c· ukr'lwali starcl1nie st2.I1-weę.c Dosiadania. . Na terenie Estonii występ;.;je jeszcze typ budynku t.2.\':. sewn B'll to osobr.y budynek, prze\vażnie przerobiony z !dini. a dwóch p)mies~czE'niach mieszkalnych, kurnych. przeznaczony dla azierżawcó\\·. Wie}~sza jednak część dzierża\\'ców mieszkała w dworkach lub w polewiedo~u gospodarza, stłoczeni w jednej izbie. Najwięcej cech trad~'cyjnych zachowało budownictwo chlopóv/ średniaków. choci<1ż i tu występują różnice naw('t na terenie jednej wsi. Typowym domem średniaka jest budynek zachowany w jednym z kołchozów. Dom wzniesiony w 1879 r. z rygą w środku budynku. został przebudowany w 1930 r.; w miejscu rygi znajduje się kuchnia, u jednego końca domu dobudowano komory, gumno zachowało się w niezrnienionej postaci Obecnie dobudowane k·omory służą za sypialnie, w końcu domu znajduja ~ię dwa pomieszczenia nieużytkowane. Domy kułaków, zarówno typu miejskiego, jak rygi mieszkalnej, wyró7niały się w każdej wsi i osiedlu swymi rozmiarami i materiałem budowlanym. Budynki z rygą pochodzą z XIX wieku. Na końcu takiego domu znajduje się gumno, w środku ryga, wykorzystywana jako pomiet;zczenia robocze. w którym wieczorami pracują parobcy i najemnice; obok rygi znaJduje się kuchnia z oknem na rygę; na oknie wieczorami stawiano lampę. ażeby oświetlić rygę a zarazem przez okno gospodarz kontrolował pracę parobków. Za kuchnią była izba mieszkalna parobków, w której za piecem wydzielano kącik dla najemnic; nadto w domu wydzielone były dwa pokoje z osobnym wejściem dla gospodarzy. Kułackie domy typu miejskiego posiadały mansardę· przyozdobion,· były wieżyczkami, latarniami, werandami i balkonikami. Oszklony ganek prowadził do części mieszkalnej gospodarzy. Pierwszy pokój był "salonem '. drugi - jadalnią, trzeci - sypialnią. Na pięterku znajdowały się pokoje gościnne. W pokojach podłogi były malowane, obicia zakończone pozłacanCj listwą. meble stylowe itd. W drugiej połowie domu znajdowała się kuchnia i izba dla parobków z podłogą, wyłożoną cegłami. czarne od dymu ~ciany. z drewnianym przepierzeniem dzie ląc~'m pokój na część knbipca i męską, okrągły żelazny piec. Zasadnicz'lm materiałem budowlanym domów mieszkalnych byto drze" woo Zgodnie' ze spisami z 1939 r. budynków zrębow\'ch by!r> 122649. kamiennych 5363, bitych z gliny 771. Wierlce domó\\' zrębowych wznoszone były z nit'ociosa:lych bi<"rwion. węgly były związane dwustronnymi pazami. tak. że ko!'lce bierwion występowały poza węgiel. W XX w. bierwiona zaczęto obciosywać w for~ę ~wadratową, węgły stał~' się gład]'ie. tm·. ..ruskie". Oznaką zamoznOSCl b~'l\" dom\" Doszvte tarcka. Zresztq :1<1wvb:·,:l'Ż8.ch de' dziś -tr>sują O(~sz:;- cia ścian z trzciny lub słomy, dla ochrony przed zimnym wiatrem. Od końca XIX w. zaczęto wznosić domy na fundamentach. Fundamenty starych domów są raczej podbudówką kamienną. W latach 1920-ych, w konsekwencji dużego ruchu budowlanego wsi, wystąpiło ostro zagadnienie budulca. Lasy państwowe nie mogły zaspokoić zapotrzebowania, a drzewo z lasów prywatnych wzrosło w cenie. Rozpoczęto kampanię za stosowaniem w budownictwie kamienia i gliny. Jednakże wilgotny i surowy klimat Estonii nie pozwalał na szerokie zasŁosowanie gliny w budownictwie. Nie znalazł również szerszego zastosowania i kamień, chociaż Estonia jest bogata w granit. Jest to jednak materiał niewygodny w budownictwie mieszkalnym: wymagał angażewania specjalistów do jego obróbki, podczas gdy ciesielstwo znane było każdemu chłopu estońskiemu. Natomiast w budynkach gospodarczych stosowano częscleJ kamień, jeżeli nie dla całych ścian, to do połowy ich wysokości. Mimo, że kamienne ściany w chlewach były znacznie praktyczniejsze od drewnianych, większość budynków gospodarczych nadal była wznoszona z drzewa. Do dziś budynek kamienny jest oznaką zamożności i występuje najczęściej w dawnych zagrodach kułackich, Najstarszą formą dachu jest dach cztero.spadowy, charakterystyczny dla strzech słomianych. Z biegiem czasu, wraz z pojawieniem się mansardy w budynku mieszkalnym dach walmowy znika. Dość szeroko jest rozpowszechniony w Estonii dach tzw. napół-walmowy, dach dwuspadowy z półspadami nad ścianami szczytowymi. Dach dwuspadowy pojawił się w XIX w., chociaż był z rzadka stosowany i wcześniej na budynkach gospodarczych niewielkich rozmiarów. Najczęściej kryto dach klepkami. Strzechy słomiane zachowały się w najbiedniejszych niegdyś okręgach Estonii, u wybrzeża i na wyspach. Dachówkę i blachę stosowano dość rzadko, gdyż był to stosunkowo drugi materiał. Podłogi w budynkach mieszkalnych do połowy XIX w. były ubite z gliny lub ziemi, z rzadka w komorach kładziono deski. Obecnie w izbach mieszkalnych pcdłogi prawie z reguły są z desek, często pokrytych farbą. W wielu domach deski podłogi są kładzione bezpośrednio na ziemię. Do niedawna w domach biedniejszych gospodarzy podłogi były z ziemi i tylko część izby posiadała podłcgę z desek. W niektórych okręgach często podłoga w kuchni jest cementewa lub wyłożona cegłami. Sufity w ncwych domach są z desek kładzionych równolegle lub przeplecionych. W starych dcmach sufit jest z ciosanych bierwion. Sufity od st~ony strychu są pokryte ziemią. Okna są zazwyczaj dwuskrzydłowe, podZIelone na sześć kwadratów. Futryny i okiennice nie są zdobione. W dawnyCh demach biedniaków okna były prymitywne niewielkich rozmiarów w Cienkiej ramie, wstawione na stałe bez możliw~ści otwierania. • 23 LUd, t. XLVI �354 355 Drzwi są najczęściej jednoskrzydłowe na zawiasach z gładko zbitych desek. W starych budynkach drzwi były zawieszone na słupach, ustawi:lnych po obu stronach wejścia; w tym wypadku próg był bardzo wysoki. N. W. Szłygina kończy artykuł uwagą, że budownictwo wiejskie Estonii przedstawia bardzo zróżnicowany obraz, podlega ono wciąż dalszym zmi łnom wraz z rozwojem nowej kultury i nowych form bytu. Anastazja Kojdecko Po 15-letniej przerwie Instytut Literatury Rosyjskiej przy Akademj Nauk ZSRR wznowił w 1956 r. wydawanie nieperiodycznej serii zbiorów folklorystycznych. ! tom wyszedł w 1956 r., II tom w 1957 i III tom w 1958 r. Inicjatorem wznowienia tego ciekawego wydawnictwa byl niedawno zmarły prof. M. O. Skripil. W trzecim tomie czytelnik znajdzie m. in. cztery artykuły poświęcone problematyce pieśni historycznej. Tom otwiera ciekawy artykuł L. 1. J em i e l i a n o w a Przyczynek do historii definicji pieśni historycznej. Autor daje krótki przegląd badań nad pieśnią historyczną w folklorystyce rosyjskiej, krytycznie ustosunkcwuje się do niektórych tez wysuwanych przez folklorystów radzieckich. Niektóre błędy "szkoły mitologicznej", jak i "szkoły historycznej" zaciążyły poważnie na badaczach radzieckich. Przede wszystkim formalizm w podejściu do problemu. Jedni uważają. że pieśń historyczna różni się od byliny konkretnością opisywanych wydarzeii, inni, że głównie właściwościami artystycznymi. Autor stwierdza. że folkloryści radzieccy nie analizują problemu byliny i pieśni historycznej, lecz zajmują się ich opisywaniem. Dlaczego miejsce bylin zajęły pieśni historyczne dotychczas nie wyjaśniono. Są i zwolennicy koncepcji D. S. L ic h a c z a w a, który dowodzi powstawania pieśni historycznych w X-XI w. L. 1. Jemielianow stwierdza, że na powstanie pieśni historycznej w tym okresie nie ma żadnych dowodów. Powstać ona mogła nie wcześniej n:ż w XIV lub pod koniec XIII w. Pieśń historyczna jest odzwierciedleniem określonej formy świadomości społecznej pisze autor i ta zasada winna być punktem wyjścia w ustaleniu jej genezy. Należy przy tym wyjaśnić, o ile pieśń historyczna jest utworem poetyckim, o ile zaś dokumentem. Podobne wnioski formułuje P. 1. K a l e c k i w artykule PT<Jblematyka i g!óu:ne postacie pieśni historycznych XVI-XVIII w. Różnica między pieśnią historyczną a byliną nie tkwi w bardziej konkretnym opisie wydarzeń, lecz w tym, że powstawała ona w innych warunkach historycznych, w warunkach ostrej walki klasowej (Iwan Groźny. Piotr I), gdy zClpełnie inny był już światopogląd narodu i inne jego ideały. Zaostrzenie się antagonizmów socjalnych przy powstawaniu państwa moskiewskiego spowodowało dążenie narodu do zrozumienia tej bardzo skomplikowanej sytuacji społecznej. Dlatego podstawowe zadanie badacza plesm się nie tylko do wyjaśnienia jakie wydarzenia stworzenia pieśni, ale i do tego, aby wykazać oiens pieśni. historycznych sprowadza historyczne posłużyły do artystyczny i poznawczy P. 1. K a l e c k i analizuje szereg pieśni i wYSuwa wniosek, że należy także pamiętać o historycznej ograniczoności narodu. Naród w swoich pieśniach walczy nie z carem, lecz ze złymi bojarami, szlachtą, którzy są wrogami narodu i cara. Jeśli występuje negatywna postać cara, jest to z winy bojarów: N~ród w carze widzi Zawsze swojego obrońcę, patriotę stojącego na strazy mteresów państwa. W pieśniach widzimy ideał cara, jakiego chciał mieć naród, jaki istnieje tylko w pieśniach. Na te fakty badacz !lie może zamykać oczu. W artykule Pieśń o Szczelkanie jeden z najwybitniejszych radzieckich badaczy pieśni historycznych B. N. P u t i ł a w stwierdza, że jeśli w stosunku do szeregu pieśni historycznych można wysuwać tylko hipotezy ~o do ich istnienia, lub okresu ich powstania, to pieśń o Szczełkanie istnieje, a datę jej powstania można ustalić z dUżą dokładnością. Powstała ona w pierwszej połowie XIV w. i znana jest w 9 różnych wariantach. Jest to jedyna pieśń historyczna naj starszego okresu i dlatego dla badacza folkłoru rosyjskiego ma ogromne znaczenie, tym większe. że zachowały się w niej wyraźne cechy historyczne i językowe XIV w. Autor publikuje także pełny wariant pieśni, zapisany w 1909 r. prz~z A. W. l\'l ark o w a. W zbiorze B. N. Putiłow zamieścił także artykuł O zasadach naukowego wydawania pieśni historycznych. Autor wysuwa następujące zasady, których należy przestrzegać przy wydawaniu pieśni historycznych. l. W zbiorach należy pieśni grupować wg. zasady historyczno-chronologicznej. 2. Należy je układać cyklami tematycznymi. 3. Należy dokładnie ustalić, czy nie są to przeróbki starych plesm na nowe. Jeśli mamy do czynienia z twórczymi przeróbkami, należy zamieszczać je obok. -4. Warianty danego motywu rozkładać wg. zasady: najpierw główny, potem inne. .5. Należy publikować wszystkie warianty, gdyż każdy stanowi utwór samodzielny. Autor dopuszcza robienie jednego ogólnego wariantu, gdy wymagaj ą tego szczupłe rozmiary zbioru. 6. Najwięcej chaosu i samowoli - stwierdza autor - okazują wydawcy i redaktorzy. Brak tu teoretycznych uogólnień. Tekst musi być publikowany dokładnie wg. zapisu. Wszystkie teksty wątpliwe należy publikować oddzielnie. Musi być zachcwany język pieśniarza i wszystkie cechy gwarowe. W artykule o rosyjskich pieśniach zabawowych N. P. Koł p a k ow a �357 350 polemizuje z niektórymi uczonymi, którzy szukali idealistycznych źródeł powstawania tych pieśni. Uczeni ci szukali tylko momentów mitycznych, nie widzieli prostego faktu, źe źródłem powstania mogła być praca. Autorka polemizuje także z niektórymi uczonymi radzieckimi, którzy do pieśni zabawowych zaliczają niesłusznie różne pieś:li, przy wykonywaniu których nie obserwuje się żadnych momentów dramaturgicznych. Ciekawy artykuł o folklorze dziecięcym opublikował E. S. Litwin. Następnych 7 artykułów poświęconych zostało problematyce wzajemnego oddziaływania literatury i folkloru. Ciekawe spostrzeżenia znajdzie czytelnik w artykule A. M. N o w i k o w a, poświęconym wpływowi wierszy A. M. K o l c o w a na poezję ludową. Autor pisze o dużej popularności poezji Kolcowa, do której komponowali muzykę nie tylko kompozytorzy zawodowi, ale i ludowi. Bardzo interesujący artykuł opublikował W. G. B a z a n o w o wpływie folkloru na twórczość N. G. C z e r n y s z e w s k i e g o. Szczególnie szeroko wykorzystywał pisarz bajki. W bajkach Czernyszewskiego współcześni odczytywali wyraźnie ostrą krytykę współczesnych stosunków społecznych. Pod baldachimem bajki pisarz maskował przed carską cenzurą zjadliwą satyrę na kołtuństwo i carskie bezprawie. L M. K o l e ś n i c k a na podstawie analizy poszczególnych utworów wykazuje dużą zbieżność w opisach przyrody u N. A. N i e kra s o w a i w poezji ludowej, a A. M. Z i e m l a n o w a wykazuje jak ogromny wpływ miał folklor na działalność literacką P. L Jak u s z k i n a. Rozprawę Aleksander Blok i folklor opublikowała E. W. P o m i er a n c e w a. Autorka stwierdza, że dotychczas nikt nie starał się wyjaśnić roli folkloru w rozwoju tak poważnej szkoły poetyckiej, jak rosyjski symbolizm. Jest to tym dziwniejsze, że w poezji i estetyce symbolistów folklor odgrywał niezmiernie poważną rolę. Symbolistów int~resowała przede wszystkim mistyka. W poezji ludowej pisarze ci starali się poznać duszę chłopa. Rzecz jednak w tym, że szukali oni starej, archaicznej duszy chłopa pal'szczyżnianego. Wyjątkową jednak pozycję zajmował A l e k s a n d e r B ł o k. Obcy mu był dekadentyzm. Inny też był i jego stosunek do folkloru, pełen sprzeczności i różny w różnych okresach jego twórczości. Autorka dzieli twórczość Błoka na 2 okresy. Pierwszy cykl wierszy powstał w latach 190<1-1906. Wiersze te oparte są na legendach ludowych. W tym okresie poeta pisze również rozprawy o folklorze, interesują go przede wszystkim strona artystyczna podań ludowych, a jako symbolista stara się poznać duszę chłopa drcgą studiów nad mitami. Człowiek pierwotny _ stwierdza Błok, lepiej i pełniej odczuwał przyrodę, traktował ją na równi z sobą, rozmawiał z nią, modlił się do niej. Człowiek współczesny tego nie odczuwa i dlatego świat jego uczuć jest biedniejszy. stąd Iymboliści wysuwali fałszywe wnioski, że cywilizacja niszczy kulturę, i uboży życie duchowe narodu. Na tym tle zrodziła się walka symbolistów o wskrzeszenie bezpowrotnie minionej przeszłości i dążenie do obrony ludu przed cywilizacją. W tym okresie Błok zaczyna praccwać nad poematem Dwanaście" w którym nie ~a już dawnych śladów mistyki. Zwraca on ~~oją uwag~ na czas~uszkt, Jako najbardziej żywotną formę poezji ludowej. Właśnie w rytmIce czastuszki poeta wyczuł tętno czasu, głcs tego nowego kt· mi ało się narodzić. ' ore N. N. B o g a l u b o w w swojej rozprawie pisze o wpływie folkloru na po,:",ieść A. P. Czapygina Razin Stiepan. Obraz Razina legendarne"o przywodcy powstania chłopskiego pisarz oparł w całości na materiała~h folklcrystycznych. N. L H a g e n - T o r n pisze o bułgarskiej folklorystyce XIX w. a N: L Kra w c w o współczesnych bułgarskich pieśniach ludOWYCh: Takz: W. L A b a J e w, T. S. Kar s k a j a, N. W. N o w i k o w, A. W. S 0ł? w lO w: L P. Ł a p u n o w a publikują szereg interesujących materiałow . z. ~lst.orii rosyjskiej folklorystyki, a T. A. S z a u b opublikował 16 plesm hl~to~ycznych, zapisanych w 19<16 r. na dalekiej północy. W. P. ~ l r l u k o w - entuzjastyczny badacz wszystkiego co związane z Urale~ l ,:,"Ybi.tny zbieracz folkloru - publikuje dość szczegółowy opis ~wego n:ezmIerme bogatego archiwum. M. J. M i e l c opracowała bardzo mtere.suJącą, chociaż. niepełną bibliografię prac o folklorze słowiańskim, OPubllk~wanyCh w Języku rosyjskim. Podobna bibliografia ukazała ,;ię pora~ ~le:wszy i będzie cenną pomocą dla radzieckich badaczy folkloru słcwIans~lego. W bibliografii tej czytelnik znajdzie wykaz prac o folklorze bUłgarS~lm,_ polski~, czechosłowackim i jugosłowiańskim. Bibliografia obe.Jm~Je 6o~ pozycJI. W tomie opublikowanych jest także kilka recenzji. Ogol me stWIerdzam, że zbiór jest bardzo bogaty i ciekawy mimo pewnyc~ braków, jakie powstały w stanie badań nad procesa~i zachodzą., wspołczesnego bcyml . w . rOLWOJ~. folkloru, i sytuacji ukształtowanej po urz~IWeJ dyskUSJI, spcwodowanej pamfletami N. L e o n t i e w a. DyskusJ'a ta , Ja k WIa . domo, nie była doprowadzona do końca, gdyż w jej toku okazało się ,ze. b ra k Jes . t nowych . obserwacji i faktów nad współczesną poezJą ludową. Od tego czasu minęło już kilka lat jednakże folklory styka radzieck a zro b'łl a t u Jeszcze . stosunkowo mało ' zawężona bowiem została praca eks pe d YCYJna. . W zrosły wymagania ' w stosunku do publik Owanvch t e k s t'ow l. prac teoretycznych . .' o folklorze radzieckim ale jednoczesme prawie prze s tł'a y u k azywac ., SIę ncwe prace o zjawiskach' . powstaJąCYch we ws ' f o lkl orze. t. . p ół czesnym Nalezy. przypuszczać, że następne om:- wypełnIą tę pustkę, ? Kazimierz Strzała �359 358 L. P. P o t a p o w: Narody jużnoj Sybiri, Nowosybirsk 1953, ss. 190, 16"'. Na treść książki składa się wstęp oraz cztery historyczno-etnograficzne szkice na temat kilku ludów poll.:dniowosyberyjskich. Sposób ujęcia jak również przedstawienia czytelnikowi tej problematyki świadczy, że jest to raczej publikacja popularno-naukcwa, przeznaczona dla szerszegc) kręgu czytelników. Tym niemniej znaleźć w niej można sporo informacji interesujących etnografa. We wstępie daje autor krótki zarys etno-historii południowej Syberii oraz ogólną etnograficzną charaktery:;:tykę tych pólnomadycznych org!1nizacji pailstwowych, które niegdyś w centrum Azji powstawały i rozpadały się, po krótkich okresach istnienia. Do dziejów tych, przed XVII-ym w. głównym źródłem wiadomości są kroniki chińskie oraz materiały z odkryć archeologicznych. Szczególnie duźo informacji dało odczytanie jenisejsko-orchońskich napisów na nagrobkach chanów i wii'lmożów z VI-VIII w. Po upadku i rozproszeniu wojennego imperium Hunów, w 552 r. w centrum Azji powstała nowa organizacja pa!",stwowa tzw. chanat tiurski Turcy w krótkim czasie podbili Bułgaro-Chazarskie plemiona i obszar między Ałtajem a Tien-Szanem, a następnie rozszerzyli granice swojego władania po zachodnie rubieże Chin i na zachód po Wołgę i morze Kaspijskie. W ten sposób doszło więc do zjednoczenia ogromnego obszaru między Chinami na wschodzie a granicami Iranu i cesarstwa bizantyjskiego na południGwym zachodzie. Tego rodzaju sytuacja bardzo sprzyjała procesom zapożyczeń i wymiany kulturowej. Po Azji zostały rozniesione niektóre specyficzne elementy kultur południowo-syberyjskich jak: buczące strzały, krótki łuk skonstruowany z drewna, ścięgien i rogu, płaszcze futrzane zakładane na wierzch lewą połą, kotły żelazne i in. Zjednoczenie tureckie w środkowej Azji rozpadło się w 748 r., a na dziejową scenę weszli tam Ujgurzy, zwani przez chińskich kronikarzy Gao-giui. Osobliwością ich kultury było m. in. to, że funkcje szamańskie pełniły kobiety. Męźczyzn zmarłych grzebano w ziemi w pozycji stojącej z łukiem w rękach. Upadło z kolei władztwo Ujgurów w zmaganiach z Kirgizami (Chakasami), którzy w 840 r. zdobyli stolicę Ujgurów - Urgę i zabili chana. Kronikarze chiilscy zanotowali, że Chakasi - to lud rosły. rumiany, a ryżych włosach i niebieskich oczach. Nazwali ich mianem Din-lin, "białoskórzy". Mężczyzni nosili w uszach kolczyki, a zamężnym kobietom tatuowano szyje. Zimą mieszkali w drewnianych zrębowych chatach o dwuspadowym dachu krytym płatami kory syberyjskiej brzozy. Na uzbrojenie ich składały się m. in. drewniane naramienniki i nagolenniki. Na odkrytych przestrzeniach budowali obronne grodziska, otaczane ziemnym wałem. Uprawiali ziemię posługując się drewnianym radłem z żelazną radlicą. Siali proso, jęczmieil i pszenicę; zboże żęli sierpem. Mąkę mielili na dwukamiennych żarnach. Stosowali sztuczne nawadnianie pol. Znali i uprawiali technikę kucia żelaza, a w dolinie rzeki Abakan i środkowego Jeniseju istniały liczne warsztaty kużnicze. W nich to ko .. wale wyrabiali m. in. broń, której sława sięgała w głąb Chin. O mieczach chakaskich wspominają chińscy kronikarze - jako przecinających nawet skórę nosorożca. Znali Kirgizi również koło garncarskie, technikę zdobnictwa w srebrze j brązie. Prowadzili handel wyrobami rzemiosła i skórami, których do,tarczali Chakasi-łowcy, zamieszkujący tajgę. PotapGw dane te przytacza ze szczególnym naciskiem, aby sprostować nieuzasadnioną opinię niektórych uczonych zachodnioeuropejskich, w myśl których r:.iektóre ludy ze stepów Srodkowej Azji miały rzekomo reprezentować stosunkcwo wysoki poziom kulturowy. Do takich zaliczano Scytów. .Hunów, Turków a nawet Tatarów. Otóż, zdaniem Potapowa, jest to pogląd fałszywy, gdyż rzeczywistymi twórcami tych dóbr i bogactw, jakie wspomniani najeźdżcy reprezentowali, były osiadłe, rolnicze ludy Środkowej Azji. One to padały ofiarą grabieżczych napaści, podbojów i długotrwałej eksploatacji. Ich. to wytwory przechodziły w ręce najeźdźców i były roznoszone daleko na wschód i zachód poza macierzysty obszar. Rozkwit państwa Kirgizów również nie trwał długo. Ju.ź w X w. ekspansji ich stanęła na przeszkO<lzie inna równoległa, ale potężniejsza ekspansja Chin. Natomiast w XII w. zorganizował swoje mongolskie państwo Dżyngiz-Chan. Po wieloletnich walkach Kirgizi ulegli, a po upadku państwa Dżyngizydów wysunęli się Dżungarowie. Państwo ich trwało do XVIII w. i runęło pod ciosami Mandżurów i Rosjan. Penetracja ruskiego osadnictwa na południową Syberię zaczęła się. według Potapowa, już w XI w. W średniowiecznych kronikach ruskich zachodnia część Syberii nosiła nazwę Jugroi. W XIII-XIV w. nowogrodzcy kupcy wyprawiali się do ziemi jugurskiej po futra. Pod koniec XVI \v. i w początku XVII-go Syberia została objęta procesem jednoczenia wielonarodowego państwa ruskiego. Faktem, który a tym ostatecznie zadecydował, był upadek Złotej Ordy, a w szczególności rozbicie jej ostatnie"'o bastionu, tj. Białej Ordy, która rozpadła się po wojennej wyprawie Jer~makao Po klęsce zadanej ostatniemu z chanów syberyjskich Kuczmie t:zęść pasterskich i łowieckich ludów Syberii Zachodniej wywędrowała n~ wschód za rzekę Jenisej, zostawiając ruskiemu osadnictwu kolonizacyjnemu wyludnione obszary. S W .~ońCo~ej cz~ści obszerneg wstępu Pota.pow dowodzi, że podbój y~erll odbywał SIę drogą pokOJową, a carOWIe nakazywali wojewodom pohtYkę łagodną i przychylną. Syberia uległa stosunkowo łatwo i szybko wpływom rosyjskim - co stało się dzięki temu, że już od dawna istniało tu o:a~nictwo ruskie. Składali się na nie chłopi zbiegający spod ucisku rosYJslnch feudałów, rzemieślnicy i kupcy. Oni to właśnie nawiązywali z miejscową ludnością ścisłe i trwałe kontakty, które stały się podstawą, ? I'!. i ! I I, I' Iii I I I I �361 360 politycznego i administracyjnego podporządkowania tych terytoriów władzy carskiej. Kolejne rozdziały zawierają charakterystyki czterech południowosybervjskich ludów: Szorców, Chakasów, Ałtajów i Tuwinców. . Obszarem zamieszkania Szorców (rozdz. I) była dolina górnego biegu rzeki Tomi oraz lesiste wzgórza Kużnieckiego Ałtaju. Szorców pozostało ożna już niewiele, bo tylko ok. 16 tys. Dawniej było ich znacz~ie więC~j. wśród nich wyróżnić grupę północną i południową. CI ostatni Jeszcze w XIX w. utrzymywali się z łowiectwa w tajdze, gdy północni - z uprawy ziemi. Dotąd zachowały się w pamięci Szorców wspomnienia o osobliwych zwyczajach i obrzĘdach, towarzyszących praktykom .łcwiec~i.m. Trzeba wszakże dodać, że łowcy zasilali swą gospodarkę zarowno ZDleractwem leśnym, jak i motykową uprawą ziemi. Była to uprawa łazowa, dwupolowa. Przez długi czas jedynym narzędziem rolniczym b.ył.~ ~o~ac:k~ aby t oraz cięższa motyka ozup. Abyl był dziedziczny, w hOli zensklej, a wierzyciel egzekwując zadłużenie miał prawo dłużnikowi zabrać je. Dla Szorców północnych charakterystyczne były drewniane dom:, ~ie",:,iele różne od domów osadników ruskich. Natomiast Szorcy połudmowl mieszkali w jurtach, które miały dwie postacie: stożkową o rzucie owalnym lub wielobocznym, zbliżonym do owalu lub koła, oraz czworoboczną drewnianą, budowaną na zrąb, o dachu dwuspadowym. Coraz to ściślejsze kontakty Szorców z cywilizacją ruską, zmiany po 1917 r. oraz rozbudowa przemysłu hutniczego w zagłębiu Kużnieckim wprowadziły ogromne zmiany :vr do tradycyjnej kultury Szorców. Chakasi (rozdz. II), Jenisejscy Kirgizi, w VII-X w. stworzyli w rozległej dolinie Minusińskiej imponującą kulturę· Z licznego dawniej l.udu Chakasów pozostało niewiele gdyż w 1293 r. na rozkaz tatarskiego Kubłaj-Chana część została przesiedlona do Mandżurii na teren prowincji Na-Jań; w 1703 r. duża część pozostałych przeniosła się do Dżungarii. Już poprzednio w ułusach kirgiskich znalazła się spora liczba l.udności obc~~ plemiennej, która niegdyś pozostawała na służbie rodowej arystokraCjI kirgiskiej. P o t a p o w wymienia z grupy ketojęzycznej - Arinów, Asanów Kotłów. Ci ostatni są przodkami jenisejskich Ostiaków. Z grupy sam~jedzkiej wymienia Motorów i Kojbałów - a z grupy językowej tiurskiej Kaczyńców (z doliny Czułymy), Kizilców, AczYl1Ców, Mełesców, Basagarów, a także Szorców. Ludność ta ulegała powolnemu scaleniu ~ ujednoliceniu w ciągu ostatnich trzech stuleci. Z dziedzictwa dawnej kultury Kirgizów zostało sporo elementów. W sumie nastąpiła znaczna recesja kulturowa. Ludność przeważnie wróciła do łowiectwa w tajdze, a do pasterstwa w stepach. Natomiast rolnictwo przeszło na ogół w ręce osadników ruskich, którzy chętnie zajmowali wyludniane tereny. Następny rozdział (III) jest poświęcony grupie Ałtajców. Ludność Północnego Ałtaju znalazła się w granicach rosyjskich już w XVII w. Nato- i ~ miast przyłączenie południowego Ałtaju nastąpiło dopiero w połowie XVIII w., po rozbiciu państwa Dżungarów przez Mandżurćw i Rosjan (175~~1756 r.). Ałtajcy południowi zajmują się pasterstwem stepowym; hodują konie, rogaciznę, i wielbłądy. Tu i ówdzie trudnią się zbieractwem oraz uprawą ziemi. Do zaorywania pola używają krzywogrządzielowego (!) radła (które Potapow jednak nazywa sochą s. 102), a sieją jęczmień. Ałtajcy północni, tj. Tubalarowie, Czełkańcy i Komandincy trudnili się przede wszystkim łowiectwem, a ubocznie motykową uprawą ziemi. Siali jęczmień. Niezupełnie dojrzałe kłosy zrywali rękami i wiązali w pęczki, a następnie suszyli na specjalnych ostrwiach. Młócili zboże krótkimi drewnianymi pałkami. Podobnie jak na innych obszarach, zetknięcie z bardziej zaawansowaną cywilizacją osadników ruskich doprowadziło rychło do niwelacji kulturowej, a nowe porewolucyjne stosunki zatarły bez reszty archaizm dawnych elementów kultury Ałtajców. Treścią ostatniego (IV) rozdziału pracy jest opis kultury i dziejów Tuwinców; tematyce etnograficznej autor poświęcił tu stosunkowo mało uwagi. Głównie położył akcent na sprawach organizacji rodowej i terytorialnej Tuwy. Dzieje społecznych stosunków i walki klasowej tego pasterskiego ludu przesłaniają w tym rozdziale tematykę etnograficzną. Oceniając całość pracy trudno nie zauważyć, że wartość jej wzrosła by znacznie, gdyby autor zaopatrzył tekst w ujęcia kartograficzne i w bogatszy materiał ilustracyjny. Na pierwszy plan w pracy zostały wysunięte dzieje przeobrażeń społecznych i gospodarczych okresu porewolucyjnego. W ten sposób etnograficzna treść uległa w znacznym stopniu zatarciu. Tym niemniej nawet to, co w tym zakresie autor podał, zawiera wiele cennych informacji. Dotyczy to przede wszystkim terytorialnych i rodowych organizacji ludów południowej Syberii. Tadeusz Wróblewski I. p. R a b o s z n o w a: Russkoje Narodnoje Krużewo, Chudożestwiennyje RSFSR, Moskwa 1956, str. 45 - ilustracji 71, w tym 6 barwnych. Fromysly Mimo że koronkarstwo stanowi jedną z bardziej rozwiniętych dziedzin zdobnictwa w ZSRR, literatura dotycząca tego przedmiotu jest dotychczas bardzo uboga. Składa się na nią zaledwie parę artykułów publikowanych z końcem ubiegłego lub początkiem bieżącego stulecia. Tak więc książk;l 1. P. Rabosznowej pt. "Rosyjska koronka ludowa", mimo że jest pracą raczej popularną, posiada charakter pionierski. Autorka zajmuje się przede wszystkim zagadnieniami historycznymi. Podczas gdy w opisie tech.niki i narzędzi pracy odsyla czytelnika do innych ~ublikacji na ten temat, część historyczna ujęta jest bardziej szczegółowo. ała praca dotyczy przede wszystkim koronek klockowych, gdyż ta właśnie technika rozwijała się zawsze i rozwija obecnie na terenie ZSRR. �363 362 Autorka sięga do źródeł z XIII w. do pierwszych wzmianek o koronkach zdobiących szaty księcia DanBy Halickiego. Najstarsze te źródła, zarówno pisane jak i ikonograficzne dotyczą koronek metalowych, dopiero w XVII w. powstają koronki robione z nici lnianych, a następnie jedwabnych lub bawełnianych. Rozwój sztuki koronkarskiej wiąźe autorka ściśle z kształtowaniem się mody zwlaszcza dworskiej, która szczególniE w XVIII w. lansuje liczne koronkowe uzupełnienia stroju. Wzrost zapotrzebowania na koronkę w XIX w. według autorki zawdzięczać naleźy jej powiązaniom z odzieżą ludową, przy czym związki te stara się autorka prześledzić rozpatrując poszczególne motywy zdobnicze, ich występowanie w innych dziedzinach sztuki ludowej np. w hafcie, oraz ich nazwy. Podczas gdy do połewy XIX w. koronkarstwo rozwijało się w dużej mierze jako produkcja chałupnicza, od polowy ubiegłego stulecia powstają fabryki koronek. Powstaje też szereg szkół kształcących pracownice, a liczba zatrudnionych w tym przemyśle kobiet sięga w połowie XIX w. poważnej cyfry 100000. Koronkarstwo rozwija się przede wszystkim w guberniach moskiewskiej, tulskiej, orłowskiej, newskiej i wołogodskiej. Po Rewolucji Pa:idziernikowej nastąpił dalszy rozwój przemysłu koronkarskiego, wówczas to zachodzą zasadnicze zmiany w ornamentyce. Zaczyna się wytwarzać koronki ~ różnymi emblematami i portretami. Ostatnio jednak drogę tę zarzucono, opierając się jedynie na wzorach tradycyjnych, względnie całkowicie nowoczesnych. Rozpatrując ornamentykę występującą w koronkarstwie autorka stara się prześledzić poszczególne ważniejsze motywy w ich rozwoju terytorial .. nym i historycznym, jednak analiza ta przeprowadzona zbyt pobieżnie nie spełnia swego zadania. W dalszej części swej pracy autorka omawia kolejno ważniejsze ośrodki koronkarskie w ZSRR, dając pokrótce charakterystykę twórczości, nazwiska zdolniejszych pracownic oraz historię rozwoju przemysłu koronkarskiego. W ten sposób omówione zostały okręgi wołogodski, jelecki, kirow" ski, michajłowski. W pracy tej ciekawym zagadnieniem byłoby prześledzenie dwu nurtów istniejących w koronkarstwie rosyjskim, a mianowicie koronki ludowej, oraz wytwarzanej przez szerokie rzesze robotnic na zamówienie miasta czy też na rynek zachodnioeuropejski. Autorka usiłuje wprawdzie wydzielić grupę koronek ludowych, przeprowadzając podział ten opiera się jednak wyłącznie na ornamencie i jego powiązaniach, występujących w różnych dziedzinach sztuki ludowej, podczas gdy wpływy poszczególnych stylów historycznych musiały zaważyć i na koronce wytwarzanej dla wiejskiego odbiorcy. Problem powiązań określonego ornamentu z całokształtem sztuki danej epoki nie jest w pracy również naświetlony. Cennym uzupełnieniem tekstu jest bogata szata ilustracyjna. Orga Mulkiewicz J o s e f ,;',1a c Slezsky 1i.'toleti), u rek: Sbornik Valaśi na Teśinsku 52, 1954, 1-2, po 30 lete s. 34-102. v(iLce (t' :: pulovine W Slezskym Sborniku ukazała się seria artykułów plOra profesora Uni'Nersytetu Brneńskiego Josefa M a c u r k a, w których omówione zostało osadnictwo wołoskie na terenach północno-wschodnich Moraw, Śląska ~pawsko-CieszYńskiegO, a pośrednio także na terenach przyległych do tych Llem. Ponieważ historycy polscy niejednokrotnie omawiali zagadnienie osadnictwa wołoskiego m. in. i na ziemiach Śląska Cieszyńskiego zaciekawia problem jak Cz.esi przed·stawiają te zagadnienia i jaki jest ich stosunek :lo wyników badań polskich. :Niezależnie od tego sam problem osadnictwa ze swymi aspektami go:opodarczo-społecznymi na terenie ziem śląskich (tak bardzo interesujących historyków wrocławskich) ma także swą wymowę. Sprawozdanie to obejmuje tylko artykuł dotyczący osadnictwa woło"kiego w Cieszyńskiem, jednak należy zaznaczyć, że inne artykuły oO'łoszonej serii uzupełniają stanowisko jakie J. Macurek zajmuje odnośn~e kierunków wędrówek wołoskich w poszczególnych okresach czasu l. Ponieważ :,.prawozdanie to nie obejmuje całej serii artykułów J. Macurka dotyczących osadnictwa wołoskiego wobec tego ograniczę się tu do stwierdzenia ogólJWg że J. Macurek zakłada w tych artykułach możliwość przenikania 2 polnocno-wschodnich Moraw zczechizowanego elementu wołoskiego w Cies:yńskie oraz na teren Słowacji. Przed omówieniem treści artykułu J. Marurka dotyczącego kolonizacji wołoskiej na Sląsku Cieszyńskim należy wspomnieć, kto z historyków polskich zajmował się problemem kolonizacji \v?łoskiej na ziemiach polskich, oraz jakie jest stanowisko tych historykow odnośnie kierunków wędrówek i osadnictwa wołoskiego. . Z .wcześniejszych badaczy należy wymienić A. S t a d n i c k i e g o, na,rępme L. S a wic k i e g o, Fr. P e r 5 o w s k i e g o, K. D o b r o w o 1s k i e g 0, WI. S e m k o w i c z a, Fr. P o p i łka, M. G o t k i e w i c z a. St. S z c z o t k ę 2. ?, ° . Są to następujące artykuły J. MaclIrka: Valaśi na seveTovyclwdni Morave a 3e31ch vstachy k Tćśinsku a hornimu Slovensku do 1620 T SJezsky Sbornlk 53 1955, 2, Valaśskć osidleni na Kysucku a eadecku a jeho so~~islosti s Tćśinskiem' ~lezskY Sbornik, 52, 1954, 4. Jeśte k otazce poćatku valaśskć kolonizace na Huk~ .Ja!dsku. SJezsk:l' Sbornik 54, 1956, 1. • S t a d n i cIeksandei k' Al . wydał dWie . prace dotyczące osadnictwa wołoskiego w starostwach' . przem ys k'1m, sanoc k'Im, samborsklm. . w Pierwsza wydana we Lwowie tak~~48 r. a wsiach tak zwa71'Ich wołoskich na północnym stoku KaTpat zaw,era nicki ptrZedruk wazmejszych dokumentów żródłowych, na podstawie któ"ych Stad9!qd p sał pra~ę. W drugiej pracy pt. a Kniaźstwach we wsiach wołoskich z ponujeem na. wÓ3tostu:a we wsiach na magdeburskim prawie, LwóW, 1853 r. porówosadnictwo na prawie wołoskim I niemieckim. Następnie naJe~~' wymienić: L. S a w i c k i e g o, Szałaśnictwo Ila Slqsku Cie- �365 364 Ogólnie można do następujących powiedzieć, że historycy i etnografowie polscy dochodzą wnioskćw: 1. Osadnictwo wołoskie zaczyna się na ziemiach litej na szerszą skalę na przełomie XV-XVI 2. Elementem osadniczym wie językowo-kulturowym ówczesnej w. i trwa Rzeczpospodo XVIII 'N. był pasterski lud wołoski o silnym ruskim, polskim i słowackim. wpły- ~. Osadnictwo wołoskie na ziemiach Rzeczypospolitej kierowało :;ię z południcwego wschodu na zachód wzdłuż południowych górskich granic. Były jednak kierunki odchodzące od zasadniczego szlaku ,na południe i północ ku terenom nieosiadłym górskim i lesistym, ktore zapewniały paszę dla owiec i bydła. 4. Wołosi na ziemiaoh połudnLowo-zachodnich Rzeczypospolitej dość szybko się polonizują, jednak stosunkowo długo żyją i są rządzeni według obyczajowego prawa wołoskiego przez tzw. wojewodę będącego pośrednikiem między ludnością wołoską, a feudalną zwierzchnością. 5. Osadnictwo wołoskie przyczyniło się do zaktywizowania gospodarczego pustych przygranicznych terenów górskich i leśnych oraz zajęcia tychże terenćw przez element silnie spolszczony. 6. Z biegiem czasu tzw. Wołosi zaczynają prowadzić osiadły tryb żyda i chociaż pasterstwo jest w dalszym ciągu ich głównym zajęciem, to jednak zajmują się także rolnictwem. Ważną rzeczą jest, że wnioski do których dochodzą polscy historycy nie kolidują z wnioskami do jakich dochodzą uczeni węgierscy, rumuńscy, niemieccy, a nawet i czescy, którzy prace swe ogłosili przed 1918 r. na temat osadnictwa wołoskiego w górskim obszarze Karpat. Jakie stanowisko zajmują uczeni węgierscy, rumuńscy niemieccy co do kierunku osadnictwa wołoskiego oraz obcych wpływów etnicznych wśród tej ludności postaram się zasygnalizować po przedstawieniu ważniejszych wyników badań czeskich nad osadnictwem wołoskim. • Poważnym znawcą tych zagadnień jest K. K a d l e c, chocia~ już przed szyńskim, Kraków 1919 r., Fr. P e r s o w s k i e g o, Osady na prawie ruskim, polskim i wolosklm w ziemi lwowskiej, Lwów, 1926 r., K. D o b r Ow O 1 s k I e g 0, Migracje woloskie na ziemIach polskich, Lwów 1930, Wł. S e m k o w I C Z a, Rot.a Zywiecczyzny w osadnictwie Podhala (odbitka z Ziemi nr 1, z 1936 r.), t e g o z, Materialy źródlowe do dziejów osadnictwa Górnej Orawy, Zakopane 1939, Fr. ~ O· P i o łka, Historia osadnictwa w Beskidzie Stąskim, Katowice 1939, M. G o t k I ew i c z a polskie osadnictwo Czadeckiego i Orawy, KatOWice 1939. St. S z c z o t k i. Studia ; dZiejów prawa wołoski.ego 11' pol-see, poznań 1949 r. nim zajmowali się historycy czescy problemem osadnictwa wołoskiego 3. W obszernej pracy porównawczej pisanej na podstawie różnojęzycznej literatury pL Valasi a valasske pravo v zemich slovanskych a uherskych, Praha 1916, s. 408, doszedł K. Kadlec wg J. Macurka do następujących wniosków: 1. Wołosi do nas (tj. ziem a później na Morawy. 2. Stało czeskich) się tak naj wcześniej przyszli napierw w Cieszyńskie, w XVI w. 3. Był to w swym najbardziej wysuniętym na zachód zasięgu, tj. w Cieszyńskiem i na Morawach lud składający się z szeregu etnicznych elementów, a więc Rusinów, Polaków, Słowaków i po.zostałości Rumunów. O osadnictwie wołoskim w Cieszyńskiem pisali także E. T e n g l e r. V. D a V i d e k, V. C h a lou p e c k y 4, a pośrednio poruszali to zagadnienie J. Val e k, Fr. C e r n y, B. S o b o t i k, A. G r o b e l n 'Y, L Valos e k. Na większą uwagę zasługują jednak badania osadnictwa wołoskiego prowadzone przez J. Macurka. Badania te są w pewnej mierze odpowiedzią czeską na badania polskie, szczególnie intensywne bezpośrednio prz+-~d 1939 r. Trzeba p,rzyznać, że J. Macurek podjął się poważnego zadania wego wykazania, że wśród elementu wolo.skiego osiedlającego tereny Śląska Cieszyńskiego, a także Spisza i Orawy poważną zajmcwai etnicz;ny element czeski. naukogórskie pozycję , Pierwszym z historyków czeskich, który zwróci! uwagę na problem osadnictwa wołoskiego w :;t~wacji, Morawach i na Sląsku był J o s e f D o b r o v s k"y, który przebywając wsrod pasterzy wołoskich w ich szałasach na przełomie XVIII-XIX w. w listach pisanych do Cerroniego i Durycha opisał ówczesny sposób życia tego łudu. Na po~stawie archiwalnych materiałów pisał o osadnictwie wo:oskim na Śląsku Clcszynsklm Va c ł a v P r a s e k, który opublikował następujące artykuły: Vataśska VOjvodstvi ve Slesku, V. M. O. 18~2, Vatasi na Frydecku, V. M. O. 1895, Kolile byto vataśskych vOjvodstvi, S. A., t. Il, 1903. ~ Mniejszą pracę tral<tującą częściowo o osadnictwie woloskim w Cieszyńskiem naplsał E. T e n g l e r, PrivHegia mestecka Jablunkova, M. Ostrava, IK8. Na podstawle urbarzy cieszyńskich (z 1577, 1621, 1692, 1755) pisał o osadnictwie wo:oskim w Cieszyńskiem V. D a v i d e k, który w pracy Osidleni Teśinska Valachy, Praha 1940 stwierdza, że tzw. druga pasterska faza osadnictwa trwala od XV-XVIII w., a Wołosi byli w tym osadnictwie elementem najliczniejszym. Analizując nazwy nowopowstalych osad oraz imiona i nazwiska osadników wyróżnia David, k wśród ogału slo\viańskich nazw, także naz\vy i niemieckie. Osadnictwem wołoskim który w pracy Vata.,j l1a Slovensku, czeskie oraz imiona i nazwiska czeskie w Słowacji zajmował się V. C h a lou p e c k y, Praha 1947 wspomina o ekspansji Wołochów �367 366 Dla wykazania, że tak było, dąży J. IvIacurek do częściowego podważenia ogólnie przyjętego (nie tylko przez historyków polskich) zasadniczego kierunku wędrówek i osadnictwa woloskiego w zachodniej części Karpat. Dlatego też pisząc o przenikaniu Wołochów ze wschodnich Moraw w CieszYl1skie zaznacza, że byli oni poważnie zez€'chizcwani. Twierdzenie to wydaje się przesadnym, jeśli się weźmie p'Jcl uwagę wypowiedzi uczonych węgierskich :M. B e l a i Fr. P e s t y'e g:), którzy widzą na tych terenach Slcwaków, oraz w Trenczyńskiem i Czadeckiem ludność polską. Jeśli więc Wołosi przebywali na terenie zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw to przede wszystkim ulegali wpł::wom słowa·ckim O ile jak twierdzi J. Macurek, Wołosi na przl'łomie XVII-XVIII w. byli zmuszeni wobec częstych zaburzeń na Węgrzech uchodzić na północ z zachodniej Słowacji i wschodnich Moraw w Cieszyńskie, z czym 3ię można zgodzić, to trudno jest uwierzyć, aby byli zczechizowani przebywając uprzednio wśród ludności słowackiej czy polskiej. Jeślibyśmy na,:",et przyjęli możliwość istnienia wśród Wołochów wplywów etnicznych czeskIch, a nawet niemieckich, co dostrzega inny uczony czeski V. D a v i d e k. to należy stwierdzić, że widocznie te rzekcmo silne wpływy czeskie czy wyraźne niemieckie były bardzo słabe, skoro ich nie dostrzegają uczeni w;.:gierscy, niemieccy czy rumuńscy. Omawia'ną problematyką zajmowalo się szereg autorów krajowych i zagranicznych z Europy środkowcwschodniej. Ponieważ uczeni ci nie mieli możnośd ,korzystania z szerokiej i pełnej bazy żródłow~j, dlatego też wyniki ich badań nie są tak wszechstronne, do jakich doszedł w swych badaniach J. Macurek. Szeroka baza źródłowa na jakiej oparł swe badania J. Macurek pozwoliła na skorygowanie pewnych dotychczasowych stwierdzeń, które źródłowo rzecz biorąc, nie Za"W',ze miały dostateczną podstawę i nie były odpcwiednio udokumentowane. Du.żym osiągnięciem pra'cy .T. Macurka wydaje się zwrócenie należytej uwagi na problematykę społeczną i go,spodarczą za,gael-nienia. Ponieważ wyniki badań J. Macurka jeśli chodzi o stronę społeczno-gospodarczą są bardziej wszechstronne od dotychczasowych badal1, należy przedstawić żródła, które stanowiły podstawę badań jego warsztatu naukowego. Ponieważ jak już zaznaczyłem niektóre wnioski do jakich dochodzi J. Macurek w swych pracach nie zawsze są zgodne z wynikami badań tct?;o zagadnienia, szeregu badaczy i to nie tylko polskich, należy przedstawić źródła, które stanowiły podstawę badań J. Macurka. Można stwierdzić, z terenów Słowacji do wschodnich Moraw i na Sląsk Cieszyński. Autor dochodzi do wniosku, że wśród cieszyńskich Wołochów przejawiały się jedynie wpływy etniczne połskie i słowackie. że baza źródłowa stanowiąca podstawę dotychczasowych badań problemu osadnictwa wołoskiego przez historyków czeskich jest znacznie szersza w ostatnich badaniach J. Macluka 7, Duża znajomość zagadnienia oraz archiwalnych materiałów źródłowych znajdujących się nie tylko w archiwach czechosłowackich pozwoliły J. lVIacurkowi na głębszą analizę pDblemu osadnictwa wołoskiego ora·z wysunięcie nowych wniosków dość interesujących dla historyków polskich. Ogólne wyniki rozważań J. Macurka w omawianym artykule można ująć w następujących punktach: 1. Południewa wołoskiego, część Śląska Cieszyńskiego które trwało od XVI-XVIII 2. Początkcwo Wołosi byli 3. W późniejszym okresie miejscowy "czesko-śląski" łochów. elementem była w. etnicznie terenem osadnictwa różnorodnym. XVII-XVIII w. Wołosi są zasilani element oraz przez dalszy naplyw prz~z Wa- 4. Wołosi w południowej części Śląska Cieszyńskiego byli wystawieni na silne oddziaływanie elementu czeskiego z Moraw oraz słowackiego i polskiego, jednak ludność ta była silnie związana ze stroną czeską· . 5. Wołosi prowadzili życie wg obyczajowego prawa wołoskiego, dzeni byli przez wojewodów - pośredników między ludnością łoską a feudalną zwierzchnością. rząwo- Są to naj ogólniej ujęte wyniki badań J. Macurka w omawianym artykule dotyczącym osadnictwa wołoskiego na Śląsku Cieszyńskim po wojnie 30-letniej, które jak już zaznaczyłem wnosząc wiele rzeczy nowych, chociaż nie zawsze zgodnych z wynikami dotychczasowych badań, pozwalają dokładniej i głębiej poznać zagadnienie. Aleksander Nyrek ; Wg tego co przedstawia J. M a c li rek na s. 39-40 podstawą jego rozważal\ w omawianym artykule były następujące archiwalne materiały żródłowe: Dwa urbarze cieszyńskie z 1664 i 1692 powiększające liczbę dotąd wykorzystanych urbarzy cieszyilskich z pięciu (1577, 1580, 1621, 1636, 1647) na siedem. Księgi Gruntowe Jabłonkowskie z 1576-1688. Księgl Gruntowe Frydeckie (nie podaje jednak autor z jakiego okresu je wykorzystał), Rejestry łąkowe Lucni registra uzkA (16501790:sIgn. G. 572), Kniha ve1k~'ch luk (1688-1860, s. G. 573), Lucni registra malych )Oucek (1690-1850) sign. G. 574. Powołuje się także J. MaclIrek na Księgi Metrykalne odnoszące się do południowych terenów Sląska Cieszyńskiego badane przez dr ł'r. Nesvadbę, z wyników tych badail korzystał właśnie J. Macurek. Dane z Ksiąg Metrykalnych oraz z Urbarzy były prawodopodobnie najważniejszą podstawą do twierdzenia o czeskich wpływach etmcznych wśród Wołochów . . ~ównież opracowane i zestawione materiały archiwalne byłej Komory Cieszyl\Sklej przez E. Berwińskiego zostaly także wykorzystane przez J. MaclIrka w omaWlanym artykule. �368 J a z e f K u d l a C e k, Prispevok k studiu vzniku staroslovanskeho oTneho Slovensky Narodopis, rocnik V 1957 Cislo l, str. 3-44 z 16 ryc. pol'nohospodcirstva, Do szeregu prac wydanych w ostatnich latach na temat genezy techniki ornej u Słowian, przybyło studium młodego historyka słowackiego J. Kudlacka z Uniwersytetu Komenskiego w Bratysławie. Autor stwierdza na wstępie, że gospodarka rolna dawnych Słowian była związana ze stałym charakterem osadnictwa, co można obserwować już w starożytnej Scytii (Scytcwie - rolnicy i Scytowie - oracze Herodota, jeżeli przyjmie się ich związek ze Słowianami). Ponieważ na ogromnych przestrzeniach zamieszkanych przez Słowian nie mogło być mowy o równomiernym rozwoju rolnictwa ze względu na różnorodne warunki geograficzne i wpływy zewnętrzne, przeto Kudlacek rozpatruje rolnictwo słowiańskie oddzielnie na dwóch obszarach: wschodnioeuropejskim i środkowoeuropejskim. Przed przystąpieniem do analizy żródeł archeologicznych autor wypowiada kilka uwag natury ogólnej. Pisze on, że jeżeli wpływy zewnętrzne odgrywają dużą rolę w rozwoju rolnictwa, to z drugiej strony formy gospodarki rolnej pozostają w ścisłej zależności od organizacji społecznej. Formy produkcji rolnej wyrażają zmiany w rozwoju techniki narzędzi rolniczych, co prowadzi do zmian w strukturze społecznej. Ten wzajemny związek pomiędzy rozwojem rolnictwa i społeczeństwa uwidacznia się także przy badaniu gospodarki rolnej dawnych Słowian. Zdaniem autora najstarszym słowiańskim zabytkom archeologicznym odpowiada żarowa technika uprawy roli istniejąca na bazie wspólnoty rodowej, podczas gdy z młodszą techniką orną wiąże się przejście do wspólnoty sąsiedzkiej. Powstanie techniki ornej działało rozkładowo na dawną wspólnotę rodową i przyczyniło się do powstania własności prywatnej. Następnie autor rozpatruje początki rolnictwa ornego na terenie Słowiańszczyzny Wschodniej, gdzie najdogodniejsze warunki dla uprawy zbóż istniały w leśncstepowej strefie na Ukrainie. Najstarszą formą gospodarki rolnej miała tam być uprawa żarowa. W dobie kultury pól grzebalny~h przypisywanej glćwnie słowiańskim Antom, weszły w użycie radła sprzężajne okute żelaznymi radlicami. Zdaniem Kudlacka doskonalenie się tych radeł pozwala przypuszczać, że ok. VI-VII w. trzeba się liczyć z istnieniem początków starosłowiańskiego pługa z krojem i poziomą radli::". Jednak masowe używanie pługa w pełnym znaczeniu tego słowa rozpoczęło się w końcu I tysiąclecia n. e. Za naj dawniejsze słcwiańskie narzędzia rolnicze uznaje autor żelazne radlice w formie wydłużonego trójkąta lub klina. Por.ieważ najstarsze z nich są symetryczne, przeto występowały zapewne jako okucia radeł. Na osadach kultury pól grzebalnych w Labuszno.-Pasad i Lenkawcach odkryto także niesymetryczne soszniki, które według M. A. Tichanowej 369 pozostają w związku ze sprzężajną orką płużną. Jednakże Kud1<lcek uważa, że obecnie nie można dokładnie stwierdzić, czy soszniki te były częściami narzędzi płużnych, czy też służyły tylko do rycia ziemi przy pomocy drewnianego trzonka. Uważa on, że obok radeł okutych żelaznymi radlicami istniały w kulturze pól grzebalnych narzędzia typu przejściowego będące zaczątkiem prymitywnego słcwiańskiego pługa. Najprawdopodobniej na obszarze tej kultury istniały narzędzia orne zarówno rylcowe, jak i płozowe, przy czym te drugie występują w fazie późniejszej od VI-VII w. Zdaniem autora studium porównawcze radeł rylcowych, występujących jeszcze do dziś u niektórych ludów słowiai;skich (np. na Spiszu) wykazuje, że to najprostsze narzędzie orne ma wspólne pochodzenie, które przejawia się w kulturze pól grzebalnych. Będzie to tym bardziej prawdopodobne, jeżeli uznamy słuszność hipotezy o wschodnioeuropejskim pochodzeniu Słowian. Dalsza część artykułu (str. 10-12) zawiera wykaz najważniejszych znalezisk radlic symetrycznych znalezionych na czterech stanowiskach kultury pól grzebalnych z czasu od II do VII w. Stanowiły one okucia radeł rylccwych pracujących pod kątem ostrym. Radlice te oznaczały jednak duży postęp w stosunku do radeł nieokutych. Ponieważ po zaniku kultury pól grzebalnych u poszczególnych plemion słowiańskich można się ~potkać z narzędziami ornymi typu pługa, przeto zdaniem autora ludność tej kultury mogła już znać narzędzia płużne. Może o tym świadczyć m. b. krój płużny z Korowincy i dwie niesymetryczne radlice z Labuszna-Pasad i Lenkowiec. Znaleziska te mają być dowodem, że pług powstał u Słowian w wynik'i.l technicznego udoskonalenia radła z żelazną radlicą. KudlM:ek polemizuje z wywodami W. 1. Dowżenoka, który starał się wykazać, że radlice z drugiej połewy I tysiąclecia n. e. były przystosowane do pracy w pozycji poziomej, a nie pod kątem, o czym mają świadczyć radlice z tulejką węższą od ramion części pracującej. Jednakże na niektórych późnych lemieszach widzimy ccś przeciwnego, gdyż tulejka zlewa się z częścią pracującą, dlatego trzeba zachcwać ostrożność wobec wywodów Dowżenoka. Przyjmując koncepcję wytworzenia się rolnictwa płużnego na obszarze Naddnieprza w drugiej polowie I tysiąclecia autor podkreśla doniosłe znaczenie tego zjawiska. Pługi zwiększały zarćwno wydajncść pracy jak też urodzajność gleby, Rozwój sił wytwórczych w rolnictwie dopełnił drugiego społecznego podziału pracy, który nastąpił w kult'Jrze pól grzebalnych. Rozwinęła się produkcja towarowa i rozległy handel zbożem. RozluźniJy się więzy crganizacji rodcwej, nastąpił wzrost nierówności majątkowych i społecznych oraz własności prywatnej. Proces ten doprcwadził w końcu do pcwstania feudalizmu na Rusi Kijowskiej. W zależności od rozwoju rolnictwa zmieniał się także typ osadnictwa. W dobie kultury pól grzebalnych można mćwić o wspólnocie patriarchal24 Lud. t. XLVI �371 370 nej, w której domincwały nie stosunki rodowe, lecz terytorialne. Nie widać tam osad kolektywnych charakterystycznych dla północnej Rusi, lecz osady otwarte, nieobronne, najczE;ściej kształtu czworobocznego. Składały się one za2wyczaj z pojedyńczych domów naziemnych lub półziemianek z dwuspadowym dachem. W strefie leśnej obejmującej północną część Rusi, przez długi czas trwała uprawa żarowa wynikająca z warunków geograficznych. Z tym typem rolnictwa były związane odpowiednie narzędzia i specyficzne fcrmy organizacji społecznej. Autor przytacza poglądy Grekowa, który opierając się na pracy Tretiakowa o rolnictwie żarcwym we wschodniej Europie wskazywał na to, że uprawa żarcwa była związana z ostatnim etapem wspólnoty pierwotnej, czyli z patriarchalną wspólnotą rodzinną. Grekow uważał, że socha i brona powstały w warunkach uprawy żarowej i rozwijając się dalej dały w końcu początek rolnictwu ornemu. Badacz ten, na podstawie danych pisanych i archeologicznych wskazywał, że uprawa żarowa utrzymała się najdłużej na północy w ziemi Ncwogrodzkiej. Nowe odkrycia w :Kliwogrodzie i Starej Ładodze, zwłaszcza radlice i ziarna zbóż, skorygowały dawniejsze przypuszczenia o uprawie żarowej, jako panującej formie rolnictwa w północnej Rusi jeszcze na początku dru giego tysiąclecia. Już w końcu I tysiąclecia panowała tam gospodarka orna z rozwiniętą hodowlą bydła i resztkami uprawy żarowej. Proces powstawania systemu ugorowego w Nowogrodzie był związany ze zmianą sytuacji gospodarczo-społecznej, która zaistniała jeszcze przed XI w. W każdym razie podstawą powstania feudalizmu u Wschodnich Słowian było rozwinięte rolnictwo orne. Na przełomie I i II tysiąclecia w ziemi nowogrodzkiej istniała już dwupolówka i trójpolówka, które to formy musiały zapewne powstać wcześniej. Przedstawioną koncepcję rozwoju rolnictwa w najbardziej północnych obszarach Rusi potwierdza analiza narzędzi rolniczych i innych znalezisk z Nowogrodu i Starej Ładcgi. Na podstawie sosznika z tej ostatniej miejsccwości datowanego na VII w. i licznych ziaren zbóż chlebowych z VIIXII w. można sądzić, że ekonomika Starej Ładogi charakteryzowała się rozwiniętym rolnictwem, przemysłem domowym, wydzielającymi się rzemiosłem i handlem z dalekimi obszarami. Au tor podkreśla, że rozwój ten mial charakter rodzimy, niezależny od innych grup etnicznych. Zdaniem autora badania nad rolnictwem w północnej części Rusi pozwalają skorygować dawniejsze przypuszczenia o diametralnie innym ro'l:woju rolnictwa w strefie leśnej i leśnostepowej. Na północy pozostałości starszych form rolnictwa opartych na wypalaniu trwały bardzo długo, ale od samego początku słcwiar\skiego osadnictwa w północnej Rusi podstawą było rolnictwo orne. Na obszarach Europy Wschodniej, zarówno słowiańskiej jak i niesłowiańskiej było ono a kilka stuleci starsze, aniżeli dotąd , przypuszczano. Jego istnienie na górnym Powołżu stwierdził Tretiakow w VII-IX w., a Szmidechelm w Estonii już w III-IV w. Przechodząc do bliższego rozpatrzenia kwestii pochodzenia słowiańskich narzędzi ornych Kudlacek ocenia sceptycznie panujące w nauce przekonanie, że plemiona słowiańskie przejęły poszczególne narzędzia od innych bardziej rozwiniętych ludów, jak Celtowie, Germanie i Rzymianie. Dla Wschodnich Słcwian wchodzili jeszcze w grę Bułgarzy Nadwołżańscy, którzy znali już pług właściwy w okresie istnienia słowiańskich radeł. Autor przyznaje, że pługi bułgarskie na obszarze wołżsko-kamskim były starsze i doskonalsze od słowiailskich radeł oku tych radlicami. Uważa on jednak, iż okoliczność ta nie mogła mieć decydującego wpływu na powstanie starosłowiańskich narzędzi ornych. Problemu powstawania poszczególnych narzędzi nie można łączyć tylko z jednostkami etnicznymi, od których inne grupy etniczne miały je biernie odbierać. Rozwój wschodniosłowiańskich narzędzi rolniczych był tak złożony iż niewątpliwie wskazuje na to, że Słcwianie doszli do wytworzenia narzędzi ornych swoją własną drogą, podobnie jak inne ludy starożytne: Etruskowie, Rzymianie, Celtowie, Germanie. Niesłuszny jest też rozpowszechniony w nauce niemieckiej pogląd, że Słowianie przejęli pług od Germanów. Już analizując rozwój narzędzi ornych u Wschodnich Słowian można się było przekonać, że zanim wytworzyli oni pług musieli przejść długi okres poprzedzający, w którym doskonaliła się radlica i części drewniane narzędzi ornych. Podobnie było u innych ludów, w tym także u Celtów i Germanów. Według .T. Podolaka na ziemiach słowiailskich jest tyle typów przejściowych od radła do pługa, że trudno dziś uważać to narzędzie za niemiecki import. W Europie Wschodniej te typy przejściowe są bardzo liczne; techniką swoją odbiegają zarówno od radeł germailskich jak też narzędzi płużnych z obszaru nad dolną Wołgą i Kamą. Na tej podstawie autor przyjmuje. że rOiwój od radła do pługa li Wsch:Jdnich Słowian był ich własnym dziełem. Wyłania się jednak problem, czy powstanie radła i jego dalszy rozwój u Słowian Za,chodnich jest pochodzenia ogólnosłowiańskiego (wschodnioslowiańskiego), czy też odegrało tam jakąś rolę udoskonalenie narzędzi ornych na sąsiedniCh obszarach germa1'1skich. Typologiczna analiza zachodnioslowiańskich żelaznych radlic wskazuje na to, że nie mają one związku z germańskimi typami narzędzi ornych. Widać to na radlicach z terenu Polski, Czechosłowacji, Sląska i obszaru ówczesnej Germanii, przy czym znaleziska radlic śląskich uważa autor za germańskie, Dopatruje się on typologicznej zbieżności radlic zachodniosłcwiańskich z celtyckimi, które uważa za naj starsze i naj doskonalsze t~py narzędzi ornych w Europie. Ich radlice były symetryczne, więc nie mogły być częściami pługa. Nie jest wykluczone, że celtyckie radlice i inne narzędzia rolnicze miały pewien wpływ na rozwój naj starszych narzędzi Ornych na obszarze germar';skim, z którym Celtowie utrzymywali bliskie I' !. i I: i I: ' :: , r II: ;j,1 i;:r �373 372 związki. Autor przyjmuje też pewien, ale nie decydujący wpływ kowalstwa celtyckiego na terenie osadnictwa Z3chodnich Słowian. W środkowej Europie w dobie nadejścia pierwszych Słowian od strony zakarpackilo,j (początek V w.) istniały jeszcze silne reminiscencje dawniejszego kowalstwa celtyckiego. Uwidoczniły się one nie w swej pierwotnej formie, lecz za pośrednictwem takich narzędzi, jakie istniały u plemion germańskich. Reminiscencje te odegrały prawdopodobnie dużą rolę w dalszym rozwoju słowiańskich narzędzi rolniczych, zwłaszcza kos, sierpów i radlic. Nie był to jednak wpływ decydujący. Żełazne radlice Zachodnich Słowian różnią się od radiic wschodniosłowiańskich. Tam wszystkie radlice z nieznacznymi odchyłeniami miały jednakowy wygląd, natomiast na zachodzie radlice są bardziej zróżnicowane typologicznie. W Polsce najwcześniejszym typem narzędzi ornych było nieokute radło krzywogrządzielowe (znaleziska z Biskupina, Wiewiórek i Papewa). Większa ilość radlic pojawia się w okresie póżnorzymskim. Krój płużny ze Śląska świadczy o istnieniu pługa. Duże znaczenie dla poznania ówczesnych narzędzi ornych mają radlice z Nowej Huty-Mogiły datowane na IV w. Pod względem typologicznym wymykają się one z ram radlic śląskich, które są bardziej wydłużone. W przeciwieństwie do badaczy niemieckich, którzy przypisują radlice śląskie Wandalom, J. Eisner uważa, że są one dziedzictwem po Celtach. Ponieważ Sląsk i całe Nadodrze było w pó_nym okresie rzymskim terenem przejściowym dla różnych plemion germańskich i innych, przeto trudno jest określić przynależność etniczną tych radlic. Typologia ich po~wala przypuszczać, że mają one swój początek w poprzednikach celtyckich. Autor słusznie stwierdza, że procesy rozwoju rolnictwa nie są podporzącikowane rozwojowi etnicznemu. Powstanie rolnictwa ornego jest nicociłączną CZĘścią stopnia rozwoju gospodarczego i społecznego. Tezę tę najlepiej potwierdza to, że na bardzo odległych od siebie ooszarach zgodnie z rOl.wojem czynników gospodarczo-społecznych, rolnictwo motykowe przechodzi w orne, które w kOI"cu rozwija się w płużne. Kontakty z bardziej rozwiniętymi obszarami mogą ten prcces przyspieszyć. ale nie zmienić. Specyficzną właściwcścią rOl.woju radeł z żelaznymi radlicami na terenie pcczątkowego osiedlenia Zachodnich Słowian bylo to, że wytworzyły się dogodne warunki wyrastające z tradycji 'celtyckich, które potem organicznie współdziałały przy dalszym doskonaleniu technicznym ornych i innych narzędzi rolniczych. Od IV w. wytworzyła się w NadocirZTl i obszarach przyległych tak złożona sytuacja etniczna, że było by rzeczą błĘdną wiązanie poszczególnych znalezisk narzędzi rolniczych z określonymi grupami etnicZT1)mi. T W pierwszej połowie I tysiąclecia na obszarach położonych na półn'Jc od Karpat pancwały podobne stosunki gospodarclO-społeczne. Nie mamy z tego czasu dowodu istnienia innych rodzajów narzędzi ornych, jak radła ł I okute radlicami. Funkcjonalnie były to radła rozrywające ziemię· Z tego względu było by niewłaściwe wyprowadzanie rozwoju radła i pługa (')d jednego ludu do drugiego. Nie mcżna więc głosić tecrii, że Słowianie przejęli typy narzędzi crnych od Celtów, Germanów czy innych ludów. Wydaje się, że w rozwoju narzędzi ornych na rozległych obszarach zakarpackich od Germanii do Naddnieprza, uczestniczyły aktywnie wszystkie mieszkające tam grupy etniczne na bazie żywego dziedzictwa celtyckiego. Na podstawie wysokiego stopnia kowalstwa, różnych rodzajów narzędzi rolniczych i tekstu Pliniusza wydaje się pewne, że pług koleś:1Y musiał pcwstać u Celtów, chociaż jego rozpowszechnienie nie zostało stwierdzone w całej kulturze lateńskiej przypisywanej Celtom. Należy przYPuszCZ3Ć, że w rozwoju germaJlskich i rzymskich narzędzi ornych miały duży udział wcześniejsze celtyckie radła i prawdopodobnie pługi. Nie można więc uważać pługa za wyłączne dzieło Germanów. Zarówno przy radłach i pługach, jak też innych narzędziach rolniczych, nie można mówić o typach germańskich, celtyckich czy słowiańskich na podstawie wyłącznie ich cech typologicznych, gdyż poza drobnymi odchyleniami wszystkie są podobnej budewy. Przy rozwoju tak słowiańskich j ak i germańskich narzędzi ornych w dużym stopniu uczestniczyły prototypy celtyckie. Ale sam pług koleśny u Germanćw i Słowian występuje na początku II tysiąclecia, jako wynik dalszego doskonalenia tych narzędzi. To że u Celtów nie doszło do upowszechnienia wpływów pługów koleś~ych było skutkiem nacisku od strony rzymskiej i germańskiej, który doprowadził do upadku organizacji celtyckich. Germanie okupowali grody celtyckie i mogli przejąć ich tradycje kowalskie. Stali się oni pośrednikami w przekazywaniu udoskonalonych wyrobów celtyckich w sąsiednich obszarach północnej Europy. Tak samo Słowianie Wschodni mieli znaczny udział w rozszerzaniu znajcmości narzędzi rolniczych w północno-wschodniej Europie wśród niesłcwiańskich grup etnicznych, na co wskazuje słowiallska terminologia tych narzędzi np. w Estonii. Kudlacek polemizuje z poglądem Z. N e j e d l e g o, który przypuszcza, że Słowianie Zachodni zapoz.nali się z pługiem za pośrednictwem Rzymian, którzy przejęli go od Celtów. Zdaniem autora omawianego studium hipoteza ta nie jest trafna, poniEważ wpływy rzymskie z dziedziny rolnictwa nie przejawiły się w materiale archeologicznym. zaś same radlice rzymskie miały kształt symetryczny. Zgodnie z J. Eisnerem Kudlacek przyjmuje podział obszaru Zachodniej Słowiańszczyzny na dwa regiony różniące się swymi wyrobami kowalskimi. Pierwszy z nich tworzyły Czechy, drugi górne Nadodrze, Morawy i Słowacja. Obydwa regiony wytworzyły w okresie od V do X \v. nieco ud·· mienne typy narzędzi ornych zaopatrzonych w żelazne radlice, a także narzędzi żniwnych. Rozwój ich dokonał się na podłożu celtyckim. Autor przypuszcza, że Słowianie w czasie swego prz.~·byc!a m1 te ziE-mie zetkm~li �375 374 tury przeworskiej (na Śląsku przyjmuje jednak osadnictwo germarskie), której ludność przez ogół badaczy słowiańskich jest uważana za najstarszy odłam Zachodnich Słowian, a przybycie ich przyjmuje dopiero na V w. Nie przesądzając kwestii, jaki był etniczny charakter ludności kultury przeworskiej trzeba wskazać, że sąsiadowała ona bezpośrednio z Celtami już w okresie laterskim i w ostatnim wieku przed n.e. przejęła od nich, zgodnie ze "wymi potrzebami, szereg cennych osia,gnięć w zakresie metalurgii i rolnictwa (np. półkoski, żarna obrotowe, uprawa żyta i owsa na szerszą skalę). Zdobycze ~e upowszechniły się na ziemiach polskich w okresie rzymskim. Kudlacek wypcwiedział się także przeciwko pośrednictwu rzymskiemu W' przejęciu rolniczych narzędzi celtyckich przez Słowian. Jednakże oalszy r;ostęp w rolnictwie na ziemiach polskich, mianowicie worcwadzenie żelaznych radlic i krojów płużnych w III-IV w., a także w' innych dziedzinach produkcji (np. wyrób naczyń na kole garncarskim), da się wyth'maczyć najprawdopodobniej właśnie ożywionymi kontaktami z rzymską Panno:l.ią, w której zresztą nadal odgrywał dużą rolę element się zapewne z resztkami ludności celtyckiej, częściowo zgermanizowanej i z!'omanizowancj. \V końcCl :;woich rozważań autor podkreś:a, że do wytworzenia się narzędzi ornych u Słcwian Wschodnich do szlo w wyniku ich własnych potrzeb gospodarczych i społecznych, bez żadnych wpływów zewnętrznych. Przeobrażenie radeł z radlicami w plugi nastąpiło w drodze udoskonalenia techniki uprawy w kOll.CU I tysiąclecia. Podobny proces miał miejsce także u Słowian Zachodnich na bazie osiągnięć celtyckich. Jednakże upowszechnienie pługa na obu obszarach Słcwiarlszczyzny dokonało się dopiero w pierwszych stuleciach II tysiąclecia. Studium Kudlacka jest pracą etnograficzno-historyczną opartą na źródłach archeologicznych. Uwzględnienie kilku ważnych odkryć narzędzi ornych z ostatnich lat zapewniło mu przewagę nad pracami d2.wniejszymi, które operowały bardziej fragmentarycznym materiałem. Ale nie tvlko na tym polega różnica pomiędzy omawianym artykułem, a opraco~aniami starszych badaczy. Tamci zajmowali się bowiem narzędziami rolniczymi głównie w aspekcie etnicznym, przy czym przypisywanie niektórvch narzędzi pewnym ludom odbywało się nieraz ~ sposób bardzo subjektywny. Kudlacek nie odrywa narzędzi ornych od konkretnych ludów, chociaż nieraz stan badań nie pozwala dać w tej kwestii pewnej odpowiedzi. Przede wszystkim jednak rozpatruje on rozwój techniki uprawy w powiązaniu ze stosunkami gospodarczo-społecznymi, które słusznie traktuje jako główny czynnik decydujący o postępie w zakresie narzędzi rolniczych. Au tor tak często podkreśla priorytet czynników ekonomiczn vch i tak silnie odżegnuje się od możliwośd wpływów obcych na rozwÓj słowiańskiego rolnictwa, że u ostrożnego czytelnika mo;;e wywołać obawę pewnej przesady w tej kwestii. Czy można całkowicie odrzucać wpływ wysoko rozwiniętego rolnictwa ludności kultury sałto-majackiej, a zwłaszcza Bułgarów Nadwołżańskich na rolnictwo Słowian Wschodnich? Nadmieniam, że niektórzy badacze radzieccy np. G. P. Grozdiłow wskazują na przejęcie uprawy pszenicy płoskurki przez ludność północnej Rusi od Bułgarów Nadwołżańskich. Pewne uwagi nasuwają się również co do rozwoju narzędzi ornych u Słcwian Z3.chodnich. Autor słusznie odrzuca rozpowszechnioną przez badaczy niemieckich teorię o przejęciu przez Słowian narzędzi ornych od Germanów i trafnie podkreśla doniosłą rolę osiągnięć celtyckich w tym zakresie na obszarze środkowej Europy. Odrzuca on jednak możliwość bezpośredniego przejęcia przez Słowian Zachodnich dziedzictwa celtyckiego z wyjątkiem ewentualności zetknięcia się napływających z północy Słowi'ln z resztkami ludności celtyckiej na obszarze Czechcsłcwacji. Poza tym Kudlacek skłania się do pośrednictwa germar:skiego przy rozpcwszechnianiu zdobyczy celtyckiego kowalstwa (str. 37). Jest to zapewne wynikiem tego, że autor nie wypowiedział się na temat przynależności etnicznej kul- celtycki. Z innych niedociągnięć można wytknąć autorowi zbyt częste powtarzanie niektórych tez i sformułowail, co mąci logiczny na ogół tok wy- 1 I kładu. Jako nowa próba ogarnięcia całokształtu problematyki powstawania rolnictwa ornego u Słowian studium Kudlacka jest pozycją bardzo pożyteczną i wartą zapoznania się ,z nią przez polskich etnografów, historyków i archeologów. A n t o n i n Va c l a v i k, Genese obratnich Prispevky bitka z Jerzy pIachet, Wielowiejski. koutnice k lidovym obradum rodinnym, lidovemu umeni pracy: "Franku Wollmanovi k sedmdesatinam", a u ·'odnice. a kroji. Brno Nad1958. str. 482-529. Autor omawia społeczne podłoże kształtowania się obrzędów oraz ich powstanie i charakter. Analizuje produkcję i funkcję płacht używanych jeszcze dzisiaj w szczątkowej formie na terenie Słcwacji jak i w mniejszym stopniu, na innych obszarach Czechosłowacji. Płachty kątnicze zawieszane w kątach izb wzdłuż łoża kobiecego (małżeńskiego) służyły do izolowania kobiet rodzących od otoczenia. Płachty takie chroniły chore kobiety jak i noworodków od złych wpływów. Wyrabiano je z konopi albo lnu i miały wymiary 180X255 cm. Pokażną szerokość ich otrzymywano przez zszycie. Płachty były zdobione haftem w kolorze czerwonym, w okolicach zaś Trnawy i Bratislavy modrym, jak również białym i czerwonym. Według Niederlego, "koutnice" były wyszywane haftem wyrażającym treści symboliczne, apotropeiczne i dodatnio wpływające na matkę i dziecko. �377 376 Zastosowanie płacht, zdaniem Vaclavika, sięga odległych czasów, jednak najstarszą datą jaką wymienia jest rok lEDO. W drugiej cZf;ści artykułu A. Vaclavik zajmuje się płachtą noszoną między innymi do wywodu, skąd otrzymała też swą nazwę uwodnicl:a p/achta. Płachta ta w rozmiarach jest nieco większa niż płachta kątnicza, składa się też ona z dwóch zszytych części, zdobionych haftem. Najstarsze znane płachty datuje Vaclavik na XVIII w. z zastrzeżeniem, że mogły one WystĘPować też i dawniej. W świetle hebrajskich źródeł do historii Słowian i Europy środkowo-wschodniej opublikowanych przez Franciszka Kupffera i J. Lewickiego płachty takie były noszo.ne już w XIII w. przez kobiety słowiańskie. Czy miały one wówczas zastosowanie przy jakichś obrzędach nie wiadomo. Niemn iej zostały zanotowane jako okrycia chdrakterystyczne dla kobiet słowiańskich. Na terenie Czechosłcwacji omawiane płachty mają jeszcze dzisiaj zastosowanie. W formie reliktowej jako serwety na stół i przykrycie łóżek. W Polsce zachowały się do około 1939 r. na obszarach południowo-wschodnich, a w XIX w. występowały na znacznie większych połaciach kraju pod nazwą plachta, loktuszka., odzieuaczka. Kilka ich egzemplarzy opisanych jest i reprodukowanych w Atlasie Polskich Strojów Ludowych. Artykuł zawiera wielką ilość szczegółów związanych z produkcją płacht, funkcją i obrzędowością, a poza tym szereg rysunków i fotografii oraz dość bogatą literaturę· A. G, CIanci i grada za kulturnu Interesujące dwa artykuły istoriju istocne Bosne, t. I, Tuzla 1957, ss. 256, to wydawnictwo muzeum regionalnego w Tuzli przynGsi etnograficzme. Są to prace: N. F. P a v k o v i ć a "Kara vIa si i njihovo tradicionalno zanimanje" (s. 103-126) oraz tego samego autora, napisana wspólnie z M. Draskićem "Narodnia nosnja iz Osata" (s. 151-178 + V tabl.). Oba artykuły, podobnie jak i inne studia z zakresu archeologii, historii i historii sztuki, poświęcone są problematyce wschodniej Bośni. Choć omawiają stosunkowo wąskie zagadnienia; pierwszy jest monograficznym opracowaniem niewielkiej, lecz wyraźnie wyodrębnionej grupy Karawołochów, drugi zajmuje się strojem z Osata, niedużej krainy w północnowschodniej Bośni, warte są poznania jako cenne prace materiałowe, Reprezentują one dorobek małego muzeum regionalnego, podejmującego badania etnograficzne na terenie niezwykle bogatym w materiały z zakresu kultury ludowej, i stanowią zapewne publikację prac wstępnych, zmierzających do ogarnięcia problematyki szerszej. Artykuły te przedstawiają wartość dla interesujących się etnografią Jugosławii i specjalistów w zakresie rzemiósł i odzieży ludowej. Artykuł Pavkovića o cygańskiej, zromanizowanej grupie Karawołochów i ich zajęciach, w ozęści wstępnej omawia pochodzenie tej grupy etnicznej. Na dalszych stronach pracy autor referuje tradycyjne zajęcie Karawołochćw, jakim jest cancarstvo - wyrób toczonych i drążonych naczyń drewnianych. Artykuł zamykają uwagi dotyczące spr:ledaży wyrobów oraz wierzeń i zabiegów magicznych, powstałych najczęściej w związku z uprawianym przez Karawołochów handlem domokrążnym. We wstępie autor informuje o dotychczascwych badaniach nad Kara\'.lokchami i literaturze dotyczącej tej grupy. Mówi też o własnych poszukiwaniach terencwych z lat 1956-57 z północnowschodniej Bośni zamieszkałej przez Karawołochów. Dołączona mapa ilustruje teren badany przez autora. Pavković zastanawia się nad problemem przynależności etnicznej i pochodzeniem Karawołochów i dochodzi do wniosku, że Karawołosi to grupa cygańska, która swój pierwotny język zastąpiła dialektem należącym do grupy językowej dakorumuńskiej. Pavković przyjmuje, że proces romanizacji Karawołochów nastąpił w czasie ich pobytu na terenie Wołoszczyzny. Nazwa KaravLah oznacza przybysza z "erne Vlaske", kraju na zachód od Bukaresztu. Na tereny północnewschodniej Bośni przybyli oni w pnczątkach XIX w. Liczebność Karawołochów coraz bardziej się zmniejsza. Uczeni obliczali ich ilcść z początku XX w. na ok. 2000. Według szacunku Pavkovića jest ich dziś zaledwie ok. tysiąca. Autor dorzuca sporo spostrzeźeń dotyczących izolacji Karawołochów wśród pozostałych mieszkar.ców kraju i jej przyczyn. Nader zajmujący jest fakt, że Karawołosi utracili świadomość swego pochodzenia i zaprzeczają związkom z Cyganami. Mcmentami, które w sposób zdecydowany wyróżniły Karawołochów spośród licznych w Bośni Cyganćw są odmienny język i wiara. Bardzo ważną przyczyną izolacjonizmu Karawołochów jest ich tradycyjne zajęcie, jakim jest wyrób drewnianych naczyń i sprzętów. Pavković widzi w tym silny czynnik wpływający na wzmocnienie więzi grupowej. Nędzne zarobki i praca na karczowiskach odepchnęły ich od cywilizacji i odcięły od kontaktów z pozostałą ludnością i udziału w źyciu publicznym. Wszystkie te elementy z kolei wpłynęły na uznanie przez sąsiadów "cancarstva" za zajęcie niższego rzędu, co umocniło kastewą wprost izo- lację Karawołochćw. W dalszej części pracy autor daje przegląd surowców i technik oraz opis organizacji pracy, związanych z tradycyjnym zajęciem Karawołochćw. Mężczyżni poza miskami wyrabiają koryta do prania i parzenia świll. niecki, dzieże do chleba, czerpaki, solnice, łyżki oraz pochewki do osełek. Kobiety zajmują się wytwarzaniem wrzecion i szpul do krosien. Do obtaczania tych wyrobów służą im prymitywne tokarnie, poruszane ręcznie przy pomocy przyrządu podobnego do łuku. Cięciwa łuku owinięta jest wokół obtaczanego przedmiotu i obraca się nim w czasie poruszania łukiem. Karawołosi sprzedają swe wyroby roznosząc je po odległych nieraz oko- �379 378 licach. Jest to najczęściej handel wymienny. Z handlem wiąże się większość wierzeń i praktyk magicznych. Dużych wClrtości pracy nie przysłaniają pewne usterki, do których zaliczyłbym niesystematyczny układ materiałów. I tak za niezbyt szczęśliwe uznać należy oddzielenie podrozdziału dającego przegląd stosowanych technik od opisu narzędzi. Również niektóre przypuszczenia, dotyczące genezy poszczególnych zjawisk zaobserwowanych u Karawołochów w ich praojczyźnie - Indiach, wydają się być oparte na zbyt nikłym materiale dowodowym. Praca Draśkića i Pavkovića Narodnia nośnja iz Osata referuje wyniki badań nad serbskim strojem ludcwym, przeprowadzonych w Osacie. Osat to niewielka, licząca kilkanaście tysięcy mieszkańców kraina w pólnocnowschodniej Boś:1i. Istniejące tu warunki geograficzne i gospodarcze sprawiły, że teren ten jest interesujący dla badal1 nad odzieżą ludową, noszoną tu powszechnie do II wojny światowej. Autorzy przyjęli w pracy układ chronologiczny. W obszernym rozdziale opisują trudno już dziś uchwytną w terenie odzież z okresu od połowy XIX w. do I wojny światowej. Poza materiałami z własnych badań, Draskić i Pavković wykorzystali tu również opisy z literatury i zasoby muzealne. Spośród opisywanych części odzieży na specjalną uwagę zasługuje noszona przez kobiety a zanikła w 90-tych latach XIX w. czapka, nosząca nazwę roga, Była ona charakterystycznym elementem dawnej odzieży kobiecej. Następny rozdział pracy poświęco:lY jest zmianom w odzieży w okresie między cwiema wojnami. Praca kończy się omówieniem odzieży noszonej w ostatnim okresie po oswobodzeniu kraju. Dodatkowym walorem pracy są liczne rysunki poszczególnych części odzieży oraz ich wykroje. Do praoy dodano kilka czarno-b;.ałych tablic, z rekonstrukcją stroju dawnego. Zbigniew ANTHROPOS (Freiburg-Posieux) tom 52 z. 1-6, Jasiewicz 1957. C. R. S t o n o r: Uwagi o religii i obrzędowości ludu Datla w HimaLajskim Assamie (Notes on Religion and Ritual among the Dafla Tribes of Assam Himalayas), Grupa plemion Dafla zamieszkuje obszar liczący ok. 5000 mil kwadratowych na południcwym pogórzu wschodniej części Himalajów, Religia ich opiera się na wierze w legion duchów, przedstawiających społeczność mocno zróżnicowaną, o klasowej hierarchii, na której szczycie stoi słoneczny duch Donyi, wyobrażający istotę żeńską. Donyi jest traktowana jako bóstwo ziemi, plonów, drewnianych budowli itp. Ogół duchów dzieli się na dobre i złe. Przeważają liczebnie d uchy szkodliwe, i te właśnie są przede wszystkim celem obrzędowych zabiegów ludzkich, zmierzających do zyskania ~obie ich przychylności. Szczególnie znaczące są duchy żniw, p.lonów, ",:ód: dżungli i drzew bananowych. ',Iv stosunkach między duchami a ludzml pcśredn:czy kasta kapłanów, którzy ró~nież są zróżni~cwani p~d .wzglę~em znaczenia i godności. Interesujące są Ich parafernal1a, \~ kt,orych .szcz~gólną rolę odgrywa wachlarz z piór orła lub innego rowme cemonego ptaka oraz skóra z tygrysa, leoparda a:bo. pa:-ter:', W części końcowej artykułu autor opisuJe mektore zabiegi czarownicze oraz obrządek pogrzebowy u Daflów. P a u l S c h e b e s t a: Uwagi do artykułu "Oll:ady jako pożywi.eme (Adnotaziones zur "Insektenkost beim Memchen"). ~est to ~rzyczynek do pierwotnej historii ludzkiego pożywienia na tle stos Jnkow stWierdzonych przez autora u pigmejćw Bambutti. Wypowiedż Schebesty ma chara~ter polemiczny. Autor przeciwstawia swoje stancwis.ko wy:vodom E ~ g e n 1.1.13 Z a F i s c h e r a, a w szczególności dwom z Jego hl'potez: tWIerdzemu, że pożywienie pigmejów Bambutti składa się w lis częś~i z insektów (~arw termitćw, ślimaków, drobnych płazów i gadów) oraz, ze - BambuttL re!udzi" 1 prezentują wtórny prymitywizm. . . Z morfologii ludzkiego uzębienia Fischer wnioskuJe, ze zrazu. by:o .to uzębienie typowe dla prymatów, a więc przystosowane do poz~wlema, na które składały się rośliny i insekty. Późniejsze zmiany w ludzkim uzębieniu należy jego zdaniem, rozumieć jako rezultat przystosowania do nowego mięs~ego pożywienia. Hipotetycznie przyjmuje się, że. ~oko~ało się to, kiedy pierwotny człowiek opuścił puszczę i prz~szedł do .mysllwsklego życia w stepie. Jeżeli uzębienie Pigmejów wykaZUje te zn:lany, oznacza to, że przejście do zbieractwa i powrót do życia w puszczy Jest nawrotem do trybu życia z okresu przed ich dokonaniem się· Schebesta który ma tę przewagę nad Fischerem, że życie i kulturę Bambutćw pozna~ał w długich bezpośrednich badaniach tere~o~Yc~, twierdzi, że wywody tego ostatniego mają charakter hipotez. W odmeslemu do Bambu:ów są one na pewno błędne. Zdaniem Schebesty, stopień pierwotnego prymitywu jest charakterystyczny zarowno od strony cech somatycznych, jak i w formach gospodarki. Do nich z kolei są ściśle do~tosowa~e formy społeczne i zjawiska życia duchowego. Przy tym występuje w mc~ cec~~ optymalnego przystosowania do środcwiska. Bambutti reprezentuJą ta.u właśnie pierwotny prymitywizm. Natomiast te zmiany w uzębieniu, które rzekomo dowodzą przejścia od zbierackiego trybu życia w puszczy do życia łowieckiego w stepie, zdaniem Schebesty, mogły równie dobrze zajść w warunkach życia w dżungli. " " Kur t P i s k a t y: Czy publikacja o Pigmejach Henryka TriHes'a jest źródlem? (1st das Pygmaenwerk von Trilles eine zuverlassige QueUe?). W 1932 r. ukazała się w Paryżu i Monach:um praca Les PYJmees miarodajnym �381 380 a H e i n z S l k e n: Afjadehowie U. J. Seetzen'a. (Seetzens Affadeh). Autor podejmuje próbę odtworzenia słownika wy~arłego ~ialektu Koto~~ (Francuska Afryka Równikowa - jez. Czad.),. z JęzykcweJ gr~py J\Iaka_l. Lud który jeszcze 150 lat temu mówił tym JęzykIem, w konc~ XI~ w. prz;ją1 i przyswoił sobie inny język, m~an0:Vicie --:- język Kanun. Gl~w~ą podstawę opracowania stanowią publ1kacJe Ulncha Jaspera Seetzen a. de la jOT€~t equatoriale, której autorem był misJonarz. Przedmiotem publikacji było etnograficzne studium nad Pigmejami z Gabunu (franc'lskiej Afryki Równikowej). Praca została przychylnie oceniona przez W. Schmidta, a krytycznie przez specjalistów, zajmujących się kulturą afrykańskich Pigmejów, m. in. przez P. Scheoestę. Autor przedstswia dowody z których wynika, że H. Tri1les w rzecz: wistości zbyt mało miał okazji do bezpośredniego poznania Pigmejów z Gabunu i ich kultury, a materiały zawarte w jego dziele są w wielu przypadkach nieoryginalne, i budzą uzasadnioną nieufneść ze strony znawców problematyki. E. E. E van s-P r i t c h a r d: Taktyka wojenna Zandów (Zand~ Warf~re). Artykuł, na który składa się 5 rozdziałćw, zawiera interesuJący OpIS taktyki wojcwania sudańskiego ludu Azande. N i c o l a s, El.nograjiczny słownik Tuaregów Tamajeq z obszaru Jul!emedcnu (Vocabulaires ethnographiques de la Tamljeq des Jullemmeden de l'est). Jest to część materiałów, których partie poprzednie były opublikowane w 46, <tS, 50 i 51 tomie "Anthropos'u". Autor przedstawia tym razem slownic:wo odnoszące się do geografii, formuł powitalnych i konwencjonalnych, skał, studni, gwiazd, zwierząt. roślin, mieszkania i narzędzi. Francis R u d o l f R a h m a n n: Czterej pionierzy ludnoznawstwa (Vier Pioniere der Volkerkunde). Pod tym, szeroko sformułowanym tyt~łe~ R. .Rah~a~~ przedstawia charakterystykę czterech uczniówW. S ~ h m l d t a, mIanowlcl;-. P a w ł a A r n cl t'a, M a r c i n a G u s i n d e'a, W l h e l m a K o p p e r s. a i P a w ł a S c h e b e s t'y. WszysCY oni należą do misyjnego st~warzys~ema Słewa Beżego (S. V. D.) i w okresie 1956-1957 r. każdy z ,mc.h u~oncz~ł siedemdziesiąt lat życia. Przedmiotem artykułu są cztery krotkle ?lOgrafIe wymienionych badaczy oraz cztery bibliograficzne wykazy tytułow prac, wschednie.Jo Kar l B o u d a: Język ludów jenissejskic/t (Die Sprache der Jenissejer). Ludy znad środkowego i dolnego Jenisseju mówią językiem, który pozostał jako jedyny dialekt grupy, która z biegiem stuleci bez reszty została wchłonięta przez języki wschodniotureckie: kotyjski i arynijski. Studium poświęcone jest zagadnieniom genealogii i morfologii języka jenissejskiego. które każd; z nich ma w swoim dorobku. . W dziale "Analecta et Additamenta" do najbardziej int~r~suJąCych notatek można zaliczyć: M a r c e l i n o N. M a c e d a, Obrzęd Kstęzycou;ych mod:ów li ludu Mamanua z pó:nocno-wschodniego Mindanao (':he Full _ Moon Prayer Ceremony of the Mamanuas of Northeastern Mmdanao). Autor był świadkiem ceremonii zwanej przez Mama~ua panaw,agtawag. Jest to uroczystość, której istotny cel leży w nawiązamu kontal~tow. z. duchami opiekuriczymi plemienia. Odbywa się w noc~ przy. peł~1 kSIęzyca. Polega na śpiewach i obrzędowych tańcach przy wtorze mIedzIanych gon- J o h a n n e s I t t m a n n: Kultowe tajne bractwo "djengu" na Wybr.zeżu (Der kultische Geheimbund djE'mgu an der Kameruner KUste). Autor widzi w tajnych kultowych bractwach zalążki organizacji państwowej. W strukturze pierwotnych społeczeństw posiadających bractwa tajne można wyróżnić dwa układy: pionowy wynikający z biologicznych i genealogicznych związków rodowc-i szczepowo-terytorialnych oraz poziomy, w którym bractwo tajne spełnia rolę organizatora i inicjatora akcji władania społeczeństwEm. Autor przedstawia materiały opisowe. ilustrujące strukturę i funkcję bractwa. Oto tytuły poszczególnych rozdziałów: Emblematy zewnętrzne. Demonologia. Obrzędy wtajemniczenia. 'VIłodzież męsk« Bractwo i jego wpływJ" Zmierzch tajnych bractw. Kamerunu. Joha n n F r i ck: Stosowanie substancji pochod.zenia zwierz~QlJgn w 11ldcwym lecznictu:ie w Tsinghai (Chiny). (Medicinal Uses of Substances Derived from the Animal Organism in Tsinghai). Autor mieszkał w chillskiej prowincji Tsinghai, na zachód od miasta Sining. gdzie praktykował jako lekarz. Korzystając z rozmów ze swymi chir.skimi pacjentami zbierał od nich wiadomości o lokalnym lecznictwie ludowym. gów i bębnów. W dziale "Miscellanea" do szczególnie O artykule R. S c h o t t'a pt. Podstawy .' interesuJących nabyu;ania nalezą prawa notat~l: . wl.asnosct [2tschr. f. verglel~h~nde Rechtswissenscl1aJt, 57, 1954). O zagadnieniu matriarchatu w sWletle referatu S. Hellbusch'a [Vortrage der T agung fUr Valkerkunde an der Humboldt-UniversiHit, Berlin, 1952), O dwojakim pochodze:Jiu m~tywu "drzewa życia" w ludowej sztuce europejskiej [K. Spiess, Veraff. d. bsterr. w • .zakresie Mus. f. Volksk., "('schichte ;eferatów kO:lcepcja w 11 ludów łcwieckich. 7, 1955). Zesz. 2 [Fasc. szechnej •: pożywienia 3-4J. W i l h e l m K o p p e r s: Zagadnienie histo7'~i powetnologii i r;rehistorii. [Da s Problem der Umversalim Lichte von Ethnologie und Prahistorie). Tematem szeregu na miE;dzynarcdc.wych konferencjach etnologicznych stała się t<:kiej powszechnej histerii, która dzieje ludzkości ujmowała świetle �383 by jako jedną całość, i w której problematyka genezy i rozwoju kultur pierwotnych zajęła by miej~ce równouprawnione z pisanymi dziejami ludów cywilizowanych. Omawiając genezę koncepcji o ujmowaniu dziejów ludzkich jako całcści, jako historii pcwszechnej, autor wskazuje ;1a bezsporny fakt, że nie stworzyli jej starożytni Grecy, Rzymianie czy Indowie. Wstąpiła ona jedynie na gruncie judeo-chrześcijańskiej koncepcji świata. Przed XVIII w. szerzej rozwijali ją jedynie nieliczni filozo£::'wie chrześcijańscy m. in. św. A u g u s t y n [354-430] i J. B. B o s s u ~ t [1627-1704]. Na gruncie ściśle naukowym ideę tak pojmowanej historii powszechnej sformułował dopiero w XIX w. twórca klasycznej niemieckiej szkoły historycznej: Leopold von Ranke [1795-1886]. Póżniejsi czołowi przedstawiciele tej szkoły: E r n s t B e r n h e i m, J u l i u s K a e r s t oraz P a ul Kir n ideę tę kontynuują po czasy współczesne, wbrew innym tendencjcm, działającym w naturalistyczno-pozytywistycznych kierunkach historii. Wychodząc z założenia, że nie ma ludów i kultur "niehistorycznych" , zwolennicy omawianego tu kierunku w historii powszechnej uważają za oczywiste, iż główną osią historycznego ujmowania dziejów ludzkich jest tożsamość natury ludzkiej. Podstawową zatem ideą historii powszechnej jest idea nieprzerwanej ciągłości dziejów ludzkich. Fakt, że istnieją w tej ogólnej historii ogromne luki, dla których brak pisanych źródeł historycznych, i źródeł archeologicznych bądż etnologicznych, nie może być argumentem dla poniechania samej koncepcji historii powszechnej. Ze stanowiska nauk etnologii i prehistorii koncepcja takiego ujmowania historii jest najzupełniej uzasadniona. Dawali i nadal dają temu wyraz zarówno etnologowie szkoly historycznej od F. G r a e b n e r a począwszy, jak również prehistorycy. Zdaniem K. J. N a r r a - historia powszechna zaczyna się na przełomie Pliocenu i Pleistocenu, odkąd pojawiają się pierwsze narzędzia wykonane ręką ludzką. Można by podważyć słuszność i celowość tak pojmowanej koncepcji historii powszechnej oraz jej podstawowego założenia o toźsamości natury człcwieka pierwotnego ze współczesnym, gdyby dało się utrzymać twierdzenie L e v y - B r u h l a, o fazie prelogicznego myślenia w dziejach ludzkich. Jak wiadomo twierdzenie to jednak utrzymać się nie dało. Levy-Bruhl zresztą tuż przed śmiercią sam tezę tę cofnął. Bardzo w tej sprawie interesujące jest aktualne stanowisko R. H e i n e - G e 1 d e rna. Jego zdaniem kultury wyższe wywodzą się z jednego wspólnego pnia. Oprócz elementów wspólnych, zupełnie podobnych jeżeli nie wręcz tożsamych, za takim ich pochodzeniem przemawia także chronologiczna sekwencja pojawiania się tych kultur: Mezopotamia (3000 p.n.e.), Egipt (2800), kultura Indu (2500), Chiny (EOO), Ameryka (500 p.n.e.). Spojrzenie na prehistorię ludzkich dziejów ze stan,lwiska aktualnej wiedzy archeologicznej ukazuje podobne sekwencje chronologiczne. Kontynentalny kompleks: Europa-Azja-Afryka reprezentuje naj starsze kulturowe świadectwa z dziejów ludzkich, sięgające okresu sprzed 500000-600000 lat. Natomiast najdawniejsze dotąd odkryte ślady istnienia ludzkiego w Ameryce są datowane na ok. 40000 lat p.n.e., a w Australii na ok. 13 000 lat p.n.e. Przy tym niektóre z wyróżniony'~h kultur paleolitycznych i neolitycznych obejmują rozległe, światowe zasięgi. Nie da się w świetle dotychczasowych wyników archeologii wykluczyć możliwości, że wszystkie te kultur~' wywodzą się z jakiejś pierwotnej, prakultury. Idea o jedności oraz nieprzerwanej a powszechm'i ciągłości kulturowej zdaje się w świetle tych podsumowań raczej zyskiwać na znaczeniu. To zaś daje coraz to mocniejsze podstawy dla podjęcia próby opraccwania historii powszechnej w pełnym tego słowa znaczeniu. Monizm dziejów kultury w ujęciu W. K o p p e r s a brzmi raczej przekonująco. Pozostaje jednak kilka istotnych zagadnień, które ze stanowiska etnologii wymagały by wyraźniejszego sformułowania. Jedno z nich to bliższe określenie treści humanistycznego pojęcia ewolucji kultury, jako zasadniczo różnej od niehistorycznej ewolucji przyrodniczej, na co w swoIm czasie wskazywał Hegel. Inne - to sprawa ponownego zaktualizowanego ustosunkowania się współczesnych etnologów do zasadniczych dwóch koncepcji a ewolucji kultury. Monofiletyczno dyfuzjonalnej i polifiletycznej. Autor do tych zagadnień na razie jeszcze nie ustosunkcwał się, być może uważa, że wymagają one przygotowania szerszej dyskusji. D. S. D a v i d s o n niektórych ważniejszych i F. M c C a r t h y: Rozmieszczenie typów kamiennych narzędzi i w chronotogia Zachodniej [The Distribution and Chronology of some important Types of Stone Implements in Western Australia]. Topory kamienne jedno- i cwusieczne, młoty zwane kodja, drewniane miotacze do oszczepów, kije i maczugi miotane, kamienne moździerze i żarna użytkowane przez tubylców Zach. Australii, występują w interesujących geograficznych zasięgach i pozostają niekiedy w stosunka::h wzajemnej zależności. Zależność ta wynika m. in. także ze stopnia opanowania pewnych technik w obróbce kamiennego surowca. Artykuł jest ilustrowany 5 kartogramami i ukazuje żywe jeszcze procesy dyfuzyjne narzędzi kamiennych w zachodniej Australii. Austratii. • I i I D o m i n i k S c h r o d e r: Chia-Fandse z Bengbaru i ich zwyczaje we('traer die Chia-Fandse [Tsinghai] und ihre Hochzeitssitten). Mianem Chia-Fandse autor określa chińską grupę plemion okolic jeziora Kukunor. Nazwa Bengbar jest tybetańska. Plemiona te stopniowo przechodzą od koczow:1iczego pasterskiego trybu życia do osadnictwa stałego i uprawy ziemi. Niektóre z nich jeszcze koczują, inne prowadzą półosiadły tryb życia, a jeszcze inne uprawiają ziemię. Zdaniem au tora można tu obserwować fragment wielkiego procesu ,.chinizowania" się grup etnicznych setne �384 385 zachodniej rubieży czajów, tłumacLąc liny Hsi-na. Chin. relację Autor przedstawia tubylcy, byłego opis cyklu weselnych wiejskiego nauczyciela zwyz do- i pieśni. Po przeanalizowaniu zasięgu występowania omawianego obrzędu, legend, które uzasadniają jego powstanie oraz form tańca i pieśni dochodzi on do wniosku, że obrzędowość karma genetycznie należy do jednej tylko z szeregu kultur, które na tym obszarze występują; rytuał ,.karmy" powstał prawdopodobnie w kulturze Kolarian lub Munda. B r i g i t t a R o o t h: Kosmogoniczne mity Indian 1'-'ólnocno[The Creation Myth of the North American Indians]. Na podstawie zebranych 300 wersji mitów Indian północno-amerykańskich o stworzeniu świata, autorka ustaliła istnienie wśród nich 8 zasa:iniczych typów. Wyróżnione typy są <-wiązane z konkretnymi geograficznymi obszarami. Na osiem - jeden tylko występuje wyłącznie na gruncie półnccno-amerykar'.skim. Jest to mit o dwóch braciach demiurgach ziemi, z których jeden zostaje oślepiony i w gniewie niszczy to, co stworzył jego partner. Pozostałych siedem typów występuje także pOla Ameryką północną na obszarze eurazjatyckim, świadcząc o kulturcwych powiązaniach wschodniej Azji z Ameryką północną. Cztery spcśród wyróżnionych typów mają zasiĘg w yrainie południ{)wo-amerykański i wykazują powiązania z ko>mogonicznymi mitami Oceanii. A n n a -amerykańskich P r o t a s i u s F r i k e l: Lingu:istyczno-etnologiczna skich plemion z T- ó:nocnego obszaj u Para i rejonów klasYfikacja przyległych. J o s. T r i p p n e r: Prażucha u rolników Tsinghai [Das "Rostmehl" bei Ackerbauern in Tsinghai, China]. Sciślej określając, tybetańska tsan-pa tj. "pr:,.żona mąka" jak również niemiecka Rostmehl, a polska prażucha nie jest dokładnym odpowiednikiem jadła, o które tu chodzi. Bliższym bowiem byłoby określenie: mąka prażmowa tj. mąka z ziarna prażonego. Do prażenia używa się tu (Tsinghai, półn.-zach. pogranicze Chin) przede wszystkim tybetai!skiego jęczmienia, czasem owsa, rzadziej pszenicy, a czasami presa i nawet kartofli. Po oczyszczeniu ziarna praży je się po czym miele na mąkę, którą z kolei przesiewa się przez sita. W trakcie prażenia dla spowodowania lepszego smaku prażuchy dodają niekiedy do ziarna nieco bobu lub fasoli. Niektórzy stosują zaprawianie smaku mąki w trakcie mielenia ziarna dodając doi! sól, niekiedy SUSZO!1e gruszki a także soczewicę lub groch. Mąkę z prażma spożywa się najczęściej w postaci bryi, którą uzyskuje się przez dolanie do niej herbaty albo wody_ Kto jednak ma dość pieniędzy na to, aby z potrawy tej uczynić delikates, dodaje masła albo oleju, cukru lub miodu. Mąkę z prażma przechowuje się w dużych drewnianych wysokich (na ok. 1 mtr) skrzyniach, opatrzonych w nóżki, alco w workach z .koziej lub wołowej skóry, co zacezpiecza ją przed wilgocią. W podróż pożywienie to zabiera się w niewielkim woreczku z koziej skóry. Przed robakami ubezpiecza się mąkę specjalnymi liśćmi pieprzowego krzewu (Xanthcxylurn piperitum), Prażucha jest jako jadło powszechna u nomadów tybetańskich, mongolskich i hakaskich. Można ją także znaleźć w każdym gospodarstwie chlcpskim Chii!czyków, Dunganów, Salarów. Jest tania, posilna, łatwa w przygotowaniu i delikatna w smaku. den india-r't[Zur linguistisch-ethnologischen Gliederung der Indianerstamme von Nord·Para (Brasilien) und den anliegenden Gebieten]. Autor podejmuje próbę sklasyfikowania licznych plemion indiańskich, zamieszkałych w tej części północnej Brazylii, która przylega do Guyany (brytyjskiej, duńskiej i francuskiej). Plemiona te należą do trzech zasadniczych grup językowych Aruaków, Tupi i Karibu. Do grupy pierwszej należy właściwie tylko jedno z plemion; do drugiej - trzy, a do trzeciej (Karibu) ok. 60 plemion. Ogół tych ostatnich da się podzielić na pięć ugrupowań dialektycznych w granicach języka Karibu. Pod względem kultury materialnej plemiona te różnią się raczej mało. Różnice występują tylko w formach budownictwa mieszkalnego, plecionek i łuków. F r a n c i s N i c o l a s: Etnograficzny słownik Tamajcq ze wschodniego [Vocabulaires ethncgraphiques de la Tamiłjeq des Julemmeden de I'est]. Jest to końcowy fragment szóstej części zbioru materiału słownikowo-etnograficznego, Tuaregów, z północnej Nigerii francuskiej. Poszczególne części pracy były tirukcwane w tomach 4.6 (1951) 52 (195'1) Anthroposu. Julemendu D u r g a B h a g wat: Karma [The Karma]. Nazwę Karma-Karam nosi żniwna obrzędcwość, o'::chodzona w centralnych prowincj ach Indii [Madhya Prade~hJ. Autor wyróżnia w niej trzy kategorie składnikó',v: rytuał 2-wiązany z drzewem karam (Nuclea pan-itolia), tańce obrzędowe l I I o t t o M o r s: Historia Bahajów. [Geschichte der Bahaya - Ostafrika]. .Kraj Bahaja, nazywany Buhaya, leży nad jez. Viktoria. Liczy ok. 4.00 tys. mieszkańców, którzy mówią językiem Buhaya, zaliczanym do grupy językcwej Bantu. Jest to rodzaj związkowego państewka, złożonego z dziewięciu małych niezależnych królestw. Współcześni Bahaja są rezultatem zmieszania się tubylczych Bantu i przybyłymi tu plemionami HamitÓw. Ci ostatni przybyli przed ok. 500 laty, osiedlili się, przyjęli tubylczy język i "tworzyli kastę szlachty. Dzieje ludu Bahaja odtworzył auter na podsta\vie istniejących publikacji i rękopisów. i w oparciu o materiały, które zebrał. przebywając w kraju Bahaja przez 17 lat jako misjonarz. Praca ukazała się jako 25 tom lV1icro-Biblioteki Anthroposu. 1:; LUj, t. XLVI �:387 386 W dziale "Analecta et Additamenta" znajdują się notatki: S. H u mm e l'a _ o świętych grotach w Tybecie i kultowych tradycjach związ::lnych z jaskiniami, H. A u f e n a n g e r'a o wąskich drewnianych tarczach fechtunkowych z Nowej Gwir:.ei oraz O. H Civ c r'a - o tzw. żaglu łacińskim. W dziale "Miscellanea" zasygnalizowano ciekawsze pcwiedzi z czasopism etnograficznych, prehistory:cznych artykuły i wyi antropologicz- nych z 1956 r. Zesz. 5-6 Anthroposu zawiera indeksy 52 tomu. Część rozpraw otwiera artykuł J. M a r i n g e r'a: Pjzemys! "Iwa juku I" i jego zaszeregowanie kulturowe (Die Industrie von Ivajuku I (Japan) und ihre kulturelle Einordnung). Archeologiczne odkrycie paleolitycznego stancwiska w Jwajuku w Japonii stało się przedmiotem dyskusji, toczącej się na temat właściwego zaszeregowania paleolitycznej kultury nazwanej od miejsca jej odkrycia Jwajuku 1. Autor polemizując z wywodami japońskiego archeologa Sósuke Sugihava, proponuje chronologiczne zaszeregowanie tej kultury jako formy pośredniej między okresem archeologicznej kultury japońskiej, oznaczanym mianem Gongenyama I-II, a okresem Gongenyama III. E. A. War i m s: Mitologiczne przestrzenne nazewnictwo Australczyków, jego et'iJ- rozproszenie. J o s e p h Was t l: Przyczynek do antropologii Negrytów wschodniego [Beitrag zur Anthropologie der Negrito von Ost-Luzon]. Badania antropologiczne 45 kobiet i 54 mężczyzn plemienia Baluga (wschodni Aetcwie) pozwoliło na stwierdzenie, że nie przedstawia ono jednolitego składu rasowego, lecz wykazuje większą ilość różnorodnych elementów rasowych. Znajdują się tam elementy negryckie, wedyjsko-australoidalne, paleomongoloidalne, melanezyjskici paleomelanezyjskie. Rozprawa z zakresu antropologii fizycznej, bcgato ill:strewana tabelami i wykresami cech antropologicznych oraz stosunków ilościowych. Luzonu. J o h n L o e wen s t e i n: Neolityczne dluta kamienne z Archipelagu (Neolitic Stone Gouges from the Malay Archipelago and Their Northern Prototypes). Zdaniem auto,ra są to narzędzia ciesielskie, służące do obróbki drewna. Prawze~em ich były dłuta z kości. Mezolityczne ich prototypy przetrwały do neolltu.· Auter wyraża opinię, że najdawniejsze narzędzia tego typu na obszar Malajski przyniosła kultura "toporów kolistych", która wzdłuż wschodniego wybrzeża Azji przenikała na południe poprzez Indochiny Ja obszaru malaj skiego. • Malajskiego [Australian Mythological Terms: Their Etymology and Dispersion]. Ktokolwiek zaznajamia się z religią tubylców australijskich, jest zaskoczony bogactwem jej mitologicznej terminologii. Kiedy jednak drogą analizy semazjologicznej badacz poznaje sens tych terminów, okazuje się, że dają się one sprowadzić do znaczeń: zmarły, duch _ zjawa, cień, dusza, grób, oddech, woda, echo - diwięk itp. Bogactwo terminologii mitycznej rozwinęło się wskutek wędrówek poszczegółnych plemion, ich wzajemnych kontaktów i wymiany kulturowej. U podstawy tego zjzwiska leży rozpowszechniony u tych plemion kult przodków i wiara w ich stale współżycie z żyjącymi. Artykuł zam~'ka bogaty wykaz bibliografii etnograficznej Australii. mologia M a t t h i a s E d c r: Rodzina, ród, klan i kult przodków w Japonii [Familie, Sippe, Clan und Ahne;l\'E:rehrung in Japan]. Jest rzeczą charakterystyczną, że .Japończyków nie cechuje osobisty stosunek do bóstw:}. Indywidum istnieje dla rcdziny, a nie redzina dla niego. Rodzina jest patriarchalna patrilokalna. Majątek dziedziczy naj starszy syn. Związki rodzinne tworzą ród, niegdyś żyjący we wspólnocie rodowej, W dorocznej tradycyjnej obrzędowości istnieją rnomenty, kiedy członkowie rodu manife~tują swą przynależność i solidarność rodewą. W świątyniach buddyj,kich na ołtarzykach rodowych umieszcza się tabliczki przodków i składa ofiary. Podobna kultewa obrzędowość ma miejsce na grobach przodków. Szereg bóstw takich jak: "bóstwo ziemi "Jigami" lub bóstwo siedliszcza .,Yashikigami", są ogólnie uznanymi i czczonymi przez Japończyków bóstwami lecz nabierają one cech bóstw rodowych. Istnieją pewne podstawy do przyjęcia, że pierwotnie poszczególne klany posiadały własne klanowe bóstwa opiekuńcze. Autor kończy swoje wywody wnioskiem, że od okresu kamiennego po czasy współczesne przejawia się w tym socja-religijnym zjawisku ludowej kultury Japonii stały specyficzny składnik japoński. i pó:nccne ich prototy]:y. Kur t Jar i t z: Zabytki języka kasyckiego. [Die Kassitische Sprachreste). Jest to rozprawa językoznawcza. Sprzwa zaszeregowania starożytnego. języka kasyckiego nasuwa wiele trudności. Autor, polemizując z inny.ml badaczy tego języka, dochedzi do wniosku, że nie jest to język samo~zlel~Y. Widoczne w nim wpływy hurryjskie, przednioazjaty<:kie a także IndYJ . . połowy II-go tysiąclecia .. s k'Ie,. z pierwszej p.n.e. zdają się przemamIaC za Jego kompilacyjnym charakterem. S. S. S a n t a n d r e a: Studium języka Gola. [An Elementary Study of the Golo Language]. Jest to również studium li:1gwistyczne poświęcone ana l'"IZle Jednego z zywych . . ' Języków afrykarskich. Grupa Golo liczy ok . 4 tyS mi k" .. .' esz ancow zYJących na pograniczu kraju Dinka w kraju Bahr el Gazar. Ą, additamenta" znajduje się wypowiedż W dziale "Analecta et C los s'a na temat religii i historii kultury. (Religionsphanomenologie �389 388 und Kulturhistorie) oraz artykuł S. H u m m e 1'0. Swięte góry Tybetu. W dziale ,,:Miscellanea" znajdują się notatki o artykułach A. C l o s s'a, Kultu,historie und Evolution [;\litt. d. Anthrup. Gesell. in Wien 86, 1955], A. S t a f f l'e;. Uber die Trag- und Reitnutzung des Rindes in Afrika und Lateinamerilw [:YIitt. d. Naturforschenden Gesellschaft Bern. N. F. 14. 1957], wzmianka 0 rozprawce W .. J a c o b e i t, Jochgeschirr und Spanntiel'grenze (Deutsches .Jahrbuch f. Volkskunde 3/1. 1957), oraz informacja o artykule F. T e l' m e l' a, Der I-lund bei den Ku!turvólkern Altamerikas (Ztschr. f. Ethn. 82, 1957). Każdy z wymienionych trzech zeszytów 52 tomu Anthropcsu posiada jak w tomach poprzednich begato wypełniony dział bibliografii, wyk~Jz "publicationes recentes" oraz przegląd zaw1ftości bieżących czasopism etnograficznych lub tematycznie do etnografii zbliżonych. ANTHROPOS, t. 53, 1958, zesz. 1-2. 3-4, 5-6. Freyburg, Szwajcaria. Zesz. 1-2. L e o n h a r d A d a m: Antroy:omorjiczne u;y:;brażenia na australijskich przedmiotach kultowych [Anthropomorphe Darstellungen auf australischen Ritualgerate]. Na drewnianych i kamiennych czuringach australijskich spotyka się często ryte motywy ozdobne, wyobrażające sylwetki ludzkie. Autor stwierdza, że o ile czuringa jest instrumentem mu,zycznym _ kultowym, charakterystycznym dla całego obszaru nowogwinejskiego i australijskiego, a tyle natcralistyczne i stylizowane rysunki ludzkich figur są, jego zdaniem, samodzielnym rodzimym tworem Australii. .Artykuł reprezentuje dobry wzór metody analizy genetycznej i strukturalnej, zastosowanej do prymitywnego rysunku. L o u i s J. L u z b e t a k: Kultura plemion Srodkowego Wag hi. [The Middle Waghi Culture]. Autor przedstawia zwięzły zarys kultury plemion południewowschodniej części Ncwej Gwinei. Szczególnie interesuje go zjawisko akulturacji, zachodzącej pod wpływem zetknięcia się tubylców z cywilizacją Europejczyków. Ogół opisywanych faktów kulturcwych ujął autor w następujące klasy: kultura materialna, życie gospodarcze, stosunki społeczne, religia, wiedza i tradycje, muzyka i sztuka, język. W podsumowaniu wysuwa następujące wnioski: Tubylcy rozróżniają dwie kategorie akulturowanych elementów - te, których przyjęcie jest aprobowane w ich własnym środowisku oraz te, które przyjmują jedynie gdy przebywają poza tym środcwiskiem, najczęściej kiedy żyją w osadach europejskich. Akulturacja ma charakter kumulatywny, nowe elementy dolączają do starych. Na razie zajmują one w tradycyjnej tubylczej kulturze pozycje raczej I:eryferyczne. Zdaniem autora jest to sytuacja przejściowa, po której dojdzie do pełnej kulturcwej integracji. R i.i d i g e r w pó/n.-Zach. S c h o t t: Prau:a w!asności Melanezji. [Die Eigentumsrechte trcbriandzkich der uyspiar:y Trobriand-Insulaner in N'ordwest-Melanesien], Z'Jpełnie inaczej niż w kręgu europejskiej cywiliza.cji ~kształtowały się pojęcia własności u Trobriandczyków, którzy nie posIadają abstrakcyjnego określenia, odpowiadaja.cego europejs;'l:iemu poje;ciu własności. Istnieje jednak stosunek do niektórych rzeczy, odpcwiadający naszemu pojęciu posiadania, określany slowami analogicznymi do naszych zaimków dzierżawczych. Nie tylko ubiór, broI'!, ozdoby, łodzie dOmy. i pola mogą tam być przedmiotem własności, ale także mity, cza~ rcW:llcze formuły i pieśni. Auter w sposób zwięzły omawia istniejące tu fcrm.y prawa własncści, sposoby jego nabywania, użytkcwania i przekazywama. Rozpr2wa przynosi odkrywcze stwierdzenia i prostuje błędne dotychczasowe wyobrażenia o prymitywnym komuniźmie lVlelanezyjczyków. .J e a n - P a u l R o u x: Nazwa szamana w tekstach turkomongolskiclJ.. ILe nom du chaman dans les textes turco-mongols]. Etnologia jeszcze nie określiła precyzyjnie pojęciowej treści szamanizmu i szamana. Do europejskiego słownictwa termin ten wszedł w XVII w. Poprzednio zanotoWa~lY .został w językach perskim, tureckim i pali. Toczy się spór o et y~O.O~lę tego słowa. Autor sięgnął więc do starych turkomangolskich ,e~stow. [VII~XIII w.]. Ale tam znajduje na określenie szamana formy posredme, opIsowe. Wnieskuje zatem ostroźnie, że w turkomongolskich Językach nazwa bezpośrednia szamana mogła być otoczona zakazami tabu. , E.r n s t R i s c h: Odszyfrowanie minojskiego linearnego pisma B. [Die Entzlfferung der Minoischen Linearschrift "B"] Dla odróżnienia młodszeg~ linearn:go pisma z gli.niany.ch tabliczek z Minos od formy starszej [A] oatowan:J na III-II tysIąclecIe p.n.e., posłużono się oznaczeniem "B". W 1952 archItekt angielski Michał Ventris cglosił, że udało mu się pismo to o~cYfrować i, że reprezentuje ono formę protcgrecką. Odkrycie to wnosI sporo nowego do poglądów dotychczasowych na język i podstawowe cechy kultury mykeiJskiej. Treść odczytanych zapisów wskazu;e także na to.'. ze . z~war t osc poematow Homera (imiona bohaterów, opisy J gOSpo-' dar~1 .ltd.) m.e znajduje potwierdzenia w newopoznawanych faktach z przeszloscI Achajów. o' • H u g o H u b e r: Obrzędy oczyszczenia i lLs;:okojenia 1L ludu Adangme. [Adangm: Purification and Pacification Rituals]. Autor zebrał materiały z połu~mowowschodniej części Ghany w latach 1951-1957. Naruszenie usankCjonowanych rytualnie praw i zwyczajów pociąga za sobą, w mnieman'u . ' . .' .' A.dang .. me, meszczęscla z b'JOrowe I.. mdywidulne w postaci chorób smlercl. mepowcdzeń lub żywiołowych klęsk. Zapobieganiu te,O"o rodzaJ'; . .. k onsek wencJom mają. słuzy'c obrzędy Oczyszczające. Przedmiotem~ obrzędd.oW\'ch .' . a kl' .. ow oczyszczema . mogą być plemiona, osady. rodziny i poje,lincZ\' . . . osobnic\' . . Osobne akt· y mają. na celu USpOkOjEnie sprcwokowanych o. i'l "I �391 39U duchów ofiary. lub demonów. Głównymi e;cmentami tych aktów obmywanie i skrapianie wodą lub knvią, uderzanie ~ą biesiady. gałązką· K. F e l' l' a l' i d'O c c h i e p p o: Tzo!kin Mayów a zagadnienie Saros [Das Tzolkin der IvIa:;a im Lichte des Saros-Problems].. . . . . W kale.ndarzu :'vTay6w okres miedzy dwoma zacmlemaml, !lezący 11 960 dni ncsił nanvę Tzołkin. W astroncmii babiloń.skiej istniała podobna w ~wej istccie jecn:::stka miary czasu zwana Saros, której czas trwania stancwi! trzecią część okresu Tzolkin. Autor wychodzi z założenia. że wymienione s:vsterny powstały od siebie niezależnie. Treścią artykułu jest dcwcdzenie, jak w spo~ó'::J latwy i prosty mogło dojść do uzyskania podobnych astronomicznych rezultatów. .J a h n L o e wen s t c i n: Malajskie łodzie zl.ych duchów [Ewil Spirit Boats of Malaysia]. Chedzi o specjalnie wykonane mini:::lturcwe stateczki i łedzie, służące do zabiegów magicznych. Malajscy rybacy i żeglarze puszczają tego rodzaju modele na rzekę lub morze z intencją, aby na nich odpłynęły demony ,i duchy przynoszące chorcby i nieszczęścia. Praktyki te znane są na dużym obszarze południowo-wschodniej Azji. Ojczyzną ich. sądzi auter, jest południcwy obszar Chin. Na tymże obszarze znany jest również wątek wierzenicwy a duszy, która na łodzi odpływa w zaświaty. Artykuł jest uzupelniony i!listracjami. H e r rn a n B a u m a n n: Wilhelm. Schmidt a zar;adnienia matriarchaw [P. Wilhelm Schmidt und das Mutterrecht]. W pośmiertnie wydanej pracy W. Schmidta, Das Mutterrecht [Wien-Modling 1955] znależć można ostateczny pcglad Schmid ta na cały kompleks zagadnień związanych z matriarchatem.' W stosunku do stanowiska jakie w sprawach tych zajął on w czasach Griibnera, w pierwszej swojej wersji kulturewych kręgów (KultUl'kreise), estatnio wyrażony pogląd wykazuje niewielkie zmiany. Główne tezy jak twierdzenie, że pcczątkćw kultur rolnych jak i matriarchatu należy szukać w kopieniaczej uprawie roślin bulwiastych w strefie tropików oraz, że macierzystym obszarem obu tych z sobą sprzężonych zjawisk ~ą rzeczne doliny deszczowego regionu Indii \Vschodnich - nie dają się utrzymać w świetle nowych osiągnięć archeologii. Au tor poddaje krytyce podstawowe tezy tej teorii W. Schmidta i kończy wnioskiem, że omówione poglądy nie mogą reprezentować aktualnego stanu wiedzy o matriarchacie. T e a d o r V e r h o e v e n: Protoneuryci w jaskiniach u:ys!-'y Flores [Proto-Negrito in den Grotten auf Flores]. Nowe odkr;-'ciH szkieletów ludzkich, wykazujących cechy karłowatych negrytów, wnoszą zmiany do dotychczasewych poglądów na prehistorię Indonezji. Dwa ostatnie artykuły pOswlęcone są działalności O. Piotra S c h u m a~ h o r a (1878-1957), badacza Pigrr.ejów Kiwu (Ruanda - Afryka). W dziale Analecta Et Additamenta 2 notatki dotyczą archeologicznych l.l1alezisk na wyspie Flores. Jedna opisuje zwyczaj łowiecki ludu Wew3.kBcikin (N. Gwinea) z\viązany z łowami na ,latające psy". Tematyką pozo-talych dwóch są sprawy lingwistyczne. W dziale "Miscellanea" znaleźć można krótkie sprawozdania z najbardziej intEresujących artykułów, publikowanych w 1956-57 r. w periodykach i wydawnictwach ciągłych, zajmujących się historią kultury. Zeszyt 3-4: R. H e i n e - G e l d e r n: Geografia (ładnienie przedkclum.bijskich kontaktów roślin kulturowych uprau:nych m.iędzy a. zuStarym [Kulturpflanzgeograj:hie und dag Problem vorkolumbischer Kulturbeziehungen zwischen Alter und Neuer Welt] . Dyskusja toczy się o to, czy stareżytne kultury przedkolumbijskiej .-\meryki powstały tam samodzielnie czy też przy udziale wpływów Starego Swiata -Azji lub Europy. R. Heine-Geldem, wiedeński historyk lcultury stoi na gruncie teorii dyfuzjonistycznej, czemu dał wyraz w poprzednich publikacjach. Obecnie, z okazji opublikowania przez H. G r o s s a artykułu Das Problem. der kult1irellen Kontakte zwischen Neuen und Swiat€m.. Alten Welt in vorkolum.bischer Zeit im Lichte der Fflanzegeograph:e !Erdkunde, t. 10, ł956, ss. 141-146]. Heine-Geldern podejmuje obronę swojej tezy. Artykuł ma charakter polemiczny i zawiera stwierdzenia, któ~e :,kutecznie podważają argumenty botaniczne H. Grossa i innych botaników, przemawiające za niezależnym od cywilizacji eurazjatyckich rozwojem uprawy roślin takich, jak kukurydza, amarant jadalny, bawełna. palma kokosowa w przedkolumbijskich rolniczych cywilizacjach amerykańskich. Problem jest pasjonujący i ma bogatą bibliografię. Kar l J. N a r r: Problemy hodowli zwier zqt w świetle źródeł archeolo[Vieh zuchtprobleme und archeologisch-osteologi:-iche Quellen]. Można zalożyć, że hedcwla zwierząt jako forma gospodarki mogła powstać niezależnie od rolnictwa. albo też, że mogła ona właśnie z rolnictwa się wyłonić i wyodrębnić. W przypadku pierwszym, jako forma gospodarki powstała ona wcześniej niż uprawa ziemi, lub obie formy rozwijały się równocześnie. Jak wiadcmo tę ostatnią hipotezę przed p6ł wiekiem włączyła do swej teorii szkoła historyczno-kulturcwa. Natomiast w schemacie kulturowym Morgana-Engelsa, uprawa ziemi chronologicznie wyprzedza hodowlę zwierząt, która występuje raczej w początkach ustroju \\iojennych demokracji i w zespole z obróbką metali i patriarchatem. Znaleziska archeolcgiczne, jak dotąd, ukazują współw;-'stępowanie rolnictwa i hodowli. W tym świetle na ogół milcząco przyjmuje się, że pasterstwo Jest wtórną formą gospodarki, młodszą od rolnictwa. (jiczno-osteologicznych. �393 392 Autor dokonuje szczegółowego przeglądu wyników archeologicznych badań z lat ostatnich, w których znaleziska os teologiczne nie wnoszą jednak oczekiwanych argumentów. Artykuł napisany jest w sposób ciężki i zawiły, tym niemniej zawiera interesujący przegląd nowszych faktów i poglądów związanych z etnograficzną problematyką hodowli. I wan A. L o p a t i n: Języki tunguskie [The Tungus Languages]. 2<.1-' gadnienia językoznawcze altaistyki i środkowej Azji są w ostatnim dziesięcioleciu przedmiotem szczególnie intensywnych zainteresowań oraz trEścią ponad 20 publikacji. Autor komentuje i uzupełnia treść pracy .T. B e n z i n g a Die tungusischen Sprachen (1955). J e a n P a ul R o u x: Elementy szamaniczne w tekstach premongol[Elements chamaniques dans les textes premongols]. Autor przedstawia szereg archaicznych tekstów tureckich oraz tekstów, zachowanych u ludów sąsiadujących z Altajcami. Przedmiotem jego zainteresowań są te fragmenty, które zawierają opisy magicznych zabiegów leczniczych, praktyk wróżbiarskich i innych, podobnych tym, które są wlaściwe funkcjom i cechom szamana. skich R i c h a r d M o h r: Społeczny ustrój Angas'ów z Pó!nocnej Nigerii [Zur sozialen Organisation der Angas in Nord Nigeria]. Lud Angas, żyjący w południowej części prowincji Bauchi, liczy ok. 60 tys. osób. Praojczyzną jego jest Egipt. W ostatniej wędrówce zatrzymał się w BQrnu, skąd jednak uszedł pod naciskiem ludu Ngwip. Organizacyjną jednostką Angas'ów jest patrilinearny egzogamiczny ród. Każdy ma własną nazwę związa:J.ą z wioską, która jest siedzibą macierzystą. Członek rodu może, wyprowadziwszy się z niej, założyć nową siedzibę i nowy ród, ale musi pozostać'. przy pierwotnej nazwie rodu. Siedziby składają się ze stożkowatych glinianych chat, otoczonych kamiennym murem. Do wioski prowadzi wąskie wejście. Wioska ,posiada osobny "y e r b a 1', tj. święty śpichrz, który odgrywa tu rolę świątyni. Jest miejscem zamieszkania duchów zmarłych członkćw rodu. Stoją tu garnki napełnione piwem. U wejścia do wioski mieści się święty plac. Każdy mężczyzna, także i chłopcy, ma własny Śpichrz. Kobiety i dziewczęta mają jedynie osobne gliniane stągwie na zboże. Przewodniczy każdej osadzie golong i kacyk wybierany z rociu. królewskiego. Interesujące są ślady stosunków matriarchalnych tu jesz-, cze zachcwane, zjawisko tajnych męskich związków oraz formy zawiera-o nia małżeństw. Artykuł zawiera zupełnie nowe materiały; 11 dobrych", ilustracji uzupełnia tekst. M orr czesnych i s F r e i I i c h: Truarość niektórych cech w kulturze wspór-', Irokezów [KulturaI Persistence Among the Modern Iroquoi:+ Autor prowadził badania nad akulturacją współczesnych Indian z ludu Mohawk. Referując \vyniki, posługuje się schematem strukturalnym. PrLY, jego pomocy charakteryzuje on generalne cechy kultury dawnych Mohawków (z XVIII w.). W rezultacie wykrywa on, że ów dawny schemót strukturalny trwa nadal w kulturze Mohawków współczesnych mimo, ie zmianie uległy wewnętrzne elementy, V i c t orR o s n e r: Zabiegi przeciw jadoui uężowemu praktykowane [Venon Sweeping practised in the Up:lr Ghat of Jasphur]. U ludu Adiwasi mieszkającego na wyżynie Ghat w prowincji Madhya Pradesh w Republice Indii, istnieje wierzenie, że jadowity wąż, który ukąsił człowieka, ma zdolność unieszkodliwienia jadu, pod warunkiem, że po ukąszeniu jest on jeszcze żywy lub przynajmniej porusza się jeszcze. Pośrednikami, wykonującymi odpowiednie zabiegi i zdolnymI wygłaszać skuteczne zaklęcia, są specjalni mistrzowie. Autor opisuje te praktyki i przytacza formuły magiczne przy tej okazji stosowane. w Upar Ghat w Jasphur - Indie M a r t i n G u s i n d e: Pigmeje Ayom na Nowej Gwinei [Die Ayompygmaen auf Neu Gwinea]. Autor, znany badacz ludów pigmejskich, ucz!ń W. Schmidta, przedstawia niektóre wyniki swej ostatniej wyprawy etnograficznej. Gusinde stwierdza, że jak dotąd nie ma dostatecznych podst3w do ujmowania ogółu znanych ludów pigmejskich jako biologicznie ściśle związanej całości. Ważnym dła zagadnienia było by wyjaśnienie, czy karłowate ludy, żyjące w głębi N. Gwinei są rzeczywiście Pigmejami oraz czy są grupą biologicznie i kulturcwo odrębną i inną, niż ich bliżsi i dalsi sąsiedzi. Problem ten stawiało już przed Gusindem kilku badaczy, których opinie autor przytacza we wstępie swej publikacji. Wynika z nich, że Pigmeje nowogwinejscy są raczej grupą odrębną, a jedynie dzięki stosunkowo częstym mieszanym małżeństwom doszło do powstania pośrednich form antropologicznych u ich sąsiadów. Gusinde zdaje się pogląd ten podzielać *. H e i n r i c h A u f e n a n g e r: Gry i zabauy dzieci~ce u ludu Kumnga w środkowej części Gwinei [Children's Games and Entertainments among the Kumngo Tribe in Central New Gwinea]. Po krótkiej charakterystyce ludu Kumngo, jego pochodzenia, siedzib i organizacji, autor opisuje grupowe gry dziecięce, dzieląc je na zabaw"gimnastyczne, zabawy w wojnę, zabawy w polowania, zapasy i zabaw:: polegające na naśladowaniu starszych. . Da ID i S c h r o d er: Lamaiku mongoLskie A. D. Kornakowej [A. D. Kornakowas und W. A. Unkrigs "Lamaica aus der W latach 1905-1907 ukazały się drukiem cztery publikacje n ik i W. A. Unkriga. Mongolei"]. Lu,l • Patrz XLV, też artykuł: s. 35. S. Ł y s i k, Pi[lmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka. �395 39-1 A. D. Kornakowej o życiu religijnym i kultowych zjawiskach w kraju Chałcha-l\Iongołów [w ,.Pracach Trciko-Kjachtańskiego Oddziału Cesa,sko-Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego"]. Publikowane te mat~rialy są raczej nieznane na Zacho:lzie. W. A. Unkrig pr:etłur:naczył Je ~a .]ęz~~ niemiecki. Zestały one wydane jako 25 tom mlkrof1lmowe] blbllOte.·.l _\n throposu. E r n e s t Wo r m s: bado/lia Matyldy Fi[M. Fischer-Colbries lingwistich-ethnologische Untersuchung der Pankala]. Chodzi tu o australijski luz z nad Zatoki Spencora w południowej Australii. Nazwa ludu Pankala, podobnie jak wi:l,~ Danv bnych tamtejszych ludów, oznacza po prostu "człowlek-l~dzle. Praca stanowi cenny przyczynek do poznania historii oszczepu, mlOtac7a i maczugi australijskiej. J<'st to 27 tom Micro-Biblioteki Anthroposu. . J o h a n n e s B e n z i n g: J. A. Łopatina: materiały do poznamu Języka Oroc.zów-GoldÓw (Nanajców) i Olchów (Nanów). [J. A. Lopatin's Materialon the Orchee Language, the Goldi (Nanai) Language and the ;;lchi (Nani) Language"]. Jest to omówienie 26 tomu Mikro-Biblioteki Anthroposu. Autor przedstawił w pracy szereg bajek, szamanistyczn~ch inwokacji oraz sentencji w trzech wymienionych językach, zaopatruJąc ten materiał w odpowiedni wstęp i naukowy, lingwistyczny komentarz. W dziale Analeeta et Additamenta znależć można dyskusję, nawiązującą do artykułu P. Schebesty o pożywieniu z owadów u pigmej.ów Bambutti. Z uwagami Schebesty polemizuje Eugen Fischer. W dziale JVllscellanea jest wzmianka o artykule H. v. W i s s m a n n'a (Frdkunde, 11, 1957).0 pie~wotnych gromadach ludzkich oraz a drogach, jakimi rozprzestrzel1lały SIę pierwotne uprawy roślin i formy hodowli zwierząt. ., W ;;-6 zeszycie zamykającym 53 tom Anthroposu znajdujemy na wstępie indeksy. Cykl artykułów otwiera rozprawa J o s e p h a H e n n i ng e r a: Ofiary z ludzi u Arabów [Menschenopfer bei den Araben]. Powołując się na pisane źródła przed islamickie, autor stwierdza, źe w preislamickiej Arabii były praktykowane krwawe ofiary z ludzi. Jednak na]pewniejsze tego dowody pochodzą z oaz, w których ludność nie była wyłącznie arabskiego pochodzenia. Z beduińskich szczepów tylko te praktykowały ów obyczaj, które w północnej części półwyspu stykały się z kulturami i wpływami obcymi. Mocniej i obficiej udokumentowane są praktyki krwawych ofiar z ludzi u północnych Semitów, szczególnie tych, którzy stanowili trwale osadnictwo w oazach. Na tej podstawie autor przechyla się do opinii, że krwa\vy ten rytuał w Arabii pochodził raczej od osiadłych Semitów w północnej jej części. To jednak jeszcze nie tłumaczy pochodzenia omawianego obrzędu, który mógł pojawić się w kulturze kopieniaczy, jak też mógł być przez nich przyjęty od niesemickiej, dawniejszej ludności na tym obszarze. scher-Colbriesu ludu Lingwistyczno-etnolcgiczne Panka la o :.'vI e i " e r: Pokrewle{lstwo l mu!że{lstwo u Kaen'ów z pó~nocnegu Nou:ej Gv.:inei [Relationship and Marriage among the Kaean f)f the Northern Coast cf New Guinea]. W linii zstępnej Kaenowie znają i p")trafią nazw-ać cztery generacje: dziadowie, rodzice, dzieci i wnuki. Og"ł przodków bezpośrednio poprzedzających dziadków określają tym samym mian'?m gClJneir co pokolenia następujące po wnukach. Generacje jeszcze dawniejsze i jeszcze późniejsze nazywają bedir. Istnieją u ludu Kaen instytucje przypeminaja.ce praktykę pobratymstwa, atałykatu i piastLll"stwa. Polegają one na pewnych związkach i zbliżeniach między osobnikami tej samej płci, ale niespokn.'wnionymi. ~'l to zbliżenia o charakterze przyjaźni i opiekuństwa. Interesujący jest także opis wielorakich spos:Jbów zawierania małżeństw u ludu Kaen. L E: UJllbrzeża M <, r t i n G u s i n d e: Pigmeje .t-l1!orn na N. Gwinei [Die Ayom-Pygma2n auf Neu-Guinea] . .Jest to druga część artykułu sprawozdawczego z etnograficznej wyprawy autora w dolinę Ramu, zamieszkałą przez karłowaty lud Ayom. Etnonimy ludów N. Gwinei kształtują się jedynie w oparciu o geograficzne nazwy okolic przez nie zamieszkałych. Charakterystyka Pigmeów Ayom ukazuje interesujący obraz kultury zbieraczo-łcwieckokopieniaczej. W referowanej tu części pracy autor opisuje stosunki spoleczne Ayom'ów: formy współżycia w osiedlach i plemiennych okręgach, życie rodzinne. stosunki sąsiedzkie, cechy osobliwe ich mowy, zwyczaje pogrzebowe, przejawy ich sztuki i formy zabaw; artykuł kończy krótka próba charakterologiczna oraz charakterystyka antropolegiczna Pigmejów .-'l.yoma. i M. N. l'vI a c € d a: Kilka uwag a Negrytach z Iloiro [Somes Notes on the Negritos of Iloilo, Island of Panay, Philippines]. Chodzi tu o półnomadyczną grupę Ati, w której autorzy przcprcwadzili badania w 1955 r. Lud Atl, zepchnięty ze swych pierwotnych siedzib na wybrzeżu wyspy, znalazł się w mało urodzajnym terenie górskim, gdzie żyje ze zbieractwa, łowów na drobną zwierzynę i z kopieniaczej uprawy działek ziemi. Autorzy opisują szałasy, gospodarkę, organizację społeczną, formy małżeństwa i życie religijne ludu Ati. Szkic jest krótki i bardzo fragmentaryczny. R R a h m a n n na wyspie Panay. H (: i n z S ó l k e n: Z badań /lud językową przynależnością niektóry~h [Unter"'Jchungen liber die sprachliche Stellung der einstigen SA von Bornuland]. Pod mianem So autor rozumie grupy środkowasudańskich i środkowosaharyjskich nomadów, o których krążą legendy. że są potomkami olbrzymów Sa, co znajduje \'i}TaZ w nazwach S o, S a u; S o i. T s o. N s a h. Problem pochodzenia tych grup. od stu lat nieroz- Sa UJ kraju Bornu. �397 396 strzygnięty, ~tał się ponownie przedmiotem referatu gresie Orientalistów w 1957 r. w l\Ionnchium. F r i e d r i c h 1\1u t h m a n n: Klejnoty Solkena na XXIV kon- aruukańskie w J. T r i p p n e r: "Kamienne-pola" w okolicy Lanchow w prowincji Kansn. [Die "Stein-Acker" um Lanchow in Kamu, China]. Autor przedstawia szczegółowy opis w Europie nieznanej, techniki uprawy ziemi. Polega ona na tym, że zaorane i zabronowane pole pokrywa się grubą na 15 cm warstwą kamieni o przeciętnym wymiarze kurzego jaja. Następnie wykonuje się bruzdy, w które sieje się ziarno, sadzi sadzeniaki lub pędy uprawianych roślin, poczem zasypuje się lub zaoruje bruzdy. W specyficznych warunkach glebowych i klimatycznych w okolicy miasta Lanchew, taki sposób daje dobre wyniki. Warstwa kamienna chroni glebę przed nadmiernym wysuszeniem, zapobiega nadmiernemu zakwaszeniu gleby, powoduje regulację ciepła przyglebia, co w konsekwencji przyspiesza wzrost i doj- H u ga zasiewów. H u b e r: Określenia pokrewie1Lstwa publikacji etnologicznych oraz i czaS0- Wróblewski Etnograficznym Genewskim rzewanie z aktualnych Tadeusz [Eijoux araucans au l'v1usE:e d'ethnographie de Gcneve]. Charakteryzując ogólnie srebrne ozdoby Araukanów chilijskich, pochodzące z okresu kolonialnego, autor wskazuje na istotne różnice w porównaniu z ozdobami pokolumbijskiego okresu w Peru. Muzeum dużo cennych sprawozdań pism całego świata. tradycyjne formy u ludu Shai. [Kinship Terms and Traditional Form of Marriage among the "S~", West Africa]. Lud Se czyli Shai należy do grupy językowej Adanme i mieszka w południowcwschodniej Ghanie. Autor zestawia grupy ich. terminów używanych na oznaczenie stopni pokrewieństwa. W drugiej części szczegółowo omawia formy zawierania małżeilstwa. W ogólnych cechach małżer.stwo u Shai nie wykazuje znaczniejszych odchyleń od wzoru powszechnie przyjętego u ludów Wschodniej Afryki. małżeństwa F r i t z E o r n e m a n n: Studia W. Schmidta nad totemizmem w Afryce. [P. W. Schmidts Studien i.iber den Totemismus in Afrika]. Problematyka totemizmu absorbowała ostatnio Schmidta prawdopodobnie w związku l przygotowywaną reedycją dzieła Vc/ker und Kulturen. W pośmiertnej jego spuściźnie znalazł się manuskrypt Studia nad totemizmem tV Azji i Oceanii [omówiony w 51 t. Anthroposu, ss. 596--734]. W dziale Analecta et Additamcnta sporo miejsca zajmuje omówienie na'-lkowego dorobku Leopolda Cadiere i Henryka Pinnard de Eoullaye. Do bardziej interesujących nalEŻY krytyka pracy .Johanna Wilberta Indice de las Tribus SndalJl('ricanas [Antropologica 2, 1957]. \V dziale l\1iscellanea. .L'ETHNO?R:,"PHIE, t. 50, 1955 (Paris 1956). Tradycyjny schemat podZiału ~~tenałow, podobnie jak w poprzednich tomach, zawiera następu;ące dZ~ałY: et~chiSl?ria, etnopsychologia, etnegrafia, etnologia, lingwist) ka, me,odologla etlllczna i sprawy Tuwarzystwa. W dziale pierwszym umieszczono artykuły: Ch. V ~r o II e a u d: Wschód za ezaców Ramzesów [L'Orient au tem s d:s R,amses]. Jest. to krótki szkic z dziejów Egiptu i jego zdobyczy teryt~nalnych w okresIe od momentu przejścia władzy do rąk Ramzesa I (1310 p.n:e.) .pcr;rze.z rz~dY faraona Seti i jego syna Ramzesa II aż po czasy panowama l zwycIĘskich walk Ranzesa III (1200-117 P .n .e).. C o prawa-d' d d'" o, ynastll ~a~zesYdow zalicza się jeszcze dalszych ośmiu Ramzesów, ktorzy w ~glpc;e panowali w latach 1170-190. Autor jednak ten okr":!s p~t~'akto",:,a,! zdawkowo w kilku zdaniach, jako mniej ważny dla obrazu mIlitarnej l kulturowej ekspansji Egipcjan w basenie SrÓdziemnomorskim. . ~. B a s c h n: a k o f f: Przeżytki Taurydów w średniowieczu w symblOZte z .Gctamt Krymskimi [Survivance des Taures jusqu'au moyen age, en S) ~bICse a,vec I~s ~oths de Crimee]. Artykuł zawiera wiadomdci o przetr",:,a?I'-I do sredlllowIecza paleoetnologicznych cech pierwotnych mieszk~ncow, Krymu - Taurydów - mieszkańców starożytnej Tauryki. W myśl Vi ywodow autora I~dem protokrymskim, który w starożytności zamieszkiwał ~bszar. TaurykI, był lud Kimerów (Kilmerów, Kimmerioi), zaimował on tez .kraJ za ~u'oaniem już od czasów neolitu, jak również wspo~nianą p?łUdl11cw~ częsc Krymu. Przeżytki tego ludu po czasy ostatnie zamieszkIWały; dolInę Laby, ~opłY,:"u ~ubania, pod nazwą Tiemirgów. Na Krymie n~tom,a~t potomkami tychze Klmerów byli, zdaniem autora, autochtoniczni mleszkaEcy tego terytorium, mianowicie tzw. Tatarzy Jałtańscy i K .. Nazw t h . araICJ. a. ~c. ple:-wszych jest raczej błędna, bo choć lud ten od średniowiecza mOWI JęzVkI€m t urec k'lm, l. c h oc. wchłcnąć on musiał pewną ilość krwi ~~~eJ, .to Jednak podobiel·i.s~~a. kulturowe obu wymienionych grup i niere Ich rasowe cechy, SWlaOCZą o wspólnocie ich kulturv i o tvm że w Istopniu osłabionym, przecież jednak w sposób ciągI v ko;tynuuJ'ą" 'c~chV u turow ., ., ., ~ .. k e naJoawmeJszych mieszkai:cćw Tauryki W III K .' dotarła cz ś' O<t . . w. na r) m .. ę c ,regotow, oderwana od swe"'o pnia macierzystego \V g' rZ\'Sle ,.'. ",. . ol' J. częs~: połv. yspu Ostrogoci zetknęli się z tubylczą ludncścią żyjąńą ~ w IZOlaCjI od stuleci. Nastąpił długi okres wsnółżycia zako';cz~nv d~o ." • P lero w ..14T;) r., k'ledy to Turcy rozbiwszy par\stwo krymskich Gotów zg o t OwalI Jego Iu d noscl .. . Illel.wykle krwawy koniec. Pogańska ludność ' " • J , , ! I. I~ ·1 ' :l! :I Ii Ii II; Ii �398 autcchtoniczna została nawrócona na chrześcijaństwo przez gockiego oiskupa Ulfila, autsra gockiego przekładu biblii. Lwuwarstwcwość społ~czeństwa w państ\vie kr;'mskich Gotów przejawiała się m. in. w trwanIu języka gockiego i tauryckicgo, o czym wspomina dokument ZW~~y. p~zez historyków Peripte Anonyme. Wladcy tego państwa do XV \v. nOSIli blbllJne imiona: Isaiko, Zachariasz, Maria itp. Spoleczna struktura Gocji Krymskiej zachowała tauryckie rodzime elementy do XV W., a pscuctotat.arzy krymscy Karaici zostali ich jedynymi spadkobiercami. o I e n ~ i, [Le carać:tere et la mentalite des Ukrainiens a travers leurs chants populaires]. Autor twierdzi, że pieśni wzięly swój początek w aktach Iwltowych, Dzięki przystosowaniu tych pieśni na użytek codzienny powstała ph,śń e~ic~~, a następnie liryczna, Zrazu są to pieśni o bohaterach, potem o mlłoscl. pieśni humorystyczne, a wreszcie także rewolucyjne. Sposób ~piewa~ia pieśni może być dwojaki: indywidualny lub zespolowy. O tym, ktory z l11~h jest bardziej uprzywilejcwany, decyduje historia danego ludu, dokladniej _ formy ustrojowe, w jakich ten lud żyje. Lud niewolny. pod~a~)' władzy panów i uciśniony, szuka w śpiewie raczej formy solowej, co splewakcwi daje możność manifestowania swojej indywidualności. Natomiaqt lud wolny chętniej śpiewa pieśni chóralne. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentując przytaczany materiał tekstowy, Korolenko wymienia te cechy charakteru Kozaków, które znajdują swój odpowiednik w gatunku i treści pieśni. W utworach poetyckich przewija się stale wątek marzeń o dalekich podróżach. jak również historyczne motywy wojenne. Wrodzone poczucie humoru Kozaków przejawia się w licznych wesolych śpiewkach. Tendencje wolnościowe w XIX w., jak również ruchy rewolucyjne znalazły także wyraz W dziale etnopsychologii Charakter i umys!cu;OŚĆ został zamieszczony Ukraińców w ich artykuł Ludowych A. Kor Y:;ieśniach w pieśniach ukrail1skich. Autor przytacza materiał raczej ubogi. Komentuje ten materiał w sposób uproszczony. W tytule zapowiada treść odnoszącą się do charakteru Ukraińców, a w tekście powołuje się jedynie na pieśni kozacki",. Dział etnografii wypełniają następujące artykuly: G u s t a w WeI t e r: Mechanizm umys!ou;ości pierwotnej [Le mecanism de la pensee primitive]. Jeśli idzie o myślowy aparat człowieka pierwotne"o o jego wierzenia, obyczaje, obrzędy, tańce i sztukę, to stajemy w Ob17c~u. świata, którego nie da się wymierzać pojęciami świata nam właściwego. Wszystko w nim jest inne: idee, uczucia, postawy. Od pierwszego wejrzenia wszystko to wydaje się niezrozumiałe" (s, 41). Welter przypomina, że L e v y - B r u h l w ostatnich pismach, które opublikowano już po jego śmierci. zaprzeczyi sam dawniejszej swojej teorii o prelogicznym myśleniu ludów pierwotnych. Uczynił to, mimo, że nadal nie mial wątpliwości co do tego, że myślenie to jest inne od naszego. Żadna, jak dotąd, z "gabInetowych" teorii paleopsychologicznych, jak animistyczna teoria Tylora, magiczna teoria Frazera, teoria pramagizmu de Loisyego czy socjologistyczna teoria Durkheimn, nie dała pelnej i bezbłędnej odpowiedzi na pytania, jakie w tej problematyce stawiano. Zdaniem autora przyczyn różności koncepcji umyslowych czlowieka pierwotnego w porównaniu z naszym myśleniem, szukać należy przede wszystkim w konkretnych analitycznych zdolnościach umysłu i języka. jakie są wlaściwe człowiekowi, zaawansowanemu w kulturowym rozwoju. Umysł bowiem człowieka pierwotnego jest syntetyczny, nie w sensie filozoficznym, lecz w osobliwej emocjonalnej, afektowanej tendencji łączenia rozmaitych zjawisk. Ow zatem "syntetyzm" Weltera jest odpowiednikiem tego, co LevyBruhl określał jako "prawo partycypacji' (La loi de participation, Levy B r u h l, La mentalite p imit:ve, s. 19, 521 iL), a które polega na tym, że istoty czy przedmioty mogą być jednocześnie i sobą i czymś innym. Np. czarownik w danym momencie znajduje się w swoim szałasie, a jednocześnie jest on w krokodylu, który u brzegu rzeki porywa niewiastę, piorącą bieliznę. W rachubę wchodzi tu także drugie prawo, zdefiniowane przez I.kvy-Bruhla, które Welter również włącza do pojęcia pierwotnego "syntetyzmu". Jest to utożsamianie części z całością. Jeżeli np. osobnik wejdzie w posiadanie ułamkćw paznokci lub wlos6w drugiego człowieka. równoznacznie posiada władzę nad nim. Z innych cech umysłu pierwotnego autor wskazuje na osobliwe ujmowanie w sposób równcwartościcwy świata widzialnego i niewidzialnego. Ten ostatni chociaż niedotykalny i nieuchwytny, jest przecież traktowany jako niemniej realny niż świat rzeczy trójwymiarcwych. A obok tego umysł pierwotny wykazuje ambiwalencje niektórych pojęć takie, jak mana, która jednocześnie może być dobro- i złoczynna. Niezdolność do abstrakcji i indywidualizmu i calkowite wtapianie się osobowości w gminę; konserwatyzm, który wyraża się niezdolnością wyjścia poza tradycyjne wzory - oto zasadnicze cechy umyslowości pierwotnej. W konkluzji Welter dochodzi do przekonania, że słuszne bylo porzucenie przez Levy-Bruhla koncepcji prelogizmu, gdyż umysł pierwotny kieruje się właściwie lcgiką. Jest to jednak, jego zdaniem "metalogika", logika wyrosła na gruncie empirycznym, ale przeniesiona w świat iracjonalny. Takie sformułcwanie, pozornie tylko wnosi korektę do koncepcji LevyBruhla, bo różnica między "pr~logique", a "metalogique" wydaje się być raczej pozorna. Tym niemniej artykuł Weltera zawiera refleksje wartościowe. �401 400 J o s e p h G r e l i e r: Stan i typy domostw oraz tryb życia tubylców z nad Orinoko [Habitat, types d'habitations et genre de vie chez les aborigenes du bassin de l'Orinoko]. Jest to krótki etnograficzny zarys kilku pomniejszych ludów z południowej części dorzecza Orinoko na terytorium Wenezueli, wykonany w oparciu o badania terenowe w latach 1950-53. Chodzi tu o Indian południowoamerykańskich: Guarauni z obszaru delty, Piaroa znad średniego Orinoko, Guaharibo i Waika z dorzecza tej rzeki oraz Makiritarów znad rzeki Ventuani i Cunucunuma. Ludy te reprezentują poziom najbardziej archaiczny. Guarauni to rybacy i łowcy napółosiadli na wyspach błotnistej delty Orinoko. Ważną rolę w gospodarczym życiu ludu spełnia palma z gatunku Mauritia fLexuosa. Interesujące jest palcwe budownictwo tego ludu, gdyż rozwinęło się ono w izolacji od wpływów obcych. Duże czworoboczne domy są budowane na palowych platfermach w jednym szeregu wzdłuż rzecznego kanału. Dojście do domów ułatwia platfermcwy pomost ułożony wzdłuż domów. Już tylko zrzadka w niektórych wioskach spotyka się wielkie dcmostwa będące zbiorowym mieszkaniem dla wielu redzin. Szefem takiej wioski jest mężczyzna, naj starszy z rodu. Nosi nazwę "bardzo-stary". Lud Piaroa jest stale osiadły. Zyje z kopieniaczej uprawy ziemi, uprawiając maniokę (juca), trzcinę cukrową, kukurydzę, pataty, bananowce i bawełnę. Ziemię pod uprawę przygotowują wypalając puszczę, w spos6b właściwy gospodarce żarowej. Jedynym narzędziem do uprawy ziemi jest kij kopieniaczy. Mężczyżni dokonują karczunku i palenia drzew. Prace polne należą wyłącznie do kobiet. Ncw1ny są użytkowane przez okres 3-5 lat, po czym wyrąbują nowe. Niekiedy eksploatują równocześnie 3 pola. Domy tego ludu mają kształt stożkowaty, na rzucie kolistym. Cechują je duże wymiary (l6-20 m średnicy). Służą za mieszkanie dla 6-8 redzin. Każda z nich ma swoje własne ognisko. Ludy Guaharibo, Waika i Shiriana są puszczańskimi nomadami, żyjącymi w grupach do 30 osób. Zyją ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa. Na noc budują palowe platformy prcwizoryczne o rzucie trójkątnym lub czworobocznym. Na tych platformach klecą szałasy. Pozostają na stosunkowo niskim etapie rozwoju, nie znają soli ani tkanin. Z wymienionych ludów - Waik2 budują prcwizoryczne osady w kształt kolistej kosza!'y z jednym strzeżonym wejściem. Szałasy stoją kręgiem pod ścianą koszary, są skierowane szczytowymi stronami do środka osady, tylne ich ściany przylegają do płotu koszary. Osada taka kształtem przywodzi na myśl zachodnicsłcwiańskie okolnice. Lud Makiritare należy do grupy karaibskiej. W przeciwieństwie do poprzednich stoi na stosunkcwo wysokim stopniu rozwoju. Zyje życiem osiadłym, zajmuje się kopieniactwem, zawodowym łowiectwem, rybołówstwem, handlem i zbieractwem dla celów handlcwych. Głównym elementem osad jes't duży stożkowaty dom o kolistym rzucie, o średnicy 9-13 m. Dom ten jest własnością wspólną. Wokół niego stoją małe domki jednorodzinne, co zdaniem autora, sygnalizuje rozpad pierwotnej wspólnoty rodowej. Artykuł J. Grelier'a należy do rzędu publikacji materiałowych. Jest zwięzły, rzetelny i bardzo instruktywny. L. C a l' l et J. P e t i t: Archaiczna technika u:ytapiania żelaza w Le (Wsch. Sahara). rUne technique archaique de la fabrication du fer dans Le Mourdi]. Autorzy zebrali wśród Haddadów w kraju Mourdi wiadomości o archaicznych technikach wytapiania żelaza. Opisy poszczególnych etapów pracy są ujęte w rozdziały: Wybieranie i przY"otowanie r;dv przygotowanie węgla drzewnego, budowa pieca, konstr~kcja dymark'i: wytop i odlewanie żelaza. W końcowej części autorzy omawiają społeczną pozycję kowala oraz genealegię kowalskich rodów w plemieniu Haddadów. Tę kowalską technikę porównują z podobną techniką z Matakan, w półnccnym Kamerunie. Jakkolwiek studium zawiera wiele informaeii do poznania pierwotnych etapów rozwoju kowalstwa, brak w nim w;raźnej podstawy metodycznej oraz wniosków z przeanalizcwania mat'~riałów .. Brak też gecgraficznego ujęcia form opisywanych. Wielką zaletą pracy Jest dobre udokumentowanie materiałem ilustracyjnym i jej zwięzłcŚć. Mourdi M. B o u t e i 11 er: Za.piski o ma.gicznych zamawianiach. [Cahiers ne pansements magiques]. Autor publikuje tu fragment pracy, której najistotniejszą część stanowią dokumenty z dziedziny magii stosowanej w lecznictwie ludowym we Francji. Materiały te zebrał autor w poszukiwaniach te;-enowych i archiwalnych. W treści formuł, jak i w rodzaju zabiegów stoscwanych w magii leczniczej chłopćw francuskich jest dużo pcdo'cJiehstwa do analogicznych praktyk u Słowian. Autor niestety faktu tego nie dostrzega, traktując opisywane zjawiska w zbyt wąskim zasięgu geo"nficznym. Wyjaśnienia tych pcdobieństw należy szukać w tym, że owe ~agiczne formuły i zabiegi przedostały się do praktyk ludowych ze średnbwiecznej literatury medycznej. Rozpowszechnienie tą drc,gą magicznych kO~lcepcji chorób i ich przyczyn było większe niż to dawniej w regionalneJ etnografii przyjmowano. H. E. D e l M e d i c o: Żlo'cie rodzinne Hebrejczyków [La vie familiaie des Hebreux]. Jest to fragment studium publikowanego w 42, 44 i 45 tomie "L'Ethnographie". Autor dokonał wyboru matcriałcw z pism Starego i Nowego Testamentu. Zawierają one informacje o formach rodzinne"o życia Żydów. Na recenzcwany fragment składają się następujace rozdzi;łv: 'Żvd k ' .• .O\\.'s a \versja mitu o pochodzeniu człowieka, zagadnien:e urodzin dziecka, ~YCle seksualne i małżellstwo u Żydów, poz~'cja kobiety w społeczeństwie. ~Yc!ows:(im, konkubinat, niEwclnictwo. prcstytucja, hcmoseksua~izm onz rnstytucja sororatu. W wyniku szczegółowej analizy omówionych zjawisk 26 LUd, t. XL VI �403 402 autor dochodzi do wniosku, że Żydzi do czasu przejścia od życia nomadycznego do osadnictwa stałego żyli w stosunkach zupełnie nieunormowanych, jak się wyraża, "żyli prawem dżungli". Dopiero od czasu osiedlenia się ulegli procesowi humanizacji. Nawarstwili się oni nu podłoże cywilizacji kanaanejskiej, od której przejęli instytucję konkubinatu, małżeństwa przez kupno oraz prostytucję. Zrazu sens istotny tych instytucji był dla Żydów obcy i niezrozumiały. Przez długi jeszcze okres po osiedleniu zachowali oni swój zwyczaj porywania kobiet. Czynnikiem, który zmienił ich pierwotne obyczaje seksualne i formy rodziny były kobiety nieżydcwskiego pochodzenia, które stając się żonami Z~'dóv; z czasem wywarły kapitałny wpływ kulturowy. Artykuł D e l M e d i c a odsłania sporo nieznanych i niezauważonych szczegółów Starego i Nowego Testamentu. Erudycja autora, zwięzłość i jasność wywcdów dodaje wartości recenzowanemu artykułcwi. A n d r e - L a u ,; i M e r c i e r: RośLiny w folklorze i etnografii. [Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie]. Jest to ciąg dalszy publikacji zapoczątkowanej w 45 tomie "L'Ethnographie". Autor omawia rośliny UŻ:vwane w ludowym lecznictwie na obszarze Francji. R e n e G o m b a u l t: Zapiski meharysty. [Notes d'un Mehariste]. Krótka notatka, której osnową jest tabela roślin pustynnych okolic Palmiry i syryjskiego stepu, zamieszkałych przez Beduinów. Autorem zapisków był poległy w 1941 r. Qficer kompanii meharystów, który dla celów utylitarnych interesował się roślinami użytecznymi. Chodziło mu o rośliny jadalne. rośliny hamujące upływ krwi, leczące rany lub inne schorzenia. J. C a z e n e u v e: Boże Narodzenie u Indian Pueblo z nad Rio Grande. [Noel chez les Pueblos du Rio Grande]. Autor przedstawia opis obchodu no.cy wigilijnej w San Felipe i osobliwego obrządku Indian Pueblo. Chod::i tu o archaiczną inscenizację w kościele po pasterce. Zdaniem autora, zachcwały się tu wątki tradycyjnej obrzędowości Indian z okresu przedkolumbijskiego. Po zakończeniu mszy, lud zgromadzony w kościele rozstępuje się od drzwi do ołtarza. Wtedy do kościoła wkraczają trzej mężczyżni ucharakteryzowani na jeżdżców, przypominających strojem krakowskiego lajkonika. Na głowach mają kapelusze o szerokich rondach, a twarze kryją czarne maski. Zdaniem autora, jeżdźcy ci reprezentują bliżej nieznane postacie indyjskiego folkloru. Do kościoła wkracza również grupa tancerzy. Stanowią ją dwaj mężczyżni ucharakteryzowani na bizony oraz dziewczyna, ubrana po indiai:sku. Za nimi postępuje 12 tancerzy, ucharakteryzowanych na jelenie, daniele i antylopy. W głębi nawy jest zgrupowana orkiestra i chór. Następuje seria tańców. Tańczy pierwsza trójka, po czym pozostali uczestnicy, uszeregowani w dwa rzędy. Drugi akt inscenizacji rozpoczyna się wkroczeniem do kościoła następnej grupy tancerzy . .Jest ich :-lO; są ubrani w czarne, długie jedwabne koszule, przybrane wstążkami. Tancerze mają długie włosy, a na potylicy zatknięte pęki orlich piór. Policzki ich są zabarwione echrą. Każdy dzierży w lewej ręce luk, w prawej grzechatkę. Po odtańczeniu z:Jiorowego tar,ca, opuszCZOljąkościół. Następuje akt trzeci. Do kościoła wkra.cza no\va grupa tancerzy .. Jest ich 10 par. Kobiety są ubrane w ozdobne suknie z wyprawionych skór danieli. Mężczyźni odziani są w krótkie spódniczki i kamize~e bez rękawów, suto zdobione haftami. Każdy z mężczyzn nosi na prawy:n rOlmieniu połyskujący dysk, ozdobiony różnobarwnymi piórami. Po wyko~l,lJ1iu tańca, orszak tancerzy wychodzi, a po nim wychodzą trzej jeżdżcy z to\varzyszącym im błaznem, którzy przez cały czas siedzieli przed ołtarzem. Komentując swój opis, autor zwraca uwagę I1el fakt, że kościoły na terenie Indian Pueblo są przez nich uważane za własność plemienną, czemu tamtejsze duchcwieństwo stara się nie przeciwstawiać. W dziale językoznawczym zamieszczono artykuł R. P. C. T a s t e v i n'a Af; ykański charakter malgaskich s~ów, w których pień zaczyna się od "a". [De l'africanite des mots malgaches don Ie radical oommence par Ja JeUre aj. W dziale metodologii etnicznej znalazł się artykuł L o u i s M a r i n'a o złożonym tytule: Specjalne metody postępowania dla u~atwienia badania q/oski magii w kulturach zwanych "pierwotnymi" i dla zmniejszenia trudno.ki, [Procedes speciaux pour faciliter l'etude de la Magie dans les civilisation "dites primitives" et pallier aux difficultes que rencontrent les ethniciens]. Prof. Marin wylicza 19 zagadnień, które zawierają trudności natury metodycznej i formalnej w studiach nad magią ludów pierwotnych. Zaczyna od trudności rozróżnienia w aktach obrzędowych tego, co ma podłoże religijne, od tego co wyrasta na podłożu ~agicznym. Praktyczną trudność sprawia badaczowi przeniknięcie tajemmcy, jaka otacza wiele ważkich aktów magicznych. Wymieniającszer~g dalszych zagadnień, autor udziela przede wszystkim wskazań praktycznych. Nie są one ncwe, gdyż większość z nich sformułował już w łatach 1937-38 prof. MarcelI ]V[a u s s. (Manuel d'Ethnographie, 1947, s. 172-29). N,uv:e i oryginałne jest natomiast stanowisko L. Marin'a w sprawie zagadn:en radiestezji i ludzkiego magnetyzmu, którym to zjawiskom auter przy~lsuJe cechę fenom€nów rzecz)wistych - i w których, jego zdaniem. nale:~ałoby szukać podłoża wielu aktów magii. . Jak wiadcmo, podobne stancwisko w tych sprawach zajmował również prof. K. M o s z y ń s k i. (Człowiek, 1958, s. 656). na jakie trafiają, etncgwfcv.;ie. L'ETHNOGRAPHIE, t. 51, 1956. Do treści tomu wchodzi: historia etniczna, etnografia i etnologia. Dział I-sz,' wypełnia art."·kuł Ch. V i r a II e a u d: Wschód za czasóv.; 26- �405 404 temps de Nabuchodonosor et de au '1 ., Bliskim Wschodzie w ogromną I o:\c ~a. 'w 612 l' otworzył nOWą epokę Cyrus] . Wiek VI p.n.e. obfltcwał U dok Nlmwv . . .., zdarzeń historycznych. pa ~. • ołową VI w. związane Jest Imię .. b aru Z pierwsZą P N b Lj w cywilizacji tego o sz· , [Imię to oznaczalo: ,,0 a u, . Nabuchodcnosora, Nabukudu:u.tsu~~. b to był zwycięski król wojownik . "] Opmla JaKo Y .' . Boże ochraniaj gramcę . '.. Wytwcrzonym przez wIzJe zy. . niepcrozumlemem .., . ,_ . zdobywca, Jest raczeJ. , olitvkiem I umJeJętme wy I . t' t bvł dobrym P . . b' dowskich prorokow. Na o~las .' b stworzyć mocną pozycJę Ba 1korzystał ówczesn~ ~łabcsc EgIPtuBa~i~onii na Bliskim Wóchodzie i kory~ lonij, Autor omawia ow~~es~ą .rolę ten temat pozostawił Herodot w swej gnje niektóre wiadomoscl, Jakle na . Nabuchodonosora i Cyrusa.. . [L'Onen t przy udziale elementów obyczajowych, ludów podbitych, bądź sąsiadujących. Historii. a R P V e r. artykułów otwiera rozpraw .' . 'ale "EthnOgraphie" senę . . dans l'art predZI W , ' rzedhistoryczncj (La mam . . ,.. P . J'ako motyw sClenny.h b l' u g .,<1 e'a p. t. D,on w sztuce d k' . ręki pcwtarza Się d historique). Wizerunek lu z lej '. '1 . i Autor oparł swoje wywo Y malcwi:leł prehistorYCznyc:. w znac~~:~i~~Os:~Ch stancwisk, z tego 3 hiszJ. ktY'Ka ta rozprzestrzemona na Obrazach z 13 archeoloolcznych, . J o zd'tmem pra. a 10 francuskich. .eg 't k'l "yfikuJ' e te odbitki na POZytyPai:skich . b 'wlata Au or a~ . k " została na dalekie o szary s . b lewej i prawej rękI. Szu aJąC następnie na o razy ł ne wowe i negatywowe, a d ., chwiejną hipotezę, że mog Y o. przyczyn tych praklY~, .Wysuw~ O~Cchzabawowych lub sexuolOg~czny~h. y wynikać z bodżców re1JgIJncmaglczn . ' . h nalcgii w praktykach wspoł" k' ia odpowledmc a t . Sądzi jednak, że poszu Iwan "ć właściwe rozwiązanie ej zaczesnych ludów pierwotnych mogą na:>uną gadki. . k'w (La vie familiale · dzinne HebreJczy a H E. del M e d i c o: Z ycte ro kt' . pcc-ątek byl drukowany . 'l' g rozprawy oreJ des Hebreux). Jest to oa szy Clą. .' . Lud 4.5, 1960). Autor, omawla (RecenzJa. .' malżei:stw w praktykach W 50 t.omie (1955) L'Ethncgraphle . 'ł . sc. i VI z1:.w:eramu.' egzo- i endcgamiczne prawI~ ,owo nast pnie zagadnienie rozwodó~ l roZę w seksualnego Życ.o , , . a 'Je . d necro z ma'z'• o.nków. Szczegolme odws~o'łżvcia .- • . . wi~zania małżeilslwa przez smlerc. k" J'ące jak z pierwotnej dzikiej ';' aJ'ą stwierdzen13, u azu, . y wspólkrywCzą war t cs~ m l ., się poszczegolne norm . " wolna wy amaJą k b' tą . brutalnej obycza,owoscl z, . ł 'cwvch svna - z '0 Ie , I . . . kaz stosunkow P CL.' • 'i życia u Zydćw. pOJawia Się za. . .' zakaz naruszenia włas:lOSC która stała się żoną lub. k~nkubln~ Jeg~ o:cp::wa kazirodztwa. Stopnio",:,O, .' ra<ach" - porw" ~I1IC' ., a WięC me ~ . romisculzmu, oe stlaprzez" ~ k . hnmoseksuallzrnu, P , t <ą formułcwane dalsze za' azy. ~, . t . m pojęeie grzechu o charaK e• . koualnych z roczens we. . r~W()se. , Ż 'd m obce Szczegołowe P ~ ll'zmu i stosunkow 'ł . cz~s b\"ło y C· . o rze seksualnym, przez. c .JgI ". . hebrajskiej, rozwijało się stopmow , dawstwo, normujqce zycie rodzmy f., • czerpanych z lokalnych kultur J. C a z e n e u v e: Indianie z okolicy Tukson (Les Indiens de la region de Tucson). W stanie Arizona w USA żyją jeszcze dość liczne resztki wielu indiańskich ludów. Opierając się na kryteriach językowych, można ogół tych plemion podzielić na trzy grupy: Juman, Atabaska i Uto-Azteki. Plemiona na:eżące do tej ostatniej grupy dzielą się na Szcszuńską i Pimańską. Do językowej podgrupy Pimańskiej należą m. in. plemiona Yaquis i Papagos. Zyją one w okolicy miasta Tukson. Yaquis zamieszkują osobną dzielnicę przylegającą do tego miasta, a Papagos żyją w rezerwacie odległym 10 km. od Tukson. Jakkolwiek oba te plemiona są już od trzech stuleci schrystianizowane, to jednak niektóre elementy ich przedchrześcijańskich wierzeń i praktyk zostały włączone do obrzędów związanych ze świętami chrześcijańskimi. Autor wskazuje na kilka takich elementów i próbuje objaśnić ich pierwotne znaczenie. D. R u z o: Kultura Masma (La culture Masma). Prastarą nazwą Masma oznaczona jest dolina i miasto usytucwane w samym centrum Peru, w dystrykcie Casta w prowincji Huarcchiri. Autor tym archaicznym mianem nazwał jednak lud którego dziełem są gigantyczne rzeźby na wyźynie Marcahuasi. Wyźyna ta jest skalistym wzniesieniem wysokim na ok. 100 m., o powierzchni 3 km2• Ale powierzchnia jej jest najeżona skałami o profilach, ukazujących widzowi sylwetki ludzi, głów ludzkich, zwierząt i ołtarzy. Jest między nimi także słynna "głowa Inki" Na niewielkim tym obszarze mieści się kilkaset takich figur. Dość powierzchowna opinia uznała w swoim cza·s:e to skupisko za swego rodzaju fenomen przyrody. Autor, po przeprcwadzeniu badań, doszedł do wniosku, źe kamienne, olbrzymie postacie ludzi i zwierząt wstały tu świadomie i celowo ręką ludzką wymodelowane. Usytuowanie ich w terenie jest związane z dawnym kale·ndarzem Inkćw i z pozycją słońca w ciągu roku. Autor wyraża opinię, że owa skalista wyżka była niegdyś zapewne centrum kultu religijnego. Nie.stety nie jest w stanie określić chronologii tego dzieła. Wskazuje natomiast, że w technice wykonania istnieje uderzające podobieństwo do figur z Wysp Wielkanccnych. Już kronikarze hiszpańscy wspominali o tym, że wg. miejscowych podań, twórcy rzeźb mieli należeć do rasy białej, brodatej, niebieskookiej. Znaki zdobiące niektóre postaci, ukazują te same motywy, które znaleźć moźna na niektórych figurach Starożytnego Egiptu. Wśród postaci zwierzęcych znalazł się afrykański lew oraz słoń. J. G r e l i e 1': Kult św. Benedykta z Palermo tv Andach Wenezueli (Le Gulte de Saint Benon de Palerme dans les Andes du Wenezuela). �niewolmka i_ niek sw Bene' j j''kt \)y' ,'(nem '~. Swiątobliwy francisz. amn ',. 'ł n do najwYższych goancsd mcl wolnicy afrykai';skiej. Tj m nie,n:: ~os~ec 0:1o XVI \V. p~'zedmiotem kultu w zak;nie, W Ameryce Lad ~SKleJ sta .:~ę niEwclników. Nazwano go t~ ze stro.ly schrystianizc\'oiar.j ch czarn.~ IT It ten rozszerzał si.ę szlakamI "lub el Moro ,,-u ez San Benito el Negro." ,. nl'C-iOn\'ch na ten teren prz " . , z zboz prze ~. • h J trzciny cukrow,e ora, 'l' dbywało się to wzdłuż żyznyc Plantacji ' 'orow \V Vi enezue l o . , ta eurooejskich ko l el1lza, ' . l 'ko'w które tu do pracy na plan • ł ' arnvch nIewo.nl , , ld zboczy Andów, Za agI cz '. k d " szybko tam gdzie estry gors. . ł Jedna csc 'k ' cJ'ach sorcwadzcno, topma y . k l' . w doliny a klimacie tropI a,. ''J'al U Cle a l 0111. d h kl'mat murzynom me ,przy, . k lt '" Bpned vkta. \V obrzę ac , 1 • 'l d ostacl u u S\v. _., nym, pozostał po mch s a w P zło ci jednak wiele elementow pog~nz kultem tym związanych, zn~la .." ę egetatywnej kopieniaczych IndIan , h praktYkI skich kontynuuJącyc . • . magn w 7. okr'esu przedbolumbijskiego, c J' J , ' , •u;scho .. dnich narodów , , ' t, . +ar'Jcc' niektorych . L do 'e '-lesn-' • . J C a s t a g n e: u u; de quelques peuples onen, d opulaires folklonques . , .. t' ZSRR (Chants et anses P .l ' mało znanych plesm l a.1. ' k' ) A tor dokonuje przeg ąau taux de I'D. R. S. S,, u ' .' 1 • go i Aralskiego. Piesl1l Kaza ow ., b s nu KaspIJsKIe t' ców orientalnych luaow a e d 'ch pl'eśniarzy akynóu:, przy worze , ", z zawo ow, t śoiewane są naJcz~scleJ prze d • b Na'bardziej charakterys yczne • t wanego om ra. J b dwustronnego instrumen u z "Kipczaków, Arginów, To y_ .' dy'cznych Nalmanow, ," 'Y są epiczne plCŚl1l nema . " recre7entuJ'ą pozlOm l1lZSZ , ' P" i Klrglzow _któw Ałtajó\v l Tokow. leso. ' , . Uzbekćw z powodu rytmu, ' , . a y"maloe są plesm, . w porównaniu z kazacklml. r '" ., 7upełnie nieoczekiwany. W gruple . , czę"to w sposoo k' który jest kombll10wan) o bl' go ~olkloru tahce Uzce ow, a pełne oso lwe ~ . tahców autor zwraca uwagę n, . . , Buchary i Samarkandy. Opl, , . e tance derwlsZOW 7 l t Obszerniej omaWIa w,row hl 'w w wieku od 10-1 a, t·' -any przez c opco k h" ~:;uje taniec "botsc a, ~l1~L . z taniec niedźwiedzia, tańczony, u Tur poprzebieranych za kobIety, ara . 'ych melodii. Matenały te są menów, Autor podaje nutowy zapis omaWIan 1" • • '. -i 1 prawie nieznane, .' '< ir'~ folklorze (La pomme de terr~ B N i k i t i n a: Ziemmakt w rosYJ-k' . l'emniaka do gospodarki ' 't . w~rowad zema z 'l dans le folklore russel. HIS ona F f bardzo interesujące szczego y. , . a dla etno gra a . arolnej w EuropIe zaWler" d n; a zl'emniaków do stalej upr , w Do takich należą zapewne pro'b )'wprowa , . zeXIX ' . w plerwsz ' ej polowIe . wy na terenie ROSJI, 'l (Le retournement des morts chez, J D e z: Wtórnc rochóu:ki 11 Betsl co ł skowyżu na Madagaskarze, . , . " entralne"o P a 'd les Betsileo), W środkowej CZę,SCIc t ł .t"'o'rn"ch pochew:,ów, Każdy ro ł -, ę ry ua \\ ' J ze h u ludu Betsileo, zac ewa ~l, d" dko Jeżeli ktoś z rodu umr , ' ' tWlerany csc rza ' , dnIU posiada wspólny gro b OWIec 0.l 'wie 3-4 lat, w terminie l w grable, Po up 'j chowają , go w pOJ'edvT'czvm . ' . .vyznaczonym przez czarownika, .zwłok, spcwijają je w jedwabny, do wspólnego rodzinnego grobu. krewni zmarłego dokonują ekshumacji krajowego wyrobu całun. i składają je L, !VI e r c i e r: Reśliny w jelklorze i etnografii (Les vegetaux dans et i'ethnographie). Jest to dalszy ciąg słownika roślin użytkowanych w lecznictwie i przemysłach ludcwych oraz wymienianych w utworach literackich na obszarze Francji. Poprzednie partie słownika były publikowane w szeregu tomów powojennych "l'Ethnographie" . A, Je folklore i 11 e r a n: Psycho-naturalistyczne podstawy układu spo(Les bases psycho-naturalistes de l'Ordre Social). Autor opublikował już szereg kemunikatów i prac naukowych (1950-1955), w których dał wyraz kilku oryginalnym koncepcjom etnobotanicznym. Podstawowym ich założeniem jest tw:erdzenie, że powiązanie człcwieka pierwotnego ze światem roślinnym wyraziło się w pierwotnych magicznych koncepcjach o istccie stosunku czlew:eka do niektórych reślin. W sumie wywody autora są nowatcrskie i ujawniają działanie mot yvów w psychologii społecznej dotąd niedocenianych . .J. B e l i n-lV[ łecznego !VIirk o K u s - M i koł a j e w; Teoria jugosłowiańskiej sztuki ludowej lThecrie de l'art paysan yougoslave). Zapowiedziane w tytule ograniczenie tecrii do tEmatyki jugosłcwiar' skiej wprowadza czytelnika artykułu raczej w niejakie zaskoczenie, Autor bowiem rozwija tu tezy teorii sztuki ludowej w ujęciu jak najbardziej generalnym, Tezom tym nie można odmówić słuszności. Oto ważniejsze z nich; Sztuka ludowa rozwija się i przeobraża w zależności od gospodarczych i środowiskowych warunków życia. Między sztuką paleolitycznych łowców, a więc sztuką naturalistyczną, a sztuką zapoczątkowaną przez neolitycznych kopieniaczy, istnieje zasadnicza różnka. Przejście do osiadłego życia, zapoczątkowanie nowego typu intelektualnych refleksji, magii, kultu zmarlych - wszystko to odzwierciedliło się w nowej Iormie sztuki, w zrytmizewanym zdobr.ictwie, Widoczne tendencje do wyeliminowania figuralnego motywu dynamicznego i zastępowanie go motywem stylizowanym, naj chętniej geometrycznym oraz roślinnym, rytmicznie pcwtarzanym i możliwie statycznym, oto podstawowe charakterYstyczne cechy zdobnictwa kopieniaczy i rolników, Autor twierdzi, że lUdowy twórca wypowiada w tej postaci pewne kolektywne przeżycia duchcwe oraz refleksje. nadając poszczególnym elementom dekoratywnym sens symbolów. Nie manifestuje się w nich jednak indywidualność twórcy, lecz tradycyjne idee zbiorowości, tak jak w ludowych obrzędach, zwyCzajach prawnych itp, Stąd istotą ornamentu jest pewtarzalność motywów. O ile sztuka realistyczna łewcy, wojownika czy ewent. handlarza jest sztuką męską. u kopieniaczy staje się ona sztuką żeńską, Kobieta tworzy i prz\,- " �409 408 kazuje ją w tkactwie, plecionkarstwie, garncarstwie i ha.fci~ .. Wres.zcie, stwierdza autor, zdobnictwo jako sztuka ludcwa zaczyna gInąc .1 .z~mka.c. skoro tylko jego obrazowe składniki tracą swoją funkcję symbohkl l stają się jedynie elementem dekoracyjnym. P. B. P e u c h a n t: Praktyka "frottis" i jej korzenie w podświadomo.ści (La pratique du "frotHs" et ses racines dans l'inconscie.nt co:leChf). Okreś:enie zaczerpnięte z gwary hiszpańskiej oznacza praktykI, ktore podejmują kobiety pragnące uzyskać zdolność zachodzenia w c.iąż.ę. p~lega to na podstc.wowym wierzeniu, że dotknięcie przedmiotu (kamIema, wIerzchołka skały, czasem kamiennego posągu), z którym jest powiązana. odp~wiednia legenda, pozwala kobiecie żywić nadzieję na przyszłe m~:lerzY.ll.stwo. Autor, analizując to zjawisko ze stancwiska psychologu glęol: dochcdzi do wniosku, że korzeń tego wierzenia tkwi w przechowywan~J w podświadomości od niepamiętnych czasów idei: że prz.ez ~ezpośred~le zetknięcie się z ziemią - matką można otrzymac odpowIedmą moc, Jak to wyraził grecki mit ;o Anteuszu i jego walce z Heraklesem. zbiorou:ej Tadeusz Wróblewski P a u l 5 c h e u e r m e i er: Bauernwerk in ItaHen, der italienischen una Schtceiz, Cz. l, ZUrich 1943, Cz. II, Berna 19~6, form. 4". 'I a obszerna praca składająca się z cwóch części,. obejmuje łącznie' 490 stron tekstu ilustrcwanego 932 rysunkami, 873 fotografiami i 13 mapami; zgodnie z' tytułem dotyczy obszaru Włoch i połud. 5z:-vajcarii. . Praca 5 c h e u e r m e i e r a powstała zasadniczo w oparclU o matenały Sprachund Sachatlas Italiens und Sildschweiz wydanego pod redakcją K. J a b e r g a i J. J u d y, i stancwi z tym atlasem pewną tematyczną całość. Autor niezależnie od materiałów atlasowych, przeprowadził w latach 1930-35 specjalne badania terenowe dla potrzeb niniejszego wydawnictwa które przyniosły bogaty materiał opisowy i ilustracyjny poszczególnych f;któw kulturowych. Ze względu na cel i metodę opraccwania, praca Scheuermeiera rysuje się, jako katalog systematyczny z zakresu kulturY materialnej, bogato ilustrowany, który stanowi ważne, pomocnicze źr~dło dla wymienionego wydawnictwa atlascwego. Bogate bcwiem matenały z zakresu słownictwa gwarcwego, zostały w omawianej pracy związane ze szczegółowym opisem f o rm y, f u n k c j i, z uwzględnieniem przestrzennego występowania poszczególnych zjawisk kulturowych. Autor w tekście opisowym zastosował również nazewnictwo gwarowe, określające czynności gospodarskie. Toteż praca ta, łączy nie tylko materiał językoWY z cdncśnymi desygnatami, lecz i ich funkcjami, oraz czynnościami wykanywanymi przez człcwieka przy posługiwaniu się odpowiednimi narzę- I • Część pierwsza zawiera materiał do następujących zagadnień: hodowli, gospodarki mleczywem, uprawy, sprzętu zbóż i transportu siana, technik orackich i narzędzi do orania, uprawy i przetwórstwa winnej latorośli oraz roślin oleistych. Część druga przynosi dane odnoszące się do budownictwa, ze szczególnym liwzględnieniem dcmu mieszkalnego, paleniska, narzędzi i naczyń związanych z przygotowywaniem pożywienia, następnie uwzględnia tra~sport. Tę część pracy kończy opis zajęć gospodarskich: wypiekanie pieczywa, pranie, obróbka włókna. Brak wniosków ogólnych utrudnia odczytanie bez atlasu rezultatów tej d~żej pr~cy, stanowiącej doskonałą ilustrację pogranicza i współpracy pomIędzy Językoznawstwem a etnografią. Zatem praca Scheuermeiera stanowi pewnego rodzaju źródło zarów:1O dla językoznawcy, jak i etnografa. Na podkreślenie zasługuje dobra organizacja, świetnego zresztą materiału ilustracyjnego. W tekście zamieszczono rysunki wykonane przez grafika, P. Boesch'a stancwiące przegląd typowych form narzędzi, czy urządzen, natomiast fotografie zamieszczone na końcu pracy są ilustracją indywidualnych faktów kulturowych z uwzględnieniem ich funkcji i udziału człowieka. z. S. riitorcmanischen dziami. Wal t e r E s c h e r: Dorfgemeinsohaft und SilvestersinJen in St. AntoBeitrag zum Problem Gemeinschaft und Brauch. Schriften der Schweizerischen Gesellschaft fiir Volkskunde. Band 31. Buchdruckerei G. Krebs Verlagsbuchhandlung A. G. Basel 1947. , Pra~a ta jest rezultatem badań prowadzonych w latach 1942-45; ogramcza SIę do małego terytorium szwajcarskiej wsi st. Antonien rozdzielonej na trzy jednostki administracyjne: gminy 5t. Antonien-Riiti, St. AntonienC~s:els i 5t. AntOnien-Ascharina mające jednak wspólny kościół i szkołę. ~H.'JSCOWCŚć ta położona na wysokości 1300-1659 m, zamknięta dokoła g~ra~i: Kiihnihorn (2416 m), Sulzfluh (2820 m), Madrisahorn (2830 m), J~ggl1shorn (2252 m) i Kreuz (2200 m), a przez to odcięta od szłaków kom' ..lmkacyjnych - szosę doprowadzono tam dopiero w łatach 1898/99 - stancw,i pewnego rodzaju rezerwat między okręgami Pratigau i Montafun. Porcwnanie z innymi osiedlami np. z Kiiblis wykazuje, że ludność wzrosła tu . . . mewlele od 1900 r., a poza tym mało tu jest przybyszów zwłaszcza z ll1nych kantonów, co wpłynęło na lepsze zachowanie dawnej rodzimej kultury. ni en. Ein . St. Antonien jest protestanckie, ludność mówi tu dialektem staroniemIeckim (walserskim) przyniesionym przez kolonistów jeszcze w XIII wie~u (Walser), podczas gdy w pobliskich miejscowościach do XVI w. pancwał Język romański. .1 �410 Jednakowe zajęcia kształtują podobny sposób myślenii:l mieszki:lńców zatrudnionych w lasach i na pastwiskach alpejskich, a wspólna praca łączy ich w takich zajęciach jak utrzymanie dróg, czyszczenie łąk z kamieni itp. Jeszcze większym węzlem wspólnoty jest niebezr;ieczei:stwo lawin nawiedzających te okolice, groźne przeżycia dostarczają tematu do rozmów, a potrzeba zmusza do łączenia się dla obrony przed grozą żywiołu. GosDodarstwo hodewlane jest przyczyną wędrćwek z bydłem w Alpy. zależnie od wysokości, zbiór siana zaczyna się z końcem czerwca lub z początkiem lipca, cale redziny wyruszają wtedy w góry, a wsie wyludniają się. W połowie wrześ:lia bydlo schodzi z Alp, ale do października pozostaje na niżej położonych pastwiskach. Niektórzy członkowie rodzin wracają do domów później po zabezpieczeniu siana i szałasów, naj dalszy termin powrotu to tydzień między Bożym Narodzeniem a Nowym Rokiem. Autor pcdkreśla, że dla pełnego obrazu wsi trzeba poznać szereg jej ugrupowań społecznych. Silną więzią spojone są rodziny, w których nieraz trzy pokolenia mieszkają r~zem i przechowują tradycje, naj starsze dzieci otrzymują zawsze imicna dziadkćw, wspólna praca sprzyja wychowaniu społecznemu, a parobków i służące zalicza się też do rodziny. Pokrewieństwo wiąże ludzi, i rozciąga się prawie na całą wid. Sąsiedzkie zwyczaje pomagania sobie i interesowania się życiem sąsiadów zanikają stopniowo. Dawniej schodziły się kobiety do pracy przy konopiach nadchodzili chlopcy, gospodyni zwykle czymś częstcwała, a wieczór kończył się tańcami. Z końcem XIX w. zaprzestano upra"'".y konopi, zniknęły też wspólne prace przy napychaniu kiełbas po zabiciu świni, a także schcdzenie się wieczorami z robotą na drutach albo z przędzeniem dla oszczędności światła. Młcdzież męska i żeóska od skoóczenia szkoły do ożenku stanowi silną grupę wśród społeczności wiejskiej. Nie ma tu jednak ścisłej organizacji, ślady tych godności przetrwały tylko w śpiewach sylwestrowych. Grupa młodych wyodrębnia się na weselach i pogrzebach. Do początku XX w. istniało odróżnienie w stroju między dziewczyną a mężatką - fartuszek i wianek były oznaką panieństwa. Do specjalnych praw kawalerćw należą tzw. "Hengertrechte', tj. nocne odwiedziny kochanej dziewczyny w oznaczonym dniu z zachowaniem pewnych przepisów będących jakby pcd kontrolą stowarzyszenia chłopcćw, którzy przychodzą grupą i wymagają wpuszczenia, a wtedy należy ich przyjąć i poczęstować. Zabawą urządzaną przez dziewczęta jest "Wieczór pieśni' połączony z losowaniem dziewcząt między chłopców, przy czym nieprzyjęci przez wylosowane panny płacą karę albo dają wino. Wobec jednego wyznania m~eszkańców wsi silną spójnię stanowi par'lfia Ewangelicka, jest to miejsce spotkań z dalszymi sąsiadami, sposobność do rozmów i dzielenia się wiadomościami. 411 W trzech gmin"ch St. Antbnien za uważyć można pewne odrę':)noś~i uwydatniające się od cawna na różnych odcinkach. Ascharina uchodzi za najbogatszą i najbardziej komerwatywną, mieszkańcom jej zarzucają skąpstwo. Przeciwnie znćw ludność CasteJs i Riiti bywa nazywana żebrakami. Sąd gmin sąs:ednich o mieszkańcach St. Antonien nie jest przychylny, wyśmiEwają ich dialekt, sposób chodzenia i ubierania się, jedzenie rzepy. Uważają ich za nieokrzesanych i niezgrabnych, opovviadaią anegdoty a ich naiwności. Po podaniu charakterystyki społeczności wiej.skiej autor przechodzi do omówienia zwyczajćw dorccznych, wśród których uroczFtości zimowe i wiosenne zajmują dużo miejsca. Autor omawia istniejące zwyczaje w kJlejności świąt kalendarzcwych. W dniu św. Szczepana w St. AntOnien podobnie jak w większości wsi Pratigau odbywają się tańce. Tego dnia wieczór jako pierwsze przygotowanie do Nowego Roku kraje się suszone gruszki do tradycyjnego ciasta. Uroczystości sylwestrowe i noworoczne omawia autor na kOl~CU. Zwyczaje związane z ostatkami dziś już zaginęły, nie pozostały z nich nawet relikty w zabawach dzieci; niegdyś popnebierane grupki młodzieży chedziły po domach przez parę wieczorów, nieprzebrany muzykant grał na harmonijce ustnej, pary tai;czyły, a żebrak i żebraczka potrząsali skarbonką i zbierali datki na wspólną zabawę. Zwyczaj ten wygasł zupełnie na przelamie XIX i XX w. W popielec dziewczęta i chłopcy próbowali mazać twarze usmolonym sadzą gałganem, były przy tym śmiechy i żarty, a dziewczyna, której udało się uciec, wywieszała wieczorem w oknie białą bułeczkę. Ten sam zwyczaj istniał w wielki czwartek zwany "brudnym", do sadzy dodawano tłuszczu lub ~maru. Wskutek zakazów szkolnych zwyczaj ten zanikł prz2d 10-15 laty. W niedzielę palmową przynosi się do domu gałązki wierzby, co ma chronić dom i podwórze od wszelkich niebezpieczeństw. Dziś przeważnie uważają to za powitanie wiosny. Troskliwie prz·echowuje się jaja zniesione w wielki piątek, mają one chronić przed pożarem i wsz.elkim złem. Czasem w tym dniu znaczy się Owce i podcina kurom ogony. Zależnie od warunków śnieżnych na Wielkanoc albo w jedną z póżniejszych niedziel odbywają się zabawy na łące lub rynku. Bawią się grc;,pami dzieci szkolne i młodzież starsza. Do zwyczajów domowych należy farbewanie jaj i chowanie ich przez "zajączka wielkanocnego", są to nowe nabytki, które w st. AntiiniE'n pojawiły się ok. 1915 r. W~pólną uroczystością pnru gmin są odbywające się co 2 lata wybory do władz powiatowych, w wilię tego dnia trębacze i gwiżdżący idą prZl'Z dolinę Z\\'olując wyborców, którzy ze sztandarem udają się nazajutrz do Luzein. Po drodze dołączają się inne orszaki, wychodzą dotychczasowe �413 412 . y ws ólnie wejść do ratusza. Po wyborach władze w specjalnych stroJa~h, b. d . P dbvwa się zaprzysiężenie nowych wszyscy zbierają się pod l1P~, g .zIe o . . i czór kończy się tancam!. ..' władz, w.e . ć: . t k odb'wa]ą SIę tar-ceo W drugi dzień ZIelonych ~Wlą. ~ S: Antónien nie ma. .., ych uroczystosCl w c. , . Letnich l Jeslenn . . dla są rozsiane na roznych wyso. S+ Antónie'1 ktorego OSIe . gó 'y położeme.. . , .' t 'spólnego wyruszenIa w I, . . 'h wia ze me ma u w . kościach w dolrnac ,spra, .. , A harina wieczorem przed wy. h in W St !\ntomensc < • t wszystkich trze c gm. .: l' od'niska na wzgórzach, co Jes . hłopcy szkolm zapa aJą <> • b' , marszem starsI c t'" w wilię wyruszema z 110. . t wy·chodzą. W st. An omen . " znakiem, ze nazaJu rz . 'łek towarzysze alpeJscy, a na. , łasie na wSDolny po SI " . . rają się w du~ym.sza, .. ełka~i najsilniejszą krowę, wie~za.ją na ,J~J zajutrz przybIeraJą SWlecld ., k gdzie przyjmuJe Ich WłaSl:Iszyi specjalnie głośny dzwonek l Idą na ryne , ciel i funduje pocz~stunek. . l t b ł obchodzony tańcami w gospodzie. Koniec sianokosow do ostatmch a y. polowania, więc z końcem Aż do drugiej wojny przed :o~POctzęcle~yszenie myśliwych urządzało ątkiem wrzesma s owar~ l d . sierpnia albo z pecz .. , k' t . o zwyczaju sięgają j,ednak za e WIe tańce w Sto Antónien-Ruh. Począt l eg 20-tych lat XX w. t... z całości Pratigau zwyczajami . d bnia się St An omen Specjalme wyo rę .. . . , 'ewy sylwestrowe były roz" orecznymI DawmeJ SpI , , h sylwestrcwymI l new· ... ' d dziś zachowały się w mektoryc powszechnione w całym Pratrgau, o wsiach jak Schiers i Buchen. , Nowym Rokiem dorośli . ' d Bożym Narodzemem a b' W tygodmu mIę zy b" się wieczorem w szkole, wy Ie. . liczbie 15-'.>0 z IeraJą b' e chłopcy WIeJSCy w -". 'w l' decyduJ'ą na co o rocą z·kł d' zebled' splewo , , rają prowodyra, u a ag pr b d' . t 'e ubrani chłopcy gromadzą SIę , , d 31 grudnia rano o SWlę m , d ' l brane plemą ze, . b' stateczne wytyczne l zIe ą a)ą so Ie o • krypomin w gospodzie na ryn u, p z " 'd' d gmin RUti i Castels, druga który'ch Jedna 1 zIe o d l' . się na dwie grupy, z , , , Pany położonej w o Ime i do CZęSCI gmrny, Ś ' do Aschariny, a czasem "c' przed każdym domem, ple. wymaga by splewa • , d Sto Antonien. ZwyczaJ :, b d oknem i na powitame a . wacy ustawiaJą ., SIę prze d drZWIamI al o prze wo'dca wygłasza życzema. ' ,. u potem przy . powiadają dwcma strofkamI spI,ew , .' , ieJ' oJ'ciec i podaje winszuJą, k" odpowIada na]częsc , W imieniu mlesz 'ancow zproszyli się po pod worz u, S ' którzy tymczasem ro . . . l' cym pieniądze, plewacy" d ' k nie Często szczególnieJ Jeze l . , , waJ'ą na po ZIę owa" d zbierają się znowu l sple , ., k'w na poczęstunek skła a. k' sza SIę splewa \) są w domu dorosłe cor l, za~ra . , + cznego pieczywa i likieru, a w po. c się z chleba, masła, konfItur, SWlą·e . Ją y . . ., łupa . . rze obiadoweJ Jest tez Clep a z . , d ą przy winie w gospodZIe, zar.. wach chłoDCV SIe z . • Po skończonyc h sple .' : hodzą <ię o świcie, bl' .ą piel1lądze l rozc tują, śpiewają, o IczaJ . y za raszają dziewczęta, odbywa Zabawa nuwjaarig" I;a. ktor~ chło~C •. d~ełę po Nowym Roku. się w gospodzie najczęscleJ w pIerwszą me Autor wyszczególnia i analizuje elementy zwyczaju, jak zebranie przygotow2.wcze, na którym spisuje się "statuty" o powtarzających się stale głównych punktach, w czym widać troskę o zachowanie tradycji. Do 1942 r. zawsze śpiewano tę samą pieśń Jana Z w i c k'a Spiew ludu na dobry rokbyła ona często przedrukowywana bez podania autora, a należała do psalm6w śpiewanych w Sto Antónien, jest to kompilacja pieśni XVI w. Co do formuły podziękowania, autor stwierdza podobieństwo jej z niemie~kimi pieśniami, w szwajcarskich pieśniach analogii nie znalazł. Trz~cim elementem ŚpiEWÓW sylwestrowych są życzenia, mówi się je na pamięć dodając życzenia sJ,::ecjalne. Prośba o datki nie jest istotna. Zyczenia należą do całego kompleksu śpiewów sylwestrowych, a w tym czasie obdarowywanie się jest ogólnp., dary można uważać za podziękowanie za życzenia i umożliwienie zab2.wy. Wspólny posiłek i tai:ce są istotą samego zwyczaju, a do tradycji ludowej należy, by śpiewem poprzedzać zabawę np. w ostatki. W dzień Ncwego Roku w Sto Antónien dzieci chodzą od domu do domu z życzeniami. Wśród dorocznych uroczystości wysuwa się więc na czoło w St, Antónien Nowy Rok, Boże Narodzenie ma charakter rodzinny i kościelny. W słowach i śpiewach życzeń sylwestrowych tkwi nieuświadcmione prag:1ienie ściągnięcia szczęścia i powodzenia, działa tu nadal pozornie zarzucana wiara w mao magicznego zaklęcia i to jest prawdopodobnie siłą wzmacniającą potęgę tradycji i przyczyniającą się do utrzymania tego zwyczaju. Tradycja jest głównym czynnikiem warunkującym trwanie zwyczajów, pielGgnuje ją konserwatywne St. Antónien, zespolone ściśle jedną mowq, wyznaniem, specyficznym sposobem życia i gcspodarki, toteż przetrwał tu zwyczaj śpiewów sylwestrowych, w którym grają rolę szczątki magii. Maria Fryczowa ,,1000 Ostereier und Ostergebiicke aus ganz Europa" (Sonderheft der Zeitschrift "Der Hochwachter, Marz 1957, Verłag Paul Haupt, Bem) "_ to 3D-stronicowy przewodnik po czasowej wystcwie urządzonej pod tym tytułem w okresie od 15 marca - 30 czerwca 1957 r. przez szwajcarskie Muzeum Etnograficzne w Bazylei. Omawiany przEwodnik zawiera 4 artykuły, a mianowicie: R. W i l dh a b e r'a O jajkach u;ielkanocnych i technice ich farbowania", P. Z i :1S k i'e g o, Pisanki w Safii (Szwajcaria), H. T h li r e r'a Farbo'lcan:e jaj w FiLbJchu i Elisabeth P f l u g e r Jajka u;iclkanocne w Soluther Gall . Szata ilustracyjna składa się z bardzo dobrych zdjęć przedstawiających 90 pisanek wykonanych w różnych technikach i pochodzących z róż:1Ych europejskich krajów oraz 4 okazy wielkanocnego pieczywa obrzędowego z Grecji, Portugalii i Włoch. �414 ' , d h a b e r'a, który we wslępie o ch:l.' ',t praca ." R W 11 NajobszermeJsza Jes " zvkladów wczeS!1e g o WystępOW;'l. rakterze histerycznym pedaJe szerE" j~'lrk'i chrześcija!1; zwraca tez uwa.':~ę nia malcwanych jaj zarówno. u. ~o;;:, ~cię chrześcijańską. Z? WZg~ędO\\I na ich znaczenie magiczl:e l. ,lD. e kolo~u . czerwonego, co spcwod~\:a o, ~e ma"icznych używano naJczę~c~e], 'ch krajach nawet do d!1ia dZISleJSZeg~ w XVI w. i póżniej, a :-' ~le tOIYczerwonc jajka". W XIII w. z~częt? ~~ ,ez . ana jest na pl'sa11Ju nazwa .., I") bok czerwon. vch uzywac . uzywach królewskich (Edwsrd I w. Ang 11 eO Francji do połowy XVIIIw. dWJr h Moda ta utrzymała Się np. w technik zdobnictwa jaj złoconyc . l ., wszvstkich z:1an~'ch mu A.utcr podsje zestawienie '" Pis~nek w następującym zgrupowamu. I .II. III. - J'ednobarwne, l niefarbowanym tle. 'sunek na natura nym, malatura alb0 ry. . powstałymi przez; . 'ka ze wzorami . . ) farbowane Jaj . . kwasami, skrobal1le. . l1IC 1 usunięcie farby (trawl: ł" przez roślinę, skrawki tk,,. 'k . (wzor za ozony . ) ') techniką bat! ową . ufarbowaniu usuwa Się. ~. '. osk ktore po t niny lub papieru czy 'crowe tkaniny, włosy, zło o .. (vycmankl papl, t l a - naklejenie aplikaCJI". k iasto dekoracja me a ow IV. l zabarwiony wos , c , płatkowe, s .o~a, odkówek i ostróg). . w formie mll1la~urowych P rzvkładów historycznych I w zaKażdą z technik cmaWla autor na tle p " v: . '. sięgu geog;ra f·lczn ym . . ione są rozne . . pisanki szwajcarskie W pozostałych artykułach omow lub farbowane przez nakleJame b . . wzory skro anI' zdobione przewazl1le we. " . "ch wycinanek (FIlzbach). . pieczywa obrzędowe barwn) . . k l 'ek opracowal1la. . .... Brak natomiast Jakiego o WI t i czerwonym najczęscleJ JaJ. kl'lka form z zapiekanym wewną rz ktorego . kiem podają ilustraCJe. Maria Frzeździecka °, 0 1959 UNDEATLAS Linz-Donau . , red. OSTERREICHISCHER VOLKSK k~ów i komentarze. H lb k 16 map wykaz pun . . t omvE. Burgstaller i A. e o'. ~tlasu Etnograficznt'go me Jes p . Pierwszy zeszyt Austriackiego 13 kartach przedstawia różne zagadślany jako zwarta całość. 16 m~p na rz~dkowane według umieszczonych nienia, które mają b~Ć ~zu~ełman: I ~~ar; ukazywania się dalszych o'pr~= na nich numerów dZlał~w l map tekstami objaśniającymi map» u.ml~:Z ma Się . rzecz z Cztery mapy . 1'0 zmieszczenia memlecklch _ cowan., podobnie czonymi w skoroszytowej teczce. owierzchniową stanowią mapy pomoc gwar Austrii, wykonane metodą~.P 'ch wykonanych metodą punktową nicze. Właściwych map etnograL1.cz~~.w~ obrzędcwegO (3 mapy), zwycza~ jest osiem. a dotyczą one ferm P1łec'b' (2 mapv) i wie11ców adwentowyc jowych t(?rminów przyjmo:",am~ s uz Y'wiązani;m graficznym jest przedI now ....m roL. (3 mapy). Interesują . cvm . stawienie zasięgów wpływów ludowych ośrodków wyrobu obrazów na szkle (4 mapy), w postaci linii promienistych. Mapy te wyróżniają się też od innych szerszym zasięgiem przestrzennym, dając ujęcia obejmujące całą Europę środkewą. Zeszyt nie został zaepatrzony we wstęp programcwometodyczny; rolę tę spełnia zresztą wydana poprzednio praca E. BurgstaJlera. Orientacyjny spis działów, które obejmować będzie atlas wymienia; I. Strukturę i migracje ludności, II. Społeczność wiejską, III. Stosunki ludnościcwe, IV. Dem i osiedle na wsi i w mieście, V. Pożywienie, VI. Rz,~miosło, VII. Handel i wymianę, VIII. Gwary, IX. Zwyczaje prawne, X. Wierzenia, XI. Zwyczaje i obyczaje, XII. _Ludowe pieśni, teatr, muzykę i taniec, XIII. Literaturę ludową, XV. Stroje ludowe, XV. Sztukę ludcwą, XVI. Gry, zabawy i sport. Sformułcwania tego programu pozwalają także współczesności oraz kultury miejskiej w Szwajcarskim Atlasie Etnograficznym. oczekiwać na zapewne uwzględnienie podobnie jak Mapy wykonane metodą punktową opublikowano przeważnie w dużej skali l; 1 000 000. Jako podkład przyjęto mapę fizyczną, co w warunkach austriackich można uznać za wskazane. Podstawą lokalizacji punktów jest siatka podobna do używanej w Polskim Atlasie Elnograficznym z tym jednak, że nie jest ona wydrukowana na mapach, lecz na ruchomej, przeżroczystej kalce. Uzu.r;ełnieniem jest tu tekst z sygnaturowym i alfabetycznym wykazem punktów, z których uzyskano dane do map. Mapy są czytelne i estetyczne. Przy ich opracowywaniu oparto się tylko o dane ankietowe, nie wprowadzając materiałów z etnograficznej literatury przedmiotu, która została omówiona w tekstach objaśniających. Teksty te, oprócz stanu badań przynoszą omówienie kwestionariusza i interpretację kartogramów; komentarz do całego tematycznego zespołu map jest wspólny, z rozbiciem na rozdziały dotyczące poszczególnych map. Nowością w porównaniu z Nil'mil'ckim AtlaHm Etnograficznym jest wprowadzenie (niestety nie na wszystkich mapach) danych negatywnych, tj. sygnatur pozwalających na zorientcwanie się gdzie stwierdzono, że dane zjawisko nie występuje, a gdzie brak tylko danych do opracowywanego zagadnienia. Niektóre mapy dają też próby ujęć chronologicznych i ilościoWYch przez oznaczenie specjalnymi sygnaturami faktu, że dane zjawisko występowało w danej miejscowości, lecz zanikło, danych o czasie wprowadzenia zwyczaju i danych o ilościowym natężeniu występowania zjawiska. Przy każdej mapie podano sl1my punktów, w których stwierdzono występowanie poszczególnych rodzajów zjawisk. CYfry te nie odzwierciedlają jednak zależności przestrzennych wobec nierównomiernego rozsiE"Vu punktów na terenie kraju. Ujemną stroną tej interesującej pracy jest zbyt wielkie miej·scami zagęszczenie sygnatur i w związku z tym nicuregulowanie czytelności sygnatur mieszanych. Niedogodność ta powstała �417 416 . . tk' skutkiem przyjęcia zby.t gęstej ~lat;~ że na jednym polu umieszcza slEl y mać pełnej przejrzystości mapy. która nawet przy .edną sygnaturę a J Krzysztof BAESSLER-ARCHIV, BEITR.A.GE ZUR jeszcze spory. Kraj leży nad dolnym Senegal.em, a ludność jego jest obecnie określana jako Takruri. Od ok. 1000 r. datuje się na obszarze Sudanu i Nigerii zwyczaj pielgrzymowania do Mekki. Przyjęło się, że w północnej Afryce, w Sudanie i Libii miano Takruri przylgnęło do owych pielgrzymów z zachodnich rubieży Sudanu. Przedmiotem szczegółowych omówień są szlaki, którymi wędrowały i wędrują karawany pielgrzymujące do Mekki, osady które na szlakach tych powstawały, zakładane przez owych Takruri oraz niektóre kulturowe wpływy przez nich roznoszone. Poszczególne artykuły uzupełniają bibliograficzne recenzje. utrzymaniu zasady, _ nie może utrzy- Kwaśniewski VOLKERKUNDE. ~e~: ~~~~:~ tomy I III-V. 1952, 1955-?957'łB~rling'OReWi~derawVnel'~~~~ w~na~:::_ArchiV" ·· chneJ zas uzone J " dla etnogra f 11 powsze . w Berlinie sławne"o nie2 t 'ło wkrótce I'0 reaktywowamu ~ w 1~5 r. nas ąPfl. V"lkerkunde". Z bogatych jego zbiorów, po zniszczegd\'s Museum ur o . ni~ch "wojennych zostały zalecwie .skrom n~ resz~~l~ l t e r K r i c k e b e r g t t . I ym serię artykułow oWIera W omie -sz. ... starcmeksykańskich zdobinach muszlowych rozpraw~ą -:-zteCkt relte~;~ at mit einem Relief aztekischen Stils]. Nie~~~~:e~:s:~;s~;;s~:s;a~yZfli:rU . . " mi wysoko CenlOnyml ?ZQ00a. (s~o~dYlUs ~ec~~:;~J~O~L~e~:~i. lu ow sra w stylu azteckim, jest przed- princdeps, starozytnych mentem Je.dna z ta~ich ~ukSoZmlle' ~:::zb:on;c~:~~ą zdobinę autor mlOtem OPiSU l' nałożonej na głowę bóstwa Xipe na rycinie z Kodexu · .ch H e l n r l' U b b e l o ~ d e D o e r i n g: w póLnocnoperuańskich dolinach Tom III (XXVIII), 1954, zawiera następujące artykuły: T h o m a s S. B a r t h e ł: Próby odczytania napisów z Chichen Itza Viejo. [Versuch tiber die Inschriften von Chichen Itza Viejo]. Paleograficzne próby odczytania hieroglificznych napisów na murach dawny::h świątyń i pałaców Mayów na Jukatanie posuwają się z wielkim trudem naprzód. Autor zdaje relację z wysiłków "szkoły hamburskiej", której wyniki można ocenić jako słabe. przybrzeżnych. C. A. B u r l a n d: znajduje w opasce b . k' go Bor ons le . Z badań n.ad budownictwem t h gen zur Bau~Uner~uc un . h bu- kunst der nordperuanisch.en KU.ste.:t~ecrJ~oB:~~;~C :::~~1i:n:~~:n~~mien_ dowli w dolinie Chimaca l w rejom ~ '.. si Na tej podstawie nych technik budcwania, niekiedy mwarstwlaJ~cych ę· b' k' 1tupodejmuje próbę ustalenia kole.jnośc.i następuJ~Cych tu po so Ie u '", wiążąc je z odpowiednimi te·chmkaml murowama. . Lud Jabga z poludniowej części N. Gwinei. H a n s N e 'J e r m a n n. .. d tawia Die Jaoga auf Si.idneuguinea]. Badacz Indonezji i Ocean11 ~rze s ~ .t' . zarys kilku drobnych grup etnicznych oznaczonyoh wsp~ln.ą n~z:ą J:~:: zamieszkałych na południu holenderskiej części l~. Gwmel ~l\ z~ , b" rzekl' MulI' a środkowym biegiem rzeki Bulaka. go n dolnym leglem , "'1 h . " . k 600 osób. Autor omawia orgOlmzacJę poszczego nyc llosc Ja'cga wynosI a . . n'a małŻel'\stwa ubiór oraZ grup z ich podziałem na .totemy: fon~y zawiera l łowów na ludzkie głowY, osobiste wyposażenie męzczyzn l kobiet, zwyczaj h d l techniki budcwnictwo myślistwo, rybołówstwo, przydomową o. ow ę, .. ' k obróoki włók~a i drewna, pożywienie, uzdolnienie w zakresie sztuki l JęZY . Kur t Ostsudan]. K r i e g e r: Takruri ze wschodniego · ens O historyczny i etnogra f lCzny s Sudanu. nazwy [Die Takruri Takruri teczą im . Się Idea najwyższego bóstwa wyrażana w hieroglificz- [The conception of the supreme deity expressed in pre-columbian Mexican picture writings]. Najwyższe bóstwo, określane w kodeksach staromeksykańskich epitetem OmetecuhtLi lub Tonacatecuhtli, przedstawiano jako androgyniczne, tj. męskie i żeńskie. Wierzono, że jest ono dawcą życia, jadła i dzieci. nych znakach m£ksykańskich, prekolumbijskich malowideł. A l f o n s a C a s o: Nowy rok u Mixteków. [Der Jahresanfang bei den Mixteken]. Badania zmierzające do odtwo;;enia kalendarza Mixteków; posunęły się na tyle, że można przyjąć, iż obejmując cykl 360 dni, każdy nowy rok zaczynał się od dnia, który nosił tę ·samą na2wę co rok. Dla roku nazwanego np. ,,2 Krzesiwo', pierwszy jego dzień określano tym samym mianem. H. D. D i s s e l h o f f: Nowoodnalezione peruwiańskie malowidła skalne. [Neue Fundpli:itze Peruanischer Felsbilder]. Autor wylicza nowe znaleziska skalnych malowideł w Peru. Sądząc po stylu wykonania rysunków okresy z których one pcchodzą trudno nieraz rozgraniczyć. Pewne jest, że znaczna ilość nosi cechy oddziaływań kultury Tiahuanaco, inne kultury Inków. Są także póżniejsze, pokonkwistadorskie. Wiele malowideł - to prawdopodobnie ślady phma obrazkowego, które w starożytnym Peru rozwinęło się obok mnemotechnicznego sznurkowego systemu quipu. Kar i n H i s s i n k: Ożywianie i bunt narzędzi [Leben und Emporung der Ger1:ite]. Istnieje w folklorze ludów Ameryki Srodkowej i Południowej 21 LUd, t. XLVI �418 wątek bajkowy o tym, jak rozmaite przedmioty codziennE:go użytku (kosze, garnki, maty, siekiery, motyki) nabierają cech samodzielnego istnienia, ożywiają siG. tańczą, rozm&wiają i buntują się przeciw czlcwiekowi. 5z,,;rzej rozwinięty ten sam wątek występuje w opowiadaniach, w których bunt narzędzi wynika z kosmicznych zaburzeń takich, jak "śmierć: księżyca", znikanie słońca" i trzęsienie ziemi. Autorka przytacza szereg indiańskich ~itów, i dowodzi w sposób przekonujący, że są to fragmenty prastarego cyklu mitologicznego, o jakichś kosmicznych katastrofach z głębokiej przeszłości dziejćw ziemi. d Li n n S i g wal e: Trzy dawne pólnocnoamerykańskie bronie w pań- etnograjic:mym muzeum w SztokhoLmie [Drei alte Waffen aus Nordamerika im Staatlichen Ethnographischen Museum in Stockholm]. Autor opisuje tomahawk kombinowany z fajką oraz dwie maczugi (głowicową i kilofową), datowane na XVII w., a pochodzące prawdopodobnie z Nowej Szwecji, tj. ówczesnej kolonii północnoamerykańskiej. stwowym J o l' g e C. M u e 11 e: StyL Chavin [Dei Estlio Chavin]. Artykuł jest fragmentem dyskusji na temat starożytnej peruailskiej kultury określonej mianem "Chavin" oraz jej chronologicznego i rzeczowego stosunku do kultury "Nasco". Dwa następne artykuły [H. N a c h t i g al: "Tumaco" N u fi e z: "Gotush"] przynoszą relacje z archeologicznych bii i Peru. oraz Julio Espejo odkryć w Kolum- S t i g R Y d e n:Argeutyńsko-egipskc( paralela archeologiczna [An Argentine-Egypti:m Archeologie Paralel]. Autor porównuje "toop-hook" rodzaj zagadkowej sznurcwej pętli, znajdowanej przez archeologów w pół. zach. Argentynie - z podobną pętlą, używaną w Egipcie przez Arabów do umocowania juków na wielbłądach. H e r m a n n T: i m b a l' n: Zasl.ugi Gaspara de EspinoSCl.s dla poznania starożytności Panamy [Gaspar de Espinosas Beitrag WI' Kenntnis des Alten Panama]. Espinosa jest autorem notatek z pOGz. XVI w., które są cennym żródłem poznania prekolumbijskich stosunków ludnościowych i kulturowych na terenie Panamy. G li n t e l' Z im m e l' m a n n: O niektórych stereotypowych zwrotach [Uber einige stereotype Wendungen und Metaphern im Redestil des Aztekischen]. Sztuka pięknej mowy była u Azteków wysoko ceniona. Przedstawiając niektóre z tych figur retorycznych autor gl ów nie oparł się na Kronice Bernarda S a h a g u n a., i metaforach retorycznych w mowie Azteków r 419 b e l' t H a l' t E: 1: Nieopublikowane dwa fragmenty turfańskich ma[Zwei unveroffcntlichte BruchstUcke aus Turfan-Fesker]. ,Jeden fragment (Kyzil, ok. 600-650 r.) przedstawia legendarną indyjską scenę mitologiczną, w której teriomorficzne wcielenie przyszłego Bodisatwy (w postaci lwa) przez nieuwagę pozwala orłowi porwać: małpkę, powierzo!1ą jego pieczy. Treść malowidła crugiego fragmentu uważano za wysoce zagadkową. Okazało się obecnie, że przedstawia ono przyrząd tzw. kadzidło buddyjskie. Udało znaleźć: się brązowy oryginał takiego kadzidła, używanego niegdyś przez buddyjskich mnichów na obszarze Kaszgarii i Kulszy. H e l' lowideł B l' U n h i 1 d K o l' n e 1': Kult przodków u Mandżurów pekińskich [Der Ahnenkult der Mandschu in Peking]. Autorka opisuje akt ofiary złoźonej w 1932 r. duchom przodków rodu Ho z plemienia Aisin [Tsitsihar w Mandźurii]. Kult przodków i składanie tego rodzaju ofiar został w Chinach zabroniony po rewolucji w 1911 r. Interesujące ryciny dopełniają tekst' opisowy. Ha n s N e vel' m a n n: Piramidy na wyspach PoLinezji [Pyrami den in Polinesien]. Na wyspach Polinezji (Tahiti, Moorea, Porapora, Temoe, Raiatea i in.) wznosili niegdyś tubylcy piramidy, terasowato-stoźkowate budowle a czworobocznej prostokątnej (ale niekwadratowej) podstawie. Największa z nich "marae Mataoa" na Tahiti miała wymiar ok. 270X94 X51 stóp i zbudcwana była z ociosanych bloków koralowych raf. Nic, jak dotąd, nie przemawia za tym, że są to formy zapożyczone ze Starego lub Nowego świata. K u l' t K l' i e g e 1': Chłopięce gry Hausów (Knabenspiele der Haussa]; Autor wymienia i opisuje 45 gier bezprzyrządowych (takich jak piłka, sznur, łuk itp.), praktykowanych przez chlopcćw Haussa (Afryka-Nigeria) w wieku 5-15 lat. WeI' n e l' st i e f; Figuralny uL? LEin I.igi.ulicher Bienenstock?]. W pobliżu Be'rlina na dnie rzeczki Grossen Krampe znaleziono słupową rzeźbę figuralną, ok. 125 cm. wysoką. Od strony pleców jest ona wydrążona tak; jak to bywa w stojakowych ulach kłodowych oraz widoczne są ślady deski, którą owe wydrążenie zamykano. Zdaniem autora, rzeźba przedstawia św. Cyriaka diakona. Równocześnie wyraża on przypuszczenie, że jest to okaz figuralnego ula, które dość: licznie w~'stępują w Turyngii, w Saksonii, w Czechach, na Sląsku i Łużycach. Dwa następne atykuły dotyczą spraw muzealnych Muzeum Berlir.skiego. Końcewy artykuł poświęcono Leonardowi Schultze, amerykańskiemu znawcy kultury Azteków. :f I I , I I' II �420 421 W dziale bibliografii pozycji etnograficznych. Tom IV następujące zamieszczono (XXIX) 1956 składa artykuły: recenzje się z dwóch 15 przeważnie zeszytów. niemieckich W zeszycie l-ym są R o l f H e r z o g: Rahat, prawie zagmwny strój dziewczęcy wschodniego [Der Rahat, eine fast verschwundene Madchentracht im Ostsudan]. Jest to spódniczka z rzemiennych frędzli, noszona niegdyś przez niezamężne dziewczęta. Pochodzi z Górnego Egiptu. Geograficzny zasięg jej występowania na terytorium zamieszkałym przez Arabów jest dotąd nieokreślony. Sudanu H. D i s s e l h o f f: Skalpy i trofea z rqk jako zdobnicze motywy na Recuaya [Handund Kopftrophaen in plastischen Darstellungen der Recuay - Kerarnik]. Na glinianych naczyniach archeologicznej kultury peruańskiej, określanej terminem Recuaya, w plastycznych i malowanych scenach j·e zdobiących, występują postacie wojowników o cechach nieco innych niż te, które były ówcześnie właściwe rodzimej ludności. Wśród drugorzędnych cech można zauważyć także inne formy broni oraz przyozdabianie tarcz i szyszaków trofeami z głów i rąk ludzkich. Ten sam pisarz jest autorem notatki o pewnym okazie ceramiki peruańskiej z kultury "Moche", przechowywanym w berlińskim muze!lm. ceramice I m m i n a S·c h o m i g: Budynki specjalne u ludów poludniowoamerykaii[Sonderbauten slidamerikanischer Naturvolker]. Chodzi tu o domy. które w osadach tamtejszych lud6w pełnią funkcje specjalne. Autorka dzieli ogół tych budynków na domy gminne, służące do narad starszyzny wiejskiej, domy męskie, młodzieżcwe, domy służące do przechowywania przedmiotów kultowych. (masek, instrumentów, fetyszów); kobiece domy menstruacyjne i położnicze, domy - kuchnie, domki garncarskie i śpichrze. Artykuł ilustrują 3 kartogramy. Rozprawa przynosi informacje dotąd niepublikowane; jest zwięzła, jasna i pożyteczna. skich H o r s t H a r t m a n n: O wartości "Opisu Chin" jako źródla i o jego wydaniu [Zur Frage des Quellenwertes der "Description de la Chine" und ihrer deutschen Ausgabe]. W tytule jest mowa o francuskim 4-0 tomowym wydaniu dzieła jezuity J a n a B a p t y s t y Du H a l d e (1674.-174.3) Description de la Chine et de la Tartarie chinoise (Paris 1735). Niemieckie, nieco skrócone, tłumaczenie tego dzieła ukazało się w 1747-49 w Rostocku. Tłumaczem był prawdopodobnie F. E. Rambach. Hartmann porównuje wydanie francuskie z niemieckim, dodatnio oceniając, dokumentarną wartość tego ostatniego. niemieckim H a n s N e ve r m a n n: Zapiski pelcnego Slqzaka o Indonezji z końca XVII w. [Beri ch te eines Schlesier liber Indonesien am Ende des 17 Jahr- hunderts]. H e i n r i c h M u c h e n był sierżantem w służbie holenderskiej Wschodnio-Indyjskiej Kompanii. Opanował on dość dobrze sztukę rysowania, to też rysunki jego, ilustrujące manuskrypt, mają dokumentarną wartość: zapiski te jednak są stosunkcwo ubogie w informacje etnograficzne. S ig r id We s t p h a l - H e 11 b u s c h: Huu;er, u;ioska budowniczych [Huwer, ein Dorf von Bootsbauern im siidlichen Iraq]. W południcwym Iraku zach::wała się archaiczna technika budowania łodzi, podobna do tej, którą stcsowano tu przed kilku tysiącami lat. Zn3leziono w Ur srebrny model łodzi, podobnej do dzisiejszych, datcwar.y na 2700-2600 p.n.e. Autor opisuje tradycyjny sposób budowania łodzi r;rzez szczep Hadjadj. J a l a n t a T s c h u ci i: Z zagadnień życia społecznego Afo (na pogórzu Nasarawa 1.1) Nigerii) [Aus dem soziale Leben der Aio, Hi.igelland v:Jn Nasarawa, Nigeria]. Artykuł omawia zwyczaje i obrzędy rodzinne wymienionego ludu: a mianowicie małżeństwo i formy jego zawierania, poród, traktowanie noworodka, sytuację spoleczną starców i obrządek pogrzebowy. ~()dzi w poludniou;ym Iraku G e r d K u t s c h e r: Zabawa piórkowq piłką w północnym Peru wokrey Moche. [Das Federballspiel in der alten Kultur von Moche Nord - Peru]. Autor analizując malowidła starożytnej ceramiki północno~ peruańskiej opisuje scenę ilustrującą zabawę piłeczką z nabitymi w nią piórami. Piłka byla nadto opatrzona w niedługi sznurek obciążony drewienkiem. Wyrzucano ją wysoko w górę przy pomocy specjalnego oszczepu. Oszczep wyrzucano przy użyciu miotacza. Mimo wysiłków autora, sceny przezeń analizcwane oraz interpretowane posiadają sporo szczegółów niezrozumiałych i niewyjaśnionych. sie kultu; Kar l A n t o n N a w o t n y: Notacje "tono" w śpiewniku azteckim. [Die N0t~ticn des "Tono" in aztekischen Cantares]. Autor przedstc.wia wyniki ;,nallzy muzycznego rytmu (tono), odczytywanego ze specjalnych znaków literowych, któr:vmi Aztekowie w śpiewniku ów rytm oznaczali. O t t o Z err i e s: Rzadki okaz statui drewnianej z Wenezueli [Eine 'eltene Holzstatue aus Venezuela]. Na brzegu rzeki Duquiapo w piasku znalezi.onD drewniany posążek, wysokości 85 cm, przedstawiający ludzką pCJqae. Zdaniem autora jest to postać indiańskiej bogini - matki. wvrzeżbiona przE'Z a,lOnimo\\'ego araukańskiego rzeźbiarza. . . L' d o O b e r e m: Dllchy i czarou;nicy z nad Hio Napo [Geister und Z:łuberer am Rio Kapo]. Jakkolwiek Indianie Quijos z nad Rio Napo IV Ekwadarze są nominalnie chrześcijanami, to jednak nadal pcważne zn,1cZC'nie społeczne wśród nich mają czarownic~' .'((gra <) przycz.'·ny cho- �423 422 rób supai. K ;ługiwaii się lodziarni zwanymi kaclaje, z wiązanych snopów trzciny papirusowej. Vi zależności od potrzeby i przeznaczenia, wymiar tych łodzi wahał się od 2-15 m dlugości, a nośność sięgała do 6 tonn. Obok tego typu lodzi, autor opis'Jje spotykane na jezierze lodzie "szyte", typu pirogi. wykonane z dranic drzewa kotolo, kagen albo belangu. Dranice, są zszywane łykiem i uszczelniano. Wymiar łodzi tej katogorii waha się od 2-14 m długości oraz 0,8-2 m szerokości. Zrzadka spotyka się pirogi w jednym pniu drążone. Częściej są w użyciu tratwy z drzewa ambadż, lżejszego od korka. Zastanawiając się nad tym, który z w~'różnio:1ych typów łodzi jest pierwotniejszy i red zimy dla jeziora Czad, ;;-utor dochodzi do wniosku, że papirusowe łodzie wiązane są tu dawniejsze. Przejęte od tubykwj podbitej ludności. służą po dziś dziel'! najeźdżczym Buturna za główny środek wodnego transportu. Łcdzie pirogowe budowano jedynie w okolicach zasobnych w odpowiednie drewno. Ksztalt ich naśladowal raczej formy wykształcone w łodziach papirusowych. Przegląd 12-tu recenzji zamyka zeszyt l-y tego tomu. nieszczęść są przypisywane działaniu duchów (lya oraz demonów Autor omawia proces szkolenia czarowników i ich praktyki. athe H y e - Ker k d a l: Czarodziejskie bronie demonów fJuszc'~y [ZauberwaffEn cer Buschgeister in SUdameriko.]. W mitach i bajkach Indian poJudnicwoamerykaIiskich powtarz:~ się często motyw czarodziejskich właściwości niektórych broni jak miotacza, maczugi, bumeranga. Autorka wskazuje na istnienie 2.wiązku między tymi bajkowo _ mitycznymi wątkami, a występowaniem rozpowszechnionej w Ameryce Płn. i na Oceanii, sportowej zabawy, zwanej "Skaczący Kij". Wywody autorki zawierają ncwe i cenne informacje etnograficzne. w Ameryce Poludnicwej G. K o c h i G. K i:in i g: Plecionki i wyroby dziane z wysp Tonga [Tonganische Flecht - und KnUpfarbeiten]. Techniki dziania i wyplatania naczyń, mat, opasek, sandałów, wachlarzy oraz innych plecionek z włókna i łyka kokosowej palmy pandanusa, hibiskusa i innych lokalnych roślin na wyspach Tonga (Polinezja) mają tam swoje osobne nai.wy. Reprezentują one kunszt wysokiej klasy. Treścią artykułów są opisy wytwarzania POSZcZ\?gólnych plecionek i stosowanych technik. Dobrze wykonane ilustracje rysunkowe uzupełniają wywody autorów. Recenzyjne omówienie kilku .nowszych pozycji etnograficznych wypełnia pozostałe kilka stron IV -go tomu. Tom V (XXX) 1957 składa się także z dwóch zeszytów. Na treść zeszytu l-go składają się następujące artykuły i rozpr"wy: B r i g i t t e lVI e n z e l: Deformujące ozdoby twarzy południowoamerykańskich Indian [Deformierende'r Gesich tsschmuck SUdamerikanischer Naturvi:ilker]. Jest to obszerna rozprawa, ukazująca wysoki stopień opanowania metody naukowej przez autorkę. W rozdziale 1. omawia technikę przekłuwania - uszu, warg, i nozdrzy, używane do tego przyrządy oraz zabiegi. 2-gi rozdział zawiera omówienie surowców, z których wyrabia się zdobiny do zatykania przekłutych otworów. W 3-cim rozdziale znajdujemy klasyfikację 6-ciu różnych form ozdób, a w 4-tym - ich rozprzestrzenienie. Problemy wartościowania, funkcji i zmian omówionych zdobin, są treścią 5-go, końcowego rozdziału rozprawy. Artykuł uzupełnia 15 tablic, wypełnionych schematycznymi rysunkami, ilustrującymi tekst oraz 19 kartogramó·.v, które plastycznie obrazują wnioski. Zamknięciem jej jest bibliografia licząca ponad 500 pozycji. Wal t e r K a n r a d: Srodki transportu woe/nego okolicy jeziora Czad [Die Wasserfahrzeuge der Tschad-see Region]. Wyspiarze, zamieszkujący wyspy jeziora Czad, skladają się z dwu etnicznych warstw. Autochto:1i z dawien dawna trudnili się rybołówstwem, a w żegludze na jeziorze po- VI zeszycie 2-im wysuwa się tematyka muzealna. Trzy kuły mają charakter relacyjno-opisowy. H. D. D i s s e l h o f f: Polichromowana ceramika 't=ó~nocno wybrzeża [Polychrome Kerarnik in der nerd - peruanischen G o t t f r i e d H o t z: Indiańskie obrazki nmiczne na skórze [Indianische Bilderhautschriften auf einer Wapiti-haut]. \ następne arty- -peru((1i,skicgo KUstenzon~]. jel.ania K. wapiti K r i e g e r: Losy benińskich zbiorów Berlińskiego Muzeum Ludoznawczego [Das Schicksal der Benin - Sammlung des Berliner Museums fUr Vi:ilkerkundr;]. Problemcwe cechy z:,wiera artykuł Gerd K o c h'a: Wlasność na Nowej Kaledonii [Das Eigentum auf Neukaledonien]. Autor w sposób zwięzły charakteryzuje tradycyjne normy lokalnych praw - o sposobie nabywania prawa własności do ziemi, siedliszcza, m:rzędzi pracy, odzieży, ozdó~, amuletów, przedmiotów kultowych itp. Odbywa się to drogą dziedziczenia, poprzez 2.wiązki małżeńskie, drogą darewizn, kupna i sprzedaży. Na podstawie tych stosunków wyrasta dość złożony system tradycyjnych praw o poszanowaniu cudzej własności, o formach wymiany, o sposobie zawiązywania i rozwiązywania małżel1stw, o znakach własności i wreszcie o stosunku do tego, co pozostaje wlasnością wspólną grupy [dom gminny, pola i tereny nieuprawne, gminne terytorium rybołówcze, skarbiec plemienny]. Poszanowanie społecznej własności jest w N, Ka.ledonii wyraźnie mocni.~j rozwinip,te niż w odniesieniu do własności indywidualnej. A. L o m e l: AustraLijskie malowie/la skalne "i paralele ich pozaaHstra[Australische Felsbilder und ihre ausseral:stralischen ParalIelen]. Przewodnią myślą artykułu jest hipoteza, iż niektóre eleme:lty prymit:,'Nnej kultury australijskiej majq bliskie paralele w dawnych i współczc!Uskie �424 425 snych kulturach na pozostałych kontynentach ziemi; z dużym też stopniem prawdopodobieństwa można przyjąć, iż zostały one do Australii zaniesione przez fale kulturcwe o bardzo szerokim światowym zasięgu. Przykładem przekonującym są gecgraficzne zasięgi bumerangu i oszczepowego miotacza. Także niektóre szczegóły skalnych australijskich rysunków wykazują uderzające analogie do takichże paleolitycznych malcwideł w Hiszpanii, w Skandynawii, w płn. Azji i w Afryce. Szczególnie charakterystyczne pod tym względem są malowidła przedstawiające zwierzęta i ludzkie sylwetki z bumerangiem. Kar o l M e i e 1': Nleopllblikowany raport z podróży Engelberta Kaemp[Ein bbher un eri:iffentlicher Reisebericht Engelbert Kaempfers]. E. Kaempfer, sekretarz i lekarz szwedzkiego poselstwa do dworu perskiego, odbywaj podróże po Pers}i w XVII w. W 1684 r. zwiedził sławne ciepłe kąpieliska w Regia Abas. Opis ich przekazał w zapisku, który zachował siĘ dotąd niez:1.any w Brytyjskim Muzeum w Londynie. Recenzje 5-ciu nowych pozycji etnograficznych zamyka XXX tom. B;'l.2ssler - Archiv. fer~'a Tadeusz Wróblewski Wo l f L li c k i n g, Trachtenleben in Deutschland, I Schaumburg-Lippe. Einflihrung von Martha Bringemeier, Institut fUr Deutsche Volskunde an der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin. Akademie- Verlag - Berlin 1358. Strcn 99, w tym tekstu 21, - reszta ilustracje. Reprodukcji fotograficznych bi<.1ło-czarnych 81, barwnych 5. 1 sZlkic-mapa. Form'Olt książki N. Tekst pracy składa się z następujących rozdziałów: z wstępu, omawia.iąceg:J ogólnie ubiór i jego historyczne przemiany, z rozdziału przedstawiającego ubiór uroczysty (AbendmahlsklE'idung) oraz dalszych rozdziałów zatytułowanych: ubiór żałobny, niedzielny, codzienny, nadzwyczajne dodatki (obrzędowe) oraz zawód hafciarek i rozdziału zatytułowanego: historia ubioru z okolic Schaumburg. Drugą część pracy stanowi materiał ilustracyjny, który jest wspaniały, ułożony w odmiennej kolejności niż tekst. Zespół pięknych ilustracyj otwieraj ą reprodukcje związane z ubiorem roboczym (16). Drugi zespół to ilustracje stanowiące reprodukcje fotografii związanych z ubiorami urcczystymi i żałobnymi (20). Trzeci zespół to fotogramy ilustrujące ubiory niedzielne i świąteczne (31). Czwarty zespół jest zatytułowany: wesele i chrzest (12). - ostatni zaś - ozdoby. Składa się on z 7. ilustracji. Puza tym praca posiada spis ilustracji i wykaz literatury. W pracy opisane i zilustrcwane są wyłącznie ubiory kobiece: przed wojną w lat<lch trzydziestych nosilo je jeszcze kilka tysi~cy o~ób. !\lęs;.;:i ubiór ludcwy zanikł już przed pienvszą wojną ś\\'iatcwą i z lej też prz\'czyny nie jest uwzględnion:-' w pracy. Autorka tekstu ::vi a I' t h a B I' i n g e m e i e I' wyprowadza szereg elementów opisywanego ubioru z mody panującej w XVI w. na terenie Niederlandów i Hiszpanii. Według niej wpływy te również zachowały się międ~y innymi w ubiorach łużyckich i pyrzyckich na Pomorzu Zachodnim. Ubiór z okolic Schaumburg-Lippe nad Wezerą w charakterze swym jest odmienny od innych ubiorów i posiada wiele cech uważanych przez nas za typowo niemieckie; przy bliższej analizie okazuje się że posiada cechy strojów z o\::szarćw pozaniemieckich. Ciekawym dla polskiego czytelnika jest występowanie jeszcze na początku XX w. w ubiorach męskich białych, lnianych, czerwono pcdszewkowanych długich okryć wierzchnich i kamizelek zapinanych wysoko pod szyją. Ubiór jest bogato zdobiony i haftowany. Za słuszne należy uważać sformułowanie M. Bringemeier, że haft biały należy uznać za starszy niż kolorowy. ponieważ występuje on w ubiorach sakralnych. Po przeczytaniu i przejrzeniu tej pod względem graficznym pięknie wydanej pracy wiele spraw dla polskiego czytelnika wydaje się być zastanawiającymi. Przede wszystkim nasuwa się pytanie dlaczego pracę tę wydała Niemiecka Akademia w Berlinie a nie jakieś towarzystwo fotograficzne, lub reklamowana na ostatniej stronie firma fotograficzna. Treści zwią~anych przecież z istotą odzieży, takich jak analiza surowca, czy analiza kroju całości i poszczególnych części ubioru oraz z tym związanych rysunków, praca nie posiada wcale. Opisane części ubioru są potraktowane po malarsku i poza dwoma, trzema wypadkami nie są wogóle związane z materiałem ilustracyjnym, który stanowi całość dla siebie. O,;ólny szkic mapy bez zaznac7enia szerokości i długości geograficznej, jak i brak podziałki, na t~e mnóstwa dokładnych map niemieckich 1'0'1:rzuconych w wyniku ostatnirj wojny po całej Europie wydaje się zjawiskiem nie zrozumiałym. Ustawienie zaś tekstu na drugim planie i to prawie w niewidocznej postaci, a fotografii na pierwszym miejseu bud:::i w czytelniku zadumę nad sposobem wartościowania pracy. Odkładając książkę czytelnik zastanawia się, co autorzy i wydawnictwo chcieli pokazać: wysoką technikę druku książki czy też naukowy opis ubioru ludcwego. Praca jest wspaniałym przykładem panowania wysoki.!j i efektownej technil<i nad intelektem, co dla wvdawnichva Niemieckiej Akacemii Nauk i Instytutu fur Deutsche Volksk~lnd:: nie jest chyba zamierzon:vm i gJćwÓI:,-m celf'm poc7.\·nań naukO'.vych. Adam Glapa ATLAS DER DEUTSCI-IEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Red. Matthias Zer;cler.· :-'Tarbul'g, 1933 -- 12 map. 1959 - tekst s. 232. \Vydacy w NRF zeszyt. rdę~iec~-~iego at~asu etr:cgr3ficz:leg:1 jest kon.tynuacją Atlas der Deuts('hen Volkskunde wydawanego \\. latach 1937-1490 1 trz:,m,l się nao.gÓJ z8Jożeń metcdyc,~n\'ch formy poprzednich sześciu �r 426 zeszytów. Zawiera on 12 kart, na któryc:h przedstawiono zagadnienLl: pracy kobiet w rolnictwie (7 map na 4 kartach), zwyczajrjw weselnych, zw!aszcza związanych z osobą swata (7 map na 4 kartach) i zag~dniQnla związane z ludowym kultem różnych świętych (7 map na 4 kartach). lVIap~~ pcdkJaccwa z wyjątkiem drobnych kcrektur nie uległa zasadniczym zmianom. Utrzymano skalę map l : 2 000 000 i l : 4 000 OCO, a oprócz tego wprowadzono w tekstach objaśniających wycinki map oraz mapki l: 8 000 000. Utrzymanie powszechnie aprobowanej techniki punktowej tGilde i w tych ostatnich nie wydaje się korzystne ze względu na mają precyzję lokalizacji punktów. Polskiego czytelnika dziwi utrzymanie na mapach granic państwowych z 1937 r., a nawet zaznaczenie granic z 1914 r.! ' .. Tako materiał do map posłużyły dane zebrane w drodze ankiety jeszcze w latach 1929-1935. W opracowywaniu zagadnień wykroczono w miarę posiadania materiał6w poza granice państwowe i to w jeszcze większym stopniu, niż w poprzednich zeszytach. W nowym zeszycie położono większy niż w poprzednich nacisk na przedstawienie nasilenia żywotności w występowaniu zjawisk. Specjalnymi sygnaturami wyróżniono stwierdzenie, że dane zjawisko występuje, ale nie jest powszechne, albo że występowało "dawniej", względnie "obok innych" w przeciwstawieniu do występowania wyłącznego; na innej mapie odróżniono, że dana nazwa jest już tylko zwyczajowym zwrotem, w przeciwieństwie do stwierdzenia, że określa ona konkretny przedmiot. Zachowano jednak dawną praktykę niewprowadzania sygnatur negatywnych, oznaczających, że dane zjawisko nie występuje. Sygnatury mieszane umieszczono po przecinku, lub ze strzałką, wskazującą do którego pola się odnoszą: konsekwentne trzymanie się jednego tylko z tych sposobów wydaje się szczęśliwsze. Obszerny tom tekstowy zawiera na wstępie historię prac altasowych w NRF po wojnie, założenia metodyczne i wyjaśnienia techniczne. Następnie podano całość kwestionariusza. (poszczególne pytania ltwestionariusza umieszczono także na mapach), a wreszcie teksty do poszczególnych zespołów tematyc:znych map, uzupełnione obszerną bibliografią. W te!<stach tych zwracają uwagę szczegółowe zestawienia statystyczne danych, ujęte w procentach ogólnej liczby odpowiedzi, a więc pozwalające na pev.;ne zorientcwanie się w ilości odpowiedzi, które nie przyniosły pozytywnych da~1ych do zagadnienia. Zestawienia te podano w odniesieniu rlo poszczególnych areałów mapy, zmniejszając w ten s;x,sób błąd wynikający z nierćwncmiernego rozsiewu punktów na mapach. W te:-I:stach umieszczone też zostały wycinki map, przedstawiające dane z Sidmiogrod u i Besarabii. l T~kze i. system loknlizacji wycinku mapy Sląska. Oba te od poważnej atmosfery cIziela. przestrzennej punktó\v fakty odbiegają swym objasniono na manifestacyjnym przykładowym charakterem 427 Tak \vię<: nowy zeszyt ., wiele cd poprzednich z ficznej. Nie odbiega on od s:'stematyki zagadnień, i polemicznego omówienia. :liemieckiego atlasu etnograficznego nie odbię';Cl punktu widzenia metodyki kartografii etnogranich także i w podejściu do problemów doboru alE' to wymagałoby już osobnego. obszernego Krzysztof Ku:a.~niewski ATLAS OVER SVENSK FOLKKULTUR l. l\lateriell och social kultur. red. Sigurd Erixon. Uddevalla 1957, s. 62, map XXIV, 44, rys. Forma w:,dawnicza Atlasu Etnograficznego Szwedzkiego różni się od innych wydawnictw tego typu tym, że mapy i tekst połączone zostały w jedną całość: w postaci jednego zeszytu. Z jednej strony Z\viębza to przejrzystość wydawnictwa, co można zwłaszcza powiedzieć o dobrze ilustrowanych rysunkami i dodatkowymi mapkami tekstach. z drugiej jednak uniemożliwia porćwnywanie poszczególnych map ze .sobą. Zeszyt zaopatrzono obszernym wstępem, w kt.órym omówiono historię prac nad atlasem, założenia metodyczne oraz przedstawiono szkic historycznych uwarunkowań kultury ludowej Szwecji i niektórych państw ościennych. Wydaje się ko:rz~'stnym uwzględnienie zwłaszcza ostatniego z tych elerr..entów to jest przedstawienie w zarysie stanu wiedzy historycznej. Stanowić ona będzie cenną podbudowę w pracy nad regionalizacją kulturową Szwecji i nad wyodrębnieniem jej specyfiki kulturowej. Praca taka stanowić będzie zapewne podsumowanie atlasu. Na mapach przedstawiono metodą punktową zasięgi występowania j formy narzędzi, służących do uprawy roli oraz sprzętu i przeróbki zbóż (brony, radła, sierpy, kosy, grabie, cepy, stępy), niektóre zagadnienia gospodarki mleczywem, zasięgi form chlebów, wypiekanych przez chłopów, gatunków mąki, tradycji używania walów <lo zaprzęgu, form jarzem, form naczyń na ziarno siewr.e, występowanie zwyczaju siewu zbóż przez kobiety, występcwanie różnych ferm wyrobów plecionych, narzędzi do obróbki lnu. wiele zagadnień z zakresu ludowego budownictwa drewnianego (eiEmenty konstrukcji ścian i dachu oraz rozplar:owania domów mieszkalnych i innych budynków, formy spichrzy. formy i funkcje strychów i wyżek, formy i usytuowanie palenisk do gotowania, piecćw piekarskich i ogrze\valnych); dalsze mapy przedstawiają występowanie zwyczaju trzymania zwierząt hodowlanych w domu mieszkalnym, występowanie trójnogów do gotowania na otwartym ognisku i świeczników na łuczvwo formy krzeseł, sabotów drr. wnianych, naczyń drewnianych, zagadnieni~ wieku i stanowiska pasterzy. zasiE;gi form zaml,6w u drzwi i rozpowszec11Ilienia \\'\Tobów slawniejsz;. ch ślusarzy. Wśród innych z:lalazły się też map." przedstawiające rozmieszczenie centrów targewych. sezonowych miejsc połowów ryb oraz niektóre zagadnieni<\ ~ dzicdzi:lY osadnictwa I I '1 ; ~ �429 428 (rozmieszczenie miast kościelnych. osadnictwa fii:skieg~). Jak widać z tego wykazu opraccwanych zagadniei1 kultura spoleczna jest tu reprezentowana mniej licznie, niż mcżnaby to wnioskcwać z tytułu zeszytu. Tym niemniej mapy dotyczące zwyczajów o charakterze społecznym (np. siewu zbóż p;:-zez kobiety lub struktury społecznej w zawodzie pasterskim) przedstawiają się bardzo interesująco. Jako zasadniczą rr.apę podkładową przyjęto mapę w skali 1: 4000000 z naniesioną sieciC', wodną i granicami podziału administraCYjnego oraz linią, która stancwi zapE:\vne granicę wyższych obszarów górzystych. Dzięki dobrej technice graficznej mapa mimo to nie wygląda na przeładowaną szczegółami. Oprócz XXIV większych map, obejmujących obszar całego kraju, a w miarę rosiadanych materiałcw wykraczających często w przcdstawieniu zagadnienia poza jego granice, atlas zawiera także 44 mapki ilustrujące teksty objaśniające. Mapki te mają mniejszą skalę. lub stanowią wycinki dużej mapy. W porównaniu z hnymi pracami z zakresu kartografii etnograficzne] posługiwanie się szwedzkim atlasem etnograficznym utrudniają: brak dokładnego systemu lokalizacji i identyfikacji przestrzennej miejsc:)wości z których uzyskano dane i brak wykazu tych miejscowości. Mieszane sygnatury rozwiązano przy pomocy ,trzałek. które wskazują z której miejscowości dane pochodzą· Autorzy map nie poszli w kierunku konstruowania kartogramów Sy:1tetycznych, zestawiających .szereg zasięgów pokrewnych zjawisk. Z związku z tym, wobec unieruchomienia map i braku oleató\v, obserwowanie dynamiki tych zjawisk przez porównywanie map jest utrudnione. Większoś-.:i map brak ujęć chronologicznych, czy ilościowych. Mimo to atlas może być przykładem tego, do jak interesujących rezultatów można dojść drogą subtełnej analizy 'wytworćw kultury ludowej od strony formalno-strukturalnej i funkcjonalnej. Wobec bogactwa przedstawionych zjawisk i ciekawej systematyl<i dziwi tylko skąpe uwzględnienie nazewnictwa. Krzysztof Sigurd lnternaiiona/, Erixon. dictionary Ake of Hultkranz l'egionul european Laurits anthropology Kwaśniewski Bodker: and folklore. Odb. "Laos", t. III, 1955, Kopenhaga. Ideę i pierwszy schemat międzynarodoweg.} sło\\'nika europejskiej etnologii i folkloru wysi.1l1ął już w 1940 r. prof. Arnold van Genneo. Na międzynarodowym Kongresie Etnologicznym w Sztokholmie w 1951 r. Na Konferencji Etnologów i Folklon'stów w Odense w Danii oraz na Wicde:':skim Kcngres:e Antrop0lcgćw i Etnologów w 1952 r. program ten został szczegółewo przedyskutowany. Po kilku dalsz~'ch kor.ferencjach, które odb,vł~,- się już w zespołach 5zczuplej:,zych. uformt'\\'ał siE; prowizorycz ly 1 Komitet Redakcyjny słownika z redaktorem Ake Hultkrantzem i trzyosobowym komitetem redakcyjnym (Sigurd Erixon, Nils Lid i Kustaa Vilkuna). Projekt komitetu redakcyjnego został zatwierdzony przez Kongres Antropologów i Etnologów w Namur w 1953 r. Kongres ten zaaprobował także ogólne propozycje co do podstawowego kierunku słownika, jego formy i ogólnych ram. Przyjęto, że hasła będą podane w czterech językach: w angielskim, niemieckim, francuskim i w jednym z języków skandynawskich (szwedzkim, norweskim lub duńskim), Przewiduje się, że w niektórych przypadkach będzie uwzględniona terminologia hiszpai1ska i słowiai1ska. Finansową bazą słownika będą jak dotąd dotacje Unes-:o. Główne działy słewnika mają obejmować: (l) Ogólną terminologię o podstawowym znaczeniu dla etnologii i folklorystyki; (2) Kulturę społecz:lą - w sensie etnograficznym; (3) Terytorialną kulturę i społeczną organizację; (4) Kulturę umysłową z wierzeniami ludowymi i literaturą ludową; (5) Kulturę materialną; (6) Sztukę lud<Jwą. Objętość słownika winna wynosić w jednym tomie ok. 1000 stron. Według drugiej alternatywy byłoby to wielotomowe dzieło, wydawane w ciągu kilku lat kolejnymi działami. Celem sł<Jwnika jest wyjaśnienie znaczenia terminów etnologicznych i folklorystycznych i zdefiniowanie zawartości poszczególnych idei lub koncepcji etnologicznych, ustalenie ich znaczenia i zasięgu. Hasła słownika będą zatem dwojakiej kategorii: Ogólne idee europejskiej etnologii i folkloru. Ważnym jest, zdaniem Komitetu Redakcyjnego, aby słownik reprezentował wartość podręcznikową tak, by zarówno europejskim specjalistem jak i pozaeuropejskim etn<Jlogom, a także niespecjalistom dostarczał ujęć poglądowych na zagadnienia etnologii i folklorystyki europejskiej. Przewiduje się, że słownik powinien doprowadzić do generalnej dyskusji nad niektórymi terminami i koncepcjami kulturowymi. Autorzy liczą się z trudnościami, jakie .powstaną przy próbach określenia ścisłych linii granicznych dzielących zakres etnologii od dyscyplin z którymi ona sąsiaduje jak: .socjologii, .socjopsychologii, religioznawstwa, historii sztuki, archeologii, geografii kulturowej i in. Etnologia znalazła się bowiem ~ kluczowej pozycji w stosunku do wielu z tych dyscyplin co sprawia, ze niemało materiałów znalazło się w kręgu zainteresGwai1 etnologicznych. . Nie zostało dotąd zadecydowane ostatecznie, czy słownik zawierać będZIe układ alfabetyczny, czy też układ rzeczowy działowy. Oba układy znajdują równouprawnienie we współczesnych encyklopediach. Oba też ~ają swoje ujemne .strony. Układ rzeczowy może bowiem być uzupełmony alfabetycznym indeksem niezależnym od działów. Są wysuwane propozycje, aby słownik zawierał następujące działy: (a) Ogólne założenia etnologii; szkoły i metody. (b) Grupy etniczne, środowisko przyrodnicl.e. strefy kulturewe, zjawiska dyfuzji. (c) Osadnictwo, organizacja społeczna. (d) Gospodarka i technologia. (e) Rachuba czasu i cykl roczny. (f) Wie- �431 430 rzenia ludowe i zWyczajEc. (g) Literatura ludowa. (h) Sztuka ludo\~a: (i) Kultura fizyczna, taniec, wypoczynek, zabaw:'. (j) Biograficzny d.zla! czc~ow'ych etncgrafów i folklory,tów. (k) PrzYPIsy. (l) Indeks termInOlogiczny. . . .... . d" Encvklopedyczno-słownikowe ujmowanIe koncepCjI l teorn wz"lęaDlc załoźei; znajdujących zastosowanie we współczesnych !cierunkach euro~ . k" t 010"1'1' może bvc dwoJ'akk' zmierzające do historycznej sekwcnpeJs ICJ e n "" '. , . ., cji i "eograficznego ujęcia rozwoju danego zjawIska czyll do ~nterpretacJi historycznej; albo też dążące do rozumowego interpr~to,,:ania IStOty koncepcji, jej właściwego wymiaru i stosunku do innych zJawIsk. Re~aktorzy słownika sądzą, że to drugie, funkcjonalne ujęcie haseł słowmkoWYCh będzie słuszniejsze. Ten też kierunek przebija w hasłach r:ultkrantza. Warto w tym momencie zwrócić uwagę na pewną sprawę, ktora wprawdzie w etnografii polskiej nie wywołuje szerszych dyskusji, ale na gruncie amerykańskim jest przyczyną osobliwej wojny. Również w kilk~ kr~jach europejskich toczą się obecnie dyskusje na temat rozgranIczenIa folkloru od etnologii, które to dyscypliny przez sporą liczbę ,e,uropeJsk~cl.l badaczy są poprostu traktowane jako tożsame. Ta niezgodnos.c. stanowIsk w tej sprawie jest i będzie przez dłuższy czas poważną tr~dnosclą. ~pra\~a wielu etnologicznych definicji a podstawowym znaczenIU natrafI tak ze na niemniejsze trudności. Jeżeli w amerykańskim słowniku folklorystycznym Standard Dictionary of Folklore (1949) dla określenia s~ov:a Folkl~r przytoczono nie mniej niż 25 definicji, to sprawa w eurOpejSkICh pub!!kacjach nie wygląda wcale lepiej. Prace nad słownikiem weszły na drogę konkretnej realizacji już w 1955 r. Przewiduje się, że prace potrwają conajmniej 6 lat. Do redakcyjnego komitetu (doradczego) mieli, według uchwały Kongre,u w ~amur, wejść przedstawiciele poszczególnych regionalnych kultu~ w Eur.opIe. Kto reprezentuje obszar kulturowy Słowian, kto Polskę? Nalezałoby SIę sprawą tą zainterescwać. Jak dotąd projektys.łownika s.ą rac~ej niekompletne. To co autorzy przedstawili w recenzowanym szkiCU. nIe wykracza poz~ ra:ny wstępnych koncepcji. Spodziewa(~ się należy, że do chwili obecnej robcczy schemat, scharakteryzowany tu na podstawie publikacji z 1955 :-., został ~ypełniony szczegółami. Nie do pomyślenia jest sytuacja, a~y pr~blemat\'ka słowiańska nie była w nim reprezentowana proporcJonal:11€ do rze~zvwistego wymiaru Słowiańszczyzn~' w Europie. Specyficzny nato-o miast st~sunek poJskiej kultury ludowej do kultur skandynawskich i germańskich upoważnia do szczególnego zainteresowania się sprawą sbwnII~a i zapEwnienia polskiej etnografii odpowiedniego udziału w naświetlenlU zagadnieJi związanych ze Słowialiszczyzną zachodnią· T. W. CURRENT ANTHROPOLOGY Ukazał się pierwszy zeszyt międzynarodcwego czasopisma CURRENT ANTHROPOLOGY, A WORLD .JOURNAL OF THE SCIENCES OF MAN (Antropologia współczesna, Światowy organ poświęcony naukom o człowieku). Pismo jest dwumiesięcznikiem, wydawanym w języku angielskim i ukazującym się w Chicago. Finansuje je Wenner Gren Foundation, redaktorem zaś pisma oraz organizatorem całego ruchu jest prof. uniwersytetu chicagcwskiego a równocześnie prezes American Anthropological Association, dr. Sol Tax. Pismo stawia sobie śmiałe zamierzenia, buduje platformę współpracy międzynarodowej w zakresie tej ważnej dziedziny badali nad człowiekiem. Na okładce pisma umieszczono symboliczną winietę przedstawiającą glob ziemski, który opasują następujące nauki: antropologia społeczna, etnologia, etnografia, folkłor, antropologia fizyczna, archeologia, prehistoria i językoznawstwo. Podstawą syntetyzującą w obrębie tego szerokiego wachlarza zainterescwań nad q:łowiekiem jest humanistycznie pojęta antropolc·gia społeczna, więc etnologia tak jak się ją rozumie w krajach anglosaskich. Warto przypomnieć, że prof. T a x a gościliśmy w Polsce w ubiegłym roku. Podczas swych światowych podróży, w trakcie których objeżdżał różne centra naukowe i organizował międzynaI'odową współpracę w dziedzinie antropologii, zatrzymał się w Warszawie w dn. 17-18 czerwca 1959 r. Na konferencji 7-wołanej przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN dzielił się z zebranymi swymi planami i zamierzeniami zorgani~ zowania współpracy międzynarodowej wśród badaczy w zakresie poszczególnych dyscyplin zajmujących się człowiekiem. Współpraca proponcwana przez prof. Sol Taxa ma się opierać na sieci korespondentów (tzw. associates) w poszczególnych krajach i to nie tylko antropologów społecznych, ale także badaczy z zakresu dziedzin pokrewnych, gdyż regulamin nie stawia żadnych rygorystycznych ograniczeń. Współdziałanie koresponde'ltów z redakcją mieszczącą się w Chicago, ma polegać na dostarczaniu i opiniowaniu artykułów, nndsyłaniu materiałów informacyjnych, bibliDgraficznych komunikatów z badań terencwych itp. Inną formą współpra~y ma być porozumiewanie się za pcśrednictwem centralnego ośrodka dyspozycyjnego badaczy w poszczególnych krajach w zakresie ich specjalności i opracowywanych zagadnień, wymiana '::;oświadczeń, udzielanie sobie in formacji. konsultacje czy inne formy kontaktów. CURRENT ANTHROPOLOGY ma zapewnione zaplecze finansowe ze strony wspomnianej już Wenner Gren Fundation na okres lat pięciu. Warto dodać, że Fundacja powyższa ma w swym dorobku naukowym szereg bardzo poważnych publikacji, takich jak: .,Anthropology To-dav" M i .1 �433 432 pod red. A. L. Kroebera (1952, 2. wyd. 1957); "An Appraisal of A.n~hropology To-day" (1952); "The Yearbook of Anthropology" .(1956), CZęSClO~O przedrukowany w "Current Anthropology". (~95.5). ~e. zbIOrowe sympozJa, zawierające studia najwybitniejszych specJahstow ~wlat~, przynosz~ .bar~ dzo cenne podsumowania naszej wiedzy antropologlczneJ, u.względmaJąceJ yzarówno podłoże biologiczne człowieka jak też i kulturę· Pozytecznym dawnictwem jest również "International .Directory . of Anthr?pol~glc.al Institutions" (1953), zawierający wykaz umwersyteckich zakładowo l, ~atedr, muzeów, etnograficznych instytutów naukowych itp. w skali SWla- Pismo stanowi nowy i ciekawy eksperyment współpracy międzynarodcwej na tym ważnym odcinku nauk o człowieku. Cenna to i pożyteczna inicjatywa, która winna spotkać się z gorącym poparciem nie tylko w kolach akademickich ale także wśród wszystkich zainteresowanych na terenie naszego kraju. towej. . Numer pierwszy CURRENT ANTHROPOLOGY (styczeń 1960) hczy 80 stron dużego formatu i przynosi następujące rozprawy naukowe i art~kuły sprawozdawcze: D. H. H y m e s z uniwersyte:u Ha:vard omaw:a obszernie dotychczasowe osiągnięcia leksykostatystykl, a Wlę~~toso~ame metod statystycznych dla wykrywania historycznych pokrewlenstw Jęz~kowych; W. L a B ar r e z Uniwersytetu Duke zajmuje się etnog.ra!lą peyotu zbierając skrzętnie wszystko to, co dotychczas odkryto i napls~no na te~at tego narkotyku stosowanego przez niektóre szczepy Indlan amerykańskich; G. G. G i b s o n ze Smithsonian Institution zap~czątko~ wuje zapowiedziany cykl studiów nad bibliografiami etn?graf,lC~nyml, rozpoczynając od amerykanistyki (następne studium ma bye pOswlęcone bibliografii afrykanistycznej) .. W dziale informacyjnym (News, Needs and Opportun~ties) pew~eg~ rodzaju sensacją t::J.'.lkową jest komunikat L. S. B. Leakeyego z Nalrobl o odkryciu na terenie Tanganyiki we Wschodniej Afr~ce. czasz~i Ausiralopithicina w zespole narzędzi kamiennych oraz skamlelm (zwlerząt, gadów i ptaków), stanowiących pożywienie tego hominida. Czas~c.e. n~dano nazwę Zinjanthropus boisei. Numer zamyka kronika, wiadomoscl l mf~rmacje, m. in. dane o kongresach antropologicznych, apele, kwerendy ltp. Aleutian v: oraz bogaty dział korespondencji. . . . Ponadto redakcja dzieli się z czytelnikami swymi planamI l zamlerzeniami na przyszłość zarówno w dziedzinie' naukcwej, jak też i techniczno-organizacyjnej, usprawnienia dystrybucji i ko1~ort~żu pisma ~tp., zwraca się z apelem o zgłaszanie wszelkich pomysłow l dezyderatow w tym zakresie. Y Należy zaznaczyć, że prenumeratę CURRENT ANTHROPOLOG . można opłacać w walucie krajowej. Wynoslana roczme. (6 zeszy t'ow ) 12-:>-7ł przy czym przewidziana jest zniżka dla młodych pracowników nauko~ wych, studentów starszych lat etc. (zł 50). Członkowie koresponden~1 (a s s o c i a t e s) opłacają jedynie 115 prenumeraty, to jest 25 zł. Zgłoszem.~ na prenumeratę oraz wpłaty dokonywać można za. pośre~n~ctw~m reda~('Jl "Ludu", lub bezpośrednio na adres: AndrzeJ Wahgorskl. KrakoW, Czysta 21 m. 1. Andrzej Waligórski T h e o d o reP. B a n k: Botanical and ethnobotanical Studies in the Papers of the Michigan Academy of Science, Arts and Letters, vol. XXXVIII, 1953, s. 415-431. .Jest to część relacji na temat stanu zdrowotnego oraz wiedzy leczniczej ludncści Aleutów. Autor opisuje znaczne zniszczenia chorobowe, jakim uległa eskimoska ludność Aleutćw z części półwyspu Alaska. Liczba tej ludncści, którą jesżcze przed 1741 r. szacowano na ok. 25000, spadła pod koniec XIX w. do 1860, a obecnie do 1200 osób. Szerząca się grużlica, syfilis i cgólne obniżenie sprawności fizycznych - oto skutki zetknięcia się tamtejszych Eskimosów z Europejczykami. Poza chorobami zakażnymi przyczynę degeneracji widzi autor w zmianach jakie zaszły w trybie odżywiania się, życia ccdziennego i tradycyjnej obyczajcwości autochtonów. Rozdział następny jest pcświęcony ludowemu lecznictwu na Aleutach. Zawiera on sporo interesujących wiadomcści a sposobach leczenia ran i chorób. Znajomcść anatomii ciała ludzkiego dawnych Eskimosów była pod wielu względami zdumiewająca. Praktykowano tam mumifikację ciał; w przypadku zachorowań, główną obronę stancwił ścisły post. Rany przemywano oliwą albo zwierzĘcym tłuszczem, a zasypywano proszkiem z zębćw zwierzęcych, po czym ranę nakrywano mysią skórką. Do częstych zabiegów lecznicznych należało puszczanie krwi. Znachorzy biegli byli w chirurgii; operacje i zszywania przeprowadzali posługując się ostrymi nożami, kościanymi igłami i nićmi sporządzanymi ze ścięgien zwierzęcych. Kobiety ciężarne były w okresie trwania ciąży izolcwane. Sprzeczne są opinie na temat higieny codziennej Aleutów. W pamięci starych ludzi zachowały się niektóre nazw y ziół leczniczych, jakie stosowano w różnego rodzaju przypadkach zachcrowań. Wywar z krwawnika Achillea borealis stosowano w przyp~dkach bólu żołądka, gardła i przy zaziębieniu. Rumianek Matricaria matricarioides w postaci wywaru leczył naj rozmaitsze bó~e. Bylicę Artemisa unalask£nsis aleutica jeszcze obEcnie używają w przypadkach schorzeń reumatycznych, bobrek trójlistny, kuklik Geum calthijclium, baldaszkowate Umbellijerae jak np. dzięgiel, barszcz, pasternak, widłak (babimór). kcsaćce, zawi:ec. babka, reni mech bywają nadal używane przy rozmaitych schorzeniach. Bardzo nikłe są wspomnienia o stos::waniu roślin trujących. Z nazw udało się ustalić, że używano do zatruwania ostrzy rybackich i łowieckich Islands, 28 LUd, t. XL VI .1 �434 435 harpunów soku ziela tojadu Aconitum maximum Trucizny tej czasami używano także, aby szkodzić niemiłym bliżnim. W części kor,cowej autor wskazuje na konieczność dokładniejsz2go prze bad ania składników dawnego, tradycyjnego pożywienia aleuckich Eskimosć.w. Uważa on bowiem, że było ono jednym z głównych powodów fizycznej tężyzny, z jakiej niegdyś znana była ludność Aleutów. Nawrót do dawnego pożywienia, trybu życia i obyczajów jest, zdaniem autora, jedyną właściwą drogą do zregenerowania i utrzymania przy życiu tego ludu. Autor jest lekarzem o dużym doświadczeniu w zakresie badań nRd zdrowotnością ludów dalekiej północy. Etnograficzna treść artykułu jest raczej uboga. Dziwić natomiast ;;ię należy, że administracyjne władze USA tak mało wykazały dotąd troski o poprawę zdrowotności i warunków bytowania ludności Aleutów, które przecież wraz z Alaską obecnie należą do najmłodszego ze stanów Ameryki Północnej. T. W. Anna iigenta, Ameryka sprzed XIX w., a zwłaszcza Ameryka Łacińska z jej indiańską ludnością, to ziemia nieznana. * Dlatego też Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich należą się gratulacje za przełamanie tej wielowiekowej "zmowy milczenia" i pierwsze ,\. Polsce wydanie jednego z pomników literatury indiallskiej jakim jest opis upadku ::vIeksyku pióra anonimowego Azteka 2. Wydarzenia te są opisane w licznych kronikach hiszpańskich, ale wartość dzieła Azteka, jak to słusznie podkreśla w komentarzu T. Milewski, polega na czym innym niż opis faktów historycznych. Widzimy tu konkwistę od strony Indian, poznajemy pobudki ich działania często niezrozumiałe dla ówczesnych Hiszpanów, a nawet póżniejszych europejskich historyków. ::vIiędzy innymi, dopiero dzięki relacji Azteka-Anonima .staje się zrozumiałe stanowisko władcy Meksyku Motekasomy, który mimo że rozporządzał dużą i dobrze zorganizowaną armią, zamia'st stawić czoła garstce Hiszpanów, przy pierwszym spotkaniu abdykuje na rzecz Cortesa. Zdobycie Meksyku jest naj nowszą pracą T a d e u s z a M i I e ws k i e g o, poprzedza ją jednak szereg innych publikacji z dziedziny amerykanistyki. Bezpośrednio z nią związany jest artykuł napisany już w trakcie studiów nad dziełem Bernardina de S a h a g li n pL Elementy panteistyczne w religii Azteków:l Autor przeprcwadza tu 'szcze,gółową analizę religii azteckiej, podkreślając podstawową jej koncepcję "ożywionego wszechświata, z którym człowiek związany jest niezmiernie głębokim uczuciem" przy czym "jednostka... jest częścią sił żywotnych" przyrody (s. 22). Przy omawianiu systemu religijnego zwraca uwagę, że porównywać możemy całą cywilizację Azteków, a tymsamym ich religię z XV i XVI w. z kulturą starożytnego Wschodu z II tysiąclecia przed n.e. Równocześnie jednak stwierdza, że 'sztuka Azteków, która jest nieodłączną częścią i wyrazem ich religii, staje się nam bliską dzięki tendencjom w sztuce współczesnej nazwanym "renesansem archeologicznym" a polegającym na naśladowaniu sztuki kultur minionych. T. Milewski okazuje również duże zainteresowanie dla zagadnienia kontaktów kulturowych pomiędzy Starym i Nowym £wiatem 4, które rid Kowalska-Lewicka Zainteresowania (Omówienie ame7'ykanistyczne dorobku Tadeusza w Polsce po 11 wojnie światowej Milewskiego w zakresie amerykanistyki' Wykształcenie humanistyczne w Polsce było i jest nadal w pewnym sensie jednostronne - ogranicza się bcwiem wyłącznie do poznania kultury Starego Swiata, czyli Europy, Azji i Afryki. O tym, że na drugi()j półkuli leży ląd rozmiarami przewyższający wielokrotnie Europę dowiadujemy się tylko z lekcji geografii i przy okazji 'studiowania zagadnień jak najbardziej współczesnych, w związku z rolą Stanów Zjednoczonych. Historia zdobycia tego lądu, która spowodowała jeden z największych przewrotów w dziejach naszej kultury, podawana jest pobieżnie; o tym zaś, że ten odległy kontynent posiadał własną, bogatą przeszłość polityczną i kulturalną nie wiemy prawie nic. p'rzyczyna tego leży w zupełnym pomijaniu tych zagadnień przez szkolny program nauczania i przez większość wydawnictw o charakterze encyklopedycznym, nie mówiąc już o pracach specjalnych. Wystarczy wspomnieć, że w monumentalnym dziele jakim jest Wielka Literatura Powszechna, na 6 tomów zawierających blisko 6 tysięcy stron, obu Amerykom (przed kolumbijskim) poświęcona dosłownie 18 wierszy 1. Nic więc dziwnego, że dla przeciętnego inteI Wielka literatura powszechna, T. II, cz. 2. Warszawa 1927. W tomie tym, przy okazji omawiania literatury hiszpańsko-amerykańskiej, na s. 1119 mamy w 18 wierszach wymienione niektóre szczepy i scharakteryzowaną, zresztą niezupełnie prawdziwie, przedkolumbijską kulturę amerykańską. ~ i " Warlo przypomnieć czytelnikom "Ludu" cenną pozycję Polskiego Tow. Ludoznawczego wydaną w serii "Prace Etnologiczne" t. V. w 1958 r. łącznie z Ossolineum, a mianowicie dzieło R. H. N o c o n I a. Dzieje, kultura i upadek Inków. Str. 37i. Cena 45,- zł. (Przyp. Red.). , A z t e k - A n o n I m, Zdobycie Meksyku. Przetłumaczył i Milewski. Biblioteka Naroliowa, seria II nr 116. Kraków-Wrocław 160 mapy 2. niki opracował TadEusz 1959, ss. XCIX, , M i J e w s k I T a d e u s z, Elementy panteistyczne w religii Azteków. filozoficzne Tow. Nauk. KUL" Lublin. T. 5:1957, z. 3, s. 15-37. • Problem kontaktów Starego I Nowego s k i T o m a s z w art;vkule Hemarqves sur Świata omawia obszernie l'etat des recherches sur "Rocz- M a r s z e wles contactes ,l �437 436 lat pasjonuje amerykanistów językoznawców, etnografów i archeologów, a które dotąd jeszcze nie zostało rozwiązane. Argurr;entów do jego wyświetlenia poszukuje w pracy La comparaison des systemes anthroponymiques azteques et indceuropeens 5. Autor przeprowadza tu analizę podobieństw pomiędzy imbnami sanskryc:"imi używanymi w Indiach i imionami azteckimi używanymi w dolinie Meksyku. Z licznych podobieństw jakie wykrywa wysnuwa wniosek, że albo istniały w9łyv,,·y indyjskie idące przez Pacyfik, które oddziałały na kulturę Meksyku w okresie XIIXVI w., albo też jesteśmy świadkami zadziwiającego paralelizmu w rozwoju obu języków i pojęć religijnych. Wabu wypadkach zagadnienie będzie można rozwiązać dopiero po nagromadzeniu innych argumentów, które aloo zdołają udowodnić transoceaniczne kO:1takty, albo też paralelizm w rozwoju kultur obu światów. Kontaktom pomiędzy Ameryką a Eurazją pCsW1ęcona jest także inna praca T. M i l e w s k i e g o, Comparaiscn des system es phonoLogiques des Langues caucasicnnes et americaines 6. W tym wypadku chodzi o kontak'.:;: z c!asów bardzo odległych, na długo przed powstaniem wysokich cywilizacji środkowo-amerykańskich, kiedy na kontynent amerykański napływały fale migracyjne idące z Azji poprzez cieśninę Beringa. W omawianej pracy Milewski zajmuje się podobieństwami strukturalnymi między niektórymi językami Kaukazu oraz obu Ameryk i dcchodzi do wniosku, że prawdopodobnie, w dalekiej przeszłcści (kilka tys. lat temu) na terenie Centralnej Azji wytworzyła się wielka liga językowa, w obrębie której powstały podobier.stwa pomiędzy językami należącymi do różnych rodzin językowych. Z czasem języki te ro~eszły się jedne zawędrowały na Kaukaz, inne z wielką falą migracyjną przedostały się do obu Ameryk, ale mimo oddalenia czasowego i przestrzennego zachowały podobieństwo nabyte w okresie bliskiegQ współżycia. Na pcgraniczu etnologii i językoznawstwa leżą dwie dalsze prace dotyczące światopoglądu niektórych plemion india0.skich w świetle ich języka 7. Analiza systemów językowych, a szczególnie języka yuchi doprowadza do stwierdzenia że jakko:w:ek światopcgląd społeczeństwa tylko pośrednio odbija się w strukturze gramatycznej jego języka, to jednak entre w les peuples de l'Asie et de l'Amerique "Folia Orientalia" T. II w druku. , M i l e w s k i T a d e u s z, La comparaison precolombienne, publikowanym system~s anthroponymiqueS des tan- et americaines. "Lingua posnaniens:s" T. 5:1955, s. 136-165. ; M i l e w s k i T a d e u s z, The conception of the u:ord in the languages of North. American natives. "Lingua Posnaniensis" T. 3:1:51, S. 248-28: oraz 1\1i l e wS k i T a d e u s z, Swiatopog:ąd kilku pL, mion Inc/ian Pólnocno-amcrykańskiclt w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków. "Lud" T. 41:1954, s. 153-182 i Odb. Wroclaw 1955, ss. 30. literaturze amerykanistycznej. A z t e k - A n o n i m, Zdobycie Meksyku. Tłumaczenia i opracowanie Tadeusza Milewskiego. Biblioteka Narodcwa, Seria II, Nr. 116. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Kraków 1959. Str. XCIX+160, 2 mapy, 6 ilu str. Polska literatura amerykanistyczna wzbogaciła się o cenną pozycję, starannie przetłumaczoną i opracowaną przez Tadeusza M i l e w s k i e g o z oryginału azteckiego zachowanego w Codex Florentinus. Jest to jeden z najpiękniejszych utworćw literatury pierwotnej Indian amerykańskich, będący tragiczną epopeją nagłego lecz bohaterskiego upadku państwa Azteków. Właściwy tekst "Zdobycia Meksyku" stanowiący treść dwunastej księgi .,Historii Nowej Hiszpanii" Bernardina de S a h a g li n (Historia general de las casas de Nueva Espana) napisany został przez nieznanego autora zwanego przez hiszpańskich wydawców Anonimem z Tlatełolco. Polskie • M i l e w S k i T., Swiatopoglqd kilku plemion ... , M i l e w s k i T a d e u s z, Zarys językoznawstwa Towarzystwo Ludoznawcze. Część II, Lublin-Kraków s. des azteques et indocuropeens. "Onomastica" T. 5:1959, z. 1, S, 119-1~6. G M I l e w s k i T a d e u s z, Comparaison des systemes phonologiques gues caucasiennes możemy odtwcrzyć pEwne jego fragmenty. I tak: "Pogląd na świat odbijający się w systemach rodzajGwych językćw północno-amerykański ch. .. jest światopoglądem hierarchicznym opartym na przeciwieństwie klas wyższych i niższych. Tym różni się on od systemów rodzajowych Starego ~w;ata, \V którym występują przede wszystkim Opozycje klas równorzędnych, a miancwicie opozycje oparte o kryterium kształtCl (języki Negrów afrykańskich i papuaskich) lub o różnicę płci (języki semito-chamickie i indoeuropejskie)" 8. Pierwszym z serii prac amerykanistycznych, a równocześnie najobszerniejszym dziełem T. M i 1 e w s k i e g o jest cwutomowy Zarys językoznaustua ogólnego 9, podstawowa polska praca zarówno dla językoznawcy, jak i dla etnografa intEresującego się migracjami i kontaktami wzajemnymi ludów na obszarze obu Ameryk. Natomiast już czysto językoznawczy charakter mają cztery dalsze prace wymienione w przypisie 13. Tadeusz Milewski, dzięki swym raczej rzadkim wśród językoznawców zainteresowaniom dla całości kultury, jest etnografom wyjątkowo bliski a jego prace stanowią dla nas ciekawą i niezbędną pozycję w polskiej , s. 30. ogólnego. Wydany przez Pol. 148. Rozdział 2, Ameryka, 13-49. oraz w Atlasie mapy 1-17. IQ M i l e w s k i T a d e li s z, La structure de ta phrase dans les Langues indigenes de l'Amerique du Nord. "Lingua Posnaniensis" T. 2:1950, s. 162-207; t e g o ż, Phonological typoLogy of American Indian L.anguages. "Lingua posnaniensis" T. 4:1953, S. 229-276; t e g o ż. Typologla syntaktyczna języków amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 12:1953, S. 1-24; t e g o ż, Odpowiednikt indoeuropejskich Zd(lń zlożonych w językach amerykańskich. "Biuletyn polskiego Towarzystwa Językoznawczego" T. 13:1954. S. 117-146; oraz t e g O ż recenzja z ks'ążkl P. Rivet et G. de Cl'equi-Montfort, Bibliographie des langues aymarii et kicua. Vol. 1. Paris 1951. .,Lud" T. 41:19'54, s. 961-965. ,I �438 tłumaczenie obejmuje czterdzieści jeden rozdziałów, szczegółowo zaopatrzonych w wyczerpujące objaśnienia i przypisy D!:az krótkie wyjaśnienia końcowe, uzupełniające już na podstc.wie źródeł hiszpańskich przerwany wątek epopei. U~wór przedstawia tragiczne dzieje dwóch ostatnich władców Azteków Montekcsomy i Kwawtemoka na tle ogólnego upadku p,;ństW3, spowodowanego najazdem Hiszpanów. W z\vięzly i o;:,iektywn~' s~)osób ancnimowy autcr daje nam plastyczny opis \-valk na tle całokształtu życia i zwyczajów Azteków. Czytelnik z zainterescwaniem śledzi akcje wojskowe, przebieg ceremonii religijnych i poprzebowych, opisy miast i budowli, poznaje użytkowe i zdobnicze wytwcry kultury materialnej Indian i styka się z szeregiem innych dziedzin ich życia codziennego. Specyficzny język i styl utworu, deskonale oJcany w polskim th.:maczeniu, nadaje epopei egzotyczny charakter, umcżliwiający czytelnikowi poznanie kultury i psychiki m:eszkar;ców Meksyku, ieh mentalności i sposobu życia. Ow charak terystyczny spcsób przedstawiania rozgrywających się wypadków, często dla autora jak i dla pozostałych Indian niezrozumiałych, w pełni podkreśla tragizm ludu, który musiał ulec najeźdźcy. Bogactwo wiadomości etncgraficznych nie umniejsza jednak walorów utworu jako cennego źródła historycznego, Większcść dotychczasCJwyeh prac o podboju lVeksyku, udostępnionych polskim czytelnikom, opierała się na relacjach hiszpańskich i sugerowała stancwisko i poglądy zwycięzcy. Tymczasem obecne dzieje zdobycia państwa azteckiego przedstawiają wypadki \vidziane oczami Indianina, który osobiście przeżył tragiczny upadek swegCJ państwa i był świadkiem śmierci obu władców. Utwór daje możliwcść porównania hiszpaf skiej i azteckiej relacji zdobycia Meksyku i gruntownego zbadania sposobu dokonywania podbojów przez hiszparskich konkwistadorów. Obok wartości etnograficznych i historycznych "Zdobycie lVIeksyku" posiada jeszcze jedną zaletę jest przede wszystkim dziełem sztuki i wartościowym tworem literackim wymarłej kultury indiańskiej, obrazującym tragizm ludu skazanego na zagładę. Ow tragizm, wynikajacy z mentalnCJści Azteków i ich ślepej wiary w przeznaczenie zagłady, ;bjawione z woli bogów w przepowiedniach, odczuwa się przez cały czas czytania utworu. Fatalistyczny światopogląd Azteków znalazł tu jak najwierniej swoje odbicie. Dodatk:mi'ą wartość książki stanowi interesujący i obszerny wstęp składający się z dwóch części. Pierwsza z nich jest wprowadzeniem w zagadnienie kultury Azteków. M i lo w s k i podaje tu dzieje doliny okalającej dzisiejsze miasto Meksyk, gdzie badania archeolcgiczne ujawniły dotąd pozostałości czterech odmiennych grup etnicznych i zarazem epok: archaicznej o niezidentyfikcwanej ludności, epoki drugiej pozostającej pod dominującym wpływem plemion Otomi, trzeciej, obejmującej pano- 439 wanie Tolteków i ostatniej - okres panowania Azteków od 1100 r, do chwili przyb:,'cia Hiszpanów w 1519 r. Po krótkim omówieniu kultur poprzedzających przybycie Azteków, autor opisuje powstanie dynastii ~eksykal1skiej i wzrost potęgi Azteków, uwieńczony utworzeniem potężnego systemu politycznego pod panowaniem Montekosomy II (1503-1520). Po szkicu historycznym następuje opis ustroju społecznego Azteków, który opierał się na połączeniu teoretycznej demokracji z faktycznie usta'Ionym ustrojem hierarchicznym, na czele którego stał władca, Opis ustroju ,społecznego uzupełniają wzmianki a hierarchii świeckiej i duchownej, kupcach i rzęmieślnikaeh oraz gespodarce kraju. Szczególną uwagę poświęcono tu opisov,.;i największego miasta azteckiego Meksyku i jego mieszl,ańcom. Odcinek o religii Azteków podaje interesujące szczególy o jej charakterze, powstaniu, podziale i początkowej działalności bogów, utworzeniu ciał niebieskich, zapoczątkowaniu praktyki składania ofiar ludzki~h i a życiu pozagrobowym. Uzupełnia go dokładny opis kalendarza wróżbiarskiego, jego podział na dni, miesiące i lata. Kolejny odcinek o literaturze cmawia hieroglificzne pismo Azteków, ich tradycje literackie, klasyczny język literacki oraz literaturę złotego wieku, obejmującą teksty historyczne, mowy moralno-filozoficzne oraz poezje, które łączyły się ściśle z muzyką i tar.cem, Auter poświ~ca szczególną uwagę poezji, zwłaszcza liryce religijnej, omawia wersyfikację i podaje szereg utworów religijnych, świecldch oraz pieśni lirycznych. Część druga wstępu odnosi się do właściwej epopei azteckiej o upadku Meksyku. Rozpoczyna ją zwięzły opis przebiegu wojny hiszpaósko-azteckiej w czasie od 1519-1521, kiedy to w gruzach legła kultura Azteków. Opisano tu najazd Corteza na lVIeksyk, pierwsze konflikty zbrojne i wreszcie klęskę Indian. Autor analizuje przyczyny klęski Azteków i dochodzi do wniosku, że wynikały one z opóźnienia w rozwoju kultury oraz z samego kierunku jej rozwoju. powodem upadku Meksyku było więc zacofanie w rozwoju techniki wojennej, skrajny partykularyzm miast i plemion, rozbicie etniczne kraju i brak poczucia jedności, zbyt silny rozrost życia religijnego, fatalny wpływ przepowiedni na psychikę ówczesnych Indian i szereg innych zjawisk. Z kolei następuje szczegółowe omówienie powstania utworu o zdobyciu Meksvku. Omówienie obejmuje newą literaturę powstałą w krajach dawnych "kultur środkowoamerykańskich, działalność kronikarza hiszpań-skiego Bernardina de S a h a g li n i wreszcie powstanie "Historii Nowej Hiszpanii", której dwunasta księga, spisana krótko po podboju przez anonimowego Azteka, stanowi - jak już wspomniano - treść zdobycia Meksyku, W dalszym ciągu następują uwagi o samym anonimowym autorze oraz jego środowisku i wreszcie krytyczne omówienia pratekstu azteckiego, jego dzieje, zmiar.y redaktorskie, wstawki, opuszczenia i przeróbki. �441 440 Końcowe uwagi wstępne zaznajamiają nas z budową tragedii, charakterem epopei azteckiej, właściwcścicmi języka azteckiego oraz trudnościami z jakimi zetknął się tll:macz relacji na język polski. W sumie opracowanie Milewskiego należy uznać za cenny przyczyn"k do znajcmości kultur Indian amerykaiJs:~ich. Można mieć pewne zastrzeżenia co do celowcści spolszczenia nazw indiańskich, tu i ówdzie niekompletnych, lecz to jest sprawa dyskusji. Poza tym opracowanie zyskałoby na wartości gdyby uzupełniono je alfabetycznym skorowidzem imion własnych i nazw geograficznych oraz staranniej dobranym i bogatszym materiałem ilustracyjnym. Są to jednak sprawy drugoplanowe, które w żadnym wypadku nie umniejszają wartości pracy. R. H. Nocoń J a n C z e k a n o w s k i: W głqb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Srodkowej, "Prace Etnologiczne" t. VI, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1958 r. s. 461, indeks osobowy, etno-geograficzmy i wyrażeń murzyńskich, l mapka. Opublikowany ostatnio tom wspomnień afrykańskich znakomitego uczonego stanowi "część większej całości jak pisze autor we wstępie obejmującej dziennik kolumny antropologiczno-etnologicznej ekspedycji (lo Afryki Środkowej". Jest to miancwicie druga część "Dziennika"; pozostałe dwa tomy, zatytułowane: Do źródeł Nilu (t. I) i Na rubieżach Sudanu (t. III) - znajdują się w przygotowaniu. Ekspedycja w której uczestniczył Jan Czekanowski, pracownik naukowy berliń,skiego Muzeum Etnograficznego wyruszyła w 1907 r. pod kierownictwem Adolfa Fryderyka Meklemburskiego. Dwuletnia podróż (1907-1909) w międzyrzeczu Nilu i Kongo, na terenach nie zbadanych dotychczas systematycznie pod względem naukowym, przyniosła w rezultacie niezwykle bogaty materiał antropologiczny 1 i etncgraficzny, opublikcwany w pięciotomowym dziele pt.: Forschungen im Nil-Kongo Zwischengebiet (Lipsk 1911-1927) 2. Część etnograficzna "Forschungen" - pracy wy'soko cenionej w światowej literaturze naukowej - zawiera szereg monografii środkowoafrykańskirh formacji etnicznych. Autor charakteryzuje tu stosunki etnicznokulturowe i językowe północnowschodniej części strefy Bantu wraz z Pi- gmejami (Urundi, Ruanda, Toro) oraz pogranicznych terenów wschodniego Sudanu (głównie plemię Azande), w pcwiązaniu ze środowiskiem antropologicznym i geograficznym~. W swym afrykanistycznym dorobku podobnie jak w pólniejszych pracach związanych glównie z badaniami nad praojczyzną Slcwian - reprezentuje autor kierunek historyczny, odcinając się jednak od deterministycznej teorii kręgów kulturowych Ankermanna i Graebnera, a szczególnie w ujęciu W. Schmidta '. Wyżej omówione dzieło Czekanowskiego nie doczekało się dotychczas polskiego wydania i jest u nas prawie nieznane. Tę - tak poważną - lukę w polskiej literaturze afrykanistycznej, rekompensuje w znacznej mierze "Dziennik wyprawy", przynosząc w żywej i sugestywnej formie narracji, całokształt podstawcwej problematyki "Forschungen". Kronika podróżnicza Czekanowskiego zawiera charakterystykę ówczesnej rzeczywistości centralnych obszarów Afryki, ze szczególnym uwzględnieniem zagadnień etnograficzno-językcwych i antropologicznych. Ponadto, obok próby odtworzenia przeszłości kulturowej badanych terenów, wiele uwagi poświęca autor stosunkom społeczno-ekonomicznym kształtującym się pod wpływem europejskiej polityki kolonialnej. Ze względu na brak odpowiednich kwalifikacji wcześniejszych polskich badaczy trudno porównywać omawianą pracę Czekanowskiego z warto§clowymi skądinąd publikacjami pionierów naszej afrykanistyki: Stefana Szolc-Rogozińskiego 5 i Leopolda Janikcwskiego 6. "Dziennik wyprawy" Ponadto afrykanistyczny dorobek C z e k a n o w s k i e g o został opublikowany w następujących pracach: Die anthropologisch-ethnographische Arbeiten der Expedition S. H. des Herzogs Ado!f Friedrich zu Mek!enburg filr den Zeitraum von 1 Juni 1907 bis 1 Altgust 1908, Zeitschrift fOr Ethnologie 41, s. 591-615, Berlin 1909 r.; Badania w międzyTzeczu NUu i Kongo, Rozpr. Wydz. mat.-przyr. P. A. U., ser. B. 50, s. 605-li69, 1910 r.; Zur Anthropologie von ZentTa! Afrika, Bull. Acad. Sc. de Cracovie, ser. B" s. 414-432, 1910 r.; Anthropologische Arbeiten in Zentralafrika, Nord und SOd, s. l-lO, Odb. Berlin 1910 r.; Verwandschaftsbeziehungen der zentra!afrikanischen Pygmaen, Korespondenzblatt der D'eutschen Ges. f. Anthrop., Ethno:og. u. Urg., r. 42, s. 101-109, Braunschweig 1910 r.; Etlrnographie des Nil-Kongo Zwischengebiets, Petermanns Mitteilungen, s. 22-35 + Karte 11 (l: 150000). Gotha 1912 r.; Afryka (w dziele zbiorowym) Człowiek jego rasy i życie, s. 575-742, Trzaska 8vert i Michalski, Warszawa 1939 r. 'Por.: J ó z e f G a j e k. Jan Czekanowski jako etnogTaf, Przegląd Antropologiczny. t. XXI, z. 3, Polskie Towarzystwo Antropologiczne, Wr0c:aw 19:;5 r., s. 10101030 (p;'ac" 7.awiera mi<;dzy innymi podsumowanie wyników badań J. Czekanow- ''''ego Tom antropologiczny "Forschungen", t. IV zawiera wyniki badań na osobnikach żywych; materiały kraniologiczne zostały opublikowane w osobnej pracy pt.: Badania antropologiczne w międzyrzeczu Nilu i Kongo I, Crat'lia Africana, Przegląd antropologiczny 17, s. 34-188. Poznal> 1951. , J a n C z e k a n o w s k i, Forschungcn im Nil-Kongo Zwischellgebiet, Dritter Band, EthnographischAnthropoiogischer A t:as, s. VIlI+ 13-'-139 1911 r.; Erster Band, s. XVI+412+14 1917 r.; Viertel' Band. s. 336 1922 r.; Zweiter Band, s. XVI+714 - 1924 r.; FOnfter Band, s. XIlI+57+167 - 1927 r.; wszystkie tomy opublikowane przez w>'dawnictwo: Klinhardt u. Biermann, Leipzig. , J. l w Afryce). C Z e k a n o w s k i, Kierunek historyczny w naukaclr antropologicznych, Zjazd historyków w Poznaniu, s. 1-7, 1925 r. , S t e f a n S z o l c - R o g O z i ń s k i, Pod równikiem, Kraków 1Ce6: Zeg!uga na kutrze Łucia-Malęorzata W,d'llŻ zachodnich wybrzeży Afryki. Warszawa 1886; Cechy ,,,,.akterystyczne murzyńskiego narzecza Bakwiri, Rozpr. Wydz. Fil. P. A. U., t. 13, '';''"ków 1889 r.; Von Reisen im Kamerun-Gebiete, Petermanns GeOl·g. Mitteilungen. l, XIX 1863 r .. s. IV, 1884 r., Gotha. L e o p o I d J a n i k o w s k i, W dżunglaclr 'Nt:'I:'sz?\\"a 1936 r. Afryki,. Liga Morska i Koionialna, �443 442 góruje niewspółmiernie pozicmem naukowym; odzwierciedla się tu gruntowna znajomosc przedmiotu autora "Forschungen", pozwalająca na wnikliwe ujęcie prob:ematyki etnograficznej. Niemniej trwałą zasługą organizatcrów wy]:rawy do Kamerunu (1883-1085) pozostaną - prócz odkr)'Ć: geograficznych i prac kartograficznych 7 wyniki bacań nad plemionami Kwiri i Kundu w postaci bogatych materiałów rzeczcwych i obserwacyjnych z zakresu etnografii, językoznawstwa i antropologii. Afrykanistyczny dorotek Czekancwskiego został wykorzystany międ£y innymi w syntetycznej pracy H. B a u m a n n a Volker und Kuituren Afrikas, stanowiącej jedną z trzech części zbiorowego dzieła Volk5kunde von Afrika. Formacje etniczno-kulturowe omawiane w t. II "Dziennika" charakteryzuje Baumann w rozdziałach "Die Pigmaen" 9, "Die Nordkongoprowinz" l0, "Das Zwischenseengebiet" 11 oraz w pierwszej części rozdziału "Der Cstsudan" ("Der Si.icostsudan") 12, wymieniając w zestawieniu prac źródłowych C:wa pierwsze tomy "Forschungen". W tekście notujemy (prócz materiału ilustracyjnego zaczerpniętego z "Forschungen") trzykrotne wzmianki Is. 166, 171, 243/ podkreślające znaczenie badań Czekanowskiego nad ludnością ni2."rJicką oraz sudańskc-nilotycką, co szczególnie przyczyniło się do wyjaśnienia struktury antropologiczno-etnicznej - północnowschodniej części Kongo, a także południowowschodnich peryferii Sudanu. Tereny afrykańskiej podróży Czekanowskiego leżą wg. klasyfikacji przyjętej w Volker und Kult11ren Afrikas w częściowym zasięgu sześciu rozległych obszarów kulturowych, a miancwicie kultury staronigryckiej, kultury puszczy pierwotnej, pigmejskiej, łowiecko-stepowej, wschodniochamickiej, rodezyjskiej oraz kultury nowcsudal~skiej (por. mapkę)· Kultura puszczy pierwotnej czyli hylejska stanowi wg. Baumanna półr.ocną formację kultury zachodnioafrykańskiej, otok matriarchalnej kultury bantyjskiej, wymienionej jako grupa południowa. Klasyfikacja t.a cdpcwiada VI przybliżeniu (z wyjątkiem kultury rodezyjskiej i łcwiecko-stepowej pominiętej w tomie II "Dziennika") formacjom kulturowym wyodrębnionym przez Czekancwskiego. Zatem bantyjsko-sudai:ską fcrmację rolniczą typu patriarchalnego można traktować: jako odpowiednik kultury staronigryckiej, zaś analogicznie do kultury puszczy pierwotnej i kultury pigmejskiej wyróżnia Czekanowski bantyjsko: Pierwsza polska wyprawa do Afryki środkowo-zachodniej, z. I, 1936 r., s. 2---4, przedruk z pisma "Morze" (odkrycie jeziora wego oraz źródeł rzeki Rio deI Rey; mapa gór Kameruńskich Rozpraw , H e i sprawozd., l' fi a n B a m a n n, V61kcrkllncle Wydz. Mat.-Fiz. P. A. U. LI fi a n n, R ic h a r d T u von Afrika, • Jw., R. 9, s. 161-1G6. Jw., R. lO. s. 1f.6-18!. II Jw., R. 11. s. 131-189. lO I! JW'I R. 19. częf;ć I, s. 243-252. Essener l' n wal Verlagsanstalt d. Orli Lot, R. XIV, Mbu czyli Słonioop ub!. w t. XlII. D ie d r ic h 1940 r . W e S t e r- ....llL..- FORMACJE KULTUROWE MIEDZYRZECZA NILU i KONGO I UJ/9' H.Baumanna i P Schebll.sty orracował J. Grochobkl Za51~gi kultur afrykańskich 1 ~ - 2 ITIlIIIID - k. hyl~jska na obszorz~ badań J.Czekonow$l<itCJO: <płn. formacjo k. matrlarcnalna Bantu ~ •.•• ~.~ - k. storoni.qrycKa ~ M-M-H - k. mładosudansko. 5 - k.•.•scnodniochamicka. IC-X -x k. ZQchodnioojrykański2jl. <pdn.forma.tja k.zoch.-afr.>. (ZOsleq potudmo •.•o -zochodni). <ZQSl~q I'0ludr'\lO"'O- •.••thodnL). c:::.:;J - 6 ~ - k. rodezYJSko... 6 ••••• - rtn.- w$ch. zasi~g CJrur rllgmejsk lch 'rLgmoLdalnych. 9 0 - wazmejsu 10 ---- 7 <zasl~g roludnlowo-zachcdnl). mlejSCowoSC.etaro"2 - _ qranice k {OWICcko-sterowa. rodróiy I'0lltyczn<z rosiadtoScl J.Czekanowskl~90 kolonialnych. �445 444 nilotycką formację leśną, zaznaczając w jej obrębie specyfikę etniczną Pigmejćw, Dalsze analcgie - to chamicka formacja pasterska między jezierza oraz strefa wpływów suda!"skich (chaty cylindryczne), sięgająca w kierunku południowym (nie licząc małych dalej wysuniętych enklaw sudańskiego plemienia Rumbi) - po środkowy bieg Semliki i dolny bieg Ngore (dopływ Aruwimi), Wzdłuż północno-zachodniej granicy międzyjezierza wytycza Czekancwski, podobnie jak niemiecki uczony (Westafrikanische Kultur), strefę rubieżną zachodnioafrykańskiej prowincji kulturowej (chaty prostokątne), ulegającej silnym wpływom sudańskim; pozostałą część obszaru badań lokalizuje autor w zasięgu kultury wschodnioafrykańskiej (chaty kosznice). "Dziennik wyprawy" uzupełnia pracę Baumanna, przynosząc 'szereg kwestii tam pominiętych, jak charakterystyka strukturyetnospołecznej ukształtowanej pod wpływem arabskim na terenach byłego państwa Zanzibarytów, zagadnienie handlu wymiennego oraz zabiegów leczniczych. Niemiecki uczony natomiast obszerniej uwzględnia tematykę kultu bóstw i totemizmu. Omawiany tom "Dziennika wyprawy do Afryki środkowej" dotyczy podróży z Ruandy przez terytorium królestwa Toro w głąb puszcz dziewiczych dorzecza Aruwimi (!turi, Nepoko). Głównym celem tego drugiego z kolei etapu prac ekspedycji, były badania nad Pigmejami oraz wyjaśnienie stosunkówetniczych na południowych obszarach międzyrzecza Nilu i Kongo. Chodziło tu przede wszystkim o wytyczenie granicy między plemionami sudal~skimi, a spychaną ku południowi ludnością Bantu. W myśl powyższego planu najwięcej uwagi, jeśli chodzi o zagadnienia antropologiczne, poświęca Czekanowski Pigmejom, ze szczególnym uwzględnieniem konsekwencji krzyżowania się karłów afrykańskich z populacją bantyjską. Wyższy wzrost, będący najj.stotniejszą cechą takich mieszańców (większość klanów Twa), charakteryzuje hordy pozostają·~e w stałych kontaktach z plemionami Bantu; natomiast grupy izolowane, jak np. na wyspie Kwidshwi (na jeziorze Kiwu) odznaczają się typową niskorosłością. Wśród ludności Bantu wyróżnia autor typ austroafrykański, lokalizując najwyższe natężenie cech tej formacji na terytorium szczepu Amba. Charakterystyczne znamiona wymienionego typu wiąże Czekanowski z ludnością leśnego obszaru kulturowego, krzyżującą się na terenach peryferycznych z sąsiednimi populacjami (Kondio). Ponadto znajdujemy w "Dzienniku" sporo uwag dotyczących najtypcwszych cech antropologicznych plemion bantyjskich oraz ludności nilotycko-sudańskiego pogranicza. Znacznie szerzej w zestawieniu z problematyką antropologiczną omawia Czekancwski zagadnienia etnograficzne. Przy ustalaniu zróżnicowań etnicznych autor opiera się głównie na specyfice kultur," materialnej, analizując charakterystyczne form~' budownictwa wraz z osadnictwem, sprzętów i ,i domowych, stroju i zabiegów kosmetycznych, broni, narzędzi rolniczych oraz instrumentów muzycznych, Najbcgatszy materiał przyni::>sły badania bantyjskich plemion Kondio, Amba i Bira, pigmoidalnych Twa i Pigmejów oraz plemion nilotycko-sudar\skich Mbuba i Momwu. Zestawicne l~a 27 tablicach liczne rysunki, przedstawiające wytwory poszczególnych plemion, stanowią cenny dokument naukowy. Ograniczony czas postoju w punktach etapowych nie pozwolił Czekanowskiemu na wszechstronniejsze zbadanie zagadnień kultowo-obrzędowych. Obserwacje z tego zakresu dotyczą prawie wyłącznie zabieg-)'''' ma:!icznych i obrzędów z\\;iązanych z kultem zmarłych (Kondio, Amba, Pigmeje). Do wyjaśnienia stosunków etnicznych przyczyniły się w znacznej mierze badania języko\ve, umożliwiające określenie zasięgów poszczególnych narzeczy. W związku z najazdami obcych grup etnicznych wyodrębnia Czekancws·ki dwa przeciwstEwne zjawiska lingwistyczne. Szeroka ekspansja języka kisuaheli za pośrednictwem zanzibarskith Arabów stanowi - mianowicie - przykład narzucenia mowy najeźdźców ludności pedt-itej, w przeciwiefstwie c-o przyjęcia auto·chtonicznych narzeczy bantyjskich przez panującą na obszarze między jezierza warstwę Chamitów oraz !=óźniej przybyłych Ni!otów. Wyżej wspomniane ruchy migracyjne spoWodo\',lały pcwstanie silnych organizacji paristwowych o swoistym ustroju feudalnym, jak pal1stwo Zanzibarytćw w dcrzeczu Kongo ora królestwa Urundi, Ruanda, Karagwe, Nkole i Uganda rządzone przez władcćw chamickich; w królestwie Unyoro oraz w znacznie później utworzonym Toro, panujący szczep chamicki zestał odsunięty od władzy ok. XVI w. przez nilotyckich Szyluków. Wiele uwagi poświęca Czekanowski analizie struktury społeczno-etnicznej byłego państwa arabskiego oraz monarchii chamicko-bantyjskich. Wśród podbitej przez zanzibarskioh Arabów czarnej ludności wyróźnla autor cztery warstwy etno-społeczne. Warstwa najbardziej uprzewilejowana, to tzw. 'VVangwana, czyli wyzwolei:cy ze szczepu Kusu, przynależnego do plemienia lVIanyema, Dalej w hierarchicznym porządku wymienia autor następne grupy, a mianowicie Wangwana, rekrutujących się z pozostałych szczepów lV!'anyema, ludność ze szczepu KL'm'l oraz masy niewolnicze z róźnych plemion. Po rozbitym przez kolonistów europejskich państwie tzw, handlarzy niewolników pozostał (prócz języka) trwały ślad w postaci silnych naleciałcści kultury arabskiej (np. islam, strój). Dotyczy to przede wszystkim wyzwoleńców - Wangwana, niedarmo określanych przez administrację belgijską przymiotnikiem "arabises" (zarabizowani). Spośród monarchii między jezierza najszerzej omawia Czekancwski w II tomie "Dziennika" stosunki etno-spcleczne w królestwie Toro, stanowiącym dawniej część pai;stwa Unyoro. Prócz bantyjskiej ludności rolniczej wyodrębnia tu autor warstwę "szlachecką" chamickich pasterzy �446 447 Hima, rządzonych do najazdu Szyluków przez władców ze szczepu Hinda. Po usunięciu panującego rodu chamickiego, władzę w Unycro objął kbn nilotycki Bito, tworząc na tych terenach najmlcdszą grupę etno-społeczną. Przy ustalaniu pochodzenia młodszych warstw etnicznych w strefie Bantu wykorzystuje Czekanowski miejscowe podania genealogiczne. Na tej podstawie, między innymi, udowadnia nilotyckie pochodzenie królewskiego rodu w Unyoro. Wywiady i obserwacje winięte wśród ludności klany - zdaniem autora zacji społecznej. na całym obszarze badań wykazały, silnie rozpoczucie przynależności rodowej; totemistyczne - stanowiły na tych terenach podstawę organi- \ ~ W celu pełniejszego wyjaśnienia mechanizmu procesów etno-historycznych w Afryce Erodkowej Czekanowski chętnie przytacza europejskie analogie z wczesnego średniowiecza. Por6wnuje mianowicie podboje zanzibarskich Arabów z najazdami Wikingów, zaś organizacje państw międzyjezierza z ustrojem Polski za pierwszych Piastów. W "Dzienniku" znajdujemy opisy terenów o bardzo zróżnicowanej specyfice geograficznej,z czym wiążą się różnorodne formy gospodarki (rolnictwo, pasterstwo, łowiectwo, rybołówstwo). Na tym podłożu rozwinęły się formacje kulturowe o charakterze rolniczo-pasterskim oraz rolniczołowieckim wzajemnie na siebie oddziaływające. Na podkreślenie zasługuje tu ważna rola handlu wymiennego, jako czynnika ożywiającego kontakty ludności z różnych środowisk etno-geograficznych. Wśród najważniejszych obiekt6w transakcji handlowych wymienia Czekanowski sól, bydło (krowy i kozy), narzędzia rolnicze (motyki) oraz produkty leśne (kość słoniowa, skóry, dzika zwierzyna). Pod rządami kolonialnymi pojawily się _ obok tradycyjnych nowe środki płatnicze, jak tkanina bawełniana, tzw. .,merykani" oraz indyj skie rupie. I ~ Sporo obserwacji w II t. "Dziennika" dotyczy zagadnienia transportu (transport wodny, nasobny, konstrukcja mostów). Autor zwraca uwagę na charakterystyczne dla ludności z terenów bezleśnych przenoszenie ładunków na głowie, nIe zaś na barkach, jak to czynią mieszkańcy lasów. Na podstawie badań demograficznych stwierdza Czekanowski znaczne zróżnicowanie stopnia zagęszczenia ludności, pozostające w oczywistym związku ze środcwiskiem geograficznym oraz formami gospodarki. Inne czynniki natomiast (prócz względów geograficznych i tradycji kulturowych) wpływały na kształtowanie się zasadniczych typÓW osadnictwa. Bardziej rozproszone lub zwarte rozplanowanie osiedli wiąże się, zdaniem autora, z poczuciem bezpieczeństwa mieszkańców. Stąd tereny chronio:le przez organizacje państwowe cechuje zabudowa rozproszona, w przeciwieństwie do zwartych, obronnych osad ludności, zdanej w razie napaści na własne sily. Szybkie przekazywanie wiadomości o zbliżającym się wrogu ulatw:"ł krajowcom system sygnalizacji stosowany przez plemiona obszarów leśnych. Bębny używane do tego celu zalicza Czekanowski do typowych elementów kultury zachodnioafrykańskiej. Podróż przez terytoria niemieckiej Ruandy, brytyjskiej Ugandy ora~ belgijskich posiadłości w Kongo umożliwiła porównanie form ekspl,oatacJl trzech państw kolonialnych. Belgijska gcspodarka opierała się, jak stwierdza autor na świadczeniach w naturze i przymusowej pracy, do czego zmuszono 'również dawną warstwę panującą - Wangwana. Anglicy natomiast. a za ich przykładem Niemcy wprowadzili, prócz szarwarków, pieniężny system fiskalny, wykorzystując do celów swej polityki nienaruszoną organizację feudalnych monarchii między jezierza. Polityczne i gospodarczepotrzeby administracji europejskiej spowodowały ukształtowaniesię wśród afrykańskiej ludności nowych grup społeczno-zawodowych. "Dziennik" przynosi interesującą charakterystykę socjologiczną wysłużonych żołnierzy belgijskiej "force publique", tworzących wraz z byłymi pracownikami państwowymi warstwę w pewnym stopniu uprzywilejowa.ną (wolni od podatku); grupy najbardziej ulegające wpływom europejskim, to żołnierze w służbie czynnej oraz ruchliwa, nawpół koczownicza klasa tragarzy. W szczególnie ciężkich warunkach egzystencji znalazła się ludność afrykańska w granicach kolonii belgijskich. Czekanewski szcZiegółowo opisuje okrutną eksploatację tych terenów wyzwolonych spod panowania zanzibarskich handlarzy. Mimo zniesienia handlu ludnością czarną dawny system niewolniczy pozostał w tzw. niezależnym Państwie Kongo bez zasadniczych zmian; jedynie miejsce Arabów i ich czarnych wyzwolel1ców zajęli poddani króla Leopolda II. Choć niewątpliwie terrorystyczne metody stosowane przez Belgów były nawet, jak na stosunki kolonialne, zjawiskiem wyjątkowym, to jednak zawarta w "Dzienniku" ocena angi81skiej, a szczególnie niemieckiej polityki kolonialnej wydaje się nazbyt pobłażliwa. Od czasu wyprawy afrykańskiej autora "Dziennika" minęło pół wieku. W ciągu tego okresu Afryka ulegla znacznym przeobrażeniom społeczno-ekonomicznym. Coraz bardziej wzmagające się ruchy wolnościowe doprowadziły jak wiadomo - do zdobycia niepodległości przez szereg kraj6w do niedawna zależnych. Żeby zdać sobie sprawę z przemian, jakie dzielą Czarny Kontynent widziany oczyma Czekanowskiego od obecnej rzeczywistości, warto skonfrontować "Dziennik Wyprawy" z książką Johna G u n t h e r a Afryka od wewnątrz 13. Praca ta daje wszechstronny i sto~unkowo obiektywn~' pogląd na sytuację społeczno-ekonomiczną i poli" J o h n G u n t h e r, Atryka Porównaj także z korespondencją b od wewnqtrz, Ksiqżka i Wiedza, dr. J. Beffingera, str. 505. Warszawa 1958. �448 tyczną krajów afrykańskich, pośrednie obserwacje autora. 449 w oparciu o bogaty materiał źródłowy i bez- Egzotyczne bezdroża sprzed półwiecza przecinają obecnie linie kolejowe i autostrady; z wiosek leżących przy ważniejszych szlakach _ pcw stały miasta. Jednak, jak wynika z relacji Gunthera, cywilizacja bynajmniej nie wszędzie dotarła. Szczególnie na terytorium bełgijskiego Kongo, gdzie komunikacja kolejcwa obejmuje stosunkowo niewielki obszar kraju, część łudności żyje do dziś dnia zgodnie z odwiecznymi tradycjami (kultura materialna, zabiegi magiczne). Przemysł w krajach zależnych, traktcwanych jako rynki zbytu, rozwija się wyłącznie w tych dziedzinach, gdzie nie zachodzi kolizja z produkcją europejskich metropolii. W dalszym ciągu pozestała, choć w złagodzonej formie, systematyczna eksploatacja posiadłości kolonialnych, przy czym udział Afrykaóczyków w milionowych dochodach jest stosunkowo minimalny. Mimo wyrażnych tendencji ze -streny władz kolonialnych w kierunku hamcwania rozwoju oświaty, coraz liczniejsi potomkcwie krajcwców, z jakimi stykał się Czekanowski, wykorzystują zdobyte wykształcenie w akcji o poprawę warunków byb, zniesienie dyskryminacji rasowej, z wyraźnym celem ostatecznym zdJbycia niezależncści politycznej. Podobnie jak przed 50 laty, zarówno w kontrolowanej przez Anglików Ugandzie (protektorat), jak i w Ruandzie, stancwiącej mandat belgijski - warstwę uprzywilejO'waną stanowi "pasterska szlachta" chamicka, rządzona wraz z rolniczą ludnością Bantu przez rotomków dawnych dynastii królewskich. Stosunki panujące obecnie w Uga.ndzie w porównaniu do większości kolonii afrykańskich nie są zjawiskiem typcwym. Biali mieszkańcy stanowią tu minimalny procent o[ólu ludności, przy czym "z wyjątkiem kilku miniaturowych działek Europejczycy nie posiadają... ziemi" (str. 490). Dlatego też w przeciwiei:stwie do sąsiedniej Kenii (Mao-Mao) nie dostrzega się w tym kraju tak gwałtownych antagonizmów na tle dyskryminacji rasowej i ekonomicznej. Mimo przejściowych zatargów z aktualnie panującym kabaką (królem) stosunki między administracją brytyjską, a miejscową ludncścią układają się bez poważniejszych zadrażniel1. W zesbJ.wieniu z posiadłościami belgijskimi łatwiej w Ugandzie uzyskać wyższe wykształcenie dzięki dzialalncści uniwersytetu w Kampala (Makarere College). Stosunkowo szeroka autonomia wewnętrzna umożliwiłaby, zdaniem Gunthera, zarocząU;cwal'lie cemokratycznych reform, jednakże tradycyjny ustrój feudalny stanowi tu główną przeszkodę. Interesującą charakterystykę belgijskiej polityki kolonialnej daje Gunther w rozdziałach poświęconych posiadłościom kongijskim. Tutaj Belgow;e nie potrzebują się liczyć z kontrolą OI\Z, jak w Ruandzie-Urundi (terytcrit:m pcwiernicze). gdzie swobody 0bywa:els\';ie są w pewnym stopniu respektowane. W Kongo, w porównaniu do innych afrykańskich kolonii, ludność żyje \vprawJzie w lepszych warunkach materialnych, większa ilość krajowców uczęszcza do szkół podstawowych, jednak zarówno czarni, jak i biali mieszkańcy nie korzystają z żadnych uprawni3ri politycznych. Poprzez kompletną izolację krajowców od niepożądanych wpływów zagranicznych (zakaz wyjazdów) przy jednoczesnym braku (az do ostatnich lat) szkolnictwa wyższego - dążyła Belgia do przedłużenia spokojnej eksploatacji 14 niezmąconej fermentami spo:eczno-poli:yczn~mi. Za panowania króla Leopolda III "Kongo stało Się... Jak pisze Gunther widcwnią najbardziej upiornych i ohydnych okruciel'lstw, jakie kiedykolwiek towarzyszyły "rozwojcwi" obszarów zacofanych przez państwo, jakby należało sądzić cywilizowane" (str. 772). Nieludzkie metody agentów ówczesnego właściciela tych ogromnych (7'7 razy większych od metroDolii) obszarćw szczegółowo opisane w "Dzienniku" Czeki:inowskieg~ zastąpił w póżniejszym okresie złagodzony, "nowoczesny" system niewolniczy. Tak było aż do niedawna. W ostatnich latach wzmagające się rozruchy skłoniły wreszcie rząd belgijski do ustępstw. Fakt, że Kongo ma w niedalekiej przyszłości uzyskać niepodległość, to jeszcze jeden dowód głębokich przeobrażeń, jakie dzielą dzisiejszą Af!"ykę od czas6w wyprawy Czekanowskiego. Jerzy Grocholski IV! i e c z y s ł a w L e p e c k i: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. War.izawa 1958, s. 4.00, fot. 77, map. 2. Omawiana praca o charakterze popularno-naukowym jest barwnym i ciekawie napisanym repcrtażem z C:wukrotnych podróży autora do krajów Ameryki południowej. Praca sldada się z części pierwszej - W dziewiczych lasach Amazonki (s. 190) opracowanej w 1929 r., stancwia,cej rezultat podróży służbowej, którą odbył autor w 1928 r. do Peru w związku z mającą nastąpić kolonizacją polską. Część druga - Dookoła Ame1 ylci ;;oluclniolcej zawiera wyniki podróży M. Lepeckiego odbytej w 1930 r., które to wyniki opublikował już autor przed wojną w cwóch oddzielnych tomach a mianowicie: Drogą korsarzy i zdobywców oraz W cieniu Kordylierów. Zarówno część pierwsza jak i druga w stosunku do' wydań przedwojennych zostaly uzupełnione i nieco zmienione. Autor bowiem w czasie 17-letniej emigracji w Ameryce południowej systematycznie powiększał swoje obserwacje i zbiory odnośnie opisywanych krain i ludów. Zas<tdniczy zrąb pracy stanowią jcdnak materiały zdobyte przez Lepeckiego w czasie jego pierwszych podróży. Ta żywo napisana praca przynosi materiał z pogranicza kilku nauk, obok bowiem tematyki geograficznej i przyrodniczej, która dominuje, majdujemy w niej również wiadomości z zakresu an:ropologii, języko•• Olej palmowy, 29 Lud, t. XLVI bawełna, kawa, węgiel, miedź, diamenty, zloto, uran. �451 450 znawstwa oraz w dużej mierze - etnografii. Opisy etnograficzne dotyczą zwłaszcza ludów zamieszkujących dorzecze Ukajali, Tamayi, Tambo. części Amazonki (część I pracy) oraz plemion indiańskich Argentyny północnej, Ziemi Ognistej, Chille i Boliwii (część II). Przedstawione materiały dają ogólną orientację inwentarza kulturowego plemion indiańskich; Kampów, Czamów, Kunibi, Pirów i Keczuanów (w części I) a Patagończyków, Tehuelczów, Onów, Alakaluf, Chilotów, Araukanów, Ajmarów, Keczuanćw i Urów (część II). Liczniejsze są opisy z zakresu kultury materialnej dotyczą: budownictwa, stroju, przygotowywania pożywienia. Podkreślić należy, że autor zebrał dość bogate materiały z zakresu kultury społecznej dotyczące organizacji rodziny i struktury społecznej. Mniej dokładnie potraktował opisy z zakresu kultury duchowej dotyczące wierzeń, magii itp. Dobry materiał fotograficzny uzupełnia przedstawione opisy. Mimo charakteru popularno-naukowego książki, stanowi ona dla etnografa cenne źródło, którego niepodobna pominąć w studiach nad ludami Ameryki południowej. Janusz Adam N a h l i k. Tkaniny z XIII-XIV wiecznego dwoma różnymi technikami. Nici stanowiące reszki haftu wykonanego na płótnie lnianym wskazują na dwa rodzaje ś~iegów. Tkanino płócienna jest wykonana w charakterystycznym dla tego surowca splocie płóciennym 1/1 i zawiera pewne techniczne błędy. Natomiast tkanina jedwabna wykonana jest w postaci pasiaka wątkowego, skomponowanego przez za-;t050wanie wątkowania, raz gruaymi raz cienkimi nićmi wątku. We wszystkich tkaninach wątek jest grubszy od osnowy i wykonany z miękkiego surowca. W toku analizy dochodzi autor do wniosku, że tkaniny i wyroby z Równiny Dolnej są produktem domowej roboty chałupniczej a nie rzemieślniczej. Fakt znalezienia ich na cmentarzu pozwala wnioskować, że spełniały one funkcję odzieży w przeciętnym ośrodku pruskim, do którego docierały spóźnione wpływ y z dalekiego zachodu i Wołynia. Artykuł jest bogato ilustrowany rysunkami, wykresami, zestawieniami tabelarycznymi i fotografiami. Stanowi poważny przyczynek do znajomości historii tkactwa i wiedzy o odzieży z okresu średniowiecza. A. G. Bohdanowicz cmenta.rzyska. w miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocznik olsztyński, t. L Olsztyn 1958. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Str. 171-191. Po ciekawych odkryciach gdańskich zawierających tkaniny z XXIII w. tkaniny z Równiny Dolnej należą do drugiego większego zespołu znalezisk średniowiecznych na obszarze naszego kraju. Z tej też przyczyny autor omawiając je często odwołuje się do tkanin gdańskich, z którymi nowe znaleziska porównuje. Tkaniny te odkryto w toku archeologicznych badań ratowniczych przeprowadzonych w latach 1955-1956. Są one wytworem ludności pruskiej, żyjącej pod panowaniem Krzyżaków. Znalezisko posiada stosunkowo znaczną ilość materiału włókienniczego, który autor nazywa "cennym materiałem badawczym". Na całcść składają się wyroby z surowca wełnianego: przędza, tkaniny, dzianiny, sznury plecione, hafty; wyroby z surowca lnianego i tkanina jedwabna. Tkaniny wełniane zostały wykonane w splocie rządkowym 2/2 i w splocie płóciennym 1/1. Brak natomiast charakterystycznego dla średniowiecza splotu 2/1. Znalezione fragmenty dzianiny są wykonane techniką "rząd oczek w lewo, rząd oczek w prawo" z wełny ciemnej i jasnej; nie stwierdzono jej występowania w znaleziskaoh w Gdańsku, ani w szwedzkiej Birce (XI-X w.), a również w ogólnie znanych znaleziskach wczesnośredniowiecznych z Anglii i Danii. Natomiast stwierdzono występowanie dzianiny na obszarach północnowschodnich: litewskich i słowiańskich w kurchanach z VII-XI w. Znalezione sznury są też wykonane w dwóch kolorach, Ir e n a T u r n a u: rach warszawskich str. 729-750. Wytu;órczość w X,,"III wieku. tekstylno-odzi.eżowa. Przegląd . Historyczny, w manufaktu- t. XLVIII, zesz.4, W wymienionym artykule autorka na podstawie własnych poszukiwań archiwalnych, notatek z prasy, w oparciu o literaturę przedmiotu charakteryzuje warszawskie manufaktury. W XVIII w. było w WarszawIe 10 manufaktur sukienniczych, 2-7 kapeluszniczych, 6 wytwórni perkali 2 manufaktury pończosznicze, 4-7 persjarni i 5 garbarni. Mimo iź autorka na początku artykułu zastrzega się, że interesuje ją tylko strona techniczna omawianych manufaktur a "sprawy kapitału zakładowego, dostaw surowca, rekrutacji robotników, organizacji i podziału pracy, a wreszcie zbytu produkowanych tcwarów (... ) tylko wtedy, gdy nie da się ich wydzielić przy analizie techniki produkcji" mimo tego podaje sporo wiadomości z tej dziedziny. Obok tych danych wymienia takie informacje: jakie surowce w manufakturach produkowano i jakie z nich wyrabiano części odzieży, co etnografa, a specjalnie kostiumologa więcej interesuje. Artykuł obok wartości dotyczącej historii włókiennictwa i rozwoju techniki na tym odcinku jest poważnym przyczynkiem do historii odzieży w nasz:,'m kraju. . A. G. . ~ ó z : f .L i g ę z a, Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego. "Dzie\'JIęc wieko\\' Bytomia szkice z dziejów miasta i Ziemi Bytomskiej", �452 praca zbiorowa pod redakcją Franciszka Ryszki. Stalinogród 1956 1'. S. 313-339. Wśród kilku prac socjologiczno-gospodarczych i historycznych, zawartych w zbiorowym dziele pt. "Dziewięć wieków Bytomia" znajduje się również praca a charakterze etnograficznym Zarys kultury ludowej rejonu bytomskiego, Józefa L i g ę z y. NIe jest to praca materiałowa z punktu widzenia etnograficznego; autorowi chodziło tu - jak sam zaznacza - a nakreślenie ogólnego zarysu kultury luctowej w rejonie bytemskim. Główny nacisk położony został na omówienie przeobrażeń społeczno-ekoncmicznych i socjalnych, jak:e zaszły w ciągu ostatniego stulecia na omawianym obszarze i ich wplywu na zachowclnie, względnie tworzenie się ncwych tradycji i kultury w grupach chłop~kiej i robotniczej. Autor podkreśla, że z chwilą przejścia części ludności do zajęcia w przemyśle, zaczynają wyodrębniać się C:wie drogi rozwoju kultury ludowej: jedna trwale zachowywana przez ludność wiejską i druga kontynuowana i przetwarzana przez grupę robotniczą. J'ako przyczynę silnych pcwiązai'l między obu grupami - ludnością wiejską i miejską - autor podaje tu rolę kobiety, która odsunięta od pracy zawodowej męża i zajmująca się niemal wyłącznie domem, dL.Jżej zachJwuje, a następnie i przekazuje tradycje wyniesione ze środowiska rolniczego. Innymi przekaźnikami kultury wiejskiej do miast byli robotnioy dochodzący z pobliskich wsi co pracy w przemyśle, a także "sąsiedzkie współżycie" tj. stałe kcntakty z pozcstałą na wsiach l~ldnością rolniczą. Oprócz istniejącego dużego podobhdlstwa między obiema tymi grupami, dowiadujemy się też o różnicach, jakie wytworzyły się w omawianym okresie. Interesujące i cenne są dla etnografa podane w tej pracy wiadomości z różnych dziedzin życia w"i, jak: zz,chcwanie się dO ostatnich czasów w powodzi fabrycznych narzędzi rolniczych - tzw. "hoka" (narzędzia do radlenia ziemniakćw) niemal caikowicie wykonancgo z drzewa. Dalej z zakresu rolnictwa i hodowli - ozy tamy o roślinach uprawnych, o zwierzętach hodowlanych; autor zvvraca uwagę na stosunkowo dużą iloś~ koni trzymanych dla celów transportu, mniej natomiast do prac w rolnictwie; dowiadujemy się też a rozwiniętej hodowli kóz, co było wynikiem z jednej strony braku clobrej paszy na om2wianym terenie by hodować krowy, a z drugiej strony dużego zapotrzebc\vania na mleko. W paru słowach pokazany też został kierunek rozwoju domu mieszkalnego, a więc jego rozbudcwa w zwyż, celem uzyskania większej Ecści pornieszczeiJ; jak również zwężanie się obszaru zagrody, której rola ceraz bardzioj się zmniejsza. Pozn tym auter wskazuje na stos'.1n:<owo dlugie przetrwa:lie stroju górzańskiego i jego powiązania z ubiorem ludowym I\Ialopc:sld, poddając róv;nocześ:lie krytyce wadliwe tecrie bajaczy niemieckich o wplywach uniformów wcjsk pruskich na ludowy strój GÓrzan. Ze zwy- 453 czaJcw się do czerza kreślono (wśród ludowych wymienione zostaly obchody doroczne, jakie utrzymały ostatnich czasów, a więc: "uroczystość marzankowa", goik, "wiewi, ilij na", herody, babski comber, dyngus, "sobótki". Podtakże zdolnośoi i zamiłowania ludności do śpiewu i opowiadań których wyróżniono, jako zdobywające popularność. żartobliwe bery), u kobiet zaś zamiłowanie do haftu oraz robót szydełkowych. Ogólnie biorąc zarówno kulturze materialnej; jak i zwyczajom ludowym poświęcono w pracy tej zbyt mało miejsca, kładąc nadmierny nacisk na pokazanie przece wszystkim (:wczesnych stosunków społeczno-ekonomicznych oraz powstawanie i rozwój grupy robotniczej. Autor przedstawia tu zmiany, jakie zaszły po uwłaszczeniu ohłopów, <1 więc możność od tego momentu wybrania sobie przez nich z<:wodu po~a rolniotwem, czy chcćby okresowego zatrudnienia w pobliskich kopalniach, co róvmalo się całkowitemu, lub oz,,:ściowemu przejściu ich od pracy na roli do przemysłu. Następowało zawodcwe a także socjalne różnicowanie się wsi, rowstawanie prolot8ria tu. Duża ilość malorolnych i bezrolnych, jaka istniala na terenie rejonu bytomskiego stanowiła tanią siłę roboczą garnącą się do przemysłu i w ten sposób sprzyjała jego rozwojowi. Górnictwo z kolei przez wyrządzc:nie szkód górniczych (zalewiska, zapadliska ib.) przyczyniło się ze swej strcny do kurczenia się arealu gruntów użytkowych. Przy opisie kształtowania się grupy robotniczej autor z naciskiem podkreśla wspólne pochodzenie obu grup ludnościowych: robotniczej i rolniczej; mówi o jedncczeniu się różnych grup dawnej ludności wiejskiej, jej przystosowaniu się do nowych warunków życia i tworzeniu własnej, now.;j tradycji i po\vstawaniu szeregu właściwości, charaktery~tycznych tylko dla grupy robotniczej. Poruszone te~ zostały zagadnienia samych stosunk6w w pracy w przemyśle, wyzysku robotników, zróżnicowania wedle funkcji wykonywanych przy pracy; jak również zagadnienie pozazawoduwych zajęć' robotników (rolniczo-hodowlane, sportowe, artystyczne, intelektualne - czytelnictwo, a nawet prace cenne z punktu widzenia naukowego, jak zbieranie przysłów i pieśni). Zaznaczyć jeszcze r.ależy, że autor na wstępie w paru słowach informuje o źródłach etnograficznych dotyczących rejonu bytomskiego, a w tekście swoim przytacza często cytaty z poematu Stary kościóc miechowski N o r b e l' t a B a n c z y k a, ze wspomnieó Moja młodość Ja na :vI a l' c h w i t z y oraz z pamiętników innych górnikó\v, co bardziej obrazowo podkreśla zaszłe zmiany na obecnym terenie przemyslowo-rclnicz~·m w rejonie bytomskim. PO\vyższa praca stancwi ciekaw y przyczynek do dziejów w,oi zachodniej częśoi okręgu Górnośląskiego. Magdalena Mellsner- Rosi tCOTOwsko �455 454 STUDIA I l\IATERIALY DO HISTORII KULTURY WSI POLSKIEJ W XIX i XX W. Zajęcia pozarolnicze. Współdziałanie gospodarcze, Biblioteka Etnografii polskiej, nr l, Wrodaw 1958; PRACE I MATERIAL Y ETNOGRAFICZNE, tom XIII, Polskie Tow. Ludoznawcze, Wrocław 1959; ŁODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE, tom I, Polskie Tow. Ludoznawcze Oddział w Łodzi, Łódż 1959, wydanc pod rcd. K. Zawistowicz-Adamskiej Działalność naukowo-badawcza etnograficznego ośrodka łódzkie~o zaznacza się wyd2tnie w zakresie prac drukowanych. Wystarczy wymienić, Ż2 w okresie 1958/59 roku ukazały się m. in. pod redakcją prof. K. Zawistowicz-Adamskiej cma\viane trzy tomy, liczące łCjcznie ok. 67 arkuszy wydawniczych. Prawie wszystkie prace zamieszczone w wymienionych tytułach, oparte są na materiałach pochodzących z etnogr8ficzr~ych badań terenowych przeprowadzonych przez pracowników naukov,iych ośrodka łódzkiego. Przy czym "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." najlepiej charakteryzują osiągnięcia metodologiczne etnograficznego ośrodka łódzkiego. Następnie są one dobrą ilustracją zastoscwanej metody badań terenowych. Ze względu na problematykę stanowiącą pewną tematyczną caloś~. jak i metodę badań terenewych, profil tego tomu rysuje się wyrażnie. W ramach bowiem podstawowej probiematyki uwzględniającej stosunki społeczne-gospodarcze wsi poiskiej w XIX i XX w. przedmiotem badań były: organizacja pracy zespolowej, jej podsta\vy i uzasadnienia w różnych okolicznościach i w różnych rodzajach produkcji wiejskiej. Przy czym nie ograniczono się do opracowania zasad pomocy wzajemnej w' pracach rolnych, lecz badaniami objęto również Zdjęcia uboczne, pozarolnicze ludności wiejskiej. Toteż "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX w." są wykladnikiem badań, którymi objęto główne i uboczne zajęcia ludności wiejskiej z uwzględnieniem specyficznych dla określonych terenów rodzajów gospodarki jak: rolnictwo (A. IvI i o d 'je h o w s k a, Współdziałanie gospodarcze w Brzozówce w koi~cu wieku XIX i wieku XX), pasterstwo (B. K o P c z y ń s k a - J a w o I' S k a, Badania nad organizacjq rybcłówst\vo wypasu w pasterstwie v:ysokogórskim na Podlasiu); (J. K u c h a I' s k a i Z. B a t o I' o w i c z, R.ybolówstv:o przybrzeżne w Kuźnicy), oraz zajęć dodatkowych tego typu jak flis (M. B i e rn a c k a, Kamieńc:yk osada flisacka). Z rękodzieł opracowano tkactwo (M. lVI i s i ń s k a, Tkactu:o w Rzeczycy). Wymienione prace ukazują różne postacie współdziałania gospodarskiego, mające zastosowanie w różnych okolicznościach, uwarunkowane określonymi potrzebami konkretnego środowiska wiejskiego. Przy czym należy podkreślić, że wykazano związek konkretnych form współdziałania z całokształtem stosunków gospodarczo-społecznych. Tom ten, bę:lący rezultatem konsekwentnych założeń metodolcgicznych, jak i badań tere- :1owych, stanowi duże osiągnięcie wnosi nowy wkład do etnografii polskiej. Kolejny XIII tom "Prac i Materiałów etnograficznych" pod redakcją prcf. K. Zawistcwicz-Adamskiej stanowi również dorobek naukcwv ośrodka łódzkiego. Obok prac etnograficznych zamieszczono w nim pra2e historyków łódzkich a miancwicie; B. B a I' a n o w s k i e g o, Owczarstwo w Łęczyckiem w XVIII w., i J. B a I' t y s i a, Z przeszłości kulturalnej miasteczek rołudniou:owschodniej Wielkopolski w XVIII w. Cześć etnograficzną poza artykułem wstępnym K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i ej dotyczącym zakre5u badań etnonaficznych nad regionem łódzkim, wypełniają właściwie prace J. P. D e k o w s k i e g o omawiaiace uprawę roli i rośliny uprawne w Opoczyńskiem oraz pasterstwo nad Pilicą. Artykuły J. P. Dekowskiego stancwią w zasadzie materiał terenewy odpowiednio usystematyzowany, bez uwzględnienia literatury przedmiotu oraz tła porówn2wczego. Są to więc prace źródłowe, które niejednokrotnie będą służyły zainterescwanym badaczom. Tego typu opracowaniom stawia się na ogół wymagania jednoznacznego określania pod wzgłędem systematycznym opisywanych faktów kulturowych. co czyni je przy wykorzystywaniu łatwo porównyw:::tlnymi. Badania przeprowadzone przez J. P. Dekowskiego cechuje duża wnikliwość i dokładność, nie mniej rewne zastrzeżenia budzi stosowana prz'~z autora terminologia. \V artykule Uurawa roli i rcśliny uprau:ne w OP:Jczyńskiem J. P. Dekowski posługuje się przy określaniu poszczególnych części narzędzi ornych, terminolo"ią gwarową, bez jej wyodrębienia, 'lie uwzględniając zupełnie terminologii przyjętej w systematyce etnograficznej. Dla przykładu podam, że np. na stronie 40, 41 czytamy: "pług. posiadał strzałę, czyli "stolec", dwie wygięte nogi ... ". Jak wynika z m'1teriału ilustracyjnego nazwa "strzała", "stolec" określa płóz, natomiast "nogi", to rękojeści. W innym miejscu przy opisie pługa kowalskiej roboty autor podaje: "miały one nieco inny układ niż płu~i koleśne, gdyż posiadały tak zwaną "podeszwę", "cugłe" oraz wygiętą vrządziel tworzącą wraz z dawną słupicą pewną całcść". Ilustracja co której odwołuje się autor wskazuje, że "podes7wa" oznacza płóz, natomiast "strzała" w tym miejscu tekstu oznacza już inną część pługa. "Cugle" zaś w tym wypadku określają rękojeści, nazywane przez autora również "nogami". Czyli z tak sform'Jłcwanego tekstu nie wynikła jasno różnica zachodząca w budowie pługa koleśnego a kowalskiej produkcji. Podobne niedociągnięcia zauważa się przy opisie innych zjawisk kultucrowych. Na przykład kopice znane w literaturze etnograficznej pod mia'1em rzędowych, szeregowych, autor określa na stronie 61 nazwą - w kr01<::wie, bez podania ich nazwy gwarcwej. Może właśnie ludność miejscowa nazywa ten sposób ustawiania snopków do przesuszania zboża - "w krok-Nie", �456 457 Tym bardziej okazuje się przydatny do prac J. D. Dekcws.kiego słDwn~czek gwarowy opracowany przez M. Szymczaka, odnoszący SJ(~ w zasadZIE' do wyrazów malo lub niedostatecznie objaśnionych przez autora. Stosowanie bowiem tylko terminologii gwarowej, w dodatku konsekwentnie nie znaczonej, nie wpływa na przejrzystość tekstu, co utrudniCl korzystanie z pracy. Do drobnych uchybień należy zaliczyć brak określenia typów cepów, przy opisie narzędzi do mlócenia. Z mapy zamieszczonej. w Zeszyc.ie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznego 1 odczytujemy, ze we WSI Zarzęcin występują cepy dwukapicowe - skórzane. Określenie pod względem typologii tych narzędzi, jest tym bardziej ważne, gdyż badany p.rzez autora obszar leży w pobliżu pogranicza występowania dwu form cepowo Szkoda również, że tak dokładnie opisane gatunki zbóż i roślin nie zostały oznaczone wg klucza systematyki botanicznej, co niezmiernie zwiększyłoby porównywalność materialćw. Bardziej wyczerpująco zostało opracowane przez J. P. D e k a w s k i e g o Pasterstwo 1;; dolinie rzeki Pilicy. Przy czym zwracają uwagę bogate dane z zakresu zwyczajćw życia pasterzy na pastwisku, folkloru, gier i zabaw. Artvkuł ten znalazł w tomie XIII "Prac i Materiałów Etnograficznych" kor:frontację z materiałami historycznymi, w pracy B. B a r a n a w s k i e g o Owczarstu;o w Łęczyckiem w XVIII W. Tego typu wspópracę etnografów łódzkich z historykami należy uznać w etnografii za zjawisko jak najbardziej pożądane. "Łódzkie Studia Etnograficzne" wydane przez Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łodzi przy wydatnej pomocy tamtejszego Wydziału Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej, otwierają nową serię wydawniczą, pod redakcją K. Zawistowicz-Adamskiej i B. Baranowskiego. Wydany pierwszy numer oraz słowo wstępne od Redakcji zapowiadają, Ż(~ wydawnictwo to poświęcone będzie kulturze ludowej regionu lódzkiego. Układ treści "Łódzkich Studiów Etnograficznych' obejmuje działy: prace i materiały, kronikę i korespondencję z terenu. Pierwszy numer w dziale prac i materialów przY:1osi bogatsze materiały historyczne (artykuł W. S z c z y g i e l s k i e g o, P. S a b c z a k a). w części etnograficznej zaś zamieszczono pracę K. Z a w i s t o w i c z A d a m s k i e j pt. Park etnograficzny muzeum pod otwal·tym niebem., oraz materiały przyczynkarskie pióra J. P. Dekowskiego dotyczące twórców ludowych, opis folusza ręcznego z pow. koneckiego, podany przpz M. M i s i ń s k ą. Krenika notuje przede wszystkim postulaty i zamierzenia w dziedzinie twórczości ludowej, oraz sprawozdania w zakresie upowszechniania sztlJ);::j • ludowej Wydziału Kultury WRN \v Łodzi. I Zeszyt próbny Polskiego Atlasu Etnograficznego, Wrocław 1958, mapa 9. Na specjalne podkreślenie zasługuje dział: korespondencje z terenu _ w którym zamieszczono materiały z konkursu na opracowanie iiterackomuzyczne obrzĘdu ludowego (1958). Utworzenie tego działu będzie zapewne w przyszłości stanowiło dużą podnietę dla regionalistów, w nadsyłaniu z terEnu materialćw żródłowych, które znajdą miejsce na łamach tego wydawnictwa. Uwzględniając założenia "Łódzkich Studiów Etnograficznych", które udostępniają materiały etnograficzne z regionu łódzkiego _ inicjatywa Oddzialu łódzkiego PTL zasługuje na uznanie. Zofia Sta szczakówna S e w e r y n G o s z c z y ń s k i: Dziennik Podróży do Tatróu;. Opr. S t'1n i s I a w S i e r o t w i ń s k i. Biblioteka Narodowa. S T, nr 170. Zakbd Narodowy im. Ossolifskich - ]958. Wznowiony ostatnio Dziennik Podróży do Tatrów Seweryna G os z c z y ń s k i e g a jest w historii ludoznawstwa polskiego książką przełomową· Dzięki temu dziełu zyskał Goszczyński miano "ojca etnografii Podhala". Jednakże owe określenie, kwitujące zasługi autora "Zamku kaniowskiego" w stosunku do regionu podhalańskiego, wydaje się być za wąskie. Dzieło bowiem GoszczyńEkiego zawiera coś więcej niż tylko krajoznawczo-ludoznawczy opis Podhala i Tatrów, swą problematyką teoretyczno-postulatywną sięga w teoretyczne problemy polskiego ludoznawstwa w ogóle. Gcszczyński po raz pierwszy w dziejach polskiego ludoznawstwa zajął się badaniem życia ludu i sformułował po raz pierwszy od czasów Kołłątaja postulat systematyki kultury ludu polskiego. Nowa edycja Dziennika Podróży do Tatrów została poprzedzona wstępem Stanisława Sierotwif:skiego, który główny nac!sk połeżył w nim na znaczenie Dziennika w dziejach literatury tatrzańskiej, podkreślając jego zawartość krajoznawczą. Według Sierotwif.skiego geneza powsta!1ia Dziennika tkwiła w ówczesnej ideologii społeczno-politycznej poety, przecle wszystkim w wynikającym z jego płomiennego patriotyzmu postępowym stosunku do ludu. Objawiło się to już w je~o zamiłowaniu do lud1.l ukraińskiego w młodzieńczych powieściach poetyc1<ich osnutych dokola ukraińskich motywów ludowych. Dziennik Por/róży do Tat~ów był rezultatem podróży Goszczyńskiego na Podhale i w Tatry w r. H!32, dzieje jego powstawania bardzo długie, bo trwające aż do r. 1853, kiedy ukazała się pierwsza jego edycja książ;,ow8. Najbardziej nowatorski.m wkładem autora wstępu jest omówienie dziejów jego powstawania. Sierotwińskiemu udało się po raz pierwszy ustalić autorstwo drukowanych anonimowo fragrrentów Dziennika i poprzez porównanie ludoznawczej z2.wartoŚci drukowan~-ch jeszcze przed ukazaniem się całości dzieła Goszczyńskiego rozpraw Lucjana Siemieńskiego i Zejsznera. �458 ukazać nie tylko ich wpływ, ale i udowodnić. że znalazło się w nich sporo nie znanego jeszcze materiału z rękopiśmiennych notat autora Dziennik!}, które przes:;łał on z kraju na emigrację. Sierotwi' ski przez porównanie zawartości rozprawy Siemierskiego oraz paralelnych z nią tematycznie urywków Dziennika udowodnił, że Siemieński wbrew woli swego przyjaciela korzystał z rękopiśmiennych notat Goszczyr.skiego, stąd zbieżność tematyczna i ideowa ich rozpraw. Tą drogą góralskie legendy i piebi dostaly się do dzieła Ludwika Zejsznera. W ten sposób przypisywane dotqd błędnie Siem:eńskiemu i Zejsznerowi zasługi w dziedzinie badań ludoznawczych tatrzańskiego regionu stają się tylko wyłącznie udziałem Goszczyńskiego. ,Jedną z najważniejszych dla rOLwoju polskiego ludoznawstwa spraw jest włączenie do edycji mało znanej, drukowanej w "Roku" (1844) anonimowej rozprawy Wyjqtki z rzeczy a Góralach tatrańskich, która mimo życzeń autora nie znalazła się w pierwszej edycji Dziennika. W rozpra~ie tej występuje Gcszczyr,ski jako jeden z prekurscrów etnografii i lud0znawstwa. Miała ona stanowić wstęp do wielkiego dzieła pt. Polska i lud polski, oraz zawierać wykład systematyki badań etnograficznych i ludoznawczych. ,Jeśli odrzucić z niej założenia filozoficzne i wnioski etyczne "pozostanie [z niej] ciekawy - jak pisze Sierotwiński - i na wskroś nowOczesny pogląd na zakres i systematykę etnografii, wzbogacony [... ] uwagami metodologicznymi i postulatami pod adresem badaczy. Goszczyński występuje tu m. in. jako teoretyk i krytyk piśmiennictwa naukowego. Ząda od badacza sumienności, przestrzegania [... ] ważnych reguł, jak odróżniania obiektywnych obserwacji [... J". SLkoda, że Sierotwiński nie ukazał we wstępie ideologicznego zaplecza współczesnych badań ludoznawczych, nie określił, co w tej dziedzinie było własnością Goszczyńskiego, a co przejął z koncepcji romantycznego ludoznawstwa europejskiego. Podłożem badań kultury ludowej, jak to Goszczyński określał "nauki ludu", powinna być, w myśl jego postulatu, miłość ludu, od której uzależnia poznanie kraju i narodu. Po uwagach metodycznych przystępuje autor do określenia ludu, który jest według niego wyrazem najlepszych cech narodu, i postuluje program porównawczych badań ludoznawczych. "Ażeby dokładnie poznać ogół ludu - pisze - potrzeba go poznać w różnych jego okolicach, zbadać podwójne jego »oblicze« moralne i fizyczne, wewnętrzne i zewnętrzne". Pod pierwszym rozumie przejawy życia duchowego ludu, pod drugim przejawy jego życia rr.aterialnego. Z kolei przechodzi Goszczyński do omówienia poszczególnych jego form tak w dziedzinie duchowej jak i materialn j. Do moralnej zalicza wszystko, co odnosi się do wiary (wyobrażenia, wierzeni::1, zabobony, obrzędy itd., które mogą być zabytkami dawnych religii), religi~, lecznictwo ludowe oraz jego własną "literaturę poetyczną", która "zamyka się [... ] w pieśniach, powieściach, podaniach" i weszła już do skarbnicy poezji narodowej, muzykę ludu, tańce i związane z nimi zabawy ludu, pu- 459 bliczne i domollie, prawodawstwo, życie rodzinne, charakter mieszkar':ców, zatrudnienia i przeszl0ść ludu. Do strony fizycznej m. in.: geografię i topografię, onomastykę, zabytki starożytności, płody ziemi, mieszkania i ubia:'. zajĘcia, administrację itd. Jak w świetle teoretycz!10-po5tulatywnych v:ywodów rozprawy G05Zczyńskiego wygląda badanie ludu w Dzienniku Podróży do Tatrów? Dziennik, który do pewnego stopnia może być uważany za częściową realizację owych zalożeli ludoznawczych i etnograficznych Goszczyńskiego, zadanie to spełnia w sposób zadawalający. Sierotwii1ski analizując art.\'styczny aspekt "Dziennika" jako dzieła, które, według niego, dzięki zawartemu w nim ładunkcvvi emocjonalnemu i literackiej formie, należy do literatury pięknej, więcej Lwagi poświęcił mu jako studium krajoznawczemu Mimo że napisany jest w fermie autobiograficznego pamiętnika, ułożonego chronologicznie, często wplatane dygresje, urastające niekiedy do całych rozdziałGw, czynią 7.. niego jedno z pierwszych studiów ludoznawczych. Głównym bowiem bohaterem dziel a GoszczYl1skiego jest lt.:d góralski, jemu też obok przyrody tatrzańskiej poświęcił autor najwięcej miejsca i sympatii, Zainteresowania Goszczyl'lskiego ludem góralskim wywodzi Sierotwir1ski z sympatii peety do ludu i folkloru ukraińskiego. Zgodnie z postulatami rozprawy Wyjqiki z rzeczy o Góralach tatrańskich dał autor w Dzienniku studium "o twardym życiu Górala i jego kulturze, języku, podaniach i pieśniach, zdołał odtworzyć stronę jego życia »moralną« i »fizyczną«". Wszechstrcnność i sc;mienność opisu materialnego życia Górali pozwoliła mu opisać kolejno warunki g"ograficzne, gospodarcze i społeczne regionu. Najbardziej obfite w materialy ludoznawcze są m. in. osobne rozdziały, Meteorologia Góral6w, Swiat duchou:y Podhaian, Slcwnic.zek, Pastel'kCl pasterskie, Muzyka i taniec GÓralóu.'. W rozdziałach tych Goszczyński częstokroć nie poprzestaje na obiektywnym opisie, ale próbuje dawać liczl;e wywody teoretyczno-postulatywne, lub wysuwać wnioski interpretacyjne. Tak np. w jednym z rozdziałów Góry jako pol.e do poezji, zgodnie z postulatem głoszonym w Wyjqtkach z rzeczy o Góralach tatrańskich, domaga się wpro'Nadzenia poetycznych objawów życia góralskiego do naszej sztuki i literatury. Charakteryzując folklor góralski w rozdziale Lud-artysta uznaje \vyższość sztuki i poezji ludowej nad sztuką oficjalną, gdyż one byly przez lud i dla ludu stworzone, potrafiły głę!Jiej wniknąć w istotę jego życia. Opisy duchowej strony życia góralskiego, ich sztuki i literatury zegzemplifikował Goszczy!''.ski licznie wplecionymi weń próbkami autentycznego folkloru góralskiego, cytując liczne opcwieści, legendy czy pieŚ:1i góralskię. niekiedy dla zilustrcwania jakiegcś problemu grupując je pod wzglę::e!TI tematycznym. Na tej podstawie zbudował rozdział Zabobony, który jest jakby' podaniową i legendową ilustracją zagadr.ie:nia, podobnie uczYllił w rozdziale Zbójnicy w górach. Na marginesie omawiania tego zjawiska w Tatrach i pieśni �460 461 społecznego zebrał oparte r.a pcv;yższej osnowie ludowe utwory góralskie, 5ięgając nawet w przeszłość historyczną tego zjawiska, doszukując się jego społeczno-historycznych korzeni. Dodany do Dziennika słowniczek jest próbką podkreślenia odmienności narzecza góralskiego. Mimo niewątpliwych zasług na polu etnografii i ludoznawstwa tak w treści jak i formie Dzienników zna(~ Gcszczyńskiego romantyka. Romantyczne patrzenie na lud przy równoczesnej belestrystycznej formic jego dzieła zaważyły na jego zawartości. Wcale nie umniejszyło to jednak jego zasług w tej dziedzinie. Dzięki temu dziełu staje GoszczyiJski w rzędzie takich pionierów i teoretyków rodzącego się wówczas polskiego ludoznawstwa, co Z o r i a n D o łęg a C h o d a k o w s k i, Wac ł a w z l e s k a, W ł a d y s ł a w S y l' o k o m l a. ° Aleksander brzmieć: "Charakterystyczne łudniGwo-zachodnia Afryka". przybranie głowy kobiety, Herero, po- 3. POQpis pod ryc. nr 37 brzmi: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt Makonde, południowa Afryka". Podpis ten pcwinien brzmieć: "Ozdoby górnej wargi i uszu u dziewcząt lVIakonde, wschodnia Afryka". 4. Pedpis pod ryc. nr 61 brzmi: "Drewniana misa (wschodnia Afryka)". Podpis ten powinien brzmieć: "Drewniana misa, Afryka południowozachodnia, Herero". 5. Zyga Podpis pod ryc. nr 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna (północno-vvschodnia Afryka)". Podpis ten pewinien brzmieć: "Drewniane naczynie na mleko, Afryka pcłudniowozachodnia, Herero". - Podpis pod ryc. nr 65 brzmi: "Stępka drewniana do tłuczenia prosa (Kenia)". Podpis ten powinien brzmieć: "Puchar drewniany, Kongo". 7. Podpis pod ryc. nr 70 brzmi: "Wachlarz pleciony z rafii (Nowa Gwinea)'. Pedpis ten POWi!lien brzmieć: "Wachlarz pleciony z liści palmy kokosowej, Polinezja, Samoa". B. POLEMIKA W XLV tomie "Ludu" na str. 373-7 ukazała się recenzja polskiego wydania pracy Juliusza E. L i p s a U źródeł cywilizacji.. (Przełożył Józef Brodzki, redakcja naukowa i przypisy: Witold Dynowski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1957, str. 496, 144 ilustracje), pióra mgr. Krzyszto£a Kwaśniewskiego. Autor recenzji, po omówieniu treści książki i pozYi:ji metodologicznej J. E. Lipsa poświęca kilka uwag, trzeba przyznać, dość krytycznych, polskiemu opraccwaniu. Niemniej wydaje mi się. że autor recenzji nie dostrzegł zasadniczej wady polskiego wydania, a mianowiCie niedbsłego i błędnego skomentowania części materiału ilustracyjnego oraz braku dokładnych i szczegółowych przypisów. Dlatego, wbrew zdan;u autora recenzji, muszę ocenić zaopatrzenie wydania polskiego w nowa szatę ilustracyjną, jako posunięcie fatalne w skutkach. Wśród 114 ilustracji 14 zostało zaopatrzone błę·dnymi podpisami, nie mówiąc już a tym, że również pozostałe podpisy zredagowane są niepoprawnie i bezładnie. Np. po'1pis pod ryc. 62 brzmi: "Drewniane naczynie Herero do przechowywania ziarna, północno-wschodnia Afryka", podczas gdy poprawnie powinien podawać: "Drewniane naczynie do mleka, południowo-zachodnia Afryka, lud Herero" (Hererowie są jak wiadomo ludem pasterskim, a nie nazwą naczynia w języku miejscowym, jak by to można było wnioskować z szyku w~'razćw, trudnią się pasterstwem, nie rolnictwem, a zamieszkują równiez inny teren, niż podaje redaktor naukcwy książki). Poniżej podaję wykaz błędnych podpisów pod ilustracjami: l. Podpis pod ryc. nr 4 brzmi: "Koszyk na wlosy noszony przez kobiet~' plemion z nad ujścia rzeki Sepik. Nowa Gwinea Brytyjska". Pod!)i~ ten powinien brzmieć: "Koszyk na włosy noszony przez młodzież w czc\sie uroczystości inicjacyjnych. ujście Sepiku, Nowa Gwinea". 2. Podpis pod ryc. nr 23 brzmi: "Charakterystyczne przybranie gb wy kobiet.,·, Herero. południowo-wschodnia Aff\·ka'·. Podpis ten powinien 8. Podpis pod ryc. nr 7l brzmi: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kamerun. Podpis ten powinien brzmieć: "Torba pleciona z łyka rotangu, Kongo". 9. Podpis pod ryc. nr 74 brzmi: "Fragment maty plecionej z włókien rotangu (Nowa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Fragment maty plecionej z liści pandanu sa (Mikronezja, wyspy Marshalla)". 10. Podpis pod ryc. nr 85 brzmi: "Fajka z Kamerunu". Podpis ten powinien brzmieć: "Faj!;a z Kongo". 11. Podpis pod ryc. nr 97 brzmi: "Muszle Nowa Gwinea". Podpis ten powinien nanizane na sznurek, Newa G\vinea". k a u l' i nanizane brzmieć: "Muszle 12. Podpis ped ryc. nr 88 i 99 er:!.IIli: "Ozdoby spełniają funkcję pieniądza". Podpis ten z kJów dzika, stanowiące oznak.ę dzielności. funkcję rieniądza". na szn,wck, d i w a l' r a z kłćw dzika, które zarazem powinien brzmiE+ "Ozdoby Kły dzika pełnią na Ocea!1ii 13. Podpis ped ryc. nr 111 brzmi: "Tancerze l\1ontu (Newa Gwinea)". Podpis ten powinien brzmieć: "Tancerze (ludu) Motu, Kowa Gwinea". 14. Podpis pod ryc. r.r 143 brzmi: "Glewy ludzkie poddane konserwacji, N::w:l Gwinea". Podpis ten powinien brzmieć: "Czaszki ludzkie. na których z gll:1y wymodelow<J.na jest twarz zmarłego, Newa Gwinea (dorzecze Se:::iku)". Są io tylko błędy zasadnicze, pomijam tu zaś inne sformułowania, co do których mcżr;a mieć pcważne wątpliwości, np. ferma :'VIacresi. zamia,t l\1aorysi (ryc. 25). Pergam, zamiast Pergarr.on (przypi5 - str. 270), Codex Floren tina zamiast F:orentinus (ryc. 122) etc. �462 Odnośnie przyplsow, dość krytycznie potraktowanych przez auto,"", recenzji, można dodać jeszcze dwa zarzut:;: zarzut pierwszy dot,yczy kilku wyj aśnień zawartych w przypisach, m. in. na str. 70 i 153. Redaktor naukowy książki sugeruje w nich, że "na problem poruszany przez Lipsa moż"a mieć odmier!De poglądy", nie podaje jedn.ak jakie. Wydaje mi się, że przypisy istnieją po to, aby podawać czytelnikom wyjaśnienia szczegółowe. Drugi zarzut dotyczy. konkretnie błędnego przypisu na str. 447, które; w sformułowaniu redaktora naukowego brzmi następująco: "lVIalangany inaczej "malangane" drewniane maski rzeżbione i pokryte polichromią, występują w najbardziej charakterystycznej postaci na wyspie Nowa Irlandia". Malanggany nie są maskami. choć malanggan może przybrać niekiedy formę maski. Zasadniczo malanggany są rzeżbami, o konstrukcji ażurowej, pokrytymi barwną polichromią. Mogą przybierać cztery podstawcwe formy: lalek, slupów lub figur ludzkich, fryzów i masek. Malanggany n i e w y s t ę P u j ą na Nowej Irlandii, lecz jedynie i wyłącznie na małej wyspie Tombara wok o I i c a c h Nowej Irlandii. Autor recenzji zauważa słusznie, że w języku polskim z braku innego, podobnego opracC'wania, mogą korzystać z książki Lipsa również O'soby poważniej studiujące etnografię. Właśnie ta okoliczność skłoniła mnie do napisania powyższych uwag. Nie zastąpią one zapewne całkowitej erraty. skłonią może jednak niektórych, bardziej zainteresowanych czytelników do uważniejszego- i ostrożniejszego podejścia do polskiego wydania. Krystyna Czerniewska u M POLSKIE ZBIORY z ETNOGRAFICZNE W PARYZU E A W MUS BE DE L'HOlVIME Celem pracy zleconej mi przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze bvło stwierdzenie stanu, ilości i doboru polskich zbiorów etnegraficznych zn~jdujących się w magazynach Musee de I'Hemme w Paryżu oraz reprezentacji polskiej kultury ludowej w ekspozycji działu etnografii Europy tegoż Muzeum. Przystępując do opisu tychż.e muzealiów należy podkreślić znany zresztą fakt, że JVIusee de l'Homme obejmuje kultury ludcwe całego świata i że polską kulturę ludową może reprezentować jedynie w pewnej, w stosunku do całości zagadnienia, prop.orcji. Całość polskich eksponatów etnograficznych w Musee de l'Homme wyraża się liczbą 298 objektćw. Są to przeważnie zbiory stare, pochodzące z darGw. Nieco nowszych zbiorów ofiarowała Polska Ambasada w Paryżu po drugiej wojnie światowej. W r. 1959 Muzeum Tatrzańskie w Zako~anem i pracownicy tegoż Muzeum ofiarowali do zbiorów Musee de l'Homme kilka eksponatów z zakresu kultury ludowej Podhala. Opisywane zbiory są skatalogowane, przy czym w katalogu podane są nazwy gwarowe. WiększośćzbiorGw posiada ścisłą proweniencję z podaniem regionu i miejscowości, część jednakże określona jest tylko ogólną nazwą regionu np. Kujawy. Przy opraccwaniu i identyfikacji tychże zbioróv: pracowała zmarła niedawno dr Janina Tuwan, etnografka polska *. ZblOry reprezentują w zasadzie całą Polskę, z podziałem (w katalogu) na następujące regiony lub miejscowości: Pomorze, Olsztyn, Kurpie, Białystok Ostrołęka, Bydgoszcz, Poznańskie - Szamotuły, Poznańskie - Gostynin Sanniki, Pyrzyce, Kujawy, Mazowsze, Piotrkowskie, Łowickie, Kieleckie, Lubelskie, Rzeszowskie, Krakowskie, Ncwy Targ, Beskidy Zachodnie, Śląsk, Polska Wschodnia, bez proweniencji. Przechodzę do przeglądu muzealiów z poszczególnych regionów zazn2.czając, że dobór tychże, jako pOChodzących z darów jest przypadkc;"y i nie może stanowić celowej kolekcji, któraby dawała syntezę kultury ludowej poszczególnych regionów Polski. P o m o r z e - 4 okazy ceramiki pomorskiej, dzbanuszek pleciony z korzeni jałowca. O l s z t y n - czepiec. chusteczka. fartuch oraz tkanina . • Pa!.rz sIr. 476. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17cd091d292996f0f1f4483a9e5d31f9.pdf 7b9f74cabe7effaa501f61d0d8904f73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:203 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:177 Title A name given to the resource Bibliografia / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 541-635 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa �543 542 14. 15. 16. 17. 18. 19. :?O. Hec.: Kochanski \Vitold, Dwa dzieła o dawnej kulturze pols,klej. Kult. i 2ycie lS58 nr 6 s. 30. H. F .. Vhe3tnik DriEwniej Istorii G. 1954. (Bibliografia ;łdnotewana). Archecl.. T. 7: 195.5 L. 1 nr 173--174. ivIATUSIK L.: Etnografia. (Bibliografia adnotowana publikacji dotyczących Śląska). Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 746. MOREIRA Julio: Polska bibliografia Parany. Wkład literatur:, polsbej do kultury brazylijskiej. Kurytyba 1956. Re::.: Chojnacki Wla::lyslaw, Rocznik bibliot. R. 2: 1958 z .1/2 s. 280-283 OBL.t\K Jan: Wykaz polskich drukćw na Warmii za lata 1800-1939. Komunikaty n,azur.-u:arm. 1957 nr 2 s. 112-127. OCHOŃSK Ma'l'ja, SA WICKA Franciszka: Bibliografia śląs·ka za okre;; dziesi~ciolec:a 1945-1955. 3 Językoznawstwo, 4 Litera,tura, 5 Nalu,ka, Oświata. Ku:aTi:. opal.. 195.) nr :1 s" 226-254, nr 3i4 s. 237-257 (Druk.i .zwarte z zakresu historii i sztuki) 1956 nr 1 ,g. 286-302. POLSKA Sztuka Ludowa. R. 9: 1955. Spis treści. PoL Szt. lud. 1956 I1"r 1 dIOd.s. 1-2. RECENZJE i notatki biblio,graHczne (dotY'czące historii Wiel.kop<>l"ki i Pomorza). Stvdia Mat. Dziejów WielkopoL. T. 4 1958 z. 2 s. 329-437. tab. 21. RUDNICKA Janina: Indeks o'sobowy (do czas. Etn()g,rafi,a Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1953 s. 433-438. 22. SUKERTOWA-BIEDHAWINA Emilia: Bibliografia Mazur i Wa,rmii w O'kres~e dzies.ięcioleda (1945-1955). Komunikaty mdzv,r.-warm. 1958 nr 2 s. 183-192. 23. ~WIRIDA Danuta: Bib-liD·grana. Zawartość nadesłanych <:za.sopism :wgra.nicz.nych. K1fal't. j:1asozn. 1958 nr 3 5. 167-170. 24. TURNAU Irena: P1rzegląd prac () odzieży oglo:szonych w archeologiczny·ch i etnc-grafieznych c.zas'Oipismach radzieckich. J{u:art. Rist. Kult. mater. 19~6 nr 4 s. 707-716. 25. WALEN'IYNOWICZ r.'Iaria, WĘDZKI Andrzej: Bibliografia zawartości Przeglądu Zachodniego. 1945-1955. Poz'nań 1957 Inst. Za,ch. s. 124. B-ka Przeglądu Zachodniego. Z. 7. B. Wydawnictwa ciągłe materiały i czasopisma etnograficzne 27. 28. 29. :~O. 31. 32. 33. 34. zawierające 26. ATLAS Polskich Slroojów Lud,owych. Wyd. Pol. Tow. Lud()znawczego pod red. Józefa Gajka 1956-1958. Zeszytów 7 (łącznie oj 1949 r.1958 r. zeszytów 21). FLIZAK Sebastian: Strój Zagórzan (zob. poz. 332) GLAPA Adam: Strój Lubuski (zoh. poz. 333) 35. KA:VIOCKI Janusz: Strój sandcmierski (zob. poz. 337). KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgoraj ski (zob. poz. 334) KRAJEWSKA Janina: Strój opoczyński (zob. poz. 341) MALICKI Longin: Strój górali śląskich (zob. poz. 342) SWIEZY Janusz: strój podlaski (zob. poz. 345) ARCHIWUM Etnograficzne nr 10. ZIEMACKI Wł.: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Oss. 1956 (zob. poz. 351). ARCHIWUM Etnograficzn(' nr 12. BIENKOWSKI Wiesław: PoprZ€d-nicy Oskara KOLBERGA na p()lu badań ludoznawczych w Powee. Wroclaw 1956 PTL. 110 (maszynopis powiel) (zob. poz. 53). ARCHIWUM Etnografiezne nr 17. SCHRAMM Wiktor: Ludowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Tarnawki ziemi sa:lOckiej. Wrccław 1958 PTL s. 124 mapy 3 (maszynopis powieL) (zob. poz. 438.) BIBLIOTEKA Po;pula:rna Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej. Tom I J. Burszta, Od osady slowiańskiej do wsi wspólczesne-j. Wrocław 1958 s. li6. DAWNA Kultura R. 1955 'z. 1-4. Rec.: Kostrzewsiki B<J-gdan, Studia do Dziejów WielkopoL Pomorza T. 2 1956 z. 2 s. 466-467 R. 3: 1956. Spis treści. Dawna Kult. 1956 .nr 4 dod. s. 1-4. KWARTALNIK Historii Kultury MateTialnej. Wyd2wnldwo Instytutu Hi.;borii Kultury Materialnej Połskiej Akademii Nauk. WaTszawa 1956 nr 1-4, dod.. 'do nr 2; 1957 m 1-4 dod. do n-ru 2, 3/4; 1958 nr 1/2 R. 2: 1954 nr 1-3. Re'c.: Ku,t.rZ€ha-Pojn.arowa Ann.a, Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 749-758. KWARTALNIK Historyczny. Treść roczm,j.ka LXIII - 1956. Kwart. hist. 1956 nr 6 dod. s. 1-11. LITERATURA Ludowa. I 1957 nr 3. Re'c.: (St. A.) Orka 1958 nr 3 s. 7. 1957 .nr l - Podhale, nr 2 - kie:LeckIe, nr 3 - rze,smwsIKie, nr 4 - Śląsk Cies,zyl1ski. 1958 nr 1 Dolny Śląs.k,nr 2/3 (6'7) - Górny Śląsk i OpolsZiezyzna. LUD. Orga,n Polskiego To.wa1rzystw.a Ludoznawczego. Ogólnego zbi'ol!'u T. 42. Za rok 1955. Cz. l, 2. Red. Józef Gajek. Wrooclai\v 1956 (druk ukońez.) L 1957 Os·s.s. 606, tab!. 6, maJp 14, ilu s:tr., Cz. 2. s. 608-993, ilustr. Węgrzynowicz Leopold, LUD. 42: 1955 cz. 2. s. 758-7,>2, ree. T. 40: 1952-L953. Inde:<:.s T 1-39 T. 43 za rok 1956, Wwc1aw 1958 PTL s. 514 ilLlstr. Su.plement Halina BIT1 NER-SZEWCZYKOWA, lVlaiE'rialy do bibliografii etnografii ,po1skiej (1945-1954) s. 356. T. 44 za rok 1957 Wl'O'claw 1957 PTL s. 632. Re·c.: T. 41: 1954 cz. 1-2. Ko.wals!ka-Lewi'cka Anna, Wierchy R. 24: 1955 s. 230-232. OCHRONA Zabytków. Kwartalnik wydawany prZ€z Departame:1t Ochrony i Konserwacji Zabytków 2\Iinisterstwa Kultury i Sztuki �545 544 i Stowarzys-ze!1ie 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. Historyków Sztuki i Kultury Materialnej. Warszawa-Kraków 1956 nr 1-4, 1957 nr 1-4, 1958 nr 1-4. PAMIĘTNIK Słowiański. Czasopismo naukowe pcświęcone słowianoznawstwu. 1'. 5. R. 1955. Red. nacz. Tadeusz Lehr-S,pławińs,ki. Wrocław 1957 055. s. 225. T 6. R. 1956. T. 7. R. 1957 wyd. w 1958. POLSKA Sztuka Ludowa. Organ PIS. "i'vIiesię-cznik" Warszawa 1956 nr 1-6; 1957 nr 1-6. R. 1947-1955. Rec.: Zam'c>rZycka Anna, Wierchy R. 25: 1956, s. 279-283. R. 6-7: 1952-1953. Rec.: Zwclakiewkz Henryk, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 769-779. R. 8: 1954 nr 1-6. Re·c.: Zwolakiewicz Henryk, Lud T, 43: 1956 s. 345-358. POLSKI ATLAS ETKOGRAFICZNY. Zeszyt próbp.y pod red. Józefa Gajka, wyd. PAN. Wrccław 1958. 17 map + Su,plement s. 66. PRACE ETNOLOGICZNE p·od red. Józefa Gajka. Tom V. R. H. Nocoli, Dzieje, kultura i upadek Inków, s. 377 (zob. poz. 913). TOM VI, Jan CZEKANOWSKI, W głąb lasćw Aruwimi, Wrocław 1958 s. 461 (zob. poz. 875). PRACE i Materia!y Etncgraficzne T. 10 z. 2pod red. K. Do':Jrowolskiego Wrocław 1957 055. s. 268 tab!. 29 PTL. PRACE i Materiały Hnc.graficzne T. 12, WOZACZYŃSKA A,ntonina, Pieśni kurpiowskie po·d red. J. Gajka i T. Strumilly (zob. poz. 643). PRZEGLĄD Sr.'cjo,lc'gkzny. Kwartalnik Polskiego Instytutu Socjołog:'cz1r.egx>. Łódź (R. 10 - 1949) R. 11 - 1957, R. 12 - 1958, PEZ2GLĄD Socjc:lc'giczny. Prze,g]ąd Nauk Bisto'rycznych i Społecznych (194[;-1956). (Sr·is treści). Prz. socjot. T. 11: 1957 s. 435-438. PRZEMYSŁ Luce'wy i Artystyczny R. 1956 nr 1-3. Rec.: Rss. POi!. &t. Iud. 1957 nr 1 s. 60-61. ROCZNIK Orientali3tycz,ny T. 20. Red. na,cz. Ananiasz Zajączkowski. Wanzawa 1956 PWN s. 371. ROCZNIK Slawistyczny T. 18.cz. l. K,omitet red.: Zenon Klem.€<ns]ewJ.cz (i inni). Wrocław 195(j Os:s. T. 18 cz. 2 - 1957 s. 123-357. ROCZNIKI Dziejów Spoołec.znych i Gospodar·czych. T. 16. R. 1954. Red. Władyslaw Rusiński. Pa.mań 1955 s. 513, ta'c;l. 7. T. 17. R. 19.)~ Poznań 1956 s. 316. T. 18. R. 1950 s. 416 tabl. 2 ih5tr. SPRAWOZDANIA, re·cenzj·e i z2:piski (z zakresu h:.s-torii kultury materialnej). Ku:ul't. Rist. Kult. Mater. 1957 nr 3/4 ·S. 64.3-685. TEATR Ludo""y, R. 1958 nr l. Rec.: L. S.: Witamy "Teatr Ludewy". Kult. i Zycie 1958 nr 4 s. 18, ilustr. WIERCHY. Rocz.nik poświf;'cony górom i góralszczyźnie. Organ P·oolskiego Towarzystwa Tatrzailstiego. Kraków R. 25 - 19.'i6; R. 261957; R. 27 - 1958 PWN. ZAPISKI Historyczne. Kwartalnik poświęc::my historii Pomorza. T. 21. R. 1955. Z. 1-2. Red. Edmund Cieślak, Stanisław Boszowski. Poznań 1956 PWN s. 355. T. 22 z. 4, Łódź 1958 PWN. 52. ZIEMIA. Ilus.trowany miesif;,cznik krajoznawczy. Organ Polskiego Twa Krajoznawczego. 1956 nr 1-2; 1957 nr 1-12; 1958 nr 1-10/11 (12 nie ukazał się)· II. METODOLOGIA, METODYKA A. i\Ietodyka badań i HISTORIA ETNOGRAFII terenowych 53. BIEŃKOWSKI Wieslaw: Pc,.:,rzed·nicy Oskara KOLBERGA ,na .polu badań ludoZJnawczych w Polsce. Podl,o,ŻJes,połeczne początku etnografii polskiej. Wrocław 1956 PTL s. HO, Archiwum Etnograficzne nr 12 (maszynopis powielany). 54. BŁASZCZYK Stani.sław; Uwagi na marginesie badań teremowych nad rolni·ctw€m i hcdo1wlą przeprcw,adzonych w rorku 1953 według kwestkmairiu.s,z,a nr 1 PoIsk~e,go Atlasu Etnog.raficzneg,o. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 913-922, tab. 55. DEJNA Karol: Kwe:s.tiona,riusz do atlasu gwar województJwa kieleckiego. Rozpr. Kcmis. jęz. Łódź. TN T. 4: 1956 s. 61-75. 56. DOBROWOL~KA Danuta: Ba-d.ani.a etnogra£:.czne nad kulturą klasy robotniczej w Związ:ku Rad'z,i€.okim. Lud. T. 42: 1955 'Cz. 2 s. 644-666. 57. DOBROWOLSKI Kazoimi'e'rz: Dr'ogi 'T'oz.wojuetnografii pols,kiej i jej ob.ecne zadClJnia, metody i :?J\Viązkiz innymi naukami. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 72-83. 58. GAJEK Józef: L'Atlas Ethno·graphique Polonais en 1953-1957. Ergon v. 1: 1958 s. 307-314, tab. mapa. 59. GAJEK Józef: Poasta,wowe tezy dotyczą·ce przedmiotu i celu etnogra,fii. Streszez. ref. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 s. 909-912. 60. GAJEK Józef: S,prawozda,nite z udzi,ału w Sesji Wydziału Nauk Historycznych Plenum Instytutu Historii Kultury Materialnej i Instytutu Etnografii AN ZSRR w Moskwie (23. IV. - 7. V. 1954 r.) Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 886-893. 61. GAJEK Józef: Uwa,gl do Polskiego Atlasu Etnograifcznego Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 899-908. 62. GAJEK Józef: W sprawie dyskusji nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Ku'art. R:st. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 606-634. 63. GIEYSZTOR Aleksander: Francus1kie badania nad historią ubiorów. Kwart. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 690-691, ilu str. 64. JAKUBOWSKI Andrzej: Etnografia (i etnologia). Ziemia 1958 nr 7 s. 5-6, ilu str. �546 65. JUDENKO Konstanty: Nowe prądy metodologiczne w etnografii polskiej okresu dziesięci!olecia (1945-1955) i ich odbicie w pracach i publikacjach Polskiego Towarzystwa LudO'zl1aw'czego. Lud. T. 43: 1956 s. 49-62. 66. KUSZNIER P. I.: Ro'syjski Atlas historyczno-etnograficzny. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud. T. 42: 1955 cz. l s. 894-897. 67. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, SZYFELBEIN Zofia: Konferencja Polskiego Atlasu Etnografioznego. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 386-404. 68. KWASNIEWICZ Władysław: Dziesięć lat dzia:łalnooci Zakładu Etnografii Ogólnej Unhve,rsytetu Ja:giellońskiego w Pohce Ludowej (19451955). Ku:art. Hist. Ku!t. mater. 1956 nr 2 s. 369-381. 69. LUTYNSKI Jan: Ewolucjcnizm w etnologii anglosaskiej a etnoga:afia ,radziecka. Wyd. 1. WrocłaiW 1956 Zakł. im. Ossolińskich s. 350. 70. KWESTIONARIUSZ .do ,at1a·su gwar województwa kiele·C'kiego. Łódź 1956. Rec.: Basara Anna, Kilka uwag o .•. Por. jęz. 1957 z. 8 s. 371-372. 71. MOSZYNSKI Kazimierz: Niektóre wytyczne dla 'pr<J.'cPolskiego AJtla~u Etno;graHcznego. Fragm. Etnogr. pol. T. l: 1958 s. 57-67. Sad. Sum. 72. O. G.: Konferencja dotycząCa Polskiego At1asu EtnograJ'IC1Znego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 908-909. 73. PAWŁOWSKA Jadwiga, STASZCZAK Zofia: Uwa,gi nad kwestJonarius:z€m nr 2 Polskiego Atla's.u Etnogtrafi>c~nego. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 922-925. 74. PIET RASZEK Edward: Etnograficzna konieil"e,OJcja metodeJ:ogIc:zna (Kraików 23. IV. 1956). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 41G-431. 75" RCGOZINSKI Zenon: Z metodyki ,Sil:atystycznej badań ,!\połecznych. Na przykładzie zbio[',c.weści gospoda,rstw chłopskich w PiOlsC€.Łódź 1955. Re'c.: .Jagielski AJnd.rzej, Sobótka 1956 m 3 s. 483-487. 76. SADOWEKI Jan: Z zag,adnień klasynkacji i sY3tematYlki ;p<Jlskiej pieśni lud()V,;ej. Pol. Szt. lud. 1956 l1Jr6 s'. 343-354. 77. STASZCZAKOWNA Zofia, BITTNEROWNA Halina: Protokół z XXIX Walnego Zgromadzenia clra,z Sesji KoJbergOW'sklej, 18-19. VI. 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 938-947. 78. STAEZCZAKOWNA Ze'fia: Prace nad Pelskim Atlasem E1:mografi,cznym w lalta-ch 1953-1956. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 380-385 79. SZYFELBEIN Zofia: Konferencja sprawozdaW'cz'O-:plalflują'ca Dzi.ału IV Etno'grad'ii lnstytu,tu Historii Kultury Materialnej PAN i Centralnego ZaHądu Muzeów i Ochro'ny Zabytków. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 404-410. 80. EZYFFLBEIN Zofi'a: Z pd'ac PoJskiego Atlasu Etnograficznego. Kwart. [-n st. KHlt. mater. 1956 nr 2 s. 361-368. 81. ZARĘBA Alfred: Zbieranie materiałów gwarowych. Wskazówki dla 547 etnografa \v terenie. (2 mapą w tekście). Wyd. 1. Wrocław 1956 Zakł. im. Ossolir.skkh s. 54. 82. ZA WISTOWIC Z-ADAMSKA Kazimiera: "Lud" Kolberga jako źródło do badań nad obrzędowośeią ludu polskiego. Luci T. 42. 19.55 cz. 1 s. 332-412, tab. mapy. 83. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA Kazimkr-a: Technika etnograficznych c·adań terenowych w świetle do'świadczeil ·ośrodka łódzkiego. Zesz. nauk, Ul. Ser. 1 Nauki humanist.-spol. 1956 z. 3s. 155-194. Res. Rez. &4. ZAWIS'IOWICZ-ADAMSKA Kazimiera: Zagadnieniie opmoowań t~:ksrowych w P'ols;kim Atlasip Etnogr.afkznym Etnogr. po!. T. l: J958 s. 68-71. Sod. Sum. B. \lari.a • metodyczne 8.5. B. J'.: Etnograficzna Konfere'ncja Podhalańska. Kwart. Hist. Kult. meter. 1957 nr 2 s. 289-291. Rez. s.. 415. 86. BLASZCZYK Stanisław: Sprawozdanie Oddziału PTL w Poznaniu (1. 1. 1954-30. VI. 1955 iT.) Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 955-957. 87. DOBROWOLSKI Ka'zimierz: Chłopska kultura tradycyjna. (Pró':>a teoretycznego zarysu na :podstawie materiałów Źi!"ódłowych XIX i XX w. z poludndo,wej Mał'Q'poJsld). Etnogr. po!. T. 1: 1958 s. 19-56. Sad. Sum. 88. DOBROWOLSKI K.azimierz: Przedmowa (do 'ozas. P.ace i Materiały Etno'gDafkzne T. 10: 1957 z. 2), Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 1-5. 89. DO CZYTELNIKOW: (Artykuł rwstępny redakcji czas. Lite['atura LucLcwa). Liter. lud. 1957 nr 1 s. 3-4. !lO. DYNOWSK1 Witold: Dział IV (Entncgr.afil) Instytu.tJU HisiiOrii Kultury Mat€rialnej Polskiej A'kademU Nauk. Etnogr. pol. T. 1; 1958 s. 370-380. !l L DOBROWOLSKA Danuta: Uwagi wstę;pne (do bndań Jlad dz:iej.ami kultury mas pracujących). Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 276-277. 92. DOBROWOLSKI Kazimierz: Charakterystyka Sesji Kolbergows,kiej Lud T. 12: 195)c2l. 1 s. 454-464. !lil. FLIZAK Sebastian: S:praw00danie z pracy Oddziału PTL w Ms,Zlanie Dolnej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 952~954. 94. GAJ'EK Józef: RQ1a Polskiego Towar.zystw3. Ludoznawczego w polskiej etncgrafii w latach 1945-1955. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 9-32. Rez. s. 505-509. Sum. s. 510-514 GAWRON Walenty: Sprawozdanie znajdującego s,ię w stadium 01'ganizacji Oddziału PTL w Limanowej za rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 949-9,<;0. ~". �549 548 96. GIEYSZTOROWA Irena: Konferencja regionalna w Płocku. Kwart. hist. 1957 r.r 2 s. 239-242. 97. J. G.: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop. T. 21: 1955 z. :3 s. 1203. 98. KARWOT Edward: Je's1 taka nauka - etnografia ... Życie Warsz. 19.57 nr 88 s. ;,. 99. KLONOWSKI ALFONS: Sprawozdanie z działalności PTL w Olszt'·nie za rok 1954·.Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 954-955. 100. KOWALSKA-LEWICKA p.nna. Sprawozdanie z działalnoścI Oddziału PTL w Krakcwi-e za -okn's od l. 1.-31. XII. 1954 r. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 947-9'.19. 101. KUTRZEBA-POJNAROWA Anna, BIENKOWSKI Wiesław: Aktualna pozycja €'tnagrafii w o'cręhiie mmk histo,rycznych. Kwart. hist. 1951i nr 6 s. 184-190. 102. KUŹlVIICZ Bolesław: O sZlczedńsikim zjeździe etnografów i P.olskim TO\varzysiwie Ludozn2wczym. ZieL Sztand. 1957 nr 87 s. 4. 103. KUŹMICZ Bolesław: Z::tgad.nienie po~ularyzacji etnografii. Lud T. 4.3: 1956 s. 157-168. 104. LUTYNSKI Ja'n: Ewolucjonizm w etoo,&Tafii anglosaskiej a etnograHa rad,z!-eoka. Łódź 1956. R,e-c.: Jud€'l'~ko Konstanty, Praca o ewolucjoni'z:mi.e w etnologii. Myśl" filozof. 1957 nr .3 s. 199-203. 105. MALINOWSKI Tade'us,z: Zag.adnienie ws.póbp'racy dnograf.ii z aJ'cheologią w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 183-191. 106. MISINsKA M.: Sprawozdanie z dZlialalności Oddziału Łód.7..kil€g0 PTL z.a rok 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 951-952. 107. MROWIEC Alfons: Pierwszie po'siedzenie Rady Nauk O'\v'ej Sląskiego Instytutu Na'uklOwego w Katowicach. Ślqsk Kwart. Hist. Sobótka 19.58 nr 2 s. 350-353. 108. NASZ Adolf: Dziala1ność Pohkii€!g10 Towarzystwa Ludo;zna.wczego w os.tatnIm dzie's,ięcioleC'iu w zakr€3lie pra·c naukowo-badawczych i wydawniczych. Ref. Lud. T. 43: 1956 s. 33-48. 109. NICKEL JohaJnn.a: Sprawc.z:lanie z prac etnografi.eznych w Niemi(lck1E'j Republke Demo,k,ratyc,znej za lat.a 1945-1955. Ll1d T. 43: 1956 s. 255-260. 110. OD REDAKCJI. (Założenia programowe czas. Etnografia Polska). Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 15-17. 111. POLAKIEWICZ Maria: S.prawozd,a.nie Oddziału PTL w Toruniu za lata 1949-1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 957-962. 112. REINFUSS Rema,n: Z dcświadcz'eń 'nad sto5cwaniem filmu w dokumenta.cji etr:·cgraHez.nej. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 117-119. 113. ROSSI Pieltro: Teoria histo·rii i meto,dologia histo,riografii we wSlpół- czesnej myśli ang:elskiej. Tł. z włos. .Jan BRUSS. Kwart. hist. 1956 z. 2 s. 133-159. 114. SOBISIAK Walerian: Zagadnienie źródeł archiwalnych w pracach Pols.kiego TC\varzystwa Ludoznawczego. Lud T. 43: 1956 s. 93-121. 11.5. SZWENGRUB LiIi l'vlaria: U wE;gierskich etnografów. Prz. humanist. 1958 nr 4 s. 20c-207. 116. SZYMAŃSKI Józef: Szcz,eciński Zjazd (XXXlI Pclskiego Towarzystwa Ludozna\vczego). Ziemia kicl. 1957 nr 10 s. 10, 14. 117. SWIEŻY Janusz: Sprawozcianip. z działalności od.działu PTL w Lublin.]e za rc-k 1954. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 950-951. 118. WĄSOWICZ Teresa: Etnograficzna konferencja pedhalańska. Kwart. hist. 1957 nr 2 s. 232-233. 119. WĄSOWICZOWNA Teresa: Doroczny Zjazd Polskiego Towarzys.twa Lucioznawczeg: .. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 :lI 3/4 s. 697-693. 120. ZAWISTOWICZ-ADAM~KA Kazimi,ma: Dawność i ter'aźmiejs,zość w badaniach Etnograficznych. Ref. Lud T. 43: 1956 s. 169-182. 121. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Ma,ria: Przyc,zynek do .zma,jomości luido'z.nawstwa w Skandyna'wii, Danii i F'inlandii. Lud T. 43: 1956 s.. 260-272. 122. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Z działalności ze5!połu etnografi'cZl1'€Igo IHKM PAN w Toruniu. Etnogr. pol. T. 1: 1958 ". 344-347. Sod. Sum. Pr~ekl. III. MUZEA • I MUZECZNA WSTWO ETNOGRAFICZNE Ka,l.ina: Muzeum PomQ;Tskie w Toruniu. Lud 123. ANTONOWICZQWA T. 42: 1955 cz. 2 s. a08-815, tab. A'nna: Muzeum w Radomiu. Lud T. 42 1955 cz. 2 124. APANOWICZ s. 825-826. 125. BAWAREKA ZoHa: Muzeum w Białymst()iku. Lucr T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 802-803. Zefia: Muzeum placówka o,światowa. (Muzeum 126. BIGORAJSKA reg.ionaln.e w Łow:1c;z,u). Zie!. Sztand. 1957 nr 17 s. 6. Lud T. 42: 1955 'cz. 2 127. BŁACHNIO Józef: Mt,;,zoeum w Grudziądzu. s. 807-808. Dobrze i źle o muzeach regionalnych. (Na 128. BLACHUT Wł2dyslaw: marginesie cd-,viedzin w Muzeum ZiEmi Sano·ckiejl. Wieści 1957 nr 9 s. 3-4. ilu str. Dział Kultury i Sztuki Ludowej Muzeum 129. BŁASZCZYK Stanisla\v: Narc:lowego w Poznaniu. LucI T. 43: 1956 s. 382-a87. Muzeum w Cieszyni'e. Lud T. 4(;: 1956 s. 346-366. 130. BROZEK Ludwik: i I :. �550 131. CHMIELOWSKT Stanislaw: :.vT'clzeumw Lesznie. Lud T. 43: 1956 s. 381. 132. CHRZANOWSKA Paulina: Muzeum w Tarnowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. E45-S·16. 133. CZECHOW1CZOWA Natalia: Muzeum Kaszubskie (Wdzydze). Turysta 1957 nr 2 s. 4, ilu str. 134. CZECHOWICZOWA Natalia: SkanSier~ na Kurpiowszczyźnie. Ziemia 1957 nr 10 s. 32, 31, ilus1tr. 13.5. CZECHOWICZOWA Nat.alia: Z dziejćw skansenu w Polsce. Muzea!. 1957 nr 6 s. 10-28, ilustr. 136. DEKOWSKI Jan: Muzeum w Tomaszowie ~VIawwie·ckim. Lud T. 42 1955 cz. 2 s. 869-870. 137. DELIMAT Taceusz: 1VIuZJeumKultur L'.l;d'Owych w Warszawie. Lud T. 43: 1956 s. 398-4.05, Bustr. 138. DELIMAT Tadeusz: Dział Etnografii w MUZJeum Pomorza Zachodniego w Szczecinil2·. Lud T. 43: 1956 s. 396-398. 139. DOBROWOLSKA Aleksa'ndra: IvLu:zeum ~więtoik.rzyskie w Kielcach Lud T. 4.2: 1955 cz. 2 s. 822-825. 140. DOBRZYCKI Jeny: Muzeum Histo,rY'czne mia·st.a I<!rakowa, jeg() cLzieje i zbic'ry. Warszawa 1955 (Min. Kultury i Sztuki Centralny Zar:ząd NIuzeów i Ochrc,ny Zabytków) s. 91, Bustr. 141. DUBIEL Ludwi'k: Dział Etnograficzny Muzeum Gónnośląsldego w Bytomiu. Lud T. 4.3: 1956 s. 361-363. 0142. DUMA AndrzlE'j: Muzeum Gómośląskie (Oddział w Gliwicaoh). Lur/. T. 4.3: 1956 s. 368-369. 143. DU2;YK JÓze.f: Cuda Polski w czerwonym gmachu. (Muzeum Etnograficzne w Krakewie). Turysta 1958 nr 23/24 s. 22-23, Bustr. 144. FILIPOWI AK Władysław: Podróż do krainy .sag. (Konferencj.a muzeol'0·gÓw w Jonkbping 1956 T.) Ziemia i Morze 1957 nr 9 s. 3. 1145. FLIZAK SebasHan: Muz,eum R,E'gionalne im. Władysława Orkana w Rabce. Lud T. 42: 1955 cz. 2s. 844-845. -146. GLAPA Adam: Sztuka Ludowa w Muzeum w Lennie Wlkp. Pol.. Szt. lud. 1957 nr 3 's. 1E2-183. Sum. -dQd. S. 2. J47. GOTTFRIED Ka·zimierz: Muzeum w Jal'o,,)awi·u. Lud T. 43: 19;;6 's. 388-390. 148. HOHENSEE He,lena: Dzi,ał etno,graficzny MUllEum Regionalnego w Częstolchowie. Lud T. 43: 1956 S. 366-368. 149. HUTKA Jerzy: Odwiedz.iny w Skansenie. (O ochronę zabytków i muzeum skansenowskie w Młodnach). Przemiany 1956 nr 11/12 s. 5. 150. ITMAN Leszek: Dział Etnograficzny Muzeum Sląskiego we Wrocławiu. Lud T. 4:3: 1956 S. 411-413. ilustr. 151. JANCZYKOWSKI Kazimierz: l\IU7.eum w Chełmie. Lud T. 42: 19;;5 cz. 2 S. 854-855, 551 Muz~um w Piotrkowie TrybunalSlkim. Lud 152. KACZMAREK Julian: T. 42: 1955 cz. 2 s. 865-866. 153. KLEP ANDY Woj-cieoeh: Muz€,um w Kaliszu. Lud T. 43: 1956 s. 379381. , 154. KLONOWSKI Alfons: Muzeum Mazurskie w Olsztynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 871-875. 155. KOTULA Franci5Jzek: Mumum w RzeszGwie. Lud T. 43: 1956 S. 391395, ilustr. 156. KOWALSKI Alfons: Muzeum w Międzyrzeczu WiJelkQpo-lsJdm. Lud T. 43: 1956 S. 413. Jadwiga: MU.z:eum w Łomży. Lud T. 42: 1955 cz. 2 157. KRAJEWSKA S. 803-807. Sta1nisł.aw: Muzeum w Nysie. Lud T. 43: 1956 158. KRAMARCZYK S. 373-375. 159. KROLIKOWSKA H: Muzeum Kujawskie we Wło:cławku Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 815-817. 160. LIC'HAREWA Zofia: Mu'zeum w Kętrzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 869-870. 161. LIGFZA Józef: MUi:rea. (Sprawa ,rozszerzenia Okręgu MUZiealnego na Sląsku). Przemiany 1957 nr 1 .s. 8. Dorobek na'ukowy mu'reall1li'Ctwa polskiego 162. LORENTZ Stanisław: w latach 1945-1954. Met. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 457--491. 163. L. Z.: Muz€!um Krajo.znawoCze w KLrowie. Ziem;.a 1957 nr l s. 20. Bustr. Przedwojenne Mureum w GolubLu. Lud T. 43: 164. ŁEGA Władysław: 1956 s. 419. 165. MALICKI Longin: Dział Etnogra1'iczny MUizeum Slą.ska Opolskiego w apolu. Lud T. 43: 1956 s. 375-378 166. MALICKI Longin: Muz€'um Etnogra.ficzn,e w Krakowie Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 830-843. 167. MALICKI Longin: Muzeum Pomorskie w Gdańsku. Lud T. 42: 1955 1:z.2 S. 817-818. 168. MALICKI Lolngin: Muzeum w Kw~dzynie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 820-822. Zbisł2w: Muzeum Regi,onalne \V Jeleniej Górze. 169. MICHNIEWICZ Lud T. 43: 1956 s. 405-408. 170. MODRZYŃSKI Ja;nusz: Muzeum Górl1Ośląs kie Oddział w Chorzowie. Lud T. 43: 19iiG s. 363-364. 171. MYŚLIŃSKI Franciszek: Muzeum w Szczytnie. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 S. 875-878. 172. NEYMANOWA Z.: Muzeum w Sieradzu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 867-868. 1 �553 552 173. PATLA Antoni. Muzeum r.egionalne w Suwałkacb. Śu:iat i Ludzie 1956 nr 35 s. 3. 174. PRZYBYLSKA Maria: Muzeum w Zielo·nej Górze. Luci T. 43: 1936 s. 413-414. 175. POŁCZYŃSKI Leon: Muzeum w Brzegu. Lud T. 43: 1956 s. 372-373. 176. RACHWAL Stanislaw: Muzeum w I\'c/Wym SąCZ·l. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 843-84'10. 177. ROGALAKKA Antonina: Bibliografia muzealnictwa i wystawy artystyczne w roku 1954. Muzeol. 1956 nr 5 s. 52-68. J78. ROZYCKA Teresa: Newa wystawa c·bjazdcwa Muzeum Śląskiego we Wrc.cławiu. Wiad. archeol. 1957 z. 1/2 s. 156-157. 179. RYSZKIEWIC Z Andrzej: Przegląd polskich wydawnictw muzealnych za r. 1956. Muzec!. 1957 nr 6 s. 52-56. 180. SABAK Stanisław: Dział Etncgraficzny lV[uzeum w Kamiennej Górze Lud T. 43: 1956 s. 40C'-Hl. 181. SENDŁAK Stefan: Muzeum Zamojszczyzny. Orka 1953 nr 6 s. 10. 182. SOCHA-BORZESTOWSKI Bronislaw: Ka.szub.sk,i-e dziela w na·jwiększym muzeum świ.ata. (British Mus-eum IW L:mdyn.Le). Kaszebe 1957 nr 4 s. 1, 6. 183. SPLEWIŃSKI Ryszard: Muzeum w Zamośdu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 860-861. 184. STAFIŃSKI Aleksander: Muzeum w Szczecinku. Prz. zach. 1958 nr 4. s. 401-40.'2. 185. STAREK Edyt.a: Muze'um Tatrzal1s,kie im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 84.6-851, !lustr. 185a. STEFA:r'rSKI Stefan: Muzeum w S.a'ncóku. Lud T. 43: 1956 s. 395-39>3. 186. STRY JEWSKI Janusz: Muz,eum Po·loni! Amerykal'1ski.ej (w Chicago, w 20-lecie istni€lnia). Stolica 19;)7 nr 4 s. 11, !lustr. 187. STUDENCKI Jan: Muzeum w Żywcu. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 851853. 188. STUDIA Muzealne. T. 2. Red. nacz. Kazimierz Malinowski .. Wrocław 1957 Oss'. s. 316. 189. SZANIAWSKA Wanda: Informacje o orgc:nizaeji i pracach Muzeum Historycznego w Wanzawie w latach 1951-1957. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 369-376. 190. $WIĄTKO~7SIG Henryk: Muz€'um w Łowi.czu. Lud T. ·12: 1955 -cz. 2 s. 861-865. 191. TARNOWSKI A.: Muzeum w Darłowie. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 826827. 192. TIPAINIS N. P.: Park etnog'raficz.ny \v Rydze. (Zabytki łotewski,ego budownietwa dr£wnianego). Ol>r,,::. z ros. Feliks KANCLERZ, Ochro Zabyt. j 957 nr 3 s. 220. 193 TŁOCZEK Ignacy: Z<lgadnienie parków etnograIicz:lych \\. Polsce. Zabyt. 1957 nr 2 s. 88-98, !<lustr tab. Res. (W. S.) dod. s. 6 Rez. (S B K) d:Jd. S. 2. TREDER F'rar.c:iswk: Muzeum Kaszubski,e w Kartuzach. Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 819-820. TRYBOWSI<I Tgor: Skansen na Mazurach. Ziemi~ 1956 nr 2 s. 3032, !lustr. URBAKOWICZ Halina: Muz~\1m w Racioorzu. Lud T. 43: 1956 s. 378-379. WIECZOREK L.: J\luz€um ZaglGbia. (Muzeum Region:a'lne Ziemi Zagłę'oi.ow;;,kiej w Będzinie). Ziemia 1957 nr 9 S. 18-19, ilus,tr. WILCZEWSKI H€T\::€rt: Pańs~\',"owe lVIu7jeum w Kwidzyni-e ,p,o[lularyz,uj-e wiedzę o da\\mej kultlJ,rze słowiańskich nadmo,rS'kich grup e tniez.n y ch. PTUbl. 1957 nr 8 s. 607-608, !lustr. WOU-KI Krz)'sZJtO'f: MUZl:lum w Przemyślu. Lud T. 43: 1956 s. 390391. ZABOROWSKA Mada: Muzea .reg,i'onalne i i1ch funkcje w tell'enie. Ref. Zar. koszoL 1958 z. l S. 3~--U. ZABOROWSI<A Maria: Muz€um w Stu,p:sku. Lud T. 42: 1955 CZ, 2 S. 827-830. ZARZĄDZENIE. BiuI. Min. Kult. Szt. 1958 nr 111: przekazanLe zbiorów ws'pół'czesnej sztuki ludowej Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w '\V2.'fszawie, pClz. 115. Ochro 194. 195. 196. 197. 198. 199. 200. 201. 202. IV. OPRACOWANIA (grupy etniczne, regiony, I MATERIAŁY powiaty, TERYTORIALNE województwa, wsi, krainy) 203. BAZIELICHOWNA Barbara: Z badań Etnografic.znych na Śląsku Ku:art. ere!. 1££6 1111' 3 S. 14C-149, iIus1tr. :W4. BIENIARZOWNA Janina: O chłopskie prawa. Szki.c z rj,ziejów w.s,i małopolskiej. Kr. 1954. Re<:. Goldberg Jakub, Kwart. h'i.':t. 1957 nr 1 S. 112-115. 205. BOJKO Szymcm: Z wE;:::.rówki po Kasz.ubsz.czyźnie. (Ruch regionalistyczny). Pelit. 1957 nr 35 s. 6-8, !lustr. 206. BOLDUA1VJ:T;tdeusz: Ost8tni a·kt tragedii? (SlowiilSIC~' w Klukaich). Kaszebe 1957 wyd. spec. nr 2 S. l, 3. 207. BOLDUAlVI Tadeusz: S,j:rcJwy Kaszubów. DyskusjO' o ngionali.zmi.e i ruchu kaszubskim. Kasziibii 19;;8 nr 7 S. 1. 208. BRONICZ Stanisł"w: Klas<:.we podloże zróżnicowania kultury ludowej na Górnym Śląsku na przełomie XIX i XX W. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 Z. 2 s. 73-128, tab. 209. CHO;vrIN Michal: O nazwie i pochodzeniu pierwotnych mieszkańców Warmii i :\lazllr. Na marginesie konkursu. Warmia i Mazury 1957 nr 31 s. 5. �554 555 I.. 210. CZEKANOWSKI Jan: Etnogeneza Słowian. Życie Warsz. 1956 nr 311 s. 4. 211. DABINNUS Georg: Die landliC'he Bevi:ilkerung Pommerellens im Jahre 1772 mit Einschluss des Danziger LandE:sgebiets im .Jahre 1893, lVIarburgiLahn 1953, Rec,: L3buda Gera'rd, Z nc,wszych badań zachoonionu€mieckich nad składem etnicznym ludności Pomorza Gdańs..1<;iegoroku 1772, Kv.;art. hist, R. 63: 1956 nr 2 s. 10E-1l9, tab. 212. DAMROSZ Jerzy: Pusz,cza Kurpiowska nie jest już .puszc.zą. (Kultu.ra ludowa Ku~piów). Życie Warsz. 1957 nr 183 s. 5. ilustr. 213. DĄBROWSKI Jain: KultuiI'a łużyeka na Mazurach. Warmia i Maz.ury 1958 nr 3 s. 11-12, ilustr. 214. DERESIEWICZ Ja,nus.z: Materiały do dZJilEjówchłclpa wielkopO<1.skiego w drugiej ;połowie XVIII wie'ku. T: 1, 2. WojewódZJ1:wopoznańskie. Z ksiąg gmdz,kich wyboru dokonał i wydał... Wyd. 1. Wrocław, 1956 Oss.PAN, Instytut Hisitorii. Materiały do Dziejćw Wsi Polskiej, Red. Stanislar-.v Arnc1d. S,,<ria 3. Inwent.arZJe Dóbr Ziemskkh. 215. DYSKUSJA nad .kon.spe'ktem "Histo'rii Śląska". Głosy histolryków czechoslowackich. Wyniki konferencji Slezskeho Studijnibo Ustavu. Tł. :z Cozes.Sobótka R. 11: 1956 nr 1 s. 129-131. 216. FLIZAK Sec.as.tian: P;,e,rwsze światła lPod Gor,cami. (Oświata w regionie podgórczańskim Bodhala w XIX w.) Wieści 1957 nr 41 s. H, ilu.str, 217. FRANKOWSKA Mada: Pra'ce nad monografią et,nc,grafkzną Wielkopo1s,ki. Etnogr. ]:ol. T. 1: 1958 s. 323-343, ·ilustr. Sed. Sum. 218. GAŁĘSKI BQgusłai\v: Z badań nad ,przemianami społe'czno-ekonomi,czln€'j struktu.ry wsi w Pols,oe Ludow,ej. MyśL. fUoz. 1956 nr 6 's. 43-67. Sod. s. 237, Sum. s. 243, 2'19. GĘBIK Władysław: Dziesięciolecie staran o upowszechnienie wiedzy {) histo'rii i kulturze Ziemi Warmiilsko-Mazurskiej. Prz. Zach. 1957 nr 4 s. 459-466. 220. GŁADYSZ lV1ieczysła,w: Prace nad etnografi.cZJną monografią Górnego Śląska. Etnog·r. rol. T. 1: 1958 s. 85-102, mapy. Sod. Sum. 221. GŁADYSZOWA Mar,i:a: Zes.poł.owe ebncgrafi<cz'ne badania teroenowe na Górnym Śląsku. Kwart. Hist Kult. mater. 1956 ;nr 2 s. 382-390, ilustr. 222. GOETEL Walery: Na odrodzenie ruchu podhala11skiego. (Związek Górali Tatrzańskich). Wieści 1958 nr 8 s. 5, ilu str. 223. GOLACHOWSKI Stefan: Badania so.cjcgraficz.ne na Śląsku Opolskim. Prz. zach. 1958 nr 1 s. 166-167. 224. GORZECHOWSKA Jadwiga: Materiały do badań .płockiego folk1oll'u. Plock. 1956 Komisja Badań nad Powst. i Rozw. Płocka. Rec. Not. płockie 1956 nr 1 iS, 14-16, nuty. 225, GOTKIEWICZ Marian: Dzieje Zamagu.rza (do polowy XIX wieku) Ziemia 1957 nr 9 s. 3-5, ilustr. m2l;>a. 226. GOTKIEWICZ Marian: Na tułaczych szlakach górali. (polskie os.ady w górach Bukowiny). Wierchy R. 25: 1956 s. 89-100, ilustr. tab. 227. HOFFMAN Hanna: Allah Akbalrna Po<:llasLu (Tatc;rzy polscy w Bohcnikach i Kryszniana<:h). Warm:a i Mazury 1957 nr 28 s. 3, ilusŁr 228. JANlUREK Wlcdzlm;erz. ~ZEWCZYK Wilhelm: O ~lą"ku i Ślązakach. Nowe Drogi 1958 nr 6 s. 49-63. 229. JASIENICA Paweł: Dziwa ma zc,wieoki-e. (Badania .archeolcgicznoarchitektoniczne Plo·cka i regionu). Nowa Kult. 19E,6 nr 34 s. 1, 5. ilutStr. 230. JOSTOWA Walnda: Wędrówki zarobkowe gó'raLi ,podhalańskich. Wierchy T. 24: 1955. Rec.: Kowal.;ka-Lerw.iIcka Anna: K~lka uwag ... Kwart. hist. 1957 nr 2 ,s. 114-121. 231. KOMUNIKATY Mazu.rs,ko- Wa,rmiń'5'k1e R. 1958 nr. 2. R€c,: Warmia i Mazury 1958 nr 5 s. 27-28. 232. KONIECZNY Alfred: Ograni,cZJenia swobody w Z1awie'r'ani:umalżeńst~v wśród chlopćw na Górnym ~ląsku w polowie XVIII i na rpoczątku XIX wieku. Stud;a śląsk. T. 1: 1958 s. 100-138, tab. 233. KOWALSKA-LEWICKA Anna: B.adania etnOtg<rafieZJnena Podhalu. Etnogr. pol. T 1: 1958 s. 240-256. Sod. Sum. 234. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O ,zbójnicki.ch skair;bach. (Podhale) Ziemia 1957 nr 1 s. 17-19, ilustr. 235. KUKIER RyszCl,rd: KonaJińscy Kasizubi w XVIII li XIX ,w, Glos Tyg. 1956 nr 30 s. 2. 236. KUKIER Ryszard: Zaichodniokaszubslka rubież etnogI'.aficzna w wiekach XVIII i XIX. Zc:p. koszal. 1958 z. 2 s. 39-42. 237. L~ZCZYŃ::;KI Józef: Lud,zic lui/ni i czeladż najemna na ~ląsku w pi€nvszym dziesiędoleciu po wojnie trzydz,ie3tols'tniej. Sobótka 1956 nr 3 s. 513-580. 238, ŁĘGA Władysław: S<po,łeczeństwo i .państwo gdańsko-pomm~skie w XII i XIII wieku. Poz, 1956. Rec.: Labuda Gerar,d. Studia Mat. Dziejów WidkopoL T. 4: 1958 z. 2 s. 402-409. 239. lVIALCZEW::;KI Kazimierz: Ze wspomnień śląskich. Wars.zawa 1958. Rec,: Kornatowski Wiktor, Niezwykła książka o Śląsku. Kierunki 1958 nr 18 s. 8. 240. MARTUSZEWSKI EDWARD: Niegdyś i dziś. (WL€ś Klon pow. Szczytno). Warmia i Mazury 19;;8 nr 2 s, 13, 15, ilustr. 241. I'.10ST Władysław: KurLoki i. , . pmpozycje (co do badań etnograficznych na Slasku). Przemiany 19:17 nr 1 s. 6. �557 \10ST Władysław: Przytulona do Polski (wieś Wędrynia na granicy Dolsko-czechoskwackiej). Przemiany 1957 nr 23 s. l, 5 ilust. NOWAK Zbigniew: Spr2wa kaszubska na Kon;;resie Słowiańskim w Pradze VI reku 1848. Kasze/)(3 1958 nr 13 s. 4. l\'OWAl<:OWSKJ Stefan: Adaptacja ludnoś2i na Sląslku O;Jolskim Poz. 1957 Inst. Zach. Re<:.: Demków Władysław, Ku;ar1. opaL 1957 nr 4 ~. 132-139. OPOLE. (Alhm). Auter tekstu: Wilhelm SZEWCZYK. Warszawa 1956 Sport i Turystyka s. 125. ORLICZ Stefan: S(,rca pozostały nasze. (Histo.ria Ziemi Babimojskiej). Nadodrze 1958 Wyd. spec. listopad/grudzień s. l, 11. OLOG Jan B<;.leslaw. Ści·gani. Kr. 1956 Rec.: Stanisz Tadeusz, Wieś KoL'1usz:owska prz;ed 3D laty. Nou;y TYa. 19.~6 nr 35 s. 4. POPIOŁEK Franciszek: Kilka dokumentów do dziejów górali beskidzkich. Sobótka 1956 nr 3 s. 452-456. POPIOŁEK Os'wald StE'fan: Sprawy i wydarzeniCl opolskie. Szkice z dziejóu; ;:iemi opols:~icj. Katc,wice 1957 Śląsk s. 186. PRZEDPEŁSKI MC:lria'l1: Kons';:;ekt monografii po".viatu siierpec:kiego. Not. płockie 1956 nr l s. 28. ROMANOW Andrzej: Lc:dno.ść mkjsCOlw,a i r~patrianci. (Komunikat z badań mc.rtcgraiiczny'ch wsi G-eściE;dn, po,w. K,ożle). Wieś współcz. 1958 nr 6 s. 58-82, tab. RUTKOWSKI Zygmunt: Dokumenty Zi€mi Lubusk,iej. Kierunki, 19.58 nr 8 s. 8 ilustr. SŁOWIŃSKA wieś Kluki. Poznal1 1958 Wyd. Poznańskie s. 89, ilustr. Rec.: Iwaszkiewicz .J'C:.rDslaw, KoszaUn-Slu,psk. Życie Warsz. 1952. nr 287 s. 4 STELMACHOWSKA B., BRZESKA Wanda: Prof. dr Bożena Stelmaohcwska i j~'j badani,a kultury ludowej Słowińców. Kaszi?be 1958 .nr 12 s. l, 3. STELMACHOWSKA Bożena: 7.bio'ry dn'Cgr<~d'iczll')ew Szk'ol€ Morski'ej w Gdyni. Lud T. 43: 1956 s. 415-418. STUDIA i Materiały z dziejów ~ląska. T. 1 red. KazimiE'Tz Popiołek Wyd. 1 - Wrc'Claw 1957 Oss. s. 393. R'eo.: Mrowiec Alons. Zar. śL 1958 z. 1125. 103-107. STUDIA pomorskie. T. 2 n~d. Michał Walicki. Wrodaw 1957 Oss, s. 560. STUDIA z dziejów wsi małopolskiEj w drugiej p'okwie XVIII w Wa,rszawa 1957. Rec,: Serczyk Władysław. Wiad. hist. 1958 nr 2 s. 130-132. SZE\VCZYK Wilhelm: Z krah~' Lc·mp~·, W",d. 3 - K~towice 1958 Slqsk s, 34. tab!. 31. 260. SZWENGRUB Lili Maria: Podjęcie badań socjografi,cznych na Warmii i Mazurach. Prz. zcch. 1958 nr 1 s. 176-179. 261. WALCZAK Wojciech: Ziemia K10::1zka. Monografia krajoznawcza. Warszawa 1956. Sport i Turystyka s. 150. w Płocku (dotycząca 262. WALENTYŃSKA Zofia: Naukowa Konferencja badań regionu płockiego). Iskry 1956 nr 46 s. 1, ilu str. 263. WARMIA i MAZURY R. 1955-1956. R('c.: Macużanka Zenona: Dobry przykład s:połecznejpub-licystyki. Tryb. Ludu 1957 .nr 40 s. 4. Włcdzim:.e'rz: Przy'czynki do etnografii Gagau264. ZAJĄCZKOWSKI zów. Rocz. orient. T. 2.0: 1956 s, 353-360. 2.65. ZAlVIBRZYCKA A.nna: Z bada!l nad rzemiosłem na Podhalu. Etnogr. pol. T l: 19~8 s. 257-268, Hus'tr. Tadeusz: Teren osadnictwa i :p,rzynależność dniczna 266. ZAWADZKI Bastarnów. SP1'Uw. Pozn. TPN 1956 nr 1 s. 45-47. Kaz,im:I:Ta: Społee>;ność wiejska. 267. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA WS'j:cmnie'nia i mCJlteriały z badań terencwych. Zaborów 1937-38. Wyd. 2 - Wa,rsz,aw.a 1958 LSW s. 323, t<1:b1.33. nad Kazimiera: Badanda etncgrafkme 268. ZA WISTOW!CZ-ADAMSKA region.em łódzkim. Zesz. nauk. UŁ s:·r. l Nauki HumaJnist.-s!poł. 1957 (x) z. 5 s. 201-207. (Sławków). 269. ŻYCHIEWICZ Taldeusz: Milas'to gwarków i rozbójników. Ziemia 1957 m 8 s. 14-15, ilustr. V. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TEMATYCZNE ETNOGRAFII POLSKI A. K u I t u r a 271. 272. 273. a i e r ia I n a cgólne z zakresu kultury materiall'1e j i zagadnień o stru'ktu,rz;e gospodarczej wsi DYNOWSKI Witold: Za,ga::1nienie historii kultury mateorialnej w dzisL€'js'Z'ejetno'gram polskiej i działalneść Dzialu IV Instytutu Historii Kultury lVIate,rialnej. Ku·art. H.st. matoer. 1956 nr 2 s. 343-360. HENSEL Witold: Sl!owiańs'zc7.yzna wczesnośrednioc,w:eczna. Zarys ku.Itury materialnej. Wyd. 2 popr. i uzu.p. Warozawa 1956. Reo.: Tymieni,,'cki Kazimi('rz. Ergon v. 1: 1958 s. 2.49-25~ KRAUS Adam: Skarb wczesno'orązowy z miejsoCowcści Załęże, pow. Jasło. Wiad. arscheol. T. 23: 1956 z. 1 s. 72-80, ilustr. mapa. Krat. Sed. Sum. KULTURA materialna starożytnej Grecji. Wybór żródel archeclsgicznych. Warszawa 1956. 1. Frace 270. ID Z ZAKRESU 1 �559 558 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. Rec.: Gąsiorowski Stanisław .Jan, Nie'które kwestie historii greckiej kultury materialnej w storożytności. Kuart. Hist. Ku!t. mater. 1951 nr 2 s. 281-283. MACKAY E.: Driewniejszaja kultura doliny Inda. MoskwD 1951 Rec.: :;:,kurzak Ludwik, Archec!. T. 7: 1951 z. 1 s. 117-121. MAJEWSKI Jan: Gospodarstwo folwarczne we wsiach miasta Po.znaJnia w latach 1582-1644. Poznań. 1957 PWN s. VII, 383, mapa 1. MIKŁASZEWSKA Róża: Ślady osadnictwa pierwotnego i wczesno·· feudalnego w miejscowości Czerniówka, pow. Grójec Wiad. archeo!. 1957 z. 4 s. 383-387, ry.s. mapa. MOSZYŃSKI Kazimierz: Nieoo szczegółów z .kultury materialn~j wspólczesnych ludówpiNwoltnych. Dawna Ku!t. 1956 nr 1 s. 10-22. SPOŁECZNO-EKONOMICZNA stru:ktura wsi w Polsce Ludmvej. Wyniki badań ankietowych gospodarstw indywidualnych. Praca zespo!owa Red. J!~!r,zy Telp.kht. TabUoe PoS,z,czelgólnych 'rejonów oprac. Stanisław KalbaI'ozyk (i inni). Warszawa 1957, KiW s. XLV 211 Instytut Ekonomiki R,olnej. STUDIA z dziejów go_~podatrstwa wiej~kiego. T. 1. Red. Janina Leskiewiczowa. Wl'ocł,aJW 1957 Oss. s. 517, t.ab!. 8. WYRZYKOWSKI Stanislaw: Polska emigracja chłiOpsiloa w Stanach Zjednoczonych. Wieś ws;ó!cz. 1958 nr 12 s. 156-160. 2. Zdobywa,nie ,pożywienia: rolnictwo, łowiectwo, rybołówstwo, hodowla zwierząt, bartnictwQ i in. zbier,actwo, 281. BlBLIOGRAFIA po'ls,kiego piśmiennieltwa rolniczego za Jata 19451953. WarsZlawa 1954. Rec.: Staśkiewicz Grzel~olrz, Med. wet. 1956 nr 1 s. 45-46. 282. BOROWSKI Stanislaw: Roz,wó.j mechanizacji pracy w rlO'Lnictl\Vie Wdelkopdski w lata'ch 1823-1890, 1890-1918. Rocz-i Dziejów spot.-gasp. T. 18: 1:956s. 131-238, rys. tab. mapy. Res. Rez. T. 19: 1957 s. 161-277, ilust.r. tab. wykr. Res. 283. DEMBIŃ~KA Ma,ria: Kilka uwag o roli bartnictwa w gos;podarce wiejski-ej polskiego śr€ldni'cwiecza. Kwart. Hist. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 324-338. Res. s. 515-516. 284. DORMIENKO W. W.: Ryba:ckie mechani.zmy łowcze i urządzelnia t.ransportc'we. Tłum. z 1'05. Z:lzisław Sypniewski. Wyd. 1. Warszawa 1956, Wyd. Komunikacyjne s. 399. 285. GŁOWACKA Apolo-n~a: Wskutek skasowania pańszczyzny zaprzestano sprzątać zboże sieruem. (Wł. Antoni Wolniewicz -- pionier postępu rolniczego w Wielkopolsce). Widnokrcłg 1956 nr 22 s. 3, ilustr. 286. GOLDBERG Ja,kub: Rolnict.wo wśród Zydów w ziemi wieluński~j w drug:ej połowie XVIII wieku. Biul. Żyd. Inst. Hist. 1958 nr 27 s. 62-88. Sum. s. 116-117. 287. GÓRZYŃ~KI Stefan: Z dziejów rybołóws.twa śródlądowego dawnej Rz€Czypospolitej. Gosp. ryfJl1a 1958 nr 8/9 s. 25-27, rys; nr 10/11 s. 28-29 ilustr. 288. HECK Roman: Uwagi o gospocia,rce folwarcznej na Śląsku w okresie Odrodz€mia. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 169-211 tab . 289. HENSEL Witold: Próba periodyzacji rozwoju rolnictwa na ziemiach polskich w starożytnnści i w -początka'ch wczesnego średnio,wie'Cza. Archeol. Pol. T. 1: 1957 s. 11-18. Rez. Sum. 290. KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Bronisława: Hod.OIWla w ~ulturze tradycyjnej Podhala. Ku:art:. Hist. Kult. mater. 1957 nr 2 s. 291298. Rez. s. 415-416. 291. KOPCZYŃ~KA-JA WORSKA Bronisława: Z badań !1,ad pasterst'wem i hodowlą na Podhalu. Etnagr. pol. T. 1: 1958 s. 357-360, ilrustr. 292. ,~RYSIAK Kazimierz: Materiał zwierzęcy iZ osady neolitycznej w Gród,ku Nadbużnym, IpOW. HrUlbieszów. Wiad archeo!. T. 23: 1956 ;l. 1 s. 49-6()., i,lustr. tah. Krat. sad. Sum. w KlemE'ntowica'ch, /pow. PułlClwy. Mat. ~ta7oż. T. 2: 1957 s. 203-206. Krat. sad. Sum. 293. MOLDENHAWER Konstanty: Analiza ziaren 'z wykopalisk w Gród,ku Nadbużnym w pow. hrubieszowskim. Spraw. archeol. T. 2: 1956 s. 75-77. Sod. Sum. 294. OSIAK Francinek: ,Slta'n pa'siekszla'checki'ch w P{)lsce w XVIXVIII wieku w świetle ź,ródełarchiw,alny'ch. Ps:.cze!. 1956 m 12 s.4-6. :195. ROPELEWSKI Aind,rze'i: Z przys1zlości rybołówstwa lIla Bałtyiku Południowym. Gosp. rybna 1956 nil' 1 s. 26-27, rys. nr 2 s. 2.6-27, ilustrr. (RyJ:ołówstwo Gdańska wCZiesnośredniOlWiecznego) nrr 3 s" 26-27, nr 8, s. 18, 19, mRipa (rybołówstwo klasztoone), nr 9 s.. 1819. tabl. nr 10 s. 18-19 mapa ~rybołówstwo mias'ta Hel), nr 11, s. 18-19, nr 12, s. 18-19, Hustr. 1957 nr 2 s. 36-37, tab. nr 3 s. 3839, ilustr. tab. 296. SMOLAREK Przemysław: W sp,rawie rekonstrukcji 'Wczesnośredniowie>cznych lodzi ,pomorskkh. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 78-86, ilustr. rys. Krait. so:d. s. 195. Sum. s. 202. 297. STUDIA z dziejów gos'pod<t'stwa wiejskiego. T. 1: Wr. 1957. Rec.: Rusiński Władysław, Ergon v. 1: 1958 s. 270-275. 298. TYMIENIECKI Kazimie1rz: Naroczmicy w go:>podarstwie feudalnym, Studium z dziejów gospodarczo-slptołecznych wczesnego Śiredniow1~lcza. Poz. 1955. Rec.: Hejnosz Wojciech, Rocz-i Dziejów spol.-gasp. T. 19: 1957 s. 406-414. �560 lo 561 299. VIELROSE Egan: Zmia.ny w odżywianiu się rybaków gdańskich w wieku XII i XIII. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1956 nr 2 s. 262-266, tab. Krat. sod. s. 393, Sum. s. 402. 300. WOLSKI Krzysztof: Bartnictwo i pasiecznictwo dorzecza San'..! w XV i XVI wieku. Annales Univ€frsitatis Maria€' Curie Skłodowska v. 7: 1932 sectio B. Rec.: Zabko-Potc'pcwk:z Antoni, Rocz-i Dziejów spo!.-gosp. T. 19: 1957 s. 414.-417. 301. WOLSKI Krzysztc,f: Z dziejów bartnictwa we wsiach na p-rawie wołoskim w starostwach przemyskim i sanockim. Kwart. Hi,st. Kult. mater. 1958 nr 3 s. 359-364. Sum. s. 516. 302. WYSŁOUCH SEweryn: Studia nad koncentracją w rolnictwie śląskim w lata'ch 1850-1914. Struktura agrarna i jej zmiany. Wrocław 1956 Oss. s. 265. 302. ŻYCHOWSKI Marian: Stan gos'poda,rstwa wiejskiego w Królestwie Polskim w świetle statystY'kz lat 1842-48. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 s. 133-159, tab. Res. 3. Pożywienie 3M. BERNAT Włodzimierz: O początkaiCh ",pieczenia ,chleba" na ziemia,ch pols,kkh. Prz. piek. 1956 nr 4 s. 19-20, rys. 305. JOSTOWA Wa'nda: Trady-cyjne -pożywienie ludności Podhala. Lud T. 41 'cz. l: 1954. Rec.: Kcwalska-L€lWkka A'nna, Ku;art. Hist. Kult. mater, 1956 nr 1 s. 152-155. 306. SWIDERSKI Antoni: Uwagi do 'P'racy Kazimierza SokołOlWskiego opt. "Spoż.ycie wsi w Polscie Ludowej". Wid ws:pólcz. 1958 nr 6 s. 121-128, tab. 4. Przemysł ludowy, J'zemioslo wiejskie (obróbka surowców) i małomiasteczkowe 307. ALEKSIEWICZ Marian: Starożytny ośrodek ,przemysłowy (na terenie woj. rzeszowskieg:) i krakowski-ego) Now. Ty]. 1955 nr 48 s. 1. 308. BRODA Józef: Tartaki chłcpskie na Ży.wie,oczyżnie w XVII i XVIIT wieku. Lu.d T. 41: 1954 cz. 1. Re'c.: Kwaśny Zbig,niew. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 728-730. 309. CNOTLIWY Eu,ge'niusz: Rz.emiosło r-cgowni,c:ze we wczeslnośr€dniowiecznych ośrodkach miejskich na Pomorzu Zachodnim. Szcz.edn 1958 z. 7/8 s. 113-122, rys. . 310. DOBROWOLSKA Danuta: Górnky salinarni w Wieliczce i ich kultura w latach 1880-1939. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 288-314. Sod. Sum. ~11 DUMONT Louis: La Tarasąue. Essai de description d'un fait local d'un point de vue ethnographLpue. 4 ed. Paris (po 1951). Rec.: Gajzlerowa Wa'nda, Lud T. 43: 1956 s. 274-279. 312. GARCZYŃSKI Władysław: Wc:zesnośredniowieczne rzemiosło Słowian pomo.rSlkich na podstawie -wY'ko.palisk. Szczecin 1958 z. 7/3 s. 93-112, ilustr. rys. 313. KLIMASZEWSKA Jadwiga, FRYŚ Ewa: Materiały do rzemiosła łudowego w województwie kieleckim. Etnogr. poj. T. 1: 1958 s. 269275, ilustr. rys. Sod. Sum 314. KOWECKA Elżbieta: Zagadni,€nie u.prawy roślin farbiarskich w Połs-ce w pierwszej połowie XIX wieku. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 1 s. 50-66 ilustr. Krat. sad. s. 197-198. Sum. s. 201202 315. LISOWNA Barbara: Z dziejów !przemysłu włókienniczego na ziemia,ch p'chkj.ch. Wielka manufaktura sukiennicza w Kaliszu w latach 1815-1830. Przem. u;lókien. 1956 nr 9 s. 429-4.32. 316. ŁUCZAK Cz.esła-w: Młynarsltwo wiejskie na Kujawa,ch ,ad XV w. do chwili obemoj. Lud T. 41: 1954 cz. 1. ·Rec.: LibLszowska Zofia, Ro-cz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 258-260. Rec.: Sobisiak Walerian, Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1956 z. 1 s. 315-317. 317. MĄCZAK Antoni, SAMSONOWICZ Henryk. ZIENTARA Benedykt, Z dziejów rzemiosła w Polsce. Warszaw"), 1954. Rec.: Deresiewicz Janusz, Roc<'-i Dziejów spol.-gosp. T.. 17: 1955 s. 263-267. 318. MISIŃSKA Maria: Z badań nad flisem i lodziarstwem północnows-cho:1niej Opulszczyzny. Etnogr. poJ. T. 1: 1958 s. 196-199., mapa, s. 363. 319. MISIŃSKA Maria: Z badań nad tkactwem we wsi Rzeczycy w pow. rawsko-mazcwieckim. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 361-362. 320. NIZIŃSKA Irena: Z badań nad rzemi,C'słem w Siołkowricach Starych. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 162-187, llustr. 321. PAZDUR Jan: Wokół ołowianej Barburki. (Górnictwo w okolicach Kielc i Chf;cin). SI. Tyg. 1956 nr 48 s. 3, ilu str. 322. SAMSONOWICZ Henryk: Rz.emiosło wiejskie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1954. Rec.: Mielczarski Stanisław, Kwart. hist. 1957 nr 6 s. 129-132. 323. TYMIENIECKI Kazimierz: Organizacja rzemiosła wczesnośredniowie'cznego a geneza miast polskich. Studia Wczesnośredniowieczne T. 1: 1955: Rec.: Gieysztor Aleksander, Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 19: 1957 S. 436-438. 36 Lud, t. XLVI I II.! l, I' ,i , �563 562 324. WIATROLIK El,E.'onora: Wczesnośredniowieczne bursztyniarstwo na Pomorzu. Z Otchl. Wieków 1957 z. 6 s. 326-331, ilustr. rys. 325. WROBLEWSKI Tade'usz: Jeszcze o krosnach i tkactwie. Kwart. H,st. Ku/t. mater. 1958 nr 1/2 s. 61-82, ilu str. rys. Sum. s. 135-136. 326. WYBULT Franciszek: O dawnym przemyśle na Mazowszu płockim. Not. plockie 1957 nr 6 s. 18-22, tab. 327. RAUHUT Lechosław: Sprawozdanie z badań wczesnośredniowiecznego ośr·odka metalu.rgiczno-kowalskiego we wsi Kami.onka Nadbu:i;na, pow. Ostrów Mazowiecka. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 342-352, i,lust.r. mapy. Krat sad. Sum. 328. STROIŃSKI Stanisla,w: Przemysł lu,dowy i artystyczny w ubiegłym dziesięcioleciu. Przem. lud. 1955 nr 1 s. 3-10 ilu str. 5. Odzież 329. DEPTUSZEWSKl Stefan, BAZIELICHOWNA Barbara: Strój Górzan. Turysta 1957 nr 2 s. 11 ilustr. 330. DOBROWOLSKA Agnies,zka: Odpowiedź na recelnzję JózE'fa Gajka. (Ilrol1iQgrafia ludowej od'zieży zalchodnio-słowiańskiej). Pam. slow. T. 5: 1955 s. 224-225. 331. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzyoki. Atlas Polskich Strojów Ludowych Wr. 19,5·5. R€lc.: Frankowska Maria. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 Is. 280-286 i polemika T. 4: 1958 z. 2 s. 439. 332. FLIZAK Sebastian: Strój z,agórza,n: Atlas Polskich Strojów Ludowych pod red. J. Gajka. Plansz>e barwne: Jerzy Ka.rola!k. Układ graf .. Adam Glapa. Wrocław 195,6. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze. Cz. 5. MałolPolska. Z. 6" s. 67 + 2 mapy. 333. GLAPA Adam: Strój Lubuski. Atlas Pol. Strojów Ludowych Wyd. Pol. Tow. Lud. Wrocław 1956. Plansze barwne: J. Karolak. Cz. 2. Wielkopolsika i Kujawy,z. 4. s. 86 + 1 m1llpa. 334. KAZNOWSKA-JARECKA Barbara: Strój biłgorajs:ki. Atlas Pol. Stl'ojów Ludowy·ch. Wyd. Po,l. Tow. Ludoznawczego. Wrocław 1958. Plansze ba.rwne: Zbigniew Klimczy:k. Układ gr,aL A. Glapa. Cz. 5 Mało»olska z. 8. s. 65 + 2 mapy. 335. HA WRYŁKIEWICZ Jan: Dawne polskie stroje kobiece. Praca świetl. nr 1 s. 55-59, ryc. 336. KAMOCIG Janusz: Nieznany element stroju ludowego (w rejonie Gór Swiętokrzyskich). Ziemia 1957 nr 1 s. 31, Hustr. 337. KAMOCIG Janusz: S:trój sandcmi-erski. Atlas Pol. Strojów Ludowych. Plansz,e barwne: Jerzy Ka:rolak. Układ graf.: Adam Glapa. Wrcdaw 1957 Pol. Tow. LCldoznawcze. Cz. 5. Małopolska, z. 7. s. 64 + 2 mapy. 33!l. KAROLAK JE:rzy: Stroje i zwyczaje ludowe. \Vyd. L WaTsozawa 1956, Nasza Księga.rnia s. 16. 339. KARPIŃSKA Irena: Polskie ubiory ludowe na scenie. Londyn 1953. Rec.: Glapa Adam, Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 779-782. 340. KOTULA Franciszek: PoszukiwanLe metryk dla stroju ludowego. Rzeszów 1954. Rec.: Turnau Irena, Kwart. His/. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 795-797. 341. KRAJEWSKA Janina: St.rój opoczyński. Atlas Polskich Strojów Ludowy·ch. Plansze barwne: Jerzy Karolak. Wrodaw 1956 Polskie 'I'oW. Ludoznawcze. Cz. 4. Mazowsze ,i S ie'l'adzkie', z. 4, s. 92 + 2 mapy. 342. MALICKI Longin: Strój górali śląskich. Atlas Pols:kich Strojów Ludowych. Pla,nsze barwne: Jerzy Karolaki Henryk Jaskzembski. Wrocław 195,6 PTL. Cz. 3. Sląsk, z. 3 102 + 1 mapa. 34:3. MAGNUSIEWICZ Ja'n: Polskie stroje ludowe. Bm. r. Rec.: Rss Po!. Szt. Lud. 1956 nr 2 S, 132-134. REIC.:Okońska Alicja, Przem. lud. 1956 nr 1, s. 79-80. :344. ORYNŻYNA Jan-ilna: Żywotiki, purpu,rki, błękicie... Zagadnienia stroju ludowego. !lustr. Agnie,zka HornIck;;. PrZfm.Jud. 1956 nr 4 s. 2 -15 345. SWIEŻY Janusz: Strój pedlaski. Atlas Pol. Strojów Lud. Wrocław 1958. Plansze baorwne: J. Karolak. Cz. 4, z. 5, s. 49 + 2 malPY. 345a. ŚWIEŻY Janusz: Stroje ludowe i pseudoludowe (w res.połach amatorskich Luce13ZJczy;zJny).Kult. i Życie 1956 nr 13 s. 2-3 ilus,tr. 346. BOGATYŃSKI Wła,dysław: Elementy małopolskich strojów ludowyah mieszczaJn i chłopów w świetle materiJałów źród łow Yich. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 159-166, ilu str. Sum. dod. s. 2. .347. BRONICZ Stanisław: Siołkowicki Strój ludowy. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 221-225, ilust:r. 348. ROSEN-PRZEWORSKA Janina: (Omówienie wydawniotwa "Atlas Polskich Strojów Ludowych" z. 1-10). Lud T. 43: 1956 s. 337-344. 349. TURNAU Irena: Źródła pisane do historii polski€ij odzieży XVI, XVII, XVIII i XIX wiek.u znajdujące ;się w rękopisach ossoliński 'h. Ze Skarbca Kult. 1957 'z. 1 s. 22-38 350. TYROWICZ LudwiJe Podstawowe wi'adomośd 7. d:z.iejów ubioru. Cz. 1. Łódź 1957. Rec.: M. B. Ł. Z Otch. Wieków 1958 z. 4 s. 273. 351. ZIEMACKI WI: Materiały do historii odzieży z lat 1818-1863 Wrocław 1956 OSg. s. 181. Archiwum etnograficzne Nr 10 (maszynopis powielany). 6. Bud0'JJnictwo, 5ipr.zę1y 352. BAZIELICHOWNA Barbara: Uprawa roli i narzędzia rolnicze u Serbów i Chorwatów. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 81-98, ilustr. 353. BIENIARZO\'v'NA Janina: Elementy Judowe w urządzeniu izby �565 564 uboższego mieszczaństwa krak().wski~go w XVII wieku. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 106-114., ilu"tr. 354. BŁACHNIO .JÓzef: Ozdoby nad szczytowe na ziemi chełmińskkj i michałowskiej. Grudziądz 1954. Rec.: Wróblewski Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wiel.kopoL T. ·1: 1958 z. 1 s. 446-449. 355. BUCZEK Karol: Kto to byli żyrdnicy (żerdniey)? Kwart. Hist. Ku!t. mater. 1957 nr 3/4 s. 454.-462. Res. s. 706-707. 356. BURSZTA Józef: Budownictwo wiejskie w klu-czu runowskim pod Naklem w I polo'wie XVII wieku. Kwartalnik Historii. Kultury Materialnej 195~ nr 1/2. 'Re'c.: Sobis,iak Walerian, Studia do Dziejów WieIkopal. PomoTZ2 T. l: 1955 z. 2 s. 292-295. 357. BURSZTA Józef: Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopols,ce i jego zanik. Kwart. Hist. Kult. mater. nr 3/4 s. 519-550, rys. Sum. s. 712. 358. CHEŁMSKO ::;ląskie. CZERNER Olgierd: Drewniane domy podcieniowe ,,12 Apostołów" w Chełms.ku Śląskim. Zesz. nauk. PWr. nr 20, Archit. 1957 nr 3 s. 49-62, ilustr. rys. map-a. Zsf. 359. CHRZANOWSKI Tadeusz: Ginące chalu-py i wiatraki. StoHcll. 1956 nr 27 s. 13-14, ilu.str. 360. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domów chłopskich na Śląsku w latach 1660-1950. Ku:art. ol'ol. 1956 nr 2 s. 6e-87, ilustr. rys. 361. DUBIEL Ludwik: Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Sląskim w latach 1860-1950. Pr. Met. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 7-72, ilustr TYS. 362. DUBIEL Ludwik: Wnętrz,e domu chłopskiego w Siołkowica'ch St.arych. Etnogr. poL T. 1: 1958 s. 214-220, ilustr. 363. DZIEKOŃSKI Tadeusz: O częściach pracujących p~ugów i soch na ziemiach -polski-ch w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mater. 1954 nr ~. Rec.: Gajzle>rowa Wanda. Rocz-i Dziejów spal. gosp. T. 17: 1955 s. 227-229. 364. FRYCZOWAMaria: Z pracy nad budownictwem ludowym na Kujawa.ch. Etnogr. poL T. l: 1958 s. 348-350. 365. GŁADYSZOWA Ma,ri'a: Zarys bud<Jwn;·ctwa ludowego w Siołkowicach Starych w XIX i XX wieku. Etnogl'. poL T. l: 1958 s 200213, ilustr. 366. GORZYŃSKI Stefan: Dwór i sprzęt gospodarczy używany w gospodarce folwa.~cznej w Polsce w XV i XVI wieku. Maszyny rolno 1957 nr 3 s. 21-26, ilustr. 367. KIERSNOWSKI Ryszard: BU:lownictwo zachodnio-pomorskie wieku XII w świetle źródeł. Wiadomości Archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4. 368. 369. 370. 371. 372. 373. 374. 375. 376. 377. 378. 379-. 380. • I 381. 382. Re·c.: Kowalenko Wla,dysław. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 498-501 KOTULA Francis,zek: Pochod7..enie domów przysłupowych w Rzeszowskiem. Kwart. Hist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 551-562. ilu str. rys. mapa Sum. s. 712--713. KOWALSKI Stanisław: Na drewnianym szlak:..!. (Zahytki architektury ludowej na Ziemi Lubuskiej). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad/grudzień S. 5, ilustr. KRAJEWSKI Klemens: Chaty "dymn::" na Kaszubach. Kaszeoe 1957 nr 4 S. 4, ilustr. KWAŚNIEWICZ Władyslaw: Badania nad rozwojem narzędzi rol.niczych w,e wsi małopolskiej i i,ch rolą w ,przeobraieniach gospoda.rczych, S1poł~c~,nych i ,kulturalnych w XIX i XX w. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 278-287. LALIK Tadeusz: Zagroda na Mazowszu w XV wieku. Kwart. Hist. Kult. mater 1957 nr 3/4 s. 487-·502 ryc. Sum. s. 709-710. OCHMAŃSKI Wladysław: Najleps'zy oiPis pługa w dawnej polskiej literaturze rolniczej. Z "Uwa'g tygodniowych warszawskich" z 1767 r. Ku:art.Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 S. 97-11 ilustr. TYS. Krat. sod. s. 196-197. Sum. s. 203-204. PYZIK Zygm:.;.nt: Starożytna łódź odbyta na dnie Wisły. Sł. Tyg. 1956 nr, 16 s. 3, ilusotr. RENDECKA-SZENIC Wiesława: WYPosCJżenie XVII-wie·cznego domu mies.zkalnego w Kaliszu \v świetle badań archeologicznych. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1958 nr 1/2 s. 37-44, ·ilustr. mapa. SERAFIN Stanislaw: Architektura i krajobra,z wsi. Wars,zawa 1958 Arkady S. 151, ilu str. SPRZĘT domowy i gospodarski góralagoorczańskL€,go z 2 poł. XVII w. Z Księgi gromadzkiej wsi Olszówka pow. Limanowa oprac. Se-bastian Flizak. Pol. Sz/. lud. 1956 nr 4/5 S. 283-284. STELMACHOWSKA Bożena: Budownictwo słowiańskie. Kaszebe 1958 nr 17 ·S. 5, i,lustr. STELMACHOWSKA Bo·ż€Jna: R,adło ziemniaczane na Pomorzu. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 112--122, ilu str. Krat. soci. ,s. 197. Sum. s. 204. ŚlVIIAŁOWSKI Rud!C'lf: Szalas w Tatr3'ch Polskkh. Fragm. pracy "Budownictwo pasterskie w Tatrach Polskich". Ziemia 1857 nr 11 s. 2-3, ilustr rys. TŁOCZEK Ignacy: Chałupy polskie. Warszawa 1958. Arkady s. 51, tab!. 63. TŁOC ZSK Ignacy Felicjan: Wieś i jej architektura. Orka 1958 nr 4s. 3-4, ilustr. �567 566 383 384. 385. 386. 387. 388. WĘGRZYNOWICZ Teresa, BENDER Witold: Łódź drążona w pniu dębowym w miejscowości Granne nad Bugi£m, pow. Siemiatycze. Wiad. archeo!. 1956 z. 4 s. 368-369, ilustr. WROBLEWSKI Tad{)usz: Budownictwo ludowe w pracach O. Kol·· berga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 115-142. WROBLEWSKI Tadeusz: Chłopskie budownic,two ,noclJcienJowEl w Wielko'polsce w XIX i XX w. Zesz. nauk. UP nr 15 Archeol. Etnogr. 1958 z. 1 s. 99-222 ilu.str. rys. mapy Zsf. WROBLEWSKI T.a>deusz: Starożytne krosna egipskie. Z Otchl Wieków 1957 z. 4 s. 196-204, ilu str. rys. ZAWADZKI Tadeu·sz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym. Kwa7·i. Hist. Kult. mater. 1954 nr 4. ·Rec.: Tymie-ni~cki Kaz.imierz, Racz-i hist. R. 24: 1958 s. 339-343. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Maria: Rybackie narzędzia kolne ,w Polsce i w krajach sąsledni~h. Łódź 1957 PWN s. 325. tabl. 58, m1ljp. 12, ilustr. Z. R.: Siekier-ka brązewa ze wsi Szozytno, pow. Sochaezew. Wiad. archeal. 1957 z. 4 s. 390, ilustr. 7. Tram.port i komunikaoja 389.. BAZIELICHOWNA Barbara: Transport d 'komunkacja w wica,ch Starych. Etnogr. pol. T. 11: 1958 s. 188-195, Bustr. B. 1. Prace Slołko- K u lt u r a społ e czn a ogólne z .zakresu ,kultury spoŁe1cznej 390. BRUCKNER Ale,ksander: DZlieje kuLtury ,polskiej. T. 1. Od cz.asów ;przedhistOlrycz.ny·ch do r. 1506 Wyd. 3. W,ars.zawa 1958 KiW s. 735. T.2 Polska u SZiCZytupotęgi s. 727. T. 3 Czasy .nOWISzedo roku 1795 s. 508. 391. DUTKOWSKI Tadeusz: Dobrze wykorzystana pomoc są.siedzka. Spolem 1956 nr 3 s. 12-13, llustr. 392. GAŁĘSKI Bogusław: Badania nad strukturą społeczną wsi. KilU. i Spal. 1958 nr 1 s. 299-.303. 393. GĘBIK Władysław: Rok 1955 na Warmii i Mazurach. (Wyda:rzenia kulturalne). Tyg. demakr. 1956 nr 6 s. 6. 394. HEITH Zdzisław: Szarlatan (W sprawie praktyk znachorskich). Kaszi!bi! 1958 nr 19 s. 1, 3 ilustr. 395. HOROSZKIEWICZ Wacław, RACŁAWICKI Stanislaw: Ostatni wyrok w procesie o karczmę. (Z dziejów pierwsze.i wsi spółdzielczej w Polsce). Odra 1958 nr 49/50 s. 4, 6· 396. LAB iVIiroslav. Kultura .i oświata dla ludu. (Czechosłowacja). Orka 1958 nr 49 s. 4, ~lustr. 397. OBRAZ wsi p'rzedwojennej w pamiętnika'ch nauczycieli. Fragm. książki "Pamiętniki Nauczycieli WetEranów". Opra{). Mikolaj KCiZakiewicz. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 7/8 s. 175-183. 398. PETRUS Juliusz: Wielkie przemiany (w dziedzinie o~wiaty, kultury i zdrowia województwa rzes.zowskiego). Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 nr 1 s. 1, 4, ilu str. 399. ROGOWSKI Jan: P{)ltrzeby kulturalne wsi śląskiej. Kierunki 19;i8 nr 38 s. 12. 400. SZWENGRUB Lili Maria: Głosuję za podjęciem dyskusji (w związku 'z badaniami slpolecz.nymi na wsi). Prz. kult. 1956 nr 2.3 s. 11. 401. Z. P.: Ba,da'nia nad kulturą materialną wsi ,pols;kiej. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 ,nr 4 .s. 737-741. 2. Grupy spoŁe:czne z,awordowe, religijne, .i klasowe poJityczn'2 402. BABINICZ Waldemar: Dobire wieści. List z Iparafin. (Z ,problemów mł,oozLelży). Życie lite71' 1958 nr 27 s. 1, 12. 403. BIERNACKA Maria: Działalność Koła Młodzieży Wiejskiej i innych oll"ga'niza<ejiwe wsi Potatkówka. Wieś v.;spólcz. 1958 nr 10 s. 103-125. 404. CZARNOWSKI Stefan: Kultura reHgij.n.a ludu wiejskiego. Oprac. A. B. Wiedza i Życie 1958 nr 6 s. 374.-375. 405. DEJWOREK Boleslaw: Wspomnienia kierownika Kieleckiego Okręgu Zwią,ziku MłodZiieźy Wie.jskiej. (Wieś kieleckla w okcr:'esie międzywojennym i w lata,ch okulpacji). Ziemia kiel. 1957 nr 8 s. 2, 14. 406. GAŁĘSKI Bogus,ław: Uwagi o ~po1ecznymzróżnicow.aIl11u warstwy chłopskiej. Wieś v.;sr;ólcz. 1958 nr 1 s. 32-48, tab. 407. HEBDA Antoni, Nowakowski Leszek: Pomoc sąsiedzka na wsi. Warszawa 1956 Wyd. Prawnicze s. 50. 408. KARNOWSKI Jan: Mojla droga kaszubska. Gl-eba dla mnie ,przeznaczona. Pl'zy.gotował do druku Feliks Marszałkowski. Kaszebi! 1957 nr 4. s. 5, ilu str. 409. MOLENDA Jan: Na wsi ,polskiej przed 40 laty. (Ru~h Ludowy). Prz. kult. 1958 nr 49 s. 1, 6. 410. ODYNIEC Wacła.w: Gburzy i golce na Żuławach w roku 1673. Rocz. gdański T. 14: 1955 s. 189-306, tab. ±!1. PROSTE formy współ:dz.iałania na wsi. Praca zbiorowa. Wars'zawa 1956 LSW s. 163. 412. STRYCZEK Jan: Chłopskim .piórelffi. Fragm. (O organizacyjnej działalności młodzieży przed wojną i po wojnie). Zarzev.;ie 1958 nr 8 s. 4, Hustr. �568 569 413. TEMKIN Gabriel: O spójni gospodarczej między miastem a wsią. Warszawa 1956 WP s. 141. 414. TRA WIŃSKA-KWASNIEWSKA Maria: Sytuacja społeczna kobiety wiejskiej w ziemi ,krakowskiej w latach 1880-1914. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z. 2 s. 129-205. 415. VILLES et campagnes: civilisation urbaine et civilisatio'n rurale en Fr<l!nce. Rec.: A. S.: Dyskusja o grupach społecznych na wsi. Wieś wspó!cz. 1958 nr 1 s. 113-119. 416. ZRZESZENIE Kaszub&kie'. A. G.: Do trzech razy sztuka. Kościerzyna. Kas:ebid 1958 nr 19 s. 6. ARENDT Aleksander: Uwagi i wnioski o pracy Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszifbe 1958 nr 15 s. 1, 5, ilustr. Bądikowski LECh: Kasz'Jbichcą mieć głos. Tyg. Zach. 1957 m 13 s. 1, 3:, P()lem. WIT-ŚWIĘCICKI B.: Warto krzyżować pióra o sprawy kaszubskie. Ziemia i MOTze nr 13 s. 1, 7. BĄDKOWSKI Lech: W poszukiwaniu nowych dróg. (Walny Zjazd DelEgatów Zrzeszenia Kaszubskiego). Pomorze 1958 nr 12 s. 10, BOLDUAM Tadeusz: Niech młodzi przejmą inicjatywę. Fragm. p'rzem. Kas:ebi? 1958 nr H s. 4. GOLA MCldan: Kościerzyna. Na,rada przy czarnej kawie. Z życia Zrzeszenia KaszubskiegD. Kaszebe 1957 nr 5 s. 7. (I. P.): W Gdal1s~u obradował I Walny Zjazd Delegatów Zrze!szenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr 10 s. 1-2. K02LIKOWSKI Jordan: Laboratorium demokra,tycznego wychcwania. (Zrzeszenie Kas'zubskie). Tyg. Zar.h. 1958 nr 16 s. 6. [ska]: Gdynia. Z życia Zrzesz.€nia Ka,szubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. UCHWALA Walnego Zjazdu Delegatów Zrzeszenia Kaszubskiego. Kaszebe 1958 nr lOs. 2. ZWARDOŃ And.rzej: Chojnioce. Chodzi nie tylko o liczbę członków. (Zrzeszenie Kaszubskie). Kaszebe 1958 nr 1 s. 6. ZWARDOŃ Andrzej: Kartuzy. Z życia Zrz'e~ze'ni.a KasZJubskiego. Kaszebe 1957 nr 4 s. 7. ZWARDOŃ Andrzej. Pozwólcie młodym! (O pracy młodzieży w Zrzelszenit:. Kasz.uł::sk5m); Ka~zebe 1957 nr 5 s. 1 3. 417:. ZWARDOlSr Andrzej: Co słychać w Kodewiu? (Współpraca między Zrzeszelniem Kociewskim i Zrzeszeniem KasZiUbskim). Kaszebe 1958 nr 20 s. 4. 3. Struktura 420. 421. 422. 423. 424 425. 426. 427. 428. 429. 430. 43L 432 433. rodziny 434. 418. PIĘC (5 X 10) pytań. Wielka ankieta "Zarzewi,a" (n.a temat stosunków rodzinnych na wsi. Tekst a,nkiety). Zarzewie 1958 nr 31 s. L 4. Z'wyczaje, 419. BARANOWSKI s,kim w PDlsce obrzędydorD'cZlne, roozinme Bohdan: Sprawy obyczajowe wieku XVII i XVIII. Łódż i i,nn.e w sądownictwie 1955, wiej- 435. r 436. Rec.: Matuszewski Józef. Rocz-[ Dziejów spal. gasp. T. 17: 1955 s. 225-227. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: "Przebieranne" z Keniakowa. Turysta 1957 nr 3 s. 8-9, ilustr. BAZIELICHOWNA Barbara, DEPTUSZEWSKI S.: (Wynieśliśmy m;)r ze wsi, I:,rzynieśli.śmy latcTości do wsi ... " (ChodzenIe z "marzanką" i "gankiem" w Rozbarku Bytomskim). Turysta 1957 nr 10 s. 4-5. ilustr. CABAJ Albi'n: JoŚcie. (Ludowy obrzęd wielkanocny we wsi Głupianka, pow. Mińsk Mazowiecki). Ziemia 1957 nr 11 s. 12. CICHOWICZ Wie5ława: W rejonie "KDzła lubuski,ego". (Zwyczaje ludowe). Nouy Suiat 1956 nr 7 s. 2, ilustr. DOBROWOLSKA Ale.ksand,ra: Niektóre zwyczaje ludOlWe w okresie Godów. Slo Tyg. 1955 nr 40/50 s. 1-2. DOBROWOL~KA Ale'ksand.ra: NiEktóre zwyczaje -rliO'Woroc.zne. !lustr. J. ŁęsJd. SI. TY1. 1955 nr 41/5,1 s. 2, 4. GŁADYSZ Mieczysław: Wesele n.a Podhalu. Polsk.a 1956 nr 2 s. 6-8 'ilus1tr. oraz IW muta'cja'ch: ang. Po.land, franc. La PolOogne, hiszp. ?Dlo'ni.a, niem. Polen, ros. Polsza. KAMOCKI Janusz: Od andrzejek do dożynek. (Tradycyjne zwyczaje ludowe w zabawach zuchowych i harcerskich). Warszawa 1958. Centr. S.kI. Harcerska, MON !? 91, ilustr. KLIMA~ZEWSKA Jadwiga: SiclkoIWi.ckie obrzędy doroczne. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 226-231. KOTULA FranciszEk: SzysZlki rzeszOlWskie 'Ciasto obrzędowe. Życie kult. Ziemi rzesz. 1956 (nr 1). s. 8, ilustr. KOWALSKA-LEWICKA Anna: GóralskiJe Boże Narodzenie. Ziemia 1957 n.r 12 s. 20-21. KUCHOWICZ Zbigniew: Z az.iejów oby'czajów ;pOlIskich IW wielt'.l XVII i pierwszElj poło XVIII. Warsz,awa 1957 LSW S. 629, ilu str. Rec.: Tazbir Janusz. Prz. hist. 1958 z. 2 s. 404.-4.09. KURASIŃSKI Antoni: Łęczyckie mask.arady Z<llp,ustowe. Ziemi.a łęcz. 1958 nr 2/3 S. G, ilustr. ŁOZIŃSKI WładY5ław: Prawem i lewem. Obyczaj nu CzeTWDnej Rusi w pierwsZJej POłDc,vie XVII wLeku. T. 1: Czasy i ludzie. T. 2: Wojny prywatne. Wyd. 5 Kl'. 1957. PIĘTOW Tóna: "ROtztrębachy czyli zabijanie starego roku". Kaszebe 1958 nr 1 S. l, 4, Bustr. PIOTROWSKI Włodzimierz: Hero.dy, jasełk.a i kolędy łęczyckie. Ziemia lęcz. 1957 l1Jl' 6 S. 6. PUTEK JÓz'€l.f: Mroki ŚrednioIWie'cza. Obyczaje, przesądy fanatyzm, okrudeństwa i ucisk s.połeczny w Polsce. Kl'. 1956. Rec.: Błachut Władysław. Wieści 1957 nr 6 s. 3-4, ilustr. �571 570 -l37. EISENWEBER Herbert: Dawne zVlyczaje niemieckie związane z Bożym Narodze.niem. Tl. z niem. Demokr. Niemcy 1958 nr 12 s. 8-10, ilumr. 438. SCHRAMM Wiktor: L'Jdowe obrzędy weselne we wsiach doliny Hoczewki i Ta,rnawki ziemi sanookiej. Wroclaw 1958 PTL s. 124 mapy 3. Archiu;um Etnograficzne nr 17 (maszynopis powielany). 439. SYCHT A Belfl'!ard: G:VV'iazdka na Kaszubach. KaszEibEi 1957 nr ;) .s. 1, 4. 440. TIMOFIEJEW Grzeg'orz: Jak w warszawskie za clJus:tk: wybierano króla działów. Stolica 1957 n.r 44 s. 8, ilu str. 441. W1GLUSZ Zygmunt: Sieteski"" "draby". (Zwyczaje noworoczne wsi nes.zowskiej). Ziemia 1957 nr 1 s. 3--4, ilustr. 442. WROBLEWSKI Tadeusz: Nad dyngusowym obY'czajem radził po,znań5'ki synod biskupi. Nou;y Świat 1956 nr 13 s. 1, ilustr. 443. WROBLEWSKI TadeIJS'z: "Nasz gaik zielony pięknie ustrojony". (Wiosenne obyczaj<e ludowe Wielkopolski). Widnok7'qg 1956 nr 12 s. 3. 444. WROBLEWSKI W.: Za,pomniane obyczaj€ (Wielkopolski). PodkOlziolki z brukwi. Babska zabawa. Męż,czyźni aresztow:ani. Dziedziczka pla'cila ha1"3Jcz. Nou;y Świat 1956 n.r 7 s. 2. Aleksandra 451 452. 453. 454. 455. 456. 457. 458. 459. 5. FOI'my życia tQIW.a'Tzyskiegooraz ich fu.nk,c.je (gry i zabawy) BUGAJSKI .Mikołaj: ·Świetli,ca i żyde wsi. Praca, świetl. 1956 nr 2 s. 61-62. 446. KAŁUŻNY Czesław: ZgOdIlliiElzezdrowymro,zsądkiem. (Spra,wa świetnc wi€jskich). Klasy 1956 nr 6 s. 3. 44'i. KAŁUŻNY Cz'es'law: Na ;prostej droeLze. (Problem świetlic wiejskich). Prac świetl. 1956 nr 3 s. 19-22. {<t8. ZARZĄDZENIA. Bj·ul. MLn. PGR 1956 m 5:urządzenia pl~lcówek kulturalno-ośw~atowy,ch 'w PGR, poz. 42, Dz. Łączn . .nr 6. 460. H5. C Kultura duchowa 1. P,race ogólne H9. BABINICZ Waldemar: Szeroki świat. Warszawa 1955. Rec.: Brudnicki JClJn:Czy wzór do naśladowania. Warmia i Mazury 1956 nr 3 s. 6; Byrski Tadeusz: "Na tym nienajgorszym ze światów" Slo Tyg. nr 20 s. 1\--2. B. M. Kłosy 1956 nr 16 s. 4. -150. DROGI upowsze'chni€<nia kultuTY. Wypow.: Alfroo Krygier, Zofia Solarrowa. Ryszard Wroczyński, Teofil Wojeński. Rozm. pr~. 461. Naborowska, St. Atlas, A. Spandowski. Praca świetl. 1957 nr 1 s 8-14, ilustr. ENDER Janina: Szkice z dziejów szkoły ludowej na Śląsku. Kwart. opoI. 1958 nr 2 s. 5-38 nr 3 s. 27-55. . GORSKI Ryszard: Zaint€lres1cwania kulturą ludową w elPooe MICkiewicza. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 31-39. JAKÓBCZYK Witold: S.~kola rolnicza w Zabikowie 1870-1876. Studia do Dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 255-273 . (Mat.): " ... I zaorzą książki poety najbardziej zapadły ugór". (Uwagi o konfe['encji w Lublinie na temat struktury księgozbioru i c,zytelnictwa wiejskie.go). Kult. i Życie 1956 nr 26 s. 2. ROMBOWSKI Aleksander: An unkown relic of folk-lite.ratuTe from the middle of XV th century. C. r. Soc. SC. Wrocław v. 8: 1953 s. 73. SOBIESKI Marian: Ś,ladami Kolberga. (Prace nad folklorem ludowym). Rozm. przelpr. Beata SOl\Vińska. Stolica 1956 nr 9 s. 11, ilustx. SOLARZOWA Zofia: Od wspomnień do nowego działania. (Unirwersytety Ludowe). Świetl. 1957 nr 3 's. 1-4, ilustr. STĘSZEWSKI Jan: Problemy fol:kl,oryst)"ki w tw61"CozOŚCli i u:porws.Z€chn.ielniu. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 's. 442-456. SUCHODOLSKI Bo.gdan: Uwagi 'o dziejach oświaty ludowej w Polsce. Wieś wspólcz. 1958 nr 10 s. 96-102. STANKIEWICZ WitoLd: Cz.asopiśmi~mnidwo ludowe w Królestwie Polskim 1905-1914. W,a'r;;'ZClJWa 1957. Rec.: Kmiecik Ze:non K.: Idee s,półodzie-J.czc>ści w programa'ch i działaniu g)rup ludowYIch w Królestwie polskim (1905-1914). Prz. spóldz. 1958 nr 3 s. 82-87. - Wieś wspólcz.nr 7/8 s. 236-240; Wojd'echowski Kazimierz. Ośw. doroslych nr 4 s. 256. WANTUŁA Jan: Najdawniejszy 'chłQip'ski exlibris polski. Perspek- tyu;y 1956 nr 35 s. 2. 462. WASILEWSKI ZbigIlJiew: Uwaga: TUL (Towarzystwo Uniwell'sytetów Ludowy'on). Potit. 1957 nr 24 s. 3. ,kultury ludol\Vej. Wy:pO'W.: Tadeusz Sew&yn, 463. W ZWIERCIADLE Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Bolesław Kuźmicz. Rozm. prz€lpr. Ludl\Vik Chomiński. Orka 1958 nr 3 s. 1, 6-7. 2. Wierzenia, demonologia, 'religia 464. ANTONIUK Jakub: Z dziejów zabobonu na Podlasiu. Śu;iat i Ludzie 1956 nr 2 s. 3, Llustr. nr 4 S. 3, ilu str. Now'l) 465. ANTONOWICZ Kalina: Przesądy i zabobony n:'l. Kujawach. Tor 1956 nr 39 s. 2. 466. BCGDANOWSKI Janus,z: Poczet znamieni,tszych !lustr. autor. Ziemia 1958 nr 6 s. 2, 4-5. diabłów polskich �572 573 467. FUNK and Wagnalls standard dictionary of folklore, mythology and legend, Maria Leach, editor. v. 1-2. New York 1949-1951. Re'c.: Szczepańs,ki Ryszard. Lud T. 43: 1956 s. 288-296. 468. KOSSAK Zofia: Rok polski. Ohyczaje i wiara. Warszawa 1958. Rec.: Susuł Jacek: W'er'Ew rozrzewnieniu. Tyg. powsz. 1958 nr 49 s. 1. 469. KOWALSKA-LEWICKA Anna: O demonach, strachach i innych stwcra'ch. Ziemia 1957 nr 6 s. 21-22 nr 7 s. 13, 18-19. 470. ROMPSKI Jan: Przesądy J wierzenia Pana Cwrlińsczego. Kasziibe 1957 wyd. sj:ec. nr 2 s. 5. 471. WOLSKI Krzysztof: Demon Chowaniec. (Wierz£lnia ludu Ziemi Przemyskiej). Ziemia 1958 nr 7 s. 5--6, ilu str. 472. WOźNIAK Maria: Pomorska mitologia. :Życie i Ku/t. 1956 Inr 8 s. 1, ilu str. 3. M a g i a i w róż by 473. BOROWIEC Józef: proc·es 'o cz,a'ry i próby jego zrdc<rmowania w PolsDe w wieka,ch XVI-XVIII. Spmw Wrocł. TN T. 9: 1954 s 86-89. 474. KARWOT Edward: Katalog magii Rudolfa. Źródbo etnograficzne XIII wieku. Wr. 1955. Rec.: Gansiniec Ryszard: Polemika KarwQt. E.: Odpowiedź na recenzję· Lud T. 43: 1956 s. 314-323, 472-487. Rec.: Matusiak Leokadia. Sobótka 1956 nr 3 s. 472-4775. 475. KARWOT Edwa;rd: Zagadnienil€ wierzeri i magii w :9racach Polskie,go To.warzys,t,wa Ludo,znawczego na tle osiągnięć etnografii polskiej w ostatnim dziesięcioleciu. Lud T. 43: 1956 s. 71-92. 476. NOWICKI Andrzej: Podróż w świat średniowiecznych cudów. Wyd. 2. Warszawa 1956 WP s. 211, ilu str. 477. R.: Zielol1JGgórski,e czarownic~. (Protokó1y w zielo.nogórskiego sądu inkwi.zy'cyjnego z lat 1663-1665). Kiosy 1956 nr 19 s. 2-3. 478. ST ASIEWICZOWNA Irema: Czary i czal'ownke. Wiedza i :Życie 195& nr 5 s. 329-332, :ilus.tr. rys. 4. W ie d z a Iu d u 479. DWORAKOWSKI Stanisław: Wiedza i zabobon w dawnym pszczelarstwie ludowym na Podlasiu Nadnarwiańskim. PszczeL 1957 nr 2 s. 55-56. 480. MUSZYŃSKI Jan: Roślvnne lekJ ludowe. Wyd. 3. Warszawa LSW s. 117, ilu str. 5. Literatura ludowa: powiedzenia, .przysłowia, gadki i facelcje, ballady, baśnie, bajki, mitologia, p,odania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie 481. A. B.: Początki etnografii .pol<;kiej. (Książka R. W. Berwińskiego "Studia o literaturze luclcwej ze stanowiska historycznego i naukowej krytyki"). Wiedza i Życie 1957 nr 12 s. 371. 482. ANDRUSZKIEWICZ MIchał: Baśnie kaukaskie. Wybór i tłum. (z ms.) Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 116. 483. BAJKI WarmE i M.azur. Red. Halina Koneczna i Wanda Pomian()iWska. Przedmowę napis.ał Julia;n Krzyżanowski. Wyd. 1. Warszawa 1956 PWN s. 194. 484. BANACZKOWSKI Piot,r: W kwestii lI'~giolfiu św;ętOikrzyskiego słów kilka. Liter. lud. 1958 nr 1 :s. 60-61. 485. BARANOWICZ Ja'n: Baśnie ŚląskiJe. Wyd. 1. Warszawa 1957 LSW s.334. 486. BIAŁYSTOK. ANTONIUK Jalkub: Legendy białostockie. (Pałac Branickich). Swiat i Ludzie 1955 nr 49 s. 2. 487. BIELICKI Mariail1: Opowieści Szidikura. Baśnie i legendy Tybetu. Wyd. 1. Warszawa 1957 NK s. 232, tabl. 4. 488. CEYKOWA F. S. MAJKOWEKA Damroka: Teksty Cejnowy w rękopisie Mosbacha. Rocz. gdański. T. 15/16: 1956/1957 s. 484-500. 489. CHCIWE niedźwiadki. Ludewa bajka węgierska. Oprac. Maria Górska. Wyd. 6. Warszawa 1957 NK s. 16. 490. COLIN Vladimir: Mladen syn niedźwiedzia. Tłum. z l'um. Rajmund Flofains. Ilustr. Gustaw Majewski. Wyd. 1. Warszawa 1957 (druk ukończ.) XII. 1956 NK s. 210. 490a. CYLWICKI Edwa-rd: "Przegląd kultu.ralny" czy "Starogdańska baśń?" (Zagadn;enie kulturalne ziemi koszalińskiej). Glos Tyg. 1956 nr 10 s. 3. 491. CZAPLEWSKI Paweł: Święty Wojciech i książę pomorski wraz z żoną w lE.gendzie "Tempca:e i!lo". Nasza Przesziosć T. 6: 1957 s. 301-309. Summ. 492. CZERNIK Stanisław: Chłopskie pisaJI'stwo samorodne. Rec.: Żyga Aleksander. Lud T. 43: 1956 s. 325-331. 493. CZERNIK Stan.isław: Humor i satyra ludu polskiego. LSW SI. 262. Rec.: Banaczko'Wski nr 6 s. 9. Piotr. Ziemia kieL Warszawa 1954. Warszawa 1956. nr 7 s. 14, Rec.: Piechal Marian. Kron. 494. CZERNIK Stanisław: 1957 LSW s. 467. Rec.: Przyboś Julian. Klechdy Przy. kult. ludu polskiego. Wyd. 1. Warszawa 1957 nr 22 s. 5. ., ~1 �574 Nie tędy droga (PoE:zja 495. CZERNIK Stanisław: nr 21 s. 8. Polska "pika ludowa. 496. CZERNIK Stanisław: s. XCVIII, 368. Rec.: Blachut Władysław, Wybór polskiej epiki tura 1958 nr 28 s. 2; Wieści nr 14 s. 11. 497. CZUKOWSKI K.: Bajki. Tłum. z ros. Władysław 575 ludowa). Wrocław Orka 1958 1958 Oss. ludowej. Nowa Broniewski. kut- Wyd. 3. Warszawa 1957 NK s. 82. 498. DIABEŁ parobkiem. Z gwary kieleckiej. Zapis Wanda Pomianowska. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 437-440. ., . 499. DYG ACZ Adolf: Ba'l1do.s:kaop'Ol~ka. Op.rac. Leopold Jamck!. ŚpIew w Szk. 1958 nr 2 d'oj. muz. s. 26-27. s. 155. 500. DYGASIŃSKI Adoli: Cudowne bajki. Warszawa 1957 Cz. .'i01. FENIKOWSKI Francis.zek: Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd. 3 Wa'rs,zawa 1958 NK s. 190. " ... który Ojczyźmie dom na Mazurach budo502. GĘBIK Władysław: wał ... " Tyg. zach. 1958 nr 39 1>. 3. .'i03. GĘBIK Władysł.a,w: O, ojczysta nasza mowo. '. (Setna rocznica urodzin poety). BiuL inf. Pax 1958 s. 7/8 s. 52-61 ilu str. 504. GORSKA Maria: Piędu braci Li. Chińskie bajki ludowe i ;przysłowia. Wyd. 5. WarS:lClWa1958 NK s. 54. .'i05. GRABSKI Władysław Jan: Rapsodia SwidniClk,a. Opowieść śląska z lat 1339-1404. T. 1-2. Poznań 1955. Rec.: Podho,rska-Okołów Stefania, Dwie książki Wł. Grabskiego. Twórcz. 1957 nr 7 s. 119-122. 506. GRUNWALD w ludowej gadce. Zapisa~a Anna Szyfer. Warmia i Mazury 1956 nr 7 s. 9. . . 507. HAISIG Marian: Etudes sur les h~gendes des sceaux mumclpau:'ć. C. r. Soc. Sc. Wrocław v. 6: 1951 s. 31. .'i08. HERTZ Benedykt: Antologia bajki polskiej. Pr,zedmowa i oprac.: :lVI-ariaHulewiczo;wa,. Wyd. 1. Warsza,wa 1958 PIW s. 222. 509. HERTZ Bene:dy:kt: Bajki i satyry. Warszawa 1957. Rec.: Kopaliń·ski Władysław, Ostatni bajk()ipis pOlski. Prz. kuLt. 1~57 .nr 46 s. 3; Międzyrzecki Artur, Po'żegnanie bajki? Swiat nr 47 s. 14. 510. HISTORIA o mlodz;i.eńcu i olrzechu kOikoslQwym.Bajka 1u.dow.a z Kambodż,'. Tl. !lustr. Moren. Widnokręgi 1958 nr 1 s. 53-57. 511. JANUSZEWSKA HaJnna: O flisaku i Przydróż'ce. Bajka wiślana. War- szawa 1956 NK s. 36. 512. JODEŁKA Tomasz: Polskie baśnie ludowe. Warszawa 1956 PIW s. 495. 513. KAJKA 1\fichal: Do młodzieży polskiej (w). - Jesień (w). O :nazu~skich jezio,ra'ch (w). - Tęskn'Ota za oj,czystą mową (w). KuLt t ŻyCIe 1958 nr 2 s. 14-15. - Jakie panują stosunki na Ma,zurach (w). Mój 'Ojczysty las (w). - Zdania Mazurów 'p'O plebiscycie (w). OJ'k~ nr 39 s. 1, ilustr. Rodzinny dom (w). Nadodrze 1958 wyd. spec. listopad grudzień s. 1 ilustr. - Ty mazurski kraju (w). Stolica nr 51/52 s. 27. Zsbralem snop plo,nu. Wybór utworów wydany w setną rocznicę urJ.dzi'n poety. Oprac i wstęp .Janusz Jasiński i Tadeusz Oracki. Wars.za,wa 1958. Rec.: Przyboś .Iulian, Wiersze Kajki. Prz. kult. Katarzyna, Orka nr 41 s. 4. 19.'i8nr 45 s. 8. Wolska .'i14. KAJKA M. Beg.: Wiersze pisane na desce ... Zarzewi.' 1958 nr 18 s. 5, ilu str. CZERNIK Stanisław: Kajka. Orka 1958 nr 39, ilu str. DUŻYK Józef: Dumać z Ogródka. (Przed setną .roczni<cą urodzin mazurskiego poety). Wieści 1958 nr 35 s. 5, ilu str. KOCHAŃSKI Witold: 100-lecie urodzin Michała Kajki. KuLt i Życie 1958 nr 2 s. 14-15. i1us!tr. KRASZEWSKI T,a'deusz: Rozpoczął się rok jubileus:ZJowy Michała Kajki. Tyg. zach. 1958 m 41 s. 5, ilusk MARTUSZEWSKI Edwal'd: Wiedza i niewiedza a Michale Kajce. Tryb. Liter. 1958 nr 47 s. 3. ORACKI Tade1usz: M. Kajka - nie tylko poeta lude,wy. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 37. T. O.: Michał Kajka - kronika życia i działalrJiOści. Warmia i Mazury 1958 <nr 6 s. 38-39. WASILEWSKI Zbigniew: Mj.chał Kajka 1858-1940. Orka 1958 nr 16 s. 2. WROBLEWSKI Andrzej: Opowieści a Mi,challe Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 2 s. 21. ilu str. 515. WROBLEWSKI Andrzej: Na trqpach Kajki ... Pamięć stalTego dumacza. Życie Warsz. 1958 nr 115 s. 3, ilu str. 516. KANIA J., MAZAK Sta'nisław: W pierwszą l'Ocznkę śm1er'ci J.akuba Kani. (N€Jkr.) Pszczelo 1958 nr 10 S. 299-300, ilustr. 517. KAPEŁUSIOWNA Helena: Turecka bajka 00 derwiszach w litelTatu.rze starop'Olskiej. Liter. Lud. 1957 nr 3 S. 15-22. 518. KAPEŁUS HeJ.ena, KRZYŻANOWSKI Julian: Sto baśni ludowych. Oprac .... Wstępem, przypisami i s·łowniikiem ,opatrzył Julian Krzyżanowski. Warszawa 1957 PIW s. 414. Rec.: Gościcki A. Polonist. 19.'58S. 67-68. 519-. KARAŚ Mieczysław: Powie'ść ludu rzesz>owskiego. Słowo wstępne: Julian Przyboś. Posłowie Fr.andszek Kotula. Kraków 1956 Wyd . Ute.rackie. Rec.: Grygiel Jan: W kręgu fantazji i humoru ludu rzeszowskiego. Tyg. 1956 nr 21 s. 2. 520. KIERMASZ bajek. Walrszawa 1957 Cz s. 359. 521. KONIECZNA Halina, POMIANOWSKA Wanda: Bajki Wa,rm1i i Mazur. \Varszawa 1956. Naw. Rec.: Kapełusiówna Helena. Liter. Lud. 1957 nr 2 S. 50-51; Karaś Mieczysław. Jęz. poL. nr 3 S. 206-209; Rawka Antoni, Na marginesie jednej książki. Warmia i Mazury nr 21 s. 4; Adamczyk Stanisław. Zapomniany folklor. Orka nr 23 s. 7. �.. 576 522. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Problem niedzickiej legendy. Ziemia 1956 nr 2 s. 19-20. 523. KRUGER Maria: Dar rzeki Fly. (Bajka z Nowej Gwine,i). !lustr. Jan Młodożeni,€>c. Praca śu;iet!. 1956 nr 2 s. 19-24. 524. KRZYŻANOWSKI Julian: Mądrej głowie dość dwie słowie. Trzy centurie przysłów polskich. Warszawa 1958. Rec.: Tyg. pou;sz. 1958 nr 35 s. 6; Przyboś Julian, Piękna ·książka. Prz. kult. nr 35 s. 5; Wzdręga Zygmwnt. Polonist. nr 4 s. 60-61. 525. KRZYŻANOWSKI Julian: O imionach i naZJwiskach w polskich przysłowiach. (Z okruchów przysłfJwioznawczych). Onomasto R. 3: 1957 s. 2 s. 447-478. Res. s. 571-572. 526. KRZYŻANOWSKI Julian: O kilku przysłowiach śląskich. Kwart. opo!. 1956 nr 2 s. 88-96. 527. KRZYŻANOWSKI Julian: Okruchy przysłowioznawcze. Por. jęz. 1956 z. 6 s. 209-216, ilusk,z. 7 s. 248-250. 528. KRZYŻANOWSKI Julian: "Osiełkowi w żłobie dano". (Z Okruchów p,rzysłowioznawczych). Pam. liter. 1957 Z. 4 s. 467-495. 529. KRZYŻANOWSKI JuLian: Wśród pr.zysłów śląskich. (Okruchy przysłcW'1or.mawcz.e). Ku:art. opal. 1956 nr 4 S. 57-71. 530. KRZYŻANOWSKA J.: Zaklęty zamek. Legenda. Kaszebii 1958 nr 19 s,. 1, ilustr. 531. KRZYŻANOWSKI Julian: Z zagadnień przysłowioznawstwa. Liter. lud. 1957 nr 4 s. 25-32. 532. KUBI~Z P., BOJAR Józef: Paweł Kubisz - ,chłopski poeta Zaolzia. W 50 rocZlnicę urodzin. Zie!. Si:tand. 1957 nr 46/47 s. 7, ilustr. 533. KUBIN J. S., .JECH Jaromir: Józef Stefan Kubin jako zbieracz polski,€'j prozy ludlowej. Tl. z czes. Janusz Siatkowski. Liter. lud. 1958 . lUr 1 s. 11-19, ilustr. 534. LEMANSKI Jan: Wybór bajek. Wybór i wstęp: Aleoksandra Frybesowa. War:;zawa 195/) PIW. Rec.: BagińS'ki Paweł: Bajki ... Poloni~t. 1956 nr 4 s. 61-62; Rec.: Książka dla Ciebie 1956 nr 11 s. 7-8, ilu str. Rec.: Odrowąż-Pieniążek Janusz, Bajki antydydaktyczne. Tu:órcz. 1056 nr 7 s. 154-156. Re::. SZ.: Bajki wtórne. Życie liter. 1956 nr 25 S. 9. 535. LIGĘZA Józef: Lud01Wa literatura górni'cza. Ka,torwice 1958 SlqSfc s. 134. 536. LIGĘZA Józef: Opowieści żon górników. (~ląskie bery i bojki). T11b. liter. 19;;7r:r 5 s. 4. 537. LIGON Stanisław: Bery i bojki ślą:>kie. Wyd. 1 Katowice 1957 Slqsk s. 305. (Pseudonim autora): (Karlik z Kocyndra). Rec.: Adamczyk Stanisław: Człowiek a pogodnym sercu. Orka 1958 nr 2 s. 8 ilu str. 577 Rec.: S.zymiczek s. 3, ilustr. Franciszek, Taaa-ki uśmiech. 538. MAJCHRZAK Józef: Fe·lklor na antenie Liter. lud. 1958 nr 1 s. 62. 1957 nr 21 Przemiany Rozgłośni Wrocławskiej P. R. 539. MAJEWSKA-GRZEGORCZYKOWA Rena'ta: Nowa księga przysłów. Na margim,sie zamierzonej edycji. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 129-136. 540. MAKUSZYŃSKI Kornel: Awantury arabskie. Kraków 1957 WL s. 140. 541. MAKUSZYŃSKI Kom.el: Jak ·poeta został gaz:lą. \V 30 rocznicę śmierci Jana Kas.p·!'owicza. Su:iat 1956 nr 32 s. 20-21, Bu str. 542. MORCINEK Gus-taw: Jak górnik Bulandra diabła oszukał. Baśnie śląskie. Warszaw.a 1958 NK s. 266, tabl. 6. 543. NECEL Augustyn: Saga o szwedzkiej checzy. Warszalwa 1957. R,ec.: KOŹllik,cwski Jordan, Narodziny kaszubskiej sagi. Tyg. zacft. 19i57 nr 23 s. 6. Woydyłło Jerzy: Saga spod rybackiej checzy. Dookoh. Swiata nr 37 s. 17-18, ilustr. 544. NĘI:ZA-KUBINIEC Stanisław: BUl'1za w Górach (w) Nuta (w). Wiersze o Saba12. Wieści 1958 nr 39 s. 5. 545. NĘI:ZA-KUBINIEC S. THAU Maria: Vol gościnie u poety. Echa Tyg. 1956 nr 40 s. l, ilustr. Podgórski Zbigni.€w: Piewca góralSlkie'j ślebody". Orka 1958 ·nr 26 s. 7. . " 546. NĘDZA-KUBINIEC Stani3ław: Sabałowe Henryk J.aninga. Orka 1958 nr 1 s. 4. ,czasy. Fragm. 547. NĘDZA-KUBINIEC Sta'nisław: O palni starościnie na Ustoip'ioe. Orka 1958 nr 51/52 s. 8. pow. Walewskiej !lustr. i hursie 548. O CHŁOPIEoo na zune gadał. OI:cwieść ludowa z Prmsny,skiego. Podał do ,druku SZlC'zelPanSu-chet'1ski. Plię(' Rzek 1958 nr 2 s. 16. 54.9. O DWOCH braciach o jednem bidnem a drugim bogaltem. OpowiedzIał Franciszek GniazdowSIki. Hus,nr. W!oj'Ci€'ch Ładno. Iskry 1956 >nr 22 s. 3. 550. O DWOCH kumach. Ze 'starY'ch gadek kurptiJowskleh. !lustr. Woj.ciech Lad no. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 551. O DZIADZIE z zaduszków. Ze starych gadek !k.urpiows.k1ch. !lus.tr. WojcIech Ładno. Iskry 1956 nr 22 s. 3. 552. ONDRUSZ Józef: God,ki ~ląSik,ie. Cieszyn 1956. Rec.-ch. Zaranie ślqs. 1957 z. 1/2 S. 127-130. Swirko Stanisław. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 52-53. 553. OPOWIADANIA podhalańskie. Z8iPisał Witold Doroszewski w Bukowinie Tatrzańskiej. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 24-'W, Bustr. 554. ORACKI Tadeusz: P'oezja ludowa Warmii i Mazur. Antologia. Wyd.!. Wars.z3Jwa 1957 Pax s. 3.35. Rec.: MartusZ€wski nr 39 s. 4. 3~ Lud, t. XLVI Edward, O książce ... Warmia i Mazllry 1957 �579 PIETKIEWICZ Kazimierz: Z aktualnych zagadnień współczesnej twÓ>!czośd ludowej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 4.31-441. POPOWSKA Hanna: Po.smat H. Derdowskiego "O panu Cwrlińścim, co do Pucka po sece jachoł" ja'ko p,róba ~tworzeni,a kas'zubskiego języka literackieg·o. Jęz. pel. 1958 nr 1 s. 21-27. PRZYBOŚ Julian: Dlaczego pcezja ludowa czaruje poetów wyrafinowanych? (Głos n.a III Bienn.ale Poezji w Knokke le Zoute w Belgii). Prz. ku!. PRZYBOŚ 1956 nr 39 s. 1-2. Julia,n: Jabłoneczka. Antologia polski~j pieśni W. K.: Przysłowia s. 165-166. WILCZUR Jace·k: Paweł '.uie 1958 nr 19 s. 4. ludowej. Z GWARY podhalańskie'j 1956 z. 9 s. 379-380. Pieśni ludowe. Życie Warsz. nr 5 s. 4. 559. PEZYGODY guru Paramarta i inne bajki indyjskie. Tłum. i oprac. 3. J. Sz'cze,pański. Wyd. 1. Warszalwa 1957 NK s. 123. 560. ROGALA W., JACHNINA Anna: Odszedł ,kaszubski bard. PomolI"Ze 1958 mo 3 s. 1, ,j1'us,tr.; Podgór€'czny JÓizef: Zgon Wincentego Rogali, ba.rda kaszubski,e'g,o. (Nekr.) Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 4: Qprac. Stalnislaw Nędza-Kubi- rrioec.Wicści 1958 nr 39 :s. 7. 562. SABALA Jan: Sabałem,a baljka. Przygotował do droku Stanisław Nędza-Kubiniec. Wieści 1958 nr 51 s. 7, Bustr. 563. SĘDZICKI F'ral1'oisze,k: Baśnie kaszubskie. Warszawa 1957 LSW. Rec.: Ad.amczy,k Stanisław, Piewca ,pomorskich ,stron. Orka 1958 nr 22 s. 4. 564. SIEROSZEWSKI tab!. 6. 565. STANDARD WacŁa,w: Bajki. Wyd. 1. Warszawa di,ot1onary of folklo,re mytology 1957 LSW s. 142, and leg'end. T. 1-2. New York 1949-1950. Rec.: Kwaśniewski Krzys·ztof. Liter. lud. 1957 nr 2 ·S. 56-57. 566. STRYCZEK Jan: ChloClps,kim piórem. Wa.rszawa 1957. Rec.: Błachut Władysław: Kariera chłopskiego pamiętnika. Zycie 11958 nr 35 s. 9; poko,ra Leon: Ladunek prawdy. Zie/. Sztand. 567. 568. 569. 570. - Kamiński Ci~s '.' . • zynsk~eg().. WIerchy _ poeta ludowy R. 24: 1955 Podjasia. Zarze- . Z . ł apIsa Władysław K-upiszewski. Por. ZMORSKI Roman: Podania i ba.śnie ludu. Wyb' Syska. Wyd. 2. War~za'wa 19.56 LSW s. 157. or i wstęp: 6. M u z y k ,a l u d o ,w a, p i e śn i ri ,t.a ńc jęz. Henryk € BAZI . ELICH Wiktor: Ze s,tudiów nad muzyką w Star m XVIII w. Studia muzyko/. T. 4: 1955 .s. 416-i26 y Sączu XVII 579. BIELA WEKI Ludwik, SADOWSKI J. ,..... Liter. lud. 195';' nr 4 s. 33-41. an. W) bor 'Plesm (z Istebnej). ~78. 1 ~80. BLACHUT Wadysła,w: s. 43--46, ilustr. Sta'ra i no.wa pieśń 1956 nr 1 'ij 581. CHYBIŃSKI Adolf: Od Tatr do Bałty·ku. Iudo h TT Wybór IPolskich me'odil' , wy'c,' ruraków 1958 PWM s. 270. " 582. CHYBINSKI A., BIELAWSKI Ludw,j,k' . '" m€lcdii podhaJari.slkh~h Adolfa Ch b'" k? 1 ękQPlsmlennym zbiorze s. 122-127. . Y 105 lego. Muzyka 1958 nr 1/2 Ii I ludowa. Prob/. Jam: Pieśni ,'"'racy lu.o·u kieleckd,elgo. Kr. 1955 ..,' J. S. Szkoła aI'1tyst. 1955 nr 2 s. 77-78 ' . 584. CZEKANOWSKA A nna.·a . B d ama. nard luuzvk . . '" l d dZieSięcIOlecIU (w latach 1945-Hl-~) L d .' ą u OiWą w ostatnim 5E5. DOLNOŚLĄ<c: . . . .:)". u. T. 43: 1956 s. 122-156. . ~KIE plesm L:;dowe. Wr. 1955. ReJO.. Nuckowsk,i Tadeusz K' . -. 586. DYGACZ Ad",u. ' : .'lWI.t. opo!. 19;);) M 3/4 s. 196-202. . ~ . Oo-pew,ledz Jozefowi pCO' . mdow-ej). Przemiany 1957 nr 2 s. 7. ""anowI. (Ba,dani,e pi-eśni €!C.: Liter. nr 7 i: ,)i !,;8:~. R CHOROSIŃSKI s. 6, ilu str. ŚWIRKO StClinisła,w: Polonistyka a folklor. Polonist. 1958 nr 2 s. 13-17. ŚWIRKO Sta:->isław: S,prawozdanie Zes!połu Redakcyjnego Nowej Księgi Przysłów Polskich. LitEr. lud. 1957 nr 2 s. 58-59. TANG-E-GARU Fragm.zbicru: Hackin Ri,a, Kohzad Ahmed Ali: "Legendy i obyczaje afgańskie". Tł. z franc. 7vlaria Skuratowicz. Prz. orient. 1957 nr 4 s. 448-449. WASYLEWSKI Stanisła~v: Legendy l baśnie śląskie. Wyd. 1. Katowice 1957. Ślqsk s. 145. Śląsk" WOWRO J " SLUPEK Stamslaw: . Przy Jcwi " . snycerzu b€skidz:kim. Wie <c' 195. P _ ~sc 0 JędrzeJU Wowrze WR0BL Q ,. t I nr 21 s. o, Ilus·tr. EW~KI Andrzsj Krzys.zt'of· O I b' . teaVralnej w Jabłonce. Praca świeti _s{U <1mu pierza i twórczości ZEGADLOWICZ E. STUDENCKI' . 1906 nr 12 s. 27-30, ilustr. , . Władysław' Dz' .. b wsinogach beskidzkich" Emila Z " ." leslęc allad o ponr 3 Rist. Liter. 1957. egadłoWlcza. Zesz. nauk WSP Opole Wyd. 2 przejrzane. Warszawa 1957 PIW. Re'c.: Czern~k S-tanis.ław. Twórcz. 1958 nr 3 s. 114-117; Przyboś Julian., Sa.mokryty1ka. Przy. kult. nr 11 s. 5; Iwaszki·ewi·cz Jarosław, 1958 z. 2 s. 456. 561. SABALA Jan: Dwók bra,tów i biyda. ludu 587. R DYGACZ Adolf'• . Ś p i:J{ '. Katowice .n', ewn. o.~olskl. 1956 ŚI k e •.. Pl.lta Fehks' Nowy b', k ąs . 1956 m' 8 s. 1, ilu~tr' z wre pie§ni a;;>,olskich. GŁosy znad S88. DYGACZ s. 64. Adolf: śP'iewnik pie~ni górniczych. K8towicc Odry 1956 Sląsk 11 �580 589. DYG ACZ Ado·lf, LIGĘZA Józef: Pieśni ludcwe Sląska Opolskicgt>. Kl'. 1954. Rec.: Szym:czek Franciszek. Sobótka R. la: 1955 nr 4 s. 738-740. 590. FEICHT Hieronim: Badania nad historią muzyki sta.roIPobkiej. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4, s. 52-54. 591. GERMAN Franciszek: PiEŚń ludewa w życiu Adama ~ickiewicza. Fragm. pracy "Mickiewicz w muzyce". PoL Szt. lud. 1955 nr 5 s. 296312. 591. HELENOWSKI Wincenty; NajwiE;!kszy .pieśniairz ku.r.pi{)wsiki. (Ks. Władyslaw S,bell"1j{owski).Orka 1958 nr 4 s. 9, Bu str . . 592. HOL UBOWICZ Wl'odzimier.z: Wczesnośredl1J~Cow'ie,czne instruffiE'nty mu.zyczne. Z badail w Op,olu. Ruch muz. 1958 nr 19 s. 33, ilustr. 593. HORALEK Ka'rel: Ze studiów .nad ślą:;kimi .pi,eśniami ludo,wymi Tl. z czes. Karol Heintsch. Pam. liter. 1957 z. 3 s. 1-46. 594. JEZIORO jezioro ... PIosenka ludowa z PodlasLa. Za!pisal Aleksander Oleszlczuk Śpiew w Szk. 1958 nr l dod. muz. S. 5. 594a. JURACZKA (Narodnaja Bielaruskaja piesnia). Nitw 19'.56nr 25 s. 8. 595. KARASTOJANOW Asen: M.Ełodiczni i cha,rmoniczni osn.owi na b'lgarska,ta narodna pjesjen. Sofia 1950. Rec.: Chomiński Józef M. Studia rnuzykoL T. 4: 1955s. 611-613. 596. KARAŚKIEWICZ Ncrbert: Ciąg-oty likwidatorskie. (W sp,rawie po.znańsikiego c'środka badań nad folklorem muzycznym). Tyg. zach. 1958 -n.J:- 24 s. 5. 597. KARNOWSKI Jan: Nowotne spiewe i wierszie. Wi-e,rsze zebr·ał <liPrac.. OralZ sIownikiem 'Clp.atrzyl Leon R0'Ppel. Gdyni.a 1958 Wyd. Morskie s. 138. 598. KIRSTEIN Wła'elysIaw, ROI:lpel Leon: Pieśni z Kaszub. Gdańsk 1958. R'€Ic.: (Tr.): NaresZicie śpilEwnik kaszubski. I ,to jaki! Kaszebe 1958 nr 21 s. 4, ilustr. 599 KLUKOWSKI Józef: "Orkiestra Włościailska". Namysrowskiego Teatr lud. 1953 nr 4 s. 201-201, ilu str. 600. KOLASIŃSKI .Jan: Tań,ce kaszubskie. Z. l. Gdańsk 1958 Woj. Dom Tu:órczości Luci. s. 27. (P.cw-ielc.ne). 601. KOTOŃSKI Wloodzimkrz: Gór~hki i zbójnicki. Tańce górali podhalańskich (C>fc.z)Dodatek nutowy. Kraków 1956 PWM s. 168. 602. KOTOŃSKI Wlodz~mi€lfz: Pic'sen.ki z Pienin. Kraków 1956 PWM s. 38. 603. KRAJEWSKI Klemens: K{)lcNgowska metoda notowania melodii ludowych. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 425-430. 604. KRECZ;VIAR Tadeusz: Z dział21ncśd Zarządu Główne,giG Związku Teatrów i Chórów Lud,o'wych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 s. 72-74. 605. KRESANEK .Josef: Slovenska ludowa pieseń so stanoviska hudo'oneho. Bratislava 1951. Rec.: Kotońs,ki Wlodzimierz. Studia muzyko!. T. 4: 1955 S. 604-610. 581 606. LESNIAKOW3KI \Vładysław: Nad starą kolę::cwa). Pięć Rzek 1958 nr l S. 9-11. kantyczką. 607. LIGT ZA Jóu'f: O .pracach nad folklorem skieg{J. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 232-239. muzycznym (Polsika pieśl1 powiatu Oipol- 608. LIGEZA Józd': Przegląd prac nad folklorem muzycznym Śląska w latach 1945-1955. Lud T. 43: 1956 s. 461-471. 609. LISAKOW::KI Jaroslaw: Plc,senki z Pedlasia. Kraków 1956 PWM s. 44. 610. ŁUKASZEWSKI L., OLE.':ZCZUK A.: Piosen.ki ludc\\.-e z Pcdlasia. 1. Ej, kolem, kalem. A tam w lesie. Tam na jeziorze. Anim ja stała. Oj, -dziwują siG ludzie. Jezioro, je'zi-oro. Kra,ków 1957 PWlVI s. 11. 611. ŁUKASZEWSKI L., OLESZCZUK A.: Pios,mki ludowe z Podlasi1. 2. Id'Z.'e chmur". A w tym polu. LT mojej mamy w komorze. Oj, chodzą, oj chodzą. Tam za górami. Poszla Kasia po wodę. Kraków 1958 PWM s. 1.3. 612. MACHAL~KI Franciszek O irańskkh krewniaikach przysłów polskich. KRZYZANOW~KI Julian: Czy istnieje :paremioLogia porówn2,wcza? Probl. 1956 nr lOs. 743-744. 613. MAJCHRZAK ,Józef: Dolnośląskie pieśni ludowe. Wr. 1955. R,€,c.: Świerc Piotr. Tytuł ,niezgodny z treścią. Glosy znad Odry 19.55 nr 45 s 2. 614. MARTUSZEWSKI Edwa,rd: Pieśni, które powInny ożyć (ze zbioru iPi·e.śniWarmii i Mazur wyd,a'neg,o przez Gustawa Gizewiusza). Warmia i Mazury 1956 nr 8 s. 6. 615. MIKA Emil, CHYBIŃSKI Adolf: Pieśni orawskie: Emil Mika _ Pieśni oraws'kie, Ade·lf Chybińslki - Pieś:1-i ludu pelskiego na Orawie. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 168. 616. MIKETTA .Janusz: Z geneallo.g';·i chłqps,kiej rod~iny Fryderyka pilna. Studia muzyko!. T. 4: 195.5 s. 427-441. 617. MIKŚ Józ€f: O muzyc,e żywiH:kiej. ilustr. Wierchy Cha .. R. 26: 1957 s. 208-218, 618. NYC Z Bronisla.w: Pierwszy 'i pięĆ'dziesiąty pJeTWszy T'O'kpracy Związ.k,u Te.a:t::ćw i Ch6rów Ludowych. Teatr lud. 1958 nr 1/2 S. 3-9. 619. OBROCHTA J., SZURlVIIAK-BOGUCKA Aleksa.ndra: Jan Ob!rochta. Teatr lud. 1958 nr 3 s. 142, ilustr. nuty. 620. OLESZCZUK • I Śpiew w Szk. Aleksande,r: Zapomniane 1958 nr 3 S. 14e-155. zwrotki podlaski,ej piosell1ki 621. OSOWICIU Józef: Pieśnian znad wielewskieg-o jeziora. WSlpcmnienie o W::cku Rogali. Kaszebe 1958 nr 4 s. 5, ilustr. 622. PIESNI Podhala. Antolegia. Red. Jan Sadownik. Część muzyczną przygotc<wała Aleksanelra Szurmiak-Bogucka. Wyd. 1. Kraków 1957 PWM s. 391. Rec.: Śwl.rko Stanisław. Vter. lwi. 1958 nr l s. 57-58. Rec.: Adamczyk St2·nisław. Orka 1958 nr 10 s. 8. Rec,: Iwasz:kiewicz Jarosław, Pieśni �583 582 ludowe. Życie W'arsz. nr ;) s. 4. Rec.: KOtOllski Włodzimierz, Teatr lud nr 4 s. 190. 623. POŹNIAK Włodzimi€'rz: Pieśni ludu krakowskiego. Kraków 1956 PWIVI s. 113. 624. ROGER J., ~OTYKA Walter: Juliusz Reger - pnyja6~1 ludu śląs,Jdego. rZbi,e'l'ac'z śląskkh ,pieśni). Odra 1957 nr 6/7 s 25, ilustr. 625. SĘDZICKI Franols,z·ek: Jestem Kaszubą Wybór utworów. Przygotowai, wst~pem, uwagami o .pisowni i slcwnikiem opatrzył Leon Rappel. Melodie do pieśni zebrał i oprac. Władysław Kirstein. Warszawa 638. 639. 640. 641. 1956 LSW s. 367. R€'C.: TOi:Jolińska Zuzanna. Jęz. pol. 1956 z. 5 s. 382-387. 626. SIKORSKI Antoni: Zbiór .pie,śni nabo'żnycll dla Warmii i Mazur £.piewnik diecezji wa'rmińskiej Wyd. 3. Warszawa 1956 Pax s. 375. 627. SOBIESKA Jadwiga: Piosel1lkiz Ziemi Lubuskiej. Kraków 1956 PWIVI s. 39. 628. SOBIE~E:A Jaodwi,ga: Wielkopolskie śpiewki ludowe. Kraków 642. 643. 19!)7 644. PWlVI :s. 296. 629. ~OBIESKA Jani,na, SOBIESKI Marian: (Sprawa likwidacji :poznański,ej sekcji folkloru). Ruch muz. 1958 nr 16 s. 40. 630. SOBIESKA Jadwiga, SOBIE~KI Marian: Szlakiem kozła lubuskiego Pieśni i muzyka i,nstrumentalna Ziemi Lubll'sk:iej. K~aków 1954. Re.c.: Parwlak A1E,ksander. Lud T. 43: 1956 s. 332-333. SOBIESKI Ma'rian: DOl'clbek w zaikresie folkloru w okresie la-lecia. (O folklo,rze muzycznym). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 412-430. 631. SOBIESKI l\IARIAN, SOBIESKA Jadwiga: Na trepach pieśni. (Działalncść Zakładu Badania. Pieśni. Ludowych PIS). Rozm. przepr. Monik3 Warneńska. Orka 1958 nr 30 s. 7. 632. SOBIESKI Marian, SOBIESKA .Jadwiga: O pracach muzY'ką ludową. Rozm. 'przep,r. Bogdan Jankows.ki. badawczych nad Ruch 1958 muz. M5. 7. nr 13 s. 2-8, ilustr. 633. SOCHACKA Danuta: Na t.rClpie sta:rej ,pieśni (Prace PISu nad s'ztuką ludcrwą Ziem Za'chodnich). Glosy znad Odry 1956 nr l 'S. 1. 634. STĘSZEWSKA Zofia: Piosenki z Mazcwsza. Kraków 1957 PWM s. 59. Rec.: Iwaszkiewicz Jaro,sław, Pi.eśni ludowe. Zycie Warsz. 1958 nr 58 s. 4, 7. 635. STĘSZEWSKI .Jan: O nic,których zasi~gach i perspe,ktywach badawczych muzyki ludowej północno-wschodniej Polski. Mu::yka 1958 nr 1/2 s. 128-133 636. SZWEYKOWSKA nuty. Stanisława: Polskie 1958 PWM s. E3 -~ 43. 637. SZY:\1ANOWSKI K., CHYBIŃSKI hale. Warszawa 1958. kolędy i pastorałki. Adolf: Ke,rol Szymano,wski KrClJków a Pod- Rec.: Jaki Jerzy: Karol of Atma. Pol. Perspect. 1958 nr 6 s. 78-80 oraz w mutacji franc. Perspect. pd. ŚPIEWANKI góralskie. Zaphał Witold Do r{)szerwski w Bukowini·? Tarzal~skiej. Frcgm. LitEr. lud. 1957 nr 1 s. 41-45. ŚWIERC Pietr: Op·olska pieśń ludowa na Ue przemian gospo::larczospołecznych. Glosy znad Odry 1956 nr 39 s. 2. ŚWIERC Piotr: Oza:milowaniu ludu opolskiego do ś?iewu. Glosy znad Odry. 1956 nr 42 s. 1. UKRAIŃSKI narodni prysHwja ta .pryk.azky. Kyjiw 1955. Rec.: Jude,nko Kon5ltanty. Liter. lud. 1957 nr 2 s. 57. WALLIS Stanisław: Pieśni górnicze Górnego 8ląska. Kraków 1954 Rec.: Szymiczek Framciszek. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 732-740. WOZACZYŃSKA Antonina: Pieśni ku,rpi'Oowskie, ich sitruktura i charakterystyka w świetle zbiorów W. Skierkowskiego. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. ,s 259, ma:pa. Polskie Tcrwarzystwo Lu d oznawcz€. Prace i Materi,ały Etnograficzne. Red. Jó:zef Gajek ~ Tadeusz Strumiłło. T. 12. WYBOR polskich pieśni ludcrwych. T. 1--2. Oprac. Ma.rian Sobieski Kraków 1955. R~c.: Wojde,c!1o'wski RY'.szard. Liter. lud. 1957 nr 2 :s 53-56. Rec.: J. S. Szkoła al·lyst. 1955 'nr 2 s. 77. ZABOROWSKA K., POMIANOWSKA Wanda: Pieśni spod Łysicy. (U źródeł poetyckiej tWÓ.I'czości ludowej). Liter. lud. 1957 nr 2 s. 1223, ilu.str. l ł Sztuka ludowa. K0nkursy i wyr;taw) Wasil: Andamk Tafili. (Rozwój sztuki ludowej 646. BAR~ZCZEUSKI w Białostocczyźnie). Niu.:a 1956 nr 5 s. 5. 647. BARUT Józef: Zabawki gliniane z XVII i XVIII wi'€'ku znalezione 'w GorUca,ch. !lustr. Zygmunt Wiglusz. PoL Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 201-203, ilustr. Z badań teren'owych nad cieszyńskim haftem 548. BAZIELICH Barbara: ludowym. - Kate,wice 1958 Śląski Inst. Naukowy s. 16, tabl. 4. Barbara: Bułg<lJrs.ki haft ludowy. Pam. slow. 649. BAZIELICHOWNA T. 5: 1955 s. 137-152, ilustr. ma,pa. Barbara: Cies:zyńskie koronki i koronczarki. 650. BAZIELICHOWNA Turysta 1956 nr 12 s. 5, ilustr. 651. BAZIELICHOWNA Barbara: Twór'czość ludowa województwa katowickiego w wystawach Muzeum Górnośląskiego (w Bytomiu). Znr. ślqsk. 1958 z. 1/2 s. 125-126. UCHERCZYK Andrzej: Ml;zeum nad Białką· 652. BIAŁKA Tarzańska. (Zabytkow:-' kościół w Białce). Tyg. powsz. 1956 nr 1 s. 10, ilustr. �584 '. •• Artystka z Puszczy Zielonej. (Rozwój 653. BŁACHOWSK1 Aleksander: ~ztuki l'Jdowej). Klo.'y 1956 nr 6 s. 3, ilus-tr. Aleksande,r: Sztuka bratniego narcdu. (Wystawa 654. BLACHOWSKI ukrair\skiej sztuki ludowej w Warszawie). Klasy 1956 nr 20 s. 1, il:.! st.r. Aleksander: Wyst2wa ukraińskiej sztuki ludowd 655. BLACEO\'VSK1 w Warszawie. Pel. Szt. Lud. 19.~7 nr 11 s. 44-52, ilustr. F .. ZNAMIEROWSKA-PRuFFEROWA Maria: Wstpom656 BŁNZCZYK nie nie o rzeżbiarzu kujc.wskim Feliksie Błaszczyku. PeL Szt. luc/. 1356 nr 2 s. 135-'.36, Hustr. 657. BŁAS ZCZYK Sta!1isJaw: Ka,pliczka ludowa z Grabonoga (pow. Gostyf) Studia muzea L T. 3: 1957 s. 12<t-14D, Hustr. Res. d'od. s. 9-10. WielkC'IPolskie obrazki na s2:kle. Ziemia 658. BŁASZCZYK Stanislaw: 1958 nr 5 s. 13-15, ilustr. Ornamentyka ludowa na zbrojach husar659. BOCHEŃSKI Zbigniew: Stkkh. Pol. Szt. Lud. 1955 nr 6 s. 302~375, Hustr. Janusz: Ewiętokrzyskie kapHczki-latarnie. Ziemia 660. BCGDANOWSKI 1957 nr 2 s. 2E-26, ilustr. rys. mapa. 661. BOGUSŁAWSKI Andrzej: Pohki folklor nad Tamizą. (Wystawa s.z.tuki J.udcwej w Londynie). Śu;iat 1956 nr 25 s. 5, ilustr. 662. BORUDZKA Wanda: Malowane domy. Wyd. Z Warszawa 1957 NK 5. 82. 663. BUCZEK Lidia: Wys,tawa ,polskiej sztuki .ludowej w Genewie. Fund. 1957 nr 14 s. 6. ilu str. Helena: Zoomorficzne wyrinanki ze 664. CEHAK-HOŁUBOW1CZOWA skóry ze wczesnośrednicwiecznego Opola. Histr. J. Halicki. Zesz. nauk. U. Wr. nr 8 Ser. A Archeol. Sląska 1957z. 1 IS. 99-112, dłus.tr. ,rys. tab. Rez. Z:;f. 665. CICHOWICZ Wiesław: Wielkorpolska sztuka ludowa. Preea świetL 1958 nJ' 4/5 s. 12-16, ilustr. 666. CIE~LA-REINFUSSOWA ZofiiJ: Sztuka ludc'wa w Sieradzkiem. Por. S:t. Lud. 1956 nr 6 5. 297-313, ilu str. rys. 667. CIE~LIKOW~KI Jerzy: Sz.tuka instynktu i wyobraźni. (Wystawa prac Nikifora, Te<JfiJa Oeicp'ki, Pawła Stolarza, Pawła Wróbla). Odra 1958 nr 4 s. 8, ilustr. 668. CZAJKOWSKI Jerzy: Wycinanki kielecko-radomskie. (Z materiałów zebranych w czasie badań teren.). PoL Szt. Lud. 19,56 nr 4/5 s. 228240. ilustr. mapa. 669. CZA.'KOW~KI Jerzy: Wycinanka ludowa na Kieleoczyźnie. Ziemia kieL 1957 nr 2/3 s. 5, ilustr. 670. CZARNECKA Irena: Po13ka Sztuka Ludo".va. (Album). Warszawa 1958 Pelonia s. 234, tabl. 30, ilustr. (również w jęz. fra:1c.). 585 671. DEKOWSKI Jan Piotr: Konkurs pisa'nek w Tomaszowie. Pr. Mat. Muzeum Archeol. Etnogr. w Łodzi. Ser. etno(;r. 1957 nr 1 s.189-190. 672. DOBROWOLSKA Agnieszka: Maveriały do ludowej k'.lltury artystycznej Pomorza Zachodniego. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 3 s. 158-189, ilu3tr. 673. DUBIEL Ludwi:k: Cieszyńs-ka ceramika ludowa. PoL Szt. Lud. 1957 nr 1: s. 195-207, ilusl.r. rys. Som. dod. s. 1-2. 674. DUBIEL L'Jdwi,k: Z:1obnictwo skrzyń na S1ą3ku Cieszyńskim i Górnym. Ilustr. B. Dackow. Pol. Szt. Lud. 1956 nr 4/5 s. 256-278, ilu str. 675. DULĘBA Władysław: Kłc/p,otyze sztuką ludową. Ziemia 1958 nr 6 s. 6-11, ibstr. 676. DUNARE Nicolae: Siedmicgrodzkie kafle ludowe. Tł. Pel. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 224-228, il.ustr. rys. 677. DZIĘGIEL Leszek: Garncarze Mośka ~zwarcmana. (Garncarstwo w Łążiku Ordyna,ckim). Ziemia 1958 nr 1 ,s. 9-10, ilustr. 678. DZIĘGIEL Leszek: Gd:zie szukać ozdobnych okuć. (UJdowe a.tystyczne ko,walstwo i ślusars~wo). Z:emia 1953 nr 7 s. 2,2-24, Hustr. rys. '679. DZIE.WAKOWSKA JaC:,wiga, 'IUR~KA Jadwiga: Hafty i koronki. Wc.rszs.wa 1959 (druk ukończ. XII. 1958) WPLiS s. 145, tabl. 12, ilustr. 680. FIEDLER Alfred: Deutsche Veolkst.racht€n. LeLpzig 1951:. Rec.: Rss. Pol. Sz!. Lud. 1956 ·nr 6 s. 360. 681. FLIZAK Sebastian: Bulanda - ostatni ,czarodziej ,goff'czański. Wierchy R. 26: 1957 s. 192-195, ilu str. 682. FRYŚ Ewa: GarncarstwKl lud,m'l,'c Lubelszczyzny. Pel. Szt. Lud. 1957 nr 1 s. 37-~1, i\ustr. 683. FRYŚ Ewa: Cśwdek garncarski w Bielanaich pow. OświE;cim. Ilustr. Zygmunt Wiglu,sz. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 2H!-255, iJustr. 684. GARDOWSKA B.: Lewiokie -- ziemia ludowych artystów. (Praca kult. oŚw). Rada nar. 1957 n,r 48 s. 10. 685. GA WRAK Zbigniew: FHmo;Tafja sztuki ludowej i folkloru za lata 1945-1956. PoT.. Szt. Luc/. 1957 nr 2 s. 121-123. 686. GA WRAK Z:Odgniew: O filmcwe archiwum polskiej twórczości ludowej. PoL Szt. lud. 1957 nr 2 s. 119-120 687. GĄSIE.NICA S. Szymeszek, GENIIL-TIPPENHAUER Wanda: Stanisław Szymos:zek-Gąs'i€nica. Pel. S~t. lud. 1957 nr 3 s. 174-179, ilUStt'T.Sum. dod. s. 2. 688. GEDIGA Boguslaw: Gliniane ptas~ki w kulturze lużyckiej na Eląsku. Zesz. nauk. UWr. Ser. A nr 14 Slęża 1958 z. 1 s. 41-64. rys. majpY. Rez. Zsr. 689. GERLACH Alicja: Czy tędy droga? O folkle,rze pomorskim raz jeszcze. Ziemi} i Morze 1957 nr 17 s. 2, 5. �.• 586 690. GERLACH Romualda: Nie może zginąć to, co star.e i .piękne. (O raz· wój ludowej twÓr·cześci artystycznej w KoszaIJńskiem), Glos. Ty:,,}. 1956 nr 48 s. 2. 691. GERLACH Alicja: Wysltawa sztuki Ludowej w Koszalinie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 123-lf?5. Sum. dod. s. 2 Janina: Wystawa 10-1-e'Cia sztuki 692. GINERTT-WOJNAROWICZOWA ludowej. Archit. 1956 nr 2 s. !i2, ilu str. 693. GLAPA Adam: Przy·czynek do wi-elkCipolskiej ,~zeźby ludiowej. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 s. 241, ,Husk 694. GLAPA Adam: Wystawa Polskiej SztUiki Ludowej w Po~naniu (,czerwiec-liDi€><:1945 r.). Lud. T. 42: 1955 cz. 2 s. 935-937. 695. GŁADY~ Z J., FRYŚ Ewa: Rze:'by Jana Gładysza z Chlebowa. Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 157-158, ilustr. Sum. dod. s. 2. 696. GŁOWA ZOfia Barbaira: 10 lat Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludcwej PIS. Poi. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 187-189, tab. Sum. dod. s. 2. 697. GŁOWA Zofia Barbara: Maiteriały do mapy ośrodków .garncarskich w Polsce. Pol. Szt. lud. 19~6 nr 1 s. 56-59, nr 2s. 115-120, nr 3 s. 190-195, mapy (cz. 3 woj. lub. ł,ódź) nr 4/5 s. 242-248 (woj. olszt., opal., po·zn.) nr 6 s. 355-359, mapy 1957 nr 2 s. 124-127, mapa. 698. GŁOWA Zof,ia Barba'ra: X IPowo;enny ko.nkurs szopek w Kra,kOiWie. Pol. Szt. lud. 1956 nr 1 s. 61-64, ilustr. 699. GRABOWSKI Józef: Wycinanka ludowa. Warsza,wa 1955. Rec.: jnk.Kamena 1956 nr 2 s. 42. 700. GROCHOLSKI Jerzy: Ceramika ludowa (Wystawa "Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny" w Muzeum Lubelskim). Kult. i Życie 1956 nr 24 s. 2, ilustr. 701. HAISIG Marian: Wytwo'ry ślusarskiie odkryte w Opolu na Śląsku. Mct. Wczesnośredn. T. 4: 1956 s. 171-178, ilUistr. Krat. sad. Sum. 702. HENSEL Witold: Z badań nad polską ceramiką wlc'zesnoś'redniowiec~ną. Spraw. ercheo!. T. 2: 1956 s. 160-167. 703. HI? Stanisław, KUNCZYŃSKA Anna: Sztuka Eskimo.sów kanadyjskich. Po!. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 316-335, ilustr. rys. maiP,a. 704. HOŁUBOWICZ Włodzimierz: Garncarstwo wiejskie w Albanii. (Ze studiów archf.oJ.oga nad reliktami z.e wsi Gojan <i 'larke). Ilustr. J. HaJ:.cki. Zcsz. nauk. UWr. nr 8 ser. A Archeo!. Śląska 1957 z. 1 s. 5-64, ilu str. rys. mapa. Rez. Zsf. 705. HOŁUBOWIC Z Włodzimierz: Z badań nad wc<zesnośf(~dniowjoczi1ą ceramiką ,grodzis<ką w Strachowi€. !lustr. H. Gołkontt. Zesz. nauk. UWr nr 8 ~er. A Areheol. ~ląska 1957 z. l s. 173-184. ilustr. rys. ma·pa. Rez. Zosf. 706. L T. Ratujmy Wdzydze - wioskę barwnych twórczo 1958 nr 16 s. 16-17, illlstr. haftów. Drobna WI/' 707. JACKOWSKI Aleksander: Łubok. Projekt 1958 nr 1 s. :H-29. ilust:· Res. s. V. Sed. s. VII-VIII. Sum. s. II. 708. JACKOWS"KI Ale:ksand€r: Polska sztuka lucJewa (Wystawa w PKiN w Warszawie). Pclska 1956 nr 2 s. 9-13, ilustr. oraz \v mutacjach: ang. Poland. Era,nc. La Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ·ros. Polsza. JACKOWSKI hleks8.nder: Refleksje po wystaw'ie sztuki ludOi\vej w Londynie. Poj. Szt. Lud. 19')6 nr 6 s. 289-296, Bustr. JACKOWS"KI AleksandeT: Z problemaltyki ws,pólczesnej amatcrski0j tw6I"cZlOści<plastycznej. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 257-295, ilustr. JACKOWSKI Aleksander: Z zagadnień historii i met.odologii badarl nad s<Zltukąlud,ewą. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 341-388. JARNUSZKIEWICZ Jadwiga: Glos w dyskusji o wystawie Dzies.if;dcle<Cia (w Wai"szawie). Pol. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 340-342, Bu str. JAŻD2.EW.EKI Kop.Tad: Uwagi o ,chronologii 0eram~ki za,chodniosłc·wiańs,kiej z wczesnego średniowiecza. Prz. archeol. T. 10: 1954·1956 S. 150-191, ilust.r. rys. Tekst również w jęz. franc. KARWICKA Te['esa: Pisanki ziemi lubelskiej. !lustr. Adam M.acedor1sikii. Ziemia 1957 m 4 s. 7-·8, .ilustr. KATALOG zabytków sZltuki w Pelsice. T. 3. Województwo kieleokie. Red. JElrzy Z. Łozińsk.i 'i Ba:rbara Wolff. Z. 1. Powiat buski. Warszawa 1957 Państw. Inst. Sztuki S. 91, tab!. 82. T. 3 z. 5 pow. konecki 1958 s. 42, tab!. 30. T. 3 z. 6 po;w. kozienicki 1958 s. 33, tabl. 34. T. 3 z. 8 'pow. opczyński 1958 S. 65, tabl. 72. T. 5 Z. 7 woj. poznań$kio pow. kępiilski. Red.: T. Ruszczyńska i T. Chrzanowski 1958 s. 23, tab!. 31. T. 5 z. 16 pow. ostrowski 1958 S. 20, tabl. 28. T. 5 z. 17 pow. ostrzeszowski 1958 S. 17, tab], 2:5. 716. KOLAROVA Zuzanna: Urc,l{ czechosłowackiej ceramiki ludowej Drobna Wytu;órcz. 1956 nr 3 :s. 36, ilustr. 717. KOŁODZIEJCZYK Roman W.: W KoniaJwwie świeci jasne słDne'czk.o. (Zagadnienia sztuki ludcwej). Orka 1958 nr 33 s. 8. 718. KONDRATIUKOWA Krystyna: Ludowe tka'Ctwo opo<czyńs·kie. Wrocław 1958 Oss. S. 111, tab!. 19, Bw:;tr. 719. KONDRATIUK Krystyna: O badaniach tkaotwa o,p·c·czyńskiego. Streszcz. ref. Spraw. Łódź TN R. 6/9: 1951/1954 s. 71-75. 720. KOPEĆ Stanisław: Wielkop,ol=ka Wystawa Twórczoki Ludowej i Amatorskiej (w Poznaniu) .. 8iu!. inf. Pax 1958 z. 7:8 s. 13:3/136. ilustr. 721. KOTULA Franciszek: :YIaterialy do dl,iejów garncarstwa z terenu wojewóJztwa rzesz<l\\'5kiego. Warszawa 1956 Ivan. Kult. Sztuki Centr. Zarz. I\Iuzeów ~. 117. 722. KOTULA Franciszek: N'owe formy w sztuce ludowej. Życie kuLt. Ziemi rzesz. lD56 nr 2 s. 14. Bustr. I i �588 72.3. KOTULA Franciszek: Zbiorowy :portret chłopski. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 21-24, iUstr. 724. KC WALEC Begusław: "Opc.cznianka" jej sprawy artystycme i nieartystyczne. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 48-56, ilustr. 725. KOWALSKA-L.EWICKA Anna: Haft i hafciarki podhalańskie. Ziemia 1958 r:r 2 s. 10-11, ilustr. Haft bidy na rochal\,;. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 229-24.9, ilustr., rys. 726. KWAENIEW.5KI TadEus'z: Illlstracje dCTobku ludowych tw5rców. (Wystc:wa Sz,tuki L'Jdow,(j w Koszalinie). GLcs Tyg. 1956 nr 46 s. 2, ilustr. 727. MAJCHRZAK Józef: Z dziejów fo]'klo'ru dolnośląskiego. Liter. lud. 1958 nr 1 S. 5-7. nc. MALKIEWICZ Krzysztof, ZAMBRZYCKA Anna: Fajczarstwo na Podhalu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/[:\ s. 209-218, ilustr. 729. MARKOV J06ef: Slo'vensky 111.dc'Wyodev w miniu1oQlsti. Br.atislava 1955. Rec.: Rss. Pol. Szt. lud. 1957 ,nr 1 s. 61-62,. 730. MULKIEWIC Z Olga: Objaz,dowa wystawa sztuki ludowej województwa łó:1zkh:go (w Łęc.zycy). Pol. Szt. lud. 19.56 nr 6 s. 33G-337, ilus!r. 731. MULKIEWICZ Olga: Ozdoby rysowane piaskkm. Pol. Szt. lud. 1957 nr 4 s. 216-223, ilu str. 732. lVrULKIEWICZ Olga: Wystawa sztuki ludowej w R.z.eswwie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 42-43. 733. NIKIFOR. BANACH Andrzej: Nikifor, mistrz z Krynicy, Kraków 1,957. Rec.: KlaczYllski ZbigniEw: twięci w krynickich dorożka,ch. Naw. liter u;ydav.:n. 1957 nr 14 S. 8, ilustr. (olg.): .,Nikifor" czyli: nareszcie! Życie liter. nr 37 S. 11; Patryk: Książka entuzjasty. TYJ. ]:OWSZ. nr 41 s. 6, ilust.r.; Rymkiewicz Władysław: Żyoie prywat.ne mistrza Nikifora. Kron. 19f,7 nr 9 s. 10, illlstr.; Zukowski ,Tacek: Mat.ejko z Krynicy. Witści 1957 nr 29 s. 3, ilustr.; Marek Tadeusz: Orka 1958 nr 12 s. 3, 12, illlstr.; Trzeciak Przem~'sław: Nikifor, c7yli tajemnicze malarstwo. Tv:arez. 1958 nr 1 s. 163-165; Lich-olc;j Piotr: Matejko z Krynicy. Echo TY·J. 1956 nr 9 s. 1, ilustr.; Nicmczyc Adam: Nikifor. Prz. kult. 1956 nr 31 s. 5. ilustr.; OkLmiewski Zdzisław: O Nikiforze. Pers','cktYW11 1956 nr 41 s. 4, il'..lstr. 7:34. OD REDAKCJI: (CmówI·en.ie tematyki czasopisma .,PrremysJ Ludowy i ArtystYczny"). Pr~em. lud. 1956 nr 1 s. 2. 735. OPAC1AN Kubin. GENTIL-IIPPENHAUER Wamda: Andrzej Op::.tcian Kubin. (i\fist!'z w dziedz,inie obróbki artystycznej metalu na Podhalu). PoL Szt. lud. 1955 nr 6 S. 376-384, ilustr. 736. OROSZ Janiml: OsiągniĘcia badań na::l hi~torią sztuki śląsJdej. K1J:art. opal 1955 nr :;/,1 S. 132-170. illlstr. 589 737. ORYNŻYNA Jc;nina: Gmpodarcza strona o~ieki. nad szbką ludow'ł. 1956 nr 2 s. 3-8. 738. ORYNŻYNA Janina: Polska sztuka lud.c,wa na tle V Festiwalu Młodzieży i Stud·entów. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 49-57, ilustr. 739. ORYNŻYNA Janina: WZOx'cownia Krajowego Związku S:pć>łdziehi Prz.emysłu Ludowego i Artystyczneg~ CPLiA w Warszawie. Lud T. 43: 1956s. 42.1-42.'3. Przem. lud. 740. PARNICKI-PUDELKO Stefan: O badani8Jch Piotra Biej1kowskiego nad wyobraŻieniami barbarzyńców w sztuc,e 8Jntycznej. A.reheol. T.3: 1956 z. 1 s. 262-266. 741. PIETKIEWICZ KaZJimier.z: O Ipolskiej sztuce lude-wej. Wiedza i Żyeie 1956 m' 8 s. 534-540, ilustr. 742. PIETKIEWICZ Kazim:'€Il'z: Ważniejs,zeimprezy i wY3ta~vy sztuki ludowej Minist~'rstwa Kultury i Sztuki w 1953 r. Lud T. 42: 1935 cz. 2 S. 925-934; w 1954 r. Lud T. 43: 1956 s. 451-459; w 1955 L!". Lud T. 43: s. 459-463; Zbiory wspó!czesnej sz.tuki ludo.wej CZSP ciWyst.aw MKiS Lud T. 43 s. 416-421. 743. PIETKIEWICZ Kazimierz: Z okazji wystawy ludowej sztuki litewskiej w Polsce. Pel. Szt. lud. 19.57 nr 3 s. 131-156, ilustr. Sum. dod. s. 1. 744. POLISH Folklor Y. 1957 nr 1-4. Rec.: StalS,zewski Władysław. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 59. 745. PRZEŹDZIECKA Maria: CE'ramika pOlmor3ka. Polska Sztuka dowa 1954 nr 4. Rec.: Chram'cki s. 413-415. Jan. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. 746. PRZEŹDZIECKA Maria: Pisanki w Radomski€lffi. nowski, Pel. Szt. lud. 1956 nr 4/5 h. 21S-227. Lu- T. 4: 1958 z. 2 IlustJ'. J. Troja- 747. PRZEŹDZIECKA 1V1a1'La:Sekret rzeżbionych klorck6w. (Drzewo;rytni!ctwo lu<:lcwe w Pl a,zac..h).Ziemia 1957 ,nr 10 s. 19, 25, ilustr. 748. PRZEźDzIECKA Maria: Sztl!ka ludoe.wa v.; muzea:oh Bukar2sztu. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 124-131 ilu.s.tr. 749. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa X-I.E.'cia sztuki ludowej .w Gda!lsku. Pol. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 318-320, ilustr. 750. PRZEŹDZIECKA Maria: Wystawa .sztuki Lldowej Wa,rmii Mazur w Olsztynie. PoL. Szt. lud. 1955 nr 5 s. 313-317, Bu str. 751. PRZEŹDZIECKA Mar·ia: Z.abytki plastyki ludowej na Poolasia Wschodnim. Pol. Szt. lud. 1956 nr 4/5 S. 204/208, ilu str. 752. PUGET Jan: Sz.tu.ka ludowa w·oj€'WÓ:lztw8 łódzkiego. (Wystawd w Warszawie). Orka 1958 nor 10 S. 8, ilustr. 752a. PUTO Mieczysław: Prace regionalne nau-czycieli. Ziemio kiel. 19jH n,r 13 s. 12. �590 753. REINFUSS Reman: Dorobek r,auko~vy dz:e'>ięciolecia w zakres;", sztuki ludowej Of<,Z plan~' na na:jbliższ,e pięcielecie. Mat. Studiów S2!. 1955 s. 3/4 s. 389/411. 754. REINFUSS Roman: Garncarstwo ludowe. Warszawa 1955. Re'c.: Delimat Tadeusz. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 797-800, Sza£rańska Zofia. Kwart. Rist. Kult. nwter. 1956 nr 3 s. 596-600. 7.55. REINFUSS Roman: Na marginesie wystawy lO-lecia polskiej sztuki ludowej (w Warszawi.e). Pel. Szt. lud. 1956 nr 6 s. 337-340, ilu str. 755a. REINFUSS Roman: Organizacja wytwórczości ludowej i artystycznej współczesnej Rumunii. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 58-68, ilustr. 756. REINFUSS Roman: Polskie druki ludowe na płótnie. Warszawa 1953. Rec.: Gajek Józef. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 795-797. 756a. REINFUSS Rema<!1: Szkolenie kadr naukowych i organizacja badall z zaJkresu sztuki ludowej w Rumunii. Pol. Szt. lud. 1956 nr 2 s. 120-123. 757. SADOWSKI Jaf'im: Biełarus:ki fado,r. NIwa 1956 nr 37 s. 3, ilustr. 758. SEWERYN Tadeusz: ArcydZJi('!il żelazorytu ludowego. Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 335-361, ilustr. 759. SEWERYN Tadeusz: Niebezpiec7.eństwo pseudoludowości w adaptacji sztuki ludlOwej. Przem. lud. 19S6 nr 1 s. 11-16. 760. SEWERYN Tadeusz: Polskie wycinanki papilerowe XVII i XVIII wie·ku. Pel. Szt. lud. 19~6 m 2 s. 67-105 Hu&tr. 761. SEWERYN Tadeusz: Stalrc!POlska grafika ludmva. Wars:zawa 1956 Sztuka. s. 205 Bustr. 762. SEWERYN Tadeusz: Zabawki ludowe jako odbicie zwyc7.ajów, obrzędów, ma'gLi i legend. Fragm. książki "Zabawka ludowa". Pol. Szt. lud. 1957 nr 1 s. 3-20, ilustr. 763. SIEBER Friedrilch: Bunte Mabel der Oberlausitz. Berlin 1955. RelC.: Rss. Pel. Szt. lud. 19~6 nr 6 s. 361-362. (S. G.): Wśród gar.n'c;ar,zy kaszubskkh. Tryb. Ludu 1956 11["58 s. 5, ilustr. 764. SOBIESKI Marian: Badania folkloru regionu ,płC!cki:eg'o w r. 1958. Not. płockie 1958 nr 8 s. 11. 765. SOCHACKA Danuta: U źródeł nieprzęmdjając.ego piękna. (Wystawa dziesięciolecia sztulki ludowej w Warszawie). Swiat i Ludzie 1955 nr 45 s. 2, ilustr. 766. STELMACHOWSKA B. BRZESKA Wanda: Bożena Stelmachowska (1889-1956). (Nekr. oraz Tymczasowa bibliografia .prac ... dotyczą'ca s,ztuki ludowej). Pol. Szt. lud. 1957 nr 3 s. 190-191. Sum. dod. s. 2. 767. TARKO Mieczysław: O pl€cionkars,twi,e .polskim w śwIetle badań etnc'graifcznych. Pol. Wiklina 1958 nr 3 s. 9-11, ilustr. 768. (T. R.): Wystawa polskiej s'zt11ki ludowej w Gene'wie. Projekt 1957 nr 3 s. 35 ilust..r. Res. dod. s. VII. Sód. dod. s. XI. Sum. dod. s. IV. 769. WITZ Ignacy: O drzeworycie ludowym i innych sprawach. (Wystawa 591 770. 771. 772. 773. 774. 775. 776. 77'1. • 778. 779. star,e'go l,uaowe·go rosyjskiego drzeworytu, MUZie'um Mickiewiczowskie, Warszawa). Orka 1958 nr 2 s. 9, ilu str. WIT Z Ignacy: S·ztuka ludowa i grafika litewska. Życie Warsz. 1957 TI. 154 s. 5. ilu str. WOLEŃSKA Maria: Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej lO-lecia. Przem. lud. 1956 nr 1 s. 62-74, ilu str. WOLEŃSKA Maria: Sztuka ludowa dwudziestu n.atI'odów. (Międzynarod,ewa Wystawa Sztuki Ludowej z okazji V Fes,t iw al u M!lodzieży w Walrs,zawie). Pel. Szt. lud. 19~6 nr 5 s. 40-48, ilustr. ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ Anna: Organizacja zbytu wyrobó\v rzemiosła wiejskiego na Podhalu w lata'ch 1870-1950. Kwart. Kult. mate1·. 1957 nr 2 s. 299-305, ilel'str. Rez. s. 416. ZAREMBA Jan: Artyści ludcwi z Chałupelk Kieleockich. Przem. lud. 1956 nr 3 s. 27-39, HU5<tr. ZAREMBA Jan A.: Ceramika kielecka powitała 'czeskich go'ści w Zakc'panelffi. (XXXI Walny Zj.arzd Polsk'iego Towarzystwa Ludoonawczego w Zakopanem). Sł. Tyg. 1956 nr 44 s. 3. ZAREMBA Jan A.: Kryzysce'ramiki relgi,cmalnej. Przem. lud. 1956 nr 2 s. 12-19 ilu str. ZBOROWSKI Juliusz: Sltare i nowe myśli o regionaliźmie ,podhalańskim. Orka 1957 nr 18 s. 3. ŻUKOWSKI Jacek: Ze zfcliorów sztuki ludowej. (Zbiory Sekcji Badań Plastyk,i Ludowej Państwowego Insty't<utu Sztuki w Krakowie). Wieści 1958 'nr 3 s. 4, ilustr. ŻYWIRSKA Mari.a: Rzeźbione formy piernikarskie. Pol. Szt. lud. 1957 nr 2 s. 67-106, ilustr. 8. ZespołyartystY'czne, ins'celnizacje 780. ATLAS Ste:fa1n: Pr,zypad'ki i doświadczenia. (Prregląd Wiejskich zespołćw Teatralny,ch). Praca świetl.. 1956 nr 7 IS. 15-18, ilustr. 781. A. W.: W sp1"aw.ie Koszęcina i zes,polu "Śląsk". Przemiany 1957 nr 9 s. 7. 782. BUTRYŃCZUK Bogd,a'n: Pochwała lPioseillki. (Państwowy Zespól Bieśni i Tańca "Śląslk·'). Odra 1958 nr 33 s. 8. 783. DOBROWOLSKA Aleksandra: Uwaga! Eliminacje Wiejskich Zespołów Amatorskich. 5ł. Tyg. 1956 nr 18 s. 1, 4, ilustr. 784. GARBACZ Kazimierz: Amatorsk,i ruch artystycZJny na Podhalu. Wieści 1958 nr 16 s. 6. 185. GOLDE Kazimierz: Dzięki "Ma,zowszu" - chorągiew szwedzka zdobyta prze,z Michałka pod Rudnikiem wróciła do Palsk;, Kocesp<>llldencja z Londynu. Tryb. Ludu 1957 nr 52 s. 1. �, 592 Lesz·ek: Dzwony świętej Genowefy. (Rozwój Związku 786. GOLIŃSKI Tca,trów i Chórćw Ludc·wych). Tryb. Ludu 1957 nr 225 s. 6. o występach "ŚląsIka" w Pa. 787. GOLIŃ~KI Leszek: (Korespond7ncja ,ryżu). Tryb. Ludu 1953 nr 108, 113 s. 2. pobytu "Mazowsza" w Lon788. GOLIŃSKI Leszek: (Kcrespondencjaz dynie). Tryb. Ludu 1957 nr 38 s. 2, nr 40 s. 1, nr 47 s. 2. 789. GOLINSKI LesZ.Eik: Polski ,pa7oziernik nad Moz:; i Sel;:waną. (Występy "Śląska"). Tryb. Ludu 1956 nr 312 s. 6. "Sląska" w Belgii). 790. GOLINSKI L~sz-ek: (S.prawozdania z występów Tryb. Ludu 1956 nr 280 s. 2, nr 282 s. 1, nr 287, 298 s. 6. 79l. GOLINSKI Lesz.ek: Sukoes "Śląska" w Kownie. (Kor-espondencja z Kowna). Tryb. Ludu 1957 rur 178 s. l. 792. GOLINSKI Le'szek: "Śląsk" odr.osi wi·elki triumf w Paryżu. Korespondencja z Paryża. Tryb. Ludu 1958 nr 121 s. 6. 793. GOLINSKI Lesl'JE'k: 93 tys. km z polską pio.senką i tańcem. (Zespół "Ma,zc;wsze"). Tryb. Ludu 1958 nr 206 s. 6, ilu.5tr. z pobytu "Mazowsza" w Lon794. GONERA Tade'usz: (Korespondencja dynie). ZieL Sztand. 1957 nr 8 s. 1, nr 10 s. 2, nr 11 s. 2-3, nr 14 s. 4, ilustr. .795. GONERA Tadeus.z: Z "MawwsZlem" w Lolndyni-e. Zarzewie 1957 nr 1 s. 8, ilu str. KLIka uwag i wniosków. (Problemy am~796. GRABOWSKI Franciszek: torskiego ruchu artysit)OCZII1€lg,o w wc'j. a-zeszo.wskim). Now. Tyg. 1956 nr 3 s. 3-4. Pięć lat "Śląsk.a". Tryb. liter. 1958 nr 30 s. 1, 797. HADYNA Stanisław: ilustr. 798. HEST Mieczysław: Gorące serca. Dziesięciolede Zespołu Pieśni j Tań·c.a Ziemi LuhelskJej. Za i przeciw 1958 nr 27 s. 10,. ilustr. oczE.kują pomocy. Naw. Tyg. 1956 799. J. P.: Wiejskie z-es.poły teatralne na- 20 s. 2. W trosce o dals-zy rozwój twó·rcwści ludowej. 800. KARDA Franciszek: Z ŁowLcza można brać p.rzyklad. Ziel. Sztand. 1956 nr 15 s. 8, Husk. 80l. KOŁOI:ZIEJCZYK Roman W.: Od wsi do wsi. (Z€spoly amatorskie w Cie:3zyńskkm). Orka 1958 nr 41 s. 3, 6. 802. KRACZKOWIAK: Od "Wesela Łooz,owskiego" do "Wesela Kraczke·wskiego". (Kraoc?Jk(wski Zes.pół Pieśni i Tańc.a). Życie kult. rzesz. 19~6 nr 1 s. 2, 5, ilustr. 803. KRUCZKOWSKI Leon: Na pró'oi-=. (Z-espół tEatralny "Wk~i" w Markowej pow. Przeweorsk). Życie kul. Ziemi rzesz. 1956 nr 3 s. 1, i1:Jstr. 804. LECHOWSKA H., Matlak R.: Kurpie Zielone. (Zes'pó! Pi,eśni i Tańca w Bi.2łymst<Cku). Praca świetl. 1958 nr 4/5 s. 9-11, Hustr. 805. OST Władysław: Sląskie zespoły pieśni i tańca. Wierchy R. 24: 1955 s. 173-176, 593 • 806. PLEŚNIAROWICZ Jerzy: Przegląd Wiejskich Zes'połów Teatralnych i sprawa repertuaru w woj. rzeszowskim). Naw. Tyg .1956 nr 6 s. 3. 807. PRZEGLĄD Wiejskich ZespołóVl Teatralnych. Naw. Tyg. 1956 nr 5 s. 1. 808. S. ADAM.: O teatr ludowy. (Reaktywacja Związku Teatrów i Chórów Ludowych). Orka 1958 nr 2 s. 9. 80lt. SOLARZOWA Zofia: Samo~odny teatr chłopski. Wieści 1957 nr l s.3-5. 810. SOLARZOWA Zo£oi.a:Skalni ludzie. Warszawa 1955. Rec.: P. B.: Opowiadania kiel. 1957 nr 1 s. 14. I I o góralskJm zespole artystycznym. Ziemia 811. TYLCZYNSKI Andrzej: Mazowsze. Tyg. demok1·. 1958 ,nr 31 s, 6, ilu str. 312. WALAS Andrzej: Wieś będzie miała 'co grać. (Wydawnictwate,atr,al·nego ruchu amatorskiego). Orka 1958 nr 33 s. 12. 813. ZAKRZEWSKI Ta,deusz: Magi':znacyfra 500. (Uwagi na marginesie Przeglądu Wiejskich Z€społów Teatralnych). Pomorze 1956 nr 3 s. 4, 11. 814. ZNAMIEROWSKA-PROFFEROWA Maria: Sp,o!eczna warto·ść tańc.a ludowego. (Zespół Międ<zyspółdzJelniany Pieśni i T'ańca ,,Kuj,awy" w Bydgos,Zlczy). Nou;y Tor 1956 nr 3 s. 2, ilustr. 815. ZIEMSKI Mieczysław: Tieatr 100 tysiacz artist·o,w. (Amatorskie zespo,:y artystyczne w Polsce). Pel. prof. sojuz. Obozr. 1955 nr 5 s. 3436, Ilu str. oraz w mutacjach: ang. Pol. Trade Un. Rev., hisziP. Revista sindic. pol., niem. Rdsch. pol. Gewerkschaften. 816. ZIENC Andr?Jej: Z?społy pieśni i tańc.a w PoIse-e. Muzyka 1955 nr 11:12 s. 70-73. 817. ZIOŁKOWSKI Wiktox: Z ludo·wych w,idowisk dramatycznY'ch w Lubelsz,czy7nie. Fragm. Kamena 1956 nr 2 s. 31-36. . . 818. Z PRO~FKTU. ~taotutu Towarzystwa Miłośników Teatru i Muzyki LudoweJ PolskIeJ Rze1ozy,pospolitej Ludowej. Swiet!. 1957 nr 2 s. 4. D. W s pół c z e s n e p r z e m i a n y w k u l t u r z e p o l s k i e j 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup Wsi spółdzielcze, PGR, POM, GOM, gospodarstwa 819. WGAŁAJ Dyzma: Rozmowy o spółdzielniach arszawa 1956 KiW s. 166. tabl. 8. społecznych rndywidual~ei prod'lkcyjnych. inne Wyd. 2. 820. G~ŁĘ~KI Bcgusław: Z badań ·nad przemianami społeczno-ekonomICZne] struktury wsi w Polsce LudQwej. Myśl filoz. 1956 'nr 5 s. 3-25, wykr. mapa. 821. ~OZAKIEWIC~ Janusz: WlPrQowadzenie ,płodozmianów w spółdzJelmach produkcYJnych. Wyd 2. Warszarwa 1956 PWRiL s. 137. ~.8 Lud, t. XLVI �r 594 ,> 822. 823. 824. MADA.JCZYK Czesław: Burżuazyjno-obszarnicza reforma w Polsce (1918-1939). Wyd. l. Warszawa 1956 KiW s. 463. MULLER Bruno: Spółdzielnia produkcyjna w Weissensch~rbach przyniosla sławę swemu imieniu. Tł. z niem. Biul. inf. NRD 1956 nr sper.. s. U, ilustr. NAMITKIEWICZ Jan: ZagadniEnie prawa własności gruntów wniesic'nych do ,rolniczych spółdzielni produkcyjnych (typów wyższych). Zesz. nauk UŁ Ser. 1 Nauki Humanist.-społ. 1955 z. 2 s. 99-1~9. Res. 5>od. NOWOSIELSKI Emil: Organizacja terenu spółdzl'8lni produkcyjnej. Wyd. 1. Warszawa 1950 PWRiL s. 217. sCiCjalistycznej ,przedsiębiorstw l'olnioczy'ch. T. 1. 826. ZARYS org.anizacji Ryszard Manteuff€l, Hmryk RomanGws,ki, Tadeusz Rychlik: Cz. 1. Wi,adomości ogólne. c.z. 2. Państwowe gospodarstwa rolne. Warszawa 825. 1956 PWN eS. 152. EKONOMIKA i organ~z.acjar.olnidwa. Z. l. Warszawa 1957 PWN s. 152 tabl. 5. Zeszyty Naukow(~ Szkoty Glównej Gospodarstwa Wiejskiego. Nr 1. gospodarcze s!półdzk'lni produkcyj,nych. Materialy 828. PODNIESIENIE z Sesji Ekonomicznej Komitetu Nauk Rolniczych PAN 2 13-15. II. 1956 r. Warszawa 1957 PWRiL s. 279. Zygmunt: Uwa.g~ a spóld-zieliCZOści rpr·odukcyj.l1€j w 1'01-· 829. ZAŁĘSKI nietwie. Z samotnych rozważa11. Warszawa 1957 LSW s. 57. 595 UCHWAŁA V Plenum Komitetu Centralnego PZPR o rozwoju 'rolnictwa w latach 1956-1960 i zadaniach partii na wsi. Tryb. Ludu 1956 nr 41 s. 3-5. - Chlop. Droga nr 8 s. 3, 5-7, i1uIstr. - Spóldz. produk. nr 7 dod. s. 1-16. Ziel. Sztand. nr 14 s. 3-6. Zycil? Warsz. nr 35 s. 2-4. 837. WYCZESANY Z Jigniew: Ziemia tragi'czna nad Bugi'em, Huczwą i Sołokiją. (O aktywizację gospodarczą). Zycie gasp. 1956 nr 21 s. 12, ilustr. tab. 838. ZAKŁADAMY !\póldzielni-e 'Produkcyjne. Statuty spółdzielni produk,cyjnych. Red. W. Korczak Wyd. 1. Warszawa 1956 PWR,iL s. 133. 836. • VI. ETNOGRAFIA A. O P l' a ·co wan 827. 2. Inne materiały 'związane BOBIŃSKA Celina: Dynamika ·chłopskich :użytków gr,untowych i walkachłqpÓ'w a zi'€lffiię. Zesz. nauk UJ nr 7 Ris:t. 1956 .1.. 2 s. 45112, tab!. Rez. Zsf. 831. BOLANOWSKI Zbignie'lv: O biurokraicji, schematy"'miei góralskich "separatystach". Dyskusja o regionalizmie. Orka 1958 nr 2 's. 4. 832. CWlEK Zdzisław, GluZJiński Jerzy: Osiągnięoia Polski Ludowej na Pomorzu i ,w gospcdar.ce morskiej. Kwartainik Historyczny. R. 1955 nr 1. R€'c.: Barciński Florian. Studio Mat. Dziejów Wielkopo]. T. 3: 19,57 z. 2 s. 839. 840. 841. 842. z wsią 830. 843. 844. 845. 279-280. CZERNIEWSKA M.: Gos.poda,rstwa biedmiaokie i go~podarstwachłoiPów-,:.racowników w niektóry·ch rejonach Polski w 1952/1953 roku. Zag. Ekon. raIn. 1955 z. 4 s. 57·-77, tab. 834. GOŁĘBIOWSKI Bronislaw: Kilka uwag o rozwoju kultury na wsi. Zarzewie 1958 nr 11 s. 2-3. 835. INGLOT A., Ko.zakiewkz Mikolai, Leczykiewicz Sylwestelr: Propozycje w sprawie oświaty i kultury do dyskusji na plenum NK ZSL Wieś spólcz. 1958 nr .'3 s. 8-14. SŁOWIAŃSKA 833. 846. 847. W POLSKICH i a o g ó l -fi e '1. WYDAWNICTWACH z a k l' e s u 's l a w ojs t y k i BARAŃSKI Henryk: Qp["acowuje ją 173 uczonych polskich. Ency<klo,pedia słowianoznawstwa wydana będzie w Poznaniu. Nowy Swiat 1956 nr 12 s. 2. BĄDKOWSKI Lech: Slcwiń'cy. Warszawa 1956 S. T. s. 123, ilu str. BELIC Al-eksander: Przygotowania do MiędzynarodOlWego Kongresu Slawistów. Tł. Nowe Czasy 1956 nr 24 's. 16. CZEKANOWSKI J.an: Konsekwencje slowi,anoznawcze syntezy antiI'Opologi-cznej. Lud. T. 42: 1955 cz . .1 s. 465-521, mapa, cz. 2. Sad. s 967-972. Zsd'. 's. 982-989. CZEKANOWSKI Jan: Wstęp dl(J histClrii Słowian. Pelrspekty,wy antrOjp,o.logiczne, et1nclgraii'czne, al'cheologicz.ne i językowe. Z 53 rys. ~ 8 tabl. Wyd. 2 na nowo qp:rac. P.oznań 1957 Inst. Zach. s. XIX, 5l4" tabl. 3, ma,p 8, ilUistr. Rec.: Szewko-Szw,aykcws'ka 1. Czlow. w Czasie Przestrz. 1958 z. 2 s. 103-104. DOROSZEWSKI Witołd: Re!fl~ksje i ,wspomni-eni-a uczestnika Belgra,dzki,ego Zjazdu SlaJwistów. Por. jęz. 1955 7... 9 s. 321-325. FEDEROWSKI Michał: Lud bi'ałorus,ki. Materia'ły dlO.etnografii słowiańskiej z):lromadZJCnew latach 1877-1905. T. 5. Pieśni. Warszawa 1958 PWN :s. 917. GAJEK Józef: Znaczenie ka,rtcg:raf.ii et nOigraficznej dla slawistyki w świetle pra·c nad Polskim Atlasem Etnograficznym. Z 'p-o-1skich Studiów Slawistycznych. PWN Warszawa 1958 tom I, s. 217-233 + 9 ma,p. GA VAZZI M.: Beitrage 2ur altslavischen Kulturkunde. Zeitschrift fur slavische Rec.: Labuda Phi/oiogie. Gerard. T. 22: 1954. Kwart. Hist. KH1t. mater. 1956 nu l s. 152. �rI 596 597 848. GLAPA Adam: Zagadnienie rozwarstwienia wsi wielkopolskiej w XIX w. w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga. Luci T. 42: 1955 cz. 1 s. 69-114, ilustr. 849. HENSEL Witold: Słc.wiańszczyz.na wczesnośredniowieczna. Zarys kU'tury materiaLnej. Wyd. 2. Warszawa 1956 PWN s. 493, tabl. 8. 850. LECIEJEWICZ Le·ch: Badania ,nad starożytnościami słowialiskimi w Niemczech. SLavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 424.-429, ilustr. Res. 851. LEWICKI Tadeusz: Źródła arabski·e do dziejów słowialis~czyzny. T. 1. Wrcdaw 1956 OS5. s. XXVIII, 383. 852. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Zagadnienia roli Normanów w genezie państw słowiańskich. Warszawa 1957. Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Normanowie wśród Słowian. Prz. KuLt. 1958 nr 11 s. 9. e53. NAMYSŁOWSKI Władysław: Ślady Słowian :pozostałYch z 'czasów panc'Wa'l1iia Awarów w da'\vny·ch kraja'ch chorw,aJoki,ch. Pam. slow. T. 7: 1957 s. 131-135. 854. SŁOWNIK .staJr<lżytnośd słowiański,ch. Red. Gerard Labuda (i inni). Wrocla,w 1958 Oss. s. XII, 147, ilustr. Rec.: Kcwalenko Władysław. Tyg. zach. 1958 nr 34 s. 2. 855. STAFIŃSKI Aleksander: s.zozeci'nek powstał ze słowiańskich ,osiedli. Zap. kcszal. 1958 z. 2s. 4.3-48, Hustr. 856. SUŁOWSKI Zygmunt: Klęska Swarożyca. (Histo,ria Słowi,an Połabskkh- WieLetów). Wiedza i ZyCie 1956 nr 10 s. 657-661, ilustr. malp.a. 8.57. ŚLASKI Kazimierz: Udział Słowia'n w życiu gQ.i;;podare7.ymBałtyku na początku 'elpok:i feudalnej. Pamiętnik Slo1ciański R. 4: 1955. Rec.: Labuda Gerard. Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 343-3.51. B. S ł o w la n i e ,p o ł u d .n i O,W i 8.58. PRZESŁAWSKA Helena: ską w JugosławH. SLavia Res. C. Z badań anti.qua S l a w i a ,n i e w s c h {\d ,n i i nad starożytną kulturą słowiańT. 5: 1954/1956 s. 4.20-424, i1ustr. .p ó 1 !l o c n o - w s c h o d n i 859 DEMBIŃSKA Maria A.: Badania nad słowiańszczyzną starożytną i wczesnośredniowieczną w Związ:ku Radzieckim. Slavia antiqua T. 5: 1954/1956 s. 400-409. Res. VII. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA A. Eu ro p a DA WIDZIUK Aleksander: Naszy zada'czy. (Działalność Białoruskiego Towarzy~twa Społ€'cz'no-Kultl.!-ralnego na Bialostoczczyżnie). Niwfl 1956 nr 7 s. 1, 4. 861. DOKUMENTY k baJniekemu povs-i2Jnill ·na Slovensku (152.5-1526) . Wyd. Peter Ru/kosz. Bntislava 1957. Rec.: Z:entara Beue1dykt. Prz. hist. 19.57 z. 4 s. 801-803. 862. FLOROVSKIJ Antonin V.: Czesko-rllske obchodni styoky w m1nulosti (X-XVIII stole1:i). Praha 19.54. Rec.: Kossawski Ale,ks,ander. Ro.cz-i Dziejów spa!. gosp. T. 16: 19.54 s. 439-441. 864. HAUPT Leopold, Smoler Jan, Ernest: Volksli:elder der Sorben in doer Obell"- und Nkderlausitz. Ber,li'n 1953. Rec.: Nalepa Jerzy. Rocz-i hist. R. 22: 1955(1956 s. 243-246. 865. HUSA. V.: K dicjinam nevolnickeho powstani ·rokl1 1775. Czesky Lici R 39: 19.52. Re'c.: Gielrowslki Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 4 s. 714-718. 866. IWANOW W.: Klasy i walka klalscwa we współczesnej Bułgarii. Tl. z bllłg. Ze~z. teor.-poLit. 195.5 nr 12 s. 56-6.5. 867. JANA CZEK O. J.: Povslani nevolni:ku w 'czesky,chZiemich Toku 1775. Nasze Vojsko 19054. Rec.: Gierc'Wski Józef. Sobótka R. 10: 195.5 nr 4 :s. 714-718. 868. KUCZYŃSKI E·tefan M.: O daci·e zrzucenia jarzma mongolskiego na R'usi. Spraw. Pozn. TPN 19.56 nr 1 s. 33-3.5. 869. NIICHAJŁOW Vladimir: Walka komunbtycZlnej Partii Oz.e'chosłowacji a dalszy rozwój i umocni:c.nie jednolitych SiPółd!Zielnirolniczych. Tł. 7.cz,es. Zesz. teoT.-poLit. 1955 nr 12 s. 47-55. 870 NICHTWEISS Johannes: Das Ba;uernlegen :in Mel~klenbu,rg. Eine Untersuchung ,;ur Geschicht,e doer Bauernslchaft und der z.weiten Leibeig-enschaft in Mecklenburg bis izum Beginn de's 19. .Tahrhundert~. Berlin 1945. R,€'c.: Zientara Benedykt. PTZ. hist. 19.56 z. 1 s. 186-191. 871. POTAPOW L. P.: Badania nad 'kształtowa,niem się socj8Jlistycznych narodów. Tł. z ros. Zofia Malewska. Lud T. 42: 1953 cz. s. 897-899. 872, VILLES et ·campagnes: civilisation urbaine et civilisation rurale en France. Rree.: A. S.: Dyskusja o grupa'ch społecznych na wsi. Wieś wspólcr. 1958 nr l s. 113-119. 873. VILLARD Ge:maine, Villard Claude: Formation de la nati·on francaise (du Xe siecle au debut du Xle siecIe). Paris 19.5.5. Rec.: (jw.) 1'VIy~[ filoz. 1956 nr 1 S. 223. 8f>O • • l "I' :1' �T 599 598 A. A f:- y k a 874. AYACHE Albert: Jak formował się naród marokański. Tł. z franc 1958 nr 7/8 s. 79-89. 875. CZEKANOWSKI Jan: W głąb lasów An:wimi. Dziennik wyprawy do Afryki. Prace Etnograficzne t. VI PTL Wrocław 1958 S, 461. 876. GAUDIO Attilio: Tajemnica pocho·dzenia Guanczów. Tł. Widnokręgi Zesz. teor.-polit. 1958 nr 2 s. 22-33 ilus1:r. 877. HALICKI JE1rzy: Ubiory kobie'ce w starożytnym Egipde. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 22.3-227,ilus1:r. 459. 878. KUBIATOWICZ L., Winid Bogodar: Framcu:ska Afryka Północna. Poznaj Swiat 1956 nr l s. 37-39, tab. mapa. 879. MAKOWSKI Zbigniew: Logika wyobraźni. (Sztuka murzyńska). Kip.1'unki, 1957 nr 13 s. 12, 11, ilustr. 880. MODRZEJEWSKI JÓZEtJ':Małżeństwo między bra,tem a sios,trą w grecJw-rzymskim Egipcie. Meander 1955 ·nr 9/10 s. 431-437. C. A:zj a 881. BEAUVOIR Simone de: Miłość i rodzina. Fragm. książki "Długi marsz" (Z zagadnień społecznych Chin). Tł.z franc. Swiat i Polska 1958 nr 40 S, lO, ilu str. 882. BEGUIN Al'~ert: Bunt Azji i sumienie e~rcfp€'j·skie. (Omówiende wartości dorobku cywilizacyj,nego Za'chodu i winy Zachodu w s'tosunk,u do ludów Azji na marg:lDe3ie ksiąiJki hinduskiE'go hisborYlka K. M. Pani,kkara). Tł. z franc. K. B. Tyg. powsz. 1956 nr 11 s. 1-2, nr 12 s. 2, 7. 883. BRAUN Andnej: Wiosna miedzia'nego bębna (Chiny). Dookola Swiat1 1956 nr 19 s. 10-11, 19, ilustr. 884. CHINY. Oprac. na podstawie artykułu z Wiel,kiej Encyklopedii dzie'Oki'€'j. Tłum. z ros. M. De'renicz i F. Wistreich. Wauz,awa Ra1956 KiW s. 556. 885. DELUSIN L.: Wielkie przemia1p.y na wsi chińskiej. 1'1. z .ros. Nowe Czasy 1956 nr 8 s. 8-11, ilu str. as a source to the' so886. DFBNrCKI Al~]<sy: Thę ..Chu-shu-chin-nien·' cial history of ancient China WarS2)awa 1956. Rec.: Prus'zek Jaroslav. Rocz. orient. T. 22: 1958 z. 2 s. 131-146. 887. FAN WEN-LAN: Zagadnienie .periodyz.a,cji historii nowożytnej Chin. T1.z chin. Roma,n Sławiński. Kwart. hist. Prz£kł. 1956 z. 1 s. 99-134, tab. Dębn"cki Aleksy: P,Eriodyzacja dziejów Chin starożytnych. PrJ. orient. 1956 nr 1 s. 13-24. 1188. FLESZAR MieC'zysław: Newe mocarstwo Azji. (India). Wiedza i Życ;e 1956 nr 5 s .. 320-328 ilustr. mapy. • 889. HILSKA Vlasta: Dzieje i kultura narodu japońskiego. KrÓltki zarys. Tłum. z czes. Stanisław Gawłcwski. Wyd. 1. Warszawa 1957 PWN s. 470, ilu str .. L- mapy 2. 890. HU SZENG: Zagadnieniap€xi0dyzacji nowożytnych dziejów Chin. Tł. z chin. A1eks,ander Macedoński. Kwart. hist. Przekł. 1956 z. 1 s. 86-98. !:I9!. rLIN G. F.: Szudry i raby wdriewnieindyjskich sbornikach za,konow. Wiestnik Drieu;niej Istorii 1950 nr 2. Rec.: Skurzak Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 2!l8-300. 892. JELITO Jówf: Wiara w s,ny na Wschod:z.Lestarożytnym. Ruch biblij. litur. 1955 nr 2/3 s. 69--84. 893. KORBECKA M., Moszyński L., Okruszko 1.: Praca Polaków o ludziach Azji Środkowej i Wschodniej na przełomie XIX i XX wiek li. Prz. orient. 1955 nr 4 s. 413-428. 894. KOZŁOWSKI Janus:z Krzyszwf: Badania najstarszy,ch śladów człow1eka na te,renie ZSRR. Dawna Kult. 1955 nr 4 s. 195-203, rys. mapa. 894a. MACDONALD A. W.: A propos de Prajapati Journal As.ati.que 1'.240: 1952. Rec.: SkurzlaJk Ludwik. Lud T. 43: 1956 s. 296-298. 895. MACKIEWICZ Maria: U Eskimosów. Wars;zawa 1956 NK s. 12. 896. MAŁACHOWSKI Bohd.an: Ałtaj radziecki. Wierchy R. 24: 1955 s. 133 -141, mapa. 897. MAO TSE-TUNG: Przedmowa do zbioruartyk.ułów "Wieś chińska na drodze do socjalizmu". Tł. z ras. Zesz. teor.-pol.t. 1956 nr 1 s. 17-19. Trybuna Ludu 1956 nr 243 ,s. 3, O trwały Pokój 1956 nr 3 s. 7. 898. MAO TSE-TUNG: Za.gadnienie SiPółd.ziJEIczc.ściw rolnictwie. War· szama 1956 Ki,W s. 76. 899. MROZEK Bogusław: PowstaniE' systemów zamind.ari i r.ajatwari w rolnictwie indyjskim na Iprzełomie XVIII i XIX wieku. Prz. orient. 1958 nr 1 s. 45-60, ilUSitr. tab. 900. NIZAJOW Kary T. N.: Oczerki istorili kultury sowietsk'Ogo Uzb€~dstana. Moskwa 1955. Rec.: Płasko,wicka-Rymkiewilcz StanisłC1lWa. Prz. orient. 1955 nr 4 s.466-469. 901. NOWAKOWNA Zofia: Wielka sztuka Chin wzbo'ga-ca Muzeum Narodowe. (Wyroby współczesne·go rzemiosła artystycznego z Chin w Muzeum Narodowym w Kra,kawie). Od A do Z 1955 nr 43 s. 1. ilustr. 902. OSTROWSKI Bernard: Muzyka na weselu borowiackim. KaszEiho! 1957 nr 2. s. 6. 903. RAINA M. L.: Muzyka i pleś:li Kaszmiru. s. 37-42, ilustr r:>,s. Tł. Widnokrę9i 1957 nr 10 �T 600 601 vrrl. 90<1.REDFIELD Robert, Singer Milton: Villag.. India. Studies in the UHle community. Chicago 19'56. Rec.: Przecławski Krzysztof: Wieś hinduska. Kult. i Spal. 1958 nr 2 s. 183-187. 905. RYCHLIŃSKI Jeny Bohdan: Szlak rybiej kości. Gau;ęciy syberYJskie. Wars,:awa 1956 Cz. s. 194. A. 91.5. 916. 917. 918. li 919. I 920. 921. 922. E. P o l i n e z j a 914. MALINOWSKI Bronisław: Życie s,eksualne dzikich pólnocno-za,chodn1e:j Melanezji. Miłość, małżei!stwo i życie rodzinne li krajowców z Wysp T·robrianda Brytyjskiej Nc'Wej Gwinei. Slo'wem wstępnym po';:>rzedził Havelock Ellis. 97 ryc. i rys. w tekście. Tłum. z a·ng. An· drzej Waligórski. Józef Chałasiński. Warszawa 19'57 KiW s. LIII, !i20, tabl. 85..1· mapy 2. ="i ETNOGRAFII 92.3. Z INNYMI NAUKAMf a :..:k i h u m a n i s t Y c z n e i s p o l ~ c z n (; 1. D. A m er y k a 906. DANTREPPE R. L.: SynowI,e Wuja Toma. (Sytuacja murzynów w NSA). Tł. z fra,nc. Widnokręgi 1957 nr 2 s. 81-89, ilustr. 907. FRANCISKO de Vitoria: O IndL<łch. Warszawa 1954. Rec.: Klarfkowski Alfons. Życie i Myśli 1955 nr 5/6 s. 248-251. 90S. GIEŁŻYŃSKI Wojciech: Tajemnica skarbu Sapey-Inków. Dookoł!"i Świc:ta 1956 nr 1 s. 18-19. 909. IWASZKIEWICZ Waclaw: Państwo .,idealnie zorganizowane". (państwo Inkćw). Tyg. demokr. 1958 nr 8 's. 5-6. 910. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Kolek,cja (,.stal'ożytnośri .peruwiańskich" Władyslawa Kluge-fa). Ziemia 1957 nr 11 s. 4-5, ilustr. 911. LAS CASAS Bartoilome de: Krótka relacja o wynisZJczeniu Indian Warszawa 1956. Rec.: Czeszko Bohdan: Biskup przeciw conquistadorom Prz. kult. 1957 nr 18 s. 5, ilustr. 912. MACHOWSKI Jaoeik: Skąd po'chodzi ludność Ameryki? Poznaj Swiat 1956 nr 3 s. 42-43, ilustr. rn8Jpa. 913. NOCOŃ Rudolf H.: Dzieje, kultura i upadek Inków. Prace Etnologiczne V. Wrocław 1958 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze s. 377. ilu.str. Rec.: zab. Odra 1958 nr 28 s. 9. POGRANICZA Archeologia ANTONIEWICZ Włodzimierz: Archeologiczny Atlas Świata. Tezy ref. Spcr-aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 5 s. 121-122. Uzup. Dobrowolska Maria: Uwagi o referacie ... Archeol. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 155-228, mapy. Res. 1. G. - Ł. O.: Z dyskusji nad Pols'kim Atlasem Archeolocgi0znym .. 4.rch. Pol. T. 2: 1958 z. 2 s. 399-400. ARCHEOLOGIA. Etnografia. Z. 1. Poznań 1958 PWN s. 222, mapy 2. ilustr. ARCHEOLOGIA Polska. T. 1. Red. Witold Hensel. Wrocław 1957 035 s. 292, i.lus-tor,T. 2z. 1. 1958 s. 147, ibustr. T. 2. z. 2. 1958 s'. 154-400, HustT. R. 6 1954 Red. K. Maje'wski. WI'. 1956 s. 322, tabl. 2, Hust'f. R. 7 1955 IZ. 1. 1957, s. 242, Hustr. R. 7 1955 z. 2 19.57s. 269, R. 8 19.56 ,z. l. 1958 s. 291. mai?'a, ilusitr. + !S'P,istreści R. 7. BORECKY BOlrz:ivoj: Vyroba mouky a chleba v P0!ll!?ejich. Przislpieve.k k poz:nani €ikonomiky otrokarzske spole'cznosti. Listy Filologickić 1: 1953 Rec.: Kcni'k Eueniusz. Archeol. T. 7: 1955 z. 1 s. 156-158. BURCHARD Helena: Pl'zegląd piśmiennictwa z zakresu archeologii Polski za rok 1954. Sprau;. arclteol. T. 2: 1956 s. 172-182. Uzupełnienie ZIar. 1953 T. 2: S. 170-171, T. 4: 1957 s. 316-230. CHILDE V'ere Gm'don: The diffusion of wheeled venic1es. Ethnugraphischarchdologische Forsc71ungen. T. 2: 1954. R€lc.: MatJt:iSiz;ewskiJÓz;ef.Ku:art. Rist. Kult. mater. 1956 nr l S. 138--150 FONTES Al'cha'eolo;gici Pos.nanienses. Annales. Musei Archaeologi::i Pos:nani'e!1sis. Vol. 6/1955. Re'c.: Kostrzewski .JÓzef. Poznań 1956 (Centr. Zarząd Muzeów i Ochrony ZabytkÓ'w). s. 4, 230 tabl. :) ilustr. Roc.: Kostrzewski Bogdan. Studia Mat. Dziejów Wielkopal. T. 4: 1958 z. 2 S. 331-333. GARDAWSIG Aleksander, Gąsows.ki Jerzy, Rajewski Zdzisław: Archeolcgia i pradz,i'eje Polski. Re·d. Z. RajewsIki. Warsz.awa 1957 PZWSs. 227. Rec.: Walicka E. A. MÓ1dą Wieki 19.'i8 nr 2 s. 28; Z. B. Z Olchl. Wi". ków z. 5 s. 342-343. GUYAN W. U.: Einige Karten wr Vorber-eitung des Grubenhaus~<; in MitteJeuro,pa im ersten nachchristJi.ch-E,n .Jahrtausend. und einig;:Hinweise auf da,s archaologische Problem del' vólkerwandel'ung;z-eitJi.chen HaLlsformen der Schwe,i,z. Zweiundvier~igstes Jahrbuch der Schweizerischen Ges-ellschaft fLir Urg€~chichte 1952. Re'c.: Płachcińska A~1na. Archeol. T. 7: 1955 z. 2 5 202. �602 603 924. HERBST Sta·nislaw: Atlas archeologiczny atlas historyczn::. T. 2: z. 2 s. 229-231. Res. HISTORIA mundi. Ein Handbuch der Weltgeschicht-e .1:n10 Band2D. Hrsg. von Fritz Va:javec. 3. Der Aufstieg Euro,pa's. Von Giacom~) Devoto, Antonio Garcia y Bellino Raymond LanUer u. a. Bern 1934. R€lc.: Majewski Kazimierz. Archwl. T. 8: 1956 z. 1 s. 207-208. KAMIŃSKI Aleksander: ::YIaleriały do bibliografii archeologiczn'!j Jaćwieży od I do XIII w. Mat. staraż. T. 1: 1956 s. 193-273. Knlt. sad. Sum. KOSTRZEWSKI Józef: Z dziejów badań archEologiczny{;h w Wielko.pols,ce. Wrocław 1958 05'5. s. 46, ilu str. Maszkin N. A.: Iz istorii afr;kanskich g·arodow wo II-III ww n.e. Wiestnik Driewniej Istorjj 1951 z. 2. Rec.: Kotula Tadeusz. Archeol. T. 8: 1956 z. 1 s. 220-225. MATERIAŁ Y starożytne. T. 3. Red. ZdZiislaw Raj,Ews'ki. Warszawa 1958 PWN s. 377, tab I. 87, Ilustr. MATERIAŁ Y wczesnośredniowieozne. T. 4. Komit-et red.: Zdzisław Rajewski, Je,rzy Antollliewilcz, Jerzy Hali.oki. Warszawa 1956 PWN s. 231, tabI. 56, BUlstr. .MODRZEWSKA Halina: .Makrialy do bibliografi:ia.rcheologiozn~j .Maz:ows.za. Mat.u:czesnośredn. T. 3: 1951 s. 101-134. NOSEK ~Itefan: Materiały do badań nad histerią starożytną i w·czesnośr'E1dniowiecZlną md.ędzyrzl€cza Wisły i Bugu (oraz) BibliograJ.ia archeologJii międzyrze'cza Wisły i Bugu. Ann. UMCS Sect. F. v. 6: 1951 s. 3-502, ilu str. mapy. KJrat. izloŻ. Res. PIERWSZA Ses;la Archeologiczna Instytutu HistorIi Kultury MateriaInej P·olskiej Akademii Nauk. Wa·rsizawa 5. V. - 8. V. 1955. Red. Witold HElIlsel. Wrocła:w 1957 055. s. 432. POULIK Josef: Jirzni Morava, zemie dav·ny-ch Slovan,u. Brno 1950. Rec.: LeciejEWlcz Lech. Archeol. T. 7: 1955z. 1 s. 134-139. PRACE li ffiateri.ały Muz'eum ArcheQlogiaznego i EtnograficZTh€lgo w Łcd.zi. Seria archeol{)giczna. Nr 1. Red. Konrad Ja-żdżewski. Łódź 1956 PWN s. 218, tab1. 60, ilust.r. Nr 2 1953 :5. 180, mapa l, ilust.r. Nr 3 - 1958 s. 200, tabI. 2, :ilustr. RAJEWSKI ZdzIsław: 10000 lat Biskupina i oJwlic. Warszawa 1958 PZWS s. B1, ilustr. SLA VIA Anti~·.ua. Ro'cmik pOswlęc:ony sitarożytnosoiom slowiallskim. Organ Katedry Archeo,logii Polski Uniwersytetu im. Adama Micki"wicza w PQzinaniu. Red. Witold Hensel. T. 5. 1954.-1956. Wyd. 1. Wrocław 1956 Oss. s. 454, tabI. 1. m~pa 1. SPRAWOZDANIA Archeologiczne. 2. Red. Witold H€nseI. Wrocła'\.' 1956 Oss. s. 188, tabl. 1. ilustr. Archeol. 925. 926. 927. 928. 929. 930. 931. 932. 9:;3. 934. 935. ll:l6. ll37. Pel. I • ll:38.·SPIS tre·śai tomu 2 Archeologii Pols.ki. Archeo!. Pol. T. ?: 1958 z. ~ dod. s. 1-2. 939. SPRAWOZDANIA z książek i sbudiów. (Bibliografia adnotowana). Archeol. T. 7: 1955 z. 2 s. 221-222, T. 8: 1956 z. 1 s. 229-240. MO. TACKENBERG Kurt: Die Burgen de.r lausitzer Kultur. Priihistorisehe Zeitsehrift Bd. 34/35: 1949;1950. Rec.: NiesioŁowska-Hoffmann Anna. Archec/. PO:. T. 2: 1958 z. 1 s. 124-126. !141. TIHELKA Karel: Moravska unieticka pohrzebiszte. Pamatky areheologi:cke R. 44: 1953. Rec.: Gardaws'ki Aleksander. Archecl. R. 6: 1954 s. 207-209, ilust:'. 9~2. WIELOWIEJSKI Jeny Aleksande·r: Uzulpełnieni·e bibliografii archeologii polskiej za lata 1950-1951 Archeo!. T. 7: 1955 z. 2 s. 219-220. ll43. WINNICZUK Lidia: Pmca młynarza ,i Ipi,ekarza w starożytnej Grecji i Rzymie. Warszawa 1951. Rec.: Borecky Bo.rzivoy. Tł. 'zczes. E. K. Archeo!. R. 6: 1954 s. 216·-217. ll44. WIADOMOŚCI archeologiczne. Organ Państwc.wego MUZ2!umArcheo· lo.gi·cmego. Red. nacz. ZdzisIaw RajEwsk,i T. 21. Skorowidz (18721954). Oprac. J·erzy Antoniewicz Wa:rszawa 1956 PWN s. 155. 945. WIELOWIEJSKI Jerzy: Archeologia bułg.arska w lataich 1944-1953 . Archee!. T. 7: 1955 z. l s. 59-90, ilu str. mapa. Krat. Izł\lż. Res. 946. ZWIĄZEK Sc.cjaHsty1c;mych R.qpublik Raomieckich. (Stan badal1 arche1olo:grcznych). Op:rac. E. K., W. N. K.. Z. T .. S. K. Archeol. T. 3: 1956 z. l s. 278-283. 2. Językoznawstwo ll47. ATŁAS Russkich narcodnych gcwo.row ceilltralnych obłastiej k wostoku ot .Moskwy. Pod. ried. R. 1. Awalniescwa. Moskwa 1957. Rec.: Safarewicz Ja.n. Jęz. pel. 1958 nr 4 s. 312-315. 948. AWANIESOW R. 1.: O atlasie gwa.r.owym języka rosyjskiego i je·go p{)-d;stawach t€I:,retyczny,ch. Tł. z .ros. N. P-epczyńska. Por. jęz. 1958 z. 3 s. 97-110. 949. BASARA .Jan: Zróżnico'w.ani-e sema.n.tyc·zno-g€fcgrafk.zne niektórych termi'nów z budownictwa wiejs·kiegona terenie Polski. Por. jęz. 19018 z. 3 s. 110-128, ffi2iPY. 9.~0. BĄK Stanisław: Doln:--- Śląsk pod względem językowym. Liter. lli<! 1958 nr l s. 8-10. ll51. BĄK Stanisław: Gwary ludo.we na Dolnym Śląsku. Cz. 1 GłosowniC'.. Po.znań 1956 Pam. Tow. Przyjaciół Nauk (PWN). s. 129. Rec.: Karaś Mkczysła:w. Jęz. pol. 1957 nr 1 s. 64-69. ll52. BĄK Pietr: Teksty gwarowe (Wielkopolskie z pograni:cza Kujdw i z ziemi lęczycki€jl. .Jez. pol. 1956 nr 't s. 299-302. �604 953. BĄK St<J.nisłav': Z badań 'nad przeszłością dialektu śląski~go. 3. Książk", różnych ciekawych rz"C'zy ... w miastp.·czku Bieruniu. Rękopis z XVIII i XIX wieku - \\'rocław 1958 PWN s. 105. 9')4. BĄK Stani51aw: Z historii badań nad gwarami dolnośląsk.imi. Ze1.'. Nauk. UWr. Scr. A nr 5 Językozn. 1957 -z. l s. 65-130. mapa, Res Re,z. 955. STOPA Roman: Powstanie mowy ludzkiej w oświetleniu antropologii i językoznawstwa. Prz. ontropot. T. 22: 19f56 z. 2 s. 33.3-469. ilustr. tab. Rez. Sum. 956. BRAJERSKI T,adeus.z: Studia n.ad ,gwarami woj€Wództwa lubelsk.iego. (Fragm.) Jęz. pol. 1958 nr l s. 77-78. 957. DEJNA Karol: Bad.,mia wstępne n.ad "Atlas'em ,gwar ',v oj ewód ztw a k.kleckiEgO". Zesz. Ncuk. UŁ SCI'. l nauki humanist.-srp0ł. 1955 z. 1 s. 9-23. Sad. Sum. 958. DEJNA Karol: Gwary ukraińskie w tarllqpolsZJOzyźni,e. Wrocław 1937 Oss. s. 164, ma,p 9. 959. DEJNA K,a,rol: Terenowe nazwy śląskie. Onomast. 1956 z. 2 s. 103126 Res. s. 213-214. 960. DEJNA Karol: UI1zędowe ,j gwarowe pO's,t<lJci na,zw miejs,cowy~h w clkolicy Gł!:Jbczyc i RadbClrza. Rozpr. Komis. Jr:z. Łódź TN T. 2: 1955 s. 119-158. 961. DOROSZEWSKI W.itold: Studia fonety'cme z kilku wsi mazowieckich. Pra'ce Językozinawcze PAN 1955 nr 4. Rec.: Karaś Mi'eczysław: Przegląd prac z dialektologii. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 310-312, tab. 962. HORODYSKA Halina: Słownktwo Wa,rmiii Mazur. Hodowla Ren Witold DerOSizewski WrOlCław lP58 Oss. s. III + map 35. 963. JUDYCKA Irmina: Na,2!WYcepów i ich części ,w gw.ar<l'ch Pomorza Ma'z,e'wiwkiego. Por. jęz. 1956 z. 10 s. 410-425, tab. 964. KAMIŃSKA Maria: Nazwiska i przezwiska lUGności wieśnia~z('j w Łc,wick,iem. Onomasto R. 4: 1958 z. l s. 79-120. Res. 5-. 222. 965. KOTULSKA-SKULIMOWSKA Halina: Trudności w identyfLkacji nazwy z ,przedmiotem . .Jęz. pol. 1955 nr 4 s. 298-300. 966. KUPISZEWSKJ Władysław: Z2 słownictwa ludowego w zakres!", astroncmi,i. LU(lowe nazwy gwiazdozbiorów. Por. jęz. 1958 z. 5 s. 233245, ma,;JY. 967. KURY ŁOWICZ Jerzy: O jedności językowej bałtoslowiańskiej. Bi/d. PoL Tow. Jęzliko<:n. 1957 Z. 16 c. 71-113. 968. KWESTIONARIUSZ do badań słownictwa ludowego. Z. 1 HodO'.v;:l i świat z:wie-rzęcy. Red. WitcJd Der.oszewski. Wrocla\v Ul~8 Oss. s. 73. tabl. 115. Z. 2 Ś\via-t roślin.ny. s. :33, tab!. 129; z. 3 Technika lUc:owd s. 176. tab!. 172 z. 4. Kultura społeczna i duchowa s. 113. tab!. 3. r J ! i • 605 969. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Studia i szkice wybrane z językoznawstwa słowiańskiego. Warszawa 1957 PV.lN s. 447, tab!. 1. 97U. ŁESIOW Michó.!: Czy staropolskie imię Kliment i jego ;postaci po_ chodne mogą być świadectwem ;stnienia liturgii słowiańskiej w Polsce? Onomast R. 4: 1958 z. 1 s. 131-138, Res. s. 223. 971. MAŁY atlas gwar po'lskich. (Autoreferat Reda·kcji). Jęz. poL 1958 nr l S. 1-5. &'c.: Stamirowska Zofia: Geografia językowa. Ziemia 1958 nr 4 s. 30. 972. MATERIAŁY do bibliogra£i;i słowotwórstwa ję.zyków słowiańskich. Red. Witold DCrG!szews,ki. Z. 1 Warsza'wa 1958 Uniw. Warslz. s. 68. 973. MOSKAŁA E.: Przyczynki dl) naJzewnictwa ludowego 'IV Beskidzj~ Wys;p·Qwym. Wierchy R. 24: lP55 s. 166-169, ma,py. 974. MOSZYŃSKI Kazimi-eTz: O pc'czątka,eh i pochodzeniu wyrazów ,płu;?; i płużyca. Jęz. pol. 1956 nr 1 s. 1-6. 975. MOSZYŃSKI Kazimierz: Pierwotny ,zasięg języka pra.słoiwiań.skieg0. Komitel1;red.: Witold Doroszewski iinnL WrocŁa\v 1957 Oss,s. 332, mapa 1. 976. MOSZYŃSKI Słownlctwo ludów tzw. prymitywnych. 1956 z. 15, s. 93-112. MOSZYŃSKI Leszek: SZlkic monograficzny gwary wsi Rludy 'Po,wiat Puławy. Studia Filot. pol. sław. T. 3: 1958 s. 7-60. OBRĘBSKA-JABŁOJ"~SKA Antonina: P,race nad atlas'<1mi gwarDwymi w Związku Radzieckim. Str,€'szcz. wf. Sp7'aw. Wydz. Nauk Spał. PAN 1958 z. 4. 's. 49-58. PARYSKI Witold H.: Nazwy ludowe Doliny Malej Łąki w Tatrach Onomasto R. 3: 1957 z. l s. 54-87, Hustr. mapy Res. S. 276-277. PARYSKI Witold H.: O wyraz,"ch angi.ehki'ch w ·gwara'ch s:piski~h i podhalańskich . .Jęz. poL 1957 nr 3 S. 204-206. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara iPiOd€grodzka. Wraz z próbą wyzm:3czenIa południcwe-zachedniej granicy gwar ~ąceckich. Wr. 1955. Re'c.: Karaś MIElczysław. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 146-152. POMIANOWSKA Wanda: W s'prawi", atlasu języków słowiańskie!'!. Por. jęz. 1957 Z. 9 s. 385-392. POPOWSKA Hanna: Z rozważańna:d dawnym za'sięgiem !kaszubszczyzny. Por. jęz. 1958 ·Z. 3 S. 126-136 REYCHMAN Jan: .Jesz'czę o gwarach polskich 'na Węgrzech. Jęz. pol. 1956 nr 4 s. 304-305. BiuL 977. 978. 979. 980. 981. 982. 983. 984. pol. Kazimierz: Tow . .Językozn. 985, SIATKOWSKI Janusz: Słowni,ctwo Warmii ,i M22JUT. BudoiWni.ctwiJ i obróbka drewna. Wroclaw Hl58 Oss, S. 140 + map 64. 986. SKUPIEŃ Andrzej Florek: Jędrzej Topór i śmierzć. (Tekst gwClrowy). Ilustr. Andrzej Łe'pkowski. Tyg. pawsz. 1956 nr 3 s. 4. 987. SŁAWSKI Frandsz€,k: Słownik etymologiczny języka polskiego. T. l A-J. Kraków 1956 Tow. Miłośn. Jęz. Polsko S. 599. �606 607 988. STAlVIIROWSKA Zofia: O zapisywaniu gwar ludowych. Ziemia 1958 nr 6 s. 23-24. 989. STIEBER Zdzisław: Atlas językQ'Wy dawnej Łemkowszczyzny. z. l. Wrocław 1956 Oss. ,z. 2 - s. 7 ma,p. 50. 990. STIEBER Zdz,isław: Główne problemy ohecnych badań nad kaszu·o·· szczyzną. Por. jęz. 1958 Z. 5 S. 201-202. 991. STOPA Roman: Problem języka pigmejskiego. (IN z,wiązku z re.eenzją artyku~ów V. van Bulek;) i O. P. Scheoosty). Lud T. 42: 1955 cz. 2 S. 738-749. 992. SYCHTA B€mard: Przezwiska u Kaszubów. Jęz. pol. 1956 nr 2 s. 97-108. 993. SYiYI0NI-SUŁKOWSKA Jadwiga: Słownictwo Warmii i Mazur. Wyd. 1 Wrocław 1958 Oss s. 120 + małP 17. 994. TOPOLIŃSKA Zuzanna: Aktualny ,zasięg zwartego obszaru dialektów kaszubskich. Rocz. gdański T. 15/16: 1956/1957 s. 393-399, mC1{Pa. Transport i komunikacja. Res. 995. URBAŃCZYK Stanisław: O Małym atlasie gw,ar pvlskich. Jęz. pol. 1956 nr 3 s. 164-172. 996. WASILEWSKI Tadeus,z: O śladach kultu 'P()Igański€!gow oo[lonomatyce słowiańs·ki€j Istrii. Onomast. R. 4: 1958 z. ] s. 149-152. Res. S. 224. 997. WOLFF Adam: Nazwy miejscowe na Mawwszu. Onomasto 1956 il.. 2 s. 69-94, Res.s. 211-212. 998. WOJTOWICZ Janina: O tzw. "kaszubizma>eh" w gwarach Warmii i Mazur. Por. jęz. 1956 z. 4 s. 145-148. 999. ZARĘBA Alfred: Forma zawołań ,na zwieTZęta jako 'PToblem ~eograf.i'i lingwistyczn.o-€tnograficznej. Ref. Zesz. nauk. UJ nr 17 Filol. 1958 Z. <1 s. 31-42, 1000. ZARĘBA Alfred: Res. O metodach i technioe badań gwarowych. Bi.HI. Pol. Tow. Językozn. 1955 Z. 14 S. 140-156. 1001. Z DOTYCHCZASOWYCH Iprac nad atlasem gwarowym Pomo.rza lewohrz.eź,nego. Oprac. E. Kamińska, J. Palkc-wska, H. Popows·ka, T. To,poliilska. Por. jęz. 195.5 Z. 10 s. 379-387. . 1002. ZIERHOFFER Karol: Bibliografia prac onomastyczmych ,polskl-ch .i Polski dotyczących z.a lata ]907-1944. Onomasto 1956 Z. 2 s. 18]209; R. 3: ]956 z. 2 s. 402-428; R. 3: 1957.1.. 2 S. 548-564. 1003. ZIERHOFFER Karol: Nazwy miejs.cowe ·pólnocnego Mazowsza. \V, 1957. Rec.: Moszyński Kazimierz. Jęz. pol. ]957 nr 5 S. 366-381. J 004. Z POLSKICH studiów slaw,istycznych. T. 1 i 2. Red. Samu~] FisZJman Warszawa 1958 PWN S. 268 i 304. 3. Antropologia I • ]005. BUNAK \V. W.: Proischożdżenije rieczi po dannym antropofogii. Trudy Inst. im. N. N. Mikłucho-Makłaja nowaja serij,a T. ]6: 1951. Re·c.: Stopa Roman. Prz. antrapcI. T. 22: 1956 z. 2 s. 651-560. 1006. BYSTROW A. P.: Proszłoje, nastojaszczeje, bud'uszczeje ,człowiek>-l. Leni:ngrad 1957. Rec.: Urbanek Adam. Kosmos :':er. A 1958 z. 5 s. 549-556, rys . 1007. CZEKANOWSKI Jan: G·od a Lechici i dowody antropologiczme. Pn. antropoL. T. 2]: 1935 1..2 s. 857-891, tab. wykr. Rez. ZsL 1008. CZEKANOWSKI Jan: Na marginesie konfer€ncji etnograficznej 1952 r. (Aproksymacja A. Wan-kego i wyniki W. Koczki). Prz. antropoL. T. 2]: 1955 Z. 2 S. 830-856, tab. Hez. Zsf. 1009. CZEKA1\TOWSKI Jan: Ostatnie przełomowe osiągnięcia antrQpologii polsk.iej. Streszez. Spraw. KUL nr 6: l. IX. 1952/31. VIII. 1953 s. 29-30. mapa. 1010. CZEKANOWSKI Jan: Podstawy klasyfikacj.i czlow-iel<a w ujęcLu sz.ko,ły lwowskiej. Prz. ant1·opol. T. 21: 1955z. 2 s. 514.-526 tab. Rez. S. 822. ZsL 's. 814-815. lOU. CZEKANOWSKI J·an: Sto lat antropologii ip01Sikie1j.1856-1956. AntrOlP'c,j,ogowiepoza ośrodk2mi uniwersy.teakimi. Wrocław 1956 PWN S. 45, tabl. 2. 10]2. CZE'KANOWSKI Jain: Sto lat antro,po1oogH'Polskiej 1856-1956. Ośrodek lwowski. Wrocław 1956 PWN s. 69, tabl. 8. 10]3. CZEKANOWSKI Jan: WY,I1~kizastosowani,a różnych metfJd typologiza>eji w perspektywie metody ilościowej. Prz. antropol .. T. 2]: ]955 Z. 2 S. 915-967, tab. Rez. Zsf. \0]4. CZERNYSZEWSKI Miko·łaj: Za,sada antrolPo1ogilczna w filozofii. Tłum. 'Z ros. Kazimi.erz Błes.zyński. Wstępem opatrzył Henryk Holland. Warszawa :]956 PWN 's. XIX, 146, tabI. 1. 101.5. DOKLADAL Milan; An.thro!polffietrie Hluczinian'0'u. Brno 1953. Rec.: Czekano,wski .Jan: List 010 Milall1a Dokladala. Prz. antropo! .. T. 23: 1957 z 1 S. 195-]96. 10]6. DOKLADAL Milam: Cz€s.koslnvenska anthropologickil bibliografie 1945---,]954.Brno 1955. Rec.: Dzierżykraj-Ro-galski Tadeusz. Czlow. 1~' Czasie i Przestrz. 1958 z. 2 s. 109-110 . 1018. DZIERŻYKRAJ-ROGALSKI Tade.usz, Modrzewska Krystyna: Z badań nad 1!Jdnością osady kaszubskiej Jastarnia. Rocz-i Akad. Me,'. Bialyst. R. 2: 1956 S. 59-75. tlah. wykr. Krat. sod. Sum. 1019. GODYCKI Michał: Sto lat arntropolo;gii polskiej. 1856-]956. Izydo •. Kopernkki. Wyd. 1. Wroclaw 1956 PWN s. 40, tabl. 1. 1020. GODYCKI Michał: Zan's antropometrii. Warszawa 1956 PWN S. 380. nusti. �609 608 1021. HENZEL Tadeusz. iVIichalski Ireneus.z: Podstawy klasyfIkacji człowieka \V uję::i~ ... Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 2 s. 537-562, tab. Rez. s. 842-826. Sum. s. 816-818. 1022. JASleKI Brcnislaw: Sto lat antro,pologii pC'bki~j. 1856-1956. Ośrodek krakcwski w latach 1908-19~6. Wyd. 1 Wrocław 1957 PWN s. 61. tab!. 2. 1023. J. C.: "Yearbook of Anthropology" () nauka·ch antropologicznych w Polsce. Prz. anLropcl. T. 23: 1957 z. 2s. 542-548. 1024. KAPICA Zdzisław: SZlkice z antropologii historyt:mej Po·lski i ziem oŚ1ci<:'llnych.Cz. 1. Serie neolityczne. 'Vyci. 1. Łód;i: 1958 PWN s. 191':i. tab!. 3. 1025. KÓCKA Wojciech: Zagadnienie etnogenezy ludów Europy. Wrocła·.\' 1958 Oss. s. 296 + tab!. 5, maip 3. 1026. MICHAL'3tKI IrelleciS.z: Cha,rakterySltyk.a antropologicma ludno,ści dorZ/Elcz.aKwilu. Łódż 1957 PWN .5. 107. 1027. MI~ZKIEWICZ Bruncn: Struktura antropologiczJ11a Mazurów. Wrc)claw 1956 PWN s. 63. 1028. PRZEGLĄD Antr.o;;clogicz.ny. Organ PolSJkiego Towarzystwa Antro pologioz:n.ego i Polski.ch Zalkładów Antro;pologii. T. 21: 1955 z. 2. Z albumem (51 kart). W,rcclaw 1956 PWN s. 509-994 + tab I. 51; T.21· 1955 iZ. 3 Wr.ce1aw 1956 s. 997--1204 ilu str. tabI. 50; T. 21: 1955 z. 4 I'v·:rocłarw1956 ~ 1207-1498 Hmtr.; T. 22: 1956 z. 1 Red. Adam Wrz.;J~'€Ik.W,rocł2w 1956 PWN s.. '326, il'UStr.; T. 22: 1956 z. 2 Wrcdaw 1957 s. 329-6£5 tabl. 8, ilus'tr.; T. 2.3: 1957 z. 2 Red. M. Godyc:ki Wrocław 1957 .5. 253-276, oilustr.; T 24: 1958 z. l Wrocław 1958 s. 423, tabl. 10. Hus/tr.; T. 24: 1958 z. 2 W,rocła·w 1958 's. 431-639. taJ':;!. 4, ilIUlS'tr. 1029. PRZEGLĄD piśmienni-ctwa zagranirc·znergo. (Antropo.logia). Prz. antropo!. T. 23: 1957 z. 1 s. 197-206,z. 2 s. 495-510. 1030. REICHER Michał, Syl.wanc.wic7. Witold: Sto lat antropologii polskiej. 1856-1956. Ośrodek wHeńskri. Wrocław 1956 PWNs. 20, tabl. 1. 1031. SIKORA Paweł: Zdje::Cie an,trcr:;:rologi'czneŚląska. Pow,iat Tarnowski·! Góry. Wrocław 1956 PWNs. 120. 10:32. STOŁ YHWO Kazimierz: Sto lat antropologii pols};:~ej 1936-1956. Benedykt Dybowski. Wrodaw 1957 PWN s. 40, tabl. 1. 1033. STOŁYHWO Kazimierz. Jasicki Bronislaw, Sikora Paweł: Zdjęcie antropologi'czne Ślą.ska. Pcwiat rybnicki. Wrocław 1956 PWN s. 560. 1034. TARŁOWSKA Lu<:yna: S'kład antropologiczny Kmpiów. Ann. UMCS Sec. C v. 10: Hl55 s. 117-155, tab. Rez. Zsf. 1C-35.THE AiVIERICAN Anthropologist A. 1948-1955. Re·c.: KociołEk Stanisław. Myś!. tHoz. 1956 nr 5 s. 213-217. 1036. TREŚe XXII temu "Przelądu Antropologicznego". Prz. antropol. T. 22: 1956 z. :2 s. 678-685. Tekst również w jęz. ang. ros. WIERCIŃSKI Andrzej: Dziedziczenie typu antwpologicznego. Wrocław 1958 PWN s. 72. WIERCIŃSKI Andrzej: Zagadnienie pobytu Gotów na ziemiach polskich w świ€r~le danych antropologii. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. 2 s 892-914, tab. Rez Sum. WOKROJ Frar;dszek: Publikacje otrzymane w latach 1953-1954. (AntrOlpologia). Prz. antropol. T. 23: 1957 z. 1 .s. 217-245. WOKROJ Franciszek Ludwik: ReHkty ludności pomorskiej-nadJbałtyckiej w świetle antropologii. Czcow. w Czasi.e i PrzesLrz. 1958 z 3 s. ] 23-128, Bustr. tab. 4. G~ograiJa i krajQZnarwstwo a) demogr.af,ia. antrOjpogeogr.afia 1041. BARTNIK T., Radzimowski H.: Analiza wskażników demograficznych gminy Czerwil1sk w latach .1930-38 i 1946-54. Zdrow.e pu!;!.. 19:56nr t: s. 280-285, tab. wykI'. 1042. CZARSKI Andrzej: Model i puchną'ce mia,sta. (Odpływ ludności wiejsJde,j d,o miast). Tyg. demokr. 1958 nr 7 s. 1, 4. 1043. DOBROWOLSKA Danuta: Wieś i miasto. Migracja ludnoś<:i wiejskiej do Krakowa w larlach 1880-1939 i społeczne kh funkc,;e. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1957 z.. 2 s. 207-239. 1044. GEORGE Pierre: Perspektywy grEQgr.afkzny·ch badań ludności. Tł. z franc. Marcin Rościsz€'wski. Prz. geogr. 1956 z. 4 s. 765-773. Sad. B. Michc'Wski. Sum. W. Dzi~duszycki. 1045. GIEYSZTOROWA Irena, Ładogórski Tadei\1S'z: W sprawie nowych badal1 nad zaludnieni'E'm dawnej Polski. Kwart. Hist. kult. mater. 1958 nr 1/2 5<, 45-60, tab. Sum.s. 134-135. J 046. JELONEK Adam: Zmiany ,w st.r'u;ktur.ze rpłci i wieku ludności w BolSJC~ w lata'ch 1946-1950 . .Prz. geogr. 1958 z. 3 s. 439-459, rlab. wykr. mapy. S·od. B. Michałowski. Sum. Zofia Wrzesz,cz. 1047. KONIECZNY Józef: Wymowa ślubnego kobierca. (Regionalne pochod.l\€'nie małż.eństw w gromadzie Pszczew, pow. międzyrzecki). Ned· odrze 1958 wyd. spec. paźd.zierni,k s. 10, ilustr., tab. 1048. MAJDAŃSKI Walenty: Mit o tężyź'nie ludnościowej Polski. (Zagadni€'nie demografic.zne). Hemo Dei 1957 nr 2 s. 236-247 tab. 1049. MODRZEWSKA Krystyna: Długość trwania życia wczes,ncśredniowiecznych mieszkańców Podlasia. Czlow. tv Czasie i Przestrz. 19.38 z. 2 s. 65-72, tab. 1050. NAPŁYW lt.:dności z~ wsi do miast. Nowe Drogi 1956 nr 2 s .. 104, tail. 1051. NOWAKOWSKI Stefan: Adaptacja ludności na Śląsku Opolskim. Poz. 1957. :l9 Lud, t. XLVI �610 611 Rec.: J. G.: Ikgained terri tori" ,.: - a sociologist's paradise. Pol. Per·· ~)Ject. 1958 nr l s. 85-87 oraz w mutacji franc. Perspect Pol. 1052. PAWELCZYNSKA Anna: Z podróży naukowej do Paryża. (Francuski Instytut Badania Opinii Publicznej i Instytut D€mografii). Życic' Szk. uyższej 1057 nr 3 s. 66-68. 10.~:l. POUFNY memori"ł niemiecki z wku 1937 o położeniu powiatu głoę·owskiego. Tłum. i do druku przygotował Józef Stępczak. (Przedmowę napisał Bohdan Gruchma:n). Poznań 1958 Wyd. Poznański·e s. 83, tabl. 6. map.4. 1054. SPIS tablic statystycmych. (Rozwój demograficzny i gospcdarc.z~· woj. poznallskiego). Rocz. Rady Nar. Poz. 1957 s. 107-16:1, tab. 105:1. STASIAK Andrzej: Rozwój dEmograHozny Wrocławia w XIX wiek •.1. Ś!qs. Kwart. hist. Sobótka 1958 nr 2 s. 267-:303, ta.b. wykI'. Inh. s.36(1. 10.%. SLASKI Kazimie,rz: Zaludni,snie pUSZICZ PoLski Zachodni~j ,w okres~e do XIV w. Roczniki Dziejów Spolecznycll t Gospodarczych T. XVI: 1954. Rec.: Dąbrowski Henryk. Studia Mat.. Dziejów Wiclkopoi. T. 4: 19f.n z. 2 s. 425-421i. 10:17. TSCHERNIK Ernest: Die Entwic:k!:ung del' serbische'l1 Bevo!kerung von 1832-1845. Eine demographische Untersuchung. Berlin 1954. Reoc.: Vielrose Egan. Kwart. Hist. mater. 1957 nr I s. 141-143. 10.58. VIELROSE Egcon: Ludność Polsk:od X do XVIII wieku. Ku;art. Hi.n. Kult. rl/ater. 19:17 nr 1 s. 3-49, tab. Krat. sad. s. 195-197. Sum. s. 199-201. 1059. WACH Wladysław: Z zaigadnieó ludnościowych wojewód·zt\va olsztynskiego. Kom-y maz1tr.-wanll. 10;;8 ·nr 2 s. 154-163. 1060. WOJEWODZTWO oIs,ztyńskie \\- liczba'ch. Warmia i Mazury 19;;8 nr 4 s. 27, tab. 1061. :GABOKLICKA Anna: Dyskusja nad zagadnieniami demografii histocr-yc:nnej. Ku..:art. hist. 195B nr 2 s. 649--651. b) krajoznawstwo (atlasy, m"py, Polski Atlas Etnograficzny prz€'W'odniki) p. 38. 1062. ATLAS świata. Przewod. kol. red. Zbigniew Brunner. Warszawa 1958. Rec.: Drz'ewiecka Zofia. Prz. geodez. 1958 nr 9 s. 363-364. 1063. CZVivIINSKA A,. Ja,chnis !VI.: Plock i okolice. Warszawa 1956 S. i T. s. 87, mapa l, ilustr. 1064. DOROSZ Kazimierz: Indie - kraj i ludziE'. Warszawa 19:15 WP s. 68. ilustr. 1065. DUNIN M.: Przez Afganistan, Pakistan i Indie. Tłum. 3 ros. Anto;li ZaJęski. Wyd. 2 Wars.za'\va 195f; WP s. 284, .ilustr. GODLEWSKI Air,ksander Lech: Tahiti najpiękniejsza. ),Iapk' i fotografie aut.ora. Warszawa 1957 WP s. 249. tabl. 8. HOLlVISE!\i Sverre: Poll:nezyjski pasat. Tłum. ze szwedzkiego Witold ~owicki. Warszawa 1957 'skry s. 210 tab!. 3. HORNIG Aliri'd: Góra św. A:;t1y i jej okolice. Wierchy R. 24: 1955 s. 89-98. ilustr. tab. HOUDEK Ivan: Osudy Wysckych Tatier. Wyd. 2. Slovtour 1951. Rec.: J. R. Wierchy R. 24: 1955 s. 236-2.38. JANISZEWSKI Michal: Geograficzny atlas Polski. Warszawa 1957 PPWK s. 28. JAROSZ Stefan: Krajobrazy Po,lski i ich pIerwotne fragmenty. Album). Wyd. 2. Warsza,wa 1956 B i A s. 443, mapa 1. JASIENICA Pnweł: Kraj nad Jan,gtse. Warszawa 1957 Cz. s. 237. KOCHANSKI \Vitold: Przegląd wydawni'ctw turystyczno-krajoznawczych. Świet!. 1957 nr 7/8 s. 20-21, ,!lustr. KONTEK Wacław: Notat,ki Z podróży do Indii. Warszaiwa 1956 LSW s. 181, ilustr. KOWALCZEWSKI Sylwester: Góry Świętokrzyskie. Przewodnik t1lrystyczny. Wyd. 2 Warszawa 1957 SiT s. 186, ma;>y 2, ilustr. KOWALSKI Wadaw: Dolina wielki·ch jezior mazurskich. Przewodnik t1lTystyczny. Wyd. 2 Warsza,wa 1957 SiT s. 143, maip,a 1. KRYGOWSIG Władysław: Bieszczady. SzkiCowa mapa szlaków ,turystycznych. Wars.z.awa 1956 SiT, maipa. LESZCZYCKI Stanisław, Winid Bogodar: Bibli,o,grafia geo-grafii polskiej. 1945-1951. WspólpTa<c. Regina Fle,szarowa (i linni). Wa'rszaw8 1956 PWN s. 219. LUNDQVIST Eric: Dzicy to my. Tłum. Zoeszwedzkiego Zygmunt La!1>oW!sk,i. PrzeIPisy OIpr,ac. Robert S till'er. Warszawa 1957 PIW s. 337. ;VIACULEWICZ Witold: Udział Polski w wykonaniu międzynarodow?j m2:py świ;ata. Prz. geodz. 19.'57nr 3 s. 110-113. MAPA krajoznawoza Polski. Warszawa 1955. Rec.: Tymows.ki Janusz. Prz. geodz. 1956 nr 4 s. 158-159: Kotarski Stefan. Wied=a i Życie nr 7 s. 503. MIĘDZYNARODOWE Seminarium Geograficzne w Aligarh w lndiaJC'h. Poznaj $wic;t 1956 nr 5 s. 14, ilustr. MOSKALA Edward: Pieniny. Szkicowa ma'pa sZilaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1956 SiT mapa. NAOKOŁO świata. Krótki ,informator geograficzny. Oprac. i teksty: W. Lipiński (i inni). Mapki oprac. Lech Ratajski. Warszawa 1957 Iskry ·s. 540, map 19, tab!. 5, ilustr. PARYSKI Witold H.: Tatry Wysokie. Przewodnik taternicki. Cz. 3. Młyni<:ka Przełęc.z-Krywań. Warszawa 1956 SiT s. 208, i1ustr. PODRĘCZNY atlas świata. 2. Austria, Belgia. Dania, Francja. Grecja �613 612 Holan<lia, Hislllpania, Irla'ndia, Jugosławia. Kraje skandynawskie, Luksemburg, Polska, Portugalia, Szwaj-caria, Wi.elka Brytania, Włochy. Krajobrazy. Oprac. L. Ratajski Warszawa 1956 MON k. 8 formatu B:i w obwolucie zawierającej mapy. 1087. RUTKOWSKI J.: Gorce i Beskid Sądecki (część zachodnia). Szkicowa mapa szlaków turystycznych. (Lato). Warszawa 1957 SiTł 1088. RZEPA Zbigniew: Zlemie polskie w latach 1864-1914. Padziatb 1 : 800000. Warszawa 1955 W. Kart. m<1Jpaśc-ienna. 1089. SAYSSE-TOBICZYK Kazimier,z: Na szczytach Tatr. (Album). Wa-:szawa 1956 's. 224. 1090. SIMO W., Madiey B,: W Tatry Słowackie. I nformatOlr. Wyd. 2. Warszawa 1957 SiT s. 50, mapa 1. 1091. SOBAŃSKI Marian: Wisła. (Album). Warszawa 1956 SiT s. 188. 1092. SPIS treści rocznika (mies .. "Poznaj świat"). Poznań Swiat 1958 nr 12 dod. s. 1-4. 1093. STASZEWSKI Józef: Mapa rozmieszczenia ludności. podziałka 1 : 22 000 000, Warszawa 1957 PPWK, mapa ścienna. 1094. SUROWIECKI W2Wrzynaec: Czy Gepło był(} rz€·ką? Fragm. ks,iążki "O rZJeka'ch i splawa-ch kaj<1JkówWielkiego Księstwa Warszawskiego". Opra'c. Wanda Han-elt. Ziemia 1957 nr 2 s. 15, 31, ilusrtr. 1095. TROCZEWSKI Zbigniew, Antoniuk Jakub: Białystok i ok,oli'ce Przewodnik informatclr. Białystok 1956. Re'c.: Pi.erwszy po wojnie. Swiat i Ludzie 1956 nr 43 s. 2, i.lustr. 1096. TYMIENIECIO Kazimierz: Ziemie ,polskie w starożytności. Ludy i ,kultury najdawniej&De. Poznań 1951. R€,c.: Sułowski Zygmunt: Dzieje Polski starożytnej. Zesz. nauk. KUL 1958 nr 2 s. 93-102. 1097. WIKTOR JaJn: Pieniny li Ziemia Sądecka. Kraków 1956 Wyd. Lite- ra,ckie. Rec.: Urban Mairia: Konirontacj.e. Kierunki 1956 'nr 27 s. 10. 1098. WILGAT Krystyna, Wilgat Taceusz: Woj€lwódz.two lubelski,e. Ma,;:J3 turystyczna. Podziałka 1 : 400000. Warszawa 1957 SiT. 1099. WILGATOWA Krystyna, Wilgat Tadeusz, Gawareoki Henryk: Województwo lubelskie. Przewodnik. Warszawa 1958. Rec.: Harhala Iren.a: N<lwo~ci wydawnicre o Lublinie i Lubels.zczyźnie. Bibliot. lubeL 1958 nr 112 s. 23-24. 5. Historia a) historia wsi, histo:ria gospodarcza, osadnictwa, historia prawa 1100. ANTONIEWICZ Włodzimierz: Początk,i Państwa Polskiego w J.VIałopolsce z8Jchodn:ej w świ£otle prac wykopalis'kowych. Stresz,cz. pracy. Spraw. Wydz. Nauk. spot PAN 1958 z. 4 s. 18-30. ~ 1101. BARANOWSKI Bohdan: G09p<ldarstwo chlopsk.ie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wie,ku. Warszawa 1958 PWN s.265. 1102. BARANOWSKI B<lhdan: Rozwój gospodarki folwar-czno-pańszczyź,nianej w województwie łęczyckim i w:;-chodn1ej części \Vo;ewód.ztwa sieradzkiE,go do ,połowy XVII wieku. Zesz. nauk. UL Ser. l Nauki hum.anL,t.-społ. 1955 z. 1 s. 81-103, Res. Sod. 1103. BAUMGART .Jan: Bi'2Ji;agrafia hist<lrii polskiej. Za rok 1955. Wrocław 1958 055. s. XXVII, 307. 1104. BIERNACKA Maria: Kamiep',czyk nad Bugiem _. osada flisacka (ad końca XIX do połowy XX w.) E.'tnogr. pol. T. 1: 1958 s. 364-366. 1105. BIŁGORAJSKI Frandszek: Pamiętniki o sprawie 'chłopskiej w 1863 r. Przygc1tował do druku, wstępem i ;przy,pisami opatrzył Stan.isła",v Szcrotka. Wrocław 1956 Oss. s. 138. \0106. BOENIGK Jan: Minęły wieki a myśmy ostali. Wsrpomnienia. Warszaw'l 1957 LSW s. 304, m3Q'a 1 ilu str. 1107. BOROWIAK .Jaln: Stan pe'siad8,nlia go,SlPodarstw chłopskich w królewszczyz.nach ;powiatu koniński'ego na schyłku XVIII w. Rocz-i Dziejów srol.-gcsp. T. 18: 1956 s. 239-287, tab. Res. Rez. 1108. BORTKIEWICZ Filomena: Nadzi,ały i powinnooci cMC/pów ,pańszczyźnianych w dobrach ;prywatny'ch K.rólesrtwa PolskJiego. Warszawa 1958 PWN s. 234. ].\09. BRENTJES Bur·chaI'd: Untersu.chung€fn zu,r Ges,chichte des Ffluges. I. Bwnzezeit. IT. Neolithikum. III. Wissens'chafthche Z,eitschrift der Martin Lutherunivers;,tat Halle--Wittenberg. R. 2: 1952/3 z. 10; R. 3: 1953/4 z. 1-2. Rec.: Podwińska Zod'ia. Kwart. Hist. Kult. mater. 1956 nr 1 s. 125-131. 1Ul. BRONICZ Stanisł'aw: RolnJ.ctwo Wisi Siołkowice Stare i Nowe w XIX i :XX w. Etr.cgr. rol. T. 1: 1958 s. 150-161, ilu stil". 1112. BUCZEK Karol: Uwagi o 'Prawie ;chłopów do ziEmi w Po,lsce piastowskiej. Kwart. hist. 1957 nr 3 s. 86-99. Res. s. 294-295. Sok s. 288-290. 1113. BURSZTA Józef: MarteI'liały do techniki ::\płmvu rzecznego na Sani" i średni'ej Wiśle z XVII i XVIII w. Kwart. Rist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 752-782, ilustr. K,ral. sod. s. 824--825. Sum. s. 828. 1114. BURSZTA Józef: Od .osady skwiańslkiej do wsi wspókzesnej. O tworzerriu się krajobI'laZJu osadui'czego ziem polskich i rozpl'1nowań wsi. Biblioteka PO:Jularna Polski,€lgo Tow. Ludoznaw'czego. Tom 1. Wrocław 1958. Rec.: lVI.K<lm. Odra 1958 nr 28 s. 9. IllS. BURSZTA Józef: S.połeczeńst\vo i karczma. Propinacja, -karczma i sprawa alkoholizmu w sp<lłeczeństwie polskim w XIX wieku. Warszawa 1951. Hec.: Hejnosz Wojciech. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 794-795, �615 614 1116. 1117. 1118. 1119. 1120. 1121. 1122. 112:~. 1124, 112:1 CIESIELSKA Karola: Osadnictwo "olę:derskie" w Prusach Królewskich i na Kujawach w świ€tle kontraktów os.ad-niczych. Studia MOl. DZiejów Widkopo!. T. 4: 1958 z. 2 s. 219-236. Zsf. CHOMIN iVIichał: Kobieta u dawnych Prusów. Warmia i Mazuru 1958 nr 6 s. 26-27, i1ustr. DERESIEWICZ Janusz: Handel chłopami w dawnej Rzeczypospolitej Warszawa 1958 KiW s. 317, il'.!str. DŁUGOSZ WłCldysław: Dąbrowa drzewiej. (Sytuac.ja na wsi rzeszo"""skiej w XIX w.). Zycie kult. Ziemia rzesz. 1956 nr 1 s. 7. DOBROWOLSKA Danuta, Myrcik-:.\!Iarkowska Danuta: Zróżnicowanie klascwe i zawodowe wsi Siclkowice Stare i Nowe od pol'lwy XIX \,. do 1955 r. Etnogr. pol. T. 1: 1958 s. 117-149. FILIPOWIAK \Vladysła"..v: Materialy d·o osadnictw3. Wolinian w ,oku:s:e wcz€snośrednicwie'cmym. Mat. wczesnośredn, T, 4: U)56 s, 225-·232, ilustr, ma'py, Krat. sad. sum. FRANCZIĆ Mirc3ław: Technika młynó\v wodnych w Polsoe w XVI i XVTI \V. K1natolni.k Histor;; Kultury Material.n.ej R. 1954 nr 1/2. RE~.: Łuczak Czesiaw, Hoc:::-i Dziejów spoL-gasp. T. 16: 1954 s. 42fł-433. GARDAWSKI Aie:,sander. Gąsowski ,j·erzy, Raj€.ws'ki Zjzisław: Archeologia i pradzieje Polski. R.ed. Z. Rajewski. Warszawa 1958 PZWS s, 227, ilustr. GOLDBERG Jc~kJUb:OsadnioCtwo olęderskie w dawnym woje'wództwi·? łĘ<0zyc.kim i s:izradz!dm. Zesz. nauk. UŁ Ser. 1 Nauki humanist.-:>po!. 1957 z. 5 s. 67--110, tab, R€z. Sum. JAŻDŻEWSKI Kon""o.o: Kultura rybaków gdanskich \V w. XII i XIII w świ<Eltlebadal'! wykc,paliskowych 1948-l[):':1. Roczntk Gcla1iski 13: 1954. RE'c.: Let:lej€wicz Lech, Sluc/io cia Dzi.ejow WielkU/.JO!. PO/llOrza T. 1: 1935 z. 2 s. 301-30.3. 1126 .. JOST0WA Wanda: Wędrówki zarobkowe górali podhalań:5.kkh, Wierchy R. 24: 195:i 5, 141-153, ilu str. mapa. 1127. KALABINSKI Stanisław, Tych Feliks: Walki chłcpów Królestwa. Polskie'go w rcvvolucji 1905-H107, T. 1. sty('zeń - wl'zesieó 190.'). Warszawa 1958 PWN s. XXIII. 1. 127. 1I·~8. KERSTEN Adam: Chlopi pols~'y w walec z naJ8Zd€m szwedzk'lln, 1655-16~6. vVarszawa 1958 PWr\ S, 243. 1129. KIEŁCZE\'v'~KA-ZALESKA :\I'"ria: O powstaniu i przkClbraż€mu kształtów wsi Pcmorza Gdans1<~ego, BISKUP Marian: Osady na prawic' polskim na Pomorzu Gdańskim w pierwszejpolowie XV \\1. \Varszawa 1956 PWN s. 224 ilu str. i mapy 2. Rec.: Wrzoszk Antoni. Prz. qeo>;r. 1956 z. 4 !c. 828·-330. Rec.: Tymi"'niecki Kazimierz. Rocz-i hist. R 24: 1958 s. 408-420, Tomczak Anc!rz·'j. Zap. hi~;. 1956 z, 4 s. 94.-99. GórSKa Krystyna. Kwart, lIlater. 1957 n~ 3/4 s. 64.3-648 tab. 1130. KlETA :vlieczy,:iaw: Zniwaprzed 2 tysiącami lat. Wieśet Hist. KuJr. 1958 nr .')1 s. It KOSTHZEWS,O ,JÓZ€f: Kultura łużycka na Pomorzu, Poznail 195!l PWN s. 4.35, tab!. 3, map 4, ilustr, II :32. KOWALSKA-LEWICKA Anna: Hand€l wiejski na Podhalu w drugi€j połowi€ XIX i wpo:cząt.kach XX wieku. Kwart. Hi.~t. Kult. mater, 1957 nr ? s.. 305-314, m8ipa, R€z. s. 416-417. 11:n. KRUPO\VA Hanna: Kilka szczegółów orali i znaczeniu sołtysów na PomorZJu Gdańskim od XV do XVIII 'N, Wiad. hist. 1958 nr :ł il:3l. s, 228-229. 1134. Władysław: Wrz€nie rewolucyjne na wsi ,polski'ej w latac~ Warszawa 1957 LSW s, 236, ilustr. LESIŃSKI Bogda'n: StanowisIw kobiety w ~clskim prawie zi.emskim do :połowy XV wieku. Wroclaw 1956 s. 210, LEWICKI Tadeusz: Litzike Konst.a,ntyna Porfiro:genety i Biali Serbowie w j::ółnocnej Polsce. Rocz-i hist. R 22: 1955/1CJ56 s, 9-:l4, Krat. sod. Res. ŁOWMIAŃSKI Henryk: Podstawy gosp;odar'cze formo'wania się pansb; -:lowiańskich, Warszawa 1953 s. :398, 1 nlb. Re'c.: Tymieniecki Kazimi,Ef;z, Początki państw slowiańskl.ch w na· świetleniu gospodarczym. Rorz-i Dziejów spcl.-gosp. T. 16: 1954 s, 9-50. Res. Krat. iz!oż. ŁOW:VIIAŃSKI H"nryk: Zagadniero.de roli Normanów w gene'zie ,pailstw słowiańskich, Warszawa 1957 PWN s. 202. MAZUREK ZoIla: Sytuacja e!konomiczna i ",połe'cma na wsi lubelskiej po r€formie uwłaszczenilQwej 1864 r. Ann. UM.CS Soct. F v. 9: 1951 s. 211-252, tab, JVIĄCZAK Antoni: Folwark pańszczyzmany a wieś w Prusa,ch Króle',"iskich w XVI/XVII wieku, Prz. hist. 1956 z, 2 s, 353-:łCJ2. tab Re;;. s. 456-458. Rez, s. 449-452. Rec.: Caclwwski Stefan. Zap. hist. 1957 s. 1/2 s. 215-228. ODYNIEC Wacław: Z bada!'! nad rozwarstwieniem \\isi na Pomorzo.l w XVIII w. Ku:artaLnik Historyczny R. 62: 1955 nr 4/5. REC.: Cackowski Stanisław. Zap. hist. 1957 z, 1/3 s, 215-228. ORŁOWSKI J,: Os,adnictwo i budcw:1ictwo mieszkalne na Sląskl1 do XIII wieku na tl€ ca12ści oo:;zarów Polski i terenów p.rz.v!egł~·ch. Kra,ków 1955. Hec,: Tyszkiewicz Lech, Sobótka 1956 nr 3 s. 462-470. PIASCIK Fra:-:;:isz2k: Osadnictwo w puszczy kurpiowskiej, WarszawJ Rc'c.: Dąbrcwski Henr~·k. Rr:c-: hist. R 24: 19~8 s. 426-429. KUSZYK 1917-1919, 1135. 11:36. 1137. 1139. 1140. 114J. 1142. 1143. 1144. 1939. i I I II Ii if ~IJ q,li,1 ! Ii Ii 'I !!Iil,1 IIl!: " �616 1145. PIERADZKA Kn'styna: Walki Słowian na Bałty'ku w X-XII wieku Warsza'wa 1953. Rec.: Delimat Tadeusz: O genezIe łodzi klepkowych na Pomorzu. Lud T. 42: 1956 cz. 2 s. 782-785. 114.6. PODWIŃSKA Zofia: Badania nad hiistorią goo'podarstwa wiejskiego w Polsce. K1Hlrt. Rist. Kult. mater. 1957 nr 3/4 s. 698-699. 1147. RUSINSKI Władysław: Dro.gi rozwojowe folwarku pańszczyźnianego. Prz. hist. 1956 z. 4 s. 617-655, tab. Res. s. 829-831. Rez. s. 823-8f21S 1148. RUSSOCKI Stanisław: Z zagadnień spornych "wolności kmiecej" na Mazowszu od XIII do XVI wieku. Prz. hist. 19S8 z. 2 s. 261-277. Res. s. 4.43-4.44. Sad. s. 438-439. l149. SIERADZKI Józef, Wycech Czesław: Rok 1846 w Galicj.i. Warszawa 1958 PWN s. 488, mapa 3. U50. STRYCZEK Jan: Chropsldm piórem. Warszawa 19S7 LSW s. 498 tab!. 1. 1151. STUDIA i materiały do dziejów Wielkopol~kj i Pomorza. T. 4. Z. 2(8) REId. nacz. Zdzisław Kaczmarczyk. Po!znań 1958 PWN s. 463, mapa l. 1152. STUDIA i marteriały do hiSJtorii kultu,ry wsi ,polskiej w XIX i XX w Zajęcia pozarolndcze. Współdziałanie gospociar'cze. Red. Kazimiera ZawistowLcz-Adamska. Wrocław 1958 0&5. s. 436, tabl. 6, mapy 3. dlustr. 1153. STUDIA i materiały z dziejów Śląska. T. 2. Red. Kazimierz PQpiołeik WrOCław 1958 Oss. s. 691, tab!. 2. 1154. STUDIA śląsk~e. Seria nowa. T. 1. Red. Seweryn WysŁouch. Wrocław 1958 Oss. s. 280, m<llpy 2. L155. SZAFLIK Józef Ryszard: Wtórne lokacje ·na łanac:h 0pusz;czOO1ych w Po.]soe w XV i XVI wieku. Ann. UMCS Sect. F. v 7: 1952 s. 171200. Res. Rez. 1156. SZYDLOWSKI Jerzy: Uwagi 'o Ipierwotnym osadn1ctwie Sd.ołkowk Starych. Etnoyr. Pol. T. 1: 1958 s. 103-108, ffi<llpa. U57. ŚLADAMI dawnych kultur. Od Wołgi diOOceanu S'!J1Okojnego.Tłum z ros. HEInryk Harland. Warszawa 1958 PWN s. 463, tab!. 15, ilustr. 1158. ŚLASKI Kazimierz: Zaludnienie IPUSm:Z Polski Zachod.niej w okre,ie do XIV w. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 16: 1954 s. 51-94. Krat. izłoż. Res. Il59. ŚRENIOWSKI Sta:'li,sław: O .,zarobkowaniu" 'chłopów pańswzyznlanych w Królestwie Po1skim w latach 40-tych i 50-tych XIX wieku. Kwart. Rist. R. 63: 1956 nr 4/5 s. 159-179. 1160. ~RENIOWSKA Krystyna: Sprawa ehlopska w XIX w. na ziemiach polskich w okres,iE' re1'orm uwłaszczeniowych. Warszawa 1958 PZWS s. 38. 617 1161. SRENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Polsce. Warszawa 1956 PWN s. 424 tab!. 11. Rec.: Pieniewicz Stefan: Prz. /list. 1957 Z. 3 s. 584-590. 1162. ŚRENIOWSKI Stani3law: Wieś polska wpolowie XVII w. Warszawa 1957 PWN s. 43. 116:~ ŚRENIOWSKI Stanislaw: ZnacZienie prZJE''Clnówkaw ekonomice przed\;wlaszczeniowej. (Królestwo Polskie w ;polowie XIX wieku). Prz. hist. 1957 z. 3 s. 525-551. 1164. TOPOLSKI Jerzy: GOSipodar3two wi·ejskie w dobrach arcybiskupstwa gni.eźni£'ńskiego od XVI do XVIlI wi€Jku. Poznań .1953 PWN s. VIII, 434, ilustr. ll6S. TYMIENIECKl Kalzimierz: Folklor 'czy histor,ia? Rocz-i hist. R. 24: 1958 s. 439-449. , ,. I I 1166. TYMIENIECKI Kazimierz: Ziemie p,oIskie w staroźytnośd Ludowej i kultury n aj d c:: w niej s.ze. Poznań 1951. Ree.: Antond€,wicz Wlodzimder.z. Archeo!. pol. T. 1: 1957 s. 215-231. 1167. WAKAR Andrzej: O po·łsko,ści Mazur i Warmii w dawnych wiekach Warslzawa 1958 WP s. 53. 1168. WARĘ2AKJan: Osadnictwo kasztelanii Łowickiej (1136-1847). cz. I Łódź 1952. Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów spoL-gosp. T. 16: 1954,s. 447451. 1l69. WIKTOR Jan: Pieniny i ziemia sądec~a. Wyd. 2 IU'ZUp. Kraków 1953 WL s. 386, ilustr. 1170 ZAJ1\CZKOWSKI Stanislaw Marian: O tzw. osadach siłuźebnych na dawnyc.h ziemiach łęczy'okklj .i s.ie;radzkiej. Zesz. Nauk. UL Ser. 1 Nau.ki humanis1t.-społ. 1957 z. 5 s. 5-20. R,ez. Sum. 1171. ZAJĄCZKOWSKI Stanislaw Mari,an: Służba wojskowa chłopów w Pols.ce do p:>bowy XV wieku. Wrocław 1958 Os's. s. 151. 1172. ZINS Henryk: Polożenie ludnościchlapskiej na Warmii. w pierws~j połowi-e XVI w. Kuartalnik Historyczny R. 1955 'nr 4/5. R,ec.: PoUa,kówna MarZiEma. Studia do Dziejów Wielkopol. Pomorz'" T. 2: 1956 z. 2 s. 532-536. b) Dzialacze ludowi. etnografow.ie 1173. BANACH AndrZJe;j: Ociepka, malarz dnia siódmego. Kraków 1958 WL s, 146, tabl. 7, ilustr. 1174. BARANOWSKI W.: Działacz .n.iestrudzony. (Nekr.) Wieś wspólcz. 1957 nr 1 s. 165, ilustr. Ziel. sztand. nr 13 s. 3: Wincenty Baranows·ki nie ż~'je Nekr.) Zif!/. sztanc/o nr 12 s. 1. ,. " ii,· I ! 1.1 i �618 117.~. BARTOK B.: KODALY Zoltan: Bartok jako folklorysta. TI. Muzyi..:o 1956 nr 1/2 s. 33-40. 1176. BĄCZKOWSKI Konstanty: :Y1ąż stanu Kaszub (Aleksander :\1"ajkowski). Pcmorze 1957 nr 11/12 s. 1-2, ilustr. 1177. BEKKER Józef: Kartka z życiorysu Ks. Ściegiennego. Ku;art. Inst PeL-Radz. 1956 r:r .3/4 s. 109-115. 1178. BIGOS J.: i GENTIL-TIPPENHAUER Wandc: Józef Bigrs. Pol. s,1 lud. 1957 nr 1 s. 25-32 ilustr. 1179. BOENIKG ,Jan: O przyjacielu (fragrr:.enty ',\·spomnieri). (Jerzy Lan..: na1.J,czyciel j::clskiej szkoły na Mazurach). Mazury i Warm.ia 1955 nr 7/8 s, 177-182, ilust.r. 1180. BEONIGK Jan: Ws.pomnienia o ,Józefie Bauerze (nau,czycielu i dzi<3łaozu polskim na Warmii i Mazura-ch). Rzeczywistość 19.16 nr 4 s. :J. ilustr. 1181. BOŻEK Arka: Pamiętniki. Wstępfmorpatrzyl Edmund Osmańczyk Ada,ptacja Hteracka: Antoni Sylwester. Przypis:-'oprac. Alojzy Targ Katcwice 1957 Śląs'k s. 349, t.ab!. 1. Rec.: Orzechcwski Marian. ŚLąsk. Kwart. hist. Sobótkcf, 1958 nr :: s. 324-330. lVT:lchalek l\'raria. Ar'ka Boż€-k, syn ZJemi Ra-ciborskhj Ku'art. opal. 1958 nr 1 s. 82-£6. ilu.str. 11e~. BUJAK F. FRANCISZEK BUJAK (1875-1953). (NekT.) C. r. Soc. Sc Wro-claw v. 8: 1953 s. 139. ING LOT Stefan: Francisz.ek Bujak. Dzia .. lalność naukowa i pedagogiczna. Spr, Wroci. TN T. 8: 1953 dod, ~ s. 1-15. Franci,s:z,ek Bujak: man of lSc1enoe <lind teacher. C. r. Soc. Sc. WrocI. v. 8: 1953 s. 82-84. 118:3. CHOCISZEW~KI Piotr, MAKOW~·.KI Jerzy: .JÓzef Chodó1Ze-wski z.a:;;omniany p.i,sarz lud,o,wy. Notry Tor 1956 nr 8 s. l. 1184. CHODAKOvVSKI Z. DOŁĘGA - MASLANKA Julian: ZOTian D:)lęga-Choda:kowski (W 130 rcC'zr;icę śmierci). Kwart. Inst. Pol.-Rad? 19.55 nr 3 s. 180-191. ZGORZF.LSKI Ozesław: Z d.Zliejów sławy Zodana DołE:gi-Chodakowskiego. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 110-136. 118;;. CICHY J. KUBALSKI Zdzisl"w: Jc.n Cichy .,Król Polaków (Wspomnienie pośmis:rtne). ZI('1.. sztand. 1958 nr 2 s. 4, ilustr. W. S.: Pi·erwszy wśród równych. (J:~n Cichy). Nac1odr.zc 1958 \Vyd .. "pee listc:pad/grudzień s. 7, ilu str. 1186. CIERNTAK .Jędrzej: Zaborowska nuta. Oprac . .Jerzy Zawieyski. Warszawa 1956. Rec.: ST. K. Ośw. (IOTOS/ych 1957 nr \'2 s. 106; CIERNIA1C Mieczysław: Z Łęczycy do Gusen. Ziemiq lęcz. 1957 nr 6 s. 4; 1\'1AKARUK Jan: Jędrzej Ciernial;:, Por. BibLiot. 1958 nr 1'2 s. 35-33: :VILECZKO Franciszek: ..Z" wsią swoją rodzinną żył ... " (Dz,iałalno::ić' .Jędrzeja Cierniaka1. ZieL sztanc1. 19.17 nr 58i59 s. 8, ilu.str.; MŁODOŻENIEC Stanisl2\v: Wspomnienie o Jędrzeju Cie,ni":";u. Orka 19.;:~ :lr In. s. :3: PIGOŃ Stanisłav.': Za\\'zięt:-, entuzjastC1.: (JE,'orzej Cie!'- 619 niak). Fragm. książki "Na drogach i manovicach kultury ludowej" 1957 nr 4 5.3, ilustr.; SPAt"l'DOWSKI Anteni: Czytajmy .Jędrzeja Cierni3ka. Praca ,~u;ietl. 1957 nr 8 s. 29-:'\4, ilmtr. ] 127. CZEKANOWSKI .J.: GAJEK Józef: .Jan Cze,:a!lowski ja1{o etnJg.nif. ?rz. (mU'opoL T. 21: 1955 z. 3 s. 1010-10S0, llustr. Rez. s. 1034--105.5. Sum. s. 1049-1050. 1188. WOKROJ Franciszek: 50-leci~ yromccji do-kt-orskioej prof. ora .Ja.u Czekanowskiego. Życie Szk. wyższej. 1957 nr 7/8 s. 93-96. i189. CZUŁA lVI.: K.OBYLAŃSKI .Józef: Ws~omnienie o Macieju Czule chł.o';)s.kim dziennikarzu i działa·ezu. Orka 1958 nr 29 s. 3. ilustr. 1190. DEJWOREK Bolesław: Władysław Kojder. Tlu"tr. Paul Wojtyn:l Wieści 1957 nr 28/295. 4, ilu str. 1 HI l. DERDOW~KI J. H.: POGORECZ'>fY .Józef: Odsłonięcie pomnik~\ J. H. Derdowskiego. Studia Mat. Dziejów Wielkopol. T. 3: 1957 z. 2 s. 345-:146; .JAROSZ De:roo.wski. Kaszebii 1957 wyd. spe.c. nr 2 s. l. ilu str. 1192. GAJEK .Józef: Oskar Kolberg :jako etnograf. Lud XLIT <: :~5-49. (p, 1201) 119:;. GŁADYSZ Antoni: .Jan Dz.ier;:oń. Psz,c;zelarz o świat'Jwej .sławi". Katowice 1957 Śląsk s. 56; ReC'.: Ku;art. 0):01. 1956 nr 3 s. 3-24: GŁADYSZ Antoni: 20 talarów kary za. slowaprawdy o Śląsku. (Nie~nana karta z życia Dz.is·rż.onia). Głosy .znad Odry 1956 nr 3 s. 2, i1ustr.; GŁADYSZ A'.ntc'ni: Przeciw p'ru'ik.iC'mu bez'porawiu. (Z życia Jana Dzi.erżonia). Glosy znad Odry 1956 nr 18 ~. ~; K. N.: Jeszcze raz o nazwisku znakomitego pszczelarza Dzierżonia. Ję·z. pol. 1956 z. 5 s. 369-370; 1957 nr 5 s. 382-383. ] 194. GŁOWACKI Witold Włodzimierz: Aptekarz .Jan K. Semhrzycki -pisa'n~ dz·iala-cz mazurski. Farm. Pol. 1957 iT .3 s. 73, 75-76. 10]95. HAJDUK Ryszard: W oC'zach Gestapo. Ivlaterialy do arslslztOW'31i d:zliałaczy polski'ch na Śląsku O:;;-ols:kim). Kn:art. opal. 1958 nr :~ s. 134-153. i196 . .JAN Baczewski. (1890-1958). (Nekr.) Warmia i Mazury 19.18 nr '1 S. 30. 1197. KAJKA M. AG: Skandal nie t.ylko w Ogródku. (O utworzenie muzeum lVIiehała Kajki). Swint 1958 nr 33 s. 9, il ustr. ATLAS Stefan: Dos:-<: trenów - cza, pracować. (Po u;:oczystościach st:.lłecia urodzin Michała Kajki). (Sprawy kulturalne woj. Olsztyli .. ski€go). Praca. śu·ieU. 1958 l'!r 10iU s. 7-9; E. M.: P.cwszednie życie Michała Kajki. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 30. i1ustr.; JA vVORSKI Kazimierz An::lrzej: W O!sz.tynie i gdz:" indziej. (Jnau~:;:!'acja ro~,:l poświE;conego :\Iic!1aiowi Kajce). Kamena 1958 nr 19 s. 2, 6; KAJKA pc€ta ziemi mazurskiej. Warmia i I'v1azll.ry 1958 nr 8 s. 2, ilust~ .. LEKKI Adolf: Gdzie clTZsl b:Cl"- pełni znowu s:~aż. '\' setną roczWieści I. �620 nicc: urodzin Nlichała Kajki. Kamen.a 1958 nr 18 ~. 1-2, ilustr.; SUKIERTOWA-BIEDRA WINA Emilia: Kajkowa krzywda. Warmia i Mazury 19.56 nr 10 s. 2, ilu str. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Moje wspomnienia o M. Kajce. Warmia i Mazury 1958 nr 6 s. 7-9. ilu~tr. 1200. KAPENIAK Józef: Ród Gą'>ieni·ców. Warszawa 1954. Re'c.: W. K Wierchy R. 24: 1955 s. 223. 1201. KOLBERG O. GAJEK Józef: Oskar Kolce,rg jako et.nograf. Lud T. 42: Hl55 'C,Z. l s. 35-48,cz. 2. Sod. s. 964-967. Sum. s. 976-978; ARMON Witold: Zainv.or,ewwania O. Kc-lberga folklorem litewskim Lud T. '12: 1955 cz. 1 s. 431-445, mc,pa; DELIMAT Tadeusz: Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej ,przem:,an. Lud T. 42' 1955 cz. 1 s. 49-68; GAJEK Józef: Reedy,cja dzieł Kolb€lI'ga. Liter. Lud. 1957 nr 1 s. 22-23; GLAPA Adam: Wpływ Łuż.y,czanina Smolerja na prace Oskara Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l, s. 421-424; GŁADYSZ Mil:'czysław: Silesia,na w teka,ch O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 307-331; MALINOWSKI Tadeusz: Arche'ologia w dzń.ełach Oskara KoLberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 446-453; KOWALSKA-LEWICKA Anna: Podhale w tekach Oskar,a Kolberga Wierchy R. 24: 1955 s. 160-161; OPTOLOWICZ Janusz: "Lubelskie" O. Kolberga. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 216-248, mapa; SOBISIAK Walerian: Mater,Laly Oskara Ko]'cerga .Q ludow,ej kulturze materialnej wsi w:elk0))ohkiej w świ.p,Ue ź.ródo€ł rękcl'9iśmien.nych XVIII w. Lud T. 42: 1955 cz. l s. 143-199 SZYFELBEJN Zofia: Próba oceny wartośei materiałów Oskar,a KolbeiTga dla badań nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny. Lud T. 42: 1955 cz. 1. s. 264-293; TRAWIŃSKA Maria: MazKlw'~zeStare w świetle bada(j Osk:t,ra Kolberga li. badań wspóJ.czesnych tego terenu. Lud T. 42: 1955 'oz. 1 iS. 249-263: TURCZYNOWICZOWA Ma.ria: Badania 'etnograficzne Oskana Kolberga na obszaI"z,e Wielkiot'go Księstwa POZinańskieg'O. Lud T. 42: 1955 cz. 1 s. 200-215, mapa; WOLSKI Krzysztof: Badania O. Kolberga w dorzecZJU średniego Sanu. LlIcI T. 42: 1955 ·cz. 1 s. 294-306, małPY: ZIELINSKI Jan: Oskar Kolberg. Ziem;a kiel. nr 4 s. 3-4, Bustr. 12G2. KONINSKI K. L.: KUDLIŃSKI Tadeusz: Człowiek samotny. (Wspomnienia o Karolu Ludwiku Konills'k'im). Tyg. powsz. 1958 nr 11 s. 5. 7. ilustr, 1203. KORZYCKI Ant::mi: O Sylwestrze Wojewódzkim (zało7.ycielu Niezależnej Partii Chło;pskiej). Orka 1958 ni' 50 s. 3. 5. 1204. KOSTRZEWSKI Józef: Jan CZE:kanowski jako badacz etnogenezy Słowian. Prz. antropol. T. 21: 1955 z. 3 s. 1035-10.'37. Rez. s. 1057. Sum. s. 1051-1052. 1205. KOWALSKI W. (jw): Władysław Kowalski. Tryb. Ludu 1958 nr 352 s. 8. ilustr. (Nekr.) Tryb. LudH 1958 nr 350 s. 2: Zmarł Władysław 621 Kowalski Nek~·.) Zarzewie 1958 nr 51 s. 2; IGNAR Stefan: Przemó/Wienie nad trumną zmarłego. Zie!. Sztand. 1957 nr 13 s. l, ilustr. 1206. KRZĄSZCZ W.: WARDASOWNA Maria: U Walentego Krząszcza. Przemiany 1957 nr 17 s. 2. 1207. KUNZENDORF Anna: Człowiek i eksponat. (Wystawa poświęc0ina Krzysztofowi Celestynowi Mrcngowiuszowi w Muzeum l\lazurskdm). Mazury i Warmia 1956 nr 1/2 s. 32. 1208. LIETZ Zygmunt: Plehiscyt na Powiślu, WarmLi i Mazurach w 1920 r Warszawa 1958. Rec.: Oracki Tadeusz: Nowa książka o plebiscycie. Warmia i Mazury 1958 nr 3 s. 24-25. 1:1.09.LOMPA J'.: Pośpiech Leokadia, Pośpiech Jerzy: Bibliografia Józefa LamPY. KwartaLnik Opolski 1957 nr 3. Rec.: Wilczek Stanisław. Zaranie śląs. 1957 z. 1/2 s. 130-132; Lubosz Bolesław: Nadzieje i radości. (Działalność Józefa Lompy). Przemiany 1957 nr 26 s. 3, ilustr. Dubiel Ludwik: Józef Lompa - pionier etnografii I{::olskiej na :::'ląs:ku. Kuart. opal. 1957 ,nr 3 s. 23-48. 1210. LUD ,po:sk,i w walce o wolność i s'cojalizm. 1 rok s,Z1kółpolity·cz,ny.cłl. Cz. 2 Warszawa 1956 KiW s. 124, tab!. 16, ilUlstr. 1211. L YŚ Wladysław:: Powstanie chocholowskie. W !lO rocznkę 18461956. Warszawa 1956 LSW s. 53. 1212. MACHA Y Ferdynand: Chlap siewcą światła. (O Piotrze Borowym). Znak 1958 nr 'i s. 831-841 Res. s. 871-872. 1213. MACUREiK J. Z. W.: 30-1ec:e pracy nalukcwej ,prof. Józefa Ma'curka (oraz) Bibliografia ,pracy. " Prz. Zach. 1955 nr 9/12 s. 304-308. 1215. MAKOWSKI Jen;y: Igna,cy Lyskowski (W 70 rccZJnicę śmierd). Z tradycj.i walki o pols,kość Pomorza. Nouy Tor 1956 nr 26 s. 2. 1216. MALEWSKA Z.: GAJKOWA Olga: Zofia Malewska. (Nekr.) oraz Wykaz prac. Lud T. 42: 1'935 cz. 2 s. 884-888, ilustr 1217. MALLEK K.: KOZIELECKI Józef: "Jest dąb nad l\1ukrem". (Działalność s,połe,cznai pedagogiczna K. Małłka na zi,emi mazurskiej). Glos Naucz. 1958 nr 17 s. 2. 1218. MAREK Franciszek Antoni: Ks Norbert Bończyk. Pooeta ,i rpatriota. Opole 1957. Prezydium Woj. Rady Narodowej. s. 165, ilustr. 1219. MOST Władysław: Paweł Oszelda, bojownik Wiosny Ludów. Wierchy R. 24: 1955 s. 83-88, ilustr. 1220. MOŚCICKI H. J., Radlak B.: Walkli chłcrpskie w Królestwie Polskim w rewolucji 1905-1907. Wybór materiałów i dokumentów. Warszawa 1956 KiW s. XII, 181. 1221. NECEL A.: Zwardoń Andrzej: Agust.yn Necel - dobry rybak i ... pisarz. Odra 1958 nr 5 s. 5. 1222. NITSCH K.: OGRODZIŃSKI Władysław: WarmiJ1sko-mazurski jubileusz Kazimie'rza Nitscha. Rzeczywistość 1956 nr 9 s. 2--3, ilustr. �623 622 1223. PATKOWSKI Aleksan.der: W holdz.iEodla ziemi rodzinnej. Wstępam: poprz2dzili: Sbn.isła\\i Arnold i Piotr Bana,czkowski. \\'2nzawa 19'i3 LSW s. 317, tabl. l, ilustr. 1:!~4 PLANET ORZ .j',: FIKUS Jan: ,Józef Planetorz - bojownik [) sprcl\\ '; ludu Opolszczyzny (W31pomnie!1\e pośmiertne). Ziej. Sztand. 1956 nr t8 s. 4. 122~. HO!VIBOWSKI Aleksander: WOjny ciomcw!Ć nauczyciel" z Lubsz~' (W 160 !'·ocznicę urodzin Józefa Lampy). Nou:c SY[fn. 1957 nr 26 s. 2. 122f:i. SĘDZICKI Francisz'2k: Jestem Kaszubą. Warsza\va 1956. nec.: Krmieńsi<a Anna. Książka dla Ciebie. 1956 nr 4-:. 6. Czewicz A.: "Jestem Kaszubą". Przed).:olc 1956 'nr 7 ·s. 3. 1227. SIKORSKA Halina: Kaszubski Kordecki (Z obrony PucKa 16;;6 r.) KClszebi! 1958 nr 7 s. 4. 1228. SKUZA W. J. B.: Wojciech Sku.za - ,postępowy poeta i radykalny działacz chłopski. Zie!. Sztand. 1956 nr 44 s. 7, ilustr. ; Binczak Józef: O Wojciechu Skuz:ie. Wieści 1957 nr 16 s. 6, ilustr. 1229. SMOLEŃ .J. JAKUBIEC Ig'nacy: Jan Smoleń wierny syn wsi ,polskiej. Wieści 1958 nr 21 s. 3, 7,ilustr. 1 nc. SOLARZ J.: DEJWOREK Bol~slaw: Solarz w Szycach Wieści 19~-;nr 3 ·S. 3-4; SOLARZOWA Zoiia: Rozmowa o Igna'cym Solarzu. Rczm. przepr. Stanisław Ziemiak. S).:óldz. produk. 1956 nr 48 s. fi. 1~31. STELMACHOWSKA B.: KUTRZEBA-PO.JNARO\\'A Anna: Prof. dr Boż~'na Stelmachowska. (Nekr.) Etnogr. pot. T. l: 1958 s. 367-369. ilustr. 1232. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Uczczenie Je:-zego Lanc,\ w P'iasutnie. Studia do dziejóu' Wielkopol.-F'omol'za T. 2: 1956 z. 1 s. 351-352. 12:3;3. SULIMA Stefan: Warmiński "Tatko" z Gietrzwałdu. W 30 rocznicę zgonu Andrzeja Sam:ulowskiego. Olsztyn 1958. Pojezierze s. 48. t.abl. 16. 12:l4. SYGIETYŃSKI T.: DOBROWOLSKI Stanislaw Ryszard: TadelL? Sygietyński. W 1 rocznicę zgonu twórcy ,;;\JIawwsza". Życie Warsz. 1956 nr 119, s. 2, ilustr. ] 235. SZCZOTKA S.: BURSZTA ,Józef: Prof. dr Staniolaw Szczotka. Chlol.) góral i uczony. ::'ucl. T. 42: 1955 cz. 2 s. 879-884; Piw8rski Kazimierz: Stanisław Szczotka. (Wspomnienie pośmiertne). Studia dr) dziejów Wielkopol. i Pomorza T. 1: 1955 z. 1 s. 349-353 1236. ŚLASKI Jerzy: Dług ciągle niespłacony. (Ruch o,poru na Kaszubach;. Kierunki 1957 nr 34. s. l, 8, ilustr. 1:13"/. WALLIS S.: LIGĘZA Józef: '3tanislc;w Wallis. etnograf Górnego Śląska. WspomnienQc pośmiertne. Zoranie Ślqsko 1957 z. 1/2 s. 96--103, ilustr. 1:<'38. WO\VRO .l'.: KOZIKOWSKI Edward: Wspomnienie 0 .Jędrzeju Wo\\,- rze. Prclca śu:ktl. 1957 nr 1 ::. 20-28. ilustr. nr :3 s. 24-29. ilustr. Seweryn Tadeusz: Żywot i d<ielo pcw5inogi beskidzkiego .Jędrzej:, Wowry. Poj. Szt. lud. 195(; nr :3 s. 131-157, ilustr. 1239. WYSOCKI Alfons: :vIaksymiliar; Bukowski Kaszuba działając.,· na PD\viślu K;;szebe 1958 nr l.'i s. 3, ilustr. 1240. WYSZOMIRSKI Kazimi,rz: Dzio:laC? ludowy. Ziel. S,1(1nd. 193'; Dl' 40 5. 4. 1241. ZEGADLOWICZ Emil. Kozikowski Edward: O .Ję::lru~ju Wov.... rz" snycerzu beskidzkim. W,:pomnienia, szkice. \vie-rsze i opowiadania. Warsza-\oI.·a 195? LSW s. 192, tab1. 18. c) Wal~i klasowe 124:2. AN'DHUSIKIEWICZ Janusz: Sabala w pc,\\,stan;c: chochołcwskim Od A do Z 1956 nr 8 s. 2, ilustr, 124:3. BARANOWSKI Bohdan: Położenie i walka klasowa chłopów Vi kró!e',vszczyzn.ach woj. łęczyckiego w XVI-XVIII wieku. 'Varszawa 1956 LS\Vs. 1%. i244. BARA:.I\'"OW.:':KI Bohdan: Z Q'Z!{'Jow antyfeudaln~'ch ruchów chłopskich na Podlasiu. (Walka oehło'p6w sura:skich z feudaln~'m 'udskiem w XVI-XVII[ wieku). WarsiZlawa 1953. Rec.: Przyboś Adam: Rocz-i Dziejów spo1.-gosp. T. 16: 1954 s. 470472. 1245. BOGATYŃSKI Wiadysław: Walka chlclpów z UoCi5ki€'!TI szla'cheekim w Polsce w XVII i XVIII wi€l~u. (Do,kum€lntacja historyezna do malpy znajduj(lcej się na wystawie "Historio: wsi" w Muzeum EtnografLcznym w Kra·kowie). Kraków 1955 Muzeum Etnografi,czne s. 82, mapa l, iklt5tr. Ree.: LopuszafJski Bolesław. Wlerchy R. 25: 1956 s. 288-289. Kraków 1955 Muzeum Etnograficzne s. 82. mapa 1, ilustr. 1246. BRODOWSKA HeIe'na: Z badań ruchu chłopski,ego na tereni,e gmin wi,€\jskkh w okrę·gu łódzkim \V ·okresie rewolucji 1905-1907 r. Zesz.. Nauk. UL s.er. 1 Nau.ki Huma,nisL-Spol. 1957 z. 5 s. 157-174. Re!z. Sum. 1247. BURSZTA ,Józef: Zbiegostwo chłopów znad Sanu w I ćwiNoCi XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spoc.-gosp. T. 17: 1955 s. 55-84. tabl. mapy. Res. Sok. 1248. FILONIK Adam: Podlas,ie w ogniu. (Powstanie chłop'ski·e w XVII w.) Świat i Ludzie 1956 nr 5 s. 2. 1249. FOLTA Wladysław: Ws't:omnienia z walk młod.zi€'ży chłopskiej. WarsczaW8 1956. Iskry s. 301 ilustr. 1250. STANISZ Tadpusz: Wiciowe wspomnienia. Naw. tyg. 1956 nr 44 s. 1. 3; T . .J.: ~ie tylko historia. Nou:e Drogi nr 11/12 s. 151-154. Rec.: BarcikO\vski Kazimierz. W'.pomnienia uczestnika. Wieś wspó!cz. 1957 nr G;8 s. 182-185: L. :\1.: Lewą marsz. Nowa kult. nr 11 s. 11. , , �624 1251. GIEROWSKI Józef, Mic:halkiewicz Stanisław: Wystąpienia chłopów w NiemQdlińskiem w 20 latach XVIII wieku. Studia Mat. Dziejów Sląska T. 1: 1957 s. 7-79, tab. 12.52. GRAD MiE'czysław: J'zieje <:hkpskliej walki. Drogi przemian spolecznych w Woli Dalsz,e) Warszawa 1955 LSW s. 202, ma,pa l, ilustr. 1253. KULA Witold, Leskie~iczcl\Va .Tanina: Źródła do dziejów powstania c:hlOiPÓWszawel.skich w 1769 r. Teki arch. 1957 z.. j s. 228-333, tab. 1254. KURASIŃSKI Jan: Bunt łęczyckich flisaków. Ilustr. Marian WiSniewski. Zie7nw lĘcz. 1957 nr 4 s. 2. 1255. KUSZYK Władysław: Wrz,enie r€l\volucyjne na wsi polski.Ed w lataei1 1917-1919. Warszawa 1957. Rec.: Kuźmiński Tadeusz. Z pola Walki 1958 nr 4 s. 344.-351. 1256. KUŹlVlIŃSKI Tadeusz: Chłopi w ,wal-ce o ziemię i wł,adz.ę. 1918-1919 Warszawa 1957 WP s. 77, ilu str. Rec. Misiuna Władysław: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 19;jti s. 376-377. 12'57. LABUDA Gerard: Rozruchy pomo'rsk'im w r. 1651. Studia 1956 z. 1 IS. 9-28. chłopskie na PQgral1iczu wielkopolsko .. do Dziejów Wielkopol. Pomorza T. 2: 1258. LESZCZYŃSKI Józef: Chłop śląski w walce z kontrrefo,rmacjq w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwart. opal. 1958 nr 2 s. 104-133, 1259. LESZCZYŃt::KI .JÓzef: Przyczynki do dziejów walki klasowej chłopów górnośląskich w 'piElrwsz,ej połowi€ XVIII w. Kwart. opoL 1956 nr 4 s. 46-56. 1260. MADAJCZYK Czesław: Walki chłopów polskich w latach trzydziestych. Warszawa 1956 WP s. 53. 1261. MELICHERCZIK Andrej: Juraj Jfmoszik. Hrdina pratifeudalneho odcoja slovenskeho l'udu. Praha 1956. Rec.: BrroZCl\Vska Ter,esa. Liter. lud. 1957 nr 1 s. 46-48. 1262. MICHALSKI Stanisław: W obronie szkół wiejskich. (Z dziejów walki chłc,Pów 'inauczy'Cie1.stiWa wc,jEwództwa poznańs.kiego o demokratyzację s,zkół powszechnych w okresie międzywoje'nnym). Rocz-i his t. R. 23: 1957 s. 607--631, tab. Res. 1263. MOLENDA Jan: Carat i klasy posiadającE: w walce z rewolucją 1905-1907 r. na wsi polsk1ej. Przegląd Historyczny 1955 nr 1-2. RE'C.: Pi€,trzak-Pa:włcwska Ioena. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 378-380. 1264. MURA \\l:SKI Ryszard: Z walk chłopskich w okręgu łódzkim w j 905 r. Za u:oln. lud. 1955 nr 12 s. 4-5, 'iJustr. 1265. NAWROCKI Sta.nisław: Zaburzenia chłQPs'kie w rpowiecie ostrzesZiowskim w lataich 1848-1849. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 19.'i:i s. 85-110, tab. Res. Sok. 1266. NOWAK Kazimierz: Strajki i wystąpienia chłopów w latach 193(}- T 625 1934 w Małopolsce. Prz. His!. 1958 z. 3 s. 510-529. Re.>. s. 642-643. Sod. s. 636-63'1. 1267. ORACKI Tadeusz: Echa rewolucji 1905-1907 na Mazurach. Hist. 1957 nr l s. 43-47. ORZELSKI Henryk: Z przeszłości Białostocczyzny: Kurpie przeciw feudałom. Świat i Ludzie 1956 nr 20 s. 2. PETERS Stanisław: Antyfeud8.lne bunty chłopskie w XVIII wieku. Now. tyg. 1955 nr 48 s. l, ilu str. PIEPRZYK Józef: Gdy chwała boża r-osła na krzywdzie ludzkiej. PrzyczY:1€lk do 'pcwstania chłopów wielko;p<llskLch w 1651 r. Nou:y Świat 1956 nr 15 s. 3. PODRAZA Antoni, Roztworowskii Emanuel: Materiały do sytuacji na Ukrainie Prawobrzeżnej i ruchów hajdamackich lat 50-tych i 60-tych XVIII w:eku z kc.re3Qcndencji .Jerzego Wandatina Mnis2JCha. Prz. hist. a9E6 z. 1 s. H3-160. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłoc..JskLena Górnym Śląsku d::J roku 1811. Wyd. 2 Wars.z.awa 1955. R€c.: Żychowski Marian. Ku:art. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 203-20ł; Bieniarzówna .Jalnina. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 17: 1955 s. 304-307. ROGALA Władysław: Organiz.a,c;e społ-eczn€ ,i gospodarcze ws,i Wielkopolskiej ter'2nem walk klaso'\vych w latach 1919-1923. Studia do dziejów Wielkopol.-Po7norza. T. 1: 1955 z. 2 S. 179-208. ROGALA Władysław: Źycie i walka wsi Wielkopolskiej :w latach 1919-1925. Wars,zawa 1956 LSW S. 186. Re'c.: Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 289-313 tab. Res. Rez. SIERADZKI Józef, WyoE1ch CZ,€sław: Rok 184.6 w Galicji. Materiały źródłowe. Warszawa 1958. Rec.: Gałaj Dyzma. Materi,ały o 'chłopskjm bU!Dcie 1846 ooku Wie'; wspórcz. 1958 nr 10 s. 138-143; Kieniewicz Stefan. Prz. hist. 19.53 z. 4 s. 797-802. SULEWSKI Wojciech: Jan Neczaj (dowódca oddziału hrubieszowskic:h po.wstańców w 1863 1',) Przyjaźń 1956 nr 14 s. 10. SZABLIK .Józef Ryszard: Poj,ożenie i walka klasowa chJ.QlPóWwe wsiach staros.twa parcz'ewskiego w XVII wieku. Ann. UMCS Sect. F v. 9: 1954 s. 179-210. Rez. Zsf. SZEla Jakub: Pięć prac o Jakubie Szeli. Przygotował do druku i wstępem opatrzył Czesłal\V WyoE'ch. Warszawa 1956 LSW s. 160, tabl. 1. Rec.: Tyrowkz Marian. Rocz-i Dziejów spcl.- gasp. T. 19: 1957 s. 471476. SZCZOTKA Stanisław: Zab'urz.enia chloplSkie w Białostocczyźnie (1861-1£69). Warszawa 19:.'.3. Rec.: Żychowski Marian. Kwart. hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 206. TOPOLSKI Jerzy: Poloźenie i walka klasOI\Va chłQPóW w XVIII w. Nauka 1268. 1269. 1270. 1271. 1272. 1273. 1274. 1275. 1276. 1277. 1278. 1279. 1280. 40 Lud. Konst. t. XLVI �626 1281. 1282. 1283. 1284. 1285. 1286. 1287. 1288. w d08rach a,c~·biskups.twa gnieżnienskieg(l. Warszawa 1956 P\V!\ s. 301. Rec.: Żytkowic:z Leonid. KwaTt. Hist. 1958 nr 1 s. 145-152. TOPOLSKI Jerzy: Walka chłopów podlaskich w przeddz:en i w czasi.€ insurekcji kościuszkowskiej. Rocz-i Dziejów spol.-gosp. T. 18: 1956 s. 109-130. Res. Recz TRUDZIK Zbigniew: Pierwsze powstanie ludowe \V Polsce (10381039). SprQw. Wrocl. TN T. 8: 1953 S. 65-68. TYROWICZ Ma,rian: Potomkowi'e J. Andmlsikiewicza z Chochołowa. Wierchy R. 24: 1955 s. 214. WARCHOLIK Stanisław: Odgłosy ruchów ·chłopskich w Bocheńskiem \\i polowi.€ XVII wieku. Kwart. Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 167-173. WĄSICKI Jan: Przyczynek do dziejów walki klasowej "olędrów" wsi Chmielinka w latach 1793-1806. Studia Mat. Dziejów Wie/kopol. T. 4: 1958 z. 2 s. 73-83. Zsf. W DWUDZIESTOLECIE w.ielki'ego strajku chłopskjego 1937-1957. Warszawa 1957. Rec.: D. G. Wieś u:spólcz. 1957 nr 6/8 's. 178-181; (ms): Książka {) strajku chłopSlkim. Zie/. Sztand.nr 66i67 s. 6. W dwudziestą rc.cz:nicę strajku chłOlp·skiego. (Dokumenty). Życie Warsz. 1957 nr 193 s·. 3, 5, iłustr. WILLAUME Juliusz: Położenie wł·oŚiCian iantagon.izm klasewy w Gośc1eradowi'e u SichyłkJu ep'oki :fe.udalnej. Ann. UMCS Sect. F v. 7: 1952 'S. 1-35. Res. Rez. WÓJCIK Adam: Walk,i chłopów z uciskiem feudalnym (w pow. gorlickim!i jasie'lskim). Wie'ści 1958 nr 49 s. 4. 6. Historia sztuki WYCECH Czesław: Powstanie chIOIpskie w roku 1846. WaTSizawa 1956. Rec.: Szczawiej Jan: Newa książka {) rewolucji chłopskiej 1846 r. ZieL .sztand. 1956 nr 40 s. 3-4; :1ychowski Marian: Kwart Hist. R. 63: 1956 nr 1 s. 204-205. 1290. BIERNACKA-LUB.AŃSKA M.: Skalne malowidła Sahary. Wiedza i Życie 1958 nr 10 s. 622-623, ilu str. 1290a. B. W.: Sesja naukowa Stowarzyszenia Historyków Sztuki poświęcona sztu.ce Warmii i Pomorza w,s,cho-ctniego. Biul. Hist. 1956 nr 1 ~. 184- T ! 627 1293. 1294. ]295. 1296. 1297. 1298. 1298a. 1299. s. 67-89. 1300. 1301. 1302. 1303. 192. MORELOWSKI Marian: Ocalone ręko.pisy F. B. Woernhe,ra i ieh znaczenie dla historii sztuki i kultury Śląska. Sprawozdania Wroclalcskiego Towarzystwa Naukowego. R. 5: 1950 dod. 4. Rec.: GolacholWski Stefan. Sobótka R. 5: 1955 nr 4 s. 723-728. 1292. NAHLIK Adam: Tkaniny w XIII-XIV wiecznego cmentarzysk3 miejscowości Równina Dolna, pow. Kętrzyn. Rocz-i olszt. T. 1: 1958 ~.171-19L ilusir. rys. :wykI'. Krat. sod. Sum. ZIN Wiktor: RZ1m1iosło ·re'nesans'OI'JJych sztukatorów tech. 1958 nr 5 s. 7-14 HustT. lubelsk,i.eh. CZ43 7. Historic>. literat'ur)' 1289. 1291. OD REDAKC.JI (II Ogólnopolska Konf€rencja Naukowa w Sprawie Badań nad Sztuką). Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s, 5-7. Tekst również w jęz. franc. s. 332-534; ros. s. 527-529. OLSZEWSKI A.: Przegląd piśmien:1ictwa polskioego z zakresu historii sZituki za okres od 1951-1954 r. Ochro Za byt. 195j nr 3 s. 213-216, 1956 nr 1/2 s. 121-131, nr 3 s. 199-202. PRZEBIEG Obrad II Ogólnopolskioej Konferencji Naukowej w Slipuawie Badail nad Sztuką w dniach 30. V. - 4. VI. 1955 T. W WaTszawie-. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 523-526. REHOROWSKI Marian: Ze studićw nad meblarstw€'ffi terenu opolskiego od XI do XV w. Fragm. książki "Meble polskie od XI do [pierwszej poło XIX w." Ku:art. opal. 1955 nr 3/4 s. 117-131, ilu,str. ROCZNIK HistoTi:i Sztuki. T. 1. Red. Juliusz Starzyński. Wrodaw 1956 Oss. S. 559, ilustr. SEWERYN Tadeusz: Kaplkzki i krzyże 'przydrożne w Polsce. (Album). Warszawa 1958 Pax S. 213. STARZYŃSKI Juliusz: Nowa metodologia badań nad sztuką w walce o so·c:jalistyczną kulturę. Mat. Studiów Szt. 1955 nr 3/4 s. 14-25. TOMKIEWICZ Władysław: Rozwój badań nad sZJtuką polskiego odrodzenia .i baroku w latach 1945-1954. Mat. Studiów Szt. 1955 !lir 3/4 13C3a. 1304. l:lO5. CZECZOT.J. ŚWIRKO Sta'nisław: Ballady Czeczota. ich związek z fO'Iklo-roem i z ludoW'O~cią M.iekiewioza. Liter. lud. 1958 nr 1 s. 20-39, Bu str. KRZYZANOWSKI Julian: Mądrej głowie dwie słowie. Trzy CR'I1t.urie pI'zysłówpolskich. Warsza:wa 1958. Ree.: Iwaszkiewicz .Jarosław: Dwie słewie. Zycie Worsz. 1958 nr 191, s. 4. LUDOWOŚC u Mickiewicza. Praca zbiorowa. Red. Julian Krzyżanowski i Ryszard Wojciechowski. Warszawa 1958 PIW s. 575. Rec.: Przyboś Julia:n: Mi'cki€wicz ludowy. Prz. kult. 1958 nr .39 s'. ~. Nauka. Polska 1956 nr 2/3 s. 59-88. Sod. s. 390. Sum. S. 399. LĘGA Władysław: Legendy PomorB. Gdynia 1958 Wyd. Mors'kie S. 199 tabl. 13. :lVIANTEL-NIEĆKO Joanna, PILISZCZIKOW A Nina. STOPA Roman: Z czarnego lądu. Przysłowia, OpoWLE.ści,zagadki abisyńskie, murzyńskie, pigmejsko-kahaoisańskie. Warszawa 1958 WP S. 241. PIĘTAK Stanisław: Nieodzowne wyjaśnif'nia. (Chłopskość i ludowość PO€zjL) Orka 19.58 nr 3[1 s. 4. �628 629 1306. POLSKA Bibiiogra£ia Literacka. T. 1-3. Lata 1944/45, 1947. 1958. Wwcław 1956-57. Rec.: Pędziński Zbigni,s'\v, Bibi(lgrafia - jakiej nie było. Tyg. paws:!. 1958 nr 21 s. 6; WP Prz. bibliot. s. 1 s. 60 1307. ROCZNIK Literacki. 1955. Red. nacz. Zofia Szmydtowa. Bibliografia, indeks. Warszawa 1956 PIW s. 675; Rocznik Literacki 1956. Warszawa 1957. Rec.: Łukasiewicz Je'ce·k. Tyg. pOWSZ. 1958 nr 25 s. 5. SJek:'ers;ki 8ta'Sław. Bibljot. 1958 nr 5/6 s. 176-178. 1308. SZMYDTOWA Zofia: Ludawość "Grażyny". Pam. Lit. 1956 z. 2 s. 380-390. 1.309. ŚWIRKO Stani,s-law: Z konffTencji paremiograf1cznej VI Cieszynie (21.-22. X. 55). Lud T. 43: 1956 s. 447-451. 1310. WOJCIECHOWSKI Ryszard: Elementy ludowe w ,,Panu T,adeuszu" Pol. Szt. lud. 1955 nr 6 s. 323-334. 1311. BOGDANY Wanda: Gazeta Muzyc.zma i Teatralna. 1865-1866. Przeglqd Muzyczny. 1877. Kraków 1955 PWM s. 93. Bibliografia Polskich Czasopism lVIuzyczlDych.R.ed. Tadeusz Strumiłło. T. 4. 1311a. CHYBINSKI Adolf: Karol Szymanowski a Podhal€. Kraków 1958 PWM s. 83, tab!. 7. 1312. HANUSZEWSKA M., Schaffer Bogusław: Półka z książk8mi. (Bibliografia aJdnotowa,na.) Ruch muz. 1958 nr 19 s. 19-21, nr 20 s. 30-32. 1313. MICHAł~OWSKI K·ornel: BLlJ.Jiog,rafia polsikie,go piśmie'nnidwa muzyczneg.o. Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 280, tab!. 8. Rec.: Klimcz.a.kowa Halina. Prz. bibliot. 1958 z. 2/3 s. 242-251. 1314. SPRAWOZDANIA. (Bibliografia adnotowana). Muzyka 1958 nr 1/2 s. 197-207, nuty. IX. VARIA 1315. BRZEZIŃSKI Stefan Julian: Polski Związek Ludowy. Materialy i dokumer;ty. Wall'szawa 1957. Rec.: Kurkiewicz Władysław: O nauczycj,elach lUiclJowcach.Nowa Szle 1958 nr 1 s. 46. 1316. CIEŚLAK Tadeusz: Postulaty rewQ1ty pospólstwa gdańs,kicgo w r.1525. C::asorismo Prall.'no-H:storyczne R. 6: 1954 z. 1. Rec.: Walus7,ew:ska Janina. Roc:-i gdański T, 15/16: 1956/57 s. 586-588. 1317. CHOJNACKI Władysław: Wychodź·cy mazurscy w zachodn:ch Niemczech przed I wojną światową. Prz. zach. 1956 nr 7/8 s. 310-339. 1318. CZERNIK Stanis!"w: Z życia pańszezyźnianego w XVII wieku Warszawa 1955. Rec.: E. K. Wied.:a i Życic 195.5nr 12 s. 8,58-859. J 318a. JANICKI Jerzy: l\1eczet w Bchonikach. Skupiska Tatarów w Polsce). Su:iat 1956 nr 20 s. 12-14, i'lustr. 1319. KOTULA Ta'deusz: Studia nad problemem afrykańskiej annamy. Prz. hist. ~958 z. 1 s. 1-20, mapa, Res. s. 213-214. Rez. s. 205-206. 1320. MATUSZEWSKI Jazd: Trakcja konna w rozwoju historycznym. Streszez. Spraw. Wrod. TN R. 7: 1952 ·S. 57-66. 1321. OPPEN D1etrich von: neutsche Polen und Kaschuben in Westpreussen 1871-1914. Jahrbuch fur die Geschichte Mittel- und Ostdeutschlands. T. 4: 1955. Rec.: Cieślak Tadeusz. Studia Mat. Dziejów Wie/kopal. T. 4: 1958 z. 1 s. 477-481. 1322. PRZECŁA WSKI Krzysztof: Pr7.ewodnik w dziedzinie badań sPQłecz,nych. Ku·art. pedag. 1958 nr 1 s. 200-202. 1323. SOKOŁOWSKI Kazimierz: Spoiyeie wsi w Polsce Ludowej. Spraw. Wydz. Nauk. Spał. PAN 1958 z. 2 s. 95-97, tab. 1324. TAZBIR Janusz: Propaganda ,kontr,reforma.cji wśród chłopów inflanckich (1582-1621). Kwart. Rist. 1958 nr 3 s. 720-741. Res. Rez. 1325. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Udział Iwana Franki w polskim ruchu ludowym. Slavia ori.ent. 1958 nr 1 s. 70-84. X. RECENZJE Z CZASOPJSM ETNOGRAFICZNYCH ORAZ NIEETNOGRAFICZNYCH RECENZOWANYCH W POLSKICH CZASOPISMACH ETNOGRAFICZNYCH 1326. AMERICAN AnthrQIp<ologist. T. 55: 1953-57; 1955. Reo.: Wróblewski Tad,€'u.sz: Antropologia w toma,ch 55-57 czasopi~ma ... Czlow. w Czasie i Przestrz. 1958 z. 3 s. 162-164. 1327. CORIAT Juan E.: El hombre deI amazonas y ensavo monografico de Lorew. Lima 1943. Re'c.: Kowalska-Lewi,cka Anna. Lud T. 42: 1955 Cz. 2 s. 727-729. 1328. CZESKY lid. R. 39-40: 1952-Hl53. Rec.: Dam:::orsky ,Jirzi, Navratil J. Tł. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 666-679. 1329. CZESKOSLOVENSKA ethnografie. R. 1: 1953 z. 2/3. lUc.: KCltrzeba Anna, Pęgierska Romana. Ku:art. Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 799-800. R. 1-2: 1953-1954. Rec.: Damborsky Jirzi, Navratil J. Tl. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 679-688. R. 2: 1954 z. 1-3. Rec.: Dobrewolska Danuta, Kutrzeba Anna. Kv:art Hist. Kult. mater. 1955 nr 4 s. 800-802. ;, !I I ' I i' I ! i II I I, ~" , ' �630 1330. FEJOS Paul: Ethnografy of thl' yagua. New York 1943. Rec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 736-738. 1331. FOLK-Liv. Acta Etnologi:ca ert Folkloris.tica Europea. T 14-16: 1950-1952. Rec.: A. W. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 710-725. 1332. KRAND2AŁOW Dimitr: Madars~ij wsadni.k. Czesko.slovenska ethnografia. R. 1953 z. 2/3. Rec.: SLASKI Kazimierz. Pam. Slow. T. 5: 1955 s. 205-207. 1333. KRATKIJE soobszczenija Instituta Etnografii Akademii Nauk sssn G 1949-1954 nr 6-7, 10, 13-15, 17-20. Rec.: Zajączkowski Włcdz.:mierz. Lud T. 42: 1955 ,cz. 2 s. 607-608 1334. KULTUR und S,pra.che. Wi~1l11952. R~c.: Stopa Roman. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 701-710, tab!. 1335. LUBOJAŃSKI Józef: Die ipolni.sche SpraJCl'l.€ ,In Westoberschlesien 1910-1939. Poznań 1957. Rec.: Ni~dZiiński Florian. Prz. zoch. 1958 nr 3 s. 193-197. 1336. MA WRODIN W. W.: Do.okoła Antów ;ps. MaJ:Jrycego. S011Jietskaja Etnografija G. 1954 nr 2. Rec.: Plezia Marian. Lud T. 42: 1955 ·cz. 2 s. 643-644. 1337.. RADIN Paul: Indi.<1Jn:s of South Amerka. New York 1946. R.ec.: Kowalska-Lewicka Anna. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 733-735. 1338. SCHMIDT Leopold: VoLkskunde zwischen Wirhchaftsges;chichte und Kulturgeographie. thterreichische Zeitschriit -fUr Volkskunde Bd. 9: 1955 H. 1/2. Rec.: Kwaśniewski Krzysztof. Lud T. 43: 1956 s. 253-255. 1339. S()DERSTR()M J.: A. Sparrmann's ethncgraphic?l cc-llection from James C<Jok's 2 <nd. exped'it.ion (1772-1775). Stok:holm 1939. Rec.: Znamierowsika-PrUfferowa MarLa. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 726727. 1340. SOWIETSKAJA etnografij a G. 1954 nr 1-2. Rec.: Malew:.5.ka Zofia. Lud T. 42: 1955 cz. 2 s. 631-642. 1341. STOUT D. B.: San bIas cuna a'ccu1turation. New York 1947. Rec.: Kowalska.-Lewi,~ka Anna. Lud 1942: 1955 cz. 2 729-731. WYKAZ SKRÓTÓW ang. angielski art. artykuł b. m. bez miejsca wydania bib!. bibliot.eka cant. conte:1s bia,gr. biografia brosz. brooSz,u,ra cd. ciąg dal"zy co·nd. '0OnclusLons rec. re·c.enzja cz. częŚ(~ czas. cZa.sqpiis'mo dn. dnia dod.do,datek, dodano dok. <lokończen1e dot. dotyczy e~z. egzem.1)larz fa·sc. fa.sdculus f,el. felieton ira,gm. fragment franc. francuski Bustr. ilustracj,a in. inne Inh. Inhalt insoen. inscenizacja inst. instytut jęz. język !kores-p. koresD'OIndent krat. 50':!. luat1<oje sodierżanije mi€lS. m!esie·cz.nik nek,r. nekreIo,g nlb. ,nieliczbowane nr numer odb. odhitka oH okładka opcw. CiDowiadanie oo,ra·c. oora,cował ou·ub!. {wlublikowany pt. pod tvtułem pocz. pocz·ątek poem. oo,emat r-fld. rena.kto.r, r·edakcja ref. referent ren. re;t)()rtaż res. Ll"es"me rez. re.zjume ros .. rosyjski rozdz. rozdział rozm. rozmowa ry3. rysunek s" stron (a) s,cen. s·c~'nioZiny sod. sodierżanije rok. so.kra5-zczenija som. sommaiLl"e soraw. spr<łwozdanie s.praw. 1=,rod.sprawozda·nie z -produkcji filmu streszez. streszczenie sum. summary sum. summarium su:pl. su,pl€ment T. tom tab. tabela tab!. tablica tł, tłumaczył t.ow. towarzystwo UZLLp. uzu.pełnienie v. volumen (w) wiersz w Slor. w sprawie wg według p:Jlem. .]:,olemika p'0!.P'O l sk i P{)~. porównaj pow. ,powieść po'wi,€1. powielone poz. :oozycja prz.em. prz,emówienile pr:mnLl".ipr:zeprowadził r. rok R. Rocznik wyd. wydał. wydanioe wygł. wvgłoszon€ wyj. wvjatek wykI'. wykres wv'o. wynusk wyw. nrzerpr. wywiad prze,prowadził z. sZleszvt ],,,1-). 70"'a,cz Zsf. Z,,~pmmenfas.sur.g (x) bibliografia przedmiot �633 WYKAZ WYDAWNICTW Budcwnictwo i Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytu t Zachodni (Poznań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Osso1iilskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL PolskiE' Towarzystwo Ludoznawcze (Wroclaw) WYKAZ Archeion (Warszawa) Archeol. Archeologia Archit. Architektura CZASOPISM I ICH SKROTY .t'WG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo Muzyczne (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) PWRiL Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Sląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Prawn. Wydawnictwo Prawnicze (Warszawa) l ICH SKR aTY , (Warszawa) (Warszawa) Biul. inf. NRD Biuletyn inform'lcyjny. Niemiecka Republika Demokratyczna (Warszawa) Biul. Inst. Wzorn. przem. Biuletyn Instytutu Wzornictwa Przemy~lowego (Warszawa) Chłop. Droga. Chłopska Droga (Warszawa) Collect. theol. Collectanea Theola·· gica (Warszawa) Czas. geogr. Czasopismo Geograficzne (Warszawa) Czas. prawno-hist. Czasopismo prawno-historyczne (Warszawa) Dawna Kult. Dawna Kultura (Wroeław) Drobna Wytwórcz. Drobna Wy twórcwść (Warszawa) Drogown. Drcgownictwo (Warszawa) Drużyna (Warszawa) Dziennik Bałtycki Dziennik Baltycki, Rejsy Echo Tyg Echo Tygo-dnia. Dod. do Gazety Krakowskiej Ekon. Ekonomista (Warszawa) Finanse (Warszawa) Gaz. cukr. Gazeta CukrownictwCJ (Warszawa) Gazeta Krakowska Geogr. w Szk. Geografia w Szkole (Warszawa) Głos Robotniczy (Łódź) Glos Tyg. Głos Tygodnia. Dod. do dzien. Głos Koszaliński (Koszalin) Głosy znad Odry. Dod. do dzien. Trybuna Opolska Gosp. rybna. Gospodarka Rybna (Warszawa) Gosp. wodna Gospodarka Wodna (Warszawa) Gasp. zboż. Gospodarka Zbożowa (Warszawa) Hand·el wewn. Handel Wewnętrzny (Warszawa) Hist. Nauka Konst. Historia i Nau· ka a Konstytucji (Warszawa) Inwest. i Budown. Inwestycje i Budownictwo (Warszawa) Kamena (Lublin) Kłosy. Dod. do tyg. Chłopska Droga (Warszawa) Kult. i Zycic Kultura i Zycie. Dod. do Sztandaru Ludu (Lu'clin) Kwart. Hist. Kult. Mat. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Kwart. hist. Kwartalnik Higtorycz;'ly (Warszawa) Kwart. Inst. poJ. radz. Kwartalnik Instytutu Polsko-Radzieckiego (Warszawa) Kwart. opal. Kwartalnik Opolski Las pol. Las Polski (Warszawa) Lingua posn. Lingua Posnaniensis (Poznań- Warszawa) Łódź. liter. Łódź Literacka (Łódź) Mat. i Studia INS Matc;rialy i St.udia Instytutu Nauk Społecznych przy KC PZPR (Warszawa) Mazury i Warmia (Olsztyn) Mechan. RaIn. Mechanizacja Rolnich;\'a (Warszawa) Muzea!. Muzealnictwo (Warszawa) Myśl. mozef. Myśl Filozoficzna (Warszawa) Na Niedziel£:. Dod. do Trybuny Robotniczej (Katowice) Nauka pol. Nauka Polska (Warszawa) Nowa Czechosłowacja (Warszawa) Nowa Kult. Nowa Kultura (Warszawa) Nowe Drogi (Warszawa) Nowe Czasy (Moskwa-Warszawa) ~owe RoI. Nowe Rolnictwo (Warszawa) :-.Towy Tor. Dod. do Gazety Pomorskiej (Bydgoszcz) Naw. Tyg. Nowiny Tygodnia. Dod. do Newin Rzeszowskich ad A do Z. Dod. do DziĘ;nnika Polskiego (Kraków) Onomast. Onomastica (Wrocław) :) trwały pokój O trwaly pokój, a demokrację ludową (Bukareszt -Warszawa) Pam. slow. Pamiętnik Słowiański (Wrocław) :! '. I r I �634 P.LS. Państwowy Instytut Sztuki (Warszawa) Plon (Warszawa) Pol. Szt. lud. Polska Sztuka Ludowa (Warszawa) Pomorze (Bydgoszcz) Por. jęz. Poradnik Językowy (Wa'· szawa) Postępy Nauk raIn. Postępy Nauk Rolniczych (Warszawa) Postęp Krawiecki (Poznań) Poznaj Świat (Warszawa) Praca świetl. Praca Św ietlico'W a (Warszawa) Pr. Mat. etnogr. Prace i Materiały Etnograficzne (Wrocław) Pr. polonist. Prace Polonistyczne (Warszawa) Pracujemy w świetl. Pracujemy w Swietllcy (Warszawa) Probl. Problemy (Warszawa) Prz. antropol. Przegląd An tmpo logiczny (Warszawa-Poznań) Prz. artysto Przegląd Artystyczny (Warszawa) Przekrój (Warszawa) Prz. geogr. Przegląd Geograficzny (Warszawa) Prz. hist. Przegląd Historyczny (Warszawa) Prz. kolej. Przegląd Kolejowy (WilTszawa) Prz. kult. Przegląd Kulturalny (Warszawa) Prz. orient. Przegląd Orientalistyczny (Warszawa) Prz. piek. Przegląd Piekarniczy (Warszawa) rz. statyst. Przegląd Statystyczny (Warszawa) Prz. tecbn. Frzegląd Te-:hniczny (Warszaw::J.) 635 Prz. ubezp. Przegląd (Warszawa) Prz. zach. Przegląd znań) Ubezpieczeń Zachodni (Po .. Prz. zagad. socjal Przegląd Zagadnień Socjalnych (Warszawa) Prz. zagl'. liter. geogr. Przegląd Zagranicznej Literatury Geograficznej (Warszawa) Przyjaźń (Warszawa) Radio i Swiat (Warszawa) Rocz-i Dziejów społ. i gasp. Rocz·· niki Dziejów Społecznych i Gospodarczych (Poznań) Rocz-i hist. Roczniki Historyczne (Wahszawa-Poznań) Rocz-i Nauk rolno Roczniki Nauk Rolniczych (Warszawa) Roczniki Towarzystwa Naukowego (Toruń) Słowo na Warmii i Mazura-ch (Olsztyn) SI. Tyg. Słowo Tygodnia. Dod. do Słowa Ludu (Kielce) Sobótka (Wrocław) Sportowiec (Warszawa) Spółdz. Pracy Spółdzielnia Pra-cy (Wa-rszawa) Spółdz. pl'oduk. Spółdzielnia Produkcyjna (Warszawa) Spraw. T.N.Tor. Sprawozdania Towarzystwa Naukcwego (ToruiJ) Spraw. Wrocł. T.N. Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego Sprawy i Ludzie. Dod. do Gazety Robotniczej (Wrocław) Stolica (Warszawa) Sztuka (Warszawa) Sląsk. liter. Sląsk Literacki (Katowice) Śpiewajmy (Warszawa) Swiat i Ludzie. Dod. do Gazety Białostockiej Swiat i My. Dod. do Głosu Obztyo.skiego Swiat i Zycie. Dod. do tyg. Dziennika Zachodniego (KatO\vice) Swiatowit (Warszawa) Swietl. Swietlica (Warszawa) Transp. Transport (Warszawa) Tryb. Ludu Trybuna Ludu (Warszawa) Tryb. rob. Trybuna Robotnicza (Katowice) Tryb. WaIn. Trybuna Wolności (Warszawa) Turysta (Warszawa) Twórcz. Twórczość (Warszawa) Tyg. powsz. Tygodnik Powszechny (Warszawa-Kraków) Tyg. demokl'. Tygodnik Demokratyczny (Warszawa) Wiad.archeal. Wiadomości Archeola-giczne (Warszawa) Widnokrąg. Dod. do Gazety Poznańskiej Widnokręgi (Warszawa) Wiedza i Zycie (Warszawa) Wierchy (Warszawa) Wojsko lud. Wojs·ko Ludowe (Warszawa) Zap. T.N.Tor. Zapiski 'I'owarzystwa Naukowego w Toruni'J Za WaIn. Lud. Z3 Wolność i Lud (Warszawa) Zeszyt. nauk. U.J. Zeszyty Naukowl' Ur:iwersytetu Jagiellońskiego (Kraków) Zesz. teoI'. polito Zesztyt Teoretyczno-Polityczne (Warszawa) Ziel. Sztand. Zielony Sztandar (Warszawa) Zycie gosp. Zycie Gospodarcze (Warszawa) Zycie i Kult. Zycie i Kultura. Dod. do Głosu Szczecińskiego Zycie i Myśli (Warszawa) Zycie liter. Zycie Literackie (Kraków) Zycie Lubel-skie Zycie kul. Wsi Zycie Kulturalne Wsi (Szczecin) Zycie kult. Ziemi rzesz. Zycie Kulturalne Ziemi Rzeszowskiej Zycie Warsz. Zycie Warszawy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/466200a6b6d4affae99af3d4a6c7411e.pdf b405fe7f49bb5bad36a0ea6f01c36418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:202 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:176 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 471-540 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 470 wszystkie polskie grupy etniczne i wszystkie działy kultury ludowej, dostępne ekspozycji muzealnej. Rozwiązanie praktyczne zależne jest od przestrzeni wystawowej, którą dysponuje dane Muzeum. Sala, którą dyspon'.lje Musee de l'Homme na wystawę kultury ludowej Europy mieści czterdzieści gablot pionowych i pięć płaskich, z czego na Polskę przypada półtorej gabloty. Ponadto jeszcze we wspomnianych kolekcjach znajduje się po kilkanaście eksponatów z Polski. Znacznie większej przestrzeni wystawowej Musee de I'Homme nie mogło poświęcić Polsce. Postulatem pierwszej wagi jest uzupełnienie stroju górala podhalańskiego o kożuch i cuhę. Niezależnie od ekspozycji n a l e ż y s t w i e r d z i Ć, że k o l e k c j a o koł o t r z y s t u e k s p a n a t ó w, licząc osobno każdy drobny przedmiot np. wycinankę kurpiowską j e s t b a r d z a u b o g a. Stroje znajdujące się w magazynach Musee de l'Homme winny być skompletowane a zbiory wzbogacone obiektami z zakresu sztuki, meblarstwa, narzędzi pracy. Słusznym byłoby podjęcie akcji stopniowego uzupełniania zasobu zbiorów przez celowy dobór i opracowanie kolekcji obrazujących poszczególne regiony Polski. Uwolniłoby to po upływie pewnego czasu kolekcję paryską od cech przypadkowości i niepowiązania eksponatów w dydaktyczne całości. Wanda K R o WSPOMNIENIE N O PROF. I DR LEONIE K A HALB ANIE Dnia 3 maja 1960 r. zmarł w Lublinie dr nauk prawnych, profesor zwyczajny Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej - L e a n H a l b a n. W zmarłym nauka polska straciła swego wybitnego pf':edstawiciela, a młodzież akademicka znakomitego wychowawcę i wielkiego, niezastąpionego przyjaciela. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - długoletniego zasłużonego członka Zarządu Głównego. Jostowu Prof. Leon Halban urodził się 23 wrzesma 1893 roku w Krakowie, w zasłużonej rodzinie naukowców. W rodzinie tej tytuł profesora przechJdził niejako dziedzicznie z ojca na syna. Gimnazjum klasyczne ukończył we Lwowie w roku 1911. We Lwowie także rozpoczął studia prawne na �472 un:wersytecie Jana Kazimierza. W roku 1913 studiował w Grenoble, w latach 1914-1916 na Uniwersytecie Wiedeńskim, W czerWCL<1916 r. uzyskał doktorat na Uniwersytecie Lw~ wskim. W roku 1926 habilitewał się na WJ'dziale Prawa we Lwowie na pcdstawie pracy: "Lichwa w nauce i prawie keścielnym". Od czasu habilitacji do roku 1940 prowadził katedrę Prawa Kościelnego zyskując uznanie w kraju i za granicą. Petem przyszła okupaCJa a z nią ciężka choroba. Dzięki niezwykłej życzliwości oteczenia PrcfesJr przetrwał okupację, dzięki zaś swojemu uporowi nie dał się złama':: chorobie. W roku 1945 podjął wykłady na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Od wrześ:lia 1949 roku aż do chwiJi śmierci był kierownikiem katedry Pewszechnej Histerii Par.stwa i Prawa na Uniwersytecie Marii Curi~Skłcdowskiej w Lublinie. Obe.k pracy naukowej drugą pasją życiową Prof. Halbana była aktywna działalność społeczna i charytatywna. Swego czasu działał w Naczelnym Kcmitecie Narodowym w Wiedniu. W czasie pierwszej wojny światowej był jednym z pierwszych praccwnikćw Rządu Lubelskiego. W okresie międzywojennym niezwykle ostro występował przeciwl:o rasizmowi hitlercwskiemu. Nic więc dziwnego, że po zajęciu Lwowa prz~z wojska niemieckie, przybył z Berlina specjalny wysłannik ministra Rzeszy Rosenberga z rozkazem dostarczenia Leona Halbana do kwatery NSDAP w stolicy Niemiec. Po wojnie, zarówno w pracy naukcwej jak i dydaktycznej, kontynucwał swoje zainteresowania i zachował niezmienione przekonania wobec problemów niemieckich. W Instytucie Spraw Międzynarodowych w Warszawie był cenionym doradcą do spraw Z'lchodnich Niemiec. Po wyzwoleniu prace i zasługi Prcfesora zyskały zrozumiałe uznanie. Specjalnym wyróżnieniem bYlo powołanie Go w skład Sejmowej Komisji Konstytucyjnej, odznaczenie Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem X-lecia. W ostatnich latach życia Profesor Halban pracami swymi był silnie związany z Li.1belszczyzną. Wiele czasu poświęcał etnografii i historii Ziemi Lubelskiej. Był gcrącym zwolennikiem ludoznarwst\\·a. Godnym podkreślenia jest fakt, że Profesor wziął czynny udział we wznowieniu działalności Towarzystwa LudQznawczego. Za'raz w roku 1945 w październiku, uczestnic::y w jego pierwszym J:'owojenn~'m ze;:raniu. Wraz z profesorami - Janem Czekanowskim, Józefem Gajkiem, .Janem Mydlarskim tworzy Komitet reaktywujący Tcwarzystwo w nowych warunkach politycznych, społecznych, naukowych. Następnie bierze udział w dwu kolejnych Walnych Zgromadzeniach, które odbyły się w latach 1945 i 1947 w Lublinie. Zostaje powołany w skład Zarządu Głównego jako wiceprezes. Godność tę piastuje przez szereg lat. Pracuje nad zmianą Statutu Towarzystwa. W "Ludzie" opubli- 473 kcwał dwie swoje rozprawy na temat ;wycza]ow prawnych oraz o potrzebie taeaf! etncsocjolcgicznych r.2d religijncścią. Opraccwał projekt monografii "Ziemia Lubelska". lVIonografia ta, gdyby powstała przy współpracy naukowców Lublina, przedstawiałaby olbrzymią wartość. Niestety, śmiel'ć Profescra przerwała te ambitne plany. O pozycji naukcv,;ej Prcfesora, o Jego wszechstronnych zainteresowania~h świadczą liczne tytuły rozpraw i artykułów, liczne stancwiska i godności. My jednak nie poprzestaniemy na szkicu Jego sylwetki naukowca, sPÓjflmy na Profesora oczyma młodzieży akademickiej, której był najwierniejszym i najlepszym doradcą i przyjacielem. Miałam szczęście znać Profesora osobiście. Poznałam Go kilkanaście lat temu, gdy wstępcwałam na Katolicki Un:wersytet Lubelski. Niespodziewanie dla mnie okazało się w(wczas, źe przede wszystkim leczenie jest mi bezwzględnie potrzebne. O studiach lekarze nie chcieli słyszeć. Byłam zupełnie złamana. W dziekanacie skierowano mnie do Prof. Halbana, który był prezesem Opieki Zdrowotnej nad młodzieżą akademicką. Poszłam pełna nieśmiałości i obawy. Nie wiedzialam, nie przeczuw<'łam nawet, źe spotkam opiekuna niezwykle życzliwego. Profesor zupełnie mnie nie znając ułatwi.ł mi leczenie i natychmiastowy wyjazd do sanatorium. Po roku mogłam rozpocząć naukę. Potem przez cały okres studiów byłam pod Jego serdeczną kuratelą. Jemu w wielkim. stopniu zawdzięczam zdrowie, a tym samym ukończenie studiów. Bywałam często w domu Profesora. Patrzałam z bliska na Jego wielkość, na Jego bezgraniczną dobroć. Sam ciężko chory nigdy nie zaprzątał swoim cierpieniem otoczenia. Był niezwykle pogodny i pełen humoru. Na pytanie - Jak się Pan Profesor czuje? - odpowiadał - Moja zewnętrzna powłoka zanadto mi dokucza, ale zapomnijmy o niej. I skierowywał rozmowę na inny temat. A były dni, kiedy kaźde stąpnięcie przyprawiało Go o ostry ból. Być może dlatego, że sam cierpiał, specjalną słabość miał dla "kulawych kacząt". Otaczał je wyjątkową opieką, walczył o nie wszędzie. Na uniwersytecie o stypendia, w opiece zdrowotnej o leki i sanatoria. Przeprowadzał je przez całr;' studia i był USZCZE;śliwiony, jeśli udało Mu się kogoś wyrwać chorobie, postawić na nogi. A przewaźnie się udawało. Sam żył niezwykle skromnie. Gros swojej pensji profesorskiej przeznaczał na prywatny fundusz stypendiałny. Robił to w zupełnej tajemnicy. Wiedziały o tym tylko te osoby, które z tego stypendium korzystały. Oczywiście, wiedziały tylko o sobie. Gdy otrzymujący stypendium mogli sobie poradzić, fundusz przechcdził na innych. Trudno opisać prawdziwie bogatą sylwetltę Profesora. Ktokolwiek zetkną! się z nim chociaż raz w życiu, był urzeczony Jego wielkością, kto widywał Go częściej zdumiewał się Jego bezgraniczną dobrocią i życzliwością, ciągłym słuźeniem innym. Tak, służeniem. Do Profesora moźna bylo �474: 475 przYJsc zawsze, z każdą sprawą, wielką i małą, prywatną lub uczelnianą· Dom Jego był otwarty dla wszystkich i o każdej porze. Od rana ciągnęła więc karawana potrzebujących. Nie zdarzyło się, aby Profesor nie wysłuchał prośby, cdmówil pomocy. a wielkości Profesora Halbana świadczą więc nie tylko tytuły, godności i urzędy jakie sprawcwał, o wielkości Jego świadczy przede wszystkim Jego przeogromna dobroć. Wdzięczność dla Niego i podziw żyć będzie zawsze w sercach tych, którzy Go znali i kochali. Helena Jarodzka 17. Zanik supremacji 18. Vu;agi nad Narodów, 19. Konkordat 20. Religia w Trzeciej 21. Narodowy socjalizm Lublin 1937 r. 23. 1. Nowe ukształtowanie Odbudcwa 2. stosunków Kraju 3-12, MiędzynarodowcL w sr;oleczne '5. Powstanie nou;ego i rozwój Księga Pamiątkowa 6. Konkol i ekonomiczne dat kodeksu prawa zapowiedzi zau;arty między Poznań kościelnego, w wiekach (i nadbitka), Rzeczpospolitą 28. 1920 r. i eko- 29. 1922 r. średnich" Polską a stolicą Apostol- w Vienne, Espena, Lwów Lwów 1926 r. B. Supremacja Państu;a 9. Zwiększenie odpowiedzialności wyższej s;::ołecznej nad Kościolem, nauka karnej godności von w prawie winou;ajcy, kanonicznym Przegląd z Teologiczny, 1927 r. powodu Lwów 1928 r. 10. Ideały społeczne 11. Znaczenie chrześcijaństwa nieznajcmości prawa w pierwszych w 26. wer- Lwów 1925 r. aż do Soboru kościelnym Traktatu nr 9-12, Kraków Czasopismo prawne małżeńskich ku czci O. Balzera ską, wyd. N. S. Z. 1925 r. 7. Lichwa w nauce i prawie ekonomii, 27. postanowieniach :3. Zadania naszego ustau:odastu:a spolecznego, nomiczne nr 1-2, Kraków 1921 r. 4. Zasady a nauka 1920 r. pracy prawne 25. Halbana międzynarodowych Warszawa organizacja Czasopismo salskiego, 24. prac prof. dr Leona kanonistyce, wiekach, Księga Poznań 1929 r. Pamiątkowa ku czci Wł. Abrahama, Lwćw 1929 r. 12. Problemy administracyjne Konk:>rdatu, Pierwszy Kongres Nauk Adm. w Poznaniu, Referaty t. II, 1929 r. 13. Eucharystia źródlem pełni życia jednostki, Lwów 1930 r. 14. Poglqd na Pakta Lateraneńskie, Sprawy Obce, Warszawa 1930 r. 15. Pakta Lateraneńskie, Warszawa 1931 r. 16. Encyklika z dnia 15 maja 1931 r. O sprawach społecznych, Lwów 1932 r. Badeńskim Warszawa Kościołem w Niemczech w okresie od Konkordatem i Układem Kościelnym, Polityka 1933 r. ze stolicą Apostolską, Encyklika Prawa Prywatnego, War- Rzeszy, Lwów jako przejaw 1936 r. cywilizacyjny, Kultura i cywilizacja. Ie Codex iuris Canonici, Referat na II MiędzyPrawa Porównawczego w Hadze, 1937 r. Wczesne c1trześcijaństu;o w stosunku do r:aństwa na tle ogólnej katoHckej nauki o r:aństwie, Warszawa 1938 r. Istota duchou;a III Rzeszy, Neofilolog zesz. I, 1939 r. Malżeilstu;o niemieckie, ustawa z roku 1938, Przegląd Powszechny, zesz. I i II, 1939 r. Własność podstau:ą u;olnośGi, Lwów 1939 r. Historyczne r:odstawy akcji katolickiej, Lwów 1939 r. Mistyczne podstClu;y narodow€g:> socjalizmu, Lublin 1946 r. O potrzebie badań etno-socjologicznych nad religijnością, Lud XXXVI, s. 135-162. (i nadbitka), 1946 r. Problem kultU1Y niemieckiej, Znak nr 1, Kraków 1946 r. Charakterystyka idealu społecznego D2kretu Gracjana, Lublin 1948 f. O jedności moralnej świata, Lublin 1948 r. Les Idees narodowym ważniejszych nad 1933 r. szawa 1934 r. 22. BIBLIOGRAFIA Pailstwa 1918 do 1932, Lwów Sociales dans Kongresie 30. 31. 32. 33. Statut Komisji Międzynarcdcwej dla spraw sztuki ludowej i folkloru C. I. A. P. Lud XXXVIII, s. 610, 1948 r. 34. ReI gia starogermańska i jej aktualne znaczenie w Niemczech, Lublin 1949 r. 35. Recenzja Jchannes Maringen, Menschenopfer im Bestatungsbrauch ALteuropas, Lud XXXVII, str. 393, [str. ID]. 36. Znaczenie zwyczajów prawnych i ich badanie, Lud XXXIX, str. 148180, 1952 r. 37. Spratl'Ozdanie z działalności Tow. Ludoznawczego za r. 1948-1952 r .. Lud XXXIX, s. 520-529. 38. Rasizm'i antyintel€ktualizm, Przegląd Polski i Obcy nr 1, 1957 r. 39. Prawo na usługach imperializmu rasistowsk:ego, Przegląd Polski i Obcy nr 6-7, 1957 r. 40. Kopernik na tle epoki i jego znaczenie, Dodatek do składu UMCS nr 55, 1957 r. 41. Biernat z Lublina, Sztan:lar Ludu 1957 r. 42. Kilka uwag dctY8zqcych znaczenia naukowego praktycznego prawa kościelnego, Lublin 1957 1'. �477 476 DR JANINA TUWANOWNA W sierpniu 1959 r. zmarła w Paryżu polska etnografka dr Janina T uwan ó w n a. Studia historyczr:e i etnograficzne odbywała na Uniwersytecie Warszzwskim gdzie drzymała w 1931 r. tytuł dektora filozofii. Jeszcze w czasie studiów rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, początkowo jako asystentka następnie jako kustosz zbiorów Azji Północnej Od 1947 r. mieszkała w Paryżu, gdzie pracowała w Musee de l'Homme, a w roku 1951 rozpoczyna również pracę w Międzynarodowej Radzie Muzeów przy UNESCO (ICOM-Centre de Documentation UNESCO). W Musee de I'Homme J. Tuwanćwna prcwadziła dział polski oraz współpracowała z działem ogólnosłowiai:skim. Przeprowadzała również badania w wielu muzeach Francji, Belgii, Ang:ii, Italii, i Szwajcarii, brała udział w międzynarodowych kongresach gdzie wygłaszała referaty głównie z zakresu wystawnictwa i inwentaryzacji muzealnej. Wynikiem tej strony działalności zmarłej była duża praca z tego zakresu, której maszynopis przewieziony został do Kraj u. W ICOM-ie dr Tuwanówna prowadziła pracę nad dokumentacją, udzielała informacji na zapytania napływające z muzeów całego świata. Opracowała i prowadziła kartotekę obejmującą międzynarodowy indeks muzeów. Była współredaktorką Biuletynu rCOM "Nouvelles de l'Icom" ,,Icom .News", w dziale dotyczącym dokumentacji słowial'skiej. Od roku 1949 współpracowała również z Działem Muzeów UNESCO (Division des Musee de l'Unesco), w charakterze doradcy muzealnego, opracowywała ankiety tłumaczenia bibliografie itd. Pisywała również do czasopisma "Mollseion". Przez cały czas swego pobytu zagranicą dr Janina Tuwanówna utrzymywała żywy kontakt naukowy z muzeami w Polsce, przede wszystkim z Muzeum Narodowym w Warszawie, Muzeum Kułtury i Sztuki Ludowej w Warszawie itd. służąc zawsze swą głęboką, rzetelną wiedzą. Naukowcy przyjeżdżający z Polski do Paryża zawsze znajdowali u niej oparcie i pomoc. W okresie przedwojennym była sekretarką stowarzyszenia z Wyższym Wykształceniem a od roku 1935 do wybuchu wojny prezeską Warszawskiego Klubu Wioślarek, których członkinie odznaczyły się w czasie okupacji balrdzo czynną społeczną postawą. Przed wojną odznaczona była Krzyżem Zasługi. Jej przedwczesna śmierć po wielkich znoszonych cierpliwie cierpieniach okryła prawdziwą żałobą szerokie koło Jej przyjaciół, jak również spowodowała znaczną lukę wśród szeregów tych Polaków, którzy dbali o polskie sprawy zagranicą. Tadeusz Podczas działań wojennych budynek Muzeum uległ prawie całkowitemu zniszczeniu. Zmarła poniosła wiele trudu przy ratowaniu i odgrzebywaniu pozostałych resztek zbiorów. Cd początku okupacji pracowała społecznie niosąc pomoc materialną i moralną wielu potrzebującym. Jej czynna natura i głęboki patriotyzm skierowały Ją do pracy podziemnej gdzie pełniła szereg odpowiedzialnych funkcji. W powstaniu warszawskim brała wyjątkowo czynny udział i została dwukrotnie odznaczona Krzyżem \\Jalecznych. W randze kapitana Armii Krajowej poszła nie do oflagu, jak jej na to pozwalał stopień oficerski, lecz razem ze swymi dziewczętami do stalagu. Przechod2.iła przez cztery obozy a uwolniona została przez oddziały polskie w Oberlangen. Zestawienie 1. Methodes 2. d'inventaire Ethnographical T. II, m. 3, Paryż and niektórych prac des objets de musees, ethnological Dziekański dr J. Tuwanówny Museums Paryż and 1953. the Public Museum 1949. Biały, London 1957, nr 29. Orzeł Biały, Londyn 1956. 5. Kultura ludów pal20azjatyck ch (obszerny maszynopis). 6. Muzeum Etnograficzne (obszerny maszynopis w języku francuskim). 7. a organizacji wydawnictwa nowoczesnego muzeum etnograficznego. Icom News, w latach od 1950-19;';9. 3. Zadania nowoczesnego 4. w życiu Muzeum muzeum, i życie Orzeł w muzeum, �478 479 Krzysztof Kwaśniewski ETNOGRAFIA \'1 POLSCE - PLACOWKI I PRACOWNICY Celem tego opracowania jest możliwie kompletne zestawienie placówek naukowych, działających w Polsce na polu etnografii. Zestawienie to ma przedstawić w skrócie problematykę badawczą tych placówek, a nawet zainteresowania badawcze poszczególnych etnografów oraz zakres, stan ilościowy i sposób opracowania archiwów, zbiorów i bibliotek etnograficznych. Zestawienie to zostało opracowane na podstawie odpowiedzi poszczególnych placówek na ankiety, rozesłane przez Polskie Towarzystwo Lud/)znawcze jeszcze w 1958 r., a zaktualizowane w 1959 r. Informacje sprowadzono do jednolitego, dość zwięzłego schematu. Ponieważ nie wszystkie płacówki dostarczyły danych, starano się uzupełnić luki z innych informacji i opublikowanych sprawozdań. Wiele informacji zebrali: mgr Marian P ok r o p e k z Warszawy, - mgr Janusz K a m o c k i z Krakowa. Obszerniejsze, dodatkcwe omćwienie prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zgodził się zestawić prof. dr Józef G a je k. Niewątpliwie niektóre dane mogą się okazać nieaktualne wobec zmian zaszłych po uzyskaniu odpowiedzi na ankietę, niektóre zaś, zwłaszcza jeżeli chodzi o małe placówki będą wobec braku dokładnych danych niekompletne. Tym niemniej wydaje się, ic zestawienie może oddać pewne orientujące usługi etnografom w Polsce i zagranicą. Dlatego też rraca ta została podjęta. Jest ona zarazem pewnym zamknięciem dotychczasowej działalności Biuletynu Informacyjnego PTL, który miał za zadanie wypełniać luki w informacji bieżącej, wynikłe z nie regularnego wówczas ukazywania się LUDU. Instytucje o zasięgu ogólnopolskim Dział IV Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Nowy Swiat 72. Aktualne plany badawcze obejmują następujące problemy: 1. Pierwotna kultura ludów Azji, Ameryki i Australii oraz ich dzisiejsze przeobrażenia. 2. Rozwój rolnictwa oraz kultury chłopskiej w Polsce. 3. Historia kultury klasy robotniczej. 4. Historia etnografii I. W szczególności na najbliższe lata są przewidywane: 1. Kontynuowanie prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym. 2. Prace nad teorią kultury ludowej z uwzględnieniem odrębności regionalnych. 3. Prace nad metodologią i teorią etnografii. l Na podstawie sprawozdania z prac IHK.l\1 za r. 1957 (maszynopis powielany}. 4. Opracowanie dziejów kultury ludu pracującego w formacji feudalnej, kapitalistycznej i socjalistycznej w Polsce, w szczególności hist:>rii technik produkcyjnych (rolnictwo, górnictwo, metalurgia. włókiennictwo) i historii warunków materialnego bytu 2. Kierownik Działu: Prof. dr Witold D y n o w s k i. Sekretarz naukowy Działu: mgr Wanda P a p r o c k a. Plan badawczy realizuje Dział przez Zakłady i Pracownie. Wydawnictwa: ETNOGRAFIA POLSKA (rocznik), BIBLIOTEKA ETNOGRAFII POLSKIEJ, PRACE DZIAŁU ETNOGRAFII IHKM PAN. Bezpośrednią działalność naukową prowadzą Zakłady i Pracownie etnograficzne IHKM PAN: Zakład Etnografii IHKM P AN w Warszawie. ul. Hoża 74. Opracowuje zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym uwzględnieniem etnografii historycznego Mazowsza i Podlasia. Pracownicy naukowi: Doc. dr Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Kierownik Zakładu, mgr Krystyna A d a m u s, mgr Maria B i e r n a c k a. mgr Jacek O l ę d z k i, mgr Wanda P a p r o c k a, mgr Janina R u d n i c k a, mgr L. M. S z wen g rub. Zakład prowadzi archiwum materiałów terenowych (wywiady, fotografie, rysunki) z terenćw Mazowsza i Podlasia oraz dokumentację filmową wybranych zagadnień z zakresu sztuki ludowej i obrzędów. Zespół Etnograficzny IHKM P AN, Łódź, ul. M. Buczka 30 m. 2. Pracownicy naukowi i ich indywidualne zainteresowania: Prof. dr Kazimierz Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a; - Kierownik Zespołu, dr Bronisława K o p c z y ń s k a-J a w o r s k a, adiunkt (życie pasterzy górskich, organizacja zespołów pasterskich, sytuacja społeczna pasterzy, gospodarka mleczna), mgr Maria M i s i ń s k a, adiunkt (spław drzewa). Pracownia Etnograficzna IHKM PAN w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Pracownicy: Doc. dr Maria F r a n k o w s k a Kierownik Pracowni, mgr Barbara M a t u s z e w s k a, st. asystent; mgr Teresa S t a s i ń s k aM a c a r i e 11 o, s1. asystent. Zespół Etnograficzny IHKM P AN w Toruniu, ul. Danielewskiego 4. Pracownicy naukowi: Prof. dr Maria Z n a m i e r o w s k a - P r li f f er o w a, Kierownik Zespołu, mgr Maria F r y c z o w a, mgr Ryszard K ukier. Zakład Etnografii IHKM P AN w Krakowie, ul. Sebastiana 10. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje: 1. Zagadnienia historii polskiej kultury ludowej ze szczególnym nieniem Sląska oraz Karpat. • Na 1961-1975 podstawie planu perspektywicznego r. (maszynopis powiel~ny). badal'l naukowych IHKM uwzględPAN na �481 480 Historię kultury klasy robotniczej. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Mieczysław G ł a d y s z, Kierownik Zakładu (sztuka ludowa, etnografia Śląsk:;,), mgr Stanisław B l' o n i c z, adiunkt (ubiory ludowe, rolnictwo i hodowla na Śląsku), dr Danuta D o b l' o W o l s k a, adiunkt (kultura robotnicza, teoria społeczeństwa), mgr Leszek D z i ę g i e l (rzemiosła artystyczne), mgr Maria G ł a d y s z o w a (budownictwo, wiedza ludowa), dr Anna K owal s k a - L e w i c k a. adiunkt (kultura materialna Indian dorzecza Amazonki, rolnictwo i pożywienie ludności Karpat polskich). mgr Irena N iz i ń s k a, st. asystent (rzemiosło na Śląsku), mgr Edward P i e t l' a s z e k, st. asystent (kultura robotnicza w Małopolsce), mgr Zofia S z l' o mba (pożywienie i obrzędy rodzinne na Śląsku), mgr Anna Z a m b r z y c k a - K un a c h o w i c z, st. asystent (rzemiosło, bibliografia etnograficzna). 2. Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu, ul. Nankera 4. Problematyka badawcza Zakładu obejmuje wybrane zagadnienia ze wszystkich działów kultury ludowej w Polsce, w ramach prac nad P o Is k i m A t l a s e m E t n o g l' a f i c z n y m. Dotychczas przeprowadzono w skali ogólnopolskiej badania nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem ludowym, na najbliższe lata planowane są badania nad transportem, komunikacją i pożywieniem. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Józ0f G a j e k, Kierownik Zakładu (teoria kartografii etnogra:icznej, zagadnienia metodologiczne), mgr Janusz B o h d a n o w i c z, st. asystent (przechowywanie wymłóconego zboża i jego formy w gospodarstwach chłopskich, myślistwo, rybołówstwo, kowalstwo), mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent (uprawa mieszanki żyta i pszenicy, narzędzia kopaczkowe, zwyczaje żniwne), dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i st. asystent (kartografia etnograficzna, budownictwo ludowe, folklor dolnośląski, struktura społeczna wsi), mgr Kazimierz P u d ł o, asystent (zwierzęta pociągowe w gospodarstwach chłopskich, dom przysłupowy), mgr Tomasz S k a l' Ż y ń s k l, asystent (formy i funkcje stodół w Polsce, sztuka ludowa). Z Zakładem współpracuje mgr Jerzy G l' o c h o l s k i (formy kopic do przesuszania zbóż, garncarstwo ludowe, etnografia Afryki). Archiwum naukowe Zakładu obejmuje: materiały z badań terenowych nad rolnictwem, hodowlą i budownictwem z 340 wsi stałej sieci badań PAE. Materiały te obejmują ok. 70000 kart tekstu i ok. 15 000 rysunków, planów i fotografii. Są one zorganizowane w podziale na 42 tematy, a w ich obrębie - wg sygnatur PAE. Zorientowanie ułatwiają sygnaturowa i aL abetyczna kartoteka wsi badanych. Archiwum fotcgraficzne Z3.kładu obejmuje 540 zinwetaryzowanyeh filmów (przeważnie małoobrazkowych) oraz ok. 9100 odbitek, z których 8857 ze·stało jt.:ż opraccwanych na specjainych kartach i ułożc'nych w układZIe rzeczowym. Archiwum naukowe Zakładu obejmuje także ponad 300 karto- gramów próbnych, stadialnych i w redakcjach ostatecznych, które stanowią kartograficzne opracowanie wyników badań w skali ogólnopolskiej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 'Wrocław, pl. Nankera 4. PreLes: prof. er Tadeusz S e wer y n, v.-prezes prof. dr Jan C z e k an o w s k i, v.-prezes prof. dr Kazimiera Z a w i s t o Vi i c z - A d a m s k a, sekretarz generalny prof. dr Józef G a je k, zastępca prof. dr Józef B u l' S z t a, ~karbnik dr Tadeusz W rób I e w s k i, zastępca dr Bolesław G a l' y g a, członkovv'ie Zarządu Glówne[;o: prof. dr Włodzimierz A n t on i e w i c z, prof. dr Kazimierz D o b l' o W o l s k i, dr Tadeusz D e l i m a t, dr Olga G a j k o w a, dr Władysław G ę b i k, mgr Zenon J a n k o w s k i, mgr Piotr K a I e c i a k, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k l, mgr Bolesła'N K u ż m i c z, cir Anna K o wal s k Gl - L e w i c k a, dr Longin lVI a l i c k i, prof. dr I\Iaria Z n a m i e l' o w s k a - P r li f f e l' o w a, dr Kazimicrz P i e tkiewicz, dr Zofia Staszczakówna, mgr Maria Suboczow<l, prcf. dr Fal~ciszek Woj, r oj. Tovvarzystwo prowadzi prace naukowo-badawcze, organizacyjne i wydawnicze we wszystkich dziedzinach etr.ogralii i etnologii (patrz obszerniejsze sprawozdanie w zał<lczenit.:). Etatowymi pracownikami Tow;;rzystwa są: mgr Irena C h l' U Ś c i elowa (prace edytor~kie nad dzieł8mi Oskara Kolberga), dr Adam G l a p a (kostiumologia i sztuka ludo\\'a or<::z współczesne przemiany wsi), mt;r Bolesław K u ź m i c z (kultura pol~kich grup emigracyjnych), mgr Zenon J a n k o w s k i (wspólczesncśc \V problematyce etno-~ocjołogicznej Europy 7achcdrJiej, spoleczna użytcczncść etnografii, biblicgrafi8). Zbiory PTL obejmują: Archl\', um: ponad 1340 zinwentaryzowanych rękopisóvv i nla,Szyncpisó\v, ok. (jDOO kart mJ.terinlcvJych z opisarni ró::::nych zj::twisk kultury ludol',-ej w Pol,cc i innych luajach, w układzie rzeczowym, ok. 40:.0 zin\ventaryzO\V8nych ncgaty\vó\V zdjęć. Biblieteka 'Icwarzystwa o:':ejmuje ok. 45000 tomów i posiada katalog aIfabelYczr.y. Katalcg dzialowy .ie.,t na ukol1czeniu, 1.;at31og rzcczowy w opraco\\-aniu. Pieczę nad biblioteką sprawuje bibliotekarka Anna Ł y s z c z - W i l' P s z o w a. Wyda\vnictv,;a \':lame PTL: LUD (rocznik), wyc1awnictv,:a ciągle: PRACE I l\'!ATER!'\LY ETNOGRAFICZNE, PRACE; ET:~OLOGICZNE. BIBLIOTIKA PCPULAR]\'A, AnCPI\\'U:\I ET~;OGI?AFIC2:\'E oraz wyd?wnict\V0 3'2:,y.'r:e ATI_.AS PCL;:'I-~ICH STRO~OW LUDOWYCH i LITERATURA LUCC'\VA. Łącznie (cl\vumic:~i17('7nil·~). w okresie ,~.'l dh·gcf2~C'\.~,~yrn moż~;a Lud, plar:ie v\-y:'Ói·.nić· r.~\\·ie grupy gr0sY\-V~~ego 3l l G45-1a60 v:ydano :;jQcia, t. XLVI prac ponad * * * Po!::;1.-:1ego a n-l.i~l:-:C\vic:e: cdt\V2.1"zC:!1ia histerii 2000 arkuszy To\\·a!'zyst\V)~ l) p:-acc ~arodu druku. Ll.1dczn,:nvczego 7mi2-:-::ając(? pols~:icgo cI] rctrJ- i oś\vietlenia �432 jej materiałami i pracami etnograficznymi ważnymi dla w('zes~1odziejf)wydł okresów be'zdGl<umenlalnych (sta.lożylncści polskie) z podkreśleniem roll !,ultury li-dcwej; 2) praee zmierzające GO l:cr.wyeenia ;óian'.l wS:;Jółcze~mej kultL;ry l::drj·Nej i jej t"noeneji rozv;ojowej. W tej ostatniej gru9ie !"la. szczególną L:'\V~:gQ zasługują oaaa:1ia nad Ziellllarni Zc.;chcdnimi, gdz~e dokcn'.lją się prccc.,y et:1cgraficznej syntezy, związanej Zi:: zjawiskic'm mieszania si\':; kult:.;ry ludneśei o.:;ic:dlEllczej z kl..A1turą starego podłoż::L Ob:l te kieru-nki prac zestaly pctwiercizone uchwC'.Iami na XXXIII Walnym Zgrorr:adze::iu w 1958 roku w Cieszynie i na XXXIV Wal:1ym Zgnmadzeniu \,\' 1959 r. \-; Olsztynie. :';,1 one zresztą kOnlynu<:Jcją dzialabDści naukcwc-badnvczej i wydawl'iczej rozpcczęlE:j w latach poprzednie:, <1 otok tego wiążą siG z pJa:1em prac lVIilenialnyeh. Jednym z czoJowych 2adail Tcwarzystwa I:odj0.tych u progu urocz:,stości tysiąclecia jest p::-zyg::Jtowanie edycji dzieł nieopL<blikowanycb i reedycji dzieł wydOlnych, które złożą się na wielką serię .,OPERA OlUKIA OSKARA KOLBERGA". Pcwołany w tym celu Komitet Kolbergowski 1'03począł enersicznie swoje działania jesienią 1959 r., tak że w 1960 r. win;1}' być rozpisane i przygotowane bo:aj niektóre tomy z tek O. Kolberga do druku. Już dzisiOlj w pracy tej zalrudl1ionych jest ponad 20 osó';) oprac:Jwujących zgromadzone w nieopublikcwanych tekach materiały przy pomocy specjalnych instrukcji, l\westionariuszy i formularzy. W sprawę zaś wydania całdci dzieła za,u,gażewaly się nie tylko władze centralne, ale napływają coraz liczniejsze zgłoszenia na subskrypcję z poszczególnych gromad i wsi. Obok tego nawiązuje się coraz częściej korespondenc.ię z Polonią w rozmaitych ośrodkach z<Jgranicznych. Niezależnie od po"vyższego - Pclskie Towarzystwo Ludoznawcze nakreśliło socie ",mbitny plan dolwnania przeiomu w zakresie zagadni'=11 metodologicznych zwicjzanych z poglądem na zakres. cel i metodyetn.:)·. grafii, co zostało poruszone i prZEdyskutowane wielokrotnie na licz!1y-::h konferencjach organizowanych przez Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze i omówione w licznych artykułach i głosach opuC!ikcw<Jnych n':l łamaci, w.,półczesnej litcrCltury etnograficznej w Pclsce. Nowe ujęcia peglą~;ów o charakterze metodologicznym przynoszą liczne wydawnictwa Pelskiego Tewa.rzystwa LuC:oznawczcg::J wśród których czełowe miejsce zajmuje LUD. Ten organ Towm'zj-stwa, którego w okresie E-lecia PoLiki Ludowej wy~zło Ot_icsięć opasłych temów, wniósł do nazbyt rozproszonej działalndci ~oszcL~g(,lny:.-h cśrc6~:ćw etnograficznych s;Jcjrzell:e syntetyzujące i oświetlające jedno z najważniejszych pytail naszych cZ<:JSów: czym jest et;wgrClfiJ w wiązce nac;k humc:nistycznYCh i spoleczn·:ch. Odczuwać się br.wiem dajl' a,: :~adt:) ';;jżncść do coraz to drcbnicjsz~·ch pcszukiwal1 bjd8\':CZ.\-ch idących \\" parze z dale~~o pcs:Jniętą specjalizacją poszczególnych dzialów c-tr;oUClfii polskiej. Toteż LUD stał siC; niemal reprc-zentacyjn:m czasopismem etnograficznym polskim i tak ocenian:' jest zagranic:'!. 483 Wyraziło się to \\" (:;;resleni1J ,Tana Czekanows!;iego, iż "droga do WS1)ól~racY DODrZEZ LUD"', i'He s[.)o~óh \~.-7':T!1jcnić 1) ... .. •.• ctnr.ar:'lfiD ~··_'O" (" S\--i::1ta ,:\"icc!zie ... .. w l nn krótkim arty~c;Jle infc. rm<;e:, jnym ,zczegórowych terM, tów cmw,TianYC;1 '.v tym roczniku, ani leż wyliczyć etnografów-autorów publikujących tu swoje artykuły, recenzje i not"tki. Informuje a tym wyczerpująco '·~~z'c";'łc"'a bt"-lic"rC'i"ia opraCC\'·dna przez H. 13i t t n e I' - S z e w c z yi '~. G a-w t'n~: bibi;0gr8fia zasługująca na spc:cjalne uznanie, poTZ·ld"·'··'·--]·"'tn w ... <-;0"6 q·st"matHznv c,"lc~Ć' c:crc,bku etlEgrafii pol~.- ••. u.J'" ...,J'.\.... .•.~._ 1") •.. ,,~ ". skiej okresu XV-lecia (a więc jd nie tylko Polskiego Towarzyst"va Ludoznawczego), po~wala ocenić osiągnięcia poszczególnych praccwnii-;ć.w nauf:owych, zc.rGWI10 neslcrów etnografii polskiej jak i zapowiadająceg:) się tCik cobrze pokolenia młodego. Obok LUDU, będcjceg::J p()dstawGwym przedmiotem wymiC'!]y książek z instytucjami w Polsce i z"granicą - do ważnych osi:lgnię!: należy zaliczyĆ' ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, którego 25, 26 i_ 2: zeczyl przygctcwuje się do druku. Spojrzenie na załączony do kazd::J monografii stroju kartcgram ilustruje osiągnięcia Towarzystwa. w zakresie badai; nad strojem ltldc'.vym. Biała jeszcze, niezapisana w 1949 roku płaszczyzna karto!!ramu wypełnia się coraz bardziej opracowanymi obszarami, taje że w:uó-tce, a najpóźniej w ciągu najbliższego ID-lecia wimla być calkcwicie wypełniona, jako wynik dzialalności Towarzystwa w zakresie badal1 nad strojem ludowym, mających \'vażne znacze:1ie zarówno dla prac nad POLSKB'1 ATLASEM KiNOGRilFICZNYJVI zapoczątkowanym przez Towarzystwo zaraz u pregu czialalr:ości po reaktywowaniu go w Lublinie - jako też dla zaspokojenia potrzeb licznych zespołów o charakterze artystycznym. Należy pcdkreślić, że ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH jest przez etnograficzne csrod!'.i zagranicą pilnie poszukiwany i uzyskał opinię, jednego z najbardziej wnikliwych wydawnictw tego typu. PRACE ETi\OLOGICZNE p~'zynicsl," obok monun:entalnego dziela Tadeusza Tv! i l e w s Ie i e g o Zarys językc:znawstwa ogóinego, obecnie już 7u.celnic \vycZ€rpanEgo - pracę I\Iariana PIezi G reckte f {aci1:"Lskie ŹTÓC!~(l, do' najstarszl.ich dziejćw S!ov.;ian i EcJ\varda :;:(a l' wat a Katalog mogii Ruio!fa., dzieła taJ~ sil:1ie z'Ni,)z'Jnc:·:o z prob~eII1Cltyką okresu średnio-".-iccza - ci\,\a du~:ej miary osiqgni<;cia wydawnicze, obejmujące dzieło R. E. N o c a n i a Dzieje', k:dt1t)"(J i upadek lnk.<i,c, oraz dziennik .Jana C z ek a n o \',' s k i e g a z podróży ctnograliczm,j do Alryl;! W U1q1.J lasów llruttirn.L Cykl ten \vzboG~ccl}Y ~ostFl.nic p:.'zcz obecni:; przygoto\vy\vanc n10no .• graIic\ j,:d·: Ch, 'l ak 8. r c 1 s k i c g o Z([1'1/8 E~'n(:gi'(/fii BU~J(Jr i, tak potrzebny z m\'agi chocby na studia uiliwL:nyteckie w zokrcsie etnografii SJowian. \V:1~~ ';n1 dzia~ern \l:yda\\':-d C'z:,":n umcżL \\'i 3jcl CY:11 i~cs::czegó~r~yrL1etnogri::f'Qm ~1jbjik:c\vanie ich pra~ bcl.6Cl\\·-czych~ ter(:lr.o\\·~-ch oraz ma~eriałó\v drobniej:oz:,-cn of! PRACE I :'.TATEnrALY ETj\·OGR.t\FICZNE, którY'.'h "7 ~k~ \~.~; j" �484 wyszło z druku 20 tomów a które zach:J\vują przewazn!e problematykę regionalną, \vyrraco\\"<1ną r:rzez Oddziały Pelskiego Tcwarzys:w3 Ludoznawczego, ośrodki muzealne itp. Seria ta spełnia ważną rolę, umożliwia bowiem pub;ikcwanie wyników badań pro\vadzonych w cstatnich czasa~j1 w różnych cśrodl:ach i regionach Polski. Tu wyjdzie też praca Władysława Łęgi Ziemia Cheimiilska, (będąca kontynuacją moncgrafii re2ionaL1Gj wyda:1ej w okres~e 20-lecia pt. Ziemia l\Ialbcrska), a dalej - tom Plzysłów Ślqskich w opracowaniu Stanisłav,;a Wall i s a i Józefa O n d r u s z :i, tem lubelski z<.mykający dluższy okres badań na tym obszarze, tom dolnośl?,ski itp. Pcniew8ż publikewanie r:rac młodych ba:iaczy naukcw:'ch n::l duże znaczenie mobilizujące ich do dalszej pracy r.aukcwej, przeto Polskie Towarzystwo Ludczna\vcze publikuje systematyczr.ie w ramach ARCI-IIWU:\1 ETNOGRAFICZNEGO najnowsze monografie i pcmniej:ize rozprawy umożliwiając w ten spcsób - zwłaszcza m!Dcszej kat2rze etnograficz)~ej - ogłaszanie wynikćw ich pracy naukcwo-badawczej. Polskie Tc·warzystwo Ludczn,:wcl'2 otok celów ściśle naukcwo-badilwczych zmierza rćv,;nież do popularyzacji wiedzy w szczególncści etnografii; w tym celu powołano OSCD::?, eerie; wydo.wr.iczą "BIBLIOTEI<A POPULARNA PTL". Jej pierw";:y tom obejmujący pracę J. B li r s z t y Od osady sl.owiedlskiej do wsi wspólczesnej, znalazł należyte uznanie, jakkolwiek poziomem swoim cd biega niceo od typu prac popularyzacyjnych. Następne tomy z o;Jracowaniem A. Zaf(~by oraz t. III. A. Glapy i A. K1Qnov.;51-;:iego Taiice i za Geilr y wielkopolskie czynią zadość zapotrzebowaniu spolecz:1emu w tej dziedzinie. Siódm:'m tytułem wydc.wniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego jest LITERATURA LUDOWA, dwumiesięcznik pod redakcją prof. J. KrzyżanQ\vskiego. Czasopismo to spełnie ważną rolę pUfJlikacji pcświqconej folklcrystyce - dziedz.i:1ie tak ważnej w caloksztalcie problematyki etncgraficznej a nie maja,cej :i.adnego im:ego organu nie tyll.;o w Polsce ale i w krajach sąsiednich. Literatur8 L,dowa - jedyne czasor,:ismo ,loWia)'lskie pcświęccne folklercwi, jest również pomocną w nauczaniu jęz. polskiego w liceach i szkołach. Szczegó;ną treską otacza Polskie Towarzystwo Lclcoznawcze swoją bibliotekę i archiwum nau!;o\\-e; biblioteka obe~muje obecnie ok. 40 tys. dzieł etnograficznych, jest skataiogowana i zme_iol'owana, nabytki tj. wydav/!':ict\\'a ctrzymc:u:e \v drcdzc \\~'yrnic~:r1Y \vY~:8\\-~:ict\\' nfZ\"nOSza r:::>cznic ok. 1000 \'01. dzieł i czacrpism obcych, co znakcmicie p'O\\';ęk~za' zasób księgczbicr~.l. E\Yioc:',cję na::;yikó\v pr~;\' .... adzi się bardzo starannie a \VVkazy cgł2sza co pe\vien cz:s. \V okrcs:e cs:atnicgQ l;~-lE'cia \vzrcs~J ró',~niei arch:\:Vl~m r.9.U):C\V2 'Tcv:2rzysh"3, \v któryrn zg:-o:na::zone ~~l !"":iezmier:lie ce!1ne pr2\cc, ffi:łteri81y, ill.:stracje, zbicry \'..ybitn~"ch et:;("g~af()\v i regionalistów. Do szczególnie cennych należą ni(\\-ydane teki Os:':nra 485 Kclber;za bc;dące podstawą cdycji jego dzieł niewydanych, a dalej ".':uścizna takich etr.cgr<Jfów jak: Jan KL;bary, Star:i~lo:.w P:niatcwsk!, Stanislaw CiszEws~;i, Adam Fischer, .':\iichał Federowski, Jan Swięt<ck i wie!'.l wieLi in;Jych. Tcwanystwo planuje opublikGwanie cenniejszych pozycji naukewych, jedr:3l<że brak śr::JdkC:w uniemożliwia realizilcję te.go z2.nlierzer:ia. Obraz st:mLi prac Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i jeg:) dotychczascwej dzialalncści w okresie niemal 65-lecia nie bylby pełny gdybyśmy pomir.ęli osiągnięcia w za!,resiC' organizac;i ruchu naukowego i w/dawniczego z jednej strony a popularyzację i sprawę cddzi?lywania na szcr:Jkie rzesze spoleczei.s:wa, jakie dokonuje się po·przez corcozne walne z[romddzenia członków Towarzystwa i związane z nimi ko:Jferencje nau!:cwe, które zys:'ilły j~lż miano sesji naukewych. Kiejcdnokrotnie one to ;::spitowa!y dzi2ialncść: r,aukcwą Towarzystwa. I tak np. s'2sja kolberg:ws:"a przeprowadzona w Jeleniej Górze jeszcze w roke! 1954 cilła zaczyn póżniejszej ak c) koltergowskiej z\viązanej z edycją i reedycją jego dzieł. Sesja podhala11ska cd'oyta w 1936 r. w Zakopanem dała okazję do porusz"nia tzw. problematyki karpackiej w dziale etnografii Słowian i Rumunów, wrcszcie sesja pcmorzoznawcza, którą przeprowaclziło we wrześniu 1960 r. Towarzystwo w Szczecinie * ma Gać przegląd csiągnięć badawczych odno5zących sif; co ocszaru pe,lskiego Pomcrza i przygotować grunt dla dalszego pla:lo\,vania. W dyskusjach i rozmcw2ch można słyszeć często zdanie, że jakkolwiek etnografia polska nie posiada s\vojego osobnego Instytutu Etnograficznego, Dział IV Etnografii w Instytucie Historii Kdtury Materialnej PAN obejmuje dużo mniejszy zakres działania - to jednak w ogólnej opinii etnografów Polskie Towarzystwo Ludoznawcze pełni poniekąd funkcje polskiEgO instytutu etncgraficznego. Józef Polskie Towarzystwo f'iłrnu Etnograficznego, W~rs7.awa Gajek ID, ul. Hoża 74. Przewodnicząca: Doc. dr Maria F r a n k o \V S k a, v.-przewodniczący reż. Zbigniew B o c h e n e k, sekretarz: mgr Zofia S z y f e l b e j n, skarbnik reż. TadeL:sz J a w o r s k i, członkcwie Zarządu: prof. dr Kazimiera Zawistovvicz- A d a m s k a, dr Bronislawa J a w o r s k a, mgr ZJigniew Gawrak-C z e c z o t, mgl' Jacek O l ę d z k i, dec. Marian S o b i e s k i. Zadaniem Tcwarzystwa jest dokumentowanie i utrwalanie przy pomecy fUmu wszelkich naukowych zagadnieJ'! etnograficzn"ch i populary• Patrz .,Nauka Polska", 1960 z. 4. �486 487 zt.;jących wie::izc; etnograficzną· Towarzystwo jl~st C'zl::J;;kiem Comite !nt~rnational du F'ilme EthnogrClphiquc w Paryżu, Towarzyst\vo );oordynujc prace za\vodcwych fillY,QWCOWi etncg"2fóv;. Na lata 196(;-62 zJ?lanewa:lo akcjf; przc:~)ąc.!u i e(;cny fi'mów etncgraficznych, znajdujących się na terenie Pel ski, Opraccwano hi":tcrię filmu etr:cg,aficz;;ego w POhC0 w porówna:1iCl z historią filmu etncgraficznego w Euro:;ie (mgr Anna ,J <:1 11k o \-v S k 2). Zapcclqtkc\'.'anc s.\·sternatYCZ:lą akcjt~· szkclcnic\vą na U:1i'..ver~;ytc::tach \V \V8.r.sz2\vie i \v ł.Jodzi. Towarzystwo pre·wadzi ka:alcg filmów a tcmat\'ce etnograficZ11ej, nd"kov!ych i popular:1ych z terenu Poiski i obszerny informator z innych krajów, a także (wspólnie z Zakładem Etnosrafii Uniw, Warszawskiego i IHK:V! PAN) archiwClm kopii filrr.cwych. Tcwarzystwo wydaje CYJNY (pewielany), Seke,ia Badania ster~twa Rultury okoJiczncścicwo Plastyki Ludowej i Sztuki, Kraków, wlasny Państwowego ul. Karmelicka BIULETYN Instytutu 70/3. INFORMASztuki Mini- Przedmiotem badań Sekcji jest calokształt zagadnień związanych z lCldową sztuką plastyczną, badanych na obszarze całej Polski. Pracownicy naut;owi i ich zainteresowania badawcze: Prof. dr Roman R e i n f u s s, Kierownik Sekcji (pl<:1styka lucowa w całości, w szc~ególności zagadnienie kultury ludowej w Karpatach, budownictwo i meblarstwo ludowe), mgr Ewa F l' Y Ś, asystent (garncarstwo 1t:d(we, zdoimictwo w metalu, meblarstwo i zdobnictwo wnętrza), mgr Olga M u l k i e w i c z, asystent (tkactwo, haft, strój IL:dowy), mgr 1\,1a,ia P I' Z e ź d z i e c k a, st, asystent (malarstwo, rzeźba i drzeworyt ludowy, sztuka plastyczna w obrzędach ludowych). Z Sekcją \vspółpracuje naukowo mgr ZJi'ia Cieśla- R e i n f u s s a w Gl (or,ruccwuje tkaniny C:wuosnowcwe w Polsce). Sekcja posia3a archiwl:m naukowe, na które składają się materialy w formie \vywiadćw terel1cwych, plansz, rysunków i fotografii dotyczących architektury ludcwej, urządzenia i zdobnictwa wnętrza, tkactWa, haftu i stroju, zdobnic:wa w drzewie i metalu, ceramikI, plastyki w obrzędach ludewych, rnal"rstwa, rzeźby i grafiki oraz nieco materiałów z zakresu kultury materialnej i zagadnier. społecznych z tc:renu całej Polski. Oprócz tego Sekcja posiada też zbiór lt.:oowych tkanin, haftów i wycina:lek. ArChiwum i zbiory obejmowaly w r. 1958 łącznie 44273 pozycji inwentarzowych oraz ok. 12 ODO fotografii. Archiwum uporządkowane jest w ukladzie terytoria}.nym, a w jega obrębie - w układzie rzeczowym. Prowadzone są kurtoteki eśrcdków garncarskich, tkackich, produkcji zabawek, meblarstwa, malarstw". rzei-by i grafiki. Kaźdc:j kartotece odpowiad<:1 orcracewanie kurtcgraficzne według województw. Czasopismem Sekcji jest kwartalnik PCL."KA SZTUKA LUDOWA, Oddziałem Sekcji jest P l' a c o w n i a w Warszawie, ul. Dbga ~6, Specjalnośch1 Pracowni ~ą badania plastycznej t\vórczości amatoró\v i dokume!1tacja \vysta',;.;r sztuki luC:cwej. Praccw.~,icv naukowi Pracowni: rr.gr Alek,a:lcer J a c k o w s k i -Kierownik p;acowni, mgr Anna K u n c z y 11s k a, asystent. Sztuki Ludowej w Departamencie Plast;yld Ministerstwa J{ultury Warszawa, ul. Krakowskie Przedmieście 15'17. Zadaniem Wvdzialu Sztuki Ludc wej jest koordyn2.cja zagadnień sztuki ludowej w skali par.stwa i stwarzanie dla niej odpowie::lnich warunków r02woju i u;:;owszechnienia. Opieka realizowana jest przy pomocy środków finanscwych pUl1stwa, przez organizcwanie wystaw regionalnych, krajowych i z"granicznych, przez organizcwanie konkursów dla twórców ll:dowvch i inicjewanie innych prac, mających na celu pomoc przy wytwarz~niu artystycznych przedmiotów sztuki ludowej. Naczeinikiem Wydzialu jest dr KU.zimierz Pi e t k i e w i c z (zainteresowania indywidualne: sztuka ludowa, etnografia Łotwy). Wydział pcsiada zbiory eksponatów sztuki ludcwej, liczące ok. 12000 obiektów. Wydział wydaje ilustrow<:1ne katalogi wystaw, których od 1945 r. ukazało się j uż kilkadziesiąt. Wydział i Sztuki, Sekcja Folkloru Państwowego Inst;ytutu Sztuki l\olinisterstwa Kultury i Sztuki, Warszawa, ul. Dluga 26. Sekcj a prowadzi caloszt<:1lt prac związanych z zagadnieniami folkloru slowno-muzycznego na terenie Polski, a w szczególności dokumentację poprzez barlania terC::lcwe i nagrania magnetofcnowe z terenu calej Polski, dokumentację histcrycLną w oparciu o materialy publikowane, lub rękopiśmienne oraz prace konsultacyjne i popularyzacyjne. Sekcji podlegają: P r a c o w n i a T r a n s kry p c y j n o - D o k u m e !lt a c y j n a, Pozna!'l, Al. Stalingradzka l, oruz Z e s pół T e l' e n o w y War m i a -l\'I a z u r y, Olsztyn, ul. Wynvolenia 9. Pracownicy naukowi i ich zainteresowania budawcze: Doc. Marian S o b i e s k i, Kierownik Sekcji (caloksztalt zagadniel1, dotyczących polskiego folkloru muzyczr:.ego), mgr Barbara A n d l' Z e j c z a k, st. asystent (kolędy i pastorałki polskie), mgr Ludwik B i e l a w s k i, sto asystent (folklor Pomorza), dr Władysław G ę b i k, st, asystent (folklor i kultura ludowa Warmii i Mazur), mgr ZeLa J a w o I' S k a, sto asystent (oieś:1i, ludowe Kurpiów, zagadnienia wersyfikacji), mgr Jarosław L i s a k o w s ki, st. as"stent (folklor \Varmii i l\Iazur), Jan L u b o m i l' S k i. sto asystent (bada;lia folkloru na Warmii i Mazurarh), n,gr Aurelia IvI i a d u c h a ws k a, st. asystent (pieśni ludowe Porr.orza, problematyka społeczna w polskich pieśniach lucowych), mgr Danuta P a w l a k, kierownik administracyjny Praccwni w Poznaniu (typizacja muz~'czna pieśni ball.adowyc,h): mgr Jan S a d o w n i k, st. asystent (systematyka tekstów polskich pl€Sm �488 489 luQo" ..ych, zagadnienie p2ralelizmu treściowego w polskich pieśniach ludo-. wycr:), mgr .J<l:;wiga S o o i (' s k a, adiunkt (fe:k~cr \Vie':,c:;cbki), mgr Z"fia S t G s z ew s k o, st. asystent (dokumentacja materiałów hi:;tcrycznych, cctyczącc'ch fclkloru muz)'czne,;o), mgr .Jan S t ę s z e Y'i s k l, ~t. asyst~:-lt (folklor Kur~ió\v), mgr P...nna S z a łaś fi a, sto u.:"ysie:1t (Lypizćlcja rr!l.!.zyczna pieśni cCi~epino\l,"cj o chmielu), J2.n T a c i 11a, st. asystent (Cd-dania folkloru l~a ~ lĆ:F~l~u),mgr :'I.I&ria T u r c z y n o \v i e:~ G \\' Ci .• adiur!:::t (zagaelnie!1ia kolbe~gew~kie, biblicgrafia wydawnictw folklorystycz!1)'ch 19~5-:8). Z Sekcją współpracują nau};cw'J: dr Anr;a C z e k a 11o w s k <I, st. asystent Un;\\'. Warsz. (systematyka melodii IelcOWych i mO:legn-fia folklcru połl'dnicwej Lubelszczyzny), lT:gr ;\~ari" D r a b e c k a (strena chere:graficzna polskich tańców ludewych), dec. Antonina Wo z a c z y ńs k a (rr.on{grafic: pieśni ballndowej "Jasio konie poi! Kasia wodę brała", piebi kurpiowskie). Sekcja posic;da archiwum polskiej pieśni i mu;,yki ludowej, obejmujące ok. 60000 nagrali pieśni wokalnych i uhvorćw instrumentalnych z terenu calej Polski z lat 194':-58, nagranych nCl 2477 taśmach magnetofcnJw,Ych (19 cm/sek). Zbiory pochodzą z cCl!ej Polski z wyjątkiem województw koszaliiJskiego, szczecii'.skiego i zachodnich czqści zielonogórskiego i wre;:ławskiego. Archiwum posiada nadto dział rQkopiśmiennych zbiorów pieś:li z lat 1950-57. Wszystkie materi3ly są zarchiwizcwane w układzie sygnClturowym. Na karty archivvalne opracowano systematycznie ok. 2800il transkrypcji muzycznych, 3000 transkrypcji dialektologicznych, ok. 2000 protokołów z dokl'mentac;ią nagral'!. W toku opracowania znajdują się katalogi: incipitowy, instn:mentalno-taneczny i słowa mówionego, którymi objęto dotąd liju/o zbiorów. Sekcja Etnograficzna Instytutu Śląskiego w Opolu, ul. Piastowska 14. Sekcja prowadzi badania nad tradycyjną kulturą autochtonicznej ludności Śląska oraz nad kulturą grup osadniczych, przybyłych na Śląsk po 19'15 r. (problemy adaptacji i integracji). Działalr:ość naukową rozwija Sekcja przy współpracy doc. dra Adoli:l N a s z a (Wroclaw) oraz prof. dr Mieczysla\'ia G ł a d y s z a (Kraków). Materiały Sekcj i organizowane są w postaci rzeczowo uporządkowanej kartoteki. O pracach INSTYTUTU Selccja Poznań, Sekcja 1945 r. Sekcji idormuje ukazujący ŚLĄSKIEGO W OPOLU Socjografiezna Zespołu ul. Chełmońskiego 1. prowadzi badania nad Ziem się ok. półrocznie Pracewnicy Se<:cjj: dr Z"g:nunt D u I c z e w s k i, KIerownik Sekcji, mgr Janusz T o m a s z e w s k i, asy-i j e c k i ,. a~',stent, . f "tent. W~r:ó!;Jr2.('owni:-dem Sekcji z woj. zielono:;órskiego jest mgr Joze K o n i e c z n y. W archiwum Sekcji znajriują się pamic;tr:iki osadr.ików Zi~m Odz!s,.;:a~ f'k . 10000 _.. <tr maszvnepisL:) oraz matEna!y z ""aelan nvc. h' z la t ·94~. 1 ".-- la:;" "." 'u .. t~rpnov"vch na Ziemia.ch Odzyskanych, ok. 200 str. mzszynopisu. , ·~VVd;wnictW:l Socjcgraficz!'.e Inst~·tutu ZachodniegCJ publikcwane są w se~ii ZIEl\lIE ZACHODKlE; - STUGIA I MATERIAŁY. ~ nQl~zel' I\."'".. mo"'r r_""." 1 Dział Literatury Ludowcj Instytutu Badall Literackich Polslcicj Akauemii Nauk, Warszawa, Ko""y Świat 72. . Dział rrcwndzi aktualnie badania nad mlstępującyml tematamI: l) Sy"1 orys t y:-. fa polską stemalvka poIs\dch pieśni ludcwych, 2) Badania na d f Sj,;: ~-zodL'nl""er"'rwskieJ' w twórcwści l\Iic:-<lewicZ:l, 4) ZJe,P-"l' Uh. .•. t .•••.... 00.... • , 3) Ludo\vr::ść D" KOMUNIKAT Etnograficzne Zachodnich osadnictwem Ziem oJ gadnie~ia folkloru w literaturze staropolskie!. ~ . .." ~.~_ Pracownicy ncmkcwi Działu: pre£. dr Juhan K r z y z a n o:" s ~ ': h.l; rownik Działu, mgr Teresa B r z o z o w s k a, mgr Ryszard G or: K l: m,or Ma.ria Kuk u l s k a, rr.gr Leszek Kuk u l s k i, mgr Stanislaw ;:,w Irk o, mgr Ryszard Woj c i e c h o w s ki.. . , Archiwum Działu obejmuje kartotekę pieśni ludcwych, załozoną J.aKo pOGst,wę przyszłych prac systematyzujących, ok: 30000 kart, zes~zwlOn1 ze zbiorów drukcwanych oraz czasopism etnografIcznych w układZie alfabetycznym wg incipitćw. . . . Oprócz te:;o w zai·:resie historii literatury staropolslueJ IBL posl~da kartoteke staropolskiej pieśni świeckiej (w etapie ewidencJonowamn): a w Dzi~lę Zagadnicó Języka Literackiego kartotekę pleśni .ludowe~ ślaskiej ze zbicrów drukowanych, z podaniem na kartach nut, pl~rwsz~J z\;rotki, z zaznaczeniem akcentów muzycznych i schematu wersyfIkacYJnego zwrotki. Dział Literatury Ludowej współpracuje z czasopismem PTL LITERATURA LUDOWA. Problematykę etnograficzną uwzględnia również czasopismo popular~o-geegraficzne POZ1\'/\J SWIAT (miesięcznik), \V:,-,rszawa, Nowy ŚWl.1t 49 I p. Dział etnograficzny redaguje dr Edward Kar w o t. IllSt~'tUt\l Zachodnich zal'ładv • , uniwersyteckie dydaktyczne'l i placówki Za.chodniego, Polski po . • Por. także Spl'8\Vozdania mekt6rych Za kl a d6 \V' z ETNOGRAFII _. . . POLSKT'CJ ' .., .,. • 1 J K l i m a s z e w 5 k a, A ..•.J"utrzeba-PoJ'narowa , DZiD/alnosc umwcl_Y A tec~ich katedr etnografii w Po/see te latach 1945-19.16, ETNOGRAFIA POLSK t. II, s. 59-104. �490 491 Zakład Etnografii lJniwersytctu Warszawskiego, Warsza'Nu, ul. Hoża 74. Zakład prowadzi oacar.ia, zmierzajcjce do zebrania mat8riału clo podrc;cznika et:1cgrafii Polski, w tym specjal:1ie materialy z terenu :\Iazowsza i Pedlasia. Pracownicy naukowi i ich zai:1terewania badawcze: prof. dr Witold D y n o w s k i, Kiercw:;ik Zakładu (etnografia powszechna ze szczególnym u\\'zgl€;dnieniem Austraiii, teoria kultury i historia formewania się pojęć i doboru kryteriów przy periodyzacji najniższych szczebli rozwojowych), dec. dr Anna KutrzebaP a j n a r o w a, zastępca kierownika Zakładu (etncgrafia Polski, historia i metodyka etncgrafii), mgr lvlaria:1 P a k I' op e k, st. asystent (etnografia S!cwian, techniki pracy terenowej), mgr Zofia S z y f e l b e j n, st. asystent (probJerr,y tzw. antropologii społecznej: stosunki między strukturami społecznymi a technolegią, wspólzależności między secjologią, a historią). Bibliotekarką Zakladu jest mgr Anna D a mI' o s z. Ponadto wykłady w zakresie etnografii prowadzą: doc .• dI' J. Klimaszewska, doc. dr M. Franko\vska, prof. dr K. Piwccki i d.r T. Delim:J.t. .Archiwum Zakładu obejmuje materiały z mic;dzyuczeln-ianych Obozów Etnograficznych VI Pultusku, Bielsku Podlaskim i Drohiczynie oraz materiały zebrar.e przez pracowników w czasie wycieczek studenckich w ramach prac dycaktycznych, głównie z zakresu rolnictwa i budownictwa, prace magisterskie i fotograficzne w układzie rzeczowym. Zak.ład Etnografii ul. Straszewskiego Ogólnej Uniwersytetu Jagiellońsldcg'o w Krakowie, 274• Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, Kierownik Zakladu (metodologia etnografii, osadnictwo, rodzina pierwotna, strukLra spGleczeń~;twa pierwotnego, kultUra pasterzy wysokcgórskich, pochodzenie i przeobra;~enia polskiej ludności góralskiej, teoria kultury chłopskiej), doc. dr Andrzej Wal i g ó rs k i (etnografia Afryki, teoria kultury), mgr Piotr K a l e c i a k (rolnictwo ludowe, narzędzia rolnicze), dr Władysław K w a ś n i e w i c z (struktura społeczna wsi, rolnictwo ludowe, budcwnict\vo, rzemiDsło, etnografia Ni~mice i Skandynawii), mgr Danuta lVIyrcik- M ark o w s k a (struktura społeczna, rodzina wiejska, etnografia Bułgarii). Zakład Etnografii ul. Gołębia 20. Słowian Un;wcrsytetu Jagiellońskiego w I\.rakowic, Praccwni·cy naukowi i ich zainteresowania badawcze: doc. dr Jadwiga K l i m a s z e w s kOl (folklcr słowial~ski, szczególnie polski), mgr Zbigniew B i a ł y (l::L,dcw:1ictwo, org8.ninJcja spcłeczno-gcspodarcza rzemiosła ludowego \'1 Polsce), mgr Maria LechowskaB u jak a w a (budownictwo • Por. W. K w a ś n i e w i c z, DZiesięć (19~5-195j), KWARTALNIK ~ce Luctowcj lat Zakładu Etnograf H Ogólnej UJ w PolHKM r. V 1957 nr 1-2, s. 369-381. ludowe), mgr ",Iałgol'zata ;\1 a t u ~ e k \kultura współczes;rych ~?ołeczeilstw pienvotr.ych). Z krakowskimi Zaidadami Etn'igra.fii \vspółpr8c~h-! rlB.ukcw::J etnDgrafewie, którzy nie "ą zatrud:;ieni w tych placćw:'l:3ch: mgr Przemysław B u r c h a I' d (budownictwo, prebiem wpływu rzemiosła miasteczkowego na wiejs:de), mgr Zofia Cieśla- R e i r. f u s s o w a (budcwni~two, ubicry ludowe, tkac~wo), dr Agnieszka D o b l' o W o l s k a (zdo;;niciwo ludowe, l-:ultura ludewa Pomarz,)., z2gadniel;ia SłcwiaJ1szczyz:,y ZachcdrIiEj), mgr Maria K a m o c k a (ubiory ludcwe, kultura ll:dowa Pols}d śroJkc\Vc,j, kobiece prace gospodarskie u społeczeństw pierwotnych). mgr Toma~z 1\1 a l' s z e w s k i (palecetncgrafia Azji, Ameryki i Afryki: o!:Jrzędy, pochówki, myślistwo, km.mologia), mgr Barbara O l s z o w y (budownicbvo, rzerr:iosło), mgr Maria Wo I e II s k a (tkactwo, przemysł artystyczny, stosowanie motywów ludewych we współczesnym wzornictwie odzieżewym). I\.atedra Etnografii Ogólnej i ~!owian Uniwersytetu im. B. Bieruta we Wrocławiu, pl. Nankera 4. Prace Katedry koncentrują się w kierunku etnograficznych moncgrafii słowiallskich, regionalnych i problemowych, historii etnografii i badar'! nad przystosowywaniem się ludności osiedleńczej na Dolnym Sląsku. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania badawcze: prof. dr ,Józef G a j e k, Kinownik Katedry (kartografia etnograficzna, zagadnienia metodologiczne, etnografia Europy, 510wia:1, Kaszub), dr Olga G a j k o wa, adiunkt (historia etnografii, społeczer:stwa pierwotne, literatura ludowa), dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a, adiunkt (budownictwo ludowe, kartografia etnDgraficzna). Z Katedrą współpracuje naukcwo dr Bolesław G a l' y g a. st. asystent Katedry Socjologii (.~agc:.dnienie systematyki narzędzi do orania, techniki orki, adaptacja ludności napływowej na Sląsku). Archiwum Katedry gromadzi obok materiałów terencwych mikrofilmy i cd bitki kartogramów i ilustracji z zakresu etnografii Europy, 2152 pozycje, p.osegregewane w układzie rzeczowym. Katedra Etnografii Polski Uniwcrs;ytetu im. B. Bieruta wc \Vrocławiu. pl. Nankera 4. Pracownicy naukowi: doc. dr Adolf N a s z, Kierownik Katedry, mgr Jadwiga P a w ł a w s k a, si. asystent, mgr Henryka We s o ł o w s k a, asystent. Katedra prowadzi prace badawcze na obszarze Sląska. Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. ul Uniwersyte2ka 3. Pra2e Zakładu kO:1centrują się wokól specjalnych stcsunków gospodarczych na wsi. Ot:ejmuj'l 0,1(' zwłaszcza tradycje współdziałania (pomoc sąsiedzka) oraz główne i uboczne zajęcia l1.:dności wiejskiej w powiązaniu ze specyfiką region CW i w2runi~ami spoleczno-gos;.:odarczymi. Pr<Jccwnicy naukowi i ich z2.interescwania ba;:ia\\'cze: prof. dr Kazimiera Zawisto\', ..icz- A d a m s k a, Kiercv,;nik ZJkladu (wspóldziałar.ie go- �493 492 spcdarcze i ~połeczne). er Brcnislc~iV" ,r a \V o l' ska. adiunkt (życ:e i orga-· r.izacja sp~)'e"zna p,~s·.erzy górskich). mgr Jad'.'.'iga K u c h a r s k a, a"ystert (ryócłcJv:;,two rno!',;kie, organizacja i przemi"ny społeczno-gospodarcze zespołów rybackich). :l.,.r2h;w;J;n Z8.~ładu obejmuje 212.') stron w:'-'.'.ic,~lów terenowych (za lata 19~G-·57) i ok. 12CO fotouafii. Ralerlra Etnografii Lniwersytctu im. A. ;\-1ickie>'..icza w Poznaniu, ul. Kantaka 4. Katedra prowadzi badania z ?as-resu historii l:ultlJry materialnej i etr.cgrafii Wielkopelski eraz l::a:.'ania z zakresu etncgrafii powszechnej. Prc:cownicy naukowi i ic:h zainteresowania badawcze: prof. dr Józef B u l' s:'. t a, Kicrcvvnik Katećry (osaciniclwo wiejskie i zabudowa w.si), doc. dr I\Tari3 F l' a n k o w s k a, (histeria kultury If,dian Ameryki Pó]rwcnej i Per'.!, upra\va Ziel1:i u ludć\v kopieniackich Ameryki i Oceanii, wychowa!]ie LI ludów pierwotnych), dr Ta::leusz W l' Ó b l e w s k i, adiunkt (b\!dc.wnic~wo wiejsk ie Wielkopolski na tle budownictwa ""iejsk iego środkowej E'.'ropy, pochówki i rytuał pogrzebewy u ludó'vV pierwotnych, totemizm w kul turach ludów azj atyck ich. pcdstawy tecr'Ctyczne etnagrafi(r;;;ery_ kaJ'lsk icj), cir Zbigniew J a s i e w i c z, st. asystent (kowalstwo wiejskie w rozwoju historycznym). Z K~tedrą wspóJpracują naukowo, tworząc zespól badań Ilad kultt.:rą ludową Wielkopolski: mgr Sto B ł a s z c z y k m~r S. C h m i e low s k i, mgr J. D y d o w i c z., c,r Adam G l a p a, ~g~ L. G. G o m o l e c, dcc. dr Czesiaw Ł u c z a k, mgr B. M i c h a l a !(, mgr Okch P o d l e w s k i, dr Walerian S o b i s i a k, doc. dr Jerzy T o p o l s k i, mgr Anna Woj c i e c h (I w ska. Przy KatEdrze znajduje się zbiór eksponatów, dotyczących zasadniczych technik ludowych, obejmuja.c,i' ok. 1.50 pozycji. Katedra Etnografii i Etnologii Uniwersytetu im . :Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, Plac Litewslci 5. Katedra prowadzi głównie badania nad rzemiosłem wiejskim oraz sztuką ludową· Pracownicy naukowi: prof. dr Roman Re i n f u s s, Kierownik Katedry (kuitura materialna i plastyka ludowa VI Polsce), osadnictwo mgr Krystyna S 2 C z Y p a - lVI a I' c z a k o w a. Katedra Etnografii Uniwercytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu. Pr<J.cownicy naukcwi: prof. dr l\Tarb Z n a m i e l' o w s k a - P I' li f f er o w 8, kierownik Katedry, mgr Ryszsrd Kuk i e r, sto asystent. Zai:ltereSGwania badawcze: rybołówstwo, etnografia Polski póln. mu~ealnicl\Vo etnogr. P~)za tym wykłady z z"kresu etnografii prcwadzone są w Pal1stwowych Wyż:;z~'ch Szkcłach Pedagogicznych \V Or;olu (doc. dr Adolf N a s z) i w Gdaiisku (mgr w. B ł a s z k o w s k i). E t n o g r a f ic z n e p l a c ó w k i m u z e a l n e.' A. Muzea etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Lutowej War5Za\Va, ul. Szeroki Dunaj 5. Pracownicy naukowi i ich zainterescwania baćawcze: prof. dr Ksawery P i woc k i DYrektor l\Iuzeum (teoria i histeria sztClki ludowej), dr Tadeusz D e l'i m' a t, v.-dyrektor (tradycje staropruskie w kulturze ludowej 'Warmii i MaL.ur, trancport wodny w Polsce), Zofia C h r z a :1 o w s k a, mL asystent (wiehkie w::ętrze mieszkalne na Kurpiach), mgr Krystyna C z e rn i e w s k a, adiunkt (etnografia ogólna w Po:sce, sylwetki badaczy i analiza ich dcrobku)), mgr Jerzy D a m l' o s z, adiunkt (zróżnicowanie etnograficzne Pols;;I p6Inocr:cwschcdniej), mgr Wla:Jysław Jeż - J a l' e c 1< i, adiunkt (obróbka drewna w Polr,ce), mgr Barbara K a z n o w s k a - J ar e c k a, adiunkt (sztuka ludowa w Sądeckiom, obrzędy ludowe w S,_decIdem), rrgr Bm bara I'll i c h e j d 0., 8systent (wiejskie wnętrze mieszkalne na l\Iazo'kszu), m;2!' Halina O l ę d z k a, asystent (rzeiba ludowa w drzewie), dr Kazimierz P i e t k i e w i c t, kustosz (sztuka ludowa, etnografia Łatwy), mgr Anna P i ł a t, mystent (::"udownictwo v,;ie.iskie nalVIazowszu i PodiClsiu), mgr Anna S z y f e r, asystent (etnografia Pus:czy Kampinoski'2j), Gonowefa T k a c z y k, mI. asys:er:t (t1-;adwo ludcwe na l\lazcwszu). Zbiory l\iIuzeum o::ejmują: 2~OO cb;ek\ćw z zakresCl lnlltury materialncj Polski (zbieractwo, lcwieclwo i rybclówstv:o, rcln:c1.wo i hodowla, ooró':)ka surc:wców, nac:zynia i sprzqty, tr8.ns[.cd), lO OCO ol~iektów z zakresu polskiej sztlJki lucc\vej (:kaniny, strój, grt.1fU·:a i rncllars~.\vJ, rzeź~)a, pisan_~{i, \vycinanki, pająki, piscz) V\''J o'.orzędo\vc). 12 000 ob~c~.,;:tÓ?v'dotyc?ących C8:tCkształtu kultury lCloćw rrymilywn.ych f\fryki i Ocea:1ii. ArclJiWJm muzealne c'cejmuje 11 OCO c"Jie';tów (neg'1.ty\Vl;Y i odbitki 18tc,'{r.'ficz::e, rysunki, od·~it1d. drzc\vor:-tnic:::e). Biblio'l'r;ka :'/Iuzeum cbejrnuje 10000 torn6vl. Zbiory muze21:10 pcsi8daj~1 irl\ventarz i k2talcg '.V ukłaJzie systen12tycznym, y;odo")nie G:::,r~łcC:\\ia·,iCsą zbioT.V 2rct':i\Y2.1ne. B'i"olioteka .ro~i::;.da L;\vC'ntar~ i k2t:::l1Cg al£ace~yczny, kataJ.cg r;':(2c:~o\vy zn2jd~je się \V opraco\vaEiu. 1'luze'.-m Etno;rraf;cznc VI: Krakowie, Plac 'Wolnica l. Praccw~jcv nat:knvi i i~:h zairterc<:';wania ba';8.'.\'ClC: prof. dr Ta-::le~)s~ S e \\T C' r y n, Dyrel<.tcr l\'I·_l=e~'.r.·l (rr€tcc.o:c9'i2t ev.spo~ycji n:!).ze3.1-:!e.~, cr~fdnicc1cja muzeów et!]cgraficw~-r.h, łcw'eclwo. obyc:zf'.je, liler2bra i szLlka 1l1dc\v2.). mgr I-Ialina B i t t r.. c r - S z i: \V c Z y k o \\7 a (tk()c~\\~O, nar:':f;~17i3. rolnicze, bi.',.:J.icgrafia ctncgrafici::la, ctncgr3.fia ~1~ts1~a DO]r:2:;:O i Opol5 Por. m. in. ciział ,,!o.Juzcn", LeD t. xr.ll (lDGG) s. 801-··875 i LrD 3:,J ~';:21, T,I. Z n a Hl i c r o w s k a - P r i..i f f c r o \\" a, II.lu:·ca i d:'nly 111 Polsce, L1.!D t. X:....~V00:-)::) :'. ~:\l-::;:'l, :\1. C ł n ci y::; z, D:inłrl.:ntjś~, s. 9i(~_;ic:-7J.'!ch t. II P~{'('6i~'I:k (19;'9), s. 109-136, ?;:u:ca~n]Jch Ul o!-~rc~:e ))OtL'ojl:'nllurn, t. XLIII (l~::)o) ctllUQ"Uj C;718 na'll:otl."O (-110- ET?'-JO~RAFIA POL3K . :\ �494 495 skiego), dr Wiadys):o:v; B o g :o:t y n s k i (historia chlopów, lu (:,'''': ,'ch. k'.:ltdra iudo\va w Karpat8ch), mgr Jerz, .. C z a j gr2La Sytni±' architektL:ra i sztuka 1:.1'30','13), Lutesława dc\':y s::rzl;t kuchcY::1Y), mgr Janusz K 8 m o c k i (stroje i ob"o"',ie deme ) no'o":" • '_t.c".~ _ l o C(,fJogró.da l O~SKl, c(no~.raf.la ~-\zji historia ubiorów k o w s k i (ctnoII a j ó v: n a (1uludcwe. o:')rzc;dy Srodko"v;cj, metod·,. b <.ldódl tcrcncwych). mgr :\1ichc\1 -;-,I ,\ ś] i 11s k i rfotot:rafia etnogra[]czna, przemysł luc'owy), mgr Zdzisław S z (' w c z y karchitektura i ubiór ludowy. etnografia Karpat i Krakowskiego), mgr .\iekoa!1~r~ ,J a c h e l''' T' Y s z k:) w a (L'.b:ór ludowy w Pc'lsce środkowej, obr'~ędy l c!Jyczaje, a£ryka,'ls:de narzĘdziu rm,zycznc). Halba U l' b a n o w i e z (oisanKi, budcwr.ictv:o ludowe na Sląsku), Czesław W i t k o w s k i (1cult~ra du~howa Slcwian), i '-l. I .1· C") , ", •. Zł':icry l\Iuzel'tn ooejmujq głównie eksponaty polskie a także z i:1nych krajów slowiaz1.~.kich i spoza Europy (Syberia, Mon~~olia, Chiny, Korea, .JaponIa, Arcrlloelag Sunc!ajski, północnozachodnia Afryk,,), łącznie 22027 eksponatćw, Archiwl:m Muzeum obejmuje materiały do Judowej kult.ury ~ateriall1ej. spolecz:1ej i duehcwej. ~:ą to: 8132 rękopisy i maszynO:Plsy, zlr.went::;ryzo\vane w kolejności przybywania, 11 266 kart rfóniemleckleJ karteteki z opisami obiektów zaginionych w czasie wojny, 41000 fotografii oraz 1113'1 negatywów i plyt cynkograficznych, Całość zbicrów arch:walp.ych obejmuje 714.56 sztuk. Z)iory ikonograficzne są zorganizowane w układzie rzeczowym i sygnaturcwym. Dział Etno!'Suficzny pl. Wolności 14. Muzeum Archeoll;gicznego i Etnograficznego w ł-,o d 7.1,. Pracownicy nauk~wi i ich zainteresowania badawcze: prof. dr Kazimiera Z a w i s t o w i c z .. A d a m s k a, Kierownik Działu mO'r Jan D !lk o \V S k i, kustosz (ub:cry ludcwe, zwyczaje, pasterstwo nlzinn"'e), me'r Maria M i s i 11 s 11' a, adiL'p.kt (tkactwo. rybactwo rzeczr.e), mgr ,Józef ech aai')nkt (wiejskie vrzqdzenia przemysłowe: olej,łrnie, młyny kuźnie) mO'; 'W'! l:l N ,. ., 'b , I.e lO W a s z, aOlUnkt (~'ołnictwo), mgr Józefa D u t k i e w i c z. adiunkt (sztuka lur.owa), mgr \V::ulda D l' o z d o w s Ie a, asystent (zwyczaj<.> i obrzędy), ;'lwr Bożena W rób l c w s k a, asystent (architektura ludow:l), mgr Irena L e c h. asyste'1t (życie i praca tkaczy chalupnikćw), Danuta M i k ol a.l c z y k, a"ystent (gar;icarslwo i tkactwo chałupnicze), CelE,m eb,pozyc,ji Muzeum jest ukaz3r:i2 przemian. jakie zaszły w ostatnim sLjlt:ci~ n~ \v.'~i polskl'2j na przykładzie trzech \vybranych re,~io!i.ó\v oraz w;Jly\'/u sztuki lUl~owej na szL1kC; i przemysł 8.rtystyczny. Zbiory obejrnl.l.'ą 11 DCO eks;oonatćw. Archi\'·:,'m Działu C''.Jejmujc 6 000 fotc"r3.fii 800 ry·sunl:6'.'" i 500 stron wywiadów tere:low\'ch, b , CZ<lsopismem Działu jest r~ezr;ik PRACE' I :\TATERIAŁ y l\IUZEU:yr ARCEECLCCICZr-';EGO I ETl'';OGRAFICZc';EGO W ŁODZI. SF.HIA ETNOGn!.FlCZ]\,A .. L Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Arsenał, Wały Sikorskiego 19. Pracownicy naukov,;i i ich zai:lteresGwania baaa\\'cze: pre£. dr ;\Tarla Z n am i e l' o \V S k a - P r Li f f e l' a \V a, Dyrektor Muzeum (rybc:lówst\·,o, \V szczególncści rybackie ~arzędzia }:olne, pszczelarstwo, rzeźba ludo\Ya~ magJ.a, muzealnictwo), mgr Kalina A n t o n a w i c z., adiunkt (zbieractwo, łowiectwo, rolnictwo, tran;cpcrt lą::o\':::, obrzędy dercczne), Rederyk L a n g e, asystent (taniec ludo\v}') n1gr I-Iali:1~ :'d i kuł o Vol s k aj 8di Jnkt (~(rój ludc\'\/y, haft, tk<Jctwo), mgr Marian P i e c i u l, i c w i c z, adiunkt (kultura le,dowa Słowian półncc~ych), mgr :\'Iaria p o l a k i e \v i c z, aClunkt (ro~i1ict\V07 przygotowywanie i przechowywanie pokarmćw, obróbka drc:':;na). Z Tv1uzel..m współpracują naukowo: mgr Barbara :v1 2, l ę c k a (muzyka ludowa), mgr .Jan R a m p s k i (folklor kaszub,,],.!, instrumenty muzyczne). Celem Muzeum jest gromadzenie ekspcnatćw z zakresu kultury ludowej glównie Polski pólncc~1ej, Pro'Yvadzor.o też badania terene.we i penetracyjne głównie na Kujawach, a także na Kaszubach, w Ziemi Chelmińskiej i Dc'crzy(:skiej i na Pojezierzu Brodnickim, przede wszystkim z zakresu sztuki i rzemiosła luC:cwego, Z)iory Muzeum obejmują 5709 obiektów. Najbogatszą kclekcj~ sta:lcwi rybołówstwo (lOGO eksponatów w tym o],. 400 ości zgromadzenych z całej Polski), następnie pszczelarstwo, przygotowywanie pokarm:l, plecionkarstwo i rzel.ba ludowa. Archiwum Muzeum obejmuje 2781 zapisów folklorystycznych, 744 zopisów muzyei:l1ych, 291 z<lpisów tanecznych, ok. 1000 negatywów fotograficznych, uk 1500 odbitek foto~ rafic':l1ych, rysunków i innych materialów i1ustracyjn:,'ch oJ.:. 1000, klisz cynkowych 275. Z~iory są opracov,,'ane w pcstaci: inwentarza głćw:lego, katalogu systematycznego, kat,"lcgu geognJiczr:ego wg w:)jev;óiztw i powiatćw, katalcgu iotograficzr.ego, katalogu rysunkowego, katalc:gu topogr8£icwegc (wg s::l1 i magazynóvl, książkcwy wg nrów i:1wentarza), oraz Vi postaci plansz ilustrujących rozmieszczenie obiektów w salach. Biblioteka Muzeum liczy 218 ± tomy. l i B. Działy etnograficzne 'W muzeach okr<;gowych lUU1:eum Etnograficzne. Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. ul. Kazirnierz.a \Vie~kip.go 33..':34. Praccwnioy naukcwi i ich zainterescwania bad3wcze: mgr Leszek I t 111a n, kl:~.tCSZ, ki(Jrc\vnik l\IuzEurn (bJ.;dc"v~ict\\'o drp\vnia:;e, m~;.:;l:l.rst\\'J, zdocnict\vo l'Jdo\t,,-e \V IT1etnlu), !11gr E\va J ę c z a l i 1-:, adi Jnkt (~11alarst\vo ludo"\Nt? na .sL.l~.Je,gr2J'ika i rz€,żlJa), rngr ::'.Taria 1\1 a c e \v i c z - G ol LIb k a w 3, ó\systed (:;;trój. £aroiarstwo i druk na płótnie). p'gr ",,,',gd:<lena R o s t \\- o r o \v s k a, .st. asystent. Przecirnictem b::'~\.C:cU·l ~jL:z('\.:m ~ą: b'..ldo~\v~ict\vo dre\vni2.ne, zdobnichvo ludc\':e \V mcta~J. ludo\\'(? nlt:1:iarsŁ\vo r:a szklt2 oraz \\'~pólczesne pr?.emia1"('l l~ul!.lirc\ve \\"si dolncśląski('j. Zciory oi..)(~jr.1u.ją: zbicrr.'ict\vO~ hod~_nvlę z\vi~1 �496 497 rzą:: ur-rawę roślin, transport, przygobwanie pokarmów, obróbkę włókna, streJ, lT:2larscwo, grafikę, rzetbę, ccran:ikę i meblarstwo. Ilość eksponató,~': ok. 150.00 .. Arc:hi\vum z:1ajduje się w organizacji. Z'ciory opr:Jccw2ne są \V formIe Inwentarza o układzie sygnaturcwym, a częściowo w .fermie katalogu w uk.ładzie rzeczowym. Dz'al Rultury i Sztuki Ludowej Muzeum Narodowego w Poznaniu, Aleje IvIarcinko',\'skiego 9, Prac:::w.1icy i ich zai::tereso\\'ania badawcze: mgr Stanisław B ł a s zc z~' k: kustosz, kierownik Działu (wielkepo:ska i lui:)l:ska plastyka ludow::l: zdoomct\';o, .garncarstwo, skrzynie luaowe), mgr Olech P o d l e w s k i, asystent (kultura materialna \Vielkopolski i Ziemi Lubuskiej: plecionkarstwo, 10w1<;ctwo). . ~ział g:'omadzi materiały etnograficzne polskie ze szczególnym uwzglę.:1merlem Wielkopolski i Ziemi Lubusl;iej. Zl:iery obejmują: budownictw,) zajc;cia pccstawowe, przet\vćrstwo, gcspcćastwo demewe, sztukę, instr~l~ menty m:lZyczne i oc'zież (20(0 eksponatów) oraz lllG in:1)"ch el,sDonatów niezwiązan:'ch z rajskim obszarem etncgraficznym. Zbiory są cp;accwan~ w pc~taci inwentC1rza oraz kartoteki w układzie rzeczowym i regionał"nYm. Archiwum Jest w stadil:m zaczątkC\v~·m. • Dział Etnografii Muzeum w Lublinie, Zamek. Pracc'v'nicy nauko'v',:i: mgr Janusz O p t o ł o \V i c z, kustosz, 'kierownik Działu, rr.gr Teresa Kar w i c k a, as~-ste:l.t, mgr .Janina P e t e r a, as~·stel1t. Z D:ialem wscół~~rc.cują naukowo prof. Janusz S w i e ż y i prof. Henryk Z w o l a k i e w i c z. Dział ercn:adzi el,:spcnaty z terenu Pols~.;:j, szczególr.ie z re~ion'J lub.~lskiego, z dzl8d.ziny sztuki ludc\vej, garnc2fSl\V3. Prc\va,:zor~e s-ą też badania tCfEnC\Ve ~1ad plecionkarst\VE.m, \vyroc-2.mi dl1.jba:l~ mi \v drzevvie era'z; nad obrz,,;cami rcdzim~ymi i dorecznymi wsi lubElsk iej. Z': iory obej:11u:ą 11' I . zl:1\\"cn.aryzew~r.ych ekspona tów, w tym sea depozytów. 2674 c+ s;Jo6~v',. naty o~;ri.-1c(\va~o JtlZ na }~artach ~:.rch}\valnych z c:-·i.sel'D i fJto:'''r~łfią lub rY5'Jnkiem. Karty te upcrządkO\\'a!le są w układzi~ rzeczew yn; , Dzi:;l Etnograficzny Muzeum l'cmorskicg-o Vi C(,81;:ólm, '-lI. Rzc źn 'c!;a 23 Kiero'.\ ni:;: Dzi~lu: dr Longin 1\1a l i o k i, kus\c"z (l;u. tu: a Spokc!.lla, ka"z,-,i:sk;c cpn:ęt)" c1orr.o\',c), ln ....r Edl bera S z c;z'; rJ l' c'" '.. Ie', T) 'l'''l "'J('ł cjulizujc siQ \'1 ctno:.;rofii Slov,·it':'cL\~:, I(i:;~.sL~ubÓ\v, 1~c.:cjc\\'iak0\\~ i dolnc~~,o prć.i\\"oi.:rzcżncgo Po\';iś:a ze szczcgó:nY1TI U\v:·g:Qc.niC'niciTI rYb010\·\·~;t\'::~1. tcchnil:::i rCljnQj, pJcc~ollk(;.r.::::t\\·a, bUl'sztyn:arst\VZl, ccr,:,r;.liki i :;ztuki ludIT:':C:j~ Dzial r;o~i~da sao Ck~r.i(~ll~~tó"v zin\\'(_'n)lc~ryzO\\2dlych i u5~tj ch \V katc~log kartko\"\ y \"\; ukhld~ic rzcc2.o\\:ym i alfabctycznyn1. -......' •• ~ • " ., 0;. .....,/..... ., Dzial Etnograficzny Muzeum Mazurskiego w Olsztynie, ul. Zamkowa 2. Kierownik Działu: mgr Franciszek K lon o w s k i, kustosz (zagadnie~1ia przemysłu wiejskiego, szczególnie młynarskiego, budownictwo drEwniane, narzędzia rolnicze, sztuka lt.:dcwa, strój). Dział zajmuje się całokształtem zagadnień etnografii Mazur i Warmii ze szczególnym uwzględnieniem kultury materialnej i sztuki ludowej. Dział posiada 1298 eksponatów oraz archiwum 1650 negatywów foto2;::aficznych. Archiwum notatek prowadzone jest w formie kartoteki w układzie rzeczcwym. Muzeum Okręgowe w Rzeszowie, ul. 3 Maja 19. Praccwnicy naukowi i ich zainteresowania badawcze: dec. Franciszek K o t u l a, Dyrektor Muzeum (sztuka ludowa, haft), mgr ZJfia L i p i a r z, asystent (wyroby z drzewa, etnografia ogólna, rzemiosło ludowe). Muzeum zajmuje się całokształtem zagadnień etnograficznych specjalizując się w sztuce ludowej (rzeźba, strój, haft, garncarstwo, architektu~'a itp.). Z'ciory ocejmują ep.sponaty zinwentaryzowane i opracowane na kartach katalogowych, materiały z badań terenowych, pamiętniki chłopów i inteligencji wiejskiej oraz rysunki. Dzial Etnograficzny Muzeum Górnośląskiego w Bytom'u, Plac Thalmanna 2. Pracownicy naukowi Działu: mgr Barbara B a z i e l i c h, adiunkt i m)!;r Eugeniusz J a w o r s k i, asystent, prof. dr Mieczysław G l a d y s z, dyrektor i:VIuzeum oraz doc. Józef L i g ę z a, v.-dyrektor Muzeum. Dział zajmuje się szczególnie kulturą ludową Górnego Sląska i terenów pogranicznych. Badania prcwadzone są nad monografiami wybranych wsi i nad inwentaryzacją drewnianego budownictwa ludowego. Dział posiada 6245 eksponatów zinwentaryzcwanych i ujętych w katalog rzeczowy, archiwum klisz i fotografii. Muzeum Tatrzańskie im. T. Chalubińskiego w Zakopanem, Krupówki 10. naukowi i ich zainteresowania cadawcze: prof. dr Julius~ Z b o r o w s k i, Dyrektor Muzeum (folklor, historia badań etnograficznych na Podhalu, góralskie podania historyczne), mgr Wanda J o s t o w a, kustc's;: (stosunki społeczno-gospodarcze, kultura materialna: wypasaźenie chaty orawskiej, migracje zarobkowe górali podhalańskich), mgr Helena S r e d n i a w a, st. adiunkt (sztuka ludowa: drzeworytnictwo). Muzeum o'Jejmuje zbiory z folkloru i sztuki ludowej Podhala, Spisza i Orawy. Zbiory obE!jmują ok. EOOO eksponatów, do których opraccwuje się katalog ic.wentarzowy i kartotekę w układzie alfabetycznym, rzeczowym i geograficznym. Biblieteka obejmuje 11 400 pozycji, z czego 5350 opracowano już w katalogu alfabetycznym i działowym. Pracownicy 32 Lud. t. XLVI �498 499 Dział Etnograficzny Muzeum Sląska Opolko Pracownicy naukowi' mgr St . -ł s lego w. Opolu, ul. św. Wojciecha 7 ,J a k u b o w ska. . , ams aw B I' o n l c z, kustosz, mgr Halina 'i Zbiory Działu ob' . . .' eJmuJą głownie eksponat' I' • łow kultury materialnej lud " S J P aWle ze wszystkich dzia, nOSCl ląska Opolskiego, (570 eksponatów). DZIał Etnograficzny M . Kierownik Działu: ;:;U";g:~lta~~:~o~, ul. .Kiliński.ego 6 Zbiory obejmują przEważ' k I s k l, (rybołowstwo podlaskie). . me e sponatv z zakresu k 't I sztuki ludowej Podlasia w ilości ok . . . Ul ury materialnej talogowane. . 300. Są one Zinwentaryzowane i skaDział Etnograficzny zantów AL 2/4. Muzeum Swi to . ę krzyskIego w Kielcach, plac SPRAWOZDANIE Et.nografii IHKM PAN we WrocłaWI' u Część Part y- . SIeci za rok 1960. terenowych. materiałów Sprawy Obraz z badaó kartogramów prowadzenia lokalowe zat.rudnienia A. Administracja. .. 4. ~oszukiwania w literaturze: a) na ilczneJ, b) nad konkretny' . t . d metodyką kartografii etnogra_. mi emataml opracowvwa . o. Anahzę i opraccwan' . t • nymI. Ie sys ematyczne materiał' wych i z Poszukiwań w II'te ra t urze. ow z badań tereno6. Opracowywani'ó' \vymagają Zakład Etnografii IHKM PAN we Wrocławiu mieści się przy Katedrze Etnografii Ogólnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego w lokalu 'Przy ul. Nankera 4 lp. Lokal ten składa się z dwóch pomieszczeń. Trzeci pokój, Kierownika Zakładu jest równocześnie po.kojem Katedry Etnografii UWr. Daje się odczuć niedostatek pomieszczeń. i.właszcza jeśii chodzi o archiwum i rozmieszczenie pracowników. Należy również podkreślić brak ciemni i pracowni fo,tograficznej (CD podraża koszta opracowania materialÓW fotograficznych). PAE (340 wsi na obszarz.e 2 ,Opraco.WY~anie tekstów i rysunków z badań 3. WeryflkaOJę. ,kontrolę' terenowych. . . ,ocenę l Uzupełnianie dokumentacji B. Archiwum zapisów i szkiców terenowych (prowadzi mgr T. SkarżYI1ski). C. Archiwum opracll\vanych czy~topisów terenowych (prowadzi mgr T. Skarżyński). D. Inwentarz zdjęć, filmów i filmoteka w układzie sygnaturowym (prowadzi mgr J. Bohdanowicz). E. Ka'rtoteka zdjęć w układzie rzeczowym (prowadzi mgr Bohdanowicz). F. Biblioteka Iprcwadzi mgr K. Pudło). A d m i n i s t I' a c j a Zakładu obejmuje: 1. Dziennik podawczy i archiwum korespondencji. 2. Księgowość i jej dokumentację. .> I Ylw E'D'taTze. Zakładu . istnipjącymi:mtrukcjsmi. A. Kartoteki: l. miejscowości stalej sieci PAE w uk!. alhbe1ycznym; 2. miejscowości stałej sieci PAE w uk!. sygnaturowym; 3. infocmatorów terenowych. 4. miejscowości z literatury i archiwów; 3. map wykonanych (prowadzi dr K. Kwaśniewski). Zakł~~ Etnografii Instytutu Historii Kult Akademn Nauk W. ury Materialnej PolskieJ' . we rocławlU. Kierownik Z k G a Je k. Zakład zajmuje się . a ladu Prof. dr Józef SEM ETNOGRAFICZNYM. wylączme pracami nad POLSKIM ATLAOrganizacja z tematy. Powstałe w wyniku badań zbiory materialów zorganizowanego a I' c h i w u m, które obejmuje: opisowa Prace badawcze Zakładu obejmują: 1. Badania terenowe W' POlski). e WSiach stałej :~godnie Viyniki badań terenuwych opraco\vywane są przewazme przez stałych praccwników Z:tkładu \\' skali ogólY1opolskiej. w podziale na poszczególne Ki:rcwni'k Działu: mgr Aleksandra D o b l' o w DZIał posiada ok 1000 ek t. o I s k a, kustosz. k . spona ow, w tym 694 depozyt S t e sponaty z zakresu ceramiki tk t '. . y. ą o przeważnie kieleckiego. ' ac wa l SZtukI ludowej województwa z prac Zakłądu Zesta\\'iaYlie. do inap. Jako księgowy Zakladu i sila biurowa zatrudniona jest od dnia 1. X. stopniu służbowym radcy Ob. Irena Zybert, natomiast w okresie l. L-3D. IX. 1960 funkcje księgowego pełnił zatrudniony na pracach zleconych w wymiarze lh pelnego wymiaru godzin Ob. Stanislaw Gajewski, a prace biurowe wykonywała w ramach umowy o dzieło w okresie Vi i legend. • �500 od l. I trudniona 501 30. VI. 1960 Ob. }Iaria w granicach 1/" etatu. B. Pracownicy Prof. dr Józef Woźniak. Obecnie Ob. I. Zybert jest za- . I . k\ \ 'estionariusza do. p nie J~ko no t a t m'k terenowy " PCWle el1la . t' a rOWI10CZ,S. " T'p rzystw:J Ludoznawcze usta18J'ąc cenę Jednos Kaw. . k' konało Pols Ie a., ~ '. zł (bez jakichko:wiek narzutów). kwestionariusu.-nota,mka na 30,.. d ' . ' . r y s u n k ó w i f o t o g r a f 11 Z ba an O p r a c o wan l e t e k s t ~ w, , .. ch lat ze względu na czasod " " dczemach z mlDlOny, . terenowych. Po O_Wla . ., . g'ędu n(l wkradające się w tej ,.) . ,; rac nad czystoplsa.ml l ze \V z . . , 'c' t vh.onncs~ p ., .. . . do konfrontowal1la cZystOopkOW z no a, l:z"nncści niesclslcsCI, zmuszające . . się do' k;mi terencwy~i przez autorów kartcgramow ogramczono . naukowi. G a je k Kierownik Zakładu. Dr Krzysztof K w a ś n i e w s k i, st. asystent (od l. 1. 1961 adiunkt). IIIIgr .Janu!>:!. B a h d a n o w i c z, st. a'systent (cd l. VI. 19(0). Mgr Krystyna H o f m a n - L i a n d z i s, asystent. lVIgr Kazimierz P Ij d ł o, asystent (od dn. 1. V. 60, uprzednio zatrudniony Jako asystent tecr.niczny). Mgr Tomasz S kar 7. y ń s Ie i, asystent. L_ Mgr Trawińska-Kwaśniews:,a była od dnia 30. IV. 1960 na urlopie bezpłatnym; po tym okresie L,wo.1niła się z p·racy, a na jej miejsce ;:;atrudniono mgr K. PUdłę· Oprócz tego Zakład w zwiąZlku z koniecznością pr<.wadzen1a badari terenowych, jak też w związku z przygotowywa:1iem ostatecznych makiet pierwszego zeszytu Polskiego Atlasu Etnograficznego do druku zatrudnił w ramach prac zlecOl1ych: ' /' a) w badaniach terenowych: mgr Jerzy G r o c h o l s k i (1. VII f31. X. i 1. XII. - 31. XII. 1960), przerysowywaniu map, przepisYWalliu legend na maszynie, wykonywaniu rysunków do publikacji i sporządzani'-l makiet map do druku: Z. $piewakowska (4. - 27. VII. 60), St. Łężny (9. - 31. VII. (0), I. FudaI (lI. -16. i 21. - 30. VII. 60), H. Kucharewicz (11. -16. VII. 60), H. ChmieleWSka (1. - 12. VIII. 60), M. Przybylski (8. VIII. - 10. IX. GO), K. Szeliga (1. - 10. IX. 60), K. Czerwińska (l. - 30. IX. 60), M. WysJcka (1. _ 30. IX. 60), T. Smyl (1. - 30. IX. 60), A. Telus (l. IX. - 10. X. 60), I. Rychlik (l. IX. -l.5. X. 60). Br. Mićkowski (1. IX. -- 31. X. GO), H. Wadcwska (1. IX. - 31. X. 60), S1. Miężał (1. IX. - 31. X. 60), R. Chanas (1. IX.30. XI. 60), Fr. Minorowicz (1. IX. - 30. XI. 60). Opracowujący .J. b) w Działalność naukowo badawcza Głównym i jedynym probtemem bada\\;czym Zakładu A t l a s E t n o g r a f i c z n y. W związku ze stałym tokiem wadzono w r. 1960: był P o l s k i prac przepro- B a d a n i a t e r <: n o wena podstawie kwestionariusza nr 4 (Budownictwo) w 12 wsiach: na r;odstawie kwestionariusza nr 5 (Transport i komunikacja lądewa) w 23 wsiach; łącznie w 35 wsiach (l52 roboczodni). Pełne wykonanie zaplanowanych badań terenowych nie bylo możliwe ze względu na przerzucenie kredytów na wykonanie makiet map do druk:.I pierwszego zeszytu PAE. ZgJc;nie z planem opracowano kwestionariusz PAE nr 5 (Transport i komunikacja lądowa). Kwestionariusz obejmuje 354 str:>n, zawie:-a 10 różnych terna tów. a 49 szczegółowych zagad nień. .;est 0.'1 pomyślany Temat Gajek, Z. Staszak .1, Bohdanowicz • K. HofmanLiandzis Młócenie Przechowywanie wymłóconego zboża Uprawa pszenicy, żyta i ich mieszanek K. HofmanLiandzis Motyki K. Kwaśniewski Ber i jego uprawa K. Kwaśniewski Pomieszczenia hodowlane K. Kwaśniewski 9 9 5 16 4 4 4 6 6 : Mapy innych , autorów Koń i wól T. 'Skarżyński Stodoły T. Skarżyński (wespół z H. Gorczyńskąl Uprawa prasa .1. Grocholski (praca zlec), Kopice !.bÓż 4 4 4 4 3 3 29 4 15 i kopaczki K. Pudło 17 15 5 6 20 20 4 4 6 15 15 4 4 3 3 �I 503 502 11, a) uczytelnienia już L:ebranych tekstów tercnow\Th. b) wykonania poprawnych rysunków. . c) dokumentacji materiałów fotograficznych. W ramach wE:ryfikacji i uzupełniania zebranych materiałów terenowych rozesłano ok. 100 ankiet do Grom. Rad Narodo\v\"Ch. Badania terenowe powiększyły archiwum naukowe' Zakładu o maledały z 35 wsi (12 wsi - badania z zakresu budownictwa, 23 wsi z zakresu transportu i komunikaCJi), zzwierająceok. 10000 odpowiedzi na pytania kwestionariuszy ; ok .. ~OO szkiców terenowych. Przeprcwadzono też dokładne skontrum i uporządkowano archiwum materi8.łÓw terenowych z lat ubiegłych (mgr T. Skarżyński). . f Stan archiwum fotograficznego wynosi 606 filmów. przeważnie maloobrazkowych i 0855 wypełnionych kart archiwalnych z od. bitkami, ułożonych w układzie rzeczowym. W r. 1960 wykonano' 39 filmów (1100 zdjęć). Wypełmono też 750 nowych kart archiwalnych (M. Woźnia:c. prace zlecone). Zakład dysponuje obecnie 3 aparatami fotograficznymi, z których jeden (i obiektyw szerokokątny) został zakupiony w roku sprawozdawczym. . Na pDsiedzeniu Komisji d/s Polskiego Atlasu Etnograficznego pracow. nICy Zakładu przedstawili 48 map, które zostały zatwierdzo;1e do druku w zeszycie pierwszym PAE. Dalszych 14 map ·p.rzyjętych do druku w zeszycie pierws:zym wykonano talkże w ramach pra,c' Zakładu \V latach ubiegłych. Udział w konferecC'jach i z:jazdach PrDf. dr J. Gajek brał udział w: 4 posiedzeniach Rady Naukowej IHKM PAN, l posiedzeniu Komitetu Słowianoznawstwa PAN, 1 posiedzeniu Ko. mitet~ Języ~oznawstwa PAN, (sprawa atlasu językcwego Słowia!'Js'z.czyzny). 1 posIedzemu Wrocławskiego Tow. Naukowego, 2 posiedzeniach Komitetu Historycznego PAN, 2 Radach Naukowych Zakładu Antropo,logii PAN wc.: Wrocławiu, 3 posiedzeniach naukowych Oddziału wrccławskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Walnym Zgromadzeniu Polskiego Tow. Ludoznawczego w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w ~zczecinie (z własnym podsumowaniem obrad). Sesji Naukowej PTL w BIałymstoku (podsumowanie oorad), Sesji Naukowej ku czci O. Kolberga w Brzysusze (z referatem "Sprawa reedycji dzieł O. Kolberg? ") Konferencji Archeologicznej w Poznaniu. ' Mgr Janusz Bohdancwicz brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE. Walnym Zgrcmadzeniu PTL, ~VIiędzynarodowej Konfer~ncji Pomorzoznawczej w Szczecinie (z własnym ~eferatem: "Pomorze Zachodnie w świetle kartografii etnograficznej"), Sesji Nauko',vej PTL w Białymstoku (z własnym referatem: ,.Chłopskie budynki gospodarcze na Podlasiu"), 3 posie- ,. ! dzeniach naukowych Oddziału wrocławskiegD PTL, na jednym z nich z własnym referatem: "Sposoby przechO\vywania ziarna w Polsce". 6 seminariach doktoranckich Katedry Etnografii Ogólnej i Słowian U. Wr., na jednym z nich przedstawiając plan własnej pracy. Mgr Krystyna Hofman-Liandzis brała udział w: 5 posiedzeniach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL, posiedzeniu Komisji d/s P~E. Dr Krzysztof Kwaśniewski brał udział w: posiedzeniu Komisji d/s PAE, Sesji naukcwej ku czci O. Kolberga w Przysusze (z własnym referatem' Sprawa chłopska w dziełach O. Kolberga"), Walnym Z~romadzieniu PTL ~ Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pcmorzoznawczej w Szczecinie (z własnym referatem "Terytorium Słowian północnozaehodni(;h w świetle niektórych wyników badań nad budownictwem"), Sesji Nauko· wej PTL w Białymstoku (z własnym, opraccwanym wespół z mgr K. Pudło referatem: "Białostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 4 po.siedwr:iach naukowych Oddziału wrocławskiego PTL. 4 S€mina;riach dokto,ranckich Kat.edry Etnografii U. WI'. Mgr Kazimierz Pudlo brał udzi.ał w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Białymstoku (z własnym, opracowanym w.~spół z dr K. Kwaśniewskim referatem: "Białoskckie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego"), 3 posiedzeniach Oddziału wrocławskiego .. PTL. Mgr Tomasz Skarżyński brał udział w: Walnym Zgromadzeniu PTL w Szczecinie, MiędzynarodDwej Konferencji Pomo·rzoznawczej w Szczecinie, Sesji naukowej PTL w Bialymstoku (z wasnym, opracowanym wespół z mgr Z. Ciesielskim referatem: "RybDłówstwo 11<1 Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Charakterystyka Bugu") *. zespolu i trudności w pracy Pracuj~cy w Zakładzie zespół pomDcniczych pracowników naukcwych wykazał :ię w ubiegłym roku sprawozdawczym wyrażnym dorobkiem w zakresie pra1c nad Atlasem, jak też w osobistych pracach naukowobadawczych. Dr K. Kwaśniewski na podstawie dys€rtacji "Paleniska i piece w polskim budcwnictwie ludowym. Studium n"l podstawie ~ateriałów etnogra.ficznych 1860-1960", opartej w dużej mierze o prace I materiały PAE zebra'ne w ramach prac Z3.kładu - uzyskał stopień doktora nauk humanistycznych. Mgr J. Bohdanowicz uczestniczy w seminarium • Prace pracowników Zakładu w zakresie P o P li l a r y z a c j l W i e d z Y omawia dokładnie sprawozdanie przesłane do IHKM PAN pismem z dn. 21. X. l 1960 1. dz. 185'N-VI.'60 w odpowiedzi na p.ismo IHKM 1. dz. b/881 BON160. il!' II! II: ii: " :;: ',l Ii �504 505 doktoranckim Katedry Etnografii Og. U. Wr. i przygotowuje rozprawę ];lt. "Sr;csoby przechowywania zboża w pOlskiej kulturze ludowei". Mgr K. Pudlo w r. 1961 zostanie wciągni~ty na listę uczestników seminarium doktorar:ckiego: przygotowuje on temat pracy doktorskiej "B'ldownictwC) przysłupowe na teręnac.:h Polski, Łużyc i Niemiec poludniowych". Mgr T. Skarżyński otrzyma temat pracy doktorskiej dopiero w r. 1961, tak jak i mgr K. Hofman-Liandzis. Stwierdzić należy, że naogól sla'.:o post~pują prace nad opanowaniem języków occych. Brak lektora Łów, jak też funduszów na zakup kompletów plyt Linguaphon daje się dotkliwie odczuwać na tym odcinku. Oprócz tego należy zwrócić uwagę, że mimo wielokrotnych wniosków Kierownictwa Zakładu żaden z pracowników Zakladu nie otrzymal z Akademii możliwości wyjazdu zagranicznego, zwłaszcza do Moskwy, Linzu, Uppsali i Bazylei, gdzie są ośrodki pra·c etnograficzno'ltla.sowych. Uniemożliwia to no-rmalne dojrZEwanie kadry i porównywanie wyników prac aHa's.owyoh polskich z wynikami innych krajów. Podobnie jak w zeszloro·cznym sprawozdaniu należy podkreślić brak technicznego pracownika naukowego, który pelniłby funkcję fotografa i rysOMlI1ika. Upowszechnianie się i zanikanie mło,carń kieratow~ch, Pojawianie się i rozpowszechnianie się zastosowanIa o napę:Jzie motorowym. r I wydrukowanych Etnografii do druku przez PAN we Wrocławiu IHKM pracowników Zakładu w roku 1960 Prof. dr J ó z e f G a je k: Wydrukowano: 1. Transport i komunikacja lądowa. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE Nr 22. Kwestionariusz PAE Nr 5 - Wroclaw 1960 s. 1-348. 2. Prace Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej. GŁOS SZCZECIŃSKI z dnia 30. 8. 60 r. Oddano do druku: 3. Po Międzynarodowej SKA Nr 4. 4-13. Mapy PAE (wespół Formy cepów, Konferencji Pom0'rzoznawczoj. NAUKA Oddano do druku: Od Amazonki do Ziemi Ognistej. LUD t. XLVI Różne pomieszczenia, do przechowywania ziarna. Przechowywanie ziarna w komorze, Przechowywanie ziarna w osobnym wnętrzu w obrębie pomieszczerl dla zwierzą t, Przechcwywanie ziarna w stodole, Przechowywanie ziarna na strychach (wespół z M. Rostworowską), Występowanie spi'chrzy, Różne nazwy spichrzy, Podstawowe typy spichrzy w Polsce, Spichrze zrębowe, parterowe, wąskofrontowe, prostokątne, Spichrze zrębowe o podstawie zbliżonej do kwadratu, Spichrze zrębowe, parterowe, szerokofr,cntowe, prostokątne, Spichrze murowane, Przechowywanie zia,rna w kadłubach skrzyniach (wespół z M. Rc,s;woro-wską), . Przechowywanie ziarna w słomiankach i workach (]. w.), Przechowywanie ziarna wysypanego luzem (j. w.). Przechowywanie ziarna w beczkach (j. w.). 18. Chł{)pskie budynki gospodarcze na Podia siu (25 s. maszynopisu 20 map). 19. Pomorze Zachodnie \V świetle kartografii E:tnograficznej (20 s. maszynopisu i 20 map). 20. Kwestionariusz do badal1 nad wiedzą ludową (25 s. maszynopisu). 21. Indeks miejscowości do tomu O. Kolberga: Pieśni lud u po1skiegC). : Łęczyckie 22. Kaliskie. 23. Mazowsze. 24. " zbiorcza " miejscowości " z tomów LUDU O. Kolberga. 25. Mapa POZYCJI i oddanych 14. Próba etnograficznej regiJnalizacji ~Ol9ki w ~Wi,~tle, prac nad "Polskim Atlasem Etnograficznym". Wrccławsk1e Tow. ~auhowe. ,. . .. d r:rzem\'<łem wip'skim-małomlasteczkO\\)m w \VO]. 15.. Bac~ma ~a k'1m. 'PRACE;J., MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE lubelskaD l rzeszows t. lubelski. Mgr J a n u s z B o h d a n o w i c z: 1. Rec. M. Lepecki: 2-17. Mapy PAE: J. G. WYKAZ .' młocarm POL- z Z. Staszczak): Odmiany cepów z przewierconymi bijakami, Cepy o bijakach krótkich i dluglch, Bijaki ciężkie i lekkie, Nazwy ogniwa łączącego dzierżak z bijakiem. Zanikanie młócenia zcóż cepami, Rozmieszczenie nazw miejsoa młócki, • �506 507 iVIgr Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s: Oddano do druku: 1.-4. c Mapy PAli;: Uprawa krzyc.;y, miejscowości do tomu O. Kolberga: 7. 8. 9. Kwestionariusz do badań nad pożywieniem Mazury Pru.-;kie. Sląsk. Chełmskie. Krakowskie. ludowym. Dr K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i Wydrukowano w 1960 r.: A. Większe prace i artykuły: l. Uprawa bru (Setaria Italica) Wrocław 1960, s. 203-222. w Małopolsce \'i XX w. LUD t. XLV, Oddano do druku: _. Z działalności etnograficznych towarzystw naukowych zagranic:,! LUD t. XLV, Wrocław 1960, s. 460-471. :3. Terytorium Słowian północno-zach{)dnich w świetle niektórych wyników bada11 nad budownictwem łudowym. (Streszczenie referatu). SZCZECIN nr 4-5. - PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE t. XXII, Szczecin 1960, s. 117-118. oi. Podział pracy i kompetencji w gospodarst\vach chłopskich (wybrane zagadnienia) w: Transpmt i komunikacja lądowa. Kwestionariusz PAE nr5. ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE nr 22, Wrocław 1960, s. 349-352. Sprawa CZESNA, li. Obrzędy graficzne 16.-23. Mapy PAE: Znaczenie nazwy obora, Zwyczaj trzymania ?wierząt w otwartych ogrodzeniach. Znaczenie nazwy okólnik, Trzymanie bydła w chalupie, Trzymanie świń w 'chałupie, Trzymanie drobiu w chalupie. Uprawa bru. 24. Terytorium Słowian północno-zachodnich Vi ~Viietle niektórych wyników badań nad budownictwem (15 s. maszynopisu, 2 tab., 1 mapa) . .25. Etnoorafia w Polsce - placówki i pracownicy (LUD t. XLVI). 26. Bialo"'stockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego 12 s. maszynopisu. 8 map (wespół z K. Pudlo). 27.-29. 3 recenzje z atlasów etnograficznych: niemieckiego. austriackiego i szwedzkiego (LUD t. XLVI). :30. zw:czaje i nbrzędy ludowe (kwestionariusz) 15 s. maszynopisu. chlo·pska w dziełach Oskara Kolberga. WIES WSPOł.Warszawa 1960, nr 11, s. 149-154. i zwyczaje ludowe dawnego Wrocławia. Materiały ikonoz XVIII/XIX'W. SOBOTKA, Wroclaw 1960, nr 4. B. R e c e n z j e, o m ó w i e n i a, s p r a w o z d a n i a: 7. Rec:. Lips J.: U źródeł cywilizacji. Wrocław 1960, s. 373-377. Warszawa 1957. LUD t. XLV. des Sciences Sociałes UNESCO. Cultures en voie de disparition. LUD t. XLV. Wrocław 1960, s. 368-370. q. Ncwe glosy nauki o problemach Ziem Zachodnich. ODRA. Wrocław 1960. nr 44. s. 4. k u l \' i o P ;: a c o wan i a p o p u l a r r. e: jakiego nie znamy (cykl artykułów po~ula::nych o .zabytkach i tradycjach ludowych dawnego WrocławJa. l-;:ontyn~acJa). SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960 nry: 91, 176. 197. 183. 18J, 131. t \" 195, 197, 230, 246, 249. . . 11. Z podań dolnośląskich (opraccwania popularne, kontynuacJa) GA: ZETA ROBOTNICZA wyd. AWDB, Wredaw 1860 nry: 2, 9, 14, 20, 32 38.44,50, 56,62, 86, 92, 97, 103, 109, 115, 127, 133, 151; 157; 1~3; 17:5, i81, 193. 199, 205, 211, 217, 223, 229, 23,5. 241, 247, 253. 2J!;. 265, 283. 12. Na Dni Wrocla\',;ia Rochwist. (scenariusz obrzędu ludowego) ~ALENDARZ \VROCŁA WSKI, Wrocław 1960, 5. 268-272. 13. Po Międzynarodowej Konferencji Pomorzamawczej. SŁOWO POLSKIE, Wrocław 1960, nr 233. . ~ ] 4. Podania Pomorza Zachodniego (opracowal1la popularne). / GŁOS TYGODNIA, Szczecin, 1960 nry: 30, 31, 32, 34, 38, 39, 40, 41, 42, .43,4:. D" d k t o r s k a: Paleniska i piece \v polskim budowmctwle ]5. 1 raca O 860 10602?ludowym. Studium na podst. mat. etnograficznych l --., . _/.s. 57 tabl. (maszynopis). Różne znaczenia słowa "krzyć się", Wysiewanie mieszanki pszenicy i żyta. Gwarov •.. ·e nazwy na żyto. 5. Indeks 6. " r .~ O '\VrOCłc.~, H. Rec. Bulletin Mgr. K a z i mi e r z P L: d ł o I l Oddano do druku: 1.-4. Mapy PAE: Wól jako zwierzę pociągowe \V gosp. chłopskich. �509 508 Krowa jako zwierzę pociągowe w gosp. chłopskich. Relikty używania wołów i krów jako siły pociągowej. Sprzęganie woLl lub krowy z koniem do prac gosnodarskich. Rec. Towarzystwo Naukowe Płcckie (LUD t. XLVII). 6. Kwestionariusz do badań nad budownictwem bdowym. 7. B lalostockie w pracach Polskiego Atlasu Etnograficznego (12 s., Smapek, wespół z K. Kwaśniewskim) 'J, ;\1gr. T a m a s z S kar Oddano i zy ńsk i do druku: 1.-5. Mapy PAE: Funkcje sąsieków w stodole. Zanikanie uprawy prosa (wespół z H. G'Orczyńską). Tradyc!e obsie~ania ncwin prosem (wespól z H. Gorczyńską). Kasza Jaglana Jako pożywienie (wespół z H. G'Ol'czyńską). Nazwy kaszy z prosa (wespół z H. Gorczyńską). 6, Rybolówstwo na Biebrzy, górnej Narwi i środkowym Bugu (wespół z Z. Ciesielskim). 7. Indeks miejscewaści do tomów O. Kolberga: Sandomierskie 8. Radomskie 9. Kieleckie 10. Tradycyjny strój ludowy (kwestionarusz). Mgr .• T e r z y G Wydrukowano: 1. Działalność Oddano l' I f II I f o c h o l s ki Jana Czekanowskiego. WSZECHSWIAT 1960 nr 10. do druku: 2.-4. Mapy PAE: Zabezpieczanie kopic przed deszczem. Odmiany kopic krzyżowych. Odmiany kopic rzędowych. ". Rec. Jan Czekanowski: W głąb lasów Aruwimi (LUD XLVI). B. Kopczyńska-.Taworska BADANIA ł NAD PASTERSTWEM W RUMUNII I Prace badawcze rakter !"liż badania nad pasterstwem w Rumunii mają zupelnie polskie, stanowią one bowiE'm od dawna inny chazasadniczy dział dociekal'! naukowych nad etnogenezą narodu rumuńskiego i organizacyjnie obecnie są z nimi związane l. Problemem centralnym dyskusji nad etnogenezą narodu rumuńskiego jest zagadnienie autochtonizmu Rumunów na terytorium dzisiaj przez nich zamieszkiwanym. Uczeni rumuńscy zwalczają rozpcwszechniony w nauce zachodnio-europ ej skiej (między innymi również i w Polsce) pogląd, że po wycofaniu w roku 270 n. e. legionów rzymskich z Dacji emigrowała wraz z nimi do Mezji zlatynizovJana ludność miejsccwa. Odcięta przez ekspansję słowiańską VI i VII wieku miala się ona przedostać na północ dopiero w okresie drugiego państwa bułgarskiego, które posiadało dynastię romańską (wołoską). Według tej teorii język rumuński wytworzyć się miał na obszarze między Dunajem, a górami bałkańskimi w okresie między VII, a X wiekiem z języka dawnych garnizonów rzymskich. Po przekroczeniu Dunaju ludność zromanizowana miałaby zająć Siedmicgród i stamtąd rozprzestrzeniać się na sąsiec!nie terytoria 2. Broniąc swego stanowiska uczeni rumUl1scy twierdzą, iż Viraz z władzami rzymskimi wycofała się z terenów Dacji tylko zwierzchnia część społeczeństwa (tak jak to oJserwujemy i w póżn~ejszych czasach w wypadku okresowych okupacji wojennych), natomi8.st zlatynizcwana masa łudności rolniczej została na miejscu i reprezentowała autochtoniczną kulturę 3. Szukając argumentów przemawiających za autochtonizmem mieszkańców Rumunii badacze zajmują się specjalnie badaniem historii kształtowania się języka rumullskiego w okresie poprzedzającym jego latynizację· Badania te dotyczą jqzyka trackiego 4. Między innymi badania te objęły również słownic~wo pasterskie. Wyróżnienie w terminologii pasterskiej słćw, które mają być pochodzenia przed rzymskiego, uważa J. J. R'Iss:.! za dowód rzeczowy, iż pasterstwo stanowiło od czasów naj dawniejszych podstawowe zajęcie Rumunów 5. W tym miejscu nadmienić należy, iż wspólnym podłożem językowym trackim tłumaczone są przez autorów rumuńskich 1 W Akadem;i RRL jest Komisja do badań nad formowaniem s;ę języka j narodu rumuńskiego (Comisia pentru studiul formarii limbii $i popurutui romin), która kieruje mlędzy innymi badaniami nad pasterstwem. 'J. C z e k a n o w s k i, Wst<:p do historii Slowian, Wyd. 2. Poznań 1957, s. 95-S6. • K. K a d l e c, Valaśi a valasske pnivo v zemich slovansl'1ich a "h{'rsi.;);;'~I. s uvodem, poctavajlclrn prehled teorii o vzni/,u rumunskeho narada, Praha ln6 s, 11 i 170 oraz G. G;uglcu. Vraite Schichtcn und Entwickiungsstufen in der Struktur der DakoTumiinischen Sprache, Sibiu 1844. , J. J. R u s s u, Limba traco-c!C1cilor, Bucure~ti 1959. 'Za s'owa pochodzenia trackiego uważa on m. inn,: da$ (jagnię), vatui (koza lub owca jednoroczna), sterp (jarka), $ut (bezroga), baciu (baca), sUna (5za)',s), strunga (zagroda do dojen'a). brinzli (bryndza), zar (serwatka), urdu (t:u5ta żenatyca, rodzaj sera), lare (Zagródka dla owiec), tap (cap) - J. J. R u S 5 u, Din trecutul pastoTitului rominese "Anuarul Muzeului etnografic ai Tran5ilvaniei pe anni 1957 ~l 1958", Cluj 1958. S. 156. �510 511 również podobieństwa językoWE: między językiem rumuńskim i albańskim \V przeciwstawieniu między innymi do argumentacji prof. K. Dobrowolskiego' przemawiającej za bałkańskim pochodzeniem pasterstwa 'J. Dalszą konsekwencją badań nad pochodzeniem narodu rumlll'1skiego jest zainteresowanie nauki rumuńskiej ekspansją rumuńską przejawiającą ~;ię w tzw. "osadnictwie wołoskim" w Karpatach, przy czym gospodarkę pasterską w Karpatach przeważającą część uczonych uważa l.a produkt oddziaływania rumuńskiego. W nauce rumuńskiej szczególne zainteresowanie budziła chronologia wędrówek wołoskich, gdyż dokumenty przemawiające za możliwie wczesnym icli--rozpoczęciem, popierały jednocześnie tezę zasiedziałości Rumunów w łuku Karpat. Stanowisko uczonych rumuńskich w tej dziedzinie było już wielokrotnie referowane w polskiej literaturze, czy to w trakcie polemiki naukowej " czy też w artykułach sprawozdawczych H. W tym miejscu przypomnimy więc tylko, iż niektórzy uczeni rumuńscy, jak np. N. Draganu początek wędrówek rumuńskich w Karpatach cofa, aż do wieku XI9. Prace badawcze nad pasterstwem wysokogórskim w Rumunii jak z powyższego wynika szły w dwuch kierunkach: l) Badania historycznoprawne (R. Rosetti, D. Mototolescu, G. Nandri:;;, Jon. J. Nistor, T. Holban), badania językowe (N. Draganu, O. Densu:;;ianu) i antropogeograficzne (S. Manciulea, Mara. N. Popp, Nicu lVI. A. Popp) dotyczące przebiegu osadnictwa wołoskiego w Karpatach ruskich, polskich, słowackich i morawskich oraz 2) badania pasterstwa na terenie Rumunii - mające dać jego obraz oraz materiały do badań porównawczych i wniosków genetycznych. Tym ostatnim chcielibyśmy w tym miejscu poświęcić więcej uwagi, gdyż wydaje się, iż osiągnięcia nauki rumuńskiej w tej dziedzinie ~ą w Polsce stosunkowo mało znane. Badania nad pasterstwem w Rumunii zapoczątkował Emm. de Martonne. który szereg lat wykładał na Uniwersytecie w Cluj. Prace jego powszechnie • K. D o b r o w o I S !{ i, Dwa studia nad powstaniem kultury ludowej Karpat" Zachodnich "Studia historyczne ku czci Stanisława Kutrzeby" Kraków 1938, Od.b. s. 21-22. T. M i I e w s k i, odnośnie zagadnienia autochtonizmu Rumunów zajmuje stanowisko kompromisowe tWierdząc. iż jest rzeczą prawdopodobną, że część ludności zlatynizowanej została w Dacji i podlegia procesowi powtórnej romanizacji w okresie wędrówek w IX-XII w. T. M i 1 e w s k i, Zarys .językoznawstwa og6lnego, Cz. 2. Z. l, Lublin 1948, s. 265-266. 1 L. S a w i c k i, Szałaśnictwo na Wołoszczyźnie Morawskiej, s. 127 czy K. D' o b r o w o I s k i, Dwa studia ... I. c. s. 15. , J. R e y c h m a n, Zagadnienie osadnictwa wołoskiego skiej literaturze naukowej lat ostatnich "Roczniki dziejów t. 8: 1939/1946 z. 2, Poznań 1946 s. 293-300. MAAE T. 14: 1919, w Karpatach w rumuńspoleczno-gospodarcz,Ych . • N. D r II g a n u. Romanii in veacul IX-XIV pe baza toponimie l $i a onomastice;, Bucure$ti 1933, cyt. za K. Dobrowolskim, Dwa studia ... lcs 19. , - znane i cytcwane 10 do dziś dnia są głównym żródłem wiedzy o pasterstwie rumuńskim, chocialad czasów badań de Martonne'a minęło przeszło pół wieku i nauka rumuńska ma własny poważny dorobek w tym zakresie 11. Na pierwsze miejsce wysuwają się prace dawnego asystenta i współpracownika de 1VIartanne'a, prof. T. lVIorariu. Jest on au torem wyczerpującej monografii pasterstwa w górach rodniańskich 12, ponadto licznych drobnych artykułów o kulturze ludowej 1:1. Charakterystyczną cechą powyższej szkoły antropogeograficznej jest to, iż w większym stopniu niż na przykład badania polskie uwzględniała ona materiały etnograficzne. Obok T. Morariu monografie życia pasterskiego różnych okolic Rumunii dali: L. Some:;;an H, Mara N. Pop p l;;, i inni 16. Osobną pozycję wśród badaczy życia pasters'kiego zajmuje T. Herseni, dno-socjolog, wychowanek socjologicznej szkoły bukareszteńskiej D. Gusti'ego. Centrum zainteresowań szkoły bukareszteńskiej stanowiła socjologiczna monografia wsi 17. cechą charakterystyczną tych monografii jest zainteresowanie tradycyjną kulturą ludową i jej rolą w życiu współczesnej wsi, przez co szkoła ta zakresem i metodą badań zbliżała się do założeń tak zwanej antropologii kulturalnej 18. Badając życie społeczne wsi rumUliskiej nie można było pominąć problemu pasterstwa, które w wielu okolicach Rumunii ciągle odgrywa jeszcze znaczną rolę. Badaniami nad pasterstwem zajął się wspomiany już Traian "E. de M a r t o n n e, La Valachie, Paris 1902 i tenże La vie pastorale et transhumance dans les Karpathes meridionales; leur importance geographique historique "Sammelwerke zu FI'. Ratzels Gedachtnis", LeipZig 1904. la et 11 Na pracę de Martonne'a i J. Spanna z r. 1925 powołuje się również w swym ostatnio publikowanym artykule S. B e r e z o w s k i, Problemy geograficzne pasterstwa wędrownego, "Pasterstwo Tatr polskich i podhala" t. l, Wrocław 1959, s. 114-116. "T. M o r a r i u, Vieata pastoralii In Muntii Rodnei, Bucure~ti 1937. "M. inn. T. M o r a r i u, Contributiuni la aprinderea "focului viu" in Ardeal, Maramure$ $i Bucovina, "Anuarul Arhivei de Folklor a Academiei Romane" IV, 1937 s. 229-236. " Vi£ata pastoralii in Muntii Calimani, Bucure~ti 1934 odb. s. 283-342. "Contributiuni la vieata pa.storala din Arge$ $i Muscel, Bucure~ti 1934, odb. s. 229-282 także Ciobania .de la Ungurenii dIn dreapta Oltului "Bul. soc. rom. reg, de geografie';, Bucure~ti 1932 T. 41 s. 149-176. "Obszerną bibliografię rumuńskich prac o pasterstwie daje T. M o r a r i u, Vieata pastorala ... j. w. s. 218-225. 17 Indrumari pentru monografile sociologice, red. D. Gusti, Institutul de ~tiinte sociale al romanie, Bucure$ti 1940 s. s 500. a szkole tej wspomina S. R y c h I i ń s k i, Lustracje społeczne, Łódż 194G S, 56. 18 F. B o a s, Anthropology, ..Encyklopaedia of the Social Sciences" s. 73-110 oraz C. L e v i - S t r a u s s, Place de l'anthropologie dans les sciences sociales et probli'mes poses par son enseignement, "Les sciences sociales dans I'enseigneme~t superieur Sociologie. psychologie sociale et anthropologie culturelle" UNESCO pans 1954 s. 102-134. �513 512 Herseni publikując podstawową pracę Probieme do sociologie pastoraia ID. W pracy tej znajduje się rozdział mówi'lcy o organizacji pasterstwa w Rumunii, refercwany uprzednio przez autora na XII Międzynarodowym Kongresie Socjolcgów w Brukseli w r. 1935. Analizując organizację i typy pasterstwa w Rumunii Herseni wyróżnia dwa podziały: pierwszy z punktu widzenia miejsca wypasu, przyjęty wśród antropogeografów, i drugi z punktu widzenia stosunków prawno-gospodarczych. Biorąc pod uwagę przede wszystkim miejsce wypasu Herseni wyróżnia 3 typy pasterstwa co: I. Pasterstwo lokalne (piistorit sedcntar) we wsiach rolniczych. Hoduje się tu pewne ilości owiec, wypasając je w obrębie wsi razem z bydłem. Typ ten spotyka się przede wszystkim na terenach nizinnych, ale czasem również i we wsiach górskich. Ma on dwie najczęściej spotykane odmiany: 1) wypas dzienny na pastwisku, z którego owce na noc wracają do domu - spotyka się ten typ wypasu między innymi w górach Apuseni i 2) zorganizowane na terenie wsi szałasy z gospodarką podobną do wysokogórskiej (owce spędzają na pastwisku poza domem całe lato). Szałasy we \v~;i organizowane są często we wsiach rozproszonych typu jednodworczego 21, zwanych w Rumunii el ing. Kilka takich osad organizuje wspólny szałas na terenach nieużytków leżących na pograniczu ich ziem uprawnych. Ten typ wypasu spotyka się w górach Apuseni, w Hunedoarze, jak również dawniej w Besarabii. II. Wypas letni w górach (riistorit de pendui([re). Hodowla owiec związana jest tu również z gospodarstwem rolnym. We wsi hoduje się więc'~j owiec niż na to pozwalają pastwiska wioskowe. Podczas zimy owce przebywają we wsi u swych właścicieli, w lecie wypasane są w pobliskich górach zbiorowo przez wynajętych pasterzy, przy czym pastwiska albo należą do wypasających wsi, albo są wynajmcwane. Typ ten najbardziej rozpowszechniony, jest odpowiednikiem naszego szałaśnict\va. III. Wypas caloroczny (transhumanfa) występuje we wsiach, których głównym zajc;ciem jest hodowla, a dopiero drugim rolnictwo. Wsie te hod1Jją ogromne ilości owiec. W lecie owce wypasane są w górach, w zimie pasterze schodzą z nimi na niziny 2~. Istotą transhumancji w odróżnieniu od koczow"Bucure~ti 1941 ss. 211. " T. H e r s e n i. L'organisaticn pastorale en Roumanie, Bucarest 1026 odb. s. 7-8. II Podobne osady patronimiczne znane są również z różnych okolic słowiańszczyzny z bogatej literatury. Podobne do rumUllskich cringów osady spotykamy w Beskidzie Sląskim, przy czym do niedawna mieszkańcy jednego dworu wspólnie użytkowali pastwiska, K. Z a w i s t a w i c z - A d a m s k a, Pomoc wzajemna i wspó/dZiałanie w kulturach tradycyjnych, Prace i Materiały Eln. t. S-9, Łódż 1951 S, 68-69. " Organizacja ta przYP'Jmina wypas zimawy w Beskidzie Sląskim, różni się tylko wiclkosci'l w:vpilsanych stad i odległością zimowych terenow pastwiskowych od wsi. B. K o P c z y ń s k a - J a w o r s k a Gospo<!arl:a pasterska w Beskidzie Slqskim, "Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala" t. 1: 1959 s. 81. ·1 nictwa (nomadyzmu) jest to, iż stada wędrują tylko z pasterzami, natomiast Wł2ściciele owiec prowadzą tryb życia osiadły. T. Herseni wyróżnia dwie odmiany tego typu pasterstwa w Rumunii: 1) gdy owcami zajmują się wyłącznie pasterze (np. pasterze Ungureni pochodzący z Transylwanii) i 2) gdy latem część rodziny hodowcy towarzyszy stadom w górach pomagając w pracach szałasewych, a zimą stada pozostają pod wyłączną opie~q pasterzy (ten typ wypasu spotykamy w okolicach Sibiu, przy czym ~a centrum życia pasterskiego uważana jest osada Poiana). Herseni podkreśla, że nie można uważać tego typu wędrówek za transhumację wahadłową 23, gdyż stada nie przenoszą się z jednego stałego miejsca wypasu do drugiego. Każdorazowy zasięg wędrówki zimowej często nie jest sprecyzcwany. Biorąc pod uwagę stosunki prawno-gospodarcze Herseni wyróżnia również 3 typy organizacji pasterskiej 24, przy czym w rozważaniach swych bierze pod uwagę stosunki pomiędzy właścicielami owiec i pastwisk, pasterzami i kierownikami pracy pasterskiej oraz organizację społeczną hodowli, czyli podział pracy i uzależnioną od niego hierarchię organizacyjną 25. Są to typy następujące: I. Pasterstwo indywidualne, kiedy stado owiec należy do jednego osobnika lub jednej rodziny (rodziców i dzieci, czy grupy braci). Można tu wyróżnić szereg podtypów w zależności od tego czyją własnością są pastwiska, czy właściciel sam pracuje na szałasie, czy też ma wynajętego bacę. Organizacja jest najprostsza, gdy tytuł własności i wszystkie czynności na szałasie skomasowane są w rękach właściciela owiec, przy czym prace pomocnicze są wykonywane przez członków rodziny. Pewną ilość takich szałasów można spotkać w Bukowinie i Mołdawii. Odmianą tego typu były dawniej szałasy wiejskich bogaczy, którzy organizowali pracę przy pomocy najętych pasterzy. II. Zrzeszenia pasterskie, które obejmują licznych współwłaścicieli, przy czym każdy z nich wnosi pewien wkład do wspólnej gospodarki otrzymuj'lc w zamian produkty gospodarki hodowlanej. Członkami tego typu zrzeszeń są zazwyczaj gospodarze mający średnią ilość owiec, zbyt małą, ażeby organizować wypas samemu, a dostatecznie dużą, ażeby można je było eksploatować. W tym typie organizacji spotykane są liczne odmiany, ale zasada organizacji zostaje ta sama. "Porównaj S. B e r e z o w s k i, Problemy geograji.czne "Pasterstwo Tatr Polskich l Pohala" t. 1: 1959 S. 81. "T. Herseni l. c. s. 8-12. "Warto pasterstwa wędrownego, nadmienić, że niezależnie od badań rumuńskich, prowadzone były punktu widzenia badania nad pasterstwem W Polsce W osrodku łódzkIm, B. K o P c z Y ń s k a - J a w o r s k a, Badania nad organizacjq wypas,", w pasterstwie wysokogórskim na Podhalu, "Studia i materiały do historii kultury wsi polskiej w XIX i XX W." Wrocław 1958 s. 251-310. z podobnego 33 Lud. t. XLVI �514 515 Herseni daje przykład organizacji szałasu zbiorowego z Campulung. Zrzeszenie wybiera dwuch przedstawicieli, którzy angażują personel i CZ:l~ wają nad wykonaniem prac szałasewych. Koszty utrzymania gospodarki obciążają właścicieli w stosunku proporcjonalnym do ilości wypasanych owiec. W zamian za to otrzymują oni produkty mleczne, przy czym celem spn:wiedliwego podziału stosuje się skomplikowane systemy pomiaru dojne>ści owiec i wyważania sera ~". W górach Ci'llimani spotyka się inną odmianę organizacji: właściciele największego stada szukają jak największej liczby drobnych właścicieli, ażeby zorganizować duży szałas. Organizator zw. carmaciu daje drobnym udziałowcom umówioną ilość sera od wypasanej owcy (8-1Q kg). W razie nie wypłacenia zobowiązania jest narażony na utratę uclziałowców w roku przyszłym. Zyski jego są prawie równe z zyskami innych gospodarzy. Dodatkcwy dochód wypływa z możliwości zatrudnienia własnej rodziny przy wypasie 27. W Maramure:;; spotyka się organizację jeszcze bardziej skomplikowaną· Szałas organizuje kilku bogatych gospodarzy, z których każdy posiada kilkadziesiąt owiec. Stado zw. boteil, formuje się dobierając owce od drob'" nych posiadaczy tak by liczyło ok. 100 sztuk. Każdy organizator takiego stada angażuje do wypasu pasterza, który na wiosnę i na jesieni wypasa je na pastwisku wiejskim. Owce spędzają noce w koszarze, przy pomocy którego użyżnia się pola uprawne należące do organizatora boteil'u. Kilka takich stad łączy się latem w jeden duży szałas, stina który organizuje się na pastwisku w górach. W okresie wspólnego wypasu organizatorzy boteU'ów wybierają z pomiędzy siebie kierownika letniego szałasu, zw. stana$. _ III. Przedsiębiorstwo pasterskie polega na tym, że przedsiębiorca, który czasem nie ma nawet własnych owiec, wynajmuje pastwisko, umawia się z właścicielami owiec, angażuje owczarzy i ponosi całe ryzyko i korzyści wynikłe z tej gospodarki. Ten typ organizacji rozpcwszechniał się coraz bardziej w ostatnich latach międzywojennych, można go było spotkać w Bukowinie, w górach Vrancea i Fagara:;; 28. "Podobny typ szalasów spotykamy na Słowacji z tym, że mierzenie mleczności owiec zanikło tam po I wojnie światowej, B. Ko p c z y ń s k a - J a w o l' ska. MateriaLe k Studiu pastierstva na Slovensku, "Slovensky Narodopis" t. 7: 1959 z. 3, s. 391-394. "Podobną organizację spotykamy w Tatrach polskich przy czym wydaje się, że Herseni nie docenia możliwości zarobkowych organizatora szałasu. W naszych badaniach zaliczaliśmy ten typ organizacji do osobnej grupy - B. K o P c z y ńska-Jaworska, Badania ... j. w., s. 283-285 I 290. !8 Podobną organizację spotykaliśmy przed wojną na Huculszczyźnie, przy czym organizator szałasu nosił miano deputat w. S z u c h l e w i c z, Huculszczyzna, t. l: Lwów 1902, s. 225: L. Waj g i e l, O Hucułach, "pamiętnik Tow. Tatrz." t. 11: 1887. s. 61 i inni. Klasyfikacja wprcwadzona przez Herseniego pomaga nam '.vyodrębnić odmiany zróżnicowanego życia pasterskiego w Rumunii. Jak każda klasyfikacja, upraszcza skomplikcwaną rzeczywistość społeczną, jednakże roboczo jest ona często stosowana. Badania nad życiem pasterskim, jak zaznaczyliśmy na wstępie niniejszego szkicu, trwają nadal, a nawet dzięki planowej akcji Akademii RRL mają wyjątkowo sprzyjające warunki dalszego rozwoju. Badania prcwadzone są przez etnografów zgrupowanych w dwuch centrach uniwersyteckich i akademickich: Bukareszcie i w Cluj - przy czym tereny karpackie podzielone są pomiędzy poszczególnych badaczy. Zycie pasterskie w Karpatach południowych w części wschodniej bada 1. Vladutiu (reg. Vrancea), część zachodnią prof. R. Vuia (reg. Parang), okolice Sibiu - doc. Irimie, okolice Mehedint w regionie Oltenia - prof. R. Vulcanescu. Badania w rumuńskich Karpatach Wschodnich tzw. Muntii Apuseni zostały przeprowadzone przez dr N. Dunare. Obecnie przystąpił on do badań w rumuńskich Karpatach Północnych w regionach Ugocea, Oa:;; i Maramure:;; (wraz z górami Rodniańskimi). Należy przypuszczać, że badania rumuńskie dopomogą do pogłębienia problematyki pasterstwa wysokogórskiego i przyczynią się do rozstrzygnięcia wielu spornych kwestii dotyczących migracji pasterskich w Karpatach. Z KORESPONDENCJI do prof. dr Inż. dr Jana Beffingera (Nairobi, Jana Czekanowskiego, wiceprezesa Ludoznawczego Kenya) Polskiego Towarzystwa Wielce Szanowny Panie Profesorze. Jednym z najmilszych dla mnie podarunków gwiazdkowych w tym roku jest W Gląb Lasów Aruwimi most kindly, przesłane mi przez Prof. Dr J. Gajka. Dos.zło to do mnie w sam dzień Wi,gilii, w Entebbe w Ugandzie - nad Lake Victoria. Wartościowa ta publikacja z własnych podróży Pana Profesora, wypełnia dotychczasową lukę w polskich badaniach i publikacjach na temat Czarnego Lądu. W ciągu ostatnich lat, od czasów pobytu Pana tutaj, wiele zmieniło się na szlakach podróży tak żywo opisanej przez Pana. Dzisiaj wnukowie dawnych dzikusów-washenzi z Bukoby dorabiają się na plantowaniu kawy i bawełny i często mają teraz własne amerykańskie samochody. Ich synowie - studiują w Oxford'zie. Dla kontrastu - hipopotamy z jeziora Victoria ciągle jeszcze porykują nocami w ogrodzie hotelu w Bukobie. Pigmeje w lasach Congo wciąż żyją w leśnych szałasach, ale za pozowanie do fotografii trzeba im płacić papierosami-sigleti a ostatnio słyszałem ryk radia z szałasu \\' dżungli. �" j '. ( 516 Ostatnio 215 tysięcy tubylców zostało poszczepianych żywymi wirusami szczepionki przeciw poliomyelities wynalazku i produkcji Polaka dr Hilarego Koprowskiego z Wistar Institute w Philadelphi, USA. Słusznie zauważa Dr Gajek w przedmowie do publikacji Pana Profesora, że dzisiejsze badania Afryki posługują się autem i samolotem i że jest to teraz zupełnie inna epoka, zupełnie inny świat. Z Entebbe do Nairobi autem po doskonałej szosie to teraz tylko kilka godzin jazdy, a samolotem niespełna godzinę w komforcie przysłowiowego perskiego dywanu. Typowym przykładem obecnych kontrastów jest mój czarny mechanik _ szofer i pilot w jednej osobie. Aczkolwiek jeszcze ciągle dokupuje sobie nowe żony - a ma ich już pięć, (jest ze szczepu Kikuyu), to jednak ma własny dobry samochód Land-Rower i przyczepkę gdzie ładuje swoje 27 dzieci - jak śledzie w beczkę, głowami do góry. Tę dawną Afrykę odkrywaną pół wieku temu oczyma Pana Profesora, jeszcze widziałem w Abisynii - nowocześnie zwanej Ethiopia. Pod koniec wojny, na zaproszenie tamt. rządu przybyłem do Addis-Ababy (po zwolnieniu z wojska angielskiego), jako doradca rolny i tytoniowy. Spędziłem w Abisynii siedem lat chyba naj ciekawszych w moim życiu. Zawsze głęboko oczarowany prymitywnym pięknem, obyczajami i szczepami tego kraju - który przyjął chrześcijaństwo w 300 lat po Chrystusie a na ok. 900 łat przed Polską. Dzięki mojej "oficjalnej" pozycji miałem możność podróżowania i polowania po Abisynii; przeważnie karawanowo na mułach i w otoczeniu mojej "gwardii przybocznej" - kilkuna,stu askari-źołnierzy. Znajomość tamto jqzyków Amhara i Galla ora,z lingua-franka, włoskiego, dawała mi możność bezpośrednich kontaktów z tamt. ludnością co ułatwiało wielce moje prace badawcze. By wymienić tylko kilka z tych licznych safari-podróży: ... Z Gondaru w kraju Amara poprzez jezioro Tana i dalej wzdłuż Niebieskiego Nilu, łodzią i mułami, po przez przełomy Nilu w górach Goggiamu do Uombera, Bumbodi, Abu-Tiga, i w Połud. Sudanie do Singa, Sennar, Uad Medani i w końcu do Kartumu. Stamtąd koleją do Cassali i dalej w Erythrei do Tessenai, Barentu, Agordat (groby kilku Po:aków) i do Asmary, znanej mi z czasów mojej służby wojskowej angielskiej w Erythrei. Z Asmary samochodem po dech zapierającej drodze do AddisAbaby, po przez Adi-Ugri, Adigrat, Adua gdzie król Menelik pobił Włochó"'J na głowę, dalej przez Macalle i Amba-Alagi gdzie 30 tysięcy Włochów ze 100 tysiącami butelek wIna poddało się jednej kompanii angielskiej. Potem po przez t.zw. Passo - To~elli, wybudowane przez Włochów, droga wali się w dół 3 tysięcy metrów - jak po korkociągu. Potem Qucram w kraju Tigre i Dessie w kraju Amara do Addis-Ababy na wysoko-wzgórza kraju Scioa. 517 f I Celem tej wyprawy - ' na odcinku jeziora Tana do Kartumu były badania roli termitów w tworzeniu humusu który zmywany do Niebieskiego Nilu użyźnia od wieków piaski Sudanu i Egiptu. · , . Ze stacji kolejowej Auash nad rzeką Auash po przez pustynię Dankalia do kopalń soli z czasów króla Salomona koło Assabu nad morzem Czerwonym. Dalej arabskim stateczkiem żaglowym "dahw" wzdłuż wysepek cieśniny Bab el-Mandeb do Djibuti we francuskim Somali. Wody w kąpieli wystarczyło by się namydlić - musiałem skończyć butelkami wody Vichi. Potem koleją do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania legendarnych dróg handlu solą, bryłki soli miały wartość pieniędzy, oraz przygotcwania do następnej wyprawy do kraju Uollo. · .. Do kraju Vallo gdzie przed wiekami na pograniczu kraju Scioa, próbcwano przekopać kanał dla skierowania wód Niebieskiego Nilu do pustyni Dankalia. Celem tej wyprawy były pomiary i zdjęcia tego kanału. · .. Wyprawa do okolic Gondaru nad jeziorem Tana w kraju Tigre, dIa badania zwyczajów plemienia białych Izraelitów abisyńskich "Fallasza" Ich obrządki religijne są podobne a nawet częściowo identyczne z obrządka! mi Izraelitów w Palestynie przed reiormami Salomona. Są dwie teorie ich pochodzenia: - I3-te plemię Juda, zaginione w pustyni w czasie wędrćwek Mojżeszowych albo potomkowie Izraelitów którzy przybyli do Abisynii z królową Sabą po Jej powrocie od króla Salomona. · .. Wyprawa do Labi!a w kraju Uollo, ze słynnymi lO-ma kościołami ·koptyjskimi wykutymi w litych skałach w ok. XI wieku, przez króla abisyńskiego Gabra Mascal z dynastii Zague. Kościoły te pełne są zabytkowych obrazów malowanych w jednej płaszczyźnie (nie znano perspektywy), malowideł i starych naczyń liturgicznych. · . , Wyprawa do Axum w kraju Tigre, dawnej stolicy religijnej Abisynii. Pierwsze wzmianki historyczne o Axumie sięgają III wieku. W połowie IV wIeku władca Axumu tytułuje się królem Axumu, Himiar, Cos~, Sala, Habasciat (Abisynii), Raidan, Salhen, Tsiamo i Begia, Król Królów. Celem wyprawy były badania i pomiary obelisków w Axumie, a nieznanym pochodzeniu z przedhistorycznych czasów. W formie i kamieniu, nieznanym w kraju Tigre, obeliski te wydają się pochodzenia egipskiego, Ten sam rodzaj kamienia widziałem w Abu Simbel w świątyni Ramzesa II, nad górnym Nilem. ... Wyprawa z Adamy, koło Addis-Ababy, po przez góry Gu-Gu i Cer-Cer w kraju Arussi, wzdłuż rzeki Uebi Gestra i potem Uebi Scebeli do Mogadiscio nad oceanem indyjskim we włoskim Somali. Potem powrót samochodem przez pustynię Ogaden, lew w nocy w popłochu wskoczył nam ~-l- <t' \ UW. -?~ ,\ �518 na ciężarówkę, do Hargeisha w angielskim Somali i potem drogą wybudowaną przez Polaka inż. Knake, do legendarnego Bararu ojczyzny kawy. Z Dire-Daua koleją z powrotem do Addis-Ababy. Celem tej wyprawy były badania lasów dziko rosnącej kawy. ... Z Maggio nad rzeką Auash, gubi się potem w piaskach Dankalia, do kraju Sidamo wzdluż łańcucha przepięknych jezior abisyńskich i brzegó',v porosłych dziewiczymi lasami dzikich akacji. Z Adami Tulu nad jeziorem Z Jai, do małej wysepki, przejazd łodziami z trzciny wodnej, gdzie jeszcze żył dawny baron austriacki Gatz, krewniak polskich Gatzów z Okocimia. Za czasów Pana Profesora w Afryce również i Gatz przebywał tutaj, i gromadził zwierzęta dla ogrodów zoologicznych w Europie. Oczarowany pięknem Afryki - został na zawsze. Gdy w 1936 r. Hitler odręcznym listem zaproponował Gatzowi powrót do Niemiec i dobrą posadę dyrektora Zoo-Garden w Hamburgu, Gatz -faktem jest, bardzo uprzejmie podziękowal, że i OWlszem, ale pod warunkiem że Jego Ekscelencja Der FUhrer zamieszka w tym Zoo ... w małpiej klatce! (sic). Potem w czasie wojny - Gatz został POZCIstawio;nywSIpokoju. Pamiętaliśmy Mu tę "gościnność" dla Flihrera. Spędziłem u Gatza kilka wieczorów zasłuchany w grane przez Niego z uczuciem walce Straussa i nokturny Chopina. Mial dobry stary klawikord. Dalsza podróż mułami do Sciaciamanna, moich plantacji tytoniu i kawy w Aule, poprzez Dolo z królewskimi kopalniami złota, kopią to rękami ci którzy nie bardzo lubią cesarza i dalej do jezior Stefania i Rudolfa na pograniczu Kenii i jeziora Baringo w Kenii. Samochodem wzdłuż rozpadliny Rift Valley do Nairobi. Potem powrót do Addis-Ababy samolotem Około 2 godziny lotu. Po moich dalszych pracach tytoniowych i podróżach w Japonii i Australii - dla przepisów obywatelstwa angielskiego, osiedliłem się na stale w Kenii, na cattle-ranch, kilka kilometrów kwadratowych na płaszczyznach Athi koło Nairobi. Potem na paśmie górskim Aberdares na wysokości 3 tysięcy metrów ponad morzem. Jest to na równiku. Jest to bezpośrednio naprzeciw śnieżnych szczytów góry Kenii a czasami w słońcu zabłyśnie czapka śniegu na dalekim Kilimanj aro. Są to widoki. które w Polsce tylko Pan Profesor może zrozumieć, i ile razy widzę KHimanjaro z savannach Amboselli, czy Rift Valley; rozpadlinę od morza Martwego w Palestynie do jeziora Victoria, mimowoli odsłaniam glowę w głębokim podziwie dla Natury, która stworzyła te cuda. Z Kenji - jak słusznie Dr. Gajek zauważa, w warunkach wygody samochodu podróżowałem po Tanganijce, Nyasaland, północnej i południowej Rodezji - gdzie prezesem ministrów tamto rządu jest Sir Roy Waleński - polskiego pochodzenia z Wilna. W portugalskim Mozambiku zobaczyłem poraz pierwszy Zambezi. Wychowany we Lwowie na poezjach mickiewiczowskich i podróżach Stanleya 519 r i Lewingstona nigdy wówczas nie zamarzyłem, że w moim życiu zobaczę własnymi Q.czyma to ro.złożyste drzewo, gdzie obaj oni spotkali się poraz pierwszy w Afryce, i wodospady Victoria na Zambezi i samą, tajemniczą. gro żną Zambezi. Po raz pierwszy zobaczyłem Zambezi - już potężną rzekę, na pograniczu Nyasaland i Mozambiku. Przeprawa samochodu na stronę Mozambiku na chybotliwej łodzi tubylczej. Mój afrykański szofer, Lukio, czarny jak węgiel, mieszaniec ojca Meru i matki Masai wcale już dobrze mówił po polsku. I potem wieczór na tarasie-patio hoteliku portugalskiego w Teita. Ciężki zapach kwiatćw drzew pomarańczowych, księżyc pełny wschodzący z poza biegu Zambezi i sama rzeka 21mbezi. Myślałem wtedy o tym wszystkim co zostawiłem za sobą; kraj w 1940, służba szeregowca w Polskiej Brygadzie Strzelców Karpackich w Palestynie i Egipcie, potem kapitan angielski w Sudanie i Erythrei, pamiątkowa złota papierośnica sprezentcwana przez rząd angielski za usługi i szkodzenie Niemcem w okupowanej Polsce, lat.a w Abisynii, obywatelstwo angielskie i w końcu Kenia, kraj wiecznej wiosny, gdzie znalazłem nowe życie i spokój po latach wędrówek. Myślałem wówczas o tym wszystkim, co zostało za mną i o Polsce w której urodziłem się i wychowałem, armii gen. Zeligcwskiego, z którą w 1918 r. wróciłem do Polski z OdeSlsy i 1920 r. jako plutono:wy w 14 pułku Uła.nów Jazłowieckich we Lwowie. Politechnika Lwowska, powstania śląskie i praca w Polsce. Polacy są teraz szeroko rozsiani po świecie, a w Afryce wszędzie można ich spotkać; nawet dzieci tubylcze zezasem nauczyły się kląć po polsku jak "baciary" lwowskie. Polacy to dziwny naród, tak przed Bogiem jak i przed ludżmi, wszędzie legitymują się polskim pacierzem, tak jak to robi lwia część emigracji polskiej w narastających wysiłkach pomocy dla OBECNEJ POLSKI. Moje dzisiejsze podróże po świecie w warunkach dużego komfortu, dolarowych sutwencji naukowych dla badań przyczynowości raka płuc itp. u palaczy tytoniu - jednak tracą w porównaniu do poprzednich wędrówek po Afryce. Indie z Taj Mahal, góry Kaszmiru, Melbourne w Australii czy Ameryka - wszystko to ba·rd.zo podobnie wygląda popr.zez okno wygodnego hotelu. Nie mniej jednak w moich obecnych sukcesach na polu prac naukowych, mam to za największą nagrodę w moim długim życiu (dochodzę już do 58 lat), że jeszcze raz mogę służyć Polsce po przez propagandę jej nauki i wiedzy. To by był ·koniec tego tak przedługiego listu na tematy afrykańskie bo chyba Pan Profesor jeden w Polsce, z własnych wrażeń i własnych wspomnień, zna kontrasty i piękna tego Czarnego Lądu. �521 520 społu pieśni i tańca Kurpie Zielone. Zostały też poczynione w celu założenia kół P.T.L-u na terenie województwa. Budzi się on do życia teraz szybko, może czasami zbyt szybko, i dlatego publikacja Pana Profesora ma tę swoją zasadniczą wartość pedagogiczną dla młodej inteligencji w Polsce. Znowu tu powtarzam zdanie z przedmowy Dr. Gajka. Bo tylko przez znajcmość zwyczajów i tradycji tutejszych licznych narodów i przez poznanie zasadniczej egzotyki Czarnego Lądu prowadzi droga do wzajemnego zrozumienia narodów a poprzez to, do pokoju na świecie. Uganda, 25 grudnia 1959. Jan Beffinger Zygmunt Zarządu oddziału •••• kro!d Ciesielski SPRA WOZDANIE Zarządu SPRA WOZDANIE b i a ł o s t o c k i e g o P.T.L. Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Białymstoku powstał dnia 15. 5. 1959 r. w obecności delegata Zarządu Głównego PTL mgr B. Kużmicza i liczy obecnie 23 członków. Na zebraniu wybrany został zarząd w składzie: prezes - Aleksander Jaiwiński v-prezes - Witold Jelski sekretarz - Zygmunt Ciesielski skarbnik - Jerzy Łupiński członek zarządu - Zofia Sokołowska członek zarządu - Antoni Masłowiecki W sierpniu br. przystąpiło do P.T.L-u koło etnograficzne przy Towarzystwie Białoruskim (łącznie 58 osób, jednak osoby te nie złożyły deklaracji). Z L;wagi na różnorodne zainteresowania Zarząd Oddziału zgodził się na utworzenie sekcji zainteresowań białoruskich, oraz .sekcję filmewą. Odpowiedzialnym za sekcję białoruską został mgr Hajduk, a za sekcję filmową mgr Łupiński. Zarząd Oddziału opracował projekt płanu pracy, który zostanie przedstawiony na zebraniu oddziału do zatwierdzenia, oraz wykonany w zależności od uzyskania funduszów. Plan ten obejmuje: 1. Akcję popularyzatorską (odczyty, ulotki). 2. Udział w zbieraniu materiałów do wydawnictwa Literatura Ludowa. 3. Zrobienie filmu krótko metrażowego o tematyce ludoznawczej. 4. Opracowanie i wydanie materiałów etnograficznych dla zespołów świetlicowych. (Zeszyt byłby wydany z funduszów Poradni Ruchu Amatorskiego przy W.D.K. w Białymstoku.). 5. Zorganizowanie siatki stałych informatorów terenowych. Do chwili obecnej przeprowadzono szkolenie etnograficzne na obozie harcerskim w Mrozach w pow. Ełk, oraz na obozie wypoczynkowym ze- wstępne I I ~ Oddziału G d a ń s k i e g o Polskiego Towarzystwa za czas od 1. X. 58 r. - 10. IX. 59 r. Ludoznawczego Młody Oddział Gdański, założony w połowie 1957 roku, napotykał nadał w okresie sprawozdawczym na duże trudności organizacyjne. Najważniejszym powodem tego jest rozsianie członków Oddziału po rozległym Trójmieście i różnych miastach województwa. Na 11 członków, tylko 3 mieszka w Gdańsku. W dodatku sekretarz Zarządu Oddziału złożył w lutym br. rezygnację ze swego stanowiska nie przekazując prezesowi akt i pieczęci. Z tych powodów, jak też i z powodu rozlicznych zajęć członków Zarządu, działalność samego Oddziału gdańskiego była bardzo skromna. Odbyły się jedynie 4 zebrania Zarządu, przy czym zgromadzenie członków natrafiało zawsze na spore trudności. Poszczególni członkowie pracowali jednak dość wydatnie. Zainteresowania naukowe i popularyzatorskie członków skupiały się nad terenami Pomorza Wschodniego (Kaszub, Kociewa, Borowiaków Tucholskich), Północno Wschodnimi (Warmia, Mazury) a także nad zagadnieniami etnografii ogólnopolskiej. . Oto wyniki osiągnięć członków, które w części mogą równoważyć dotąd nie okrzepłą działalność zespołową Oddziału. 1. Mgr WI. B ł a s z k o w s k i: Wykaz zabytków budownictwa ludowego w powiecie 2. Ks. dr Wł. Łęg kartuskim. Wyd. Morskie, Gdynia 1959 r. maszynopis 12 stron do Rocznika Grudziądzkiego. Okolice Swiecia, Zarys etnograficzny, 274 str. maszyilOpisu do G.T.N. Materiały do paleoetnografii Polski, maszynopis 385 st. G.T.N. Ziemia Chemiń~ka w druku. :3. Dr Longin M a l i c k i: Chaty Kaszubskie we Wdzydzach Kiszewskich, przewodnik - składanka, M.P.G. 1959 r. Artykuły ilustrowane do wyd. czechosłowackiego: Die Ethnographischen Museen der mittel- und osteuropaischen Staaten w Brnie pl. a) Dział etnograficzny Muzeum Pomorskiego w Gdańsku. b) Muzeum Pomorskie w Gdańsku Oddział we Wdzydzach. c) Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. d) Muzeum w Kwidzynie. e) Projekt parku etnograficznego w Gdańsku - Oliwie . Etnografia •.... a: Legendy okolic Pomorza, Grudziądza, �Artykuł: Strój Kaszubski B. S t e l m a c h o w s k i e j ("Rejsy" - Dziennik Bałtycki). Badania terenowe do pracy: Potra'u;y rybne u Kaszubów Wdzydzkich i gromadzenie materiałów do albumu pt. Kaszu bska Sztuka Ludowa. Artykuł: Uczeni zagraniczni interesujq się kulturq ludou.;q Kaszubów (tyg. "Kaszebe"). 10 odczytów pt. Sztuka ludów pierwotnych i Polska Sztuka Ludowa (Kursy naucz. W.D.T.L. - Gdańsk-Wrzeszcz). 4 odczyty pt. Ochrona zabytków i Regionalizm w Sztuce (Kurs naucz. w Malborku). 1 odczyt pt. Dzieło Gulgowskiego, połączony z wycieczką do Wdzydz (dla Zw. Naucz. Polskiego). ~. Prof. inż. F. M ark o w s k i: Wywiad dla przedstawiciela "Słowa Powszechnego" w "Sprawie zagrożonych zabytków budownictwa ludowego na Wybrzeżu". Kaszubsk:e krzyże przydrożne, 10 rysunków przygotowanych do druku ze słowem wstępnym. Skorzewo zabytkowa wieś kaszubska, 30 str. maszynopisu z licznymi rycinami opracowane, do druku. W obronie sztuki ludowej Wybrzeża. artykuł dla "Rejsów". O Gdański Park Kultury etnograficzny artykuł dla "Kaszebe". Kierownictwo pomiarów "Zabytkowego budownictwa ludowego w powiecie Pasłęk" w 1958 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Kierownictwo pomiarów "Zabytków budownictwa ludcwego powiatu Bytów" w 19E9 r. Stud. Wydz. Arch. P.G. Dalsze gromadzenie materiałów, głównie pomiarów, własnych do pracy: Budownictwo Kaszubów, do pracy: Sprzęty ludowe Polski Północnej, Budowle podcieniowe Dreu:n'ane 5. 6. 7. 8. ziemi Gdańskiej, budou.;le Budownictwo u.;ieloboczne (referat ludowe na sesji Warmii i Mazur, Naukowej Poli- techniki Gdańskiej). Władysław Kir s t e i n: Cykl audycji radiowych poświęconych muzyce ludowej Kaszub (dotychczas 3 aud.). W. Kirstein i L. Roppel, Pieśni z Kaszub, część 2. Leon R o p p e l: Jan Kornowski (Wos Budzisz) Nowotne śpiewe i wiersze, zebrał, oprac. i wstępem opatrzył L. Roppel, Gdynia 1959, str. 139. Hieronim Derdowski, Jak Pan Czerliński do Pucka po sieci jechał (w druku). Odczyty radiowe i telewizyjne (gwarowe). Współpraca do zeszytu "Literatura Ludowa" (Kaszuby - Pomorze). Hubert S u c h e c k i: 3 wystawy regionalne kaszubskie w Wejherowie poświęcone sztuce ludowej i pisarzem kaszubskim. Ks. dr Bernard S y c h t a: Geografia kaszubskich wyrazów żartobliwych, Język Polski, Kraków; TWÓTcze zdolności językowe Kaszubów (na. przykładzie biedronki), Język Polski, Kraków; Wesele kociewskie w 7 obrazach; Miasta, miasteczka i wsie w kaszubskiej literaturze mologia ludowej, ludowa Wierzenia kaszubskich Ludowa; Ety(Onomastica) _ XVII Gdańskie Tow. Nauk.) znajdują regionalne i lokalne. Ich nazwy i wzai obrzędy, nazw Literatura miejscowych artykuł. W druku (Rocznik się prace: Kaszubskie grur;y jemny stosunek do siebie; Zagadki kociewskie. 9. mgr Herbert W i l c z e w s k i: Z problematyki etnografii rybnej. Lud. Kultura materialna szkutnicza Pomorza Gdańskiego. Dwa artykuły w "Z otchłani wieków", 1958. Dawne szkutnictwo Pomorza Gdańskiego. Biuletyn Nautologiczny. Etnografia, socjologia i nautologia. Biuletyn Nautologiczny. Recenzje w biuletynie Nautologicznym. Recenzje i sprawozdania w literaturze Ludowej, W toku opracowania: Szkutnictwo kaszubskie wsi Rewa; Analiza specyfiki kultury skiego. ludowej Pomorza Gdańskiego; Etnografia Powiśla Gdań- Poza tym Oddział PTL w Gdańsku i jego członkowie współpracowali z następującymi instytucjami: z Gdańskim Towarzystwem Naukowym (artykuły, prace i recenzje). Katedrą Architektury i Planowania Wsi Politechniki Gdańskiej (pomiary zabytków, materiały do Skansenu), Katedrą Etnografii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu (uzgodnienie badań etnograficznych), Muzeum Pomorskim w Gdańsku (lokal), Wojewódzkim Domem Twórczości Ludowej (odczyty) oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Gdańsku. Longin Malicki SPRA WOZDANIE z działalności k i e l e c k i e g o Oddziału PTL za rok 1958. Oddział kielecki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w roku 1958 prowadził prace: a) badawczo-dokumentacyjne, b) koordynujące badania nad Kielecczyzną, c) przygotowawcze wydawnicze. A. P r a c e b a d a w c z o - d o k u m e n t a c y j n e dotyczyły ludowych, chóru masłowskiego, budownictwa, stroju. rzeźbiarzy 1. Przeprowadzono wywiady u artystów ludowych źyjących oraz jeden o twórczości zmarłego rzeźbiarza. Poza wywiadami zgromadzono fotografie artystów i ich rzeźb. Są to: Michał Grygiel - Włoszczowskie, Józef Piłat - Kieleckie, Czesław Król - Buskie, Adam Czarnecki - Chmielnickie, zmarły Karol Szczepanik - Opoczyńskie. 2. Chór maslowski wywiady i nuty. Część tego materiału zebrana przez członkinię PTL Sewerynę Latało weszła do broszur:':.i o chórze masłcwskim, wydanym przez kielecką Powiatową Radę Narodową· �525 524 3. Budownictwo, strój. Wywiady i fotografie dotyczyły: starej stodaly w Krajnie, chałupy w Tarczku, sukmany w Tarczku. Ponadto jeden wywiad przeprowadzono z lutnikiem w Gorzakwi powia t chmielnicki. W sumie badania dały 25 stron wywiadów, ponad 30 fotografii. Dokonano zakupu dwóch rzeźb M. Grygla traktując to jako pomoc dla starego i zasłużonego rzeźbiarza (150 złotych). B. P r a c e o l' g a n i z a c y j n e k o o r d y n u j ą c e b a d a n ia n a d Kieleckiem. W początku grudnia 1958 roku zorganizowany został dwudniowy zjazd w św. Katarzynie, który skupił ponad 35 osób z nast. środowisk: krakowskie, warszawskie, wrocławskie, radomskie, sandomierskie, opoczyńskie, wreszcie wieś powiatu kieleckiego: Radkcwice i Tarczek. Konferencja miała na celu sprawdzenie, jaki jest stan badań etnograficznych Kielecczyzny. Poszczególne ośrodki uniwersyteckie bądź naukowe (np. Pai:stw. Instytut Sztuki) referowały swoje osiągnięcia. Zja!zd zaaprobował trzyletni plan wydawniczy kieleckiego oddziału PTL oraz wybrał ściślejszą Kcmisję do współpracy różnych ośrodków z oddziałem kieleckim. Z wybitniejszych badaczy na zjeździe byli: prof. J. Gajek prezes Zarządu Głównego PTL, dr Olga Gajkowa, zespół muzeum etnograficznego w Krakowie, zespół krakowskiej praccwni prof. Reinfussa i z uniwersytetu krakowskiego - docent Jadwiga Klimaszewska. W ogólnokrajcwym zjeździe PTL w Cieszynie wzięło w 1958 roku udział 5 członków kieleckiego oddziału. Zjazd odbył się w Cieszynie a prezes Oddziału poseł Ł. Kumar odegrał w części organizacyjnej zjazdu dużą rolę, kładąc swym przemówieniem kres zbyt długiej utarczce na tematy organizacyjne pomiędzy jednym z oddziałów a Zarządem Głównym, za co otrzymał podziękowanie prezydium zjazdu. C. P l' a c e p l' Z Y g a t o w a w c z c, w y d a w n i c z e. Na zjeździe kieleckim w św. Katarzynie oddział przedstawił plan wydawniczy na najbliźsze trzy lata. Plan ten był wynikiem szeregu kontaktów PTL z poszczególnymi autorami. Zgromadzono kilka rękopisów prac i oddano je do recenzji. Na rok 1959 przewidziano: Bibliograjię etnograjicznq Kielecczyzny docent dr J. K l i m a s z e w s k i e j 500 egz. na rotaprincie oraz Wybór poetów ludowych świętokrzyskich, dokonany przez dr Wandę P o m i a n o w s k ą. Trzecia kolejna pozycja to Wesele .~więtokrzyskie w opraccwaniu M. Wo l s k i e g o z Sandomierza. Ponadto ustalono dalszych 6 pozycji wydawniczych. Ilość członków w roku 1958 wynosiła 30. Dotacja na PTL 14837 zł. składki 705 zł. z czego w~'datkowano sumy na prace badawcze, zj azdy i kancelarię. Pozostałość na rok 1959 w:miosła zł 3183. Aleksandra Dobrowolska SPRA WOZDANIE z działalności k l' a k o w s k i e g o Oddziału od 1. IX. 57 - 1. IX. 59. PTL za okres Krakowski Oddział PTL liczy obecnie 44 członków. Siedziba Oddziału mieści się w Krakowie, ul. Gołębia 20. W ciągu ostatnich dwu lat liczba członków Oddziału zmniejszyła się na skutek skreślenia z listy osób zalegających od szeregu lat ze składkami. W okresie sprawozdawczym odbyło się 5 zebrań Zarządu oraz 4 zebrania naukowe, na których wygłoszone zostały odczyty: doc. J. K l i m as z e w s k a - O kulturze ludowej Bułgarii oraz o stanie badań etno"raficznych w tym kraju; mgr J. P e t e rów n a O kulturze lud;vej Albanii i stanie badań etncgraficznych w tym kraju; oraz 2 odczyty o etnografii Egiptu i organizacji nauki i studiów etnograficznych, wygłosił Egipcjanin p. Safat K a m a l. W ramach akcji popularyzatorskiej w lipcu 1959 r. mgr Kamocki wygłosił z ramienia PTL wykłady (ok. 30 godzin) na kursach zorganizowanych przez Wojewódzki Dom Kultury w Lublinie dla kierowników zespołów teatralnych i taneczno-szkolnych w Jabłoniu w woj. lubelskim. Równieź mgr Z. P ą c z k ó w n a wygłosiła szereg wykładów na kursie dokształcania nauczycieli w Krośnie w lipcu 1959 r. . W niedzielę palmową r. 1959 Oddział Krakcwski zorganizcwał wycIeczkę dla członków i sympatyków PTL do Zielonek na tradycyjny obchód "pucheroków", połączony z pokazem strojów ludowych i budownictwa oraz wnętrz domów mieszkalnych. Jeśli chodzi o prace naukowe prowadzone przez członków PTL to trzeba wymienić, że w związku z planowanym przez prof. Reinfussa badaniem peryferycznych dzielnic Krakowa, mgr 1. N i z i ń s k a rozpoczęła badania nad kulturą Cyganów z Ncwej Huty, którzy przywędrowali do pracy w Kombinacie z Pochala. Kontynuowano również badania nad Ziemią Krakowską w pow. olkuskim. Z ramienia PTL p. doc. J. K l i m a s z e w s k a i prof. R. R e i n f u s s występowali jako członkowie Rady Metodologicznej Szkolnego Ośrodka Krajoznawczo-turystycznego przy Wydziale Oświaty Prez. Rady Narod. w Krakowie biorąc aktywny udział w konferencjach i posiedzeniach, wygłaszając na nich referaty z zakresu etnografii i o metodach etnografic~nych badal1 terenowych. Utrzymywany jest również kontakt z Szkolnym Woj ew. Ośrodkiem Krajoznawczo-turystycznym w Katowicach dla którego opracowano kilka kwestionariuszy. Również dla Wiejskich kół krajoznawczych opraCOW2.no kwestionariusz pt. "Poznajmy swoją wieś", uwzg;ę:1niający nazwy geograficzne oraz mapowanie zabytków kultury materialnej. Istnieje również �526 527 poradnia etnograficzna, z której korzysta wiele instytucji oraz osób pr::watnych, nie tylko z samego Krakowa ale z całego województwa. Zarząd Oddziału zajmował się również rozprowadzaniem wydawnict·v\: PTL dla swych członków. W czerwcu 1959 r. odbyło się Walne Zgromadzenie Członków Oddziału, na którym dokonano wyboru nowego Zarządu. W skład nowego zarządu weszli: prezes dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, v.-prezesi mgr M. M at u s k ó w n a i mgr J. K a m o c k i, sekretarz mgr E. F r y s i ó w n a, skarbnik mgr L. I-I a j ó w n a, członkowie zarządu prof. K. D o b r o w o is k i, prof. T. S e we r y n, doc. A. P o j n a r o w a, prof. R. R e i n f u s s, mgr W. B i e ń k o w s k i. W skład Komisji Rewizyjnej weszli doc. J. K l im a s z e w s k a i doc. A. Wal i gór s k i. Irena Nizińska Małgorzata Matusków1w S l ą s k i e g o Oddziału o l 1. B'ografia 2. PTL za rok 1959 4. Kultura Wallisa 5. Penetracje 6. Literatura 7. Historia 8. Zu:yczaje Wierzenia na kultury ludowa worski. Ludowej w KoLberga Ludowa - U. Wall - Górnym w prasie działalności na SLąsku U. Wall - - L. D u b i e L N a h o raj ska. towarzystw _ E. J a- śLąskiej śLąskich J. N a h o raj ska. U. Wall i s. i s. teatrów Ludowych na Sląsku i obrzędy U. Wall i s. i przesądy i s. Sląsku - U. Wall i s. M. S u b o c z o w a. U. Wall is. w wie; zeniach ludou:ych U. WalI i s. ślqski B. T u r n o. - 10. Prognostyka i astronomia 11. Zagadki, gry, zabau:y 12. W ramach prac na rok 1958/59 Sląski Oddział PTL wytyczył sobie' dwa zasadnicze cele: 1. Przygotowanie do druku numeru "Zarania Sląskiego" w skład którego weszły prace wygłoszone na dwóch dorocznych zjazdach PTL organizcwanych przez nasz Oddział w 1952 i 1958 r.; 2. Opracowanie i przygotowanie do druku materiałów etnograficznych pozostałych po dwóch śląskich zbieraczach: Łukaszu i Stanisławie Wallisach. Dla zrealizowania pierwszego punktu został powołany Komitet Redakcyjny (Ligęza, Suboczowa, Zywirska), który - w porozumieniu z autorami oraz Komitetem Redakcyjnym "Zarania Śląskiego" opracował układ numeru dając na wstępie szerszy zarys działalności Oddziału za cały okres jego istnienia. W myśl dezyderatu Zarządu Głównego PTL część egzemplarzy zyskała okładkę przyjętą dla wydawnictwa "Prace i materiały etnograficzne", jako tom XIV. Numer ten ukazał się drukiem w czerwcu 1959 r. Jeśli chodzi o punkt drugi, to zagadnieniu opracowania i przygotowania do druku materiałów po Łukaszu i Stanisławie Wallisach poświęcona została większość zebrań Oddziału. Na prośbę Oddziału rodzina Stanisława Wallisa zgodziła się udostępnić materiały członkom. Materiały są zdeponowane w Muzeum w Chorzowie. Dotychczas zostały już opracowane materiały pozostałe po Łukaszu Wallisie przez Urszulę Wallis. Całość ujęcia Łukasza i etncgrafia Historia 3. Zagadnienia 9. SPRAWOZDANIE z działalności jak t~ż. treś~ wstępu była dyskutowana na zebraniach Oddziału. Nieco trua~leJsza Jest sprawa licznych tek pozostc:wionych przez Stanisława Wal~lsa, kt~re w niezmienionym układzie zostały rozdzielone do opracowama po;n.lędzy poszczególnych członków Oddziału. Dla ilustracji charakteru SPUZClzn~ po Stanisławie Wallisie podajemy tytuły poszczególnych tek oraz nazWIska opracowującego: Rośliny 13. Sennik 14. Zbiór pieśni 15. Zagadnienia 16. SLqskie stroje 17. Kroszanki pątniczych sztuki ludowe (pisanki) 18. WeseLe na Górnym li9. Tańce M. Z y w i r ska. B. B a z i e l i c h. J. L i g ę z a. Sląsku J. L i g ę z a. Ludowej - ludowe Pierwszy etap zostać ukończony prac !lad opracowaniem w roku bieżącym. powyżej wymienionych tek ma Pozatem, O?dział nasz współpracując ściśle ze Śląskim Instytutem ~au~owy~ ~Z!ął czynny udział w pracach Komisji koordynującej uczczeme MIlemum na Śląsku, zgłaszając, jako .swój wkład przY"otowanie do reedycji pomniejszych publikacji związanych z kulturą ludo:ą Sląska. (Konstanty Prus, Świder i inni). O~.d'Ział ws~ółp.racuje przy wyda·wnictwach z z.akresu kultury ludoweJ (J. T a c I n a - Gronie nasze gronie, H. J a s i c z e k _ Humoreski beski~:kie, J. K o s z y k Pogwarki opolskie, J. P i l c h o w i c z _ O WIsZe) recenzując poszczególne pozycje (D y g a c z, L i g ę z a S u b ocz owa). ' Oddział liczy 18 członków. Maria Żywirska �528 529 PROTOKOŁ z XXXIV Walnego Zgromadzenia Polskiego w O l s z t y n i e w dniach 11-12 września Towarzystwa Ludoznawczeg0 1959 r. I\!uzeum Mazurskit'. P i ą t e k, 11. IX. 1959 Przewodniczy: Protokołuje: Prof. dr Tadeusz Anna Ł y s z c z i S e w e r y n. J. L e c h. P o r z ą d e k d z i e:l n y: 1. Odczytanie protokołów z XXXIII Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie. 2. Spr<.wozdanie ustępującego Zarządu za okres 1956-1959 r. - Prof. dr Tadeusz S e w e r y n. 3. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej - Prof. dr Juliusz Z b o r o w s k i. 4. Dyskusja. 5. Wybór Komisji-Matki. 6. Uchwalenie absoll! torium dla ustępującego Zarządu. 7. Wybory nowego Zarządu, Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego. 8. P l a n o wan i e. Plan pracy wydawniczej, naukowej i o.rganizacyjnej. 9. Uchwalenie preliminarza na rok 1960. 10. Dyskusja. 11. Wnioski i uchwały. s o b o t a, .12 września 1959 1. Otwarcie Sesji Naukowej. Pcwołanie Prezydium. Uohwalenie porządku obrad. Przemówienia. 2. Odczyty inauguracyjne: "Elementy kultury dawnych Prusów w kulturze ludowej Warmii i Mazur" - Prof. dr Józef G a je k. "Michał Kajka - symbol walki o polskość na terenie Warmii i Mazur" - Dr Władysław G ę b i k. godz. 16°0 1. "Teka mazurska Oskara Kolberka" - Mgr Władysław Og r o d z i i1ski. 2. "Warunki życia wiejskiego ludności polskiej na Warmii i Mazurach w pierwszej połowie XIX w." - Dr Tadeusz G r y g i e r. 3. "Ze współczesnych zagadnień demograficznych Warmii i Mazur" Mgr Wojciech W r z e s i ń s ki. 4. "Budownictwo ludowe Warmii i Mazur" Mgr Franciszek K 10no\Vski. 5. "Rzeżba ludowa na Mazurach Warmii" Dyr. Hieronim Skurpski. 6. Dyskusja. 7. Wnioski i uchwały. 8. Zamknięcie XXXIV Walneg:> Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie otworzył Prof. dr Tadeusz S e w e r y n, witając liczn:.e zgrcmaC:zonych uczest"ikćw Zj azd u, po czym odczytano protokół z XXXIII Walr.ego Zgromadzenia w Cieszynie. Protokół został w całości przyjęty i zatwierdzony bez poprawek. Z kolei przEwodY"liczący odczytał wniosek dotyczący po\vołania Komisji Matki, Komisji Wnioskowej oraz Komisji lVl:;mdatowo-Skrutacyjnej. W skład Komisji Matki powołano następujące osoby: 1. Prof. dr Jan C z ek a n o w s k i. 2. mgr S. W i t k o w s k t. 3. mgr J. K a m o c k i. 4. dr A. G l a p a. 5. mgr Z. J a n k o w s k i. Do Komisji Wnioskowej p~wołano: 1. Dr A. K o wal s k a - L e w i c k a. 2. Dr O. G a j k o w a, 3. Dr B. G a r y g a. Do Komisji Mandatowo-Skrutacyjnej weszli: 1. Prof. dr Adam Wa nk e. 2. Dr Kazimi€rZ P i e t k i e w i c z. 3. Mgr M. S u b o c z o w a. 4. Mgr W. A r m o n. 5. Prof. dr Józef B u r s z t a. Walne Zgromadzenie zatwierdziło nych członków trzech Komisj i. jednomyślnie wszystkich proponowa- Następnie Prof. dr Tadeusz S e w e r y n złeżył sprawozdanie z dzl:1łal:1ości ustępującego Zarządu za okres 19::-6-1959 r. Sprawozdanie został:> przyjęte prZEZ o-tecnych długotrwałymi oklaskami, po czym dr Tadeusz D e l i rr. a t odczytał sp'rawozdanie Komisji Rewizyjnej, zakol1czoY"le wnioskiem () udz!elenie absolutorit:m dla ustępującego Zarządu. Wnio,sek Komisji Rewizyjnej Walne Zgromadzenie zatwierdziło jednomyślnie. W dyskusji Pref. dr Józef G a j e k wyjaśnia, dlaczego dotąd nie zatrudniono archiwistę, tłumacząc ł~rakicm odpowiedniego pracownika, a także ciasnotą pomieszczeń PIL. Z,lecenia Komisji Rewizyjnej o podwyżkę płac praccwni!\ćw, są trudne do zrealizowania, gdyż płace muszą być utrzymane w skal! ogólnopaństwowej. Prof. dr Tadeusz S e w e r y n wyjaśnia, że forma sprawozdań finanscwych PIL jest wzorowa i przyjmowana również przez inne instytucje. Dr G a j k o wadodaje, że redaktorzy pcszczególnych tomów otrzymują honoraria zgocnie z obowiązującymi stawkami, pracownicy zaś Towarzystwa są lepiej uposażeni, r.iż ir.ni w pedobr.ych zakiadach. Mgr Boleslc.w Ku ź m i c z uważa, że sprawozdanie z działalności Zarządu zawiera luke:. gdyż brak w r.im otrazu praoy Oddziałów PIL. Z kolei - porusza sprawy wydawnicze, trudności w wydawaniu "Literatury Ludowej" i proponuje nawiązanie kontaktów z Lur1cwą Spółdzielnią Wydawr;iczą. Prof. er Tadeusz S e we r y n odczytuje z kolei wnioski, które wpłynęły do Zarządu: 10 34 Lud, w sprawie t. XLVI wydawania Prac i Materiałów Etnograficznych; �531 530 w sprawie nadania Pani Emilii Suke,towej-Biedraw:n i l' tytułu Członka Honorowego PTL; wnios~k wzywający Komisję Statutową powołaną na XXXIII WZ 3 w Cieszynie, aby rrzygotcwała i przedłożyła projekt zmiany niektórych punktów Statutu PTL; 4 _ wniosek w sprawie "wołania XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wszystkie powyższe wnioski zostały przez Walne Zgromadzenie przegio2 C wniosek Oddziału Szczecińskiego w sprawie zorganizowania Międzynarodcwej Konfe"encji Pomorzoznawczej, oraz XXXV WZ w roku 1960 w Szczecinie. Wniosek ten już poprzednio zostal przegłosowany. _ sowanc jednomyślnie. Następnie Prof. dr Adam Wan k e odczytał tekst uchwały Zarządu Głównego, wykluczającej z szeregów Polskiego Tcwarzystwa LudoznawCZEgO: mgr Alojzego M a t y n i a k a, Kazimierza Z u r a w s k i E' g o i mgr Stanisława S t r a u s a. Wykluczenie nastąpiło na podstawie § 18 p. 4 Statu tu PTL za ich szkodliwą działalność. Pan Waldemar B a b i n i c z zwraca się z prośbą, aby jeszcze raz podać powody usunięcia wyżej wymienionych członków. Przewodniczący Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - omówił w sposób wyczerpujący przebieg w ydarzeń, przyczyny skłaniające Zarząd do usuni'icia wyżej wymienionych członków, oraz prze';)ieg \veryfikacji wszystkich czionków Pol~kiego Towarzystwa Ludoznawczego. Po tym wyjaśnieniu nastąpiło .głosowanie, krlejno nad każdym nazwiskiem. Wnioski .przegłc'SJcwano jednogłośnie przy trzech wstrzymujących się od głosowania osobach. W dalszym ciągu ;,;ebrani .przegłosowali wni'O~ek Głównej Komisji Rewizyjnej o udzielenie absolutcrium i wywzy podziękowania za trzyletnią pracę ustępującemu Zarządowi. Wniosek przeszedł )ednomyślnie. Z kolei Prof. dr Jan C z e k a n a w sk i przewodniczący Komi:>Ji Matki zawiadomił zebranych o wyniku prac Komisji. Komisja proponuje: na Prezesa Towarzystwa Prof. dr Tadeusza S e w e r y n a; na Sekretarzn Generalnego Prof. dr Józefa G a J k a - po czym odczytał pełną listę proponowanego Z3.rządu. Po przerwie zarządzonej na czas wyborów Dr Adam G l a p a przedstawi! plan wydawniczy PTL na rok 1960. (Plan opublikowany w 1nfo,matc'rze PTL). Ogólnie prwwklziano wyd,anie ponad 200 arkuszy. Po plancwaniu wydawniczym Skarbnik Tcwarzystwa Prof. dr Wok r o j przedstawił preliminarz budżetowy, który po szczegółowym om6wieniu zostal przez obecnych jedncgłośnie zatwierdzony. Z kolei dr Anna K o wal s k a - L e w i c k a odczytała wnioski, które wpłynęły do Komisji Wnioskowej: w sprawie wspÓłpr8CY O:idzialu Sląskiego w pracacll nad edycją ; reedycją dzięł Oskara Kolberga, wniosek zgłoszony przez Mgr Zygmunta Ciesielsk iego w sprawie zwołania XXXVI WZ w Białymstoku, oraz zorganiZOwania Podlaskiej Konferencji Naukowej w roku 1960. l _ wnicsek _ _ 4 • - wnicsek w sprawie kontynuowania prac przez Komisję Statutową PTL, .' - wniosek w ~prawie zatwierdzenia planu wydawniczego PTL 6~ -- ,:,"'nwse. . k Mgr M. Ż y w i r s k i e j w sprawie utwcrzenia ' Komi~ji 00 badania grup zawodowych. Wszystkie powyższe wnioski zostały kolejno przez: Walne Zgromadzenie przyjęte i "atwierdzone. Po od:zy~aniu i przegłosowaniu wnio~ków - przewodniczący Komisji Skrut~cYJl1eJ - Prof. dr Adam Wa 11 k e - odczytał wyniki głosowan!a w zWiązku z wybo,rem nowego Za'rządu na okres 19:i9-1962 r. Oddano wszystkich 118 głosów. Prezesem Towarzystwa został wybran v Prof dr Tadeusz ~ e w to r y n, S.ekretarzem G eneralnym Prof. er Józ;f G a j' e k. Cz:onkam~ Zarządu Głcwnego zostali wybrani: Prof. dr Kaz;miera Z aw l s t o':' l C Z - A d. a m s k a, Prof. d'r Julian K r z y ż a n o w s k i, Pro!. dr ~ana. Z n ~ m I e r o w s k a - P r li f f e r o w a, Dr Władysław G ę b i k, Prof. dr FranCiszek Wok r o j, Mgr Z2non Ja 11 k o w s k i Mgr K p' tk . . ' a_Imlerz Ie I e w I c z, Mgr Maria S II b o c z o w a, Mgr Bolesław Ku ź m i c z Prof. dr Witold D o r O s z e w s k i, elr Tadeusz D e l i ID a t, dr Bolesła\~ Ga.ryga, dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Tadeusz Wróblews k I, Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i c z. Prof dr Józef B u r s z t a, Prof .. dr Jan C z e k a n o w s k i, dr Longin Ma l i c k i, dr Zofia S t a s zczaKowna, d:r Olga GajkDwa, Prof. dr Kaz.imier:z Dobrowolski IVIgr Piotr K a l e Ci a k. ' 7' , .W głosowan!u. zatwierdzono również skhld Głównej Komisji RewizyjneJ: .Posef na SeJm PRL Łukasz K u m o r, Prof. dr Adam W;; n k e, Mgr Mana T u re 7. y n o w i c z o w a, dyr. Hieronim S kur p s Je i, Mgr ·Wit.old A r mo n. Do Sądu Koleżeństkiego weszli: Prof. dr Wojciech H e j n o s z, dF. ignacy Ku Ź n i e w s Je l, doc. Józef L i g ę Z 2, Prof. Tadeusz Z y g ł e r, d!' Krzysztof K w a Ś n i e ws k i. .Po oglosz~ni~ wyników wyborów, Prof. dr Tadeusz S e w e r y n dziękUJe za 'w'ybor l zaufanie i podnosi pracowitość' i energię Prof. dr .JÓzefa G ? j k a - Sekretarza Generalnego PTL. Na tym obrady o godz. 21"0 - zakończono *. ..• Przebieg OlsztYl1skiej Konferencji Naukowej przeprowadzonej w dniu ]2 wrzesma.1959 r .. zostanie opublikowany wIornie clsztyilskirn "Prac i Materiałów Etnograflcznych'·. W dniu 13 września, odbyły się następujące wycieczki naukowe: ..Szlaklem Kopernika Lidzbark, Frombork" oraz sziakiem wodnym: MikołajltiRuclane. �532 533 BILANS Polskiego AKTYW . Lp. A PASYWA Zarząd Banki Zarząd ._-- 31.772,87 Oddziały własne Zwiększc'nie 100,62 Główny Fundusze 69.536,01 -9.286,65 ---- 1.098.909,11 Amortyzacyjny 31.873,29 60.053.75 3 Współpracownicy 4 Dostawcy 803,18 Odbiorcy 365,- 58.521,86 73.C02,30 Rozliczenia 4 Współpracownicy 169.703,75 5 Inne rozliczenia 3.652,~2 5 6 Dostawcy l49,3GO,07 6 Swiadczenia 7 Odbiorcy 13.365,16 7 Gotowe wydawnictwa komisowe 8 Rozliczenia z Oddziałami 9 Rozliczenia międzyokresowe RozliczEnie 9 Materiały Oddziały wydawn. 444.192.59 w toku w magazynie 9.916,55 własnym 10 w mag. własn. w inn. magaz. Środki podstawowe Zarząd 12~~~~~~ Biblioteki; Zarząd Główny Rozliczenia Razem 13.204,78 rozliczenia 4.145,25 842,54 180.554.28 1.146.323,76 ., , 81.920.38 ____ 4.~8,~ 397,385.85 Gl. 19.274,51 Oddziały 13 - 77.411,88 Oddzi"ły 12 publiczno-prawne 91.463,88 różn. kalwl. 11 156.105,80 _1~_~~189,~5 ~81.8CO,05 w przerobie Gotowe wydawnictwa 2.445.340,44 2 I Fundusz Sumy zbiorcze 1.346.431 33 funduszów 3 8 z pracowl"\ikami Sumy jednostek T r e ŚĆ 60.249,36 Glówny Oddziały Kasa Sumy zbior<.:ze Sumy jednostek T r e śĆ I 2 Ludozna wczego 31 grudnia 1958 r . ' \ l Towarzystwa na dzień 416.660,40 ____~4.C~2,1? 2.776.77~,ti3 z Oddzalami Aktywa 2.776.77963 Wrocław, (-) dnia 31 grudnia Stanislaw Gajewski księgowy PTL 1958 r. (-) doc. dr Franciszek skarbnik Wokroj �535 534 - o o ~. ~1 ~. te CI I ":'1 ""' I O c:." Ó N CO ::"") C"':: ~'-l ~ ~~.J ~:x: ':.o....-l ~ C".j ci t- '-O ""' "" '~ SPRA WOZDANIE ~.. z całokształtu tC'~ ::o I L Oddział 2 3. 4. 5. 6 7. 8. g [- M M....-I r-" tń r."i' ci lr.>M-.::t<O UjCO~cn ....4t-~OO COC"?MO':l ·U ·Ul (j) q Polskiego Tcwarzystwa Ludoznawczego Sprawy o r g a n i z a c y j n e. Polskie Towarzystwo mowało w roku 1959 następująco Oddziały: ~ ~ ar.>O')Ml""""l prac 1959 r. r- PTL w Gdańsku Katowicach Kielcach " Krakowie " Limancwej ,. Lublinie " Łodzi " Mszanie Dolnej " Olsztynie 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Ludoznawcze obej- " Opolu Poznaniu Szczecinie Toruniu Wałbrzychu Warszawie Wrocławiu Zakopanem Na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie zatwierdzono nowy 18 Oddział PTL w Białymstoku. Ilcść członków wynosi po weryfikacji przeprowadzonej w 1958 roku 856 członków zweryfikowanych, posiadających legitymacje członkowskie. Skład Zarządu Głównego PTL uległ pewnym zmianom w roku sprawozdawczym, bcwiEm przeprowadzone zostały wybory na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie. Do Prezydium Zarządu Głćwnego weszli: Prof. dr Tadeusz S e w e r y n - prezes PTL, " .Jan C z e k a n o w s k i - wiceprezes, " Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a - wiceprezes. " Józef G a je k - sekretarz generalny, Józef B u r s z t a - zastępca sekretarza, Dr Tadeusz W rób l e w s ki - skarbnik, Dr Bolesław G a r y g a - zastępca skarbnika. Siedziba Zarządu Głównego Towarzystwa znajduje się we Wrocławiu. Pl. Nankera 4, parter; w roku bowiem sprawozdawczym Zarząd uzyskał nowy lokal na parterze. Zuząd Głćwny PTL odbył zebrania w następujących terminach: 25 kwietnia 1959 r. we Wrocławiu, 11 września 19f9 r. w Olsztynie, 5 grudnia 1959 r. we Wrocławiu. Oprócz tego odbyły się następujące zebrania Głównej Komisji Rewizyjnej: 13-14 marca 1959 r. we 'Wrocławiu, 13-14 czerwca we Wrocławiu. Protokół Głównej Komisji Rewizyjnej po zatwierdzeniu bilansu za okres 1958 r. po zbadaniu gospodarki Towarzystwa został przesłany Wydziałowi 1. P.A.N. Oprócz tych zebrań odbyły się zebrania Komitetu Redakcyjnego dla edycji i reedycji dzi~ł �536 537 O. Kolbe~ga, do szczególnie ważnych należały zebrania w dniu 14. IX. \\' Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. W roku 1959 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze współdziałało szczególnie żywo z Wojewódzką i Miejską Radą Karodową w Olsztynie, gdzie odbyło się XXXIV Wal:1e Zgromadzenie PTL w dniach 11-12 w~3eśnia oraz z Woj. i Miejską Radą Narodową m. Szczecin i Woj. Radą Narodową w BiJłymstoku. Wyniki tej współpracy kontynucwane będą w 1920 r. przpz zorganizowanie Konferencji Pomorzoznawczej Vi Szczecinie i Konferencji Podlaskiej w Białymstoku. Obok tych - Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego kontynuowały współpracę z Wydziałami Kultury, M'.Izeami Etnograficznymi, z niektórymi Rozgłośniami Polskiego Radia i niektórymi Towarzystwami o charakterze populamo-naukcwym, jak Towarzystwo Wiedzy Pcwszechnej i Harcerstwo. Natomiast w porównaniu z rokiem 1958 - Zarząd Towarzystwa nie organizował żadnej bezdewizowej wymiany pracowników naukowych z zagranicą. Trudności i osiągnięcia w 1959 roku Do nicwątpliwyCh osiągnięć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w minionym roku należy wydanie 200 arkuszy wydawniczych prac naukbwych w zakresie etnografii i folklorystyki. Było to osiągnięcie tym wyższe, że Towarzystwu udało się pokonać trudności techniczne przy równoczesnych osiągnięciach bvdżetowych, wyrażających się w fakcie niezatrudnienia nowych sił pracowniczych. Drugim dużym osiągni~ciem Towarzystwa było przeprowadzenie akcji dla opraccwania nie wydanych tek O. Kolberga i przygotowania części wstępnej, jak instrukcje, plany pracy, zawarcie t.:mów z redaktorami i pracownikami. Ponieważ akcja "OPERA OMNIA O~KAHA KOLBERGA" łączy się z planem naukowym Milenialnym przeto wyniki tej pracy będą widoczne dopiero w latach następnych. Najeży podkreś:ić, dużą aktywność i zr.:1czne zasługi Mgra Bolesława Kużmi<:za, członka Zarządu Głównego PTL, działającego w ramach delegatury PTL na terenie Warszawy - dla zmobilizowania i przeprowadzenia akcji związanej z wyd anie m dzieł Oskara Kolberga. Współpraca Delegatury PTL w Warszawie oraz Zarządu Głównego PTL dała w wyniku pozytywne osiągnięcia dla planu naukcwo-badawczego Tcwarzystwa na terenie Komisji Sejmowych i władz naczelnych PZPR i ZSL. Nie trzeba dodawać, że z roku na rok zwiGksza się również działalność sekretariatu Towarzystwa, który prowadzi: 1) dziennik korespondencji, 2) korespondencję i informacje z instytucjami w kraju i zagranicą, 3) wymianę wydawnictw Towarzystwa, 4) ewidencję członków, 5) całokształt prac związany z łącznością jak: telefony, telegramy, poczta, wpłaty i wypłaty. Dziennik sekreta'riatu zos·tał zamknięty w dniu 31 grudnia nrem 5041, LO oznacza niemal podwójną i!cść J:ozycji ro stronie wpływu i własnej korespondencji. 1\atorr.iast sekretariat nie wysłał w roku sprawozdawczym wymiany związanej z 44 t. "Ludu", a to z tego powodu, że nastąpiła zmiana na stanowisku sekretarki. I ~ Prace naukowe B a d a n i a t e r e n o we. W roku 19f9 Oddziały Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przeprowadziły badania terenowe na obszarze Warmii i Mazur, Śląska, Pomorza. Kontynuowano badania nad strojem ludowym dla przygotowyv,ranych do druku monografii strojów ludowych, które wchodzą do ATLASU POLEKICH STROJOW LUDOWYCH. Były to prace dra A. G l a p y - Strój kaliski, mgra Janusza K a m o c k i e g o _ Strój śu:iĘtckr2yski, mgra Franciszka K lon o w s k i e g o Strój warmiński, doc. Adam C h ę t n i k a - St, ój kur1- icu:ski. B i b l i o g r a f i a. Została wyćana Bibliografia Etnografii za okres 1945-1954, którą opracowała jeszcze w 1958 r. mgr Ha:ina B it t n er _ S z e w c z y k o w a. Wydrukowana została Bibliografia za 1955 r. w 44 t. "Ludu" oraz za lata 1956, 1957 i 1958 mgr Bolesława G a w i n a, opub:ikowana w 45 t. "Ludu". P o p u l a r y z a c ja. W 19[9 r. akcja popularyzacji prowadzona była tylko przez Oddziały PTL na drodze organizowania odczytów i prelekcji radiowych. O. G. SPRA WOZDANIE roczne Wpływ z pracy w Bibliotece książekczaso'pism Polskiego Towarzystwa za 1959 rok był Ludoznawczego na.stępujący: wymiana zakup dary 860 vol. 449 vol. 19 vol. 1.327 vol. wycinki praSCWe 4.756 sztuk Książek zakupiono Wszystkie 955 numerami. na sumę 30410,09 zł. książki i czasopisma Dodatkowo wpisano zostały zapisane do księgi akcesji pod 350 vol. dubletów czasopism po spraw- �539 538 dzeniu Ich ze stanem księgi inwentarzowej Wszystkie dzieła zwarte wpisano do księgi inwentarzowej pod numerami 8780-9553 podobnie jak wszystkie czasopisma. . Wydawnictwa otrzymane z wymiany wpisano na karty wymiany no bieżą~o. Zeszyt wycinków prasowych jest prcwadzony na bie.żąc~. W okresie sprawozdawczym bibliotekarka przygotowała fiszki nowości do zakupu. W roku 1959 oprawiono zniszczone dzieła zwarte .. z roznych . . dZIałow (120 vol.), oraz podklejono płótnem mapy 1 : 300000. . W roku ubiegłym praca w bibliotece sk Llpiała się wokół katalogOW3.nl.a. Skatałogowano następujące działy: Historia, Az. K. .J: Korea~czycy, Az~a ogólna, grupa uralo-azjatycka, Pałeoazjaci, Australla,. I?dle Przed me, Ameryka, Ameryka Anglosaska, Ameryka Północna Ind.lanska, Am:ryka Środkcwa Ameryka Południowa, Geografia, Muzykologia, Muzealmclwo, Językozn;wslwo, .Judaica, Oceania, Religioznawstwo, Abisynia, kultury antyczne. Ogólem skatalogowano ok. 2500 vol. dzieł zwartych, 300 vol. dubletów, 750 czasopism dubletów - 3500 vol. ok. 9000 kart kat.al~gOWYC~: Oprócz tych opracowano nabytki za 1958 rok, włączono wszys ,kle kartKI do katalogu alfabetycznego, ułożono katalog działowy, ułożono newe karty do katalogu czasopism. Wykorzystanie biblioteki było następuj ą<:e: na rewersy wypożyczono 193 osobom _ 263 vol., na miejscu skorzystało 1490 osób - ok. 2600 vol. Od 1 listopada ub. r. w czytelni jest rozpisywany materiał rękopiśmienny dzieł Oskara Kolberga przeciętnie 19 osób (w 1959 r.) Z prac innych bibliotekarka wykonała: sprawozdania do ORW PA~. udziai w pracach Centralnego Katalogu Czasopism Biblioteki Narodowej, załatwiani~, korespondencji i spraw bieżących, przygotowywanie fiszek do wykazu za 1958 rok. SPRAWCZOANIE Anna Z DZIAŁALNOŚCI KOMITETU ZA ROK 1959 Łyszcz-Wirpszowa KOLBERGOWSKIEGO S P r a w y o r g a n i z a c y j n e. Odbyto dwa posiedzenia Zarządu w pełnym składzie, a to dnia 14 IX. 1959 w Olsztynie i 26. X. 1959 r. we Wrocławiu. oraz jedno posiedzenie w składzie niepełnym dnia 14. L 1960 r. Na posiedzeniu w Olsztynie rozszerzono skład Komitetu Kolbergowskiego, który obecnie przedstawia się nastE;pująCO: Prezes Kom. Kolb. prof. dr Julian Krzyżanowski Red. Naczelny - prof. dr J. GaJek, .czł~nkowie: prof. dr K. Zawistowicz-Adamska. prof. dr W. AntomewIc?, dr A. CzekC'nowska. prof. dr K. Dobrowolski, mgr B. Kuimi<:z, prof. A. Rieger, prof. dr T. Seweryn, m;r M. Turczynowiczowa, doc. A. Wozaczyńska. Na zebraniu omówiono kosztorys całego wydawnictwa, przewidujący wydatkowanie 8 milionów złotych w ciągu 6 lat, tj. od r. 1959 do 1966 oraz sposób i technikę wydcwania edycji i reedycji. We Wrocławiu również dyskutowano na temat zagadnień wydawniczych oraz omówiona plan prac redakcyjnych. Zaangażowc\l1o stałego pracownika Komitetu Kolbergowskiego w charakterze sekretarza redakcji i redaktora technicznego. Dnia 14. L omówiono sprawę ostatecznego pr7ygoto',vania do druku korespondencji O. Kolberga, przy czym ostateczny termin oddania całości materiału wyznaczono na dzień 30 grudnia 1860 r. Zorganizowano Komitet Honcrowy, do którego zaproszono 21 osób z Rządu R. P., Sejmu, Partii i instytu cji naukowych. Prowadzono ożywioną korespondencję z PAN (Wydz. I - Nauk Społecznych, Komitet Obchodów Tysiąclecia Państwa Po!.) oraz z Ministerstwem Kultury i Sztuki w sprawach przyznania subwencji na wydawnictWa Kolberga i przyspieszenie akcji wydawniczej. S p r a w y w y d a w n i c z e. Nawiązano kontakty z instytucjami wydawniczymi: Ossolineum, Polskim Wydawnictwem Muzycznym, Ludową Spółdzielnią Wydawniczą. Z wymienionymi placówkami wydawniczymi omówiono technikę wydawania edycji i reedycji dzieł Kolberga i zażądano kosztorysu. Zakupiono 32 tomy dzieł Oskara Kolberga, potrzebne do reedycji jako egzemplarze robocze. P r a c e p r z y g o t o "law c ze. Opra<:owano instrukcje dla redaktorów opraccwujących materiał kolbergewski. Instrukcje opracowaii: prof. dr .J. Gajek 1) wydawniczą dla redaktorów (do edycji i reedycji), 2) dla rozpisujących materiał rękopiśmienny z tek Oskara Kolberga, prof. Krzyżanowski: próbne zasady komentarza i indeksu, prof. Sobieski: Instrukcja w spra\vie rozpisywania i opracowania melodii ludowych Oskara Kolberga. prof. Bąk: Instrukcja dialektologiczna. Instrukcje udostępnicwo zainteresowanym osobom. Opracowano i wydrukowano 9 rodzajów kart dla rozpisujących materialy rękopiśmienne o. Kolberga. Zorganizewano zespół pracowników, złożony z 18 osób - magistrów i studentów ostatnich lat polonistyki, etnografii i Wyższej Szkoły Muzycznej. Zespół opracowuje obecnie 19 tek (2 już 0pracowane). Z zespołem wymienionych pracowników odbyto 5 zebrań. Przcmikrcfilmewano 14 tek O. Kolberga z materiałami wydanymi oraz tekę (Mazury Pruskie) z materiałem niewydanym. Pracownicy naukowi Zakładu Etnografii IHK::\f sporządzili indek ••y miejscowości do tomów: Pieśni Ludu Polskiego, Sandomierskie, Kujawy i Mazury Pruskie. Sporządzanie map do dalszych lomów w toku. Wysegregewano rysunki z całości materiałów ko18ergowskich i część. �B 540 przeznaczoną do przerysowania, oddano rysownikom. Sprowadzono z Krakowa 7 tek rękopisów O. Kolberga. ." c e r e d a kc)' j n e. Zawarto urno',,",)' o przygotowame do reedY~Jl P r a bdu polskiego", i do edycji "Mazury Prus.·ue , . " ,nawl~zano . kO'ltakty Pieśni , . ~e wszystkimi red aktorami, którzy podjęli się opracowac poszczegolne serie prac Oskara Kolberga. Irena Chruścielou:a I B BOLESŁAW L I o G R A F A I GAWIN BIBLIOGRAFIA ETNOGRAFII POLSKIEJ ZA 1956-1958 r. 1. CZĘŚĆ OGOLNA A. Bibliografie, indeksy, encyklopedie 1. BAUMGART Jan: Bibliografia histcTii ,polskiej za lata 1952-1953. Wrocław 1957 Os's. s. 330. 2. BIBLIOGRAFIA historii Polski. 1815-1914. Tom wstępny. Oprac. Halina Bachulska przy ws.półudziale Wandy Konarskiej i Ireny Łapirwwej Warszawa 1955. Rec.: Sta,rnawsKi Jerzy, Pam. liter. 1956z. 1 s. 287-293. 3. BIBLIOGRAFIA Maz'Gwsza Pło.ckiego. Not. płockie 1958 nr 7 s. 3031; nr 8 s" 46-47. 4. BIBLIOGRAFIA (z zagadnień .p:ra'cy świetUcowej) 19~6 nr 1 s. 16. 31-34, 44--46, 49, 57. Praca świetl. 5. BITTNER-SZEWCZYKOWA Halina: IVlaterialy do bibliografii etnografii y:.olskiej (1945-1954) s. 356 Suplement d.o 43 T. Ludu, Wrocław 1958 P.T.L. 6. BLEHA Josef, Kt:nc ratury. Praha 1954. Ja,roslav: Polsko Bibliograiicky ulmzatel lite- Rec: Witkowski Mi-chał, Prz. bibliot. 1955 z. 3/4 s. 354-355. 7. BUJAK F. BIBLIOGRAFIA prac Franciszka Bujaka za lata 1932-1949. Sprcw. Wroc:aw. TN T. 8: 1953 do,d. 3 s. 16-22. 8. CHOJNACKI Władysław: Ma.t~riały do bibHografii Pomorza Za.chodniego. SZlcz.ecj.n1958 z. 9 s. 83·-98. !ł. DUJCZEV Ivan: Le's etudes T. 5: 1954/1956 s. 409-420. slavistiąues en Bulg.ari.e. S!avia antiqua 10. FINKEL Lcldwi.k: BibJiograf:a historii pol;kiej. T. 1-3. Wyd. 2. Warszawa 1958 PWN. T. l s. LVI, 1142. T. 2 s, 1144-2150. T. 3 S. 174. 11. CARYGA Bolesław; Etnografia. Notaty bibliograficzne i sprawozdawcz:;. Sobótka R. 11: 1956 nr 2 s. 305. 12. GA WIN B.oleslaw: BibJi.ografia etnc.graiii polskiej za r. 1955. Lud T. 4.4 s. 542-598, Wrodaw 1959 PTL. 13. GLOGER Zygm-J.nt: Encyklopedia 1958. staro;>o.Jska ilustrowa:na. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c416cdfb7647369b6cd3abcc8713ee8.pdf 8b308a8419aec873844f05eda07a23be Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:206 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:179 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47s.2-6 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka I T. Seweryna XL - Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka • XLI za rok 1954 XLII - za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 • Suplement: H. Blttner-Szewczykowa - Materiały do bibllografll etnograflI polskiej XLIV za rok 1957 • Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim XLV - za rok 1958/59 XLVI za rok 1960 XLVII za rok 1961 PRACE I MATERIAŁY 87.87.140.130.75.55.85.-10.86.86.85.- \ .~ \ i 120.25.45.- 68.16.78.20.72.46.32.- ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 Tom III Marian Plezia, Creckie i łacl:'1skle źródła do najstarszych dziejów Slowllln cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwat - Katalog magli Rudolfa (wyczerpany) . Tom V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura l upadek Inków (wyczerpany) Tom VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwlml . Tom VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (W druku) . \ Il II 17.- 4.50 37.14.45.45.- LUD TOM XLVlL ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka i K. Zawistowlcz-Adamskiej, f,6di., Lublin 1950/51 • Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolskiego, Kraków, 1957 Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etnogr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Struktura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 • Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamsklej, Wrocław 1959 • Tom XIV Prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 • Tom XV st. Wallis I J. Ondrusz, Przysłowia śląskie pod red. St. Bąka I M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tom szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego, Szczecin 1959 • Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmińska pod red. J. Gajka i M. Znamlerowsklej-PrUfferowej, Wrocław 1961 • Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej . Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskle" PRACE cena zł :1 �Rektorowi, Profesorowi doktorowi JANOWI Seniorowi, Polskiego CZEKANOWSKJEMU Prezesowi i Człon/wwi hOl1ororoemu Towarzystwa Ludoznawczego Szermierzowi w walce o realizacj(j "Pol sl<iego At! asu Etnor; raficznego" w 80-tą rocznic(j Redakcja poświ(jca urodzin XL Vll tom LUDU �u L D ORGAN PC)LSKIEC;O 'row ARZYSTW A LU DOZNA WCZEGO OHGA:\I'~ DE LA SOClł~T(~ POLONAISE ZAt O oG 6L~ 2: O E GO l'\ Y W ROK Z B lOR ZA ROK POLSKIE '. L D'ETHJ\OLOGIE U 1895 T O M XLVII 1961 TOWARZYSTWO W R O C L A W LtDOZi'lAWCZE 1962 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, W. ANTONIEWICZ, CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI. M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA, R. REINFUSS. J. SPIS RZECZY I. Rozprawy. str . n K u b a r y. Przyczynek do znajomości wysp Anachorites. R Ysz a r d C a n s i n i e c, Postrzyżyny w kulturze śródziemnofl1or~kipj J CI n C z c k a n o w s k i, Podhale \v świetle antropologii . ..Ló z e f G CI j e k. Studia nad etnograficzną regionalizacją Polski Kry s t y n a H o f m a n - L i a n d z i s, Niektóre tradycyjne uprawy na wsi polskiej w XIX i XX wieku . .J e r z y G r o c h o l s k i, Formy przesuszania zżętych zbóż w polskich gospodarstwach chłopskich w XIX/XX w. . J CI n u s z B o h d a n o w i c z, Spichrze na tle innych pomieszczeń do przechowywania ziarna w gospodarstwach chłopskich w Polsce na przełomie XIX-XX w. . . T o m a s z S kar ż y ń s k i. Stodoły w polskim budownictwie ludowym XIX i XX w. . K a z i m i e r z P u d ł o, Tradycje używania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce z końcem XIX w. i w II poło XX W. . K r z y s z t of K wa Ś n i e w s k i,~.Lę.m.e.n~~~_~ski~_ z~iŁ zane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX W. . . . . .J REDAKTOR JÓZEF GAjEK CI 7 49 149 165 210 231 283 383 415 439 S P r a w o z d a n i a i r e c e n zje. SOWIETSKAJA (Anastazja POLSKIE 'l'O\LĄ.RZYSTWO RF,DAK('JA. LUDOZ:\'AWCZE wnO(,T,AW, - WROCL.-\.\V 1962 NANKERA 4 Nakład 1800.L30 egz. Alek.wyd. 19,75, druk. 44,25. Papier ilustr. V kl.. 90 g, 70xl00 Oddano do siadania w sierpniu 1961 r. Druk ukończono w lipcu 1962 r. Cena zł 85.Nr zam. 177161 D·9 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, ~WIERCZEWSKIEGO 19 ETNOGRAFIJA Kojdecka) . A. N. ZSSR, Moskwa . 1959, 1960, . . . . Kratkij oczerk drewniej istorii Chakasow Chagkiz-Abakan, 1951. (Tadeusz Wróblewski.) . D u s a n D r l j a c a, Zarys stanu badań etnologicznych w Jugosławii V i l k o N o w ak, Slovenska ljudska kultura. Lubljana 1960. (D. S. W. 4159 K i s j e l e w, Drljaća i T. Skarżyński) . . . . . . 560 B o z i woj :'.1 e D r o b n jak o v i Ć, Etnologija naroda Jugoslavije. Belgrad. 1960. (D. Drljaca, T. Skarżyński) . a r i a n G o t k i e w i c z, Obrzędy i wierzenia ludu rumuńskiego w palud. Bukowinie 540 544 562 565 �. (} str. L'ETHNOGRAPHIE, t. 52 Paris 1958 (F. Wróblewski) . G. B r a s s e u r, G. S a von n e t, Carte Ethno-demografiquc. Dakar 1960. (K. Kwaśniewski) . D i o g o G o m e s, De la premiere decouverte de la Guinee. Bissau 1959. (K. Wolski) . KULTURA LUDOWA WIELKOPOLSKI. Poznań 1960. (l. Turnau) . Wal e r i a n S o b i s i a k, Rozwój latyfundium biskupstwa poznańskiego od XVI-XVIII w. Poznań 1960. (K. Wolski) . '. TAŃCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna PTL. t. 3, opracował A. Glapa i A. Kowalski (Jan Tacina) . Towarzystwo Naukowe Płockie 1820-1820, 1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957. (K. Pudlo) III. Kro (Z. Jankowski) 579 580 A w y (na Oceanie Wielkim) 594 Wyspy Anachorites (Les Anachoretes) odkryte przez Bougainvillea w 1'. 1768, leżą na 0°54' szer. płd. i 145°30' dłg. wschod., i stanowią wraz z sąsiednimi: Hermit (Los Ermitanos, Agomes), Los Monjes, wyspą Commerson, La Boudeuse, Echiquier (Ninigo), Durour, Matty i jedną w r. 1859 na l° szer. płd. i 141° dIg. wschod. odkrytą wysepką, część archipelagu nowobrytańskiego najpółnocniejszą i najdalej do Mikronezji wysuniętą. Znajomość nasza dotychczasowa wysp mających stanowić przedmiot zarysu niniejszego, jest dotąd bardzo ograniczona. W dziele antropologicznym Wa i t z a 1, będącym zestawieniem wszystkich dotąd znanych badań i opisów, ledwie że spotyka się wzmiankę o tych wyspach. M e i n i c k e 2 w swej monografii geograficznej zadowalnia się również, tylko zaliczeniem ich do archipelagu Nowej Brytanii. M i k I u c h o - M a c ł a y daje bardzo interesujące szczegóły antropologiczne o krajowcach wysp sąsiednich Taui, Agomes i Ninigo, które jednak nie dotykają wysp Anachorites. Jedyną wiadomość natury etnograficznej znajdujemy w notatkach S t r a u c h a 4, który zastępował interesa etnografii podczas podróży niemieckiego okrętu wojennego "Gazella". Lecz uwagi jego nie tylko że nie powiększają o wiele naszej wiedzy o tych wyspach, gdyż "Gazella" zatrzymała się 596 603 605 6011 Sprawozdanie 626 635 Róż n e. Streszczenie w jęz. ang. i ros. (E. Jeleniewski) Indeks XLVII t. Ludu, O. G. Spis rycin i map . Spis treści w jęz. ang. i ros. R PRZYCZYNEK DO ZNAJOMOSCI WYSP ANACHORITES 586 615 . p 584 n i k a. z XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku. (T. Delimat i M. Suboczowa) . Sprawozdanie z całokształtu prac PTL za 1961 r. O. G. z .JAN KUBARY* Narodowym Wspomnienie o etnografie pomorskim ks. dr W ł a d y s ł a w i e Ł ęd z e. (L. Malicki) . Dr J a n i n aKr a j e w ska. (J. Rosen-Przeworska) Sprawozdanie z XXXV Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie. o 578 M u z e a. Wielkopolska Sztuka Ludowa. Wystawa w Muzeum w Poznaniu. Czerwiec-lipiec 1961. (A. Glapa) Muzeum w Lahore (Pakistan). (K. Wolski) . IV. R 571 643 685 699 705 • Jan Stanisław K u b a r y, 1846-1896; badacz Mikronezji. W 1874 osiadł w Ponape (Karoliny); Obrządki pogrzebowe Pelauczyków, Die sozialen Einrichtungen d. Pelauer. (1885). Ethnographische Beitrdge zur Kenntnis des Karolinen Archipels (1889-95). b � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2293b2df7bae1f7275a51322b707ac9a.pdf 7b0d0e3cdf220f3a1ce74009a66c151e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:178 Title A name given to the resource Różne / LUD 1960 t.46 Description An account of the resource LUD 1960 t.46, s. 636-697 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 637 INDEKS (wymienionych A. B. 481 A. G. 416 A. S. 415, 872 A. W. 781, 1331 Adamczyk S. 521, 537, 563, 622 Adamska Zawistowicz 463 Adarak T. 646 Aleksiewicz M. 307 Andrusikiewicz J 1283 .Andruszkiewicz M. 482, 1242 Antoniewicz J. 929, 944, 1166 Antoniewiez W. JJ15, 1100 Antoniuk J. 464, 486, 109.5 Antoniewicl. K. 123, 465 Apanowicz A. 124 Arendt A. 416 Armon W. 1201 Arnold S. 2·15, 1223 Atlas S. 780, 1197 Atmo of K. 637 Awaniesowa R. I. 947, 948 Ayache A. 874 B. J. 85 B. W. 1290a Babinicz W. 402, 449 Baczewski J. 1196 Bachuiska H. 2 Bagiński P. 534 Banach A. 733, 1173 Banaczkowski P. 484. 493. 1223 Baranowicz J. 485 NAZWISK w bibliografii) Baranowski B. 419, 1101. 1102, 1243 1244 Baranowski W. 1174 Barański H. 839 Barcikowski K. 1250 Barciński F. 832 Barszczewski W. 646 Bartnik T. 1041 Bartok B. 1175 Barut J. 647 Basara A. 70 Basara J. 949 Bauer J. 1180 Baumgart J. 1, 1103 Bawarska Z. 12'5 Bazielichówna B. 203, 329, 352, 389 420, 421, 578, 648, 649, 650, 651 Bączkowski K. 11 76 Bądkowski L. 416, 840 Bąk p. 952 Bąk S. 950, 951, 953, 954 Beavoir S. de 881 Beguin A. 882 Bekker J. 1177 Belie A. 841 Bender W. 383 Bernat W. 304 Berwiński R. W. 48 Bielawski L. 579, 582 Bielicki M. 487 Bieniarzówna J. 204, 353, 1272 Bieńkowski W. 28. .53. 101 Biernacka M. 403, 1104 Biernacka-Lubańska M. 1290 Bigorajska Z. 126 Bigos J. 1178 Bilgorajski F. 1105 Bińczak J. 1228 Biskup M. 1129 Bittnerówna H. 77 Bittner-Szewczykowa H. 5, ~l4 Bleha J. 6 Błachnio J. 127, 354 Błachowski A. 653. 654, 655 Blachut W. 128, 436, 4.96, 566, 580 Błaszczyk S. 54, 86, 129, 6'56, 657, 658 Bobiliska C. 830 Bocheilski Z. 659 Boenigk J. 1106, 1179, 1180 Bogatyński W. 346, 1245 Bogdanowski J. 466, 660 Bogdany W. 1311 Bogusławski A. 661 Bojar J. 532 Bojko S. 205 Bolanowski Z. 831 Bolduam T. 206, 207, 416 Borowiak J. 1107 Bortkiewicz F. 1108 Błeszyński K. 1014 Borecky B. 918, 943 Borowiec J. 473 Borowski S. 282 Bcrudzka W. 662 Bożek A. 1181 Brajewski T. 956 Braun A. 883 Brentjes B. 110g Broda J. 308 Bwd~,wską H 1246 I3ronicz S. 208, 347, 1111 Broni(wsld W. 479 B:>ro\vy P. 1212 Brożek L. 130 Brudnicki J. 449 Brunner Z. 1062 Bruss J. 113 Bruckner A. 390 Brzeska W. 254, 766 Brzeziński S. J. 1315 Brzozowska T. 1261 Buczek 1<.. 355, 1112 Buczek L. 663 Bugajski M. 445 Bujak F. 1182 Bu'kowski M. 1239 BCllecka van V. 991 Bunak W. W. 1005 Burchard H. 919 Burszta J. 29, 356, 357, 1113, lill4, 1115, 1235, 1247 Butryńczuk B. 782 Byrski T. 449 Bystro'w A. P. 1006 Cabaj A. 422 Cackowski S. 1141, 1142 Cehak-Hołubowiczowa H. 664 Ceynowa F. S. 4.88 Childe V. G. 920 Chmielewski S. 131 Chociszewski P. 1183 Chodakowski Z. Dołęga 1184 Chojnacki W. 8, 16, 47, 1317 Chomin M. 209, 1117 Chomiński J. 595 Chomiński L. 463 Cho,pin F. 616 Chcrosii:ski J. 583 Chranicki J. 745 Chrzanowska P 132 Chrzanowski T. 359, 715 Chybiilski A. 581, 582, 615, 637, 1311a Cichowicz W. 423, 665 Cichy J. 1185 Cieniak M. 1186 �638 Cierniak J. 1186 Ciesielska K. 1116 Cieśla-Rein£ussowa Z. 666 Cieślak E. 51 Cieślak T. 1316, 1321 Cieś;ikowski J. 667 Cnotliwy E. 309 Colin V. 490 Coriat J E. 1327 Cylwicki E. 490a Czajkowski J. 668, 669 Czaplewski P. 491 Czarnecka 1. 67U Czarnewski S. 404 Czarski A. 1042 Czechowiczowa N. 1133, 134. 135 Czeczot J. 1301 Czekanowska A. ,584 Czekanowski J. 40, 210, 842, 843. 875, 1007, 1008, 1009, ,1.010, 1011, 1012, 1013, 1015, 1187, 1188. 1202 Czerner A. 358 Czerniewska M. 833 Czernik S. 492, 493, 4!94, 495, 491>. 514, 1318 Czernyszewski M. 1014 Cze~zko B. 911 Czewicz A. 1226 Czukowski K. 497 Czuła M. 1189 Czumiń·ska A. 1063 Cwiek Z. 832 D. G. 1286 Dabinnus G. 211 Dackow B. 674 Damborsky 1. 1328 Damrosz J. 212 Dautreppe R. L. 906 Dawidziuk A. 860 Dąbrowski H. 1056, 1144 Dąbrowski J. 213 Dejna K. 55. 957, 958, 959, 960 639 Dejworek B. 465, 1190. 1230 Dekowski .J. 136 Dekowski J. P. 671 Delimat T. 137, 138, 754. 114:;. 1"201. Delusin L. 885 Dembińska M. 283, 859 Demków W. 244 Deptu.szewski S. 329, 42·1 Derdo'Wski H. 556, 1191 Derenicz M. 884 Deresiewicz J. 214, 317, lU8 Devoto D. 925 Dębnicki A. 887 Dębni~ki A. 886 Długo.sz W. 1119 Dobrowolska A. 139, 330, 331. 424. 425, 783, 1043 Do;browolska D. 56, 91, :no, 672, H20, 1329 Dobrowolska M. 915 DobrcwoLski K. 41, 57, 87, 88. !}2 Dobrowolski S. R. 1234 Dobrowolski T. 1234 Dobrzycki J. 140 Dokladal M. 1015, 1016 Dormienko W. W. 284 Dorosz K. 1064 Doroszewski W. 553, 638, 844. 961. 968, 972, 975 Drzewiecka Z. 1062 Dubiel L. 141, 360, 361. 362, 673. 674. 1209 Dujczew 1. fi Du1ęba W. 675 Duma A. 142 Dumont L. 311 Dunare N. 676 Dunin M. 1065 Dutkowski T. 391. Dużyk J. 143, 514 Dworakowski S. 479 Dybowski B. 1032 Dygacz A. 499, 586. 587, 588, 589 Dygasiński A. sao Dynow~ki W. 90, 270 Dzieduszycki W. 1044 Dziekoński T. 363 Dzierżoń J. 1193 Dzierżykraj-Rogalski T. Dziewanowska J. 679 Dzięgiel L. 677, 678 1016. 1013 E. K. 946, 131,8 E. M. 1197 Ender J. 451 Fan Wen-Lan 887 Federowski M. 845 f'enikowski F. 501 Feicht H. 590 Fejos P. 1320 Fiedler A. 680 Fikus J. 1224 Filipowski W. 144, 1121 Filonik A. 1248 Finkel L. 10 Fiszman S. 1004 Fleszar M. 888 Fleszarowa R. 1078 Flizak S. 26, 93, 145, 216, 377, 68J Florans R. 490 Florcwskij A. 862 Folta W. 1249 Franci~ko de Vitoria 907 Franczic M. 1122 Franko S. 1325 Frankowska M. 217. 331 Frybesowa A. 534 Fryczowa M. 364 F'ryś E. 682, 683, 695 Gajek J. 26, 34, 38, 39, 42, 58. :'i9. 60, 61, 62, 94, 330. 332. 463. 643 756, 846, 1187, 1192. 1201 Gajkowa O. 1216 ~ajzlerowa W. 311, 363 Gałaj D. 819, 1275 Gałęski B. 218, 392, 406, 820 Gansiniec R. 474 Garbacz K. 784 Garcia A. 925 Garczyński W. 312 Gardawski A. 92-2, 941. 112:3 Gardowska B. 684 Garyga B. 11 Gavazzi M. 847 Gaudio A. 876 Gawarecki H. 1099 Gawin B. 12 Gawłowski S. 889 Gawrak Z. 685, 686 Gawron W. 95 Gąsienica S. 687 Gąsiorowski S. J. 273 Gąsiorowski J. 922, 1123 Gediga B. 688 Gentil-Tippenbauer W. 687. 735. 1178 George P. 1044 Gerlach A. 689, 691 Gerlach R. 690 German F. 591 Gębik W. 219, 393, 502. 503 Giełżyński W. 908 Gierowski J. 865, 867, 1251 Gieysztor A. 63, 323 Gieysztorowa S. 96, 1045 Ginertt- Wojnarowiczowa J. 692 Gizewiusz G. 614 Glapa A. 27. 146, 332, 333, 334, 337. 339, 693, 694, 848, 1201 Godycki M. 1019. 1020. 1028 Golde K. 785 GIoger Z. 13 GluziI'lski J. 832 Gładysz A. 1193 Gładysz lVI. 220, 426, 695, 1201 Gładyszewa M. 221, 365 Glowa Z. B. 696. 697, 698 �641 640 Głowacka A. 285 Głowacki W. 119~ Gniazdowski F. 349 Godlewski A. L. 1066 Goetel W. 222 Gola M. 416 Golachowski S. 223, 1291 Goldberg J. 204, 2e6, 1124 Goliilski L. 787, 788, 789, 790, 791, 792, 793 Gołębiowski B. 834 Golkont K. 705 Gonera T. 794, 795 Gościcki A. 518 Gorzechowska J. 224 Gotkiewicz M. 225, 226 Gottfried K. 147 Górska K. 1129 Grabowski F. 796 Grabewski J. 699 Grabowski W. J. 50.5 Grad M. 1252 Grocholski J, 700 Gruchman B. 1053 Grygiel J. 519 Górska M. 489, 504 Górski R. 452 Górzyński S. 287, 366 Guyan W. U. 923 H.F. 14 Hadyna S. 797 Haisig M. 507, 701 Hajduk . 1195 Halicki J. 704, 877, 929 Hanelt W. 1094 Hanuszewska M. 1312 H2rhala I. 1099 Harland H. 1157 Haupt L. 864 Hawryłkiewicz J. 335 He':Jda A. 407 Heck R. 288 Heintsch K. 593 Heith Z. 394 Hejncsz W. 298, 1115 Helenowski W. 591 Husel W. 271, 289, 702, 849, 917. 932, 936, 937, 1021 Herbst S. 24 Hertz B. 508, 509 Hest M. 798 Hilska V. 889 Hiz G. 703 Hoffman H, 227 Hohensee H. 148 Holland H. 1014 Holmsen S. 1067 Hołubowicz W. 592, 704, 70,5 Horalek K. 593 Hornicka A. 344 Hornig A. 1068 Horodyska H. 962 Horoszkiewicz W. 395 Hoszowski S. 51 Houdek J. 1069 Hulewiczowa M. 508 Husa V. 865 Hu Szeng 890 Hutka J. 149 J. P. 799 J.R. 1069 J. S. 583 J. W, 873 Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707, 708, 709, 710, 711 Jagielski A. 75 JakI J. 637 Jakóbczyk W. 453 Jakubiec L 1229 Jakubowski A. 64 Janaczek O. J. 867 Janczykowski K. 151 Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 Janiszewski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022, 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Ja,strzembski H. 342 Jaworski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1125 Jech J. 533 Jelito J. 892 Jelonek A. 1046 Jodełka. T. 512 Jostowa W. 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 Judycka J. 963 1. G. Ł. O. 915 I. T. 706 Ignar S. 1302 !lin G. F. 891 Inglot A. 835 Inglot S, 1182 Itman L. 150 Iwanow W. 866 Iwaszkiewicz J. 253, 558, 622. 634. 1302 Iwaszkiewicz W. 909 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 \(albarczyk S. 278 .J. C. 1023 J. G. 97, 1051 .Tnk. 699 11 ,::1 Lud. t. XLVI Kałużny Cz. 446, '147 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 Kamiński P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapeluś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9.52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 342, 345 Karpińska L 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. H28 Kieiczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyńs'ki Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimczakewa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 KobylaI1ski J. 1189 �644 Makowski .T. 1123. 121'5 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166. 167. 168. 342 Maiinowski B. 914 Malinowski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manteuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkowski F. 40!J Martuszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Matusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 Mawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 31'7, 1141 Melicherc:zyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michalkiewicz S. 1251 Michalski 1. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 Michniewicz Z. 169 Michowski B. 1044 MickiewIcz A. 591. 1303 641 :Ylielczarski S. 322 ::Vliędzyrzecki A. 509 ;\:Iika E. 615 IVIiketta J. 616 iVIikłaszewska R. 276 :YIikłucho-Makłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 Misińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 Mniszech J. W. 1271 Modrzejewski .J. 880 Modrzewska H. 930 .:.vlodrzewska K. 1018. 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 ~forelowski M. 1291 Me'ren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241. 242, 1219 ;'vlcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976. 100'j Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiusz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 Mulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miiller B. 823 Myrcik-Markowska T. 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 .j P .j, R. 799 106fl J. S. 583 .T.W. 873 .Jachnina A. 560 Jachnis M. 1063 Jackowski A. 707. 708, 709. 710, 711 Jagieiski A. 75 JakI J. 637 .JakÓbczyk W. 453 .Jakubiec L 1229 .Jakubowski A. 64 .Janaczek O J. 867 .Tanczykowski K. 151 .Janicki J. 118a Janicki L. 499 Janinga H. 546 .Janisz€wski M. 1070 Janiurek W. 228 Jankowski B. 632 Januszewska H .. 511 Jarnuszkiewicz J. 712 Jarosz S. 1071 Jasicki B. 1022. 1033 Jasienica P. 229, 1072 Jasiński T. 513 Jastrzembski H. 34-2 .Tawo-rski K. A. 1197 Ja'żdżewski K. 713, 934, 1-125 .lech J. 533 Jelito J. 8'92 Jelonek A. 1046 Jodełka T. 512 Jostowa W, 230, 305, 1126 Judenko K. 65, 104, 641 .Judycka J. 963 K. B. 882 Kaczmarczyk Z. 1151 Kaczmarek J. 152 Kajka M. 513, 514, 1197 Kalabiński S. 1127 "(albarczyk S. 278 41 Lud. t. XLVI Kalużny Cz. 446, 447 Kamińska E. 1001 Kamińska H. 964 Kamiński A. 1168 Kamiński K. 926 KamińskI P. 572 Kamieńska A. 1226 Kamocki J. 26, 336, 337, 427 Kanclerz F. 192 Kania J. 516 Kapełuś H. 517, 518, 521 Kapeniak J. 1200 Kapica Z. 1024 Karastojanow A. 595 Karaś M. 519, 521, 9,52, 961, 981 Karaśkiewicz N. 596 Karda F. 800 Karnowski J. 408 Karnowski J. P. 597 Karolak J. 332, 333, 337, 338 34:~. 345 KarpiJiska l. 339 Karwicka T. 714 Karwot E. 98, 474, 475 Kasprowicz J. 541 Kaznowska J. B. 26, 334 Kersten A. 11128 Kielczewska-Zaleska M. 1129 Kieniewicz S. 1275 Kiersnowski R. 367 Kieta M. 1130 Kirstein W. 598, 625 Klaczyński Z. 733 Klafkowski A. 907 Klemensiewicz Z. 46 Klepandy W. 153 Klimaszewska J. 313, 428 Klimcza'kcwa H. 1313 Kliniczyk Z. 334 Klonowski A. 99, 154 Klukowski J. 599 Kmiecik Z. K. 460 Kobylański J. 1189 �644 Makowski J. 1183. 1215 Makowski Z. 879 Makuszyński K. 540, 541 Malczewski K. 239 Malewska Z. 66, 1216, 1340 Malicki L. 26, 163, 166, 167, 168, 342 Malinowski B. 914 Malincwski K. 188 Malinowski T. 105, 1201 Malkiewicz K. 728 Małachowski B. 896 Mallek K. 1217 Mantel-Niećko J. 1304 Manleuffel R. 826 Manugiewicz J. 343 Mao-Tse-Tung 897, 898 Marek F. A. 1218 Marek T. 733 Markow J. 729 Marszałkcwski F. 408 Marluszewski E. 240, 514, 554, 614 Maślanka J. 1184 Maszkin N. A. 927 Mat. 454 Matlak R. 804 Matusiak L. 474 Ma tusik L. 15 Matuszewski J. 419, 920, 1320 lVIawrodin N. N. 1336 Mazak S. 516 Mazurek Z. 1140 Mączak A. 317, 1141 Melicherczyk A. 1261 Michajłow V. 869 Michałkiewicz S. 1251 Michalski!. 1021, 1026 Michalski S. 1262 Michalek M. 1181 Michałowski K. 1313 Michałowski B. 1046 lVIichniewicz Z. 169 Michcwski B. 1044 Mickiewicz A. 591, 1303 645 lVIielczarski S. 322 Międzyrzecki A. 509 Mika E. 615 lVIiketta J. 616 Nlikłaszewska R. 276 Mikłucho-lVIakłaj N. N. 1005 Mikś J. 617 lVIisińska M. 106, 318, 319 Misiuna W. 1256 Miszkiewicz B. 1027 Mleczko F. 1186 Młodożeniec S. 1186 lVIniszech J. W. 1271 ModrzejewskI J. 880 Modrzewska H. 930 Modrzewska K. 1018, 1049 Modrzyński J. 170 Moldenhawer K. 293 Molenda J. 409, 1263 Morcinek G. 542 Moreira J. 16 Morelowski M. 1291 Moren 510 Mosbach 488 Moskała E. 1083 Most W. 241, 242, 1219 Mcszyńska J. 893 Moszyński K. 277, 974, 975, 976, 100:3 Moszyński L. 977 Mościcki H. J. 1220 Mrongowiu.sz K. C. 1207 Mrowiec A. 107, 256 Mrożek B. 899 lVIulkiewicz O. 730, 731, 732 Murawski R. 1264 Muszyński J. 480 Miil1er B. 823 Myrcik-lVIarkowska T 1120 Myśliński F. 171 Naborowska A. 450 Nahlik A. 1292 Nalepa J. 864 Namitkiewicz J. 824 Namysłowski K. 853 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj j. 1276 Neymanowa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. 544, 545, 546. 547, 561, 562 Nichtweiss J. 870 Nickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 Niesiołowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska I. 320 NacO!". R. H. 39, 913 Nosek S. 931 Nowak K. 1266 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 407 Nowakowski S. 244, 1051 Nowa,kówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 825 Nuckowski T. 58:i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk J. 17 Obrębska-Jabłońska A. 978 Obroch ta J. 619 OChmal'1ski W. 373 Ochońska M 18 Ociepka T. 667, 1173 Odrowąż-Pieniąż2k J. 534 Odyniec W. 410, 1142 Okońska A. 343 Okruszka I. 893 Okuniewski Z. 733 Oleszczuk A. 594, 610, 611, 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Op pen D. 1321 Optołowicz J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208, 1267 OrEcz S. 246 Orłowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna J. 344, 737, 738, 739 Orze Iski H. 1268 Orzechowski M. 1181 Osiak F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg J. B. 247 P. B. 810 Pałkowska J. 1001 Parnicki-Pudełko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 1085 Patkowski A. 1223 Patla A. 173 Patryk 733 Pawelczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska J. 73 Pawłowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 948 Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pę::lziński Z. 1306 Pęgierska B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pieprzyk J. 1270 �648 Stępczak J. 1053 Stc;szewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 Stiller R. 1079 Stolarz P. 667 Stolychwo K. 1032, 1033 Stopa R. 955, 991, 1005, 1304. 1334 Strciński S. 328 Strumillo T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, .566, 11.')0 Stryj ew ski J. 186 Studencki J. 187 Studencki \V. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1199. 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sulkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1153 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. l27iJ Szela J. 1278 Szela J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwuykowska I. 843 645 Szmydtowa Z. 130'(, 13fJ8 Szurmiak ..Bogucka A. 61!:!, 022 Szwengrub L. M. 115. 260 .. 40n Szweykowska. S. 636 Szydlowski .J. lE6 Szyfelbein Z. 67, 79, 80. 1201 Szyfer A. 50ti Szymanowski K. 637, 1311'1 Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-Gąlsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 105e, 1158, 1332 Śmiałowski R. 380 Śreniowska K. 1160 Śreniowski S. 1159, 1161, 1162. :1G:~ Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Sławski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Świeży J. 26, 117. 345. 345a Świrko S. 5:;2. 56'1, 568, 622. 1101. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlo'\vska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. p. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkiewic7. W. 1299 :--Jamitkiewicz J. 324 Namyslowski K. 8:i3 Nasz A. 108 Nawrocki F. 1265 Necel A. 543, 1221 Neczaj .L 1276 Neymancwa Z. 172 Nędza-Kubiniec S. '544. 54,~. 54ti. 547. 561, 562 Nichtweiss J. 870 ;\lickel J. 109 Niedziński F. 1335 Niemczyc A. 733 ;\liesiolowska-Hoffman A. 940 Nikifor 667, 733 Nitsch K. 1222 Nizajow Kary T. N. 900 Nizińska L 320 Nocori R. H. 39, m3 Nosek S. 931 Nowak K. 1260 Nowak Z. 243 Nowakowski L. 40'7 Nowakowski S. 2H, 10iJ1 Nowakówna Z. 901 Nowicki A. 476 Nowicki W. 1067 Nowosielski E. 82.) Nuckowski T. ?)8'i Nycz B. 618 O. G. 72 Obłąk .J. 1'7 ObrębskR-.JRbłońska A. 978 Obrochta J. 619 Ochmański W. 373 Ochońska l\1 18 Ociepka T. 667, i173 Odrowąż- Pien iąż2k .T. 5:14 Odyniec W. ,no. 1142 Okońska A. 343 Okruszko 1. 893 OkuniE'wski 7. 733 Oleszczuj; A. 594, 610. 611. 620 Olszewski A. 1294 Ondrusz J. 552 Ogrodziński W. 1222 Opaciak K. 735 Oppen D. 1321 Optołowicz .J. 1201 Oracki T. 513, 554, 1208. 1267 Orlicz S. 246 Orlowski B. 273 Orlowski J. 1143 Orosz .J. 736 Orynżyna .J. 344, 737, nil, 739 Orzelski H. 1268 Orzechowski M. lI81 Osia'k F. 294 Osmańczyk E. 1181 Ost W. 805 Osowicki .J. 621 Ostrowski B. 902 Oszelda P. 1219 Ożóg .T. B. 247 P. B. 810 Palkowska J. 1001 Parnicki-Pudelko S. 740 Paryski W. H. 979, 980, 108.'1 Patkowski A l22:~ Patla A. 173 Patryk 733 Pawełczyńska A. 1052 Pawlak A. 630 Pawłowska .. J. 73 Pawlowski E. 981 Pazdur J. 321 Pepczyńska N. 941l Peters S. 1269 Petrus J. 398 Pędziński Z. 1306 Pęgiersk a B. 1329 Piaścik F. 1144 Pieniewicz S. 1162 Pipprz~'k .J 1270 �T 648 Stępczak J. 1053 Stęszewska Z. 634 Stęszewski J. 458, 635 Stieber Z. 989, 990 S tiller R. 1079 Stolorz P. 667 Stołychwo K. 1032, 1033 8to;:>a R. 955, 991, 1005, 1304, 1334 Strciński S. 328 Strumiłło T. 42, 643, 1311 Stryczek J. 412, 566, 1150 Stryjewski J. 186 Studencki J. 187 Studencki W. 575 Sucheński Sz. 548 Suchodolski B. 459 Sukertowa-Biedrawina E. 22, 1l99, 1232 Sulewski W. 1276 Sulma S. 1233 Sulowski Z. 856, 1096 Surowiecki N. 1094 Susuł T. 468 Swirida D. 23 Sychta B. 439, 992 Sygietyński T. 1234 Sylwanowicz W. 1030 Sylwester A. 1181 Symoni-Sułkowska J. 993 Sypniewski Z. 284 Syska H. 577 Sza blik J. R. 1277 Szaflik J. R. 1155 Szafrańska Z. 754 Szaniawska W. 189 Szczawiej J. 1289 Szczepański J. J. 559 Szczepański R. 467 Szczotka S. 1105, 1235. 1279 Szela J. 1278 Szela .J. 1278 Szewczyk W. 245, 259 Szewko-Szwaykowska I, 843 Szmydtowa Z. 1307, 1308 Szurmiak-Bogucka A. 619, 622 Szwengrub L. M. 115, 260, 400 Szweykowska S. 636 Szydlowski J. 1156 Szyfelbein Z. 67, 79, 80, 1201 Szyfer A. 506 Szymanowski K. 637, 1311a Szymański J. 116 Szymiczek F. 537, 589, 642 Szymoszek-GaJsienica 687 Slaski J. 1236 Slaski K. 857, 1056, 1158, 1332 Smiałowski R. 380 Sreniowska K. 1160 Sreniowski S. 1159, 1161. 1162. 1163 Swiątkowski H. 190 Swiderski A. 306 Slawski F. 987 Słupek S. 5'13 Smolarek P. 296 Swierc P. 613, 639, 640 Swieży J. 26, 117, 345. 345a Świrko S. 552, 567, 568, 622. 1301'. 1309 T. O. 514 T. R. 768 Tackenberg K. 940 Tang-e-garn 569 Targ A. 1181 Tarko M. 767 Tarlowska L. 1034 Tarncwski A. 191 Tazbir J. 431, 1324 Temkin G. 413 Tepicht J. 278 Tihelka K. 941 Timcfiejew G. 440 Tipainis N. P. 192 Tloczek S. 193, 382 Tomczak A. 1129 Tomkie\vicz W. 1299 649 Topolińska Z. 625, 994, 1001 Topolski J. 1164, 1280, 1281 Topór J. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trav .... ińska-Kwaśniewska M. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 1095 Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 T'urczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, 387. 852, 1096, 1129, 1137, 1165, 1166 Tymowski J. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrowicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L. 1143 Ucherczyk A. 652 Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 196 Urbańczyk S. 995 Vielrose E. 299, 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach W. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 261 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholik S. 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 Warneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąsowiczówna T. 118, 119 Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J. 572 Wi'gat K. 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 Willaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 416 Witkowski M. 6 Witz 1. 769, 770 Wojeński T. 450 Wojciechowski R. 644, 1303, 1310 Wokroj F. 1039, 1040, n88 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 715 Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 573, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J. 543 Wozaczyńska. A. 42, 643 Wożniak M. 472 �652 649 Kultc:ra duchow~: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demcnoJogia, reJi~ia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .1. Literatura ludowa: powiedzEnia, przysłowia, gadki i fa·· ce-cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy widowiska, folklor robotniczy i miejski. folklor wojenny. pamiętniki chlopskie . 6. Mu_zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkur3Y i wystawy B. Zespoły artystyczne, insce'nizacje D. Współczesne przemiany w kulturze polskiej: 1. Zmiany w ukladzie tradycyjny-ch grup spoj-ecz-nych. (\"'si spóldzielcze, PGR, POl\1, GOM. g.os:podarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materialy związane z wsią C. VI. Etno'gra£ia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z. zakresu slawistyki . B. Słowiani'e po~udniowi578 C. Słowianie wschodni i północno-wschodni Pogranicze etnografii z innymi naukami: A. Nauki humanistyczne i s,poleczne 1. Archeologia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geografia i krajoznawstwo: a) demografia, antr"pogeografia b) krajoznawstwo. (atlasy. mapy, przewodniki) ,j. Historia: al historia wsi, historia gospodarcza. osadnictwa. ria prawa b) działa-cze ludowi. etnografowie c) walki klasowe 555 ;561 365 573 575 576 .577 578 VIT. Etnografia pozaslowiańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja Vll!. 552 55a 554 5!j4 579 580 580 582582 583 583 585· 58g 591 .592 histo594 599 605 Topolińska Z. 625, 994. 1001 Topolski J. 1164. 1280. 1281 Topór .T. 986 Tr. 598 Trawińska M. 1201 Trawińska-Kwaśniewska :VI. 414 Treder F. 194 Troczewski Z 109" Trudzik Z. 1282 Trybowski T. 195 Trzeciak P. 733 Tschernik R. 1057 Turczynowiczowa M. 1201 Turnau L 24, 340, 349 Tylczyński A. 811 Tymieniecki K. 271, 298, 323, :187. 852, 1096, 1129, 1137. 1165. 1166 Tymowski .T. 1081 Tyrowicz L. 350 Tyrcwicz M. 1278, 1283 Tyszkiewicz L.1143 Ucherczyk A. 65:! Urban M. 1097 Urbanek A. 1006 Urbanowicz H. 19G Urbańczyk S. 995 Vie1rose E. 299. 1057. 1058 W. K. 571 W. N. K. 946 Wach ,,,•. 1059 Wakar A. 1167 Walas A. 812 Walczak W. 2B1 Walentynowicz M. 25 Walentyńska Z. 262 Walicka E. A. 922 Walicki M. 257 Wallis S. 642, 1237 Waluszewska J. 1316 Wanke A. 1008 Wantula J. 461 Warcholili: S 1284 Wardasówna M. 1206 Warężak J. 1168 \Varneńska M. 631 Wasilewski T. 996 Wasilewski Z. 462, 514 Wasylewski S. 570 Wąsicki J. 1285 Wąsowicz K. D. 1325 Wąscwiczówna T. 118. lU) Wernher F. B. 1291 Wędzki A. 25 Węgrzynowicz L. 34, 383 Wiatrolik E. 324 Wieczorek L. 197 Wielowiejski J. A. 942, 945 Wierciński A. 1037, 1038 Wiglusz Z. 647, 683 Wiktor J. 1097, 1169 Wilczek S. 1209 Wilczewski H. 198 Wilczur J .. 572 Wi:gat 1(, 1098, 1099 Wilgat T. 1098, 1099 WiJlaume J. 1287 Winid B. 1078 Winniczuk L. 943 Wistreich F. 884 Wit-Swięcicki B. 116 Witkowski M. 6 Witz L 769, 770 WojeiJski T. 450 Wojciechowski R. 644, 130;1. 1310 Wokroj F. 1039, 1040, 1188 Woleńska M. 771, 772 Wolff A. 997 Wolff B. 71:; Wolniewicz W. A. 285 Wolska K. 513 Wolski K. 199, 300, 301, 471. 1201 Wowro J. 373, 1238, 1238. 1241 Woydyłlo J .. 543 Wozaczyńska. A. 42. 643 Woźniak M. 472 �652 653 C. KultL:ra duchowa: 1. Prace ogólne 2. Wierzenia, demo'nologia, religia 3. Magia i wróżby 4. Wiedza ludu . .5. Literatura ludowa: powiedzenia, p.rzysłowia, gacLki i face·cje, ballady, baśni, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska, folklor robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chła;:>skie . 6. Mu:zyka ludowa, pieśni, tańce 7. Sztuka ludowa, konkursy i wystawy 8. Zespoły artys.tyczne, insoe'nizacje . D. Wspólczes.n€ przemia·ny w kultu,rze poL;kiej: 1. Zmiany w układzie tradycyjnych grup społecznych. (Wsi spółdzielcze, PGR, paM, GaM, gospodarstwa indywidualne i in.) . 2. Inne materiały związane z wsią VI. Etnografia słowiańska w polskich wydawnictwach: A. Opracowania ogólne z zaokresu slawistyki . B. Słowianiepo~udniowi C. Słowianie wschodni i .północno-wschodni 555 561 565 573 6. Historia sztuki . 7. Historia literatury 8. Muzykologia IX. Varia X. Recenzje z czasopism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich czasopismach etnograficznych Wykaz skrótów . Wykaz czaso.pism i ich skróty . Wykaz wydawnictw i ich skróty Indeks nazwisk 608 609 610 610 611 631 632 632 636 575 576 577 578 578 VII. Etnografia pozas.łowi.ańska: A. Europa B. Afryka C. Azja . D. Ameryka E. Polinezja VIII. Pogranicze etnografii z innymi nauka.mi: A. Nauki humanistyazne i s.połeczne 1. Archeo·logia . 2. Językoznawstwo 3. Antropologia 4. Geograf.ia i krajoznawstwo: a) demografia, antropogeografia bl krajoznawstwo, (atlasy, mapy, przewodniki) 5. Historia: a) historia wsi, hist.oria gospodarcza, osadnictwa. ria prawa b) działacze ludowi. etnografowie cl walki klasowE' . 552 553 554 554 579 580 580 582 582 583 583 585 589 591 592 histo594 599 605 :1 II' I �656 653 Hipoteza genezy rogatywki. - Taliekiego. 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 136 Hodowla, 39] - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 _. świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 -. lubelska, 304 294 Iczigi, cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Kara,gasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota naj wyższa, 92-100 Izba litewska, łotewska, 329 po·datek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13. 16, 2'5, 27 90 - kaszycki, 387 - Oroczonów i Goldów, 394 - sojocki, 11 Jurty Karagasów, 48-52 Jasak, 1< Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Kalym, oplata za narzeczoną, 64---66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 Karagaśnicy, kupcy ro,y j<;cy. Ito Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201--206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 07 - tundry, 335 Koleśnica, 23e-24] Kołchozy, 345-347 - karagaskie, ]O Koło garncarskie, 33], 359 Konferencja etnograficzna w Danii. 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antropol.ogiczny w Namur. 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 i<onserwowanie mleka w żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 36] Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 26] Kryteria systematyki pługa, 231238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łowicka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 - przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodOwli renów, 11 - Karagasów, 10-134 '- ludowa ziemi bytomskiej. 452 - - żywa, 181 - Masma (Peru), 405 6. Histeria sztuki 7. Historia literatun' 8. Muzykologia IX Varia 608 609 610 610 X Re·cenz,je z czasQpism etnograficznych oraz nieetnograficznych recenzownych w polskich cz.asopismach etnografi.cznych Wykaz skrótów . Wykaz czasopism. i ich skróty Wykaz wydawnictw i ich skrót.y Indeks nazwisk , 611 631 632 032 636 �656 657 Hipoteza genezy rogatywki, - Taliekiego, 332 - polska, 478 Historia wsi polskiej, 454 Historiografia, 135 Hodowla, 391 - jeleni, 334-335 - renów, 9, 127-128 - świń, 45 - zwierząt, 39-46 Huczma, czapka, 290 - lubelska, 304 294 cholewki ze skóry rena, 54 Ideał piękności Karagasów, 63 Imiona dzieci, 81-82 Inwentarze, 137-155 - dóbr żywieckich, 167 Istota najwyższa, 92-100 Izba. litewska, łotewska, 329 lczigi, J podatek, 32, 33, 89, 335 Jazy, tamy, 168 Język karagaski, 11-13, 16, 25, 27 90 - kaszycki, 387 - Or'oczonów i Goldów, 394 - sajocki, 11 Jurty Kara'gasów, 4B-52 Jasak, K Kaftan karagaski, 53 Kalendarz, karagaski, 120-121 - rolniczy, 138 - zwyczajów, 411-413 Ka!ym, oplata za narzeczoną, 64-66 Kapelusze lubelskie, 265 - słomiane, 265 - węgierskie, 270 Kaptury, 279-285 kupcy rosyjscy, 116 Kartografia, 414-416 - niemiecka, 426-427 - szwedzka, 427-428 - polska, 479-480 Kierunek wschód, zachód, 120 Klasyfikacja narzędzi ornych, 201-206 Kłobuk, 273 Koczownicy, 48-52, 67 - tundry, 335 Koleśnica, 238-241 Kołchozy, 345-347 - karagaskie, 10 Kolo garncarskie, 331, 359 Konferencja etnograficzna w Danii, 428 - -- AN ZSRR, 339 Kongres antr<lpologiczny w Namur, 429 - - w Wiedniu, 428 - etnologiczny w Sztokholmie, 428 Konkwista, 434-439 Konserwowanie mleka w 'żołądku rena, 58 Koń, 43-44 Kora brzozowa, 47 Koronka rosyjska, 361 Kowalstwo celtyckie, 373 Krewa, 44-46 Krój nakryć głowy, 261 Kryteria systematyki pługa, 231-238 Księgi sądowe wiejskie, 155-164 Kućma, łow.icka czapka, 304 Kult św. Benedykta, 405-406 -- przodków, 386, 419 Kultura duchowa, 90-91 - hodowli renów, 11 - Karagasów, 10-134 - ludowa ziemi bytomskiej, 452 -- - ży\va, 181 - Masma (Peru), 405 Karagaśnicy, Kultura Materialna Karagasów, 33-60 - pasterska, mongolska, 11 - myśliwsko-pasterska, 126-128 - robotników, 343 - społeczna Karagasów, 60-90 - zbieraczo-myśliwska, 9 L Lecznictwo, 105 - chińskie, 380 - Aleutów, 433-434 Literatura ludowa, 489 - rolnicza, 135-155 - - śląska, 142-155 Ludność Opola, 174-176 Ludy Chińskiej Republiki Ludowej, 336-337 - pó.wyspu Indochińskiego, 317-. 319 Lustracje, 137-135 Lodzie, archaiczna technika, 42.1 - złych duchów, 390 - z trzciny, 423 Luki i strzały, 47 M Macierzanka, Thymus serpyllum, 37 101 Magia lecznicza, 401 Malowidła peruwiańskie, 417 - skalne Australii, 423-4.24 Małżeństwa, 396 - Karagasów, 60-78 - Nowej Gwineii. 395 - egzogamiczne, 70-78 Mapa nakryć głowy, 300 - Syberii, 128 Matriarchat, 319 Metoda badania ruchów przestrzennych ludności, 174-182 - punktowa, 415 Metodelogia badań etn,ograiicznych ~49 ~2 Lud t. XLVI Miary i wagi, 122 Mieszkanie Karagasów, 4B-52 Mity indiańskie, 418 Mleko renów, 40, 46, 58 Monizm dziejów kultury, 383 Moncgrafia etnograficzna, 9 Mózg jako pożywienie, 57 Muzyka Karagasów, 124-126 Myślenie prelogiczne, 399 Myślistwo KaragasÓ'W, 34-38 - Nieńców, 334-335 N Naczynia z drzewa, 47 Nakrycia głowy, 269-273 - dziane, 268 - Karagasów 54.-55 - mę~kie, 259-315 "- stożkowe, 299 - szyte, krojone, 274-303 - wyplatane, 263-268 Narody Pał. Syberii, 358-360 Narzędzia kamienne Austr., 383 - płużne, 250 -- rolnicze, 149--155 - uprawy ziemi, 247 - wielorylcewe, 225 Nazwiska rodowe, 90 Nazwy miesięcy, 39, 120-121 - psów, 43 Numas, nams, lit .. łat. dom, 329 O Obrzęd księżycowych modłów, 3il1 Obrzędy oczyszczenia, ~89 Obserwacja ciał niebieskich, 119120 Obuwie karagaskie, 54 Ochra, barwienie twarzy, 403 Odszczekiwanie prawne, 163-104 Odzież Karagasów, 52-56 -- serbska, 327 �658 Ofiara dziękczynna, 101 z konia, rena, 101, 103 - z ludzi, 394 - łowców paleolitu, 103 - myśliwych, 37 - pierwocin, 102 Ognisko w jurcie, 59 Opowiadania, 126 Orczyk, narzędzia roI., 149 Orka płaska, 249-250 - w składy lub zagony, 429-450 Ornament baszkirski, 341 Osadnictwo wołoskie, 364 Owady jako pożywienie, 379 Owczarstwo, 455 Owoce i jagody jadalne, 58 Ozdoby twarzy, 42.2 - ydyk, p Paleoantropologia Słowian, 344 Pańszczyzna, 166 Park etnograficzny, 456 Pasterstwo, 454 - rumuńskie, 498-504 Pasy karagaskie, 54 Pętla sznurowa, 418 Pieczywo karagaskie, 57 Pielęgnacja włosów, 55 Pies, 42-44 Pieśni, 1·24-126 -. i tafce ZSRR, 406 -- o Szczelkanie, 355 Pijar'stwo, 58-59 Piłka piórkowa, 421 Pirkia, lit., istaba, łat., izba, 329 Pisanki, 413-414 Plan pracy Instytutu Etnograficznego AN ZSRR, 339, 344 Plecenie taśmy, 264 Plecionki z WYS1) Tonga, 422 Plejady, 119-120 Płachta, łoktuszka, odziewaczka, 376 Przywrócenie sławy, 155-164 Purgan, Bóg nieba, 92-100 R Radlica, 232 Radła, 368 -- grabiowa te, 228-230 -- krzywogrządzielowe, 372 -- wielcrylcowe, 209, 216-231 -- właściwe, 231 Rahat, strój dziewcząt sudańskich, 420 Rasy ludzkie, 321 Rechetuba, rechetare, est. -stodoła, 329 Rejestry folwarczne, 135-155 Rekonstrukcje Gierasimowa, 344 Religia Karagasów, 90, U5-116 Renifer, Rangifer tarangus, 39 Repatriand zza Bugu, 188-195 Rewolucja Październikowa, 9, 16, 52, 56, 343, 345, 362 Rody, 85-88, 387 -- karagaskie, 19 -- sa'mojedzkie, 334 Rodzina, 387 -- Karagasów, 78 -- kolchczowa, 245-346 - patriarchalna, 345 Rogatywka, 291-300 - krakowska, 293, 298 _ lapońska, polska, rosyjska, 2,92293 Rola kobiety, 345 Rolnictwo Komi-Permiaków, 332333 - śląskie, 143 Rośliny w folklorze, 402, 407 -- jadalne, 39, 57 Rozkład ustroju rodowego, 335 Raz/upa, czapka, 308 Rozpad wielkiej rodziny, 347 T 659 Płodność Karagasów, 79 Pług drewniany, 218 - Komi-Permiaków, 332 - z krojem, 368 -- z lemieszem, 233-237 - niemiecki, 235 - ukraiński, 232 -- wielkoruski, 333 - żelazny, 218 Płużyca, 239, 241-245 Pochodzenie słcwiańskich narzędzi rolniczych, 371 Pochówki wtórne, 406--407 Pola kamienne, 3!:l6 Poliandria, 60 Poligamia, 60 Poród w postawie .klęczącej, 88-91 Posag, 64-66 Poświęcanie zwierząt, 102-105 Pożywienie, 385 -- głodcwe, 59 - Karagasów, 56-60 - mięsne, 56--577 Prawo partycypacji, 399 -- własności, 381 Prażucha, Rostmehl, 385 Protonegryci, 390 Przeżytki, 348 Rozwój osiedli białoruskich, 316-317 - narzędzi ornych, 374 -- techniki uprawy ziemi, 205 Ruch ludności w Opol'Skiem,172-175 Rybołówstwo, 454 -- Karagaskie, 38, 57-58 Ryga, est. mieszkanie, 351 Rzemiosło artystyczne Indii, 321 - Karagasów, 46-48 Rządy szczepowe, 89 S Sarana (Lilium martagon), 56-82 Sądownictwo wiejskie, 155-164 Skalpy i trofea, 420 Skład etniczny Indochin, 317-319 - - chiński, 336 Słownik etnologii i folkloru, 428430 - flisacki, 169-170 - folklorystyczny, 430 Słownik karagaski, 12, 84-86 - Tuaregów. 380--381 Sny, wróżenie, 115 Socha peleska, 329 - z żurawiami, 329 Sok brzozowy, 59 Spław drzewa, 165-171 Spodnie Karagasów, 53 Stanowisko kohiety, 72-74 Stosunek małżonków, 74-78 Stanowisko męża, 71-7:l Stosunek dzieci do rodziców, 84-85 Sto-sunki pIci owe wewnątrz rodu, 64 - pozamałżeńskie. 64, 67 Stroje ludowe niemieckie, 424 - szamanki, 111 Suglan, jarmark karagaski, 16, 19. 32, 47, 75, 89 Swatanie, 62-64 Syrga, karagaskie dzwonki, 111 System folwarczny, 142 Systematyka narzędzi ornych, 196-259 Szałaśnictwo wołoskie, 500 Szałasy na platformach, 400 - karagaskie, 48-52 Szaman, 105, 111-114, 389, 392 Szamanizm, 110-114 Szczep, 88-90 Szczepy koczowniczo-myśliwskie, 51 Szkoła histcryc~na, 354, 382 Szłyki litewskie, 282 Sztuka ludewa, 486-487 - - Jugosławii, 407 �660 661 Sztuka staroamerykańska, 416 starosta karagaski, 3D, 89 pozagrobowy, 91 Swlenga, Swiat T Tajga syberyjska, 18 Tajne bractwo, 380 Taśma ze słomy, 264 Technika pielęgnacji roślin, 199 - spiralno-warkoczcwa, 268 - sprzętu zbóż, 199 - uprawy ziemi, 198 - warkoczowa, 263 Tkaniny, 450-451 Tłuszcz niedźwiedzia, 57 Torebka skórzana, pianżek, ka'rag., 54 Totemizm łowców, 127 Trackie hełmy, 281 Tratwy, 168 Trumna szamana, 107 Typy antropolcgiczne, 321 _ budownictwa nadbałtyckiego, _ _ _ 329 bron radłowatych, 226 kapturów, 275, 2,80 nakryć głowy cylindrycznych, _ _ - 286-302 pastwisk rumuńskich, 501 rogatywek, 295 wlóki, narzędzia rolnicze, 205 zagród białoruskich, 317 U Ubrania karakaskie, 5E, 56 - szamańskie, 112 Ul figuralny, 419 Ułusy, 31 Uprawa roęin, 455 V rasa, jurta karagaska, 48-52 Urbarze, 137-155 w Warstwa turecka, 127 Wdowieństwo, 76-78 Wesele, 68-70 Wędrówki z bydłem, 410 Wędzenie mięsa, 58 Wiedza Karagasów , 119-122 Wielka Niedźwiedzica, 119-120 Włóka gałę?iowa, 251 Włóki, 206-208 Wnętrze jurty, 50-52 Wódka, airan, araga, z mleka, 58- Zasięg kultuT afrykańskich, 443 - typów nakryć głowy, 310-312 Zatrudnienia ludndci repatrianckiej, 178-179 Zbieractwo syberyjskie, 33, 39 Zbójnickie nakrycie głowy, 313 Zła istota, Aza, 100 Z 1aki meksykańskie, 417 Zwyczaje narodzincwe, 80 - pogrzebowe, 1:>5-108 INDEKS 50 Wróżenie z łopatki, 114 - ze snu, 115 Wschód, kierunek istoty najwyższej, 109 Wspóln{)ty patriarchalne, 333 Wspóldzialanie gospodarcze, 454 Wścieklica, Wychowanie, Wytapianie roz'upa, 303-310 82-85 żelaza, 401 y Ydyk Yerbal, patrz ofiara, 103 święty spichrz, 392 Z Zabiegi lecznicze, 393 Zabranie sławy, 15E-164 Zachód, kierunek istoty złej, 109 Zaćmienie slońca, księżyca, 120 Z3.gadki, 122-123 Zagadnienie metodyki badań nad narzędziami rolniczymi, 196265 Zagrcdy biakruskie, 316-317 Zakaz świstania, 101 Zamawianie magiczne, 401 Zaręczyny, 68 Zasięg wścieklicy. 309 Nazwy geograficzne, wg części świata: ETNOGEOGRAFICZNY na2.wy szczepćw, plemion, ludów Azja, Afryka, Ameryka, Australia, Azja Azja centralna, 15 Chiny, 336, 385 Indie, 321 Japonia, 386-387 Półwysep Indochiński, 317-319 Syberia, ID, 320 - południcwa, 17, 18, 358-360 Biriusa, rzeka, 13, 46 Góry sajańskie, 9 Guntara, rzeka, 17 Kan, rzeka, 17, 46 Oka, rzeka, 17, 4·6 Rubachina, rzeka. 89 Uda, rzeka, 17, 46 Stepy Azji Srodkowej, Tundry Pieczory, 334 Ludy: Ałtajowie, 360 Baszkirzy, Ural, 340-341 Buriad, 44, 75 Chakast, 14, 360 Dafla, Himalaje, 378 Dagestanu, 327 Zrzeszenie pasterskie, 503 Żródla archiwalne, 155 -164, 171, 36£-374 - etnograficzne, 135-155, 260 - - oKaragasach, 11 - ikonograficzne, 284-312 Życie pozagrobowe, 109-110 - rodziny hebrajskiej, 404 - społeczne, 421 359 i narodów Europa Dżunganie, 336 Giliacy, 299 Goldowie, 303 Hebrejczycy, 401, 404 Jakuci, 11, 51, 75 KabardYllcY, ASRR, 315 Kaczyńcy, 12 Karagasi-ToIałary, 9-134 Kazachewie, 337 Ketowie, 75 Kirgizi, 337 Kojoal0'wie, 10, 51, 349-350 Komi-Permiacy, 332 Mongołowie, 337 Nieńcy, ZSRR, 333-334 Ostiacy, 51 Samojedzi, 11, 51, 334, 335 Sojoci, 10, 51, 75, 88, 128, 300 Szorce, 360 Tadźycy, 337 Tofa, Tuba, Tufa, 9, 10, 88 Tunguzi, 51 Tuwińcy. 14, 360 Ujgurzy, 336 Uzbecy, 336, 341-342 �T 662 Afryka Abisynia, 505-509 Afryka Środkowa, 440 Lasy Aruwimi, 440 Kraj Bahaja 385 Jezioro Czad, 422 Nairobi, Kenya, 505 Nigeria, 392 Sudan, 416 Tanganika, 328 Ludy Bantu, 385, 440-449 Pigmeje, 379-380. 393--395 Ameryka Amazonka, 449-450 Ameryka Łacińska, 435-436 - Południowa, H9-450 Araukani, Chili, 396 Aztekowie, 418, 437-HO Indianie Arizony, 405 - Pueblo, 402-403 Irokezi, 392 Majowie, Chili, 319 Meksyk, 435 Lud Piaroa, 400 USA, 405 Wenezuela, 400, 405 Ziemia Ognista, 449 Australia i Pacyfik Australczycy, 386, 388 Nowa Gwinea, 393, 395, 416 Plemiona Nowej Gwinei, 388 Polinezja, 419 Wyspy Trobriand, 388-389 Europa Bośnia, 376-377 Bułg2rzy znad Wołgi, 332 Huculi, 504 Estonia, 350-351 Karawołosi, Bałkan, 376-377 Kraje nadbałtyckie, 328 Rumunia, 498-504 Serbia, 327 Szwajcaria, 408-410 Taurydzi, Krym, 397 Wałasi, Wołosi, 363-365 Zakarpacie, 320-322 ZSRR, 339-340 Polska Cieszyńskie, 363 Górale beskidzcy, 165-170 -- tatrzańscy, 457-460 Husów, wieś, 247 Lubelskie, 264 Małopolska, 155-164 Opolskie, 172-195 Sanok, 157 Soła, rzeka, 167-170 Śląsk, 135-155 -- Cieszyński, 363 -- Dolny, 141 Węgierska Górka, wieś, 166 Wrocław, 143 Ziemia Bytomska, 451-452 Złotoryja, 137 Żywiec, 171 INDEKS NAZWISK A Adamska-Z3.wistowicz 502 Arndt P .. 381 K., 204. 454, AUTOROW Czaplicka M., 132 Czeboksarow N., 328 Czekanowski J., 132, 440, 499 Czerniewska K., 462 Czubiński P. P., 320 B Baranowski B., 159, 455 Bardak J., 164 Bartyś J., 455 Barycz, 161 Batorowicz Z., 454 Baumann H., 442 Beals R. L., 326 Beckendorf C. F., 142 Beffinger J., 503-509 Biernacka M., 454 Bodkt'r L., 428 Bohdanowicz J., 450 Bringemeier M., 425 Bronicz S., 229 Bruhl-Levy, 399 Bruk S. L, 317-318, 336 Bunak W. W., 32J Burchard P., 254 c Castren A., 11, 12, 132 Carruthers D., 132 Cegielski H., 214 Chodukin .T. N., 134 Ciesielski Z., 510 Coler J., 137-139 D Dobrowolsik::. A. 4:98, 524 Dobrowolski K., 490 Dekowski J. P., 229, 45:; Delavaux L .. 165-171 Dresky H. G., 142 Dubravius J., 154 Dynowski W., 4,60 Dziekoński T., 248-259·-315, 477 Dzięgiel L., 254 E Erixon Escher S., 428-329 W., 409-410 F Fischer A., 210 Fischer J. E., 132 Fryczowa M., 413 G Gahs A., 132 Gajek J., 203, 204, 225 Garyga B., 196-:l59 Heine Geldern R., 382 �T 664 Glapa A., 295. 425, 451 Gbger Z., 251 Gostomski S., 149 Goszczyński S., 457-460 Gotkiewicz M., 366 Grae'cer F., 382 Grocholski J., 449 Gross F., 132 Grosser M., 139-155 Gur itsch G .. 324 Gusinde M., 381, 393, 395 Gutkowska M., 280 H Halban L., 471 Harva U., 132 Haudricourt A. G., 201 Haur J., 139 Hover H., 326 Hultkranz A" 428 I Inglot 665 ! S., 135-155 J Janikowski L., 441 Jarodzka H., 474 Jasiewicz Z., 378 .Temielianow L. I., 354 Jewsienin J. A., 132 Jochelson W., 132 Jostowa W., 470 Katanaw lVI. F., 14, 133 Klimaszewska J .• 514-515 Kohn A., 13. 133 Kohn F., 133 Kojdecja J., 354 Kolberg O., 291 Kolyczewa E. L, 333-335 Kopczyńska-Jaworska B., 454, 498505 Koppers W., 381 Kosvien M. O" 319 Kresz M., 313 Krupianskaja W. J., 349 Kucharska J., 454 Kudlaczek J., 368 Kusznier (Knyszer) P. I., 345-348 Kuziejew R. G., 340-341 Kwaśniewski K., 416, 427, 428, 470 Kadlec K., 364, 499 Kaleński E., 207 Kałojewa J. A., 322 Karapetjan E., 337 Karamyszt:wa B. Ch., 341 Karło·wicz .J., 305 Kaspercwski A., 221 Karutz R., 133 N Nahlik A., 450 Nizińska I., 515 Nocoń . H., 435-440 Nyrek A., 154, 367 O L Lebiediew G. S., 321 Ligęza J., 451 Lepecki M., 449 Lewicka-Kowalska A., 434 Lips E., 460-462 Lips J., 326 Lipszuc A. A., 319-320 LUcking W., 424 Ławrow L. I., 31.5-316 1\1 K Manchen-Helfen O., 133 Mehler J., 230 Meitzen A., 153 Milewski T., 198, 435-438, 499 Miller G. F., 319-320 Mioduchcwska A., 454 Mirotworcew K. N., 133 Misińska M., 454 lVIołczanowa L., 316-317 Moszyński K., 133, 198, 203 lVIulkiewicz O., 362 lVIytnikówna H., 165-171 Macurek J., 363-365 Majeczyński K., 153 Malicki L., 273, 513 MaJkolm D. W., 328 Maksimowicz A. N., 133 Maringer J., 386 Markowa L. W., 327 Matuskówna M., 515 Mauss M., 325 Oborin W. A., 332 Ochmański W., Z20 Oczapowski M., 214 Orlik 1. I., 323 p Pallas P. S., 11, 102, 107, 133 Pavković N. F., 376-377 Petri B. E., 133 Petzhold A., 210 Podwińska Z., 233 Pokropek M., 214 Pokrowskaja L., 324 PoUakiewic, 134 Poniatowski S., 294 Potapcw L. P., 349, 358 Prełcwski P., 13, 134 Przeździecka M., 414 Pugaczew N. C., 134 Putilow B. N., 355 R Rabosznowa I. P., 361 Radbw W., 13, 134 Rahmann R., 381, 395 Reinfuss R., 515 Rogoziński S., 441 Rostwcrowska-Meysner Rudienko S. I., 340 M .. 453 S Schebesta P., 379, 381 Scheuermeier P., 408 Schmidt W., 91, 134, 381, 390, 396 ~.chroder B., 281 Sergejew M. A., 16, 134 Simonienko J. F.. 330-332 Sława M. K., 330 Smirnow A., 134 Smirnow J. S., 327 Spicyn A. A., 332 Staszczakówna Z. 409, 457 Staszków M., 155-164 Stefanow, 11 Steensberg A., 231 Sto nor C. R., 378 Strauss-Levi C., 324.-325 Strumieński O., 154 Strzała K., 357 Stubendorff N. E., 12, 134 Styś W., 217 Suboczowa-Bytnar M., 172. 1,95 Szarewskaja B., 324 Swiątkowska J., 297 Swieźy J., 268 Świętochowski B.. 216 T Tarakanowa S., 328 Tax S., 431 Tchirner B. W., 142 Terentiewa L. W .. 328, 349 Tokarew S. A., 9, 16, 134 Tołstow S. P., 342-343 Topolski .J.. 218 �666 667 Trippner J., 385 Trofimowa L A., 344 Turnau L, 451 Tuwan J., 463, 476-477 Wasiliew W. N., 15, 134 Welter G., 398-399 Wie 'owiej ski J., 375 Wiercieński H., 293 Wildhaber R., 413-414 Winnikow J. R., 341-342 Wróblewski T., 361, 397, 408, 424. 430 u Ulanowski B., 155 Ustjugow T., 134 v Vaclavik Zaleski N. W., 15, 134 Zarinia A. Z., 330 Z}łotariew M. E., 134 Zołotariewskaja I., 339 Zdanko T. A., 349 Żywirska M., 527 A., 375 Wagner G. K., 35{}-351 Waligórski A., 433 WYKAZ INSTYTUCJI NAUKOWYCH American Anthropological Association, 431 ICOM-Centre de Documentation UNESCO, 477 Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, 478-479, 480 Instytut Etnografii im. MikłuchoMakłaja AN ZSRR, 339-340,327 Instytut Literatury AN ZSRR, 354 Instytut Histerii Sztuki Rumuńskiej AN, 323 Museum fur Volkerkunde, Berlin, 314 Musse de l'Homme, Paryż, 463-470 Muzea Etnograficzne, 493-498 Muzeum Antropo:cgiczne i Etnograficzne, Moskwa, 15, 340 Muzeum Etnograficzne w Bazyl,d, 413 Muzeum Etno.graficzne, Warszawa, 314 I ETNOGRAFICZNYCH Muzeum Deri, Debrecen, 314 Muzeum Lubelskie, 314 - Poleskie, Pińsk, 314 '- Sanockie, 314 - w Wilnie, 314 - Wołyńskie, Łuck, 314 Ormiańskie Towarzystwo Etnograficzne, 339 Polskie Towarzystwo Filmów Etnograficznych, 485-486 Polskie Tcwarzystwo Ludoznawcze, 481-485 Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu Sztuki, 486-487 Zakłady Etnografii, 489-492 Anthropos, 378 Atlas der Deutschen Volkskunde, 425-427 - Etnograficzny Austriacki, 414416 - - Niemiecki, 415 A tlas Polski, patrz Polski Atlas Etnograficzny - - Szwajcarski, 415 - Over svensk Folkkultur, 427 - Etnograficzny szwedzki, 427-428 - Włoch i Szwajcarii, 408-409 Azgagrak:an Andes, orm, 337-338 Baessler-Archiv Beitrage zur Volkerkunde, 416-424 Bolszaja ~owietskaja Encikłopedia. 20, 28, 47, 52, 119 Current Anthropclogy a World journal, 431 L·Ethno.graphie, 397-408 Etnograf, Sbornik Geograf. Obszczestwa, 12 Glasnik Etnc.grafskoh in ta Srpska Akad. Nauka, 322 Narody Afryki, 343 - bliskiej Azji, 343 Narody Mira, 343 - Sibiri, 16 Po:ski Atlas Etnograficzny, 204, 415 Prace Etnolrgiczne, 440-9 - i Materiały Etnegrai:czne, 454 Słownik Geograficzny, 170 Sowietskaja Etnografij a, 16, 315354 Sprach- und Sa,chatlas Italiens und Sudschweiz, 403-409 Sr,pski Etnografski Zbornik, 322-3 Studia i Materiały do historii kultury wsi polskiej, 454-456 Zapiski Wostoczno-Sibirskago Otdeła Imper. Rusk. Geogr.Obszcz., 12 Sekcja Folklrorystyczna Państwowego Instytutu Sztuki, 487-488 �669 TEOFIL CHODZIDŁO THE KARAGASHES - TOFALARS Summary The ethnographic monography entitled "The Karagashes-Tofalars" is a synthetic collection of information about this tribe based en published seurces which, as it seems, aren't supplemented any more with new territorial investigations. As we know, the primitive culture of the KG'.ragashes was subject to such deep changes under the influence of the October revolution that this tribe hardly exists any longer as a separate ethnographic unit. The mentioned revolution changed the living conditions of that tribe which was never numerous. A Tofalar national regi·on with an administrative and cultural centre in Alygdjer was created in 1930; this regio.n ma-kes a part of the Nijnieudins:k district of the Irkutsk province. In 1930-31 all Karagashes were gathered together and settled in three kolkhoses: "The Red Hunter" (Krasnij ekhotnik) in Alygdjer, S. M. KiroH's kolkhos in Nerkha and Kyzyl-Tofa in Vierkhnaia Gutara. The settled Karagashes are occupied with hunting, cattle-rearing, agriculture, vegetable gardening and fishing. They dwell in woeden houses of the Russian type. Children and youth go to school. There is a hos:;>ital and a high professional schcol in Alygdjer. The ancient beliefs and the shamanism entirely disapeared. In the introduction to his work the author has given a concise description of the actual state of the Karagashes, hcwever his generai aim is to draw a picture of the ancient culture of this tribe, i. e. when this folk: .still represented a separate ethnographic unit. As this tribe was known in the old ethnographic literature exclusively under the name of Karagashes the autho,r is using in his work that very name, though lately' in the Russian literature this fclk is called Tofalares or Tofa. The auther has divided his monography into 7 parts, une-/en as to their . olume. Chapter unc gives a critical review of the main sources collected during the last two centuries. It appears that the literature concernig the Karagashes is comparatively scanty and not too ancient. The lack and the fragmentarir.ess cf sources in the domain of religion or beliefs is making itself particularly felt. i Chapter second is consacrated to the description of the geographic pro.perties of the region where the Karagashes used to dwell. They occupied the eastern slopes of the Sayan montains, the territories adjacent to the Gutara, Biriusa, Uda, Iya, Oka and Kama rivers. The author quotes information concerning t.he fauna, flora, climate, anthropological pecularities of the Karagashes, their language and qL'antity as well ::ts informatio·n concerning the administrative partition carried out by the fe-rmer Russian au (horities. He deals also with the problem of the extinction of thb folk and is Gf th? opinion that the Karagashes don't actually form a separate geographic unit any more. Till recently the Karagashes spoke a Turkic dia·lect but in the middl2 of the 19th century during the exploration of that land by Castren the Samoyed dialect was still us€d in two uluses out of a total number of five. The Karagash language beside Samoyed elemente; has also words ,showing a connection with Uigur and Yakut languages as well as distinc·t traces of a contact with Mongolian dialects. Lean-words from the Rus· sian are of course acquisitions of the latest period, viz. of the three la6t centuries since the Karagashes became Russian subjects. The third chapter is a sur €y of material culture, i. e. of economic life conditior.s, dwelling, clothes and feeding. The main occupations of the Karagashes were: hunting, fishing, reindeer-breeding, collecting of plant fruit, and forest api;:ulture. For some time past a rather accesscry occupation ofthe Karagashes was wa.ge labour in gold-fields and ca'rting of wood and hey. Till recently they did not have permanent dwelling houses, but only so called urases, kind of a yourta, (nomad tent), covered in the summer with birch rind and in the winter wite reindeer skins; they didn't much diHer in that from the Samoyeds or the nothern nomadic Yakuts. Felled timi:er huts and barns were but recently adopted from the Russians. The old type of clothes made of reinder skin has been already replaced by imported clothes or by garments manufactured of imported materials; previous national samples have been only partly kept. The old kind of clothes isn't used any more because the reindeer-breeding has fallen into decay . In co·ncert with the decline of reindeer-breeding the nourishment of tho Karagashes became also worse. Not only the occasional consumption of meat fell cff but milk also disapeared from the diet. Karagashes used to milk the reindeer and they adopted this custom probably from nomad tribes through the mediation cf the Soyots. The fourth chapter deals with social culture, the latter being the result of a mixing of custcms and usages practised by cDllectbg and shepherding trices. Of srecial interest is a very distinct equality of rights existing between both sexes. In the past virginity was requested before the maid was married but later on morals and manners became very loose. The �670 author attributes it to the Yenisey and Yakut influence. In spite of this, marriages are stable, which is probably due to the fact that the will of the young couple is decisive in making that union a~ well as due to the influence of the orthodox church. A closer linking in alienated familiE's is also noticeable, this being due to life conditions which are unfavourabl'3 for making large groups. In chapter five the author describes the beliefs, the traces of shamanism and morals. According to him the shamanism is of Turkic origin and the most primitive beliefs are inherited from the Samoyds. The analysis of religious beliefs is very difficult because the Karagashes were tourned into Orthodox faith some two hundred years ago which contributed b a mixing of former beliefs with new Christian and Lamaist creed. The latter penetrated through the mediation of the Soyots and the Buryat<;. The elements of dualistic beliefs can be traces of influence exerced by shepherding, i. e. Tutkic tribes whose shamanism ha<; a dualistic form, wiz. a black and a white form. The way of burial rites shows also Samoyed, Turkic and lamaist influences. The author quotes examples of fortune-telling and interpretation of dreams. Conjugal customs, such as prchibition o[ the levirate, polygamy a's well as the indissolubility of the conjugal u'nion, the defence for the widows and widowers to marry for the fourth time and the usual obligatory monogamy should be ex,plained by the influence of the Orthcdox church, Chapter six is consacrated to science and art. We find here an index of astronomic items. a calendar with 13 moon months. measures, scant creative work, games, entertainments, puzzles, music and songs, myths and tales. Cha;: ter seventh gives a general survey of results and points to vadous cultural layers; the initial Samoyed substratum of the Karagashes is found in the ancient rites of burying the dead, in the connection of reindeer-breeding with hunting, in the covering of huts (yourts) with reindeer skins in winter and in the summer time with birch rind, in the still existing numerous Samoyed words in the actual Karagashes dialect, and in the Samoyed names of families. The Turkic layer appears firot of all in the language forced upon the Karagashes by the Turkic trib:? of Kachyntry during the ancient period when the Karagashe, we·re connected with the Soyots and Koybals. The vestige of this connection is a great resemblance of the Karagashes with the Soyots, though the latte:' have already a much higher standard of economical development due to their transition to agricultural work. The inheritance of the Buryat influence ought to be considered as a younger layer and the most recent cultural layer is the influence of the Russian colonization which essentially changed life conditions of this smale ethnic group. T 671 STEFAN INGLOT SILESIAN RURAL LITERATURE AND PERIODICALS FROM THE XVI-XVII CENTURIES AS SOURCES FOR THE HISTORY OF VILLAGES AND AGRICULTURE Summary In order to learn better the history of Silesian villages new sources are required. A thorough investigation of this problem is inconceivable without consideration of the production and technique of the Silesian agriculture. Old books on agriculture are just that kind of sources giving most valuable information. Yet, there was a strange lack of appreciation of these sources up to now. However the same criterion ought to be applied here as in' case of other sources for village history, viz. inventories, rural records and recruiting lists. They should be also subject of a thorough analysis. All these sources can be divided into three groups: 1. Boo'ks on agriculture written on base of a solid knowledge of rural economy and observations mad'e by author which usually have a great expe'fience in thrs Hne. 2. Books one part of which contains a description o[ ancient, mostly Roman runI wor,ks, and the other part only information based on own experience. 3. Books on agriculture exclusively based on ancient literature, mainly of ancient authors dealing with rural problems. It is quite obvious that the books mentioned under 1. have the greatest value. As far as Silesia is concerned the chief work of that sort is the "Oeconomia oder Hausbuch" written by J. Coler in 1593-1601 (German scientists call such books Hausvaterliteratur). Above work published 20 times (during 15lt3-1711) concerns but partly rural economy in Silesia; of great importance in it is the ccmparative de,cription of ancient a·grarian economy in Silesia, Brandenburg, Mecklenburg and Saxony. The author has a perfect knowledge of ancient and medieval literature and his erudition is imposing, but this circumstance lo'wers the value of this work as source for the history of Silesian agriculture. Another work of this kind is the "Kurzabgefastes ,schlesisches Wirt$chatsbuch" (Wrocław, 1700), written by an unknown author. In the middle of the XVIIlth century a ne\v, better type of rual books, based on experience and partlyon scientific sources, appears in Silesia. The first author of such a literature was J. Leopoldt, son of a Silesia:l peasant and who was administrating big landed properties in Saxony and Silesia for a period of 30 years. His work entitled "Nutzliche und auf die Erfahrung gegri.indete Einleitung zu der Landwirtscha£t" (Sorau, 1750) is a handbook for agriculture of a more modern type and gives a systematic �'F , 673 672 MICHAŁ description of :he economy of a big manor, A rather classical work of the Siles'ian rural literature of the new type is the book of H, G, Dresky entitled "Die nach Grundsatzen und Erfahrung abgehandeltc schlesische Landwirtschaft" (Wrocław, 1771-1777, 3 volumes). The work of B. Tschirner (Der schles. Landwirt mit patriotischer Freyheit, Wrecław 1771, Vol. I.-II,) is less good. Worth to be mentioned is the book of K. von Benkendorf entitled "Vergleichung del' markischen und pommerschen Landwirt.schaftsarten mit del' schlesischen" (Halle, 141:6, in which the author gi es a comparative description ef the specific features ci the Silesian economy. He is a convinced adherent of the new form ef agriculture, advocates stabling of cattle and improved meadow cultivation, pa~ses in review the peculiarities of Silesian sheep rearing, describes agricultural tools and the means of natural and artificial manuring ci Silesian rural lots. The second part of the XVlIIth ce'1tury was in Silesia, just like in the Polish Commonwealth, a period of trials in order to break with the a Id system 0.£ rural economy and to build it on new principles. The fint Si!esian agricultural pericdicals published many articles in that subject Those magazines were: "Schlesiohe cekonomische Samm1ungen" (Wrocław, 1754.-1762, vol. I-III), "Oekonomische Nachrichten del' patriatischen Gesellschaft in Schlesien" (Wrocław, 1773-1779), "Der patriot. GesellschaIt in Schlesien neue oekonomische Nachrichten" Wrocław, 1780) and "Sch1\;sische Provinzialblatter", which appeared in 1783. On this background the originality of Martin Grocer's work "Kurze und gar einfaltige Einleitung zu del' Lcmdwirtschaft" prepared for printing and e:1ited by S. Inglot in 1954 {Polish translation of I. Piprek is distinctly visible. This unique werk in exclusively consacrated to the problem ol peasant rural economy in Lewer Silesia and, what is more, dating from the end of the XVlth century, i. e. earlier than the bcok of Coler. It is ,impossible to find a similar work in the who.]e ancient world literature o this matters. It is a pity that other Grosser's wCTks were not published in which he wrote about sheep breeding and collected in a form of aphorisms various observations of the peasants regarding the weather, different special rural activities and other thing.s of similar contents. We are bound to mention only those Silesian books which deal with all the problems of rural econcmy in that province. It should be stressed that even particular kinds of rural prcduction had their own literature. Enough to say that already in the XVlth century th8 technique of the Silesian fish industry in ponds and rivers was publi;;hed in Polish by Olbricht Strumenski (Craccw, 1573) and in Wrocław a book by the bishop of Olcmuniec J. Dubravius, entitled "De piscinis et piscibus" was edited in 1547. A comparative research werk on the subject of both mentiop.2d books has been recently published by S. Inglot and A. Nyrek (Wrocław, 1960). ST ASZKOW CASES OF FAME INFRINGEMENT IN VILLAGE COURTS IN LITTLE POLAND (MAŁOPOLSKA) REGISTRED DURING THE XVtll--XVIIllh CENTURIES Summary Village courts which were gradually submitted to an evergrowing control of the manor, investigated in principle all cases which used to occur in the village and in particular also cases when "Somebody's good fame was taken away". In the most ancient village court registers (XVth-XVlth centuries) prevail notices, drawn up in such a laconic way that it is often hard to say what was the matter of the infringement ("diffamatio"). The most frequent were cases in whkh a person accused of larceny appear~d before the court "et interrogavit totam communitatem primo, secunda, tertio et quarto utrum sibi aliquam culpam daret pro furtieinio vel pro alialiqua alia re inhonest". As nobody came forward with a formal accusation - ius eum decrevit fore et esse bonae famae". If the suspicion concerned a newcomer from outside, he brought sometimes a sort I)f a certificate of good behaviour ("litterae conservatoriae") issued by that village municipality where he originated from. The whole legal pmc2du['e is called in the ,sources "iustificatio", "restitutio bonae famae", "adiudicatio honoris". The court registers of the XVth and XVlth centuries sometimes mention an abuse of offending words ("mala verba", "verba improba et pessima") They ussually ccncerned an immoral life or illegitimate birth. W8 find much more materials of this kind i.n vill"ge court registers of the XVIIth and XVIIlth centuries. Here also the infringement of fame occurs in most cases by rebuking somebody for theft or sexual immorality and sometimes for deeds considered to be disgraceful although they were not oriminal. We med 'in theregisters more often than before wi,th cases being an Nal defamation. On base of sources of this period a dictionary of words, undecent and covering with shame, as well as a catalo,gue of shaking gestures (among them the most frequent was the showing of the hinder part of the body or the .shameful lifting of the skirt). In almost all cases in which "infringement of fame" Gccured, the court ordered the culprit to beg the offended pardon. It was a public apology in the presence of the community gathered in the court. In some villages the procedure was highly formal: the excuse was connected with the ,.return of the good fame" and with a revocation of th8 offending words which was called, "barking cff". The formulae of this "barking off" and the notice that it had to be done by the guilty after he got under a bench ~~. 4J Lud. ''' ...e.~~;.,.~. l. XLVI �674 675 remained in the registers. Petty misdemeanours were usually punished in the way that the offender h ad to apologize to the victim. If somebody was accused with a more serious offence, he was sentenced beside the du~y of apolcgizing and barking off to a fine, to be flogged or to be put into jail. The more seri0us was the charge, the bigger was the punishment which a thoughtless accuser ought to expect. HALINA MYTNIK RAFTING OF TIMBER ON THE UPPER SOLA Summary The opinion which prevailed heretofore and originated from the geographers o fthe nineteenth century, that rafting of timber didn't exist neither on the upper Vistula nor on its i:litial right-side confluents, ·because of the mountainous character of the rivers. Historical and dialectologie matrials concerning timber rafting on the Upper Sola in the Żywiec territory are at variance with above mentioned opinion. We have two reports, both dating from the middle of the inieteenth century, in which rafting of timber on the Sola river upwards of Żywiec had been described: the author of the first report, intitled - Historical and geographical notice about the Żywiec district - Cieszyn, 1859, was Janota, whereas the second report - The Beskidy mountainee'rs or Górale of the western slo,pes of the Carpathian Mountains, Cracow, 10951, was written by Delaveaux. A still earlier source are documents of the Record ,Office enumerating duties in Żywiec manors at the beginning of the eighteenth century (Inventcry of the Węgierska Górka dominion, dated 1715, manuscript from the Museum of the Żywiec district in Żywiec). For the majority of the villages situated en the Upper Sola and its main confluents timber rafting was a condage up to the time when serfdom WaS abolished. Later on the peasants became undertakers themselves and .started the business of timber rafting to Cracow, which ended in the southwestern part of the Żywiec territory when the government began to build a railway in 1384. The rafting of the timber went from a pl'łce only several kilometers away frem the river source ,in a village called Sól (about 20 km to the south-west Qf Żywiec) where suitable conditions for rafting existed after pouring rains. A high level of water occured usually three times a year: at spring, at the beginning of the summer and in the automn, l II lasting, two three days. Various sorts of timber, planks and shingles were l'afted, subject to the level of the water. lhe way the rafts were built was primitive. In order to knock the rafts together, pegs were used instead of nails. Even the rudC:er was often fixed by means of beechen wedges and less often by means of iron borers. As the rafting on a swift mountain .river was difficult, the raft, knocked together out of 5 (exceptionally 3) to ten logs, 25 "lokci" (15 mtrs) long or 36 "lokcI" (22 mtrs), had two rudders: the front and the back one and two rafsmen steered above raft down-stream In the upper reaches of the river. For the purpose of mooring 0·1' connecting several raIts together in the lower reaches where the rafting was easy andsafe, the so called k I' Z e p i n y or twisted withes, or nuttree twigs have been used instead of ropes. The vocabulary of the Żywiec raftsmen forms a very specific and particular group in the already known general terminology of the woodfloaters. Special attention deserve words and meanings which have not been mentioned in dictionaries or in other sources up to now: kęs and p a j ę c i e (raft) k r z e p i n a (kind of rope made of twisted withes or nut-tree twigs), w i o s l a (rudder), s p l a w or p r z y b y t e k raising of water, s p u s t waer level and its different heights: s l a b y s p u s t, Ś l' e d n i oS P u s t, d a b l' Y s P u s t and c i ę ż k i s p u st, p a d p a z u c h ą (interio.r line of the river curve), n a n a l' c ie (exterior line of the river curve), kiś Ć, k i s c, k i s, water in the river before freezing, l i s t o wn i c a the last autumn raisingof the water. MARIA SUBOCZ SPATIAL SCHEDULE OF THE POPULATION MIGRATORY IN THE OPOLE DISTRICT MOVEMENT Summary The migratory campaign in 1945-1947 has embraced, beside other territories reconquered by Poland, also tQ some extent tile district of Opole. This area, densely inhabited from time immemorial by an indigenous Polish population has kept these folk till the present day. The newcomers, i. e. the immigrants from Central Poland, repatriates from its eastern confines, which belonged till 1939 to that country, as well 'lS tho'se who came from other European countries, form but a small perce:1tage of th~ actual population of the Opoje district. In order to reIJresent the picture of the spatial partition of the newly-arrived in the Opole district and taking into account their origin and prcfessiQn, investigations have been made during January-April 1949 which undoubtedly will have some meaning for an economic planning in this territory. As far as an ethno4~' �676 677 graphel' is concerned, the most interesting thing for hIm is the possibility to watch closely the contact cf two cultures in that area, which have different features although they both grew up of a common trunk, viz. the culture of the Opole autochtons and that of the settlers who came from other places. The investigations are going to be continued. The first phase of the investigations was based on extracts from houseregisters in various rural districts, in line with a special questionnaire. As result of abo.e investigations the following rural district have been differentiated: 1. Rural districts peopled almost exclusively with autochtons. 2. Districts in which autochto.ns prevail and in which groups of newlyarrived form a homogenous mass in the sense of their origin. 3. Districts with very mixed group of immigrants and with very distinct majority of native population. Out of a numcer of 129,89.5 men beIng the total of the population living in the Opole district, without the town of same name, the quantity of autochtons is 120,575, the number of immigrants coming from Central Poland is 4727, the number cf settlers, repatriated from territ2ries beyond the Bug river is 4543, the number of repatriant s from other countries is 30. The prevailing part of the repatriates originates from t11e Pr'1Vince~ of Lwow, Tarnopol and Wolyń, their profession being agriculture. The immigrants are former inhabitants of the Silesio. - Dąbr·owa, Cracow .and Lodz Provinces. The majority of. them are workir.g in the industry 1111e; a considerable percentage belongs to other professions. Out of a total amount of 9320 immigrants, 4141 men continue to work in their orgin3.l profession, 5159 are membres of their families and are kept by them. BOLESŁAW It is admitted to divide the whole culture into three big parts: the material spiritual and social culture corresponding to the differentiation of requirements satisfied by the various cultural actions of a man and by their products. Plant-growing as well as gathering, hunting, fishing and cattle-raising being means of procuring one's li ing, belong to the material culture. In the way of growing agricultural plants three subdivision elements of activity and its products have to be taken in account: 1) the technique of earth cultivation before the sDwing, 2) the technique of the plant care and 3) the technique of the harvesting of the cereals and root-crops. Within the range of earth cultivation the objects of classification are the agricultural operations and the tools requested for various agricultural works. The determination in which degree an agricultural action influences up()n the form of the tool tha:~ is produci of .another actiOln is an important cognition problem in the building of the taxonomy of agricultural tools. Taking into consideration the changes produced in the structure of the soil and the way of ploughing we discern the following groups of agricultural tools: t I 1. Tools without parts which go deep into the earth; to this group belong the so called włóki, which are trailed on the surface 0.£ the ploughed soil and which level its tussocky parts, as well as field rollers used for the ramming of the earth. 2. Tools which loosen superficially the earth (harrow). 3. Tools leosening the earth deeper than the harrews (hoes on bars, hoes with one ploughsha1res, primitive wooden ploughs and hoes with many ploughshares). 4. Tools fer hea, ing oif łayers (Dne-side ploughs). GARYGA BASIC CLASSIFICATION OF AGRICULTURAL TOOLS (SYSTEMATIZATION PROBLEMS OF ELEMENTS OF MATERIAL CULTURE) Summary In classification and in systematization which are means of a scientific description - general principles, elaborated by legic and by the science of the structure of kncwledge and common for all its branches are binding. The object ci classification and systematization in the domain of culture are the conscious and expedient aotions of men, tied together by social links, as well as the product of those actions, it being known that the sense of the product comes from its connection with the above actions of men. of earth and for making fieldpatches 5. Tools for heaving off layers of earth and for making a flat surface af the field (two-side ploughs). 6. Tools or heaving off layers of earth, loosening it and forming fieldpatcheG (one sice harrcws with two cudgels). 7. Tools for heaving oif the earth, loosening it and forming a flat surface Df the field (iwo-side harrow with a small shovel). TADEUSZ FORMS DZIEKONSKI AND TECHNIQUE OF FOLK MEN'S HEADGEAR MAKING Summary The scarcity and particulary of sources for an investigation of the history of the technique of their making is replenished of clothels by means �679 678 ot ethnographic materials which 'Supply most valuable data. They give us the possibility to make a thorough aquaintance with the still existing products of headgear and on top of everything not only from the si:!e of its form but also frem the point of view of the raw material requested and the technique of making. The development of the different headgear parts can be considered as a c0'nstant change in the system of the covering of the human body. Those changes in the process of their evolution were due first of all to the anthropogeo.graphic conditions, to the discovery C'·f all sorts of raw materials and to the acquired knowledge of how to use them and depended also of the everchanging fashion. Undoubtedly, the greatest part of the creative efforts was consacraied to the elaboration of the covering forms of such a complicated block as the human body, with due regard for the movement, and taking also into account the covering of the extremities. The present work is an analytic test from that paint of view Cif folk men's headgear worn at the end of the XIXth and at the beginning of the XXth centuries, first of all on the Polish territory. It seemed as if the covering of the head, which from the geometric point of view is a ·part of the surface of a globe, wouldn't request much complicated calculatio:l. Yet, a more accurate investigation of the manufacture technique of the headgear shows that. in this line many solutions oi the problem did exist and do exist further on. The cutting of the headgear often requested the same methods which are applied in geometry when we want to trander the surface of the globe o'n a plane and vice versa. That is why the technique of making the headgea'r, and of the cutting of same, shoul':! be also examined from the geometric point of view. Only such an attitude can help to understand that many forms of the headgear are the result of cutting-out peculiaritie~, and of the material tectonics after the sewing of its pieces which have been properly cut out beforehand. This circumstance ought to be taken into account because it is ci great importance in case we want to discern different kinds of headgear, when only inconographic sources, indicating but its form, are available. That is why the aim of the actual work i3 an attempt of making, on base of above mentioned considerations, at least a most general systematization c,I folk men's headgear; although the most tempting thing would be to try to gi e a factual picture of how this part of clothes has been developing, such an attempt would be premature and unjustified. A material much teo incomplete. scarcity of other historical sources, lack of detailed descriptions concerning the mutual influence of clothes worn in the village, manor, town, clothes worn by the clergy and army, all that doesn't yet allow to drow adequate conclusions in this respect. Except few s'orts of headgear which were found in the past ii'! a ready t \ fo,rm, like all kinds of fruit hollowed out, furs of smallanima13 and except those rare cases when they were manufactured of a tube-shaped matedal or cut out of wood, the basic technique for the manufacturing of men's headgear was weaving, knitting, felting and sewing from furs and different kinds of textile. The row material used for weaving was in the first line straw and grass and sometimes also leaves, reed, roots etc. For knitting pUl"po,ses all sorts of yarn or thrzads, of animal or vegetable origin, were applied. The main changes in the shape of the headgear made of soIt· felt and of threads sprang up mainly out of different ways of turning out and of bending. There was much more possibility of solving the problem when adapting tho material to the circumference of the head and, taking into account the variety of forms, and by making the headgear out of different sorts of textile or furs. Such a head-dre.ss came out when the head was covered or wrapped with one piece of materialor when the edges of one or several pieces ofcutting were sEwed together. The decisive importance for the shape of the headgear had its cutting. On base of an analysis made on a considerable number of examples three main groups of head-dress have been marked out, viz. headgear consisting of a kerchief (or turban), hood and oI a cammon group of cylindrical cone-shaped and semicircular head coverings. To the first group can belong all the head-co erings which are composed of one piece of textile slipped on the head or by means of which the head is wrapped. Hood,s were mainly used to protect the head against cold and were manufactured out of furs or warm textile. The simpliest types of hoods were obtained from one rectangular piece of textile sewn on the top or on the back orf the head; wmetimes in those places an additional piece of material was sewn up. The cut of another type of hood consisted in a rectangular piece with two additional pieces sewn up on the sides of the head. All hoods had but one plane of symetry. A characteristic feature of a cylindric and a cone-shaped headgear is that the cut of its lewer part has always a shape of a cap-band, even when it makes only a narrow strip and is composed of one or several parts The difference between both f(\rms is mainly the way of covering the cap-band from the top by means ()If cutting out and sewing up triangles of varions shape. The headgear had the same feature even in that case when the whole cap-band was composed of several parts sewed up together. The kind of the top cover wa~ the reason why some kinds of headgear kept a cylindric form, others a cone-shaped one and still others a quadrangular Polish cap form (rogatywka). The analysis of the cut led the author to the conclusion that the popular folk men's headgear in Poland called "wścieklica", which was considered up to now to be a kind of hood, springs from the cylindric headgear. �680 He also thinks that the territorial borders, where the hoods were worn as a protection against cold, reached only the extreme north-west frontierline of the Polish co.nfines. The main territories, where the hood was met with, were Nothern Great Russia and Byelorussia. Father to the south and to the west of above territoires were land~ where the main headgear was the cylindric and the cone-shaped one. This circumstance was due in the first line to climatic conditions. <I>eOQlJ1JIXO,ll3J1,l1JIO KAPArAIIIJ1 - TO<I>AJIAPbI Pe3IOMe 3THOrpaQlWleCKaJł MOHOrpaQlUJl "KaparalllW TOQlaJIapbl" ;lIaeT CUHTeTW-łecKyIO CBO;llKYcBe;lleHuti: 06 3TOM nJIeMeHU, OCHOBaHHblX Ha ony6JIuKOBaHHblX UCTO'lHUKaX, KOTopble, nOBu;lIuMoMy, y:lKe He 6Y;llyT ;lIOnOJIHeHbI HOBeti:wUM>1TeppUTOpUaJIbHbIMU UCCJIe;llOBaHUJlMU,TaK KaK npe06pa:lKeHUJl, KOTopble UCnbITaJIa nepB06bITHaJl KyJIbTypa Kaparaweti: nO;ll BJIUJlHUeM nepeBopOTOB OKTJl6pbCKOti: PeBOJIIOI..\J1J1TaK r JIy60KU, 'ITO 3TO nJIeMJl nO'lTU nepeCTaJIO CYlI..\eCTBOBaTbB CMblCJIe oc060ti: 3THOrpaQlJ1'leCKoti: n03UI..\J1U. OKTJl6pbCKaJl PeBOJIlOI..\UJl J13MeHJ1JIa yCJIOBUJł CYII..\OCTBOBaHUJl y:lKe J1 ;lIO Toro HeMHOrO'lUCJIeHHOrO nJI€MeHU. B 1930 rO;llY B03HUK "ToQlaJIapCKJ1t1: HaI..\UOHaJIbHblti:pati:oH" C a;llMuHucTpaTuBHblM I..\eHTpOMB AJIblr;ll:lKepe, KOTOPbli1 COCTaBJIJleT 'laCTb HI1:lKHeY;lluHCKoro pati:oHa J1PKYTCKOi1 06JIaCTu. B 1930-31 rr. Bce Kaparawu 6bIJIJ1 co6paHbI J1 nOCeJIeHbI B Tpex KOJIX03ax: "KpaCHblii OXOTHUK" B AJIblr;ll:lKepe, "UMeHU C· M. KupOBa" B Hepxe J1 "KU3>1JI-ToQla" B BepxHeti: I'yTape. IIOCeJIeHHble KaparaWJ1 3aHUMaIOTCJl OXOTOtf,CKOTOBO;tlCTBOM, 3eMJIe;tleJTUeM,OrOpO;tlHU'leCTBOMU pbI60JIOBCTBOM.IIpo:lKuBaIOT OHJ1 B ;!IepeBJlHHbIX ;lIOMax pYCCKoro Tuna. ,n:eTU yl MOJIO;tle:lKbXO;!lJlTB WKOJIy; B AJIblr;tl:lKepe J1MeIOTCJlrOCnUTaJIb J1 cpe,llHJlJl npoQleCCUOHaJIbHaJl WKOJIa· IIpe:lKHue BepOBaHUJl U waMaHU3M COBepweHHO J1C'le3JIJ1. XOTJl aBTOp B npe,llJ1CJIOBUU K cBoeMy TPY;lly B C:lKaToti: QlopMe U3JIO:lKUJI HaCTOJllI..\ee nOJIO:lKeHUe Kaparawei1, TO O,llHaKO rJIaBHotf I..\eJIbIO CBoero Tpy;tla OH C'lUTaeT Ha'lepTaHUe 06pa3a KyJTbTypbI ynoMflHyToro nJIeMeHU B ;lIaBHee BpeMJl, KOr;tla OHO 6bIJIO elI..\e caMOCTOJlTeJIbHoti: 3THOrpaQlU'leCKoti: e;llUHJ1I..\etf· TaK KaK B ;lIaBHeti: 3THOrpaQlW!eCKoti: JIUTepaType 3TO nJIeMJl U3BeCTHO UCKJIIO'lUTeJIbHO no,ll Ha3BaHueM Kaparaweti:, TO aBTOp ynoTpe6JIHeT B CBoeM TpY;lle UMeHHO 3TO Ha3BaHue, XOTJl B noCJIe;tlHee BpeMH B PYCCKOtf JTUTepaType no 3TOMY Bonpocy Ha'lUHaeT nOJlBJIHTbCJl Ha3BaHue TOQlaJIapbI J1JIU ToQla· no 06'beMY ABTOP pa3;t1eJIJ1JI CBOIO MOHorpaQl111O Ha 7 HepaBHblx 'laCTei1. B ZAaae nepaou OH paCCMaTpJ1BaeT C KpJ1TJ1'leCKotf TO'lKJ1 3peHJ1Jl rJIaBHei1wue J1CTO'lHUKJ1, HarpOMO:lK;tIeHHble B Te'leHJ1e ;tIBYX nOCJIe;tlHJ1X CpaBHJ1TeJIbHO CTOJIeTJ1tf. OKa3bIBaeTCJl, 'ITO JII1TepaTypa O Kaparawax �• 683 682 CKy~Ha 11 Heoc06eHHO OTpbIBO"lHOCTb r .IWsa STOpa5t Teppl1TOpl1l1, Ha BOCTO"lHble OKI1 CTapa. >fCTocIHI1KOB KOTOPOi1 CKJlOHbI npI1BO~I1T rop, npl1TOKI1 CBe,!leHI1H, OHI1 TYTapbl, ABTOp 11 npI1XO~I1T y:>Ke COCTaBJlHIDT He KaparaWI1 11J1>f BpeMeHa 3aHI1MaJll1 ceBepo- Y~bl, Kaparl1wcKI1i1 H3blK, Ha CJle~bl 1113pYCCKoro I1MeHHO rawl1 J1i1I1, ~aTl1pYIOTCR c~eJlaJlI1Ch PYCCKI1MI1 aBTOp oxoTa, phI6HaH JleCHOe JlOBJlR, 30JlOTa nOCTOJiHHhlX 1I0ro 3aHRTI1R, IDpTax, OJleHb>fM>f wKypaM>f, ceBepHblX RKyTOB' ~aBHO, nepeHSIThle OJleHbl1X WKyp lIMnOpTHblX Y30phI. yna,!lKa OJleHeBOACTBa. B CTaphlM OTnaJlO nl1uty, 06bl"lai1 r Jl,asa He pe3YJlbTaTOM Kaparawei1 qaCTI1QHO nJlO~OB npl1 B T. e· He B KOpOi1, caMoeAoB Kaqe- npOMhIBaHl1>f KaparaWI1 a >f >f3BeCT" a 311MOM KO'IyIDUlI1X 113rOTOBJleHHaH >fJlI1 COXpaH>fJlI1Ch C~eJlaHHOM ~aBHI1WHl1e 113 ynoTpeOJleHI1R TaK YXYAutl1.'10Ch MHCO, KOTopoe, KaK Kaparautl1 nJleMen, nOCBRUleHa CMeWaHI1R B BnpOqeM, 06blQaeB TaK:>Ke peAKo A0I1J111 oJleHei1, 'leM COI.1l1aJlbHoi1 nOCpeAHI1KaMI1 Ky JlbType. nacTyuteCKI1X aBTop ero AHaJl>f3 nOToMy C HOBhlMI1 COMOTOB npl1MI1TI1BHble 'ITO Kaparallllll Bepy, 6ypRT' nl1TaHl1e Horo 'ITO 6blJll1 IToCJle~HRR nJIeMeH 3TOT C0i10TbI' RBJlR- 11 3aHI1Ma- cPOpMy, BepORTHO npaBOCJlaBHOM ceMeM, C03AaHI1IO l1 a Kpyn- BJll1RHl1eM illecTaR ZJl,aBa HOMl1qeCKl1e CKY,l1HOCTh ra~Kl1, My3hlKa, ceBepHblX Ml1cPbl aBTOp CBH311 B ypOBHH 6hlTb lllaMaHI13M norpe6eH1IIR ra~aHt1e 11 TOJl- 06hI'IaI1, KaK HepaCTOp:>KI1MOCTb B qeTBepThli1 06H3aTeJlbHOM B a pa3 MOHOraMIIIl1 XOTlI 3KOHOMI1qeCKOrO l1CKyCCTBy' B Tpl1Hal1!.1aTblO TBop'lecTBa, HeM 6paqB 6paK cJle~yeT Onl1CaHbI JlyHHblMI1 I1rpbl, aCTpo- MeCJi!.1aMl1, pa3BJle'leHl1R, caMOM C 3a- p0,110B' C RBJllIeTCR B TlDpKCKI1M 60JlbutOe HaCJlOeHl1.e KyJlbTypHoe 6J1arO~apR COXpaHeHl111 60Jlee B COX- OTpa:>KaeTCJi KaqI1HI.1eB 11 Koi16aJlaMI1. nOCJle,11Hl1e ,110CTl1rJll1 y)Ke pa3BI1TI1R B ,11l1aJleKTe l1 nJleMeHeM cy6yMep- 3111MHI1X IOpT KOpOM, KaparalllCKOM cOMOTaMI1 xopOHeHI1H noxpblTI1l1 6epe30Boi1 TlDpKCKoe l1 YKa3blBaeT caMOe"CKl1M ,11aBHeM cnoc06e OXOTOM, JIeTHl1X HaBR3aHHOM pe3Y JIbTaTOB ITepBOHa"laJlhHbIM HaCTORUleM Ha3BaHI1M npOlllJlOM l1 C OJleHeBO~CTBa B R3b1Ke, C cOMOTaMl1, 'Iepe3 111JlereHl1hI. p110,11 ,11aBHeM CBH311 KaparauteM IlleM l1 BCTynJleHI1Ji HaCJlOeHI1H. OJleHeM, c.aMOel1CKI1X 3TOM cnoc06e BJlIIIRHl1Ji. ,11aeT 06111ylO CBO~KY CaMOe,11CKI1X CJlOB B npe:>K,l1e Bcero TIOpKCKl1X, B 06paUleHhI BepOBaHl1i1: MoryT CynpY:>KeCKl1e nOJll1raMI1>f HayICe npOHBJlHeTCH CO'IeTaHl1I1 e· 11 qepHhlM. 06hl~eHHOM, KyJlbTypHble 111I1X, B T. Ha- 3aTpy~- npOHI1KaJll1 BepOBaHl1M npI1Mepax. apTI1CTl1qeCKOrO KO:>KaMl1 paHem1I1 Ha Ha3a,11 6hlJll1 IToCJlel1Hl1e l1 JIaMalllCTCKl1e KaJleHl1apb nec HIll, KaparallleM 6eJlhlM caMOeACKI1M 60JlhutI1e npaBOCJlaBI1H. B ceob.ItOU ZJl,ase OTl1eJlhHble e. nOCBRUleHa n03HaHl1H, MephI, nJleMeH, 3anpelI.1eHl1e npl1 TOMy l1 HpaB- 3aI1MCTBOBa- CMellleH111D npe:>KHI1X l1yaJll1CTl1qeCKI1X T. WaMaHI13Ma TlOpKCKI1M RBJlRIOTCR 11 JlaMaI1CTCKI1MI1· JIeBI1paTa, TaK:>Ke Bl1oBaM, CJle~bl Bhl3hlBaeT y:>Ke ,11BeCTIIIJleT npe~CTaBl1J1 3anpeUleHI1e 06'bRCHRTb crpaT ynoTpe6J1HJlOCb 3al1McTBYR 3TO He- :>K113Hb peutalDUlI1M OToco6J1RIDUlI1XCR RBJlJieTCR cnoco6CTBOBaJlO ~BOJ1CTBeHHbIM, COlO3a, '13 Kapa- 3aMY:>Ke- 11 RKyTOB. TaK:>Ke BJlI1RHl1e CBH3b BepOBaHI1R nacTyllleCKl1X CHOB aBTOp BAOB!.1aM Ha Ha- a BepOBaHl1i1: 3J1eMeHThl BJlI1RH>fR HanpI1Mep '13 BCJleACTBl1e npo"lHylO 6paQHYID BepOBaHl1R, WaMaHI13M peJll1rI103HhlX XpI1CTl1aHCKI1MI1 l1 C.'1e~aMl1 He- B TeCHaH Onl1ChlBaeT MHeHl11D HaM60Jlee CJleAl1eM. I1MeJl>f nOHBI1J1J1Cb TOJlhKO OAe:>K~a. OAe:>KAhl BhluteJl 6bIJlI1: CKopee ypacax, aM6apbI Hl1eM, ITo KOBaHI1e I1MnOpTl1pOBaHHoM OJleHeBOACTBa TOJlbKO nacTyuteCKI1X "ieTSepTa5t >f ITpe:>KHRJi B ZJl,ase nRTou CTBeHHOCTb. B npaBocJlaBHylO a eHI1Cei1!.1eB I1MeeT AO CBOeBOJlhHbIMI1; YCJlOBI1RM>f, Hecnoco6cTByIDUll1MI1 :>K11J1I1UlaMI1, o~e:>K~oi1, ~aBHO OT 60Jlee - 6epe30Boi1 3TOM rJla3a 60Jlee pa3- npe:>KHI1M rpynn. HeHI1R, Kapa- B 6bITOBblMI1 CJlOBa, KaK paCTJ1TeJlbHbIX B HblX MHOrI1X HO ~I MOJlOKO, OT B 1136bI npl1"1eM po~ TaK Bhl3BaHO HI1X BOJlR COQeTalDUlI1XCR, BpocaeTCR caMOe,11CKl1e, TlDpKCKlIIe pa60"lI1MI1 He 'lTO RBJlReTCR y ITo l1eBCTBeHHOCTb BJlI1RHI1IO BCTynJleHl111 3aMeTHhl HaeMHbIMI1 EUle I.1epKBI1· npl1 CI1JIbHO MY:>KqI1HaM. 3Ha'I11TeJlbHO npl1nl1CblBaeT 'ITO 3aCJlY:>KI1BaeT K COXpaHI1Tb CTaJlI1 cynpy:>KeCTBO Toro, cPaKTopOM HpaBbl aBTOp 3TO, TaK:>Ke 3a1llMCTBOBaHI1Ji nop Ha BCJleACTBl1e BHI1MaHIHI oTHOuteH>f1D 110Jl:>KHa 6blJla n03)Ke 06CTORTeJlbCTBO no KOTOPhlX KaparaWI1, JleTOM BhITeCHeHa CBR311 C ynaAKoM rautei1. :>KeHUlI1Ha Ol1HaKO Oc060ro :>KeHUlI1H I1Me- 3aHHTI1RMI1 >f npO:>KI1BaJlI1 PYCCKI1X. MaTepl1aJlOB, pOAHble a KyJlbTypoi1, BpeMH OTJll1qaRCb Cpy6J1eHHhle y:>Ke ~BYX np1ll06peTeH1IIHM>f, C Tex 111c0611paHI1e nOCJle~Hee nOKphlBaeMhlX y CO~ep:>KI1T MaTepl1aJlhHoi1 rJlaBHbIMI1 11 ceHa· He B ~l1aJleKT. H3blKaM1II, ~l1aJleKTaMI1' cYUlecTBOBaHI1R, pa60TaJl>f "POB CTOJleTI1Ji no~aHHhIMI1. :>K11J1hIX nOMem;eHI1i1 po~a CTBa, BpeMeHI1 19 eUle n03~Hei1WIIIMI1 BeKaMI1, noro KaparaWI1 caMOe~CKI1i1 3J1eMeHTOB nOCJle~HI1MI1 OJleHeBO"CTBO 11 CB03Ql1KaMI1 KacTpeHa 11 HKYTCKIIIM 3aHI1MaeTCH B BpeMH nOJlOBI1He ynoTpe6J1HJlCH HeCOMHeHHO nl1UlI1. n"leJlOBO~CTBO. CTBe KOCBeHHoro nyTewecTBI1i1 YCJlOBI1HMI1 npl1rOTOBJleHI1Ji B 11 aA- PYCCKI1M ,ZJ;0 He~aBHero HO MOllrOJlbCKI1MIII TpeMR 3KOHOMI1'IeCKI1MI1 cnoc060M C RBJlHIDTCH KJlI1MaTa, BblMl1paHI1H HaCTOHUlee e~I1HI1I.1bI. yi1rYPCKI1M cPJlOpbI, "II1CJleHHOCTI1 np06J1eMoi1 B caMOe~CKI1X C KOHTaKTa H3hlKa "ITO Hapeql1l1, nHTI1, KpOMe CBH3b B ZJl,ase TpeTbeu HHO TlDpKCKOM 'II1CJla YKa3bIBaIDUll1e HBHble c06I1paTeJlhCTBOM' paBHOnpaBl1e 06blQaRM oc06eHHocTeii ~OpeBOJlIDI.1110HHbIM TaK:>Ke y6e:>K~eHI1ID, reorpacPl1"1eCKoi1 06ulero H3bIKa, npl1MeHHeMoro I1CCJle~OBaTeJlbCKI1X 113 IOUlI1XCR BI1TOe BI1PID3bI, cPayHbI, Kaparawei1, 3aHI1MaeTCH K rOBOpl1J111 Ha yJlycax KacaIDU111eCff oc06eHHocTi1 pa3~eJleHI1H, npaBI1TeJlbCTBOM' eTCR reorpaq:lI1"1ecKl1x npO:>K11Ba1DT KaparaUII1' CaHHCKI1X nJleMeHI1 B Onl1CaH111D HeAOCTaTOK 11 BepOBaHI1i1. CMOTpH MI1HI1CTpaTI1BHOrO II "IyBcTByeTcH peJll1rl111 11 KaMbI. ABTOp a Bcero 06J1aCTI1 nOCBHUleHa aHTpOnOJlOrl1"1eCI{I1X BO BOJlee B B ne- ITepe:>Kl1TKOM CXO,11CTBOKaparaBblCOKoro nepexo,11Y K o6Ulero 3eMJle~eJlb- �685 684 buch". 'JeCKoMy Tpy,lly. BOJIee MJIa;n;Ull1M KyJlbTypHbIM HaCJIe;n;l1e 6ypltTCKOrO Hl1eM RBJIReTCR cYUlecTBeHHbIM BJlVlRHI1H, a BJlI1HHl1e 06pa30M caMblM pyCCKOi1 5bITOBbIe HaCJIOeHl1eM CJle;n;yeT C'II1TaTb MJla,llUlI1M Ky JlbTypHbIM KOJlOHI13aU;l1l1, KOTopoe HaCJIOe- npe06pa3l1JlO YCJlOBI1R 3TOW H03Ha'II1TeJlbHOW CJIe;n;yeT ~3;n;aHO Horo X03ltWCTBa AaBHero 3THI1- 'ITO 1593-1711 (B B :no rr.), CI1JIe311~; rrpO~3Be;n;eH~e, KaCaeTClt oc06eHHO npeKpacHo Ha'I~TaHHOCTb 'J.eH~e 3HaeT npO~3Be;n;eHl1lt B cpe;n;HeBeKoBylO ~CTO'IHI1Ka CI1CTeMbI ~ CaKCOH~~. JlI1TepaTypy O;n;HaKo 3TO 06CTOltTeJIbCTBO CMbICJle 3eMeJIb- cpaBHeHl1e MeKJIeH6ypre 20 6bIJIO 'IaCTI1'IHO '-IeHHO B HeM ;n;peBHIOIO ~ BHYUlI1TeJlbHa; KOTopoe TOJIbKO X03RWCTBa B CI1JIe31111, BpaH;n;eH6ypre, ABTOp 'leCKOW rpynrrbI. 3aMeT~Tb, pa3 ~ ero yMeHbUlaeT ;n;Jllt ~CTOpl1l1 3Ha- Cl1Jle3CKOro 3e- MJle;n;eJl~R' BTOpbIM ches B CVIJIE3CKAH ArPAPHA.fl JIVITEPATYPA VICTO~HVIKVI KAK K VI )KYPHAJIhI VICTOPVIJ1 )J;EPEBHVI XVI-XVIII VI 3EMJIE,n;EJIVI.fl Erfahrung AepeBeHb MomHO Jly'lUle B Cl1Jle31111 CJle;n;yeT pa3pa6oTKa l1CKaTb I1CTOpl111 ;n;epeBeHb ,lIYKIJ;l111 11 TeXHI1Kl1 l1 KaK RBJlRIOTCll rrp05JleM ;n;alOT QeHHble HOBbIX HeMbICJll1Ma CI1Jle3CKOro KHl1mKI1 l1 He3aMeHI1MhIe TaKylO KaM K l1CTOpl1l1 ;n;epeBeHb, T. e. l1HBeHTapeJ'1, MomHO I1X pa3;n;eJlI1Tb B03HI1KUll1e CTBOM l1 Jly'ulIe Ha Ha C KOTOpblX cOJlepml1T CeJlbCKO-X03RMcTBeHHbIX CBe;n;eHl1R, ocnOBaHHble Ha I1CKJlIO'lI1TeJlbHO paTypbI, rJIaBHbIM KHl1rl1 05pa30M O'leBI1;n;HO, 'ITO ~TO KacaeTCll rrp0I13Be;n;eHI1W, onbITe. ;n;peBHIIx nl1CaTeJleM caMylO 50JlbWylO HeMeU;KI1MI1 Y'leHbIMI1 Ham1caHHOe a 3. OCHOBaHl111 ;n;aBHew CI1Jle31111, TO BO rJlaBe KOJlepa, 3eMJle,lleJlbQaMI1. 2· ;n;pyraR schlesische cJIa6ee TPY,lI mit HPbIM BaeT CTOpOHHI1K oco6eHHOCTI1 KHl1rl1, BTopaR arpapHbIM 'laCTb KHl1rl1, B03JlI1Te- BonpocaM' ,Schleslsche oekonomische Ha HaXO;n;I1TCR rrpoodeI' 1773-1779); TI1Ha Haus- • Ha'IaJll1 nOM rpoccepa patriotischtT Tpy;n; K. cPOH BeH- Landwirtschafls- Orrl1CbIBalOIU;l1ti cneIJ;l1cPl1'IeCKl1e rrpl1pO;n;HOro B. RBJlReTClt ;n;JlR oTHoUlerIVIM' X03HWCTBa. OH ocoABTop BOCXBaJlReT JlyroBo;n;CTBO, paCCMaTp~- Onl1ChIBaeT CeJlbCKO-X03HW- 11 VlCKyccTBeHHoro B CI1Jle31111, TaKme Toro, 'IT06bI rropBaTb y;n;06peHI1R Sammlungen" Del' del' BhIXO,!\VlTb B cPOHe oco6eHHO und (BpOIJ;JlaB, 1783 GeseJIsch,ft 1780) B Pe'I~ CVl- Ha HOBbIX JKypHaJlbI 1754-1762, Gesellschaft rry- in Schlesien J1 ,.Schlesiche T· I-III); in Sch~esien" neue oekono- ProvinzialbIiHter", r. OT'IeTJIVlBO BH;n;Ha Opl1rI1HaJIbHOCTb gar ~ 3Tl1MI1 113;J:aTeJIbCTBaMI1 6hIJlI1' patriotischen pa triot. KaK CO CTapow 3eMJle;n;eJme CeJlbCKO-X03RWCTBeHHble Qe.TJb1l1 pR;n; cTaTei1. (BpOI:(JlaB "Kurze abge- TOMa). 3Ha'I~TeJlhHO schen CpaBHI1TeJIbHOM OBI~eBO;n;CTBa ~ Cl1JIe3CKMe Nachrichlen Nachrichten" Tl1rra Erfahrung mit X03RWCTBa 11 rrOCTpOI1Tb C~Jle3CKOe IIepBbIe (BpoQJlaB, E;n;Ba JlI1 He B CI1Jle311~' 3TY TeMy mische JII1TepaTypbI, cnoco6bI OJlI1KYIOT Ha :,Oekonomische pomme' CeJlhCKOrO die RBJlH- HOBoro und BH~MaHVllt C 3TI1M, yJly'IUleHHOe CI1JIe3CKOro OCHOBaHI1HX. KOTopbIe "Oeconomia HOBOW cPOpMbI nepl10;n;OM rronbITOK, CTeMOM ceJlbCKOrO TOJlbKO 1786), auf 11 ;n;aeT CI1CTeMaTWlec- Landwirt und Ha JIeo- I1MeHI1HMI1 1750) X03RwCTBa· 1771-77,3 )J;ocToeH B Tl1na .fl. und (Sorau, JII1TepaTyphI schles. X03HI1CTBa nOJlOBI1Ha XVIII IIocnoJlI1TOM, 05pa30M, 'laCTb T, I-II). 60JlhUlJ1M~ Grundsatzen, (BpOl.VlaB 6bIJl Tpy;n; "Ni.itzliche CeJlhCKOrO ,.Die nach •.. (faJIJle, ~ HOBoro Tl1n ;n;o 113BeCTHOW CTeneHI1 Landwirtschaft d'3r markischen CI1Jle3CKOrO y'IaCTKOB IJ;eHHOCTb I1MelOT CeJlbCKO- 3TOW ;n;aBHe1>IarpapHOM 1771, arpapHbIX X03RM- der (Der cTa6YJlHIJ;111OCKOTa 11 B CBR3.1 05bIKHOBeHHO JIeT. Ero CMJle3CKOW arpapHOW Dresky schlesi- aBTopa. TaKOW JII1TepHTypbI 60.lIbUloro ~l1pHepa schlesis~hen ~ ynpaBJlRBIIHlM 30 zu Landwirtschaft B. BpOIJ;JlaB (ieHHOCTI1 KaTerOpl1l1. 1593-1601 handelte CO;n;epmaHI1R, ArpapHbIe "HausviHerliteratur", B H. G. von 0PY,lll1lt 3eMJIe;n;eJlb'leCKOW no RBJIHeTCH Tpy;n; CTBeHHbIe C CeJlbCKI1M KOTopbIe Tpy;n;OM ;n;OCTOBepHOCTl1 arpapHoro aBTOpaMl1, c06CTBeHHOM Ha l1X COBoKynHocT~ KJlaCCJ1'IeCK~M arten HI1M l1CTO'lHI1- JlIOCTpaU;I1M l1 rrp113hIB- 3peHI1R KpeCTbRHI1Ha, KeH;n;OpcPa "Vergleichung 3aMeUlaTeJlb K Onl1CaHl1e Freyheit. HOBeJ'1UleM HaUlei-1 X0311MCTBa 113 ;n;aBHI1X, rJlaBHbIM X0311MCTBeHHbIe rrp0113Be;n;eHI1H rrepBOM 113Be;n;eH.le H. TO'lKI1 1. rpyrrnbI: p~MCKI1X HI1KUll1e arpapHbIe BbIUleyKa3aHHblx KaK 11 Te I1CTO'lHI1KI1, rrpl1 I1CnOJlb30BaHYlI1 orrbITHbIMI1 OrrI1CaHl1R B ;n;aBHl1e KpI1TI1'leCKI1 l1CCJle;n;OBaHHbIX, OCHOBaHl111 COJlI1;n;HOrO 03HaKOMJleHMH SIBJlHIOTCR MHOrOJleTHI1MI1 l1 Ha3bIBaeMOW ;n;JlR I1CTOpl111 rrpo- O;n;HaKO CTPaHHOe ;n;o CI1X nop Ha5JlIO;n;eHI1M, rrp0I13Be;n;eHHbIX COBepUleHHO VIMeHHO KOTopble Koe rrOJlHall 3TI1X l1CTO'lHI1KOB. O;n;HaKo aHaJlI13Y' Tpl1 pa3pa60TKl1 3arrI1COK, (l Trbaren TaKme TUlaTeJlbHoMy 113Y'II1Tb l1CTOPl11O KaK 11 rro OTHOUleHYlIO K ,lIpyrl1M KOHTpOJlhHbIX HbIX CrrI1CKOB. VIx HymHo, nO,llBeprHyTb Mepy 5e3 CBe;n;eHl1R' rocrro;n;CTBOBaJlO CTBO OTHOCI1TeJlbHO OIJ;eHKI1 3Ha'IeHI1R nOJlHee, l1CTO'lHI1KOB' BOJIee 3eMJIe;n;eJIl1H. 3TI1Ml1 l1CTO'IHl1KaMl1, I1CTOpl1'IeCKOM Jll1TepaType CJle;n;yeT rrpl1MeIUITb MomHO onbITe aBTopOM Einleitung abgefasstes Hel13BeCTHoro B Cl1JIe31111 HOBbIW, yJIy'IUleHHbIW Ha Cl1JIe31111 B Te'IeHl1e gegri.indete RBJIlteTCR "Kurz 1700), pyKOBo;n;CTBOM 3eMJle;n;eJll1S1 60Jlee eTCR KaK IIepBbIM nOJlb;n;T, CbIH CI1Jle3CKOro Pe310Me CTpeMllCb, OCHOBaHHbIX CBe,lleHI1RX' B CaKCOHI1I1 ~ po;n;a B. nOltBJlReTCR KH~meK, Hay'IHbIX 3Toro (BpO'-lJIaB, nOJIOBI1He XVIII arpapHbIX BB. np0l13Be;n;eHl1eM Wirtschaftsbuch" einfaltige Einlei tung zu der Tpy;n;a Map- Landwiltschaft". �T 686 npMrOTOBJJeHHOrO K rre LIaTVI M M3AaHHoro nepeBo,/\ M. 3TO IIMrrpeKa)· eAI1HCTBeHHoe J1CKJJIOLIMTeJJbHO nOCBRII..\eHHOe B HI1}KHei1: CMJJe3MM, K TmlY nORBJJeHMR rrpOM3BeAeHMll MMpOBOW ,/\aBHei1 LITO He 6blJIM orry6JII1KOBaHbl Ha6JJIO,/\emlW KpeCTbRH IIOHeBOJJe KaMI1, ,/\Pyrl1e pOAe TPYAa He TPYAbl B ¢opMe norO,/\bl, etpEssima" B pa3HblX f, CneI..\l1aJIbHblX KOTopble 3aHI1MalOTCR cOBoKynHocTblO np06JIeM CeJJbCKOrO 'ITO ,/\aJKe OT,/\eJJbHble J1 peKax 1573), Koro BeKe 06pa60TaJJ TexHI1KY Ha a BO Bp0I..\JJaBe CI1JJe3CKOro pbl6Horo nOJJbCKOM R3blKe X03Hi1- 6blJJa 1547 B H . .n:y6paBl1yca enl1CKOrra I1CCJJe,/\OBaHl1e Ha orry5JJJ1KOBaJII1 Te My "De AByX piscinis et Ha CT. MHrJI€T 11 I1HorAa 06BI1HeHI1e He TaKJKe KaTaJIOr IIO'ITI1 AeJIa CpaBHJ1TeJIbHOe ny6JII1'lHOe He,/\aBHO AepeBlIlłX Hblp9K. 3aHI1R, Bcex MAJIoJll B IIOJIbIlIJ1 XV-XVIII ynOMI1HaeTCll verba improba JKI13HI1 I1JII1 He3aKOH- 113BI1HeHl1e nepeA rrOCTpaAaBureMy Cy.n:AX B B.B· KaKOM-HJ15YAb 11 OTJIaRHI1R, 50JIee 05l1AqltlK I1JII1 nOABepraJICR nopKe 60JIee CJIaBY", BCTpeqalOTCJI "nOXI1ll..\eHl1e CJIaBbI", nOTepneBWI1M' 3TO ¢OpMa.TIbHO CYA 6bIJIO HeKOTopbIX Orrl1CaHHbIe YKa- CBH3aHO C "B03Bpall..\eHl1eM 0511AQl1K "OTJIaRJI CBoe nOHoure- TOM, 'ITO HyJKHO CKaMblO". KOHqaJII1Cb 'lall..\e 06I1JKeHHbIM. Cepbe3HOM AOJIJKeH MOJKHO 6bl nJIaTbR"). 5blJIO KaK Bcero "OTJIaRHI111" l1 CBeAeHI1R o naA ApeBHl1e A06pylO B cYAe 05ll..\I1HOM. B BeCbMa noc.TIe Toro, Bcero npl1rOBOpOM, ECJIltI KTO-HI15YAb npecTynJIeHltIl1, 6bIJI ell..\e TO 3anJIaTl1Tb rrpl1Ka3bIBa- 5blJI HaKa3aHl1e, KOTopoe 05BI1HlleM K}lOMe 113Bl1HeHl1R AeHeJKHbli1: I1JII1 3aKJIIOqeHl11O B TeMHI1I..\Y."tleM 60JIee 5bIJIl1 06BI1HeHI1R, TeM 50JIbWe Pe310Me B 9TOMY nepl1o,/\y, HacTynl1JIO c06paBwe!'1:cll "BJIe3WI1 AeJIa Cql1TaJII1Cb rr030p- CJIOB, nopoqall..\I1X 3aKJIIOqaJII1Cb COXpaHI1JIltICb ¢OPMYJIbl xapaK- 06BI1HeHI11O B CJIOBeCHOM nOHoureHJ1I1' JKeCTOB" (TyT qall..\e rAe qeCTI1 ceKcyaJIbHOrO KOTopble BHHOBHI1K 113BI1HI1JICll nepeA B rrpl1rOBOpe MeJIKl1e TOJKe HapyweHl1e "tlall..\e 'leM npl1nO,/\HeCeHl1e CJIyqallX 1Oll..\I1M113BI1HHTbCH rrepeA .nEPEBEHCKMX no KaCalOll..\l1eCR 113BI1HeHI1R, KOTopoe BOJIee B nocTynKoB, "Hey'ITI1BbIX 11 ,,3a30pHoe BO 5blJIO 9TO CAeJIaTb "tlECTM verba", 11 B npocTyrrKax npecTynJIeHl1eM. "HenpI1CTOWHbIX nOCTaHOBJIHJI, 'łT05bI MMXaJI CTawKYB HAPYIlIEHMM honoris". B'B', B.B. Mbl HaXOAI1JII1 3Ha- 3,/\ecb OCHOBaHl111 I1CTO'lHI1KOB, OTHOCllll..\I1XCll K Hl1e". O 11 XVI 11 XVIII po,/\a· KaCaJIOCb RBJIllJII1Cb B cY'/\ nocTyrralOT CJIaBbl" TJDKBbI B I1CTOqHI1KaX ,.adiudicatio 6ecrryTHow XV 3Toro B yrrpcKaHI1J,oI B KpaJKe "BblnllqI1BaHl1e" (KpaKoB np0I13Be,/\eHI1i1 A a KHI1JKKa OJIOMyHeI.:l- piscibus". BbIweynoMllHyTbIX J 960) (BpoI..\JIaB, rOAY ony6JJI1KOBaHa e", fama KaCaJII1Cb KHl1raX MaTepl1aJIa COCTaBI1Tb Crrl1COK 9TI1X B npy,/\ax CTpyMeHcKI1 nae XYJII1TeJIbHblX CJIOB ("mala ,/\epeBeHCKI1X 60JIbWe Bblpa}KaeTCH BpeMeHa BI1,/\bI arpap- X03Ri1cTBa OJIb6pl1XT cy,/\e5Hblx HbIMI1, XOTll HOW rrpO,/\yKI..\10111 I1MeJJI1 CBOIO OC06ylO JJI1TepaTYPY • .nOCTaTOqHO ynOMJlHyTb, 'ITO ell..\e B XVI be OTHOCRll..\I1XCllK XV OHI1 06blKHoBeHHo 'lI1TeJIbHO Tepa; co,/\epJKaHI1R' rrpl1WJJOCb OrpaHI1LII1TbCll TOJJbKO TaKI1MI1 CI1JJe3CKl1MI1 KHI1JK- CTBa B CI1JJe311101'HYJKHO nO,l\"lepKHyTb, 3arr11CKaX, cYAorrp0J13BO,/\CTBO HOCI1T tio HOpOJKAeHHOCTI1. COJKaJJeTb, KOTOpbli1: nl1caJI pa3JII1LIHblX l1 MHOrl1X Bell..\ei1 no,/\06Horo "rcstitu I1Hor,/\a 06 ynoTpe6JIeHI111 Hai1TM BO Bcei1 aqlopl13MOB "iustificato", B cYAe5Hblx X03J1WCTBY CJJeAyeT rpoccepa, 687 Ha3BaHl1e: npm13Be,/\eHMe, EFFn 7 113 KOTOpOW OH npOJ1CXO,/\I1JI' Bce (nOJJbCKMi1: CeJJbCKoMy JJMTepaType· Ha,/\ C06paHI1eM r. B., T. e. HeCKOJJbKO paHblue IIo,/\06Horo KaCaTeJJbHO 3eMJIe,/\eJJbLIeCKI1X pa60T CBoeM ell..\e C KOHI..\a XVI CeJJbCKO-X03Ri1cTBeHHoi1 O ca,/\OBO,/\CTBe 11 Tpy,/\HJJCll B KpeCTbRHCKOMY KOJJepa. 1954 C. MHrJJeTOM B n WTpa<t> TRJKeJIble rp0311JIO JIerKOMbICJIeH- HOMY 06BI1HI1TeJIIO· .n:epeBeHCKI1i1 CY,/\, KOTOPblW nOCTeneHHO 1Oll..\I1MCllKOHTpOJIb yca,/\b6bl, 'laJIHCb B B AepeBHe caMbIX M cpe,/\H J13BeCTHO B CJIyqaJIHCb 'leM CYAOM "et quarto utrum inhonesta". eum TaK ,/\eJIa cYAe5HbIx KHHrax sibi TaK decr npHWeJlbI..\a 5JIarOHpaBI1R" AeJIa, interrogavit aliquam KaK vit JIaKOHI1'leCKH 3aKJIIOLIaJIOCb cy,/\e6Hble rrepe,/\ ius HI1X TaKJKe AaBHI1X AepeBeHCKHX DlHHCTBO 3anl1COK no esse daret bC'nae J13BHe, TO OH npl1HOCI1JI (.,litterae (XV-XVI pro YCI1JIJ1Ba- furticinio B. B) po,/\a BblAaHHoe raJII1Ha MblTHI1KYBHa pro CIIJIAB rrpe,/\CTaBaJI tertio aliqua IIO BEPXHEJIl CO~E et Pe310Me alia 05BI1HeHI1eM - ECJIJ1 no,/\o3peHl1e J1Hor,/\a CBoero 50JIbTOqHO "tlall..\e Bcero secundo, vel CJIy- CJIaBbl". BcerAa B KpaJKe primo. C ¢OpMaJIbHbIM famae". conservator.ae"), He (diffamatio). communitalem BblcTynl1JI Bce KOTopble .,nOXHll..\eHHH COCTaBJIeHO, 'ITO OCpaMJIeHHe totam cuipam et O no,/\ AeJIa, B KOTOpblX 06BI1HeHHblfl HHKTO He fore nOAnaAaJI CY,/\I1JI B OCHOBHOM Bce .nO CI1X nop rraJIO Ha rocrrO,!\CTBOBaJIO MHeHl1e, BblBOARll..\eeCll OT reorpa¢OB BHTHa,/\I..\aTOrO CTOJIeTHR, no KOTOpOMy, KaK Ha Bl1cJIe "CBI1,/\eTeJlbCTBO npaB05epeJKHblX 05Utl1HOW AepeBHI1, • npHTOKax B BepXHeM TeqeHI1H Ae- TaK l1 Ha ee I1CXOAHblX He 6blJIO CIIJIaBa, TaK KaK �c , E' '. <.'''.". me 7' '"1-" J • , 689 688 npyTbeB rOpCKl1H xapaKTep TpaHCrropTy 3Tl1X peK JIeca· 3TOMy 6Y,ATO COBepllieHHO npenRTCTBOBaJI B03peHMIO npOTMBOpe'-laT TOJIOrl1'-1eCKMe MaTepMaJIhI, KacalOll\MeCR BO,AHOM}' MCTOpM'-IeCKMeII ,Al1aJIeK- CnJIaBa no BepxHeMy Te'-leHI1IO COJIbI B 2KMBeQKOH 3eMJIe· C CbIBalOll\l1e CnJIaB JIeca no HMH - MCTOpl1'-1eCKOe II TelliMH, 1859, Horo 6hlJI HHoTa, CKJIOHa KapnaT, COJIe Bblwe (MHBeHTaph HhIX a BToporo Jleca MaTeJlSIMl1 II Ha'laJll1 ,Aoporl1 BecHoi1, OCaJK,I:laJlM Ha TaK KaK 6peBeH, Cnoc06 M3 60JIee Ha3bIBaeMblX 25 - BepxHeMy ,I:lJIR KpenJIeHMR 6bIJI no nRTI1 P;J1J1Hoi1 B TaKJKe KmIeQ no 60JIee CnJIaBy Ha (B JKe- a nepe,I:lHMii 'I'e"leHl1lO He Ha pa3HbIe rB03p;M. l1J1I1 ,n:a)Ke JIeca, pyJlh 6bIJI JloKTeii ,n:JlSI npl1'-1aJlHBaHl1SI '-IaCTO CBepJlax. peKe 36 copTa H "KpJKenl1H", 6e30naCHhIH, sapHbli1 He ynoTpe6J1RJlI1 T. e. lliHYPOB. cKpy"leHHbIX Tpex) (22 mIOT ,!lO ,!IeCRTl1 MeTpa). IIJlOT ynpaBJIRJlO K 6epery, a KaHaTOB, l13 npYTheB Ha!Vl ,I:lOceJle TepMMHOJlOrl1M, KaCalOll\ei1cR COCTaB JKI1Be,--\KMXCnJlaBll\HKOB 1130JIl1pOBaHHYIO rpynny· CeMaHTM'-leCKOe 3Ha'-leHl1e, Oc060ro TaKJKe HO TaK l1BhI MJlM ,I:ll1aJleKTOJlOrH'-IeCKI1X MaTepl1aJlax: (nJlOT), KpJICenUHa pO,I:I KanaTa, CnJlaBa, COCTaBJIl1eT KOMnaKTHylO BIIHMaHI1R HenOAaBae:\10e nocJle;:\Hee TIepeCeJlCH'-IeCK3R TepPI1TOpl1!O. CKl1M HaCeJleHl1eM, we.l1h,--\bI, T. e. 3ey.Jll1 3acJlyJKMBalOT HapaBHe CKpy"leHHOrO C 3Ta, nepeCeJleH,--\bl eBpOneJICKl1X l1CKOHH rycTo TEBEJIb ITOBETE OXBHTH:la, c-reneHH, 3eMJm. H O"leHh CJlOBa II nOHRTMeM 1939 113 l1BOBhlX nPYTheB v. npe.n;c-raBl1'rb KapTHHy a y~11Tb!BaR pHO,n; C Y!HBapR no anpe.nh 3T1-l0rpacj:la, TO ,L\JIR rO,I:la Hcc.nep;oSaH]:1y!, KOTopbIe Hero caMhlM ó.JI!O,I:laTb BOO<-IJ1IO,RBJIl1eTCI1 npl1Mep EO,I:llllJ.\HXCSI113 KyJlbTypbI nOBeTa. O,L\HOrO Ha'-laJla, OnOJlRH KyJIbTypbl H MCCJle!\OBaHlm ITepBaH B nOM nOCeJleH,--\eB, npH5blBllll1X HanpaBJlel-ll1Jl rMMHbr, 3aCeJlel-lHbIe XOTR 11 Bbloco6eHHocTH: Ha Teppl1TOpJ110 6Y,I:lYT npOl-\OmKaTLCR. B npOM3BeAeHI111 BbIIlHCOK 05U-lHH (rMJ1H) no BeTa, orrpOCHO,,"1YJll1CTY. B "tlTO AalOlI.\~[MCR Ha- ,I:lByX Ky.JIbTyp, L pa60TaHHoMy HeCOMHeHHO I1MelOlI.\I1X pa3J1H'-IHble CTaAHI1 HCCJleAOBaHI1H 3aK.I1IO laJlaCh H3 AOMOBblX I{Hl1r pa3HblX 1. KOHTaKTa HO lIX B ne- 3TOj;'1 TeppJ1TOpMl1. ~IHTepeCHhIM. 113 HaCTORll\ero rrpoq,eCC110H<lJlbHblJ1: COCTaB, 6bJ.T1l1 np0]:13se,n;eHhl KacaeTCR 113 'raK}Ke npoc-rpaHCTBeH- HOBOnpl111IeJIbl.\eB B onO.l1hCKOM rrOBeTe, 1949 nO.l1b- perraTpl1aHTbl rO,I:la ITOJlbllle. npO]:1cxO}j~)J;eHi1e H pe3Y JlbTaTC cor JIaCHO 3apaHee npoH3Be,L\eHHblx pa3- J1cc.Tle,L\OBa- B onO.'IbCKl1!vl nOBeTe: nO'JTI1 llCK.'JlO'IlITeJlbHO TY3e~1łlbl\J 3,ąe:\leHTo,r (HBTOXTOHaMI1). 2. l1X rpaTBa KopeHHbIM COCTaBJliIlOT MHJlbIii npOl.\eHT "tlT06bI p.pyrl1x 11 OnOJIh- ,I:l0 cerOp;r-Il1111HerO ,I:lHP.. ITpl1- ]:13 l.\eHTpaJlbHo>1: ITOJlhlliH .n;o KpoMe TaKJKe 3aCeJlel-maH 3TI1X lIUITeJlef1 rOCYliapCTB, pacnpe.n;eJIeHI-1R r.r. ).io ~13BecTHoH npvlHa,I:lJleJKaBIllI1X Hace.l1eHHp. onoJlbcKoi1 Horo 3eMeJlh, cOXpaHHJIa BOCTOąHhlX 3eMe,lb, n;pyrl-1x 1945-1947 KaMn<lHI1SI B ')TBOC,E3HHblX ITo.JIbllleff CJlO- B l1MelOll\I1XCR CJlOBapl1X II ,I:lPyrl1X 'Kenc B OITOJIbCKOM Pe310Me 1I11H AHq,cpepeH,--\HpOBaHO 113BecTHoi1 .1HCTOB1Wl(U - MMrPAIJ.MOHHAH HAPOJJ:OHACEJIEHMH HeCKOJIhKI1X nJIOTOB B HM}KHeM Te"leHl1M peKM, KOr,I:la CnJIaB .'IerKMii BHypeKn, BO,l\bl. IIMeIOT 3Ha'-leH]:1e ,I:lJlI1 3KOHOMI1'-1eCKOfl IlJlaHl1pOBKI1 TpY,!leH, l1 3a,I:lHl1H M ,I:lBYX CnJlaBll\l1KOB peKM. Tpa npMMMTMBeH' ,n:JIR CKOJla- JKeJle3HhlX ropHoi1 MeTpoB) YCJlOBl1SI nocJle 06blKHoBeHHO I1CK.TlIO'-Il1TeJlbHhIX CJlY"laRX (15 AO 3a:vlep3aHHR, rrOl-\HeCeHl1e ypOBHR cnYCT, - nOBopOTa o IlPOCTPAHCTBEHHAH TeppM- M npO,AOJIJKa.TlCSI,!IBa Tpl1 nJIOTOB 6hIJI CTpeMMTeJIhHoi1 JloKTei1 na:Jyxou Kpyn- HeCKOJIbKO Kl1JIO- B0l-1hI 6hlBaJI l1 oceHblO KOJlbI, peKe B noo Cy60'-l My3ee opelliHMKa· M3 Maplip. pacnOJIOJKeH- (OKOJIO 20 KM Ha IOrO-3ana,A CYJlh KJIMHhSIX, peJKe BOAa KUC - cnycT; CaMI1 CTaJII1 npe,Anpl1HI1- BO,Abl, CaJIaBJlSIJII1 nocTpoHKM ynoTpe6JIRJU1 CnJlaB l1MeJI ,I:lBa pyJlR MM no JIeTa }la B03pUCTaHl"e BbICOTa, CJla6btU I-WpTe __ BHeWHRR l-\yra peKH, nOBI1HHOCThlO ,AO MOMeHTa nOAXOlll1Ill;Me ,!IJISI :noro B Ha'-laJIe 6YKOBbIX CKOJla'-lHBaJlM pYKonl1Ch p;epeBeHh, OTp;aJIeHHOM Bcero B p;epeBHe C71YCT 11 ntJICemJlft nOBopOTa ro,I:lY, oceHHee cKylO cYll\eCTBOBaJIM '-IMBaHMSI nJlOTOB no- B B KpaKOB. B MeCTe, 3aBMCMMOCTM OT ypOBHl1 ,!IOCKM11 rOHTbI. KpenocTHble rop;a, KpeCTbRHe JIec B pa3Haił 3ana,!l- CTOJIeTl1Sl Te'-leHMI1, a ,!IoJK,!Iei1. BhICOKMt1 YPoBeHb B rOA: ,AHSI' B 1715 (rypaJle) r· MeTpOB OT l1CTO'-lHMKOBpeKM, pa3a ;':lyra IIJ!H npJlCU6blT:J'K, BO,I:lbl II ero paHHl1M CBM,!IeTeJIh- "laCTM JKI1Be,--\Koi1 3eMJlM nOJlOJKl1J1a nOCTPoi1Ka Ha'-ll1HaJlCR OT }KMBe,--\a), rAe TPeHHiłił xopoumu cn.'WB py.ąb ypoBeHb ,AOHece- BOCeMHa,!l,--\aToro 6LIJI KpenocTHoi1 CnJIaBJISITh 1884 B JIeca npOJlMBHblX Ha"laJle rYPKl1 II03JKe nepBoro BeCKMp;CKl1e ropQLI ,!IOKyMeHTbI, nepe"lMCJISIIOll\Me OCB060JKl-1eHl1H OT 6apIll;I1HhI. TOpl1M IOrO-3ana,AHoi1 ,AOHeCeHl1H, orIl1- aBTopOM 6blJI ,n:3.nRBo. BOJIee COJIoi1 B BepXHe!Vl ee CnJIaB cnycT, - CBel-1eHMe O 2K11BeQKoi1: 3eMJIe, B 2KI1Be,--\e). ,n:JISI 60JIhllil1HCTBa npI1TOKaX, CaJIaB - 1859 KpaKoB, l1!VleHI1SI BeHrepCKOH Ha,!l peKOH Jle3Hoi1 2KMBeQa: JKl1Be,--\KI1X l1!VleHl1RX B 2KI1Be,--\KOH 3eMJIl1 HbIX ee CTOJleTMSI l1MelOTCH p;Ba reorpaq,M'-IeCKOe CTBOM HBJIiłlOTCSI apXI1BHhle Bl1HHOCTM B cpeormu KUCTb, nOJIOBI1HbI p;eBiłTI-Iap;QaTorO BeC.IW - OpeWI-H1Ka, YPOBHI1 BO;:lbI, cnycT a rl\H1Hbl, rpYT!nbl B KOTOpblX oceBlllHX I1CXOJK",eHMI1!VlaCcoH. 11J111113 44 Lud (. XLVI KopeHHoe fJepece.ąeHueB HaceJ1eHlole COCTaBJlReT ÓO.7lblllIIHCTBO. RB.ąI1IOTCI1 O;:lHOpO,L\HOi-1 B C"lbICJle nop- �690 691 3. rMHHbl C O'-leHb C~leillallHbl\1 lIaCeJIeHHeM, M3 COCHIBO:VlHepeCeJleHqeE 129 895, 'IvlCJIa COCTaBJIFllOII.1erO06ulee )/('HBalOJ.uerO B OnOJIbCKOM nOBe7e. HOB BbIpa)KaeTCH .• 543 3a6Y)KCKHX 50 penaTpl1aHTOB rpOMa;'lI-We 503 KOJlM'-IeCTBO uace.'leHllH. ropoll.a Ono.1H. H3 l1eHTpcl.'lbHof:J TIOJlbllil!. Vl3 ilPyrr1x rocYl.1apcTll. npoHCxOIlIlT 3aBep;eHl1f:!, npocPeccl1j;!. 601'alO'1' no 3'1'0 6blBlllHe no H3 BOeBOl1CTB: npoctJeCCI1l1 OHl1 Bce M3 3Ha'IVlTe.llbHblM npOl1eHT 061.1.1ero KOJIH'ICCTBa cBoeM np0cPcCC!1Vl, 5 159 3a paC:TeHl1HMH B 3JIaKOBblX 06pa60TKl1 9320 COCTaBJIHlOT JIlO;'ll1 nOCeJIeHl1eB, 4141 3eMJIl1 J.1 IIaXO):\HTCFIHa HX COp;ep:lKaHl1V1_ npe;IMeToM BJIHlleT npeilCTaBJIFlCT - CJle/-lyeT KaKoM B03paCTaHI1p. K.T!aCCl1cPHKal(HI1 RBJIFllOTCJ-I 11 0PYJ]l1R, pa3JIH'-IaTb 3eMJIl1 H "OPYilvIR" iW Onpe,l1eJIeHHe, nl:fJJ-LOil l1X 11 KOpHenJIOilOB. Onepal1HI1) 3e\'I.Tle;::re.llb'leCKI1X pa60T- onepal(I1H CTeneHH Tpe6yeMble - npoilYKTbl naxoThr, I. OPYilHH, HailJle}KaT P.BJIRp;pyrot1 CeJIbCKOxo3Hi1cTBeHHaR Ba:lKHylO n03HBBaTeJIbHYlO 06pa60TKl1 np05JIeMY B C03AaHHV1 3eMJIH. TIpl1HHMaR BO BIIHMaHHe 113MeHeHHR, npO:;13BO,'l,HMble B CTPyKType vI cnoc06 °PY,!1Hi1: ilJIR "OPYP;l'1R", Ha cPOpMy 0PYP;l1H, HBJIRlOl.l.1erOCRnpOJ]YKTOM v'!Hoj;! one- CVICTe~IaTHKH opy J]Hii ilJIIl pa- HBJIHl07Cll '-!.TIeHaMT1ce:v!bV1npellblP;Yl1ll1X paCTeHl1i-i (ceJ1bCKOX03RMcTBeHHble pal1l1H }KI1TeJIl1 CH.lle3CKo-p;O:'.16pOBCKoro. l1 JIOP;3l1HCKOrO BoeBO):\CTB. BOJIblUHHCTBO l13 HHX pa60THl1KH npOMbllllJleHHblX Ilpyrl1x npe):\e.Tlax ~eRTeJIbHOC7H- penaTpH3HTOB TIepeCeJleHUbl B ilei-icTEI1R yxolla y60pKH lOl.I.1l1eCp.cpe;';C:TBaMH 06pa60TKH pen3TpHallToB, 60JIbillvlllCTBO TeXIH1K,\ TeXHvIKa pa3HblX .:IhBOBCKoro, TapHOnOJlbCKOrO H BOJIhIl-lCKOrO,npl1'IeM 3eMJleile.llbl1bI. rrpo- Ko.m1'-1eCTBOaBTOXTO- 2) 3ćlc:eBa. H 3) I.1HcPPOM 120575, 4 727 nepeCeJleHl1eB Kp3KOBCKoro H C TY3e.V1HbIM COCTaBJIHlOl.I.1vnlHeCO"lHCHHOe 60JIbllH1HCTBO. pa3JIH'IaIOT CJIel\YlOI.I.1He rpynnbl He 11MelOll~He '-IClcTei1, yrJIy6JIRI0l.l.1l1xCJ-I B nOqBy. "BOJICKYIllI1", KOTOpblMI1 BblpaBHHBaIOT :;eMJHl VI pa3,!1po6JImOT HaxoilHull1ecR nOqBbl 3eMJIeile.TIb'IeCKHX K HHM npl1- nOBepXHOCTb BcnaxaHHoj;! B Heti KOqKvl, a TaK:lKe nOJIeBbIe KaTKvI IlJIR YMI1HaHHR nalllHH. II. OPYilI1R, III. pa.'la, Bo.nec.naa rapblra B noaepXHOCTHhlj:[ OPYilHFI, pa.na IV. rJIy6}1{e cnoc06 ~leM 60POHbl pa3phlXJIRIOI.I.1He 3eMJIlO (60pOHbI)' pa3pblXJIHlOIl111e 3eMJlIO OilHO.TleMeillHble, MHOrOJIeMeIlJHble H nepBo6bI'I'Hble OPYilHH ilJIR onpoKJ1ilbIBaHllFl (6Pyco'-!Hble COXV1)- n.TIBCTOB3eMJIVI H il.TIR 06pa60TKvl nOJIH B nO.TlOCKH(O.l\HOCTOpOHHl1en.ąynI). OCHOBbI KJIACCMepMKAIJ;J1M (IlPOBJIElVIbI 3EMJIE~EJIb't{ECKMX CHCTEMATMIUl MATEPMA.7IbHo:t1: OPY~M:t1: V. OpYilHH l\.ąll OTBa,na V. OPYilHR Pe310Me ;KaU\He Bblpa60TBHHble 3HaHMH, o61.1.1we ilJIH Bcex oOJIacTei-i vI Cl1C'1'e:vtaTvIKI1B npe.ne.nax oopa3Hbl€ nocTynKH 3el'vPIH 11 06pa30BaHHH n.rJQClwi1 no- ilJIH OTB3JIa nJjaCTOB 3eMJIH. pa3pblx.nHlOl.I.1V1e noclEy J]JIH 06pa60'1'KI1 naJlJ1I1aMH P;JIH OTBa"a B KJIaCCl1cPHKaI~r-ul H CI'!CTeM<:lTI1Ke,HB.TlmOU~YIMHCR Cpe.l\CTEClMHHaY'IHOrO OnHCaHI1H. 06F13aTeJIbHbI, n.llaCTOB BepXHOCTI1 nOJIH (ilBYCTopOHHHe nJIYDcI). KYJIbTYPbl) c'lOrV1Koi1 vl HaYKOM O CTPYKType V. 0PY,!1I'IFI, nomo nOJ,1l 3eM.'lH npH naxaHvUl)' OTBa.llHBaIOI.I.1He 3eMJlIO, r.'IH):lKylO nOBepXIIOCTb 11 CJIy- B nOJIOCKI1 (O,C\IIOC'1'OpOHHHe COXI1 C ilBYMR pa3pbIXJIHlOl.I.1I1e (/-lBYCTOPOHHFlHcoxa 11 npV1J]alO~l1e c JIOnaTKoi1)- OCHOBbI. TIpe,!1MeTOM KJIaCcHcPllKa~V1H Ky.llbTypbI HB.1JHlOTCRC03HBTeJIbHble H l1€JIeCO- JIIOp;ei1. CB1l3aHHblX COl1l1aJIbHblMI1 Y3aMH 11 npOilYKTbI 3T0i1 p;eHTeJlbHOCTI1. npl1'-1eM c:vrhlC.T' npO.l\yKTaM npHl\aeT CBH3b nOCJIeJ]HHX Tal-\3ym .IJ:3eKoHbcKH C ileT1CTBHRMI1'-!eJIOBeKa. BelO Ky JjbTYPY npl1HHTO pa3,':\eJJHTb Ha TpH 60.TlbillHe qaCTI1: MaTepHa.1Jb- HylO KYJIbTYPY, ilyXOBHylO H COL\HaJIbHylO" npmlHMaH peHl1vIaql1IO nOTpe6HOCTei'r, <f>OPMbI BO BHI1MaHl1e p;l1cPcPe- YilOBJIeTBOpHe~~blX pa3.lll1qHblMH M TEXHJ.1KA HAPO.IJ:HbIX Ky.'lbTYPHbl~m J.13fOTOBJIEHMH rOJIOBHbIX YBOPOB .rrei1cTBVIHMI1'-!eJJOBeKa 11 I1X npOnYKTaMV1. PaCTeHeBop;CTBO, TaK}Ke KaK I'l C06l1paTeJlbCTBO, 11 CKOTOBOilCTBO,HBJ1HIOIUHecll cnoc060M CJIHIOTCH K ~1aTepvIa.TIbHoJii KyJIT."pe- CeJIbCKOx0311i1c'1'BeHHblx n.TIeKCOB ;:leRTe.nbHocnl pacTe~lHi-i VI ee B p;06blBaHHIl cf1oc06e pa3Jlw-ralOT npollyKTOB: 1) OXOTa_ pb16Hap. npOnl1TaHI1H, JIOBJIfl npJ1'-!I1- pa3Be,!1eHI1F1 KyJIbTYPHblX Tp!'! nOnpa3,rjeJleHI1H TeXHl1KR o6pa6oTKl1 KOM- 3eM,TII1 lIO CKy J]HOC'1'b llC:TO'IHHKOB J]JIFI OeHHGCTI1 TeXHI1KJI MaTepHaJIaMV1, rr03BOJlFllOT 14' ee KOTOpbIe HCCJIeilOBaHvlH I1CTOpl1H O.l\e}l{J]hl. B 113rOTOB,neHI1p. n0I10JIHH:eTCR ,rjOCTaBJIHlOT oco6eHHO ~eHHbIX HB~1 06CTOllTe,TlbHO n03HaKO!VfHTbCH C OCO- 3THorpacPl1'IeCKHMJ1 ilaHHblX. OHM cYl.l.1eCTBYlOl.I.1J1MI1 el.l.1e , ' �692 ti93 ~13,11eJlbHMH11 TO He L'blpbH 11 TeXHI1Kl1 Pa3BI1Tl1e H3MeHeHI1H ljeCCe TOJlbKO pa3HblX B caoero rrpl1Ha,11JleMIIOCTeil CV!CTeMe npl'lKpbITI1H pa3BI1THH cPW-leCKHX yC.'lOBHM, clloc06a'1l1 ero HeCO!l1HellllO cjJOPM 60JIee TaK HapO,11HbIe XIX VI B CKJ-IX 3eMe.rIb. CMblCJle fOJIOBHOrO nJlOCKOCTb H 3peHHR 'ITO MHOMeCTBO 6Y.!IeT 06pa30M lIMeTb rOJlOBHblX 'leCKHe y60pOB c;' UbI B y60pOB. OCHOBHblX no,IlXo,TI y50pOB Toro KyCIUI. Kor~a 6Y,IlyT I10nblTKoi;J ';epTax, C!1CTeMaTHKl1 l':;,13BUTI1H now YCR.1\b6bl. ):IaHHOJ1 Bpe;VIR Kpo!l1e BpeMeHa KacaJOil.\I1XCH ropO,11a, ):IyxoBeHcTBa, C1\eJIaTb COOTBeTcTByJOllll1X He;V1ll0rO'-l!1CJIeHHblX nJO):lJ1 HaXO,!\I1.lll1 Bbl):lOJl06.neEHblx n,10,1\OB, MeHHeMblX cnoc060B I1X Cpe,!\cTBoM Bblpe3blBaHHH rOJlOBHblX HHor;:;a UlKypOK B ;VlaJlblX H3rOTOBJleHI1R. l13 ,1\epeBa. HaCTOHil.\I1M rOJlOBHbIX HenOJlHbli1 Me,K,Ily 3Bepei1, np06a MaTeBceCTO- y50paMl1 110 3TOMY B l1 KpOMe H3 Bonpocy· pe):lKO KOHyca OCHOBHOi1 TexHHKoi1, ell.\e MI1HyBwHe Bpo,11e BCRKoro HCXO,1\R, Hrrp. .!laTh n03BOJlReT KOTopble cjJopMe, TaKaIT OTCyTcTBYle l1 1'.,11.He BhlBOllOB Xo- nonblTaTbCH HO y60pOB, rOTOBOM pO,AOB O.!le}K,!\bI, BJlHRHI1R IlpR):l>UlbEOi1 y60pbl rrpH p0i.\a npl1- HJII1 no- nO;VlOU.lJ1 nprDKvT B CbIjJbe WepCTH HblM H HlITeM y50pa'Vl y60pOB vI cjJOp:l-ly' rJlaBHble 3Ha 4lt!TeJlhHO o6pa:mOCTb 50JlbUle HJlll MeXOB. KpaeB CKpoeHHbIX. Ha pOB. a y60p 3Ha'feHHe aBTop Tl{)p6aHUM COCTOfllIjHe H3 n·mu l1 3H3JI113a, B ;(3}Ke Tor.n;a, H3 KPb!THR cPOP~;lbl y50pbl CWHTblX M M B CMblCJIe pa3HO- YOOPOl3 113 pa3Horo HJlM 6bIJla Ea 06il.\aR npHLlHc.rIJ.1'rb yoopa 06pa30M J1'Vle.na 11X 60.llb/llOM rpynnbl np11- fIOCpe,11CTBOM COOTBeTcTByJOil.\HM KOJlI1'Ie- rOJIOEHbIX rpyrma, nOJIyKpy}KHblX y60- CocTOHlllaH H3 y60pOB. Bce 31'11 rOJlOEHble KOTOPh1l1 Hal<I111blBa.TJH ltiJlYl OHl1 THnbl cm~IToro rm1BHblM nOJIy'la,1cH ,!\.8el :lOcKyTa KamOlllOIfOB Ha.!l Kor,lla C y50phl. KOTOpblM 06- K B llpe;:\OXpaHeHI1lt! MeXOfl HJlH ItUIl1 KyCOK C33,1l,11ro.nOBb]: M3Tepl1aJla. CTOpOH 1'O.'IOBbl. l1Hor.llel <:paCOH ,lIpyroro OCHOBHOMy npRMoyroJlbHoMy 60KOBblX Ten.nblX nOJTY4aJU1Cb J-13 OI.\HOrO npR- rOJIoBoi:[ Bce JlOCKyTy K3IllOlilOHbl O;:;HY n.rIOCKOCTb cHMMeTpHH. oco6eHHocTbJO KpO(1KU Korlla HM}KHCfl q~l.nHH.npw'lecKltIx HX '-laCTH Pa31HlUa BepXHerI nYTó1 OKy)KHOCTlI TpeyrO.1bHlIKOB. B '-laCTet'l· HMeeT OH 6b!.TJ TO.TIbKO Y3KOj,i HeCKO.TJbKI1X '-lacTeti ,1\aMe oópa30M 113rOTOE.rIHJllt1Cb H3 ,110WI1Ba.nl1 ,!\05aBO'-lHbli:l XapaKTepl-lOi'r 41'0 CJIy'fae JlOcKyTa, lol;VleJIH TOJlbKO HJIll BbIBO- ~'YltITblBaR Ma'repl1aJla OCHOBHble KalIJOl11Oli bl JlOCKYTa, npOCTble KamOUlOHa TO. H npOH3Be,TIeHHOrO 3aK.nlO'-laJlUCb 3TOM MeCTax npHWI1B3.'1J1 eTCH npoom:~Mbl rOJlOBbl 'IaCTeM, TpH LWJIMCłM MO}l{HO OAEoro CaMble 3Tl1X cnoco60B ):IJlH cjJOPM rOJlOEHOrO BblAe.'lHeT TlOpóaHbI, KanlOllIOHOB MoyrO.nbHoro B pa3Hb!X rOJlOB- rOJlOBHblX rOJloBy· xO.TIopa; TKaHe;'i· cj)OpMaX nOoTJy<raJlCfl eCJIltI rOJlona OAHOM I1JJH 60.'lbllle HMeHHO: PO.ITh rOJlOBHble 11 T . .!I' npl1,LlaBa.ila B pa3peweBlm JIOCKyTOM ql1.TJI1H;:;pI1LleCKl1X, KOHyco05pa3HblX OT l13 113 C.)JOeB He- 113 COonOMb1.TpaBbI. I13I'0'J'OB.neHl1H rOJ10BHblX TaKoi;J OCHOBallllH npl1MepOB, BR3blBa.nlt! Bcero TpaBa. paCTI1Te.'lbHOrO 113 KOpbI 11JlH Boi1.'lOKa oKpyrJlOCTI1 O):lHHM PeUlaJOillee CTEe K npl1 11J1l1 06MOTUBa CWvlB3Hl1fl K TaKMe H3MeHeHl1R B03MOMHOCTeil MelTepWelJJa cjJOpM, 6blJlO pO):lU TKanei1 3aKpoMKa. npeM;:;e ynoTpe6- H.HIt! BbIrHOaHJ1R. npl1ClIoc06,1eHHff KphlTa 113 cjJeTpa H lllJ1Tble B3rOTOBJleHHIl ):Ia}Ke B03HHK8..'ll·1 a CO.rIOMa y60pbl BaJIRTb. H3- CblPb€M. BH3aHHll 11 ",a,Ke rOJlOBHble 6bl.TJ0 BH3aHl1e, TKaHeW· ):I. AJlR Ml1BOTHOrO TeXHHKa H Bcero 11 T. po,n;a MeXOB. C 3THM M Kpyr.'lylO HHTeM pa'fltJB3Hl1R npe}!{;:Ie MmKHO f13 pU3HOrO IlJleT€Hl'I€, 113 WKyp KOpHI1 Hl'lTOK KOTOpyJO CBR3aHHaR po;:;a H 6bma cjJOP~1aX H3rOTOBJIH.rIH H3rOTOBJlH-'lH p;BHoro nJIeTeHI1R copTa npOJ-lcxOM;:(€HHR. HKOHorpacjJl1- MyMCKHX 6bI T21GKe obl.no UiI1TbH .rII1CTbH, TPOCTHHK, JlHor,1\a y60pbl, H ,lI:]R COOTBeT- 06CTORTeJIbCTBn CJlI1UlKOM BO!lcKa 3a- B 31'01\1 CMblCJle. l1CTOQHHKOB, B3al1MHOrO CWHTbl IIO'JTOMy 5blJ10 'laCTH YRCHl1Th, oc06eHHocTei1 TOJlbIW HapO,!\HblX H Heo6oCHoBaHHoi1. C 1'04101 paCCMaTpJ1BaHl1H cjJOpMy. c06.TIa3HI1Te.rlbHhlM Ulapa rOJlOBHblX 'raK Me 3Toro COBepWeHMJi CKY,11HOCTb ,11pyrJ1X HCTOpI1'-leCKHX ,lIepeBHH, npl1 I1X npl1eMOB, MmKeT 6bIJlH 'Y'-leT ,TIOcTynHbI TO.'lbKO Me npHrOTOBJIeHHR KaK H 1'yT np06J1eMbI. nOBepXHOCTI1 pe3YJlbTaT 3H3LlelU1e na}KIIOe 03BaKOM.'leHl1e TaKI1X rrp06JleMe 31'0 ero HaM60.nee onHcaHHi;J, K Tpe6y- 0,!\H3KO, 'ITO paccMaTpHBaTb nOcJle npe}K,n;eBpeMeHHoil B TCXHl1KY 3aKpOeHHbIe cPaKTI1'IeCKOrO pOlIHi'IX 111iOr;:;a nOJIb- He 113 BaJleHOi~( wepCTY! a reOMeTpl1'IeCKOM pa3perueHHR nepeHeCeHJ111 MaTCpY1aJla IwpTHHy pYlaJI, npH c.lle~yeT rO.nOBHbIX UbIJla 6bI Tpe60B3J1a TaKOM n,:JC}K,Ile Bcero KOHe'łHo, B H3- ynoTpe6J1eHHJ1 3a,Il3'Ieiir, nOKa3bIBaeT crroc060B II03TOMY J1CTOLTmIK!1. n0Il:31OIIll1e Tpy,11 HE' ': :~.• KOTOpbIiir nO,Ap06HOe 3aKpotiKY TOf,TIa, B BO.'lee y60pOB B Tepp11TOpHl1 pa3pemeHJ1H' y60pa ocoueHHO Ha 6bIJI MHoro ,LIeJla,1H ;vry}KCKJ1e ro.nOBHble :vnOTPe6.:JRe'IbIYI 'leJIOBe- 1'04K11 3peHHH wapa TOJlMW epOPM 6bIJlH Bcero MO,n;bl. KOHe4HOCTI1. C :noi1 KOTop!:>le npeM,11e KOTOpo~i ·IR.rIJ1 pa3Hble Co pa3pa60TKa npe,ACTaBJlflE:T VI nOKpbI1'VIe rOJlOBHOW y6op, reOMeTpHH I1X TeKTOHHKH CTByIOil.\HM B.B., BHoil nOrJIOTI1.rIa KaKylO npo- aHTponoreorp3- OT 1'011 H.nl1 YCl1J!HM B pO,11a CbIPb€M, nOBepXHOCTl1 Ha060pOT' oc06em·ro reOMeTpJ1J1. Kpoi;jKJ1, TH VI B pa3Horo 33BHCeJIl1 y60PbI. XX 6bI, KaK-6Y,11TO nOCTOHHHble 31'11 H3MeHeHHH npoaH3.ilH3VIpoBaTb cyu"ecTByeT npHMeHRJOTCH y60pOB CO CTOpOH!:>l rOTOB,1el-llIe pe3y.'lb1'aT0:'01 C rJIbl6bI, M3r01'OB,'leHI1IT rOJlOBHbIX 3aKpoMKa Bcero ,lIBl1MeHl1e rOJlOBHble Ha'Ia.TJe TeJla· .'llO",eM TaKMe nblTa,nCH Ka3a.noc!:> CYl1.\eCTEOB3J10 li Ha 3 ell"e CJlMilJKOl,1 C,'lo}KHoro KaKHe rrpe}K,[Ie C.'lO}KHOM COCTaEJIHCT 'IaCT!:> C TeXHl1Koi;j HO TaK,Ke no y60pa 1'BOp'-leCKBX y''-!ijTbIB3R TpY,11e aETop KOHqO IOil.\eM 6bl.111 Bccro npl1KpblTI1H "lyMcKl1e B cPOpMhl, cPOPMbl 03HaKOMJ1eHHR np:H1eHeHI1R, '!eCK11i1 Ty.rIOB, CTOflil.\eM CO CTOpOHbI llX 113rOTOBJleIlI1H' 1'0'1 TaKHe c.nY'-lae, Cnoc06 )Ke nOJlOCKO!;J H I1X oc06eHHOCTH li y60pOB <pOp:'l)' cnocooe CIWJB3H!IH ~nlem1 3TH OKO,TJbIW COCTOfW H3 BepxHerl RBJJR- '()KOJlblwa. COCTOHJl 113 O,!\llOi·i COCTOHc1a B Bblpe3blBamlH Kor,11a BeCb npJ1KpblTHR B rO.rIOBHblX Bcer;:;a OKpy;.ł{HOCTl1 npHpa3Hoii rO.nOBHble HeCKOJIbKltIX 6hl.'! npVI'-lHHOii �694 Toro, 'ITO 0AHH rO.~OI3Hble yÓOpbl COXpaHl'lJHI cPOP:'-lY L\l1JlHHAPOB,.:lpyrHe KOHyCOB HJlH, HanpH:'>rep, cPOPMY ~eTblpexyrOjlbHbIX lllanOK. AHaJII13 KPOtiKI1 n03BOnl1JI KOHCTaTl1pOBaTb, ~TO ~aCTo ynoTpe6.1HeMblti H ITo.TIbllle HapoAHblti rO,loBHoi1 y60p, aa3bIBaeMbIVr "BCTeK.TIHuefl", KOTOpbIi1 ,:(0 CMX nop C'łHTaJICH POAO:vIKanlOllloHa, npOI1CXOAI1TOT UI1:mHAPI1'łeCKI1X y60pOB. ITp0I13Be;:leHHbIi1 aHaJIl13 npHBeJI aBTopa TaKiKe K EbIBOAY, ~TO TeppHTOpl1aJlbHaH rpaHI1I.1a, rAe HOCI1.nl1KanlOlllOHbI E Ka~eCTBe 3aU.\I1TbJ OT xO.JIO):1a, npOeTllpaJlaCb TOJlbKO ):10 Kpai1Hero ceBepoBOCTO'JHOrO py6eiKa nOJIbCK)~X 3eMe.JIb· rJJaBHOi1 TepPylTOpHeti, KpOMe CJ16vrpl1, r):1e BCTpe~aJICH KamOlllOH 6bIJJY! ceBepHble BeJIMKopyccKHe H 6eJIOpycCKl1e 3eMJIM. ,n:a.nhllle f{ lOry M 3ana,l1y OT om1caHHblX 3e:l1e.JIb npocTMpanaCb Teppl1TOpl1H, r.n;e !\)JaBHbIM o6pa30M BblcTynajjM UM.JIMHAP:1~IecKHe H KOHycoo6pa3Hble rOJIOBHbIe y60PbI. 3TO 06(;TOflTe.JIhCTBO06'hRCHHJJOCb npeiK)le Bcero Km1MaTH'łeCKMMMoc06eHHocTHMM' SP1S ILUSTRAC.Jl t .•. , l) Ryc. 1--4. Karo.ga>'i wg W. N. Wasiliewa - Kratkij oczerk by ta :7.2, :~;3 Karagasów. Etnograficzeskoje Obozrenie, Moskwa 1910 :;f) 2) Ryc. ~-6. Karagasi wg W. N. Wasiliewa . :3) Ryc. 7. l\1:ieszkańcy c~;edla - Karaga1si wg W. N. Wasiliewa 27 4~l 4) Ryc. 9. Ludncść osiedla karagaskiego wg W. N. Wasiliewa .J.,~ .1) Ryc. la. Ambar - magazyn karagaski wg W. N. Wasiliewa ·'lr; 6) Ryc. 11. Karagaska na reniferz,~ wg W. N. Wasiliewa . 7) Ryc. 12. Koczowisko z urasami karagaskimi wg W. N. Wasiliewa ·lR 8) Ryc. 13. Urasa karagaska wg Geogr. Buchana: Die ViiIker Asiens. Au·straliens und der Si.idseeinseln. Berlin. ~I 9) Ryc. 14. Trumna szamana karagaskiego wg G. Buschana 107 10) Ryc. 15-16. St.rój szamana karagaskiego wg W. N. Wasiliewa 111 U) Ryc. 17.Pieśniarz z bałabaj:ką karagaską wg W. N. Wasiliewa 124 12) Ryc. 18. Mapa etncgraficzna Syberii Południowej . 123 13) Mapa - Repatrianci i prze.siedJeńcy do powiatu opolskiego wg miejsca ich zamieszkania w dniu 1. !l. 1939 r. - rys. lVI. Myrcik . 14) Mapka - ;VIiasto Opole - rys. M. lVIyrcik 178 15) Mapka - Zatrud·n.ieni·a ludności re.patrianckiej i przesiedleńczej w pow. opolskim. Rys. M. Myrcik 179 16) Ryc. 1 Typ włóki (Bulgaria) zv'any przez K. Moszyńskiego "broną płotkową" (Kultura Ludowa Słowian, cz. l, s. 180 i 182) 205 )7) Ryc.2. Typ włóki (Bułgaria) tzw. "brona deszczułkowa" Rysunki pochodzą z pracy K. lVIoszyńskiego . 20~ 18) Ryc. 3. Brona wykonana z wierzchołka świerka (Polesie północne) wg K. M. :lO8 19) Ryc. 4. Brona "smykowa" (lnflanty) wg A. Petzholdta (1864) 208 :<0) Ryc. 5. Brona lasko\va bez kabłąka (Rosja) wg A. Petzholdta (1864) 'UO 21) Ryc. 6. Brona laskowa z kabląkiem (polska) wg A. Fischera 210 22) Ryc.7. Brona b€leczkcwa (okolice Erfurtu) wg Kri.initza (1777) 211 23) Ryc. 8. Brona beleczkowa poclwó!na (Grabczak). pow Opole. S. 17, P 30. p. III). Fot. autor 213 24) Ryc. 9. Brona radlowata (Brzo7.0'.nl. pow. Tarnów. S 29. P 35. p. XIII). Fot. ::'111. Pokropek . 214 I I I , �696 :!5) Ryc. l.G. Brona radłovia zwan" "drapaczem cz.worobocznym" wg H. Cegielskiego (1863) :!6) Ryc. 11. Brona radława (tak nazwana przez K. Moszyńskiego) prze,; Petzholda potrójnym radłem der dreifache Rella (ReisCJ... 1864) 2"/J Ryc. 12. Typy bron radłowatych j radel wielorylcowych w zach. cZf;ści Podola. wg Józefa Gajka . 22) Ryc. 13. Radło grabiowate wg S. lVIeh1era (Czechy - 179,1) 29) Ryc. 14. Radło grabiowate wg J. Mehlera (Czechy - 1794) :30) Ryc. 15. Plug ukraiński z lemieszem symetrycznym cZ)ili radlicą wg: A. Petzholdta (1B64) :l]) Ryc. 16. Plug z lemieszem o kształcie zbliż0nym do k:iztaltu racJlicy (Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . 32) Ryc. 17. Pług z lemieszem a kształcie zbliżonym do kształtu radlicy (Chleb - Czechy) wg J'. Mehlera, 179<1· 33) Ryc. IB. Pług z lemieszem o ksztalcie zbliżonym do k~;z.taltu radlicy (Doupov - Czechy) wg J. Mehlera, 1794 . :{4) Ryc. 1. Schematyczne rysunki objaśniające dwa główne sp·)soby plecenia taf.my ze słomy 35) Ryc. 2. Schematyczne rysunki wyjaśniające kolejne etapy chałupniczej produkcji nakryć glowy Hajdu, Balmazujvaros. Rok 1957 36) Ryc. 3. Przykłady różnych typów kapturów i ich ·krojów ~7) Ryc. 4. Przykady typów kapturów. Persja starożytna . 3E') Ryc. 5. Przykłady różnych typÓ\V nakryć cylindrycznych. stożkowych i półkulistych i ich krojów . :3fI) Ryc. 6. Stangret w rogatywce. ZSRR, okolice NIoskwy 40) Ryc. 7. Kobieta w rogatywce ZSRR Kałmucy ·H) Ryc. B. Lapończ.yk w rogatywce - L. Bey 42) Rye. 9. Przykłady różnych typó'w rogatywek 43) Ryc. la. Rogatywka krakowska w stopniowym rozwoju 44) Ryc. 11. Mapa zestawienie zbadanych nakryć. Wiedeń 1904 45) Ryc. 12 Czapka mazurska w swym stopniowym rezwoju 46) H.yc. 13. Kroje nakryć zwanych "rozłupami" . 47) Ryc. 14. Przykłady przeobrażeń form~' nakrycia w wyniku jej swobodnej interpretacji w plastyce 42) Mapa. Formacje kulturowe międz.\Tzecza Nilu Kongo wg H. Bc\Umanna i. P. Schebesty '\9) Fotografia Prof. L'?ona Halbana .50) Fotografia Jani\1\' Tuwanówn:" 21, :lI.) 226 228 :!30 SUMMARY T", a f i l C h o d z ił o. The Karag,8'chE's Total8;.';. Ethr.cgra·phic monography T a d e us z D z i e koń ski. Fc'rms ,l.nd technique of folk men's headgear making S t e f a n I 11g lot. Silesian rural literature and periodicals of the XVI-XVIII centuries as sources feT the history of the vill:3ges and a.griculture M. i c h a ł S t a s z k ów. Cases of infringement in village courts in Little Poland (Malopolska) registered during the Xyth-XYIIlth centuries H a l i n:3 M Y t n i k ó w n a. Rafting of timb-er ·on the Upper Sola M a r i a B y t na r - S u b oc z o w a. Spatial ,se!",-edule er the populaHon migratory movement in the Opole district . B o l e s ł a w G a l' y g c:. Basic cia,ssification cf agricultural to·ols (ElemE'nt~ of ma·terial culture - problems of systematization) 2/2 2:1:5 '!3'" 2:{7 264 27:1 280 286 292 292 292 295 298 300 302 304 J08 44:3 471 476 Articles 1. r' 1 I l j Il " II. R e 'r:. (o I' t s a n od l' 172 Hl!) ev iew s SOVIET ETHNCGRAPHY. Academy of Sciences. USSE. Mo·scaw 1956, pages 1-3 (Anastazja Kojdecka) Russian folk!cl'. Materials and investigations ('01. III edited by the Academy of Scienc~s. USSR, M-I, 1938, 446 p. (Kaz:mi.erz Strza'a) .J. P. Pot a'p ow. The peoples of SOtlth Siberia. Nowcsibirsk. 19:)3. 160 pages, 16° (Tadeusz Wróblews/{ i) . .1 P. R a b o s Z li o w a. Rus·sian National Lace. ,.Artistic domestic craft industr~· in RSFSR", Moscow 1936, 45 pages 6 plates. 65 illustration~: (Olga Mulkiew'cz) .J ó z e f ;vr a c u rek. The Wallachs in the Cieszyn area after the 30 year's war (in the 2nd part of the 17th centu~y) Silesian Almanach (Slezsky Sbornik) 52. 1954. 1-2, pages 34-102 (Aleksander 315 3;;1 361 NYl'ek) .1 () S € f K u d l a c e k. A contribution te the studie.> on the origin of the old Slav rura! economy, Slovensky Narodopis. yth yearboek 1957. number 1. pages 3--4'~ with 16 illust. (Jcrzy Wielo- H::ejski) .' 363 �698 699 A n t a n i Va c i a w i k. The origin of the dCluble-~jded canvas, called koutnice and llvodnice. A contribution to folk family rites. folk art and clothes. Copy frem the work: To celebrate Frank Wellman's 70th anniversary, Brno, 1958, pages 482-529 (Adam CLapa) :17~ Sources and material to the cultural history Ol East Tuzla, 1957. 2.,,6 pages (Zbir;ni.<?lc Jel'!elck:c) . ANTHROPOS (Frei'ourg··Posieux) Vol 52 psrt l-S. Bo~:nia. Vol. 1. '376 19,,7 (Tadellsz Wróblewski) :l7B ANTHROPOS. Vol. 33, 1958, parts 1--2, 3-4, 5-6. FreiblJrg, Switzerland I,Tadeusz WróbLewski) . E.THNOGRAPHY. Vol. 50, 19~5. Paris, 1956 (Tadel1sz WróbZewsk i) ETHNOGRAPHY, Vol. ::1. :956 (Tadeusz Wrćb[cw.~ki) p a u l S c h a u e I' m e i e r. Pe2sants Economy in Italy and in Italian and Retrcman Part of Switzerland. Part I, ZlTich, 1943 (Z. S.) Wal t e I' E s c h e r. Village Comm!mity and Silvestersongs in St. Antontnen. A contribution to .the Problem of Community and cultural needs. Pa'pers of the Swiss Ethncgraphic Society. Volume 310.Printed by G. Krebs. Editional house, Ltd. Basel 1947 (Maria ..CURRE~T ANTHROPOLOGY", book I (Andrzej WaLigórski) . T h e a d o reP. B a n k, Botanical and Ethnobotan:cal Studies in the Aleutian Islands. Papers of the lVrichigan Academy of Science. Arts and Letters. Vel. x""OCVIII, 1953, pages 41'i-ł31 (Taclellsz Fryczolca) . :388 397 '-\0:1 .•OR {09 . .1 000 Easlter Eggs and Easter Baking Pr·oducts from the whole Europe" (Special bulletin of the Journal "Del' Hochwachter", March, 1957. Published by Paul Haupt, Berne (M. Przeździeck·). AUSTRIAN ETHNOGRAPHIC ATLAS. Linz/Do.nau, 1-959, edited by E. Burgsteller and A. H elbo ck. 16 maps, index and commenta.rles (Krzysztof Kwaśniewski) Kwaśniewski) 43:3 .-\ n n a K o wal s k a - L e w i c k a. Interest to Ameri~an Matters in PO'land after the II Wc·rld War A n on y m - A z t e c. The conquest of Iv1exico. Translated and prepared for printing by Tadeusz MilEwski. "Biblioteka Narodowa", Series II, NT. 115. The Ossolinskis' National Institute. WroclawCracow, 1959, pages XCIX -I-160, 2 maps, 6 illustr. (R. H. Nocoń) .J a n C z e k a n a w s k i. Into the woeds d Aruw:mi. Diary of the excursion to Africa. Ethnologic Works, Vol. IV, Polish Ethnographic Society, Wrocław, 1958, 461 pages (Jerzy CrochoLs/d) NI i e c z y s j a w L e p e c oki. Frcm the Amazon river to the Terra del Fuegó. Warsaw, 1958, 400 pages (Janusz Bohdanowicz) . :\ d a m N a h l i k. Tissues from the XlIIth_XIVth centurycEmEtery in Równina Do,lna, Kętrzyn district. The "Rocznik OlsztYl1ski", Vol. I, Olsztyn 1958. State Publishing Hou'se io·r Scientific Matters, pages 171-191 (Adam CLa;a) l r e n a T u I' n a u. Text.ile a'nd clothes production at the Warsaw ma·nuiacto:ries in the XVlIIth century. The histmk review "Przegląd Historyczny", Vel XLVIII, bo·ok 4, pages 72.7-750 (Adam 4:)4 437 440 419 ·1:10 4~1 CZapa) ./ ó z e f L i g ę z a. An essay 414 BAESLER'S ARCHIVE. CONTRIBUTIONS TO ETHNOGRAPHY. New Series, Vol. I, III-V, 1952. 1953-1957, Berlin. Published by D. Raimer (Tadeu.sz WróbLewski.) . Wo l f L i.i c k i n g. History ·of the folk dress in Germany. L Schaumburg-Lippe. Introduction of l\olartha Bringmeier. Institute for Germany Ethnogra'phy, GeTman Academy cf Sciences at Berlin. 1958; 99 pages - 21 pages containing the text, the remainder illustrations (Adam GLapa) . ATLAS OF GERMAN ETHNOGRAPHY. New Series. EcJitor Ma·thias Zender. Marburg, 1958. 12 maps 1959, 232 pages {J.ftext (Krzysztof A TLAS OF SWEDISH FOLKLORE. L Material and social Editor Sigurd Erixon. Uddevalla, 1917, 62 pages, 24 maps, wings (Krzysztof Kwaśniewski) . S i g u r d E I' i x a n, A>ke Hultkrantz and Laurits Bodker: tional dictionary of regional European anthropology and ,.The Laos" print, Vol. III. 19:\5 Kopenhagen (T. W.) . 'll;j WróbLewski) ł.ll H6 424 42", cuMure. 44 dra- on Folklore in the Bytom dis.trict "Nine centuries of Bytom" -- sketches on the history of the city od' Bytom and the Bytomarea, collective work. Edit'or Franciszek Ryszka, Katcwice 1956, p. 313-339 (M. Mrysner-Rostworowska) STUDIES AND MATERIALS ON THE HISTORY OF THE CULTURE OF THE POLISH VILLAGE in the XIXth and XXth Centuries. Oc'd jobs. Economic cocperaticn. The ,.Biblioteka Etnografii Polskiej", journal Nr. I, Wrocław 1958. WCTks and ethnographic materials, Vol. XII. Polis Ethnog.raphic Society, Wrocław 1959, Łódź Ethnographic Studies, Vol. I, P'olhh EthnogI1. Soc., Branch Section in Łódź. Łódź 1959 (Zofia Staszczak) . . S e weI' y n G a s 7. c Z y [1 S k i. Di8r:-' of the traval to the Tatras. Prepared for printing by Sta,nisłcnv Sierotwiński. The "T3iblioteka Narodowa", hook I, Nr. 170. ThE' Ossolińskis' National 1n>titute 1958 (Al.eksander Żyga) . 427 Internafolklor. III. Polish 4~8 Ethnographic (Wandn Jostowa) Collection M \l 4;')7 o: e u m s in the Musee de lTlomme at Paris 46:3 �700 rv. Remembrance J 2. n i n a K l' Z of Profesor Y s z. tof Leon ó w n a, 1 u wan (Helena Halban (Tadeusz K w a Ś n i ew Stafi E l' a n i s l a w a Chrc,nicle ski. Jnfoclzka) Dziekański) Ethnography , in Poland, Centres and cattle K o p c z y ń s k a - J a w or grazing in Rumania s k a, Investigatiom on I T ~ o ep 11 ,11 h Corres;Jondence RelJort on the Sc-ciety munt XXXIVth (PTL) in Ciesielski, Report on munt the Ple:1ary Tomasz activity cf jl,leeHng (Danuia Olsztyn of the 'leCKaH Ethnographic 1'rawińskrt-Kwaśniewska. SkarzYIL~ki) the Pciish . Białystok VI of the Section on the :Vi 11X a.lI activity of the Gdańsk Section {}·f the PTL ra on the acti. ity of the Kielce Section Report of the NiziilSka, Report of HaH acHvity of Ma1gorzata ,the Cracow Section of the PTL (Irena Sedion er ,the PTL (Maria Matuskówna) activity of the Silesian on the a-:tivity of the Wrocław Section of the in 1959 (Olga of the T a ]:I :.I Y Ul nO."blll;1 rap bl r a. Report of the Society Annual total XXXIVth PTL) report Society activity Plenary the Re'port ·on the Chruści.eiowa) wo,rk (Anna 1959 adivit.y PTL Meeting (Anna i'n Olsztyn en in of of the the Pclish Library of the Kolberg's . Józef Polish Lech) . Ethnographic CommitpC:' for 19.19 (ireml IT. Bi1:licgraph,' for 1956-19.58 Bibliography worked out 190, Boles/(lu; Gm.vil! . :)41 by Summaries Table O. Gajek. by of dra\vi E. ngs Table of content;;: 52, Jelenieli;ski lO 3 :) ep in English 2nd Russian (Ho 654 668 695 11 (Tao3Yw 65 e T hl A. P e l..\ e H H H. HOBeHHH M-l, CCCP. nJIaTKOB, 1956, CTp. 1-3 CrpJlCa,w) HOBOCH6HPCK MocKBa 1956, (OJl'bza 17 JleTOnHCb CTp. 3eMJle CTOJleTI1H). 45-6 K 361 IlOCJle 30-JICTHei1 CHJle3CKl1tI C50PHl1K :3G:3 I1CCJle,I:\OBaHHIO o X03Hi1CTBa. 1957 r., Ho:vrep HCKyccTBe B03HI1K- CJlOBeHcKHtl 1. corp. 3-44 3G8 .l\BycTopOeel1X KOyTHHl..\bI II yBO,llHI!l..\hI. K Bonpocy Hapo,!jHoM I.1BeTHbIX HbLp3K) CeJIhCKOrO rIHTaH, ,.Xy,!\O)KeCTBeH- MyJLb'l<:eBu'r) (AJleKca'Ho3p npl1J10)l<eHHe 354 1953, :358 HapO,I:\HOe KpYlKeBo. IlOJIOBI1He c-rapOCJlaBHHCKoro 06pH.l\ax. H3,!\a- Bpy6.1.eBC'<:U) 1-2, CTp. 34-102 T. Ha3. (TOM III, (Ka3u.ltepJIC CH6l1PH, c 16 pHcyHKaMH (EpJICu BeJlOBeucKu) A H T o H H H B a l..\Jl H B I1 K. npOI'ICXO)l{,lleHl1e ceMei1Hblx 3 vI H MocKBa 1958, CTp 446) IQ)KHoi;j PC<PP". C60PHI1K, 196 315 PYCCKoe K y ,II;JI H '-l :) K. HapO,I:\Hblfl . 113rOTOBJleHl1H 259 11 I1CCJle,!\OBaHHH lIJIJlIQCTpal..\I1i1 (BO BTOpOi1 1954. KyJlhTYPbI) TeXHI1Ka lO 3 :) cj:J M a l..\y P :) K. B a.JIaXI'I B TeillI1HcKoi1 BOtlHbI :vTiscellanea 16 npOMblc.'lhl Ta6J1Hl..\, by T 'l Hap0,I:\bI P a 6 o ill H o B a. Hble V. Indices Index O MaTepI1aJlbI n o T a n o B. CTp. 11. n. l72 rO.TIOBHhIX y60pOB TeJlhCTBO A. H. CCCP, III. MHrpaql1oH- nOBeTe Koii,(hu,'Ka) PYCCKl111 <POJlhKJlOp. . 165 KJlaCCI1cj:JI1Kal..\l1l1 3eMJle,!\eJlh'-leCKHX <PopMa 3THOrPAct>HH. (AnacTa3'b51 155 CO.fle npoCTpaHCTBeHHaH B OnOJlhCKOM OCHOBbl ;J:1epeBeHCKI1X li B. BepxHei1 Cl1CTeMaTI1KM MaTepl1aJlhHoi1 HapO;:li'IbIX COBETCKAJI Ethnographk Łyszcz-Wirpszowa, Łyszcz-Wirpszowa) af Gajek) no B a. '1eCTH B. CllJlaB Jl: 3 e K o H h C K H. II of the B XV-XVIII Hapo,!\OCeJleHI1i1 Staszczak) Report 1:35 11K Y B Ha. H (Zofia PTL J1HTepaTypa HCTO'lHI1KOB K HCTOpl111 o HapyUleHl111 B hl T H a p - C y 6 a cI o Ta6eJIb Mym:CKHX the 3nlOrpaepl1- CeJlhCKOX03HtlcTBeHHaH B. B. B Ka'leCTBe K Y n. TalK6!>1 lU M hl T B o JI e c JI a B Żywierska) Report Tocj:Ja:raphL 9 C;'IJIe3CKaiI 0PY,11l1J1:(np06Jle;VlbI the - arpr1Ky.llhTYPbl .MaJIoiiI JI J1 H a M a p 11H (Aleksandra of thePTL Dobrowolska) KaparaUll1 XVI--XVIII VI C Ta cy,!\ax (Longin Malicki) Report m:ypHa,llbl ]:IepeBeHh (Zyg- PTL X O A 3 li ):\ JI o. MOHorpaepl1H C T:3 ep a H J1 H r JI eT. Zyg- Cesie/ski) Report CTaTbll . J1 O Hapo,!\HblX 60.flhWI1X o HapO,I:\HbIX KocorlO'.lax. �702 703 <PP<JHKy BO.Jlbl.laHY I1CTO-I!lviKII HlUL K ulaa.\( CTp. 432--529 CcMH,'\eC.'lTH.~eTHevy VI MaTepl1a,l]bl Toy! L AHTPOnOC lO5H.~eIO, BpHo. 1958. r Jtana) TY3,nR no 1957. Ky:1bTypHOFr CTp. (<Pper;r6yp-noc"be) I1CTOpl1'1 BOCTO'IHOM Boc- (36umeB 256 HCeBH'i) 1'0:1'1 52. TeTpa.llb 1-6, 376 (To.aeyw 1957 Bpy6~WBC1<U) AHTPOnOC. 378 T. 53. 1958, TeTpC!AH 1-2, (Tur'J3yw l\apllH T. 3THOrPA<i>liIH, T. JJI1H B a ,1] H 1955. <JaCTb 51, I rO,lla (MapuR (CH.11bBeCTpOB Kpe6ca. :lKypHaJJa raynT, AeHb) B nemu"! VI CT. HpaBax. B K3HYH AHTOHI1Hax. IV!aTepl1aJJbI TOM 31. nyHKToB K Ba3eJlb, K III-V, .11!O K 11H r. lIIaYMóypr-JIvmn3. AT JIAC. rJtRna) (Ada,.\( CTpaHl1qa, OCTa.11bBili! CTp. qaCTb 1958 KY.1bTypa. r. TvtnOrp3cPIlfl 12 KapT. 1959, KY.JIbTYPbl. C,lryp,ll 1. 3pHKCOH. fym,TKpaH!~ :I1eCTHoto'J H JIaYPHl..I eBponel1cKOłl ..JIHOC". T. III CTp 232 42~ lVIe:lKB.) 1853 r. CTp. -13:3 K AMepHKe B nOJJbWe 6HOJJI10TeKa. BpOl\JJaB Kpal{QB r. ,J]eCOB ApYBI1MI1. 3THOJIOfI1QECKI1E BpOl\JJaB Hp 1959, 115. CTp. H01I,01tb) 4:37 .D:HeBHI1K nyTeIllec- TPY.D:bI, 0611lecTBo. II, Cepl1R (P. 6 11.:l.nlOcTpal\HiiI 3THorpacPHQecKoe I1epeBO,1.1 11 o6pa60TKa TOM IV, 1958 CTp. nO.11b- 61 (EpJIC1< 440 XI JI e n e l..IK 11. 1958, BeKa TKaHl1 e:lKerOllHI1K HayQHOe CTp. B XVIII BeKe CTo.JIeTl1fI 6bITm1cKof1 - nOBeT3. fOCYlIapCTBeH450 np0I13B0,1.1CTBO B BapwaB.,I1p:lKerJJeH,II rHCTOpbIQHbr" (Ada.M r~Htna) HapO,D,Hoi1. KYJJbTYPbl BhITOMa 1958. (AdQ.At r JtRna) 171-191 TeTpa,D,b 4, CTp. 727-750 cP JI VIr e H 3 a. O'-lepK 449 XIII- .D:OJJbHa, KeHTpJKI1HCKOrO TOM 1. OJJbWTm-1 113,l1aTeJJbCTBO, CKI1X MaHYcPClKTypax 3el\wlI1. BozdaliOBU't) T y P H a y. TeKCTI1JJbHO-O,!Ie.lKHOe H P 3Ha ,1.10 OrHeHHOM 113 K.11a,1.16I1m~HCKOro norpeÓeHI111 B MeCTHOCTI1 PYBHI1Ha OJlbWTHHCKHiiI 1033 AMa30HKlI1 (HHytU CTp. 400 H a r.lI 11K. OT Hdl3pOCKI1 451 6bITOMCKoro no paiiIOHa. I1CTOpl1J1 rOp0,1.13 3e:l1Jlv!. Ko.JIJJeKTI1BHb111 TPY,1.1no,1.1 pe,1.1aK!..V1eH <ppaH- PblLIlKI1. KaTOBl1lie 1956 r. CTp. (1l1. Mauc1I.ep- 313-339 rrOJIbCKol1 451 11 lVIATEP11A~bI .D:EPEBHI1 11 IIOJlbCKoti B XIX 3aHHTI1R. 11 XX 11CTOP11It1 Hp C :3B 3 P bI H 1. 06pa6oTaJJ 428 CTaHHCJl3B .D:HeBHHK CepOTBHHbCKvl. CTp. l, Hp 170. HapO,1.1HOe It13l\3Te.JIbCl'BO (A,ąeKCOlld3P )Ku ?a) (HeCeJJb- C0061l.\eCTBO BI16.11>1O- BpOl\JJaB, lVIATEP11AJIbI, f o ml1 H b C K 11. KYJIbTYPN B. B. .D:06aBOQHbIe X03Hv,CTBeHHoe 3THorpacPJ1H. 3THOfPA<P11tIECK11E no 1958. TOM XIII. 3TlIOrpacPl1QeCKOe 0611lecTBo. Bpoą'IaB 1959: OT .D:EJIEH11E. J10,ll3b 1959 (30rjJUR CTaw,a'K:) aHTpOITOJlOrlHl (T. -{-160, 2 KapTbI, BapwaBa TeKa Y,II,IIeBaJJJla 1955 KoneHrClreH 1'0:'\1 XXXVIII, 4:~4 HaUl10HaJJbH3fl CKOX03RHCTBGHHbIe) lVlClTepHClJJbl BO,llKep. .D:OKJJ3,D,bI lVIl1Yl1raHCKOM AK3- MeKCI1KI1. OCCOJJI1HbCKl1X. It1CCJIE~OBAHMH Pe,ilaKTOp 44 (KPJIC1lWTOrjJ KBQCHeBcKu) 11cCJie- POCTBOP06C'IW) I1.TJJllOCTpal\11I1 TeKCT nOKopeHVle '<I e K a H O B C K H. Br Jly6b TI1IllKa B Bep99, B TOM cepVlH. XCIX H 425 Pe,ilaKTOp 24, pllCyHKOB CJJOBapb Ho BaR Bo- MI1POBOM BOl1HbI MYI,~eBCKoro. ".D:eBHTb 11HCTI1TyT AKa,1.1eMYlH HaYK 3THOrPAep11I1. 3 p H K C o H, AK3 11 cPO.:JhK.'IOpa. 113llaTe.1IbCTBO KOCTIO:MI B [epMaHHVI. Bep,11I1H 1958. BTOp0I1 T. XJIVIII, 416 fepMaHcKoi1 3eH,1.1ep. Map5ypl' .:IyHapo,':lHbIH HOBaR Bpl1HrMaMep. nOCJJe A q T 3 K - A. H O H H:vI. Hoe 424 1957, CTp. 62 KapT C 11l' Y P A Bepm1H. MapcPbl (KpJlCUmTorjJ KaacHeBcKu) 1\ TJIAC IllBE.D:CKOl1 HAPOJJ;HOJ/:! 11 COl\I1ClJJbHan 1959 nepe414 3THOfPA<P11I1, YlCTOpl111 HapO,llHOrO I'EPMAHCKOl1: lVIaTcPeti O 1955-1957, BBe,1.1eHl1e 21 16 KapT, Bpy6JteacK1t) K 3THorpacPl1l1 TeKCT8 "'II1Hq-.D:oHay feJJb60Ka. OCTOBax, :'\ H H Cl K O E a .n b C K a - JI e B 11l\ K a. 11HTepec A ,1.1a M 113,1.1aTe.11bcTBO (KP:JICUULTOrjJ KBucHeBcKu) 113,D,aTeJJbCTBO AKa,1.1eMHVI - '-lI1c.rre (cnel\l1aJJbHbIl1 1957. AJJeYTCKI1X :vr e "111 C JJ a B 413 11 A. BOIIPOCY 1952, (Tu<hym PeHMepa repMaHCKoM Map T (Aliap.1łCeit 1 rpOXOJtbCKU) 1947 fTpJICc3d3eu,Ku) 11 KOMMeHTapl111 I, EBponbI HO:\lep H 3TH060TClHl1yeCKl1e ,lIeMI1H HayK. "ApTC aHA JIeTTepc·'. 415-431 (Tad3ym Bpy6JteBc';<;u) CKoe 11 KHl1r0I13- 05mecTBo B a H K. B01'aHl1'I€CKl1e BI1R B Aq)pI1Ky. Bonpocy TeTpa,llb 431 n. ;:(OBaHI1H Ha 8: H HO- IllBeiiIqapcKoro Tl1nOrpacPl1R BceiiI rOXBeXT:3p". (M. APXIt1B. TOM B 0.11 b ci) ".D::3P co E. ByprWTaJlJJepa BA3EJIbCKIt111 cepHR. neyeHI1v, 3THOrPA<PH'<IECK1111 noJ.< pe,l\aKl\l1ełl .-\TJIAC 1. 408 06ml1H3 AKI.\110HepHOe VI BepH ABCTP11l1CKI1l1I m'lHe. <JaCTb et> 3 O 11.O p:3 113,1.1aTeJlbCTBO 409 R11l\ HOMep I lUBei1qapVII1, AHTPOrrOJIOJJ;)Kw·. JtUZypcKul T. B 11Ta- ct>PN"tOBO.) naYJJb ,n:. 403 paBOTbl C.) 06meCTBa. r. naCX,UlbHblX '-IeHb (3. 397 Bpy6~teBC'l{u) 11 peTpopOMaHCKOH .D:epeBeHcK3H 3THorpacPwlecKoro 1000 lIlBei:l- Bpy6"leBcKU) CeJJbCKOX03HiiIcTBeHHble VI KyJJbTypHbIX ,ilaTeJJbCTBO <Ppei/róypr, (Tad';lyw 1956. (Tad';lyw 1956 1943 3 III e P. o6u:;rme 5-6. 388 napmK M e iiI e p. 'ITa.11bHHL:Koti b T :3 P Boro o 50, III a yep IJ)OpVIX, 3-4, Bpy6JtesCKU) 3THOrPA<i>HH, n a y .11b .,KEPEHT 37;) TPY.D:bI I10JJbCKOe JIO.D:3J1HCKOE nyTeIllecTBHll "BH6JJ~IOl':3Ka 454 B TaTpb!. HapO,llOBa" 11:Yr. OCCOJ11lHbCKtIX 1958 457 �704 III fIOJJbCK3H 3THorpaepll'łeCKaH (Bauoa pl1/Ke ;Wn.~eKUl1R BOCrJO:\ll1HaHl1e H 11H Kp )K H a TY B TvIusee de l'Homme B I1a- X P a H Y JIeoHe B H O H 11K (E.n,ena raJJb6aHe a. (Tachytu -l71 HpOÓ3IW) ,l(3e'KOnbC'Ku) K B a C H e B C K 11. 3THorpa<pJ.lrr a 476 B I10.'lbJUe - OTj\e478 K O n 'ł II H b C K a - fI B o P C K a. nacTylIlecTBa B J,1cC.llel-\OB3HI1H no :'>00 PY:\1blHl1l1 M3 KoppeCnOHl-\eH~1111 OT'leT o 515 ,1l;errTe.TJbHOCTI1 Be.TJOCTOIJ,KOrO OTi-\e.TJeHYIff I130 TeCeJl,bC1w) OT'leT OT'leT o (3 bIZ.ltiJHT . o ,1l;errTeJIbHOCTI1rAaHCKDrO OTAe.nem1R IT30 OT'leT O ,n:eHTeJJbHOCTI1 KeJJe1vwro ,l( 06pOBOJ/,bC'Ka) AerrTeJJbHOCTH OTlle"'leRI1H (JIonzwli Ma.n,ul\'ń:u) (A.1e'Kcanopa I130 OTl-\e,rreHloIH U3UH'bC'Ka, MaJl.wpJICaTa MaTyC'KYB'lw) OTLleT o l-\ellTeJJbHOCTl1 Cv/,TJe3CKOro OT;leJleHI1H (JiIp3Ha IT30 5?~, (MapIlR IT30 ./Ku- 526 aupc'Ka) O'r<JCT O XXXIV 05l.l.\eCTBa OT'leT o BceM Bce06u~eM (II30) 'lec Koro C06paHl1l1 o 06l.l.\eCTBa TPYl-\OB 1130 pa50Te 3a TIOJJbCKOrO 3TłlOrpa<pHLlecKoro Anna B OJJblIlTHHe. 06'beMe r01\11<JHbli1 oTLleT OT'leT 52U :121 52:3 KpaKoBcKoro JIbLw" B 1959 B BH6JlVroTeKe 1959 r. Amur o AeHTeJJbHOCTl1 KOMl1TeTa r. I033rjJ JIex 528 O.n,bza rae'K 535 IIo.TJbcKoro 3THorpa<p115Ti JI1JL1.U,-B1LpnuwBa /1:\1. Ko.TJb5epra 3a 1959 r. I>J16JJHOrpacj:»]fl 3a Hp:J1ia 5:38 XpycTe.ni!sa V 1956-1958 BJ15.r.:J1orpacPI1H r. r. CocTaBH.JI Bo.n,eCJWB raBUli. 541 CMeCb ~e310Me CO<:T. E. 068 EJlelie13<:1<:U flepe<JeHb pl1CYHKOB Or.TJaSJJeHl1e Ha aHrJlYlj;'jCKOM 11 pyCCKOM R3. COCT. O. raeK .\t ~ u. .~ OG~ .., \ WOJ'" ! a COTPYl-\HVlKI1 VI H 11C JI a B Bonpocy I ~ -163 O I1pocj). B lU T O <p JIeHl1rr [; P o li !1ocToBa) IV IT a M Y3e G95 697 ~ I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2e4f62397e221eb1af776823b8ca024.pdf b6603e540158501141c959cc5aeb5eea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:353 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:315 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.419-453 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. M u z E A Lud, t. 53, 1969 r MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA POLSKIE MUZEALNICTWO ETNOGRAFICZNE 25-LECIA PRV W OKRESIE WSTĘP Jesteśmy świadkami ogromnego, nie notowaJnego w naszych dziej,ach rozwoju muzealnictwa w Polsce po II wojnie światowej, w tym również muzealnictwa etnograficznego. Wzrasta ilość muzeów i zbiorów, rozszerza się i pogłębia ich dokumentacja, tworzą się archiwa muzealne, rozwija się wewnętrzna organizacja zwłaszcza większych muzeów i działów etnograficznych. Praca muzeów opiera się na planowanych badaniach naukowych, które stają się podstawą szerokiej działalności społeczno-oświatowej muzeów. Zmiana granic PRL przynosi zmianę sieci muzealnej. Przybywają muzea w woj. gdańskim, koszalińskim, olsztyńskim, opolskim, szczecińskim, wrocławskim, zielonogórskim, pozostają zaś w granicach ZSRR muzea w dawI Artykuł oparty jest na własnych obserwacjach, literaturze przedmiotu oraz na odpowiedziach na rozesłaną ankietę, otrzymanych w końcu 1968 r. i na początku 1969 r. od kierowników muzeów lub działów etnograficznych i innych placówek muzealnych w: Białymstoku, Bytomiu, Chojnicach, Gdańsku, Kcyni, Kielcach, Koszalinie (woj. Konserwator Zabytków), Krakowie (Muz. Etnograf. i Muz. Narod.), Lublinie, Lowiczu, Lodzi, (Muz. Archeolog. i Etnograf., Muz. Sztuki i Muz. Włókiennictwa), w Olsztyn ku, Opolu, Pabianicach, Plocku, Poznaniu, Rabce, Radomiu, Rzeszowie, Sanoku, Sieradzu, Słupsku, Szczecinie, Warszawie, Wałbrzychu, Wieluni u, Włocławku, Wrocławiu, Zielonej Górze, w Zakopanem i Zninie. Najserdeczniej im za to dziękuję. Nowsze dane o muzealnictwie etnograficznym znajdzie czytelnik w publikacjach: H. Bittner-Szewczykowa, Problemy polskiego muzealnictwa etnograficznego w literaturze dwudziestolecia. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, t. I, 1966, s. 173-180, T. Damrosz, Scientific research and expositions of ethnographic Museums (in the period of Millenium resem'ch in Poland). Zeszyty Państw. Muz. Etnograf. w Warszawie, t. VI-VII, 1965/66. Warszawa, 1968, s. 9-25 i A. Pytlińska, Zagadnienia muzeów skansenowskich w powojennej literaturze polskiej. Rocznik Muz. Etnograf. w Krakowie, 1966, s. 191-202. �420 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA nych woj. wileńkim, nowogrodzkim, poleskim, wołyńskim, lwowskim, tar'1opolskim i stanisławowskim. Okres II wojny światowej przyniósł ogromne straty w zakresie zabytków etnograficznych, zgromadzonych w muzeach. W pierwszych dniach wojny spalone zostało Muzeum Etnograficzne w Warszawie, posiadające 23000 zabytków, zniszczono setki budynków muzealnych, wspaniałe MuLeum Śląskie w Katowicach zostało do fundamentów rozebrane, zbiory zdewastowane, rozgrabione i wywiezione przez najeźdźców, zrujnowane zostało piękne Kurpiowskie Muzeum na wolnym powietrzu w Nowogrodzie Łomżyńskim, podobnie jak wiele innych muzeów. Odzyskaliśmy tylko nieznaczną część zbiorów. Według obliczeń J. Bujaka w okresie II wojny światowej utraciliśmy ponad· 60% naszych zbiorów etnograficznych, w większości unikalnych i niemożliwych już do zdobycia 2. Zaraz po wojnie, rozproszeni po Polsce etnografowie-muzeologowie przystępują przede wszystkim do prac ratowniczych - do poszukiwania i zabezpieczania jeszcze pozostałych zbiorów, dokumentacji i bibliotek, do restytuowania dawnych muzeów i organizowania nowych. Pierwszy, powojenny okres charakteryzowały wysiłki zmierzające nie tyllko do skupienia zbiorów, lecz przede wszystkim do znalezienia dla nich pomieszczeń zabezpieczających i środków na ich utrzymanie oraz stworzenie, choćby naj skromniejszego personelu muzealnego. Już w lutym 1945 roku powstaje w Warszawie Naczelna Dyrekcjn Muzeów i Ochrony Zabytków, która pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza roztacza finansową i merytoryczną opiekę nad muzeami, co w tym trudnym okresie pozwoliło również uratować wiele zabytków etnograficznych i przyczynić się m. in. do stworzenia zrębu przyszłego Muzeum Etnograficznego w Toruniu. W 1945 r. Związek Muzeów w Polsce zwołuje zjazd w Krakowie, a następnie XVII Zjazd delegatów w Nieborowie, który odbył się w dniach 19-21 września 1946 r. Na Zjeździe tym uchwalono m. in. wniosek "o zachowanie Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków jako największej zdobyczy organizacyjnej w dziedzinie muzealnictwa, ochrony zabytków, rewindykacji mienia kulturalnego i organizacji prac źródłowych z zakresu historii sztuki i kultury", oraz "o wydanie zarządzeń, które by umożliwiły konserwację i ekspozycję zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie" 3. Związek wydał też Biuletyn m. in. ze spisem muzeów w Polsce, który obejmował 101 instytucji a w 1948 1'. organizuj2 kurs muzeologiczny dla naukowych pracowników muzealnych. 2 J. Bujak, Muzealnictwo 1'Ozwój do polowy 3 P1'Otokol XVII etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa jego XX w.). Maszynopis, Rozdz. IV, s. 215. Zjazdu Delegatów Związku Wyd. Związku Muzeów w Polsce. Kraków Muzeów. 1947, s. 7-8. Pamiętnik Muzealny, z. !l. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 421 Muzea i większe działy etnograficzne rozwijają się przede wszystkim w ramach województw, objęte generalną opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, Naczelnej Dyrekcji Muzeów i Ochrony Zabytków, następnie Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków, a od kilku lat Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków. Od 1945 r. czynną działalność rozwija specjalny Wydział Sztuki Ludowej przy Ministerstwie Kultury i Sztuki, który pod kierunkiem dra Kazimierza Pietkiewicza gromadzi ogromne zbiory, zwłaszcza współczesnej sztuki ludowej, następnie przekazane Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie. Decentralizacja placówek kulturalnych w r. 1958 ostatecznie oddaje państwowe muzea pod opiekę władz terenowych (Rad Narodowych) na których bud.żet placówki te przechodzą. Ustawa z dnia 15 lutego 1962 r. O ochronie dóbr kultury i o muzeach sz'Cze:gółowo uw:oględnia sprawy muzeów i ochrony wszelkich dóbr kul tury - ruchomych i nieruchornych 4. W roku 1969 mamy spośród samodzielnych muzeów Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie, bezpośrednio podlegające Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu, stanowiące Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu i Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu - Oddział Muzeum Śląskiego we Wrocławiu, autonomiczne Muzea Etnograficzne w Krakowie i w Toruniu oraz Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi, dalej wojewódzkie muzea okręgowe, posiadające działy etnograficzne w miastach wojewódzkich (z wyjątkiem Torunia w woj. bydgoskim i Słupska w woj. koszalińskim). Poza tym istnieją liczne państwowe muzea regionalne 5, podległe Powiatowym Radom Narodowym. Oprócz Muzeów Państwowych mamy w Polsce szereg muzeów podległych różnym towarzystwom i instytucjom kulturalnym. Wśród nich najliczniejsze, posiadające zbiory etnograficzne, stanowią muzea Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Zbiory etnograficzne rozproszone znajdują się też m. in. np. w działach rzemiosła artystycZ'nego muzeów narodowych i historycz.nych, w muz-ea,ch diecezjalnych, w Muzeum Rolnictwa im. Kluka w Siemianowicach, w Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, w Muzeum Włókiennictwa w Łodzi, w Muzeum Historii Farmacji w Krakowie, w Muzeum Kultury Fizycznej i Turystyki w Warszawie oraz w Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu i w innych muzeach. Niektóre uniwersyteckie Katedry Etnografii - przed- i powojenne, Dziennik Ustaw PRL, Nr 10, Warszawa, dn. 21 lutego 1962, s. 54-59. Wyłącznie etnograficzne Muzeum im. Wladysława Orkana w Rabce podlega Muzeum Narodowemu i Woj. Konserwatorowi Zabytków w Krakowie. I 5 �422 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA gromadziły też zbiory etnograficzne (np. w Poznaniu, Toruniu), podobnie jak Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie (zbiory narzędzi rolniczych prof. Biedrzyckiego). Zbiory te były i są przeważnie przekazywane do muzeów etnograficznych. Zjawiskiem bardzo charakterystycznym dla ostatnich lat jest powstawanie szeregu małych, prowincjonalnych placówek społecznych, gromadzących różnorodne zbiory, m. in. etnograficzne. Jest to cenny objaw zainteresowania regionu własną historią i chęci zachowania pamiątek dla historii. Wiąże się to jednak z niebiezpeczeństwem przejmowania od osób prywatnych itp. przedmiotów niedostatecznie udokumentowanych, które nie zawsze znajdują warunki właściwego ich przechowywania i konserwacji. Sprawa ta jest poważna w skali krajowej, bowiem w chwili obecnej na terenie Polski znajduje się ponad 50 małych placówek muzealnych, tzw. izb regionalnych, izb pamiątek, muzeów szkolnych itd., które posiadają zbiory etnograficzne o nieustalonej jeszcze ilości, często niezabezpieczone i bez należytej opieki naukowej. ZALOŻENIA TEORETYCZNE I TENDENCJE ETNOGRAFICZNEGO MUZEALNICTWA Przewrót ustrojowy, gospodarczy i kulturalny, jaki zaszedł w Polsce, w znacznym stopniu zrewolucjonizował muzealnictwo etnograficzne. Zgodnie z traktowaniem etnografii jako jednej z nauk historycznych i oparciu jej o metodę marksistowską, muzea opierały swe prace naukowe i dydaktyczno-oświatowe na zasadach materializmu history.cznego. Postępująca wciąż urbanizacja i industrializacja wsi, unifikacja m. in. narzędzi pracy, ogromny wzrost oświaty i środków masowego przekazu, dezintegracja rodziny wiejskiej itd. powodują gwałtowne odchodzenie wsi od swych tradycji i zanik zabytków. Przed muzeami etnograficznymi stanęły zagadnienia rekonstrukcji i anahzy tradycyjnej kultury ludowej, badań mechaniki jej rozwoju oraz roli, jaką ma ona spełniać w tworzeniu się nowego modelu kultury naszego narodu. Poszukiwanie podstaw naukowych do wnioskowań o pokrewieństwach tradycyjnej kultury i pochodzeniu jej elementów itd. skłania muzea do gromadzenia szczegółowych materiałów, pozwalających na wyróżnienie typów i odmian sprzętów, narzędzi 'itd., pochodzących z określonego czasu, które po ich zmapowaniu i ujęciu na szerszym tle porównawczym i historycznym mogą pozwolić na ustalenie genezy w związku z oikreśloną forma'c j ą s:pOiłecz:no~gospodarczą. Teoretyczne założenia muzealnictwa etnograficznego opierają się też O traktowanie kultury jako nierozerwalnego zespołu wytworów kultury �Potskie muzeatnictwo etnograficzne 423 materialnej, duchowej i społecznej, na który składają się różnorodne elementy twórczości ludu. Dlatego też muzea, w miarę swych możliwości, gromadzą w swych archiwach folklor, obejmujący wiedzę, wierzenia, magię, obrzędy i zwyczaje itd. oraz foliklor słowny, muzyezny i taneczny. Kultura ludowa wraz ze sztuką plastyczną i folklorrem, traktowana jest więc jako nierozlączna całość a zara:zem jako część składowa kultury całego narodu, kształtująca się w ·oikreślonym środowiSku .geogTaficznym i gospodarczo-Sipołecwym, na tle określonej historii narodu. Zabytek muzealny traktowany jest jako element kultury, ilustrujący procesy zachodzące w historii kraju. Przy tym nacisk jest [położony na kalktowanie w~półczesnych zjawis:k, zachodzących w kulturze ludowej, jako dalszej części procesu historycznego,oo wiąże się z traJktowatrliem wspókwsnych wytworów również Jako źródeł historycznych, w ,różnym stopniu uwzględnianych w muzeach etnograficznych. Dawne muzealnictwo polskie, zwłaszcza sprzed I wojny światowej, tam gdzie muzea pozbawione były fachowców, cechowało nieraz gromadzenie zabytków bez należytej dokumentacji. Dzisiejsze natomiast muzealnictwo dąży do jak najbardziej pełnego przedstawienia obrazu żyda ludu wiejskiego w Polsce, w oparciu o badania naukowe, a więc również o 'zgromadzone źródła ilustrujące m. in. rozwój narzędzi pracy na tle określonej gospodnl'ki z uwzględnieniem roli czło:wieka żyjąoego w danej s'P0leczności lokalnej. Sztuka ludowa w Polsce, a zwłaszcza rzeźba sakralna, posiada wspaniałe tradycje sięgające średniowiecza. Jeszcze w chwili obecnej mamy znakomitych rzeźbiarzy, mamy też obecnie ogromny rozkwit twórczości ludowej w zakresie plastyki. Nowe, nieznane talenty pojawiają się wśród młodych i starych ludzi. Artysta ludowy przestał być obecnie bezimiennym. Jest otoczony opiekł Ministerstwa Kultury i Sztuki, władz terenowych, muzeów i innych placówek kulturalnych. Dzieła jego są nabywane, reprodukowane i wysyłane na krajowe i międzynarodowe wystawy. Muzea i działy etnograficzne przywiązują ogromną wagę również do współczesnej twórczości w zakresie sztuki ludowej. Obecnie obserwować też możemy jej roz/kwit nie tylko na wsi lecz w miasteczkach i miastach, gdzie rzeźbić lub malować zaczynają dorośli, tzw. amatorzy, dyletanci, laicy, naiwni itd. nie mający tradycji rodzimych. Tworzą oni rzeźby z różnych pobudek i w różnym, często nie tradycyjnym surowcu. Muzea rozpoczęły gromadzić ich prace oraz dokumentację z nimi związaną. Zostalo też zapoczątkowane gromadzenie dokumentacji kultury robotniczej, np. proletariatu krakowskiego i śląskiego, pochodzącego ze wsi (np. Muzeum Etnograficzne w Bytomiu, w Krakowie, Łodzi i inne). W związku z coraz silniejszą urbanizacją wsi rozszerzono gromadzenie elementów �424 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA kultury wsi o wytwory miast i miasteczek, od dawna wchodzące w skład inwentarza wiejskiego i z nim współegzystujące. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce cechuje obecnie stałe dążenie do podnoszenia poziomu naukowego, do pogłębiania metodyki badań, do jak największej precyzji i wielostronności w dokumentowaniu gromadzonych zabytków; stąd opieranie badań terenowych na coraz grutowniej opracowanych kwestionariuszach, służących przy osobistych obserwacjach i wywiadach oraz stosowanie różnorodnych metod dokumentowania faktów etnograficznych w postaci zapisów, zdjęć, filmów, nagrań, kinetogramów, rysunków wykonywanych przez samych chłopów, a dotyczących faktów kulturowych, umiejscowionych w czasie i przestrzeni. Dąży się do uzupełnienia dokumentacji zbiorów przez uzyskiwanie ocen procesów, zachodzących we wsi od jej przedstawicieli, różnego wieku, płci, zawodu i stanu socjalnego. Chodzi bowiem o wzbogacenie wiedzy o zabytku, o jego powstaniu, pochodzeniu i zmieniającej się roli w środowisku ulegającym przeobrażeniom, w rodzinie, wsi, regionie. Wszak właśnie zbiory muzealne, ekspozycje problemowe i pomocnicze elementy dokumentacji pozwalaj q stworzyć rekonstrukcję tradycyjnej kultury ludowej, a muzea na wolnym powietrzu plastyczną wizję jej przeszłości. Ekspozycje te pozwalają na stwierdzenie prawidłowości zachodzących procesów, które znajdują odbicie w kulturze materialnej, w rozwoju narzędzi i techniki produkcji, a także w sztuce, obrzędach, zwyczajach itd. Muzea i działy etnograficzne muzeów okręgowych i innych stają się placówkami naukowo-badawczymi, stawiającymi sobie cele poznawcze oraz społeczno-oświatowe i artystyczne. Uderzające jest, iż bardzo rzadko poświęca się u nas uwagę teoretycznym problemom współczesnego muzealnictwa etnograficznego 6, które stanęło obecnie wobec nowych zagadnień metodologicznych, wymagających teoretycznego opracowania. Rozwija się nowa nauka o charakterze poznawczym i normatywnym, jaką jest muzeologia etnograficzna lub etnomuzeologia. Można ją określić jako naukę opartą o etnografię ewentualnie etnologię mającą na celu badania dotyczące: 1. gromadzenia, zabezpieczania i naukowego opracowywania wszelkich wytworów tradycyjnej i przekształcającej się kultury ludowej; 2. umiejętności przekazywania ich społeczeństwu drogą różnorodnych prac dydaktyczno-oświatowych i wychowawczych oraz artystycznych; 3. właściwych metod realizowania powyższych celów. 6 np. Wojciech Gluziński, Etnografia-Historia-Muzeum. Roczniki Etnografii Śląskiej, t. I; Wrocław 1961, s. 107-117 i Tenże, Problemy współczesnego muzealnictwa. Roczn. Etnogr. Śląskiej, t. II; Wrocław 1963, s. 178-230, i Halina Winiecka, Z socjologicznej problematyki muzealnictwa w Polsce. Materiały Zachodnio-Pomorskie, t. VIII; Szczecin 1962, s. 443-452. �PoLskie muzeain~ctwo 4~5 etnograficzne Elnomuzeolog ma w muzeum warsztat pracy etnograficznej. Jest poza tym pożądane, by był on zarazem artystycznie uzdolnionym, umiejącym nadoć sugestywny wyraz ekspozycji muzealnej i innym formom działania dydaktyczno-wychowawczego. Przy teoretycznych rozważaniach dotyczących etnomuzeologii i traktowaniu jej jako dyscypliny historyczno-społecznej, należy pamiętać, iż jej cechą swoistą jest to, że opiera się ona a bezpośrednie źródła żywe o człowieka, który jest równocześnie odbiorcą tradycyjnej kultury, jej nosicielem i przekazicielem, a zarazem twórcą kultury. Jeśli chodzi o badania socjologiczne w muzealnictwie, to koncentrują się one głównie w Krakowie, gdzie w 1962 r. powstała Pracownia Badań Socjologicznych, a w 1964 r. zostaje zwołana pierwsza ogólnopolska konferencja poświęcona tej problematyce 7, Muzea etnograficzne nie są jeszcze w większym stopniu wciągnięte w te badania 8. Badania sccjologiczno-psychologiczlDte problemów dydaktyczno-wychowawczych związanych z muzeum, były już w 1957 pr'owadzone przez Muzeum Śląskie we Wrocławiu (wspólnie z Katedrą Psychologii Uniwersytetu Wrocławskiego). Objęły wówczas 5 szkół w tym mieście. Na razie skromny jest też udział muzeologów-etnografów we współpracy z Muzeum Oświaty Instytutu Pedagogiki, a przecież muzealnictwo etnograficzne ma bardzo wdzięczne pole do działania w tym zakresie 9. Od kilku lat czynione są w Polsce starania a uznanie około 40 wybranych muzeów (m. in. etnograficznych) za placówki naukowo-badawcze, które korzystałyby z takich samych uprawnień jak instytuty naukowe i uniwersytety. Ustawa z dn. 15 lutego 1962 r. a och1"Oniedóbr kultury i o muzeach daje nie tylko prawną podstawę do zabeZlpieezania zabytków, lecz zakłada, iż muzea obok podstawowej działalności dydaktyczno-oświatowej prowadzą badania naukowe, publikują wyniki badań i mogą ubiegać się a uznanie ich za instytuty naukowo-badawcze zgodnie z obowiązującymi przepisami (Rozdz. VIII, Art. 5, 1). W związku z dążeniem do specjalizacji muzeów istnieje też tendencja do przekształcania działów etnograficznych większych muzeów w samodzielne muzea etnograficzne 10. 7 Badania socjologiczne w muzealnictwie. Muzeum Narodowe w Krakowie, 1964. s. 137. 8 T, Banasik, Stan badm1 socjograficznych w muzeach. Biuletyn informacyjny ZlVIiOZ nr 39. 1962, s. 61-66. 9 Z. J. Mikolajtis, Badania nad wykorzystaniem muzeów w procesie nauczania. (Odb. z zam. 633, 18 III 1965, s. 12). 10 W ten sposób powstało w 1959 r. samodzielne Muzeum Etnograficzne w Toruniu.. \V 1969 r. samodzielne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Olsztynku, a Muzeum �426 MARIA ZN AMlEROWSKA-PRUFFEROWA Generalną tendencją muzealnictwa polskiego jest obok - elementarnych jego zadań - powiązanie prac muzeów z życiem narodu, z zapotrzebowaniem społeczno-kulturalnym określonego regionu, włączenie działalności muzeów w walkę o postęp i szerzenie idei braterstwa narodów. W związku z tym muzea rozszerzają zakres swego działania i nawiązują kontakty i współpracę umożliwiającą poznawanie innych kultur i zbliżenie z przedstawicielami innych narodów. Naukowa i oświatowa działalność muzeów coraz baird:ziej wkracza do miasteczek i najbardziej oddalonych wsi, ,nie tylko w związku z 'wywiadami i po~zuikiwaniem zabyt:ków, lecz w związku z tendencją do włączania się w życie bieżące. Zada'niem muzeów i działów etnogr,aficznych jest wykrywanie tradycyjnych form własnej twórczości ludowej, pobudzanie jej i popieranie oraz wcielanie w życie współczesne, jej najbardziej wartościowych elementów. Wiąże się to wyraźnie z usiłowaniem odrodzenia dawnych rzemiosł i sztuki. PRACE NAUKOWO-BADAWCZE Terenowe prace naukowo-badawcze muzeów opierają się na generalnej koncepcji danego muzeum i jego zasięgu obejmującym wybrane, przeważnie najbliższe regiony etnograficzne, na ustalonym statucie oraz na określonych planach prac - wieloletnich i krótszych. Te ostatnie nieraz stanowią akcję ratowniczą w stosunku do określonych dziedzin kultury i .nieraz bywają badaniami jedynie ,penetracyjnymi. Niejedn<jkrotnie bowiem badania terenowe wynikają z określonego zapotrzebowania społecznego, np. z planów przebudowy lub likwidacji wsi w związku z organizacją wielkiego przemysłu, regulacją rzek itd. W chwili obecnej Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie ma zasięg ogólnopolski i światowy, Muzeum Etnograficzne w Krakowie obejmuje całą Polskę, gromadzi ono też zbiory pozaeuropejskie i europejskie, zwłaszcza z krajów słowiańskich. Muzeum Etnograficzne w Toruniu ma zasięg północno-polski i gromadzi zbiory rybackie z całej Polski a dorywczo z innych krajów; również o zasięgu ogólnopolskim Muzeum Etnograficzne i Archeologiczne w Łodzi obejmuje w szczególności grupy etnograficzne zamieszkujące woj. łódzkie i teren sąsiedni, a Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu (Oddział Muzeum Śląskiego) - Śląsk Dolny, Opolski i Górny, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Po~naniu (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) - zasięg ogólnopolski, a w szczególności obejmuje Wielkopolskę i Ziemię Lubuską. Gromadzi też zbiory europejskie i pozaeuropejskie. Etnograficzne we Wrocławiu stało się Oddziałem graficzne w Poznaniu - Muzeum Narodowego. Muzeum Sląskiego, Muzeum Etno- �Polskie muzealnictwo etnograficzne 427 Działy Etnograficzne muzeów okręgowych zasięgiem swych badań 11 i innych prac przeważnie obejmują teren zamieszkały przez grupy etnograficzne znajdujące się w ramach danego województwa i sąsiednich. Małe muzea regionalne obejmują mniejsze grupy etnograficzne. Celem etnograficznych badań muzealnych jest często ogólna charakterystyka całokształtu kultury ludowej wybranego, przeważnie pobliskiego regionu etnograficznego, z uwzględnieniem współcześnie zachodzących przemian, na co szczególny nacisk został położony w ostatnich latach. Właściwa realizacja tych zamierzeń jest oczywiście całkowicie zależna od posiadania przez muzeum dostatecznej ilości personelu naukowego i specjalistów, m. in. do takich dziedzin j'a'k 'Hip.folkloil' muzyczny i ,taneczny itd. Tak ujętej tematyce poświęca swe prace terenowe większość muzeów, co znajduje swe odbicie w zbiorach i ich dokumentacji, w materiałach archiwalnych i w pracach przygotowywanych do druku, bądź już opublikowanych oraz w pracy oświatowej .związanej z badaniami. . Charakterystyka własnych zbiorów znajduje się w publikowanych sprawozdaniach prawie wszystkich większych mU2Jeów. ZBIORY Ogromny wzrost ilości zbiorów etnograficznych od początku 1955 r. do początku 1969 r. zawdzięczają muzea przede wszystkim stałym dotacjom ze strony władz terenowych i Ministerstwa Kultury i Sztuki (ZMiOZ). Ilustrują go załączone tabele. Naukowe zainteresowania muzeów, kształtowanie się charakteru zbiorów i archiwów oraz wzrost ilości publikacji muzealnych przedstawione są dalej w załączonych przeglądach. Ilustrują one również rozwój muzealnictwa etnograficznego. Obecnie największą ogólną ilość zbiorów etnograficznych posiadają: Województwo krakowskie. 50 841 eksp. (w tym Muzeum Etnograficzne w Krakowie liczy 35 013 eksp.) Województwo warszawskie 46 387 (w tym Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie 44404 eksp.) 11 Przy ocenie wyników działalności pracowników naukowych należy na równi z publikacjami brać pod uwagę ilość udokumentowanych zabytków i jakość zgromadzon'ej przez nich dokumentacji, bowiem trudna, bardzo żmudn.a i wyczerpująca praca muzealna bardzo często nie pozwala na zdobywanie we właściwym czasie wyższych stopni naukowych, a czasem tym właśnie, niejako bezimiennym naukowym pracownikom muzealnym zawdzięczamy tworzenie instytucji, stanowiących zbiór bezcennych źródeł wiedzy o kulturze ludowej, umiejscowionej w czasie i przestrzeni. �428 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA Województwo łódzkie (w tym Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi liczy 14127 eksp.) Województwo katowickie (w tym Muzeum w Bytomiu liczy 9500 eksp.) Najmniej zbiorów posiadają: Województwo zielonogórskie Województwo koszalińskie . Województwo szczecińsk'e . Największy przyrost zbiorów nastąpił w województwach krakowskim i katowickim. 27304 22053 2428 " 2313 2147 warszawskim, TABELA ETNOGRAFICZNE ZBIORY MUZEALNl<: I W POLSCl<:· (Stan na 1 I 1969 - ilość przybliżona) Dyslol<al ja zbiorów! województwo bialostockie bydgoskie gdańskie katowickie kieleckie koszalińskie krakowskie lubelskie łódzkie olsztyńskie opolskie poznal1skie rzeszowskie szczecińskie warszawskie wroclawskie zielonogórsl,ie Ogółem Liczba muzeów łącznie ze skans. Liczba punktów muzeain. izb. reg. itp. Liczba kolekcji prywatno 8 4 3 7 3 3 ŁI\CZna ilość zbiorów g 041 14782 7 3 6072 13 2 22053 7 2 4954 19 5 49934 11 (j 15197 12 1 27304 5 2313 2521 6 8 2 J3 14 8148 10 4 10518 2 2 2147 7 I 46387 51:>2 lO 8100 4 4 149 56 2428 8 237071 * Przybliżona ilość wszelkich placówek muzealnych zawierających zbiory etnograficzne łącznie ze skansenami, podległych różnym instytucjom wynosila w Polsce na 1 I 1969 - 213, obejmując około 240 000 eksponatów. (Podane cyfry nie są całkowicie dokładne w związku z brakiem odpowiedzi niektórych muzeów na rozesłaną ankietę oraz z trudnością uzyskania danych ilustrujących aktualny, ilościowy stan zbiorów etnograficznych mniejszych placówek społeczno-kulturalnych). �Pol.<;/de mHzealnict'lvo 429 etnogrnfic::ne TABELA OGOLNA ILOŚC MUZEOW ETNOGIL\FICZNE W POLSCE II I INNYCH PLACOWEK POSIADAJ1\CYCH ZBIORY ORAZ ILOSC ZGROMADZONYCH W NICH OBIEKTOW (dane przybliżone) Lata Ilość muzeów itp. placówek Ilość obiektów ! 1939 1946 1955 1957 1964 1969 ok. JOD' 58~ 57" 764 110' 213" 112000" 1150004 140000' i I 175000' 237071/' Dane według: I) J. Bujak. Ib. s. 207 i Przypisy do Rozdz. III, s. 60 (ad 1939 r.); K. Pietkiewicz, Stan muzeów i zbiorów etnograficznych w Polsce. PTL, "Lud", L 36, Lublin 1946, s. 389-396 (ad 1946 r.); 3) M. Znamierowska-Priifferowa, Muzea i dzia/y etnograficzne w Polsce. Lud, t. 44, 1959, s. 361, 369 (ad 1955 r. - dotyczy muzeów podległych Ministerstwu Kultury i Sztuki); 4) M. Gładysz, Dzialalność naukowa etnograficznych placówek muzealnych w okl'esie powojennym. "Etnografia Polska", t. II, Wrocław 1959, s. 110 (ad 1957 r.); 5) M. Znamierowska-Priifferowa, Ethnographic Museum Collections in Poland. "Lud", L 50, Wrocław 19.66, s. 702 (ad 1964 r.). 6) Dane na dzień - I 1969 r. wg odpowiedzi na ankietę rozesłaną przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Zob. też odn. do Tabeli II i S. Brzostowski i A. Orysiak, Muzea w Polsce, Przewodnik-Informatol', wyd. CRZZ, Warszawa 1968 (ad 1968 r.). (W kilku pozycjach miałam też możność uzupełnienia danych korzystając z maszynopisu artykułu S. Brzostowskiego pL "Z dziejów muzealnictwa etnograficznego w Polsce" (rys historyczny, stan i perspektywy), za co serdecznie dziękuję Autorowi i Państwowemu Muzeum Etnograficznemu w Warszawie, w którego Zeszytach będzie drukowany). 2) ZBIORY Zbiory europejskie EUROPEJSKIE posiadają: 1) Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie około 500 eksponatów 2) Muzeum Etnograficzne w Krakowie (zbiory ludów słowiańskich, bałtyckich i in.) ok. 10000 3) Muzeum Narodowe w Krakowie ok. 200 4) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu ok. 240 5) Muzeum Mazowieckie w Płocku ok. 150 Poza tym w mniejszym ilościach znajdują się w wielu muzeach polskich Ogólna przybliżona ilość p07.apolskich zbiorów europejskich w Polsce wynosi ok. 11090 ZBIORY Największe l) Państwowe Z Afryki merunu, Mali, dra Wacława kolekcje POZAEUROPEJSKIE pozaeuropejskie posiadają: Muzeum Etnograficzne w Wars7.awie: - Z Ghany, Górnej Wolty, Wybrzeża Kości Słoniowej, Nigerii, KaKonga Centralnego, Dahomeju i Etiopii (z badałl lekarza-podróżnika Korabiewicza); �430 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Z Australii i Nowej Gwinei (zgromadzone przez dr Marcelego Łukowicza z Chojnic); Z Ameryki Srodkowej - z Meksyku (uzyskane z badań przez doc. dr Marię Frankowską i jej staraniem drogą wymiany międzymuzealnej ; Z Azji z MnngoHi (częścIowo ze bbiorów ekspedycji ppof. dr. Witolda Dynowskiego); z Indon.ezji - z Jawy (zbi·ory prof. dr. Michała Siedleckiego) i z Oceanii. Razem ponad 12 700 eksponatów. 2) Muzeum w Bochni, woj. krakowskie: Z Azji - z Indii, Cejlonu, wyspy Bali i 7. Chin (zbiory dr. Czyżewicza i Stanisława Tworzydło; Z Afryki - z Kenii, Mozambiku, Tanganiki, Ghany, Zanzibaru, wyspy św. Heleny (zbiory dr. Czyżewicza). Razem okolo 400 eksponatów 3) Muzeum i Biblioteka Polskiej Akademii nańskie: Z Australii i Oceanii 200 eksponatów. 4) Muzeum Narodowe w Krakowie: Z Afryki (Kamerun) i z Ameryki Nauk w Kórniku (Peru, Boliwia) pow. Srem, woj poz- ok. 250 eksponatów. 5) Muzeum Etnograficzne w Krakowie: Z Azji - pl'of. Juldana Talko-lkyncewicza z Mongolii, część zbiorów Benedykta Dybowskiego z Kamczatki i Wschodniej Syberii. Zbiory z Tybetu, z Pakistanu. Z Afryki - z 1960-1961 r. zbiory z badań dr. Krzysztofa Wolskiego, zbiory Stefana Scholz-Rogozińskiego z Kamerunu, zachodn. wybrzeży Afryki. Poza tym z Sudanu, pogranicza Kenii i Tanganiki, z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone, zbiory BrOinisława Riłsudskiego, now\Sze zebrane przez prof. dr Romana stopę z połudn.-bach. Afryki, zbiory z Arabii, Palestyny, Iraku, a ostatnio z Sudanu i Egi.ptu; Z Oceanii i z Australii, z Indonez.ii - ze zbiorów prof. dr. Mariana Raciborskiego; z wyspy Jawy i Borneo (ba,rdzo cenny zbiór lalek do jawajskiego teatrzyku lalek i teatru cieni); Z Ameryki Poludn. Hazem ponad 3000 eksponatów 6) Muzeum Archeologiczne 7) Muzeum Regionalne 8) Muzeum Mazowieckie i Etnograficzne w Pabianicach w Łodzi 583 eksponatów 222 eksponatów w Płocku około 300 eksponatów 9) Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Poznaniu: Z Afryki, a przede wszystkim z Mezoameryki i z Azji (Indie), Nowej Gwinei, 1696 eksponatów. (sztuka starożytnego Meksyku) 10) Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu: Z Azji (Wietnam, Korea, Japonia). 11) Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie: Z Afryki zachodniej z badań dr Władysława Filipowiaka i dr Wiktora Fenrycha około 600 eksponatów. Łącznie wszystkie zbiory pozaeuropejskie w Polsce wynoszą okolo 20 000 eksponatów. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 431 MUZEA NA WOLNYM POWIETRZU Sprawa ochrony zabytków budownictwa ludowego w Polsce była z wielu oczywistych względów szczególnie trudna po wojnie, gdy nowe problemy stanęły prżed społeczeństwem, a brak ludzi i środków przyczynił się do bezpowrotnej utraty bezcennych chat, kościółków, młynów wodnych i wiatraków - tej do niedawna charakterystycznej ozdoby naszego krajobrazu. Ratowanie poszczególnych zabytków stało się troską przede wszystkim wojewódzkich konserwatorów zabytków i muzeów etnograficznych. W 1962 r. wychodzi ustawa o ochronie zabytków, uwzględniająca zabytki kultury ludowej. W 1966 r. Ministerstwo Kultury i Sztuki zwołuje Konferencję Zespołu Doradczego do Spraw Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego przy ZMiOZ, i w marcu tego roku wydaje Memorial w sprawie ochrony budownictwa drewnianego w Polsce z progriamem organizacji i sieci pćU1kówetnograficznych. W 1967 r. w lmwietniu, w Lubostroniu, w woj. bydgoskim odbywa się sympozjum pod hasłem "Zabytkiośrodkami turystyki", na którym sprawa ta była szeroko rozważana. W 1968 r. Komisja Sejmowa omawia sprawę muzeów skansenowskich, która zostaje uznana za ważną i pilną w skali ogólnopolskiej. W marcu 1968 r. i 1969 jest ona omawiana na posiedzeniu Sekcji Muzeów i Ochrony Dóbr Kultury Rady Kultury i Sztuki. Sprawie muzeów na wolnym powietrzu, tzw. parków etnograficznych czy też skansenom poświęca się w Polsce coraz więcej uwagi, uznając ich wielką naukową i społeczną wartość. Mówiąc obecnie o ich istnieniu i powstawaniu w Polsce będziemy mieli na uwadze: 1. muzea skupiające pTZenoszcme, zabytkowe, wyposażane budynki mieszkalne, gospodarcze, przemysłowe i sakralne, a wyjątkowo również ich rekonstrukcje, np. w Olsztynku; 2. skanseny przymuzealne, tworzone z budynków przenoszonych ,np. w Łowiczu, Toruniu i planowany w Rabce, stanowiące niejako przedłużenie istniejących wystaw; 3. muzea ,posiadające budynki pozostawiane in situ w mnieljszych lub większych zespołach lub pojedynczo, zakładając, iż będą one odpowiadać wymogom muzealnym (np. w Bieliinach, pow. Kielce czy w Klukach, pow. Słupsk); 4. rezerwaty zwartych zespołów wiejskich i miasteczkowych również mają stanowić lub już stanowią swego rodzaju muzea skansenowskie, zwłaszcza o ile będą ożywione działalnością oświatową 12. Życie stwarza tak wielką różnorodność form muzeów na wolnym powietrzu, iż - jak sądzę - obecnie trudno byłoby stworzyć obowiązującą 1~ Z braku miejsca pominięto tu omawianie zaplan.owanych muzeów skansenowskich. �432 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA ich klasyfika'cję i nomenklaturę. Utarty w Polsce termin "slkansen", ozna,czający po szwedzku szaniec, wydaje się być terminem dobrze ujmującym zabytek budownictwa ludowego, chroniony przed zagładą wraz z jego zawartością. W chwili obecnej w Polsce sprawy te przedstawiają się następująco: 1. W woj. białostockim mamy w Nowogrodzie Łomżyńskim pięknie położony skansen kurpiowski stanowiący filię Muzeum w Łomży, ze specjalizacją w zakresie bartnictwa i pszczelnictwa oraz gospodarki puszczańskiej. Istniał już przed wojną, w czasie której był spalony, a obecnie odbudowany rozwija się w bliskim kontakC'ie z wsią. 2. W woj. bydgoskim, wyjątkowo ubogim w zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego, organizuje się mały skansen pałucki w leśnej wiosce Godzimierz w pow. szubińskim, w Silnie w pow. choj:nickim (przy wSipóldziałaniu z PrL) i w Kas·zcz,a,rku pod TO'runiem, związanym z rodziną Kopernika. W Radziejowie czynny wiatrak ma spełniać rolę punktu skansenowskiego. W Toruniu otwarto Kujawską część małego przymuzealnego Parku Etnograficznego, stanowiącego dalszy ciąg wystaw muzealnych, dotyczących Kujaw, Pałuk, Kaszub i Borów Tucholskich. Poza tym rozpoczęto prace przy organizacji w Toruniu Skansenu Wiślanego, który by w XIX-wiecznej dzielnicy podmiejskiej nad Wisłą ilustrował dawną gospodarkę rybacko-flisacko-żeglarską. 3. W woj. gdańskim istnieje założone przed II wojną i odbudowane po spaleniu Muzeum Skansenowskie we Wdzydzach Kiszewskich, pow. Kościerzyna, stanowiące Oddział Muzeum Pomorskiego w Gdańsku i zaczątek skansenu ilustrującego życie wyrobnika w Bożestowie pow. Kartuzy oraz zaczątek skansenu w Oliwie. 4. W woj. katowickim w organizacji znajduje się duży Wojewódzki Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie, w którym część jest p,)święcom zabytkom kultury ludowej. Poza tym istnieje rodzaj małego skansenu w Ist~bnej, w tzw. Izbie Twórczej Kawuloka, który demonstruje wyrób ludowych instrumentów i grę na nich. 5. W woj. kieleckim istnieje od 1957 r. mały skansen w doskonale urządzonej chacie w Bielinach, gdzie zwiedzający mogą usłyszeć wiersze wypowiadane przez miejscową poetkę ludową. Stanowi on punkt etnograficzny Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach. 6. W woj. kos·zalińskim we wsi Kluki, .paw. Słupsk, znajduje się Skansen słowi~ński, stanowiący Oddział Muzeum Pomorza Zachodniego w Słupsku. W organizacji znajduje się jedyny tego rodzaju w Polsce etnograficzno-archeologiczna-rolniczy skansen na wyspie Bielawa, na jeziorze Drawsko w pow. Szczecinek, na przestrzeni 80 ha. �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 433 7. W woj. krakowskim posiadamy znany, piękny rozwijający się Orawski Park Etnograficzny PTTK w Zubrzycy Górnej, pow. Nowy Targ, należącego do Muzeum Tatrzańskiego, podhalańską chatę (tzw. "Tea") w Zakopanem, zaczątek skansenu w KrakOIwie w Woli Ju.stowskiej i rodzaj skansenu w Izbie Twórczej w Zalipiu. W organizacji znajdują się już Parki Etnograficzne dla Ziemi Sądeckiej - Wojewódzki w Nowym Sączu (zaawansowany) i Gorczański, przymuzealny skansen w Rabce. Poza tym realizowana jest organizacja rezerwatów: wiejskiego w Chochołowie i małomiasteczkowego w Lanckoronie. Spraw'l nad wyraz bolesną i społecznie szkodliwą jest to, że planowany w 1950 r. a inicjowany przez Muzeum Tatrzańskie przed wojną Etnograficzny Park Podhalański, który ma wytypowane i zinwentaryzowane obiekty, opracowany projekt realizacyjny, nie może uzyskać lokalizacji i być realizowany co jest z wielką stratą dla naszej kultury narodowej. 8. W woj. lubelskim przystąpiono do organizacji dużego skansenu w Lublinie, w akoUicy Zamku, na obsza,rze 11 ha. 9. W woj. łódzkim istnieje mały przymuzealny skansen w Łowiczu oraz w pewnym stopniu spełniająca rolę małego skansenu Izba Twórcza w Złakawie Borowym. Sprawa organizacji wielkiego skansenu - ilustrującego miejskie dawne tkactwo (domy tkaczy) oraz ludową kulturę podmiejską, niestety została zahamowana z wielką szkodą dla sprawy, gdyż byłby to unikalny skansen w Polsce. Organizuje się też skansen we wsi Smarrdzewice Po.w. Opoczno, przy pomocy Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. 10. W woj. olsztyńskim osiągnięciem muzealnym jest usamodzielnienie bodaj największego przestrzennie w Polsce skansenu w Olsztynku, który staje się centralną samodzielną etnograficzną placówką muzealną dla tego wojewórdzwa. Obecnie znacznie wzrosły możliwości jego rozwoju. 11. W woj. opolskim organizowany jest duży samodzielny skansen w Opolu-Bierkowicach, obejmujący Śląsk Opolski. 12. W woj. poznańs,kim duży skansen wielkopolski ma być zorganizowany w Szreniawie pod Poznaniem. 13. W woj. rzeszowskim rozwija się duży wielodziałowy, znany skansen w Sanoku-Olchowcach, obejmujący południową część rzeszowskiego. Stanowi on Muzeum Budownictwa Ludowego z własnym statutem i ze specjalizacją w tej dziedzinie, m. in. w zakresie prac i doświadczeń Pracowni Konserwatorskiej. 14. W woj. szczecińskim w organizacji znajduje się skansen na wyspie Wolin. 28 - Lud, t. 53, 1969 �434 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA 15. W woj.warszawsktim sprawa skansenu jest otwarta i pilna. 16. W woj. wrocławskim zatrzymała się organizacja skansenu we Wrocławiu, na wyspie, ,poświęcana Dolnemu Sląskmvi. Organizuje się przy współdziałaniu PTL skansen związany z tkactwem w Międzylesiu, pow. Bystrzyca. 17. W woj. zielonogórskim zatwierdzona jest lokalizacja skansenu w Zielonej Górze. W chwili obecnej mamy więc o1Jwarte 3 większe skanseny (Zubrzyca Górna, Olsztynek, Sanok) oraz 1 mniejszy w Nowogrodzie, 6 małych (Wdzydze, Bieliny, Kluki, Zakopane, Torm'l, Łowicz) oraz kilka dużych i wiele małych, znajdujących się bądż w stadium przygotowania dokumentacji, załatwienia formalności, związanych z typowaniem i wykupem budynków i ziemi etc., poza tym kilka o charakterze niez.upelnie muzealnym. Uderzający j.est dotychczasowy brak muzeów skansenowsl,ich w ;kilku województwach posiadających jeszcze liczne zabytki budownictwa i muzea planowane. Skanseny w Polsce, z nielicznymi wyjątkami, posiadają bardzo szczuply personel (do 1968 r. w Olsztynku 1-2 osób), toteż nie mogą prowadzić potrzebnej działalności. Nie mają one programów, demonstracji prac artystów ludowych ani sprzedaży ich wyrobów. Do wyjątkowych należą np. przepiękne sporadyczne autentyczne pokazy góralskich tańców, muzyki i śpiewu, np. w Zubrzycy Górnej i nieliczne inne. Muzea skansenowskie nie mają dotąd zaplecza turystycznego nni niezbędnych urządzeń pomocniczych. Poszukiwanie środków ochrony poszczególnych ginących zabytków budownictwa doprowadziło do tego, że już od szeregu lat remontuje się je i konserwuje dla rozmaitych celów użytkowych, np. tworzy się w nich izby regionalne lub izby pamiątek, domy noclegowe, kawiarnie itd. Dąży się Iteż do tego, aby we wsiach, w których brak pomieszczeil, tworzyć biblioteki, świetlice Kół Gospodyń Wiejskich, pracownie artystów ludowych i rzemieślników oraz punkty usługowe dla turystyki. Problem skansenów jest wyjątkowo trudny, wymaga bowiem w planowaniu uwzględnia'nia aspektów nie tylko etnografa, konserwatora i architekta, lecz. ruralisty, plastyka, konserwatora przyrody i specjalisty od zieleni, 'a przy r'ealizacj'i. również działa.nia opartego 'o wymogi ekonomiczne terenu i wymogi turystyki. Przy organizacji różnych rodzajów skansenów zakłada się pomoc takich stowarzyszeń naukowych, jak np. PTL, które podjęło się w latach 1968/69 naukowej i finansowej pomocy w tej akcji z zasiłku PAN, jak PTTK, ZMW, Społeczni Opiekunowie Zabytków i in. �PoLskie muzealnictwo ARCHIWA etnograficzne 435 MUZEALNE Archiwa muzealne coraz bardziej rozszerzają swój zakres i ilość posiadanych materiałów. Obecnie np. folklor słowny gromadzi ponad 30 muzeów. Można tu przykładowo wymienić Dział Etnograficzny w Lublinie, który posiada około 3 850 pozycji muzyki i tekstów i Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które ma ponad 8400 pozycji folkloru słownego włączając w tę liczbę drobne formy, np. zagadki. Kilkanaście muzeów gromadzi folklor muzyczny. Bardzo cenny zbiór nagrań magnetofonowych w ilości ok. 1 500 pozycji ma Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, które m. in. specjalizuje się w tej dziedzinie. Poza tym nagrania muzyki ludowej i tekstu posiadają muzea: w Białymstoku, w Toruniu, we Włocławku, w Kielcach, w Rabce, w Zakopanem, w Sieradzu i we Wrocławiu, w Toruniu również kinetogramy tańców. Archiwa ikonograficzne posiadają wszystkie większe muzea, wśród nich można, dla ilustracji wymienić przykł-a:do'Wo Archiwum Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, które posiada łącznie 27484 pozycje archiwalne, w tym najliczniejszy zbiór negatywów i fotografii, ryciny. rysunki, materialy terenowe w postaci zapisów i rysunków, plakaty wystaw etnograficznych i inne, Muzeum Okręgowe w Lublinie, które posiada 8 500 pozycji fotografii i 1 200 rysunków oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu, które posiada negatywów - 12126, odbitek - 20837, (w tym 1174 pocztówki), rysunków - 972, przeźroczy - 622, klisz cynkovvych - 364 i taśm filmowych - ponad 30. Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada bardzo cenny zbiór rękopisów i zbiory ikonograficzne, obejmujące 20000 tematycznie uporządkowanych fotografii, kilkanaście tysięcy negatywów, 3 000 barwnych pocztówek, 3711 klisz cynkowych i drewnianych drukarskich, około 9000 odbitek tych klisz, 38 taśm krótlwmetrażOlwych obcych filmów dokumentalnych, 4 taśmy własnych filmów IkTótkometrażowych itd. PRACE KONSERWATORSKIE Prace konserwatorskie, jako specjalistyczne, nie będą tu omawiane, należy jednak stwierdzić, iż ta, tak bardzo ważna dziedzina wirozy związana z za:bezpieczeniem naszego bardzo szc:zupłeg'o omawianego tu dobra narodowego, jest z braku etatów konse.rwatorów i pracowni w zbyt małym stopniu uwzględniana w pracach muzealnych pliacówek etnograficznych i mimo pomocy ze strony Ministersbwa Kultury i Sztuki przy zwoływaniu :konferencji specjalnych, sprawa konserwacji zaby,tków €'tnogl"afiewych stoi źle. Jak wynika z 71 odpowiedzi na rozesłooe ankiety - �436 MARIA ZNAMlEROWSKA-PRUFFEROWA 54 muzea, posiad ają'Ce zbiory etnogra,ficzn.e, .nie mają pracowni kcmserwator:Skich,a z pozostałych ;17 nie wszystkie zajmują się zabytkami etnograficznymi 13. PUBLIKACJE MUZEALNE Publikacje muzealne, w porównaniu do okresu międzywojennego wzrosły w Polsce w dużym, dotąd w historii 'naszej nie spotykanym stopniu. Własne, etnograficzne, ciągłe wydiawn.ictwa naukowe posiadają następujące muzea: Muzeum w Białymstoku - Rocznik Bialostocki, od 1961 r.; Muzeum w Grudziądzu - Rocznik Grudziądzki, od 1960 r.; Muzeum Etnograficzne w Toruniu - 'wydawnictwa nieregularne; Muzeum Górnośląskie w Bytomiu Rocznik Muzeum GMnośląskiego, od 1967 r.; Muzeum w Częstochowie - Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum w Gliwicach Zeszyty Gliwickie, od 1963 r.; Muzeum w Zabrzu - Rocznik Muzealny w Zabrzu, od 1966 r.; Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach - Rocznik Muzeum $więtokrzyskiego, od 1963 r.; Muzeum Etnograficzne w Krakowie - Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, od 1966 r.; Muzeum w Lublinie - Studia i Materialy Lubelskie, od 1962 r.; Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi - Prace i Materialy Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna, od 1957 r.; Muzeum Mazurskie w Olsztynie - Rocznik Olsztyński, od 1958 r.; Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu -- Opolski Rocznik Muzealny, od 1965 r.; Muzeum Narodowe w Poznaniu, Oddział Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej - Studia Muzealne, od 1953 r., zob. Muzealnictwo, od 1952 r.; Muzeum w Rzeszowie - Prace i Materialy z Badań Etnograficznych, od 1968 r.; Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku - Materialy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, od 1964 (do r. 1965 wI. jako Biuletyn Informacyjny Muz. Bud. Lud. w Sanoku). Szczecin - Muzeum Pomorza Zachodniego - Materialy Zachodnio-Pomorskie, od 1954 r. Państwowe Muzeum Etnogr'afic<me w Warszawie - Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie, ·:wb. Zeszyty Etnograficzne Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej, od 1960 r.; Muzeum Śląskie we Wrocławiu Roczniki Etnografii Śląskiej, ad 1961 r., Zeszyty Etnogmjic2l'.e od 1963 r.; Zielona Góra - wydawnictwa nieregularne. 13 Z materIałów do pracy Huber.ta Drążkowskieg-o pt. Pra,cownie konserwatorskie muzeów i działów etnograficznych w PoLsce, opracowywanej na podstawie obse.wacj.i ,i odpowiedzi muzeów na ankietę l'oz,esla.ną do 80 muzeów przez Muzeum Etnograficzne w Toruniu. �Polskie muzealnictwo etnograficzne 437 Poza tym sprawy związane z muzealnictwem etnograficznym omawiane są w publikacjach wydawanych przez: 1. Ministerstwo Kultury i Sztuki - Biuletyn InfoTmacyjny ZM i OZ. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Biuletyn Informacyjny Biura Wspólpracy z Zagranicą, Muzealnictwo, OchTona Zabytków, wyd. przez Ośrodek Dokumentacji i wyd. Centralnej Poradni Ruchu Amatorskiego. 2. Polską Akademię Nauk - Etnografia Polska, Kwartalnik Historii KultuTY Materialnej, Polska Sztuka Ludowa, Polski Atlas Etnograficzny. 3. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - Atlas Polskich Strojów Ludowych, Lud, Prace i Materialy Etnograficzne, Prace Etnologiczne, Archiwum Etnograficzne, Litemtum Ludowa, Biblioteka Popularna, Łódzkie Studia Etnograficzne i Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. 4. Wojewódzkie i powiatowe wydziały kultury - wyd. domów kultury, komunikaty woj. lwnserwatarów zabytków itd. Artykuły dotyczące spraw muzealnych ukazują się też w wydawnictwach uniwersyteckich, wyd. towarzystw naukowych, towarzystw przyjaciół sztuk pięknych itd. Oprócz wydawnictw ciągłych muzea i działy etnogra,ficzne muzeów oraz mniejsze muzea regionalne wydają liczne. drobne publikacje w formie przewodników po muzeach, katalogów, informatorów, składanek itp. Publikacje te zawierają często doskonałe artykuły wprowadzające bądź w caloksztalt zagadnień kultury ludowej w danym regionie, bądź w problematykę wybranych dziedzin kultury ludowej w danym regionie, omawianej szczegółowo na tle organizQlwanych wystaw, konkursów itp. SPECJALIZ'ACYJNE TENDENCJE MUZEÓW (Zbio~'y i publikacje) Wszystkie muzea starają się gromadzić zabytki różne formy dokumentacji, reprezentujące całokształt kultury ludowej wybranego obszaru czy też regionu, jednak jego cechy wyróżniające, ()sobiste zainteresowania pracowników, charakter zastanych zbiorów i oczywiście generalny program muzeów mają wpływ na powstawanie 'większych Sipecj'alistycznych ikolekcji w ramach poszczególnych działów i Ina wybraną temart:ykę badań, co ujęte bardzo generalnie na tle pI1ac, priQIWad:zanychw Polsce, przedstawia się następująco 11: 11 W tym, na pewno z konieczności niekompletnym i z braku wyczerpujących danych, nie dość ścisłym wykazie podaję miasto, mając na myśli znajdujące się w nim muzeum etnograficzne lub dział etnograficzny muzeum, posiadający nie tylko zbi'O'ryetnog'raficzne o TóŻinej ilości, lecz również .różne formy dokumentacji, jak �438 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRUFFEROW A Muzealnictwo Muzealne zagadnienia teoretyczne: Szczecin, Warszawa, Wrocław. Kraków, Łódź. Dokumentacja, systematyka zbiorów, organizacja muzeów itp.: Gdańsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Toruń, Hzeszów, Sanok, Sieradz, Tomaszów, Warszawa. Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne dotyczące zagadnień kultury ludowej. Procesy w niej zachodzące, kształtowanie się granic etnograficznych, pogranicza kultur,owe, styk kultur, społeczność wiejska, przemiany w gospodarce wiejskiej i kulturze pod wpływem industrializacji, osadnictwo, ksztaltowanie siG kultury ludowej reemigrantów i emigrantów, adaptacja i integracja kulturowa: Bytom, Gdaósk, Słupsk, Kraków, Łódź, Poznaó, Hzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław. Kultura materialna Łowiectwo: Kraków, Opole, Toruń, Warszawa (MŁ). Rybołówstwo: Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa. Pasterstwo i hodowla bydła: Bytom, Ciechanowiec, Cieszyn, Kral,JJ\v, Łódź, Habka, Zakopane, Żywiec. Pszczelarstwo: Białowieża (MPLB), Ciechanowiec (MHC), Kluczbork, Kraków, Łódż, Nowogród Łomż., Opole, Hadom, Hzeszów, Toruń. Uprawa roślin: Białystok, Bytom, Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, OJsztynek, Szreniawa (MHSz), ToruJ'l, Warszawa, Wrocław. Winiarstwo: Zielona Góra. Przygotowywanie i przechowywanie pokarmu: Ciechanowiec (MHC), Kraków, Łódź, Habka, Hzeszów, Sanok (MBLS), Szreniawa, Toruń, Warszawa, Zakopane. Sitarstwo: Biłgoraj, Lublin, Zamość. Budownictwo: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, O!sztynek, Opole, Poznań, Hzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Wrocław. Wiatraki, młyny wodne: Olsztynek, Hzeszów, Sanok (MBLS), Opole-Bierkowiec. Transport i komunikacja lądowa: Bytom, Łódź. Transport i komunikacja wodna: Gdańsk (MMG), Łódź, Szclecin, Torul'1, Warszawa. zapisy terenowe, zdjęcia, publikacje itd. dotyczące wybranego zagadnienia. W innym wypadku m. in., gdy np. w danym mieście są dwa muzea posiada.i<lce zbior.\· etnograficzne lub gdy muzeum nie posiada wyodrębnionego działu etno.c(rafieznego - podaję skrót nazwy drugiego muzeum. Objaśnienia skrótów: BITI - Beskidzku Izba Twórcza w Istebnej; MBB - Muzeum Bialoruskie w Białowieży; MBLS Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku; MDPl - Muzeum Diecezjalne w Plo·· cku; MDPrz - Muzeum Diecezjalne w Przemyślu; MDSand. - Muzeum Diecezjalne w Sandomierzu; MHK - Muzeum Historyczne w Krakowie; MIMP - Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu; MLW - Muzeum Lowiectwa w Warslawie: MMG - Muzeum Morskie w GdaJ'lsku; MNK - Muzeum Narodowe w Krakowie; MOT - Muzeum Okręgowe w Toruniu; MPLB - Muzeum Przyrodniczo-Leśne w Białowieży; MPMK-P - Muzeum Piśmiennictwa i Muzyki Kaszubsko-Pomorskiej w Wejherowie; MHC - Muzeum Holnicze im. K. Kluka w Ciechanowcu; MRSz. Muzeum Holnictwa w Szreniawie; MWIL - Muzeum Włókiennictwa w Lodzi; MZab - Muzeum w Zabrzu; MZM - Muzeum Zamkowe w Malborku, MZW Muzeum Ziemi w Warszawie; ZMGS - Związkowe Muzeum Górnicze w Sosnowcu. �Polskie Kultura muzealnictwo duchowa etnograficzne społeczna Sztuka (Zagadnienia teoretyczne i metodologiczne): Kraków, \Vspółczcsna twórczość ludowa: Bytom, Kraków, Warszawa, Opracowania 439 Poznań, Warszawa. Wrocław. zbiory Sztuka ludowa (Wszystkie dziedziny sztuki): Bialystok, Bytom, Gliwice, Grudziądz, Gdal1sk, Kielce, Kraków, Lublin, Łowicz, Łódż, Poznań, Rabka, Rzeszów, Sanok (J'vIBLS), Sieradz, Tomaszów, Toruń, Warszawa, Wieluń, Włocławek. Rzeźba: Bialystok, Bielsko-Biała, Bytom, Gdańsk, Gliwice, Kielce, Kraków, Lublin, Łomża, Łódż, Olsztyn, Opole, Pabianice, Plock (MDPł), Poznań, Rabka, Sieradz, Sierpc, Rzeszów, Sanok (J'vIBL), Sandomierz (MDSan), Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zielona Góra. Zabawki: Kraków, Łódź, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Tarnów, Zywiec. Drzeworyt: Kraków, Warszawa. l\'lalarstwo: Bytom, Bielsko-Biala, Kielce, Kra!l:ów, Poznań, Rzeszów, Sanok (MBLS), Tarnów, Warszawa, Wrocław. Malarstwo na szkle: Bytom, Gdańsk, Gliwice, Jelenia Góra, Kartuzy, Kraków, Lublin, Łódź, Nowy Sącz, Rabka, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane. Wycinanki: Kraków, Lublin, Łomża, Łowicz, Łódź, Piotrków Tryb., Płock, Warszawa. Plastyka obrzędowa: Białystok, Bytom, Kielce, Kraków, Lublin, Łódź, Łomża, Nowogród Łomż., Opole, Plock, Rabka, Racibórz, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zakopane, Zywiec, Warszawa. Szczególnie bogate zbiory z tej dziedziny: Szopki: Kraków (MHK). Wyroby z ciasta: Kraków, Łomża, Rzeszów, Warszawa. Formy piernikarskie: Bytom, Chojnów, Gorzów, Kraków, Kwidzyn, Racibórz, Słupsk, Toruń (MOT). Obróbka drewna: Białystok, Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Zakopane. Plecionkarstwo: Kraków, Kwidzyn, Lublin, Łódź, Szczytno, Toruń, Warszawa. Tkactwo i obróbka włókna: Białystok, Bielsko-Biała, Kielce, Kraków, Lublin, ł:,owicz, Łódź (MWlŁ), Łuków, Poznań, Radom, Suwałki, Tomaszów Maz., Toruń, Warszawa. Klocki do drukowania tkanin: Brzeg, Bytom, Cieszyn, Gliwice, Kraków, Kwidzyn, Międzyrzec, Przemyśl, Rzeszów, Slupsk, Szczecin, Szczytno, Warszawa, Zakopane, Zamość. Haft i koronki: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Gdańsk, Gliwice, Kraków, Kraków (MNK), Łódź, Poznań, Toruń, Warszawa, Włocławek, Zywiec. Ceramika: Białystok, Bytom, Gdańsk, Kielce, Kraków, Kraków (MNK), Lublin, Łowicz, Łódź, Ostrowiec Świętokrzyski, Poznań, Rzeszów, Toruń, Warszawa, Wrocław, w tym szczególnie uwzględniają: Kaflarstwo: Brzeg, Kraków, Olsztyn, Rzeszów, Szczytno, Warszawa. Obróbka wosku: Łódź, Łomża, Nowogród Łomź. Obróbka rogu: Gdańsk, Kartuzy, Toruń. Obróbka metalu: Bielsko-Biała, Bytom, Cieszyn, Kraków, Łódź, Rzeszów, Warszawa, Wrocław, Zakopane, Zywiec. Obróbka kamienia: Kraków, Krasnystaw, Przemyśl, Rzeszów. �440 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA Obróbka bursztynu: Gdańsk, Łomża, Malbork (MZM), Nowogród Łom., Warszawa, Warszawa (MZW). Obróbka skóry: Kraków, Łódź, Zakopane. stroje ludowe 15: Kraków, Lublin, Łódź, Łódź (MWłŁ), Pozna!1, Rzeszów, Sanok Toruń, Warszawa, Wrocław. Wnętrze chaty. Meblarstwo: Bytom, Kraków, Kwidzyn, Łódź, Olsztyn, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa, Wrotlaw. Folklor Wiedza. Meteorologia: Łódź, Rabka. Medycyna ludowa: Chorzów, Kraków, Toruń. Opole, Rabka, Rzeszów, Sanok (MBLS), Zwyczaje prawne: Kraków. Literatura ludowa: Bytom, Kraków, Lublin, Łódź, Opole, Rzeszów, Toruń, Wrocław, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Literatura górnicza: Bytom. Folklor muzyczny: Bytom, Poznań, Wejherowo (MPMK-P), Zakopane. Instrumenty muzyczne: Istebna, Kartuzy, Nowogród Łomż., Lomża, Poznań (MIMP), Wejherowo. Pieśni: Bytom, Gliwice, Kielce, Opole, Rzeszów, Sanok (MBLS). Folklor taneczny: Kraków, Toruń. Teatr obrzędowy: Kraków, Lódź, Rabka. Wierzenia, praktyki magiczne: Bytom, Gliwice, Kraków, Lublin, Łódź, Rabka, Sanok (MBLS), Toruń. Zwyczaje i obrzędy rodzinne: Kraków, Lublin, Lódż, Sanok (MI3LS). Obrzędy i zwyczaje gospodarskie: Lódź, Rzeszów. Obrzędy doroczne: Gliwice, Kraków, Lublin, Lódź, Rzeszów, Sanok (MBLS), Toruń, Rabka. Inne. Kultura robotnicza: Bytom, Kraków, Łódź. Kultura górnicza: Bochnia, Bytom, Gliwice, Kielce, Sosnowiec (ZMGS), Tarnowskie Góry, Wałbrzych, Wieliczka, Zabrze. Przemysł naftowy: Gorlice. Tradycyjna kultura miasteczek: Biecz, Gliwice, Jaroslaw, Wrocław. Kultura litewska: Suwałki. Kultura białoruska: Białowieża (MBB), Toruń. Kultura staroobrzędowców: Białystok, Torul1. Kulłura żydowska: Kraków (MHK), Łódź, Nowy Targ, Rzeszów. Konserwacja zabytków etnograficznych: Kraków, Łódź, Poznal1, Sanok (MBLS), Toruń, Warszawa. Metody, założenia i organizacja prac przy tworzcniu muzeów na woln~'m powietrzu. Ochrona za.bytków. Inwentaryzacja obiektów. Kompozycja krajobrazu etc.: Gdańsk, Kielce, Koszalin, Kraków, Lódź, Sanok (MBLS), Opole, Olsztyn, Poznań, Słupsk, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zakopane. 15 Podaję tylko najwazmeJsze kolekcje, gdyż prawie lub dość duże kolekcje strojów swego regionu. wszystkie muzea mają duże �polsl\ie muzculnicl wo ętnogr.a.jiczne Badania socjologiczne, dotyczące dydaktyczno-oświatowej działalności Kraków, Opole, Szczecin, Warszawa, Wrocław, Zabrze. Opracowania dotyczące: Wybitnych etnografów i regionalistów: Białystok, Lublin, Warszawa, Sanok (MBLS), Wejherowo (MPMK-P). Fachowców i wynalazców ludowych: Kraków. Piśmiennictwo dotyczące kultury ludowej: Wejherowo (MPMK-P). OSWIATOW A DZIALALNOŚC 441 muzeów: Rzeszów, MUZEOW Ogromny jest rozkwit różnorodnej dydaktyczno-oświatowej i społeczno-wychowawczej działalności muzeów. Jest ona całkowicie związana z życiem miasta i wsi swego regionu, często z pracami wyższych uczelni, szkól różnego typu, towarzystw naukowych, artystycznych i kulturalnospołecznych oraz ze zwiclzkami młodzieży i coraz częściej z zakładami pracy w mieście i na wsi. Wiedza o kulturze ludow-ej, a zwłaszcza o sztuce swego regionu lub re·gionów etnogruficznych, w znacznym stopniu -ogniskuje się w muzeach etnograficznych. Coraz bardziej różnorodne są drogi przekazywania tej wiedzy społeczeństwu; trwają też poszukiwania coraz lepszych metod pracy i rozwiązań. Dotychczasowe formy dydaktyczno-oświatowej pracy muzeów i działów etnograficznych obejmują przede wszystkim: wystawy stale, czasowe i wę'C!-rowneHi, własne i obce, pochodzące z różnych terenów Polski, jak również z zagranicy. Docierają one do naj dalszych zakątków Polski. Wystawy sztuki, rzemiosła artystycznego jeżdżą za granicę do Anglii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Japonii, Meksyku, Niemiec, Norwegii, Stanów Zjednoczonych i republik ZSRR. Wystawy - najbardziej sugestywne wizualnie i powszechne formy prac oświatowych muzeum - zostają realizowane zaraz po wojnie; w listopadzie 1945 1'. Muzeum Etnograficzne w Łodzi urządza wystawę przedstawiającą charakterystyczne regiony Polski, a już w 1946 r. Muzeum w Łowiczu i Muzeum Etnograficzne w Krakowie poświęcają swoje ekspozycje sztuce ludowej. W ciągu omawianego okresu rozszerza się znacznie tematyka wystaw - obok wiedzy o tradycyjnej kulturze regionu, a w szcze-· gólności o tradycyjnej współczesnej sztuce ludowej, staje problem rozwoju kultury, jej ciągłości historycznej (zwłaszcza w okresie uroczystości Millenium, gdy 30% wystaw etnograficznych poświęca się tej tematyce 17) 16 Z inicjatywy pierwszego dyrektora Muzeum Etnograficznego w 'Warszawie mgr .Tana Zołny-Manugiewicza, do niedmvna doskonałe wystawy wędrowne urządzane na barce pływały Wisłą, Narwią i Odrą, odwiedzając też Niemcy. 17 .T. Damrosz za S. Brzostowskim, Scientitic research and exposition at Ethnographic Museum. Zeszyty Państw. Muz. Etnograficznego w Warszawie, t. VI-VII, r. 1965/66, s, 25. �442 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA oraz problem współczesnych przeobrażeń i kształtowania się naszej kultury. Znacznie pogłębia się problematyka urządzanych wystaw. Objęła ona takie zagadnienia, jak: obraz kultury okresu feud<llnego, syntetyczny obraz kultury z podkreśleniem cech wspólnych dla całej Polski, odrębność i specyfika kulturowa wybranych regionów (region rolniczy, pasterski), rozwój narzędzi pracy, wkład kultury ludowej do kultury narodowej, rolnictwo na Śląsku Opolskim dawniej a dziś, historia przędzalnictwa, poszczególne dziedziny sztuki ludowej i rękodzieła (prawie wszystkie muzea), współczesna twórczość ludowa, przeobrażenia w sztuce ludowej poszczególnych regionów i twórcy ludowi (prawie wszystkie muzea). Wreszcie wystawa sztuki ludowej zamieszkałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukraińców i Żydów (Kraków), trzy pokolenia łowickich wycinankarzy, wystawa rezultatów badań etnograficznych określonego terenu (liczne wystawy). Organizowano też liczne wystawy przysyłane z zagranicy, poświęcone przeważnie sztuce ludowej i rzemioslu artystycznemu. Wystawy stałe i wędrowne zbiorów pozaeuropejskich odgrywają ogromnel rolę społeczną, budząc powszechne zainteresowanie, zbliżając nasze społeczeństwo do odległych ludów i kultur. Państwowe Muzeum w Warszawie urządza stałe wystawy poświęcone jak głoszą ich tytuły "Etnografii Afryki" (1953), "Etnografii Oceanii i Indonezji" (1954), "Sztuce ludów prymitywnych Afryki" (1950), .,Sztuce ludów prymitywnych Oceanii" (1950), "Polskim badaczom i obrońcom ludów kolonialnych" (1950). "Polakom na Syberii" (1955) oraz wystawy czasowe, poświęcone wybranym zagadnieniom kultury i sztuki Afryki. Azj:i, Oceanii i Australii. Wiele z tych wystaw objechało szereg miast w Polsce. Odbyły się też wystawy poświęcone początkom teatru (Szczecin, Warszawa, 1952), i tańcom ludów kolorowych (Warszawa. 1955). plastyce murzyńskiej (Białystok, 1962), plastyce Austrialii i Oceanii (Muzeum w Płoc1m, 1962), egzotyce Azji południowo-'wschodnie'j (Bytom, 1962). Muzeum Etnograficzne w Krakowie urządziło szereg wystaw poświęconych Indonezji pod tytułami: "Broń i batiki jawajskie" - w Krakowie, "Sztuka Jawajska" w 21 miastach Polski, "Sztuka Mórz Południowych" w Krakowie i Nowej Hucie, "Sztuka Kamerunu" (9 miast); Muzeum Etnograficzne w Poznaniu wystawy "Sztuki Starożytnego Meksyku" - w Poznaniu (1965) i w Bytomiu (1969). Niezwykle interesująCel wystawę pl. "Skarby sztuki meksykańskiej (od czasów prekolumbijskich do naszych dni)" urządziło Muzeum Narodowe w Warszawie w 1961 roku. Spośród obcych wystaw, które oprócz Warszawy miały miejsce w kilku �Pofskle muzeafnictwo etnograficzne 443 innych miastach, należy wymienić wystawę "Norweskiej sztuki ludowej", w związku z którą np. w Muzeum Etnograficznym w Toruniu zostal urządzony cykl wykładów o Norwegii, jej historii i kulturze, połączony z filmami, na które przyjechały tysiące młodzieży z całego województwa. Mówiąc o wystawach, należy podkreślić poważny wkład w muzealnictwo etnograficzne plastyków. Współpracy z nimi niejednokrotnie muzea zawdzięczają bardzo interesujące rozwiązania wystaw. Na tle rozwoju stosunków międzynarodowych i wzrostu zainteresowania kulturą ludową w skali światowej, wyraźnie zarysowuje się potrzeba stworzenia zagranicq dobrze zorganizowanych wystaw, reprezentujących kulturę ludową, a zwłaszcza sztukę ludową i muzealnictwo polskie. Posiadamy już szereg większych kolekcji lub rozproszonych zbiorów polskich w muzeach obcych. Niestety, przeważnie nie dają one pojęcia o historii naszej tradycyjnej kultury ludowej. Sądzę, iż byłoby słuszne przemyśleć tę sprawę ewentualnie w porozumieniu z Sekcją Muzealn<j rCOMi ustalić na świecie kilka muzeów, dla których zostały;by w Polsce skompletowane odpowiednio dobrane eksponaty. Wydaje się, iż nasze reprezentacyjne zbiory powinny znaleźć się lub być znacznie rozszerzone i opracowane w Bazylei, Leningradzie, Londynie, Paryżu, Chicago (w Muzeum Polskim), w Rio de Janeiro, w Meksyku, \V Kail'ze, Delhi i w Tokio. Konkursy Celem coraz bardziej rozpowszechnionych konkursów urządzanych przez muzea, jest odnalezienie nieznanych twórców, zachęcanie ich do pracy, zgromadzenie ich dzieł oraz rozmaitych form dokumentacji kultury ludowej na specjalnych wystawach, z których znaczną część obiektów nabywają muzea, a jeśli chodzi o dokumentację, to przechodzi Ofllado ikaitalogów naukowych, do muzealnych archiwów folkloru i ikonografii itd. Dotychczas tematyka ogłaszanych konkursów obejmowała ludową rzeźbl;. malarstwo, garncarstwo, plecionkarstwo, tkaniny, hafty, koronki, wycinanki, pisanki, kraszanki, palmy, pająki, gwiazdy kolędnicze i turonie, szopki kukiełkowe i różne formy obrzędów dorocznych, zabawki, zabytki kultury materialnej, narzędzia, pamiątki regionalne, konkursy na urządzenie wnętrza chaty i wnętrza świetlicy regionalnej, na pożywienie ludowe itd. oraz konkursy na gromadzenie fotografii ilustrującej tradycyjną i dzisiejszą kulturę ludową regionu. Poza tym specjalny charakter mają konkursy na gromadzenie folkloru, których rezultatem sq nie tylko zbiory archiwalne, lecz bardzo cenne spotkania z uczestnikami z odczytywaniem ich własnych dzieł i zapisanych materiałów, dalej wieczory autorskie pisarzy ludowych, poza tym kon- �444 MARIA ZNAMIEROWS.KA-PRUFFEROWA kursy kapel, piosenkarzy i gawędziarzy, spotkania z nimi i dyskusje, co stwarza niezwykłą okazję do zbliżenia z twórcami, z wsią, i do podniesienia wagi twórcwści ludowej i wartości tradycji, która jest utrwalana przy pomocy ze strony ludności wiejskiej. Do zwykłych obowiązków muzeów należą pogadanki wygłaszane przy oprowadzaniu po wystawach, toteż słuszne jest, iż pracownicy naukowooświatowi w wielu muzeach biorą udział w naukowych pracach terenowych, co znacznie podnosi wartość ich prac dydaktyczno-oświatowych. Wiele muzeów prowadzi też u siebie z góry zaplanowane lekcje, związane z programem szkolnym, często połączone z dyskusją i demonstracją prac, np. prządki, tkaczki, garncarza, hafciarki, koronkarki, rzeżbiarza i malarza, pisankarki oraz wykonawcy szopek, palm itp. Od roku 1962, gdy Ministerstwo Kultury i Sztuki rzuciło hasło: "Muzea uniwersytetami kultury" w wielu muzeach jeszcze bardziej wzmogła się działalność dydaktyczna. Zostały ogłoszone cykle wykładów poświęcone wybranym zagadnieniom, m. in. kulturze regionów, którymi zajmuje się dane muzeum. Zyskały one uznanie i stałą frekwencję. Coraz większa staje się też rola filmu w dokumentacji naukowej i w pracach dydaktycznych. Praoownicy muzeów w ośrodkach uniwersyteckich mają niejednokrotnie zlecone wykłady i ćwiczenia. Muzea i działy etnograficzne muzeów często służą pomocą dla wykładów i ćwiczeń uniwersyteckich z etnografii itd. Do stałych letnich obowiązków wielu muzeów, zwłaszcza mających lepsze warunki pracy, należy prowadzenie studenckich praktyk muzealnych oraz różnego rodzaju form szkolenia i instruktaży udzielanych nauczycielom i młodzieży uniwersyteckiej i szkolnej, działaczom, społecznym opiekunom zabytków, przewodnikom krajoznawczym. rzemieślnikom itd. Pracownicy muzeów prowadzą też u siebie lub w innych ośrodkach kursy haftu i tkactwa, co przyczynia się często do odrodzenia tych rzemiosł, stwarzając zarazem dla wsi nowe bodźce ekonomiczne. Coraz więcej muzeów współdziała z towarzystwami muzycznymi, w szerzeniu kultury muzycznej. W muzeach odbywają się cykle pogadanek z koncertami wprowadzającymi w zagadnienia muzyki i folkloru muzycznego. Biorą w tym udział muzycy zawodowi, folkloryści, młodzież szkół muzycznych i wiejscy muzycy ludowi. Niektóre muzea prowadzą własne chóry, uprawiające folklor swoich regionów (Toruń) lub blisko są związane z zespołami pieśni i tańca oraz kapelami ludowymi, które w razie potrzeby dają koncerty (np. Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej). Muzea udzielają konsultacji lub biorą udział w urządzaniu widowisk �Polskie muzealnictwo etnograficzne 445 regionalnych, np. dożynek, ilustracji obrzędów i zwyczajów, przy urządza:niu festiwali muzylki i tańca, :kiermaszy itp. W salach muzealnych odbywają się nieraz koncerty muzyki dawnej, występy teatru jednego aktora itd.; przed muzeami stoją perspektywy własnego wkładu w teatr, który by sięgał do tradycji ludowych. Wiele większych muzeów sprawuje też opiekę nad małymi muzeami regionalnymi, udzielając konsultacji dotyczącej organizacji pl'acy, opieki nad zbiorami etc. Poważną pozycję stanowi współpraca muzeów z nauczycielstwem, wojewódzkimi konserwatorami zabytków, z regionalnymi towarzystwami społeczno-kulturalnymi, z instytucjami reprezentującymi turystykę, z młodzieżą akademicką, szkolną, z harcerstwem oraz ze społecznością wiejską, zwłaszcza przy urządzaniu wystaw, a także z CPLiA, która spełnia bardzo poważną rolę w opiece nad sztuką ludową, zwłaszcza współczesną. Jedną z form, dającą możliwość bliższego kontaktu z wsią, jest pobudowanie przez pracowników muzeum chaty, otrzymanej z terenu podlegającego zalaniu i stworzenie z niej w woj. bydgoskim małego punktu naukowo-oświatowego, a zarazem rekreacyjnego (Muz. Etnograf. w Toruniu). W rOiku 1966 Związek Zawodowy Pracowników Kultury ,ogłosił wą>ólnie z ZMiOZ współz.awodnidwo w zakresie poszu:k1irwaniaJ1Iowychform prac kulturalno-oświatowych, co przyczynił.o się do ożywienia pr:acy muzeów. Niemałą rolę w rozwoju muzeów spełniają towarzystwa, powołane w celu udzielania im różnorodnej pomocy. Już w XIX w. istniało np. Towarzystwo Muzeum Etnograficznego w Krakowie, które od 1912 r. publikowało sprawozdania ilustrujące prace Muzeum. Po II wojnie światowej powstają podobne towarzystwa, m. in. Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Wiele muzeów posiada też Koła Przyjaciół Młodzieży, które regularnie przychodzą do kontrolowanej pomocy, np. przy pracach katalogowych, segregacyjnych itp. Szkolenie pracowników muzealnych polega na odbywaniu stażu w muzeum, na poznawaniu innych muzeów krajowych, znacznie rzadziej zagranicznych. Niewątpliwie korzyść przynoszą też wyjazdy pracowników na zjazdy i konferencje krajowe i zagraniczne, te ostatnie często realizowane na własny koszt. W niektórych muzeach odbywają się szkolenia pracowników muzealnych w zakresie fotografii, liternictwa i języków obcych. W 1965 r. powstało na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu Podyplomowe Studium Etnograficzne ze specjalizacją w zakresie muzealnictwa etnograficznego i folkloru, z Iktórego :korzysiają praeownicy muzeów w Polsce, pnacow,nicy kulturalno-oświ'atowi, nauczyciele, pracownicy CPLiA i in. Gośćmi muzeów są coraz częściej. etnografowie i muzeologowie zagraniczni. �446 MARIA ZN AMIEROWSKA-PRtJFFEROWA UWAGI - POTRZEBY I WNIOSKI Kończąc rozważania dotyczące stanu i osiągnięć etnograficznego mu·zealnictwa w Polsce, należy uwzględnić potrzeby zapewnienia jego dalszego rozwoju. Posiadamy bowiem tereny jeszcze nie dość gruntownie zbadane, z których w muzeach brak jest zbiorów; mamy też liczne zabytki niedostatecznie zabezpieczone. Do najpoważniejszych trudności należy niemal powszechny brak etnografów l;; w mniejszych muzeach terenowych, bez których nie zdołamy przeprowadzić niezbędnych prac badawczych i nie cierpiących zwłoki prac ratowniczych, wszak powinniśmy pamiętać, że Polska jest po wojennych kataklizmach wyjątkowo uboga w zabytki i dokumentację XIX-XX-wiecznej kultury ludowej. W zakresie potrzeb naukowych pilne są: wydanie bibliografii muzealnictwa etnograficznego i jego historii 19, badania teoretyczne z nim związane, jak również badania psychologicZDE' i socjologiczne, dotyczące oświatowej działalności muzeów, -a w szczególności percepcji wystaw i innych form pracy oświatowej. Należałoby jeszcze nasilić badania, dotyczące współczesnych przeobrażeń kultury ludowej, zorganizować szerokie badania wszelkich form budownictwa ludowego, m. in. ze względu na jego przydatność społeczn<1 i gwałtowny zanik, dalej badania rybołówstwa, hodowli zwierząt, młynarstwa, obróki skóry, oraz transportu lądowego i wodnego. Z dziedziny kultury duchowej i społecznej należy wzmóc badania wiedzy, zwłaszcza medycyny ludowej i meteorologii, zwyczajów prawnych, gier i zabaw oraz folkloru muzycznego i tanecznego (z uwzględnieniem ludowych instrumentów muzycznych). Dziedzina ta wymaga bowiem szczególnej intensyfikacji badań terenowych m. in. ze względu na jej wzrastającą rolę społeczną. Trudne prace terenowe wymagają zabezpieczenia im odpowiednich warunków i nowoczesnej aparatury. Nasilenie wymienionych badań przyczyniłoby się w konsekwencji do wzrostu ilości zgromadzonych zbiorów i dokumentacji z tych dziedzin. Byłoby też bardzo pożądane, aby planowa'ne europejskie i pozaeuropejskie badawcze wyprawy naukowe hyły ściślej uzgadniane z planami 18 Uderzająco mała jest liczba etnografów zatrudnionych w muzeach. dzialach etnograficznych muzeów i innych placówkach, posiadających zbiory etnogra(iczn~. Wg danych S. Brzostowskiego dotyczących muzeów, podleglych Ministerstwu Kultury i Sztuki wyniosła ona do końca 1967 r. zaledwie 127 elnografó\\;, pracujących w 115 muzeach (zob. dane do Tabeli II, S. Brzostowski). u Czeka na wydanie bardzo wartościowa praca Jana Bujaka pt. Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (Początki muzealnictwa i jego rozwój do polowy XX w.). Maszynopis. �PoLskie mtlzealnictwo etnograficzne 447 muzeów, gromadzących zbiory z danych krajów, w celu uzyskania odpowiednich funduszów na ich zaikup, zawarcia niezbędnych umów etc. Ważne jest ustalenie specjalizacji muzeów etnograficznych, skansenów i między muzealnej współpracy w tym zakresie. Planowane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki nadanie rangi naukowej bardziej za,awansowanym w rozwoju muzeom, w tym również etnograficznym, przyczyniłoby się znacznie do podniesienia ich poziomu i otworzyłoby perspektywy rozwoju na przyszłość. Bardzo pożądane jest też usamodzielnienie wysoko rozwiniętych działów etnograficznych muzeów okręgowych i innych, np. w Gdańsku i w Łodzi, gdyż stworzyłoby to im większe możliwości działania. Ze względów naukowych i organizacyjnych potrzebne jest przyjęcie przez wszystkie muzea etnograficzne ujednoliconej systematyki zbiorów i układu katalogów naukowych, co jest bardzo potrzebne ze względu na naukowe poszukiwania porównawcze, ewidencję zabytków ruchomych, ich przechowywanie etc. Ważne też jest dalsze uregulowanie sprawy dokumentacji zbiorów, w szczególności materiałów archiwalnych, dotyczących folkloru słownego, muzycznego, tanecznego oraz ikonografii. Potrzebne jest ujednolicenie sposobu ich inwentaryzacji, katalogowania, instrukcje dotyczące ich systematyzowania, zabezpieczania etc., które otrzymałyby wszystkie, nawet najmniejsze muzea. Po to, aby cala Polska była równomiernie objęta badaniami naukowymi i gromadzeniem zabytków i dokumentacji, należy umożliwić wszystkim dziarom etnograficznym muzeów okręgowych, jak również mniejszym muzeom typu skansenowskiego, prowadzenie naukowych badań terenowych i działalności oświatowej. W tym celu konieczne jest dodanie brakujących od lat etatów i obsadzenie tych stanowisk przez etnografów, zwłaszcza w tych muzeach regionalnych, w których przeważająz<biory etnograficzne, a tr<adycyjna kultura ludowa jest jeszcze żywa. Wobec braku etnografów, fachową kadrę można by uzyskać restytuując zawieszoną specjalizację katedr etnografii w Lublinie, Łodzi i w Toruniu oraz stwarzając bodźce ekonomiczne, które skłoniłyby młodych etnografów do pracy w muzeach terenowych, zapewniając im mieszkania, możliwości pracy naukowej etc. Bardzo pilne jest też uzyskanie większej ilości fachowców z zakresu folkloru muzycznego i tanecznego, co byłoby możli\ve przy wprowadzeniu tej specjalności w wyższych szkołach muzycznych. Wobec wzrastającej roli społecznej muzeów typu skansenowskiego, pilne jest ustalenie w Polsce perspektywicznej ich sieci przy uwzględnieniu planów muzeów i woj. konserwatorów zabytków oraz regionalnych planów zagospodarowania przestrzennego i potrz,eb turystycznych, wymagających kompleksowego działania. Ważne jest zapewnienie już istnieją- �448 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEHOWA cym skansenom odpowiedniej ilości etatów, które umożliwiłyby ich pełny rozwój i znpewniły możliwość organizowania stałych programów, obejmujących demonstrację sztuki i rzemiosła, folkloru słownego, muzycznego i tanecznego, publikacji wielojęzycznych, urządzeń pomocniczych, zaplecza etc. Małe skanseny w budynkach pozostawionych in situ mogłyby również spe~niać rolę społeczno-oświatową. Bardzo pilna jest sprawa uratowania w terenie istniejących jeszcze krzyży i kapliczek przydrożnych, wiatraków i młynów wodnych, stanowiących ozdobę krajobra:zu. Analiza obecnej sieci etnograficznych placówek muzealnych i stanu ochrany zabytków budov'~nictwa ludowego w PoIsce wskazuje największą, uderzającą potrzebę stworzenia w terenie, w woj. warszawskim zasadniczych placówek muzealnych (jak również skansenów -- większego np. mazowieckiego lub centralnego - sprawa dyskusyjna - oraz małych terenowych skansenów w budynkach palzostawionych in situ). Brak ich . lub bardzo mała ilość uderza też w województwach Bi<:lłysto,k,Gdańsk, Kielce, Koszalin 20, Olsztyn, Opole, Sz'czecin, wspamn i<:ltll a Warszawa i Zielona Góra. Bardzo też potrzebne są nowe skanseny, a w pierwszym rzędzje zrealizowanie już opracowanych planów i dokumentacji w woj. lubelskim, łódzkim, szczecińskim, warszawskim, zielonogórskim i w Zakopanem (paląca sprawa Parku Podhalańskiego). W zakresie ochrony zabytków budownictwa ludowego pilne jest przeprowadzenie kompletnej, a na niektórych terenach, uzupełniającej ich eVvidencji, po ustaleniu zasad ich klasyfikacji. Bardzo też potrzebne jest ustalenie zasad prawno-organizacyjnych dotyczących wykupu, restauracji i konserwacji tych zabytków dla przyszłych muzeów skansenowskich, wiejskich bibliotek, świetlic, pracowni artystów, rzemieślników, punktów turystycznych itp. Do bardzo pilnych potrzeb należy uregulowanie sprawy gromadzenia zabytków kultury ludowej przez niefachowych jej miłośników i instytucje społeczne nie posiadające fachowców. Fakt gwałtownie wzrastającego zainteresowania kulturą ludową i coraz bardziej szerzącej się tendencji gromadzenia jej zabytków jest równocześnie groźny wówczas, gdy gromadzone zbiory są nieudokumentowane, niezakonserwowane i nie przechowywane we właściwy sposób. Tego rodzaju kolekcjonerstwo może przyczynić się do zubożenia naszych bardzo skromnych zasobów w tej dziedzinie. 20 W woj. koszalińskim została już zgromadzona duża kolekcja zabytków kultun' ludowej Kaszubów bytowskich, licząca ponad 800 obiektów, chwilowo zmagazynowanych w paru wsiach i w zamku. Mogłaby być już podstawą do utworzenia muzeum etnograficznego w Bytowie. �Po,slde muzea.lniciwo etnograficzne 449 Toteż słuszne byloby, aby społeczne kołekc}e powstawały i rozwi}ały się zawsze w oparciu na fachowej opiece etnografów-muzeologów. Byłoby też bardzo słuszne aby została opracowana instrukcja dotycząca sposobu inwentaryzowania i dokumentowania zbiorów etc. - bezwzględnie obowiązująca wszystkie społeczne placówki i społecznych kolekcjonerów. Ułatwiłoby to znacznie ewidencję rozproszonych zbiorów w ramach województw i udzielanie niezbędnej, fachowej pomocy. Do bardzo pilnych, w skali ogólnopolskiej, należy potrzeba tworzenia w muzeach specjalistycznych pracowni konserwacji zabytków etnograficznych tak, aby miały je przynajmniej na razie wszystkie muzea, posiadające większe zbiory w tym zakresie i mogły pomagać mniejszym. Pilne toż jest zaopatrzenie ich w niezbędną aparaturę i pomoce. MUZEA BIOGRAFICZNE Na tle naszej historii, a zwłaszcza ostatniego jej okresu, znacznie wzrasta waga i potrzeba tworzenia muzeów biograficznych, ilustrujących rozwl\i zainteresowań etnograficznych, krajoznawczych i muzealnych, dotyczących zabytków kultury ludowej. Mogłyby to być działy muzeów, poświęcone ludziom zasłużonym w tej dziedzinie, lub małe skanseny m. in. wiejskie, zorganizowane w miejscu ich urodzenia lub pracy. W związku z tym jako pilną należy traktować sprawę gromadzenia i zabezpieczania dla przyszłych muzeów wszelkich dokumentów, prac i materiałów - rękopisów, fotografii i warsztatów pracy itd. oraz rozszerzania i uzupełniania już dokonanych prac, związanych z ludźmi zasłużonymi w tej dziedzinie. Godzi się tu przykładowo wymienić znawcę Kurpiowszczyzny Adama ChGtnika w Nowogrodzie Łomżyńskim, Helenę i Wiesławę Cichowicz, wielce zasłużonych w Poznańskiem, oddanych sprawie kultury ludowej Kaszub Teodory i Izydora Gulg,owsikich we Wdzydzach, ofiarnego twórcę Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzielę, wielkiego etnografa Polski i Słowiańszczyzny - Kazimierza Moszyńskiego, znakomitego krajoznawcę, twórcę pisma dla młodzieży Orli lot - Leopolda Węgrzynowicza i innych. Potrzebne jest też tworzenie muzeów biograficznych, poświęconych np. naszym zasłużonym artystom ludowym, rzeźbiarzom, poetom, działaczom walczącym o niepodległość i sprawiedliwość społeczną itd. Niektóre z nich zapewne mogłyby być małymi skansenami. Sprawy tej nie należy odkładać, gdyż materiały i wszelkie pamiątki po tych, co odeszli, bardzo szybko ulegają rozproszeniu, a przecież aktualna jest nadal troska o dalszą rozbudowę i poszerzanie dokumentacji, dotyczącej np. miejsc i punktów mm:ealnych, związanych z Oskarem Kolber29 - Lud, t. 53, 1969 �450 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA giem, w Przysusze, woj. kieleckie, z poetą Michałem Kajką w Ogródku, pow. Ełk, z poetą Jakubem Kanią na Śląsku Cieszyńskim - tworzenie nowych, m. in. poświęconych kaszubskiemu artyście ludowemu, Wickowi Rogali w Wielu, pow. Chojnice i innym. Mówiąc o muzealnictwie etnograficznym nie można nie wymienić wkladu pracy i ofiarności ze strony administracji wielu muzeów, której wysiłkom często zawdzięcza się niejedno osiągnięcie, a postawa, ofiarność i przywiązanie do Muzeum ze strony pracowników technicznych i fizycznych jest niejednokrotnie wzruszające, zwłaszcza, iż mają oni nielatwe warunki pracy. Pamiętajmy, że omawiane osiągnięcia, a w szczególności zgromadzenie udokumentowanych zbiorów i materiałów archiwalnych zostały dokonane nie tylko dzięki pracy większych placówek muzealnych, posiadających doświadczony personel fachowy, lecz w znacznym stopniu dzięki ofiarnym, często samotnym wysiłkom ze strony mniejszych placówek muzealnych a także dzięki zrozumieniu, życzliwości i ofiarności ze strony ludności wiejskiej, która stale ofiarowuje muzeologom swój cenny czas, a wielokrotnie również i zabytki. MARIA ZNAMIEROWSKA-PRtJFFEROWA POLISH ETHNOGRAPHIC MUSEUM DIRECTING IN THE PERIOD OF THE 25th ANNIVERSARY OF THE POLISH PEOPLE'S REPUBLIC The aim of the article is to p.resent attainments of museum directing in the period of the 25th ann,iversClJry of the Polish People's Republic and its uppermost problems and needs in the light of increasing task museums are performing. In the introduction the authoress stresses the not noted hitherto in Polish history development of museum directing in Poland after world war II, when the number of museums and collections are rising, their documentation is widened and deepened, museums archives are constituted and the change of borders of the Polish People's Republic brings changes in museum grind too. World wa·r II brougt with the decay of the country, the ruin of museums, among them ethnographic museums too. The Central Ethnographic Museum in Warsaw has been burned down in the first war-days, the Museum in Katowice has been teared up to the foundations, collections from other museums have been plundered or deported by the occupants. In 1945-1946 museum directing <'omes into being nearly from the bases. With help comes the Minish-y of Culture and Art, which is soon weating the Chief Direction ·of Museums (now the Boa:rdof Museums and Protection of Relics in Warsaw). In Poland in 1939 have been about 100 museums, possessing ethnographic collections .app.roaching 140 000 exhibit's. In 1955 in aboui 57 mus·ewns have been 112 000 �PoLskie muzeaLnictwo etnograficzne 451 exhibits. Now (1969) in Poland are about ... museums, possessing ethnographic collections approaching 237 071 exhibits (including those in open-air museums). Numerous non-European collections we can find in the State Ethnographic Museum o( Warsaw - about 13000 exhibits, and in the Ethnographic Museum in I(,raków - 3 000 exhibits. Table I (page 428) i<llustrate3 dis'POISition of ethn:ographic collections in voivodeships including the number of museums poss.essing collections and number of exhiobits in 17 voivodeships in the yea:r 1969. Table II illustrates the increasing of number of museums and collections in Poland in the years 1939-1969 page 429. The number for 1969 contains museums remammg under the auspices of the Ministry of Culture and Art, the Polish Society of Touristic and Hiking and some other' institutions protecting museums. These have a character of scientific-research and social-scientific centers. Nowadays we are witnesses of accession interest in relics of native culture and historic souvenirs; in connection with it in last years came into be.ing about 50 posts, so called regional chambers, souvenir chambers etc., which collected ethnographic collections. Now we have in Poland three self-contained ethnographic museums - the greatest in Warsaw and Kraków and a smaller one in Toruń, the Ethnographic Museum in Poznail i:; a department of the National Museum in Poznań, the Ethnographic Museum in Wrocław is a department of the Silesian Museum in Wrocla\v and the Archaeological and Ethnographic Museum in Łódź. Besides in each voivodeship exists a district museum, with an ethnographic section, proceeding scientific .investigations, and s·ome regional museums. Amung open-air museums we have to mention the Museum of Folk Architecture in Sanok, voivodeship Rzeszów, Museum in Olsztynek, voivodeship Olsztyn, Museum in Nowogród Łomżyński, voivodeship Bialystok and smaller museums including one collage, for instance a Slovinian one in situ in Kluki, voivodeship Koszalin, in Wdzydze voivodeship Gdańsk - Kaszubian cottages; a cottage in Bieliny, voivodeship Kielce and a mountaineer cottage in zakopane. In organization a·re some great open-air museums (Chorzów, voivodeship Katowice, on the island in Bielawa, voivodeship Koszalin, in Lublin, Łódź, Opole, etc.) and same one-cottage museums, which shall become museum-eduea,tional centeTs for their micro-Tegions and at the same time tomist centers too. It is aspired to form specialistic open-air museums. Theoretical presuppositions of ethnographic museum directing in Poland are treating folk culture <lSlinks in the historic process of development of the country. Relics and contemporary manufacture of folk culture shall illustrate economic-social <lnd cultuml processes taking into account actual transformations and contemporary (olk creation o( villages and small towns. Some museums - miner's and others arc collecting elements of workers' cultme. It is aspired to collect exhibits illustrating folk culture as a unit - material, spiritual and social, including verbal, music and dance folklore. Besides collections in iconographic archives are accumulated materials, photographs, films, tape recordings, J<1inetograms of dances eel. The number of c·onsefvating workshops is at this moment insufficient. The theme of scientHic-research field work of museums often are monographs oE villages in the range of activity of the museum. These investigations take into account all divisions of T ural c'UHu.re, proces'ses contemporaneously taking part, <lmong others cultural contacts as a result of post-war migrations, cultural adaptation and integration, farming etc. Great attention is devoted to folk ar,t and folk �452 MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA handicraft. The result of these works are collections of exhibits and documentations and museum publications, embraced in year-books, catalogues, guidebooks €.ct. (see page 436-437). Scientific interests of museums and characteristics of the most important collections presents the review on page 438-441. Museums and ethnographic departments of museums extensively supported so·· cial and didactic-educational work. They are of service to universities, school youth and teachers with their collections and archives, lectures in the region, connected with demonstrations of art and handicraft, propagating ideas of conservation relksof rural architecture etc., putting up contests of collecting relics and folklon~ in the terrain, most valuable specimens of rural art and handicraft, customs ancl ritesetc. Mus,eums are imparting from abroad exhibitions of rural culture accompanied by series of lectures presenting actual problems, among others about nonEuropean peoples, relart'iolllship among na~ions etc. By means of aiding prizes to folk-artists, scholarships ect. the Ministry o[ Culture and Art, region authorities, museums and social-cultural societies take under special protection folk art, very rich and continually alive in Poland, though transforming. Traditional folk-handicraft is supported among other thanks to courses training young peasant women. The aim of the ethnographic museum directing is investigation of changes in folk culture, inciting social initiative of individual regions in collecting rC'iics and materials illustrating old traditional folk culture, to embody its values in ne\\', creating life. It is also aimed to form biographic museums, devoted to representatives of the village and its investigators. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bf7383529bf73c5470ef93bc117c11.pdf 012aaab5c5ecd9e3681d115bdf9d8731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:352 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:314 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.345-418 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. R E c E N z J Lud, t. 53, 1969 r. DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (W ID-LECIE DZIAŁALNOŚCI WYDAWNICTWA) W dniu 13 lipca 1970 roku mija 10 lat od podjęcia przez Radę Państwa PRL w ramach obchodów 1000-lecia Państwa Polskiego - uchwały nr 45 o wydaniu w 66 tomach Dziel wszystkich Oskara Kolberga (1814-l890), twórcy zbioru materiałów etnograficznych i folklorystycznych dotyczących całego ludu polskiego, sąsiednich grupetnliczmych maiz niektórych obsZlaJrów SłiowiańJszazYizny:p01udndow:ej, najWliększego dokumentalisty kultury ludowej w XIX wieku l. Uchwała była aktem uznającym wielką wartość dorobku Kolberga dla rozwoju nauki i kultury. Wszak jest to dorobek nieporównywalny pod względem zasięgu goeograficznego i problemowego i niepowtarzalny pod względem treści, ukazujący wszystkie elementy kulturowe podstawowej i naj liczniejszej części narodu polskiego oraz kulturę ludową innych grup. Toteż poprzez upowszechnienie go w formie książkowej mogły powstać i powstały szerokie możliwości badań nad rodzimą kulturą ludową i drogami jej rozwoju oraz związkami z kulturą europejską 2, zaś w sferze działalności kulturalnej - najcenniejsze formy i treść twórczości ludowej mogą w coraz szerszym stopniu współdziałać z innymi wartościami w procesie tworzenia się kultury współczesnej. Pod tym względem zwłaszcza zaobserwować już można widoczne rezultaty uchwały. U progu drugiego ćwierćwiecza naszego Państwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które jest inicjatorem i wykonawcą prac wydawniczych pod opieką Polskiej Akademii Nauk 3, szczyci się niemałym osiągnięciem w realizacji uchwały. W ciągu 1 Zestawi~mile wy;daJWllIjlcZJe tytułów DWOK, z uwzg:Iędn!teniemZJmian w o~esie od 1960 .r. i poszerZJenia całości do 80 nomów: I. Pieśni ludu polskiego (1. 1): II. Etnograficz;ne monog·raiie reg;~onaliIll€(t. 2-57) z komenta=i diO t. 1-36: Sandomierskie; Kujawy, cz. I-II; Krakowskie, cz. I-IV; Poznańskie, cz. I-VII; Lubelskie cz. I-II; Kieleckie, cz.. I-II; Radomskie cz. I-II; Łęczyckie; Kaliskie; Mazowsze cz. I-V; Pokucie, cz. I-IV; Chełmskie cz. I-II; Przemyskie; Wołyń; Pomorze; Mazury Pruskie; Mazowsze, ~z. VI-VII; Slqsk; Góry i Podgórze, cz. I-.II; Kaliskie i Sieradzkie; Chełmskie i Przemyskie; Tarnowskie-Rzeszowskie; Sanockie-Krośnieńskie, crz.I-III; Białoruś-Polesie; Litwa; Ruś Karpacka, az. 1-1,1; Ruś Czerwona, cz. I-II; III. Materiały do etnogra,fii Słowian (It. 58-591); IV. Przysłowia (t. 60); V. Studia, rozprawy i artykuły (t. 61-63); VI. Korespondencja, c~. I-III (t. ~6); VII. Twórcwść muzyc;2lna (t. 6·7--{)·9): Opracowania melodii ludowych oraz Utwory inS'trumentalne i wokalne, cz. I-II; VIII. Suplementy do m:OiIlI~afii i MisceUanea (t. 70-74); IX. Biografia (t. 75); X. Indeksy (t. 76-80). 2 W tej dziedzinie można wymienić współpracującE' ośrodki etnografii i folklorystyki oraz badaczy w Lipsku i Budziszynie - P. Nedo, P. Nowotnego i in., w Belgradzie P. V1ahovića, w Moskw.Le J. Bełzę, L. N. Vinog~adovą i wlielu .innY<lh. a J. Gajek, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga, (W:) O. Kolberg. Pieśni ludu polskiego (DWOK t. 1), Wrocław 1962, s. VIII; J. Burszta, M. Tarko, Wydanie Dziel wszystkich Oskara Kolberga. "Sprawozdanie z Prac Naukowych Wydziału I Polskiej Akademii Nauk", 1964, z. 4, s. 45-56. �346 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism ostatnich 8 lat (od 1962 r.) ukazało się drukiem ponad 50 tomów Dzieł wszystkich O. Kolberga, tj. blisko 80% całości wydawnictwa, a większość tytułów pozostałych do wydania, mimo rozmaitych trudności merytorycznych i poligraficznych, znajduje się w druku, bądź w przygotowaniu redakcyjnym 4. Wydane dzieła szybko i niemal w całym nakładzie rozpowszechniają się w kraju i w wielu zagranicznych placówkach naukowo-badawczych oraz skupiskach polonijnych drogą wymiany, bądź subskrypcji czy bezpośredniej sprzedaży 5. O Dziełach Kolberga można mówić z różnych punktów widzenia. Wartość naukową ocenili wielokrotnie liczni przedstawiciele naszej etnografii i folklorystyki 6. Oczywiście w miarę rozwoju prac wydawniczych oceny te są pogłębiane bądź uzupełniane. Optymistycznym akcentem jest włączenie się już tutaj etnografów zagran1k:zmydh.PrZylkladem może byćprlOf. drr P. VI,ahovićz Belgr:adu, który w pocz, 1969 r. ocenił jako bardzo precyzyjne i w wielu wypadkach aktualne do dziś Obrazy Slowiańszczyzny poludniowej O. Kolberga 7 i przygotowuje w tym zakresie szereg publikacji. Dzieł Sporo uwagi poświęcono dotychczas także sprawom samego wydania Dziel, głównie historii spuścizny rękopiśmiennej Kolberga i zasadom edycji 8. Lecz i te sprawy wymagają uzupełniających objaśnień w miarę pogłębiania znajomości źródeł i poznania całej spuścizny rękopiśmiennej, w tym również korespondencji Kolberga, bowiem w toku pracy, np. podczas krytycznej selekcji materiału pod względem wykorzystania go do druku przez Kolberga i wydawców późniejszych - I. Kopernickiego, S. Zdziarskiego, S. Udzielę i in., albo w porównaniu z literaturą przedmiotu, odkrywane są zjawiska zgoła nieprzewidywane, jak np. wzrost lub zmniejszenie objętości mate4 Nad stroną merytoryczną DWOK czuwa l6-osobowy Komitet Redakcyjny: Julian Krzyżanowski - przewodniczący, Józef Burszta - redaktor naczelny; członkowie: Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Stefan Dybowski, Czesław Hernas, Helena Kapełuś, Władysław Kuraszkiewicz, Tadeusz Ochlewski, Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Maria Znamierowska-Prlifferowa, Roman Reinfuss, Kazimierz Rusinek, Jadwiga Sobieska, Maria Turczynowiczowa, Stanisław Wilczek, Bogdan Zakrzewski. 5 Nakład DWOK wynosi 4000 egz., a tomy 64-66 Korespondencja O. Kolberga, cz. I-III, drukowane są w nakładzie 6000 egz., przy czym cena każdego egzemplarza jest znormalizowana i wynosi 40,- zł (w subskrypcji 30,- z), toteż zapasy najwcześniej wydanych tomów nr 1, 2, 3-4, 5-8, 9-15, 29-32 zostały już wyczerpane. Do wydawcy wpłynęły zamówienia i żądania dodruku Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1). Jeśli chodzi o rozpowszechnienie, to np. zagraniczne placówki naukowe i specjaliści otrzymują łącznie 41 egz. bezpłatnych DWOK, w tym w ZSRR 7, USA 6, w CSRS i NRD po 4, we Francji i Jugosławii po 3, w Bułgarii, NRF, Szwecji i W. Brytanii po 2 i w Australii i Brazylii oraz Austrii, Rumunii, Szwajcarii i WRL po 1 egz. 6 Zob. "Lud", t. 4'2: 19M, cz. I -mateidały z Sesj,i KlOlbergowskiej w Jeleniej GÓire 1954 r.; J. Krzyżanowski, Dorobek Oskara Kolberga w dziedzinie literatury ludowej. (W:) O. Kolberg, Pieśni ludu polskiego (DWOK, t. 1), s. XIX-XLI; M. Sobieski, Oskar Kolberg jako kompozytor i folklorysta muzyczny, tamże s. XLII-LVI; J. Burszta, Nowe tomy dziel Oskara Kolberga jako źródła folklorystyczne. "Literatura Ludowa", 1966, nr 4-6, s. 67-76; E. Krzyżaniak, Oskar Kolberg jako badacz kultury ludowej. "Zycie i myśl", 1966, nr 3, s. 20-33. Zob. także wstępy etnograficzne, edycyjne, muzykologiczne i językoznawcze do tomów 39-53 i 60 DWOK wydanych z rękopisów Kolberga. 7 O. Kolberg, Obrazy Słowiańszczyzny południowej. Cz. I-IV, "Gazeta Polska", 1871, nr 77-87; 1872, nr 1-7, 42-43, 109-110, 133-136, 176-179. 8 J. Burszta, Spuścizna rękopiśmienna Oskara Kolberga i jej opracowanie. (W:) O. Kolberg, Pomorze (DWOK, t. 39), s. V-XXXIV; J. Burszta, M. Tarko, op. cit., s. 45-54; J. BurszJta, Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. Historia i zasady wydania. "Literatura Ludowa", 1964, nr 4-6, s. 34-47. �Recenzje omz przegiqdy wydawnictw i czasopism 347 riału, które mają wpływ na kształt wydawnictwa. Do najbardziej interesujących zagadrrień należy jednak zalgaJdnien!ie ,;stopnia źródłowości" DWOK, tj. ,ustalenie, w jakim stopniu Dzieła wszystkie są materiałem żródłowym dla etnografii i folklorystyki polskiej, a zwłaszcza słowiańskiej. Jest to oczywiście zagadnienie obszerne, wymagające odrębnych badań 9, toteż w obecnym stadium prac edytorskich możliwe są zaledwie najbardziej ogólne, często tylko szacunkowe dane. Niemniej są one interesujące, poświęćmy więc temu zagadnieniu nieco uwagi. Jak wiemy - spuścizna rękopiśmienna Kolberga mieści się obecnie w 73 tekach wielkości B-4. Objętościowo zasób ten jest mniej więcej połową dorobku badacza (odliczywszy uprzednio korespondencję), drugą część stanowią publikacje. W zasobie rękopisów przeważają zapisy Kolberga; stosunkowo niewiele jest rękopisów obcych (ok. 5%) oraz wycinków prasowych. Ale wśród zapisów kolbergowskich część stanowią materiały zebrane w terenie (często zach0wane w oryginale obok przepisanych na czysto i opatrzonych przypisami, niekiedy z dodaniem wariantów), część zaś, ogólnie biorąc znacznie mniejszą, stanowią materiały wypisane z literatury. Rzecz w tym, że stosunek objętościowy tych materiałów (znany przy obecnym stanie prac) rozpatrywany dla poszczególnych regionów czy problemów osobno, kształtuje się bardzo różnie, od ok. 40 do 90% materiałów terenowych. Szczytowym osiągnięciem Kolberga pod tym względem jes,t etnograficzna monografia regionu Sianock,o-Krośnieńskiego, przygotowana w ponad 90% na podstawie własnego materiału terenowego. Tak więc, chociaż ustalenie dokładnego stosunku liczbowego dla całości spuścizny rękopiśmiennej byłoby przedwczesne, zdecydowana przewaga materiału źródłowego Kolberga jest już naj zupełniej widoczna. Rozpatrzmy pod tym względem zasób spuścizny opublikowanej. Zaliczamy do niej tom Pieśni ludu polskiego i 33 etnognafiJczne mOll'ograiiJeregiQnalne wydane w latach 1857-1890 pod zbiorowymi tytułami Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce oraz Obrazy etnograficzne, osobne zbiory pieśni i prace etnograficzne z lat poprzedzających wydanie Ludu i późniejszych, szereg rozpraw, studiów, artykułów i recenzji z dziedziny etnografii i muzykologii, utwory muzyczne i in. publikowane (w jęz. polskim) od 1841 r. do ostatnich lat życia, a takźe 2 tomy monograficzne Przemyskie i Wołyń wydane pośmiertnie 10. Około 3/4 objętości tych publikacji - to materiały źródłowe, w przeważającym stopniu pochodzące z bezpośrednich badań Kolberga. Są to głównie tomy Ludu i Obrazów etnograficznych, zbiory pieśni ludu polskiego (przeważnie obrzędowych), publikowane osobno (1842-1845) lub w "Przyjacielu Ludu" (1846-1847), "Bibliotece Warszawskiej" (1847-1849), Albumie literackim (1848) czy "Kalendarzach" J. Jaworskiego (1857) i J. Dngra (1869), pieśni litewskie wydane w "Zbiorze Wiadomości do AJn~ropo1ogiJiKII'iajowej" (1879) oralZ pralce: Rzecz o mowie ludu wielkopolskiego, Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej, Bajki z Polesia, także QPublikowane w "Zbiorze Wiadomości do Antropologii Krajowej" (1877, 1882, 1884), wreszcie obszerny cykl Obrazów Słowiańszczyzny południowej, dany w "Gazecie Polskiej" (1871-1872). 9 Związki Kolberga z słowiańskimi badaczami i tereny, z których gromadził materiał, omówił J. Burszta w pracy Kontakty Oskara Kolberga z etnografami i folklorystami słowiańskimi (W:) Z polskich studiów slawistycznych, ser. 3, Nauka o literaturze, Warszawa 1968, s. 203-209. 10 W;szystkie publikacj.e Kolberg,a będą szo:z;eg6łJOWlo wyk.amne w 7JestaWlieniu zamieszcronym :przy j·ego bio;g'rfafdi,częściowo ·także, w zaleŻiności od ich cha.rakteru, w ·tomach monog:I1afkzmych lub ;problemowych DWOK. �348 Recenzje oraz przeg!qdy wydawntctw t czasoptsm Rzecz jasna, całe to powyższe zagadnienie znajduje wIaściwe odzwierciedlenie w wycIawnliotwie. Mater:iiały żródł,olW€Kolberga wypełniają z g:rubsza 7.2 tomy (nr 1-67 li 70-74), tj. 90010 tytułów i (w,edług aktualny'ch danych) ok. 800/0 ogólnej objętości wydawnictwa. Jak więc widać, Dzieła wszystkie są wydawnictwem o zdecydowanej predominacji materiału źródłowego, toteż z punktu widzenia naukowego należą do wydawnictw o największej wartości poznawczej. Jeśli chodzi o stronę edytorską Dziel, należą one i pod tym względem do niezwykłych, bowiem obejmują największy i najbardziej różnorodny materiał rękopiśmienny i publikowany, powstały w okresie przeszło 50 lat zbierackiej i twórczej działalności Kolberga, półwiecza, w którym narodziła się i rozkwitła rodzima etnografia. Dziela noszą ślady przemian metodologicznych autora oraz ścierania się etnograficznych i etnologicznych wpływów teorii europejskich i wIasnych poglądów, wielorakioh pl,anów i k'Oncepcjli baJdawc:z.yJch,wydawniczych itp. Z obu tych względów Dzieła wszystkie są zjawiskiem wyjątkowym w światowej literaturze etnograficznej i folklorystycznej. Medard Bibliografija trudow Przygotowały O. W. Bunakowa, Instituta Tarko im. N. N. Miklucho-Maklaja (1900-1962). R. W. Kamienieckaja. Leningrad 1967, ss. 281. Etnografii Bibliografia ta, wydana staraniem Biblioteki AN ZSRR i Instytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, reprezentuje typ bibliografii formalnej. Zawiera wydawnictwa określonych instytucji. Obok prac wymienionego w tytule Instytutu Etnografii, działającego pod tą nazwą od roku 1937 (poprzednio, od roku 1933 istnial Instytut Antropologii, AI'cheologii i Etnogr,af:H, imię N. N. Mikłucho-M:akł:aja nadano instytutowi w roku 1947), bibliografia rejestruje publikacje Muzeum Antropologii i Etnografii im. Pio.tra WieUde~o w lJeningr:adzJie. In:stytUJt jest spadmobiercą i kontynuatorem działalności Muzeum, które zresztą dotąd pracuje w ramach Instytutu jako placówka autonomiczna. W słowie "Od Redakcji" czytamy, że bibliografia stanowi "zestawienie prac szerokiego zespołu autorów, silnie związanych w okresie wielu lat z zadaniami Instytutu i Muzeum" (s. 5). Brak jednakże we wstępie krótkiej chociażby informacji roli wymienionych instytucji w rozwoju etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Wyjaśniłaby ona, że w bibliografii ujęty został dorobek wybitnych uczonych zgrupowanych wokół czolowych placówek naukowych, decydujących, szc:>:ególnie w okresie radzieckim, o obrazie etnografii w Rosji i ZSRR. Dzięki wyjątkowemu znaczeniu zamieszczonych pozycji omawiane wydawnictwo może być traktowane również jako bibliografia specjalna, przynosząca wybór najbardziej reprezentatywnych prac etnograficznych. Informacja taka jednocześnie wskazałaby na te ośrodki, których publikacje pozostały nieuwzględnione - m. in. wielkie muzea oraz tak już dzisiaj rozbudowane instytucje etnograficzne w ramach akademii nauk poszc.zególnych republik. Bibliografia zawiera pięć wielkich działów: "Prace ogólne", "Prace ogólne i teoretyczne", "Etnografia ludów ZSRR", "Etnografia ludów pozaradzieckich" i "Antropologia". Podział ten, stworzony przy użyciu kryterium rzeczowego i geograficznego, uznać należy za w zasadzie celowy i przydatny dla celów bibliografii etnograficznej. Stwierdzenie nasze nie oznacza, że i tutaj, a głównie w szczegółowym rozpracowaniu ° �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 349 i czasopism układu treści, nie ma miejsc dyskusyjnych. Niezbyt szczęśliwe np. wydaje się umieszczenie podrozdziału "Krytyka teorii etnograficznych" poza działem zawierającym prace teoretyczne. W przedstawionym porządku zaprezentowano ponad 5 tysięcy pozycji, przy czym obok prac wydanych w Rosji i ZSRR odnotowano zagranicznp recenzje tych prac. Spisy bibliograficzne poprzedzone zostały krótkimi wstępami: "Od Redakcji" i "Od autorów", oraz wykazem rozpisanych wydawnictw periodycznych i seryjnych. Wykaz ten orientując, że w bibliografii ujęte zostały artykuły z tak ważnych czasopism naukowych jak: Sowietskaja Etnografija, Kratkije soobszczenija lnstituta Etnografii, Sbornika Muzieja Antropologii i Etnografii oraz z wydawnictw seryjnych: Narody Mira, Trudy lnstituta Etnografii i in., nadaje bibliografii wyjątkową wartość. Wydawnictwa te, nader szeroko wykorzystywane w pracy naukowej, dotąd nie były objęte pełnymi spisami bibliograficznymi, a czytelnicy posługiwali się spisami zawartości wydawanymi dla okresów kilkuletnich. Książkę zamykają indeksy: etniczny i osobowy, ten ostatni podzielony na indeks nazwisk autorów i redaktorów prac naukowych oraz recenzji, indeks recenzentów i tłumaczy publikujących omówienia i tłumaczenia prac radzieckich w wydawnictwach zagranicznych, na l<oniec indeks autorów i redaktorów recenzowanych prac. Dla polskich etnografów nader interesujące jest zainteresowanie Polakami i polską etnografią na gruncie nauki radzieckiej, uchwytne w bibliografii. Dowiadujemy się m. in., że w okresie przedwojennym na łamach czasopism Etnografija i Sowietskaja Etnografija zrecenzowano prace L. Krzywickiego i W. Antoniewicza. W okresie powojennym polskich prac recenzowano już więcej, m. in. były to książki W. Gołąbka, Cz. Pietkiewicza oraz Etnografia Polska. W tymże okresie w Sowietskiej Etnografii ukazują się artykuły polskich etnografów: W. Dynowskiego, D. Dobrowolskiej i W. Kwaśniewicza a także J. Gajka. Dzięki uwzględnieniu w Bibliografii recenzji prac radzieckich, umieszczanych w czasopismach pozaradzieckich, znalazły się w niej również nazwiska ich polskich recenzentów: K. Adamus, E. Frankowskiego, J. Lutyńskiego, H. Malewskiej, E. Pietraszka i in. Nie jestem entuzjastą bibliografii "instytucjonalnych" o znaczeniu ograniczonym głównie do badań nad historią instytucji naukowych. Recenzowana bibliografia, będąca spisem prac instytucji zajmujących się jedną tylko lub grupą pokrewnych dyscyplin naukowych, uzyskała w ten sposób walor szerszy. Jest jednocześnie, o czym już W!spominaliśmy, etnograficzną bibliogI'!a1"ią specjalną. Jako taka :zm.ajdzie się zapewne w ręku wszystkich zainteresowanych etnografią radziecką, a w przyszłości posłuży jako podstawowa pomoc w pracach nad bibliografią etnografii rosyjskiej i radzieckiej. Zbigniew ETNOLOGICZNE 1. PRACE NOWOŚCI WYDAWNICZE W NIEMIECKIEJ FEDERALNEJ Jasiewicz REPUBLICE TEORETYCZNE: WHhelm Emil Miihlimann, Homo Crea,tor. Abhandlu.ngen zur Sozlologie, Anthropologie und Ethnologie. Wiesbaden 1962. Heidelbergski profesor, autor wielu prac z dziedziny metodologii nauk antropologicznych, jest propagatorem odrębnej - różnej od etnologii i etnografii - dyscypliny naukowej tzw. antropologii kulturalnej �350 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism "Kulturanthropologie". Antropologia kulturalna jest według niego dyseypliną antropologiczną, dążącą do poznania człowieka, przy czym punktem wyjściowym jest dla niej empirycznie stwierdzalny pluralizm kulturowy. Owa różnorodność kulturowa stawia przed nami pytanie, jakie ludzkie możliwości, jakie. szanse są każdorazowo w jakiejś kulturze realizowane? Kultury są wg Miihlmanna typowymi szansami możliwych ludzkich zachowań. Z kulturowej rzeczywistości antropologia kulturalna wyabstrahowuje uprzywilejowane w niej szanse zachowań. Obiektami naszymi są rezultaty i z nich wnioskujemy o działaniach. Antropologię kulturalną można więc zdefiniować jako naukę o kuiUurowo uwarunkowanych różnicach modyfikacji zachowań lub też jako porównawczą naukę o etologicznych modyfikacjach. Prócz rozpatrzenia niektórych kategorii antropologicznych - natura a kultura, relatywizm kulturowy, rytualność - znajdujemy w pracy szkice z metodologii innych nauk społecznych i antropologicznych. Wilhelm Emil Miihlmann, Rassen, Ethnien, Kulturen. Moderne Ethnologie (Soziologis'che Texte Nr 24), Neuwied-Ber1in 1964. Ukazanie ,się tej etnologicznej pracy w ramach serii poświęoonej socjologii je~t w danym przypadku nie rezultatem tradycyjnie pojmowanego pokrewieństwa obu tych nauk, ale wynikiem specyficznego rozumienia przez autora przedmiotu badań etnologicznych. Miihlmann (patn: także Ethnologie als soziologische Theor'ie der interethnischen Systeme. "Kalner Zedtschrift ftir Soziologie", t. 8, 1956, s. 186-265) widzi w etnologii socjologiczną dyscyplinę, badającą interetniczne związki i systemy, z których wyabstrahowuje typowe sytuacje i procesy. Jako socjologiczna teoria interetnicznych systemów, tworzy ona gałąź socjologii historii i socjologii kultury. Rozumiana jako dyscyplina socjologiczna pozostaje taka etnologia poza obrębem dotychczas pojmowanej etnologii i antropologii kulturalnej. Zawężając przedmiot badawczy etnologii do grup etnicznych, ich systemów i wzajemnych związków oddziaływania, wkracza Mtihlmann na dość drażliwy teren badawczy w naukach społecznych, którego główne pojęcia zostały już wymienione w tytule pracy. Wzajemny związek między grupą etniczną, kulturą a rasą był i jest w etnologii przedmiotem rozlicznych pomyłek, nieporozumień i nieuzasadnionych nadziei. Praca Mtihlmanna usiłuje być pod tym względem dalszym krokiem prowadzącym do rzeczywistego, pozytywistycznego wyjaśnienia problematyki. Adolf Ellegard Jensen, Die getotete Gottheit. Weltbild einer friihen Kultur. Urban - Bucher 90, 1965, s. 168. A. E. Jensen, niedawno zmarły etnolog niemiecki, kierownik Instytutu Frobeniusa we Frankfurcie nad Menem, na krótko przed śmiercią ukończył pracę, z której tematem - wewnętrzny związek elementów tworzących kulturę - był związany podczas prawie całej swej kariery naukowej (patrz tenże, Das Weltbild einer friihen Kultur. Paideuma, t. 3, 1944, 's. 1-85; ten,że, Das religiOse Weltbild einer friihen Kultur. Studien zur Kulturkunde, t. 9, Stuttgart 1948). Według Jensena strukturę ~ażdej kultury przenika pewna centralna idea, która organizuje wszystkie elementy danej kultury w j,edną sensowną całość. Mimo iż owa naczelna idea realizuje się w całej kulturze, to jednak najłatwiej uchwytna jest w elementach kultury duchowej, a szczególnlie w mitach, k1:óre są kluc:bem do poznaniia świadomości i wiedzy o świecie nosicieli danej kultury. Mity informują o wydarzeniach w czasach przedhistorycznych, w których nastąpiło ugruntowanie porządku świata danej kultury. Owo zapatrzenie się na wydarzenia przedhistoryczne jest naj istotniejszą cechą światopoglądu ludów kultur prymitywnych, i nie tylko ich, gdyż również w kulturach wyż:szy,ch mOźl1Iastwierdzić istotne c'echy owego mityczne.go światopoglądu. Jego istotą jest zrozumienie, iż śmierć i życie, zabójstwo i płodzenie, przyna- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 351 leżą nieodłącznie do sriebie, gdyż jedno bez drugiego byłoby bezsensowne. Jensen jest zdania, iż człowiek dokonał tego odkrycia już na dość wczesnym etapie swojej historii. Odbiciem tego poznania ma być treść licznych mitów o przedhistorycznym zabójstwie bóstwa, którego śmierć uczyniła równ1eż człowieka śmierlelnym. We współczesnych obrzędach owo mityczne wydarzenie jest powtarzane, przez co sensowny porządek świata zostaje na nowo stworzony, przedstawiony i ugruntowany. 2. ANTOLOGIE ETNOLOGICZNE: Kultur, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1963, s. 422. Pierwsza z dwu omawianych tutaj antologii C. A. Schmitza, zmarłego w roku 1966, profesora etnologii Uniwersytetu Frankfurckiego nad Menem i kierownika Instytutu Frobeniusa, przynosi szkice z zakresu teorii kultury. We wstępie wydawca podkreśla, iż problemy funkcjonowania i genezy kultur ludów niepiśmiennych są centralnymi zagadnieniami etnologii. W skład antologii wchodzą następujące artykuły - w nawiasie podano rok pierwszego wydania: G. Klemm, Fantasie uber Museum fUr die Culturgeschichte der Menschheit (1843); A. Buhler, Uber die Verwertbarkeit volkerkundlicher Sammlungen fur kulturhistorische Forschungen (1947); E. B. Tylor, Die Culturwissenschaft (1873); A. Bastian, Der Volkergedanke (1881); F. Boas, Sprache, Rasse und Kultur (1914); H. Dietschy, Von zwei Aspekten der Kultur (1962); W. Milke, Der Funktionalismus in der Volkerkunde (1937); W. Milke, Uber einige Kategorien der funktionellen Ethnologie (1938); R. Piddington, Die Prinzipien der Kulturanalyse (1950); S. F. Nadel, Institutionen (1951); A. Buhler, Kultur und Kunst (1961); W. Milke, Die Lehre von den Kulturstilcn in der Volkerkunde (1938); S. M. Shirokogoroff, Die Grundzuge der Theorie vom Ethnos (1935); C. Kluckhohn und C. H. Mowrer, Kultur und Personlichkeit: ein Begriffs-Schema (1944); C. Kluckhohn u. a., Werte und Wert-Orientierung der Theorie vom Handeln (1959); L. A. White, Der Begriff Kultur (1959). Pracę kończy zestaw literatury do poszczególnych artykułów, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. Religions-Ethnologie, wyd. Carl August Schmitz (Akademische Reihe), Frankfurt am Main 1964, s. 461. Według słów wydawcy "artykuły tego tomu zajmują się zjawiskami religijnymi ludów nie posiadających ani pisma, ani ukształtowanej silnie klasy kapłanów". Antologia prócz wstępu pióra C. A. Schmitza zawiera następujące artykuły (w nawiasie rok pierwszego wydania): N. Soederblom, Der Animismus. Belcbung und Beseelung (1916); L. Levy-Bruhl, Das Gesetz der Teilhabe (1912); G. v. d. Leeuw, Macht und theoretisierte Macht (1956); P. W. Schmidt, Natureigenschaften und Kult des Hochgottes der Urkultur (1930); Ad. E. Jensen, Hochgott und Dema Gottheit (19,60);K. Th. Preuss, Der religiose Gehalt der Mythen (1933); C. Levi-Strauss, Die Sage von Asdiwal (1958); A. Friedrich, Die Forschung uber das fruhzeitliche Jiigertum (1941); H. Petri, KultTotemismus in Australien (1950); L Paulson, Seelenvorstellungen und totenglaube nordeurasischen Volkern (1960); L. Vajda, Zur phaseologischen Stellung des Schamanismus (1959); D. Schroder, Zur Struktur des Schamanismus (1955); C. A. Schmitz, Todeszauber in Nordost-Neuguinea (1959); A. v. Gennep, Die Ubergangsriten (1909); R. Linton, Nativistische Bewegungen (1943); R. F. Wallace, Revitalisations-Bewegungen (1956). Do antologii dołączono bogatą literaturę przedmiotu, indeks nazwisk i indeks rzeczowy. �352 Recenzje 3. RELACJE oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism Z EKSPEDYCJI: H. Straube, Westkuschitische Volker Siid-Athiopiens, 1963, s. XIII + 815; dodatek: 44 tablic'e .i 8 map. Pra:ca j,est trZJecim z ~olei tomem sprawozdań z wyprawy naukowej na południe Etiopii, przeprowadzonej pod egidą Instytutu Frobeniusa w latach 1950/52 i 1954/56. Pierwszy tom Altvolker Siid-Athiopiens, 1959, s. XIV + 455; dodatek: 45 rysunków, 227 jednokolorowych ilustracji i 6 map, zawierał przyczynki Eike Haberlanda, A. E. Jensena, W. Schulz-Weidnera i Elisabeth Pauli. Autorem tomu drugiego Galla Siid-Athiopiens, 1963, s. XIX + 815; dodatek: 44 tablice z rysunkami, 88 tablic ze zdjęciami i 5 map, jest Eike Haberland. Wszystkie trzy tomy przynoszą opisy ku1tur, które dopIero przed 60 laty weszły w bliższy kontakt z Europejczykami i dopiero od niedawna są przedmiotem badań etnoLogicznych. Publikacje przynoszą materiał prawie z wszystkich dziedzin kultury: wyobrażenia religijne, literatura, sprzęty, rzemiosło, zajęcia etc. Tom trzeci poświęcony jest pięciu jednostkom etnicznym: T'scha:ko, Amarro, c21ter'emludom wyżyny Gamu, Sala i Djandjero. Każda z nich omówiona jest w osobnym rozdziale zawierającym atropogeografię regionu, inwentarz kultury materialnej, opis życia społecznego i religijnego. Karin Hissink i Albert Hahn, Die Tacana, 1961, s. XVI + 692. Praca jest rezultatem terenowych badań prowadzonych z ramienia Instytutu Frobeniusa na terenie Boliwii w latach 1952-1954. Książkę otwiera krótki szkic lingwistyczny i zarys historii Tacana od czasów Inków do chwili obecnej. Pozostała, szczegółowa część tomu zawiera tematycznIe upmządkowane mity Tacana. W analizie ZJebI1anegomateriału autor porządkuje motywy według epok i dochodzi do wniosku, że chociaż obecnie Tacana trudnią się rolnictwem, to jednak ich świat wyobrażeń nawiązuje jeszcze mocno do okresu łowiectwa i zbieractwa. 4. RELIGIE LUDOw PIERWOTNYCH: Ivar Pauls.en, Karl Je,Umar, Ake Hiulitkrantz, Die Religionen Nordeurasiens und Arktis. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 3, 1962, s. XII + 425. Praca oparta na bogatych studiach źródłowych jest systematycznym wykładem życia religijnego ludów z północnych krańców trzech kontynentów. Ernst Dammann, Die Religionen Afrikas. SeriIa "Die Religiionen del' Menschheit", t. 6, 1963, s. XVI + 302. Praca nie ma charakteru systematycznego opisu religii i kultów afrykańskich. Poszczególne religie i kulty są dla autora tylko bazą wyjściową do poszukiwań wspólnych cech wszystkich religii afrykańskich. W oparciu o owe wy,absllrahowane .cechy lmnstruuje E. Dammann reUgijn,e praidee. W. Krickeberg, Hermann Trimborn, Werner Muller, Otto Zerries, Die Religionen des Alten Amerika; Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 7, 1961, s. XIII i 397. W. Krickeberg omawia religie Majów i mieszkańców Meksyku, H. Trimborn religie dawnego Peru i Inków, natomiast W. Muller i O. Zerries religie ludów prymitywnych: pierwszy Ameryki Północnej, drugi Ameryki Południowej. A. Bareau, W. C. v. Schubring, Fur'er-Heimendorf, Die Religionen Indiens, Band III. Budhismus, Jinismus und Primitivvolker. Seria "Die Religionen der Menschheit", t. 13, 1964, s. VI i 362. Zycie religijne ludów prymitywnych zamieszkujących półwys,ep Indyjski, w s'tosunkowo niew1elkiJIIl szkicu przedstawia C. v. Furer-Heimendorf. Większa część książki poświęcona jest wykładom religii wyższych kultur hinduskich, a przede wszystkim Buddyzmowi. der amerikanischen Gerhard Konrad Kloska �Recenzje Badania socjologiczne oraz przeglqdy na Ziemiach i czasopism 353 Materiały z konferencji w Poznaniu "Przeglądu Zachodniego", zesz. 11, Poznań Zachodnich. dniach 1 i 2 marca 1963 r. Biblioteka 1963, s. 146. \V wydawnictw W dniach 1 i 2 marca 1963 r. Instytut Zachodni i Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Socjologicznego zorganizowały w Poznaniu sesję naukową poświęconą ocenie stanu badań socjologicznych na Ziemiach Zachodnich oraz problemom nieprofesjonalnego ruchu pamiętnikarskiego na tych terytoriach. Konferencja ta, będąca próbą podsumowania dotychczasowego dorobku socjologii na Ziemiach Zachodnich oraz forum służącym określeniu potrzeb i przyszłych zadań tej dyscypliny, posiadała bez wątpienia ważne znaczenie dla rozwoju i aktywizacji nauk społecznych nad Odrą i Bałtykiem. Szereg poruszonych wówczas kwestii i problemów można z powodzeniem odnieść do dyscyplin pokrewnych, a w tym także i do etnografii, dla której ziemie te byly i są nadal poligonem doświadczalnym umożliwiającym zarówno opracowanie precyzyjniejszych metod badawczych jak i rozbudowę etnograficznej teorii kultury. Dobrze się zatem stalo, iż materialy z tej sesji naukowej wydane zostaly staraniem Instytutu Zachodniego w Poznaniu, w postaci 11 zeszytu tzw. Biblioteki Przeglądu Zachodniego. Publikacja ta zawiera pełne teksty wszystkich wygłoszonych referatów a także liczne komunrikaty przedstawicieli naukowych środowisk Ziem Zachodnich, które dla celów wydawniczych znacznie rozszerzono. Żałować jednak należy, iż do tej pożytecznej pracy nie włączono stenogramów dyskusji, która wniosla wiele interesujących wniosków, uwag i spostrzeżeń. Pominięto w ten sposób m. in. relację o wkładzie poznańskiego środowiska etnograficznego w badania Ziemi Lubuskiej i Koszalińskiej. Czytelnik zainteresowany jednak bliżej samym przebiegiem obrad i ważniejszymi wypowiedziami znajdzie na ten temat bliższe informacje na łamach Przeglądu Zachodniego i Studiów Socjologicznych 1. Pracę otwiera art. W. Markiewicza analizujący aktualną sy'tuację socjologii na Ziemiach Zachodnich w świetle dorobku regionalnych placówek naukowych oraz socjologicznych ośrodków z głębi kraju. Szereg uwag, charakterystyk i spostrzeżeń autora odpowiada również roli i zadaniom jakie spoczywają na badaniach etnograficznych w tym zakresie. Znamienne są np. uwagi W. Markiewicza dotyczące oceny klasycznych badań nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Tematyka ta została już w zasadzie wyczerpana i wyeksploatowana; zmieniła się również rzeczywistość społeczna tych ziem. Dlatego też dziś można się już pokusić o próbę stworzenia syntetycznego ujęcia procesów społecznych przeobrażeń w oparciu o liczne, dotychczas publikowane opracowania cząstkowe 2. Fakt ten jednak nie jest dła wszystkich oczywisty, gdyż stale, jak pisze Markiewicz, spotykamy sh~ z takimi pracami, w których "... pozory odkrywczości stwarzało się nieraz w ten sposób, że przedmiotem badań czyniło się coraz to nowe jednostki przestrzenne i kategorie społeczno-zawodowe uznane za reprezentatywne dla Ziem Zachodnich. Można było odnieść wrażenie, iż niektórzy teoretycy stan badań socjologicznych nad społeczeństwem Ziem Zachodnich skłonni będą uznać za zadowalający dopiero z tą chwilą, kiedy każda osada i grupa społeczna na tych ziemiach doczeka się swojej oddzielnej monografii ..." 3. l Zob. np. A. Brencz, A. Posern-Zieliński. Konferencja naukowa poświęcona badaniom socjologicznym na Ziemiach Zachodnich. "Przegląd Zachodni", 1968: t. 24, Nr 3, s. 256-266. 2 Pierwszą próbą w tym zakresie była zbiorowa publikacja pod red. W. Markiewicza i P. Rybickiego wydana również w Instytucie Zachodnim pt. Przemiany spoteczne na Zie-. miach Zachodnich. Poznań 1967. 3 W. Markiewicz, Aktualna sytuacja i perspektywy badań socjologicznych na ziemiach 23 - Lud, t. 53, 1969 �354 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Surowa ocena tego "skostniałego" nurtu socjologii wydaje się odpowiadać także w części charakterystyce szeregu badawczych przedsięwzięć etnograficznych. Wiele jest jeszcze takich prac, które stronią od nowych oryginalnych ujęć, rozczłonkowują kulturę ludową wg got()wych recept i schematów na przysłowiowe atomy i pozbawiają ją jej właściwej, wciąż zmieniającej się treści. Nic więc zatem dziwnego, iż poza realnym wkładem w powiększenie naszej dokumentacji etnograficznej, rejestracją i opisem określonych zjawisk i faktów nie przyczyniają się one do rozwoju metody i teorii etnografii polskiej. Nowe ukierunkowanie badań społecznych na Ziemiach Zachodnich musi, jak stwierdza W. Markiewicz, uwzględniać fakt, iż zjawiska z jakimi na obszarach tych się spotykamy, przestały już być czymś specyficznym, więcej oczywiście w znaczeniu socjologicznym, aniżeli etnograficznym, stając się wyłącznie skrajnym przypadkiem ogólnego procesu zmian charakterystycznych dla całego polskiego społeczeństwa. Wraz z utratą tej regionalnej specyfiki ulec także muszą zasadniczym zmianom dotychczasowe metody obserwacji i narzędzia analizy procesów społecznych. Tylko bowiem tą drogą będzie można uchwycić i poddać naukowej analizie swoistość tych ziem, o wiele dziś subtelniejszą, aniżeli to miało miejsce w pionierskim okresie zasiedlania i zagospodarowywania. Wydaje się, iż w dziedzinie opracowywania nowych metod badawczych rysują się znaczne możliwości współpracy socjologii z etnografią, bez której to dla obu tych dyscyplin szereg zjawisk społecznych i kulturowych znaleźć się może w cieniu, tj. poza sferą naukowej obserwacji. Siedem syntetycznych komunikatów, uzupełniających artykuł, tworzy jasny obraz rozwoju badań socjologicznych i ich aktualnego stanu w województwach nadodrzańskich i nadbałtyckich. W sumie są one świadectwem stałego, dynamicznego rozwoju, prężności i emancypacji regionalnych ośrodków naukowych na Ziemiach Zachodnich, których ambicją jest jak najlepsze i wszechstronne poznanie oraz rozpracowanie lokalnej problematyki badawczej. Obszerna druga część pracy zawiera te materiały z konferencji, które poświęcone były problematyce pamiętnikarskiej w aspekcie użyteczności tego rodzaju dokumentów dla nauk społecznych. Rozwój dyskusji nad polskim nieprofesjonalnym pamiętn'ikarstwem i jego specyfiką przybiera bardzo szerokie rozmiary, czego dobitnym świadectwem są coraz liczniejsze, różnego rodzaju akcje konkursowe - "na pamiętnik" oraz stały wzrost zainteresowania tą dziedziną ludowej twórczości z pozycji metodologicznych i teoretycznych. Przykładem choćby - pożyteczna inicjatywa redakcji "Tygodnika KulturaLnego", który na przełomde 1968 i 1969 r. udostępnił swe łamy naukowcom różnych specjalności, pedagogom, publicystom, pisarzom, działaczom kulturalno-oświatowym, słowem wszystkim tym, którzy wypowiedzieć chcieli swe własne uwagi i refleksje w ramach ankiety pod znamiennym tytułem: "Pół wieku fenomenu pamiętnikarstwa polskiego" 4. Prezentowane w omawianym tomie materiały, choć w zasadzie dotyczą pamiętnikarstwa Ziem Zachodnich, stanowią doskonałą ilustrację tego specyficznie polskiego zjawiska w jego skali ogólnokrajowej. Znany specjalista w tym zakresie przedstawiciel Komisji Badań nad Pamiętnikarstwem Współczesnym Komitetu Badań nad Kulturą Współczesną PAN - F. Jakubczak - poddał wnikliwej analizie nurt pamiętnikarstwa masowego z jakim spotykamy się głównie w Polsce po roku Zachodnich. (Kadry, organizacja, problematyka). (W:) Badania socjologiczne na Ziemiach Zachodnich. Poznań 1968, s. 15. 4 Zob. np. "Tygodnik Kulturalny", 1968, nr: 45, 48, 49, 50, i 1969, nr: 1, 2; oraz omówienie L. Krasuckiego, Pól wieku i ciqg dalszy. "Trybuna Ludu", 1969, t. 22, nr 43 (7233), wyd. B, z dnia 13. II. 1969 r. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 355 i czasopism 19565. Na szczególną uwagę zasługują te fragmenty jego pracy, które dotyczą genezy tego fenomenu oraz ontologicznych, epistemologicznych i czysto warsztatowych prob'lemów socjologii pamiętnikarstwa. Warto tutaj znów uczynić dygresję i odwołać się do etnografii. Dyscyplina ta, podobnie jak i inne, winna w szerszym niż dotychczas zakresie włączyć się do badań nad pamiętnikarstwem ludowym, którego celem z jednej strony byłaby ludoznawcża analiza tego "kulturowego" zjawiska, z drugiej zaś - opracowanie skutecznej metody wykorzystania tego rodzaju źródeł w studiach etnograficznych. Dokumenty osobiste, jakimi bez wątpienia są pamiętniki, nie były bowiem dotychczas w szerszym stopniu wykorzystywane w badaniach nad polską kulturą ludową. Nie oznacza to jednak, by ten stan nie mógł ulec zmianie. Swego rodzaju emancypacja ruchu pamiętnikarskiego, objęcie jego zasięgiem środowisk wiejskich stwarza tu przed badaczami możliwość sięgnięcia po nowy typ materiału żródłoweg·o, któ'fy - jark już tego dowiedli !socjolo~owie - do!s~onale ilustruje prZJemian y jakie zaszły w ostaItniJm dwudziestopięciQleciu na poJ:Slk.iejwsi i w oSlobowości chłopa. Najważniejszym i pierwszoplanowym jednak zadaniem - jest jednak wypracowanie odpow,iednich metod anlalizy i krytyki tr,eści tych dokumentów. Myślę, że artykuł F. Jakubczaka stanowi dobre wprowadzenie do tego rodzaju dyskusji. Z jednej strony należałoby oprzeć się na pięknych polskich tradycjach wykorzystania materiałów pamiętnikarskich, sięgając aż do roku 1918, kiedy to ukazała się fundamentalna praca W. 1. Thomasa i F. Znanieckiego 6. Z drugiej zaś strony warto byłoby zwrócić większą uwagę na doświadczenia anglosaskiej antropologii społecznej i kulturowe], która już dawno dostrzegła walory tego rodzaju piśmiennictwa i w szerokim zakresie wprowadziła je do swego warsztatu naukowego. Przykładem - wydane również w Polsce i szeroko znane na świecie inspirowane pamiętniki meksykańskiej rodziny Sancheza i autobiografia Talayesvy - członka indiańskiego plemienia Hopi, które są doskonalą, oczywiście subiektywną, wizją obrazu kultury określonej społeczności widzianej przez pryzmat własnych doświadczeń życiowych członków tej wspólnoty 7. Ocenie dotychczasowego stanu pamiętnikarstwa na Ziemiach Zachodnich poświęcone są artykuły A. Kwileckiego i Z. Dulczewskiego B. Naukowe znaczenie tego piśmiennictwa widzą autorzy w tym, iż pamiętniki stanowią cenne źródło uzupełniające do analizy okresu wielkich migracji i pionierskich lat odbudowy Ziem Zachodnich. Materiał ten zawarty zwykle w realiach konkretnych przeżyć i postaw osadników przelany na papier w szczerej i prostej formie zapisu oddaje doskonale atmosferę tamtych dni. Pamiętniki uzyskane drogą konkursów od młodego pokolenia mieszkańców Ziem Zachodnich dostarczają już innej problematyki badawczej. Umożliwiają m. in. śledzenie takich procesów jak np. integrowanie się Ziem Zachodnich z resztą kraju w jednolite terytorium polskiej grupy narodowej oraz kształtowanie się w tych rejonach kraju nowej struktury społecznej. Autorzy wskazali także na niebagatelne znaczenie polityczne i społeczno-kulturalne tych pamiętników. Umożliwiły one w dużej bowiem mierze poznanie upowszechnienie wiedzy o heroicz5 F. Jakubczak, Metoda pamiętnikarstwa masowego w badaniach Badania socjologiczne ..., op. cit., s. 43-58. 6 W. I. Thomas, F. Znaniecki, The Polish Peasant in Europe and 1918. nad wspólczesnoŚciq. (W:) America. 5 t., Boston 7 Zob. O. Lewis, Sanchez i jego dzieci. Autobiografia rodziny meksykańskiej. Warszawa 1964, s. 966; Wódz Slońca. Autobiografia D. C. Talayesvy Indianina z plemienia Hopi, opr. Leo W. Simmons, Warszawa 1964, s. 454. B A. KWilecki, Pamiętnikarstwo s. 59-70; Z. Dulczewski, Konkursy w Poznaniu. Tamże, s. 71-ll6. Ziem Zachodnich. (W:) Badania socjOlogiczne ... , op. cit., na pamiętniki z Ziem Zachodnich Instytutu. Zachodniego �356 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism nym okresie rekonstrukcji i rozbudowy Ziem Zachodnich rozwiewając nieraz wiele fałszywych stereotypów i mitów. Stanowiły one również element inspiracji szeregu środowisk twórczych przyczyniając się do upowszechnienia tematyki Ziem Zachodnich w naszej wspókz,e1snej działalnośoi artystycznej. Ostatnia część pracy zawiera znów obszerny zestaw komunikatów informujących o rozmaitych inicjatywach w zakresie gromadzenia materiałów pamiQtnikarskich na Ziemiach Zachodnich. Znajdujemy tam nie tylko zarys dziejów pamiętnikarstwa masowego w północnych i zachodnich województwach, lecz także dokładne zestawy bibliograficzne, wykazy pamiętników i wspomnień, spisy organizowanych konkursów z podaniem nazw instytucji przechowujących w swych archiwach te cenne i w małym jeszcze stopniu publikowane zbiory materiałów. Jest to więc zatem także doskonały przewodnik informacyjny dla każdego, kto zamierza w swych badaniach wykorzystać te osobiste dokumenty osadników i autochtonów Ziem Zachodnich. W sumie wydaje się, że inicjatywa publikacji materiałów z konferencji była ze wszech miar słuszna. Praca ta winna zwrócić większą niż dotychczas uwagę wielu dyscyplin, poza oczywiście socjologią, na ten nowy typ źródeł. Zainteresowani ju? są historycy, psycholodzy, pedagodzy i także etnografowie. Powstaje jedynie problem odpowiedniego wartościowania tych subiektywnych materiałów i udoskonalenia metod analizy naukowej właściwej dla każdej z tych dyscyplin. Zagadnienie weryfikacji pamiętników, oceny ich wartości i znaczenia - to dziedzina, w której dyskusja interdyscyplinarna jest wręcz nieodzowna. Tylko wówczas bowiem będzie można wymienić zdobyte już doświadczenia i ujednolicić wiele stanowisk oraz osiągnąć pewne zbliżenie na polu naukowej analizy, teorii i metodologii. Wniosek ogólny, jaki nasunąć się musi każdemu, kto zapoznał się z treścią omawianej publikacji - to stwierdzenie, iż niepodobna dziś ignorować materiałów pamiętnikarskich, a badacz zajmujący się współczesną problematyką Ziem Zachodnich winien sięgnąć do skarbnicy tej nowej ludowej twórczości literackiej, której eksplozja na naszym polskim gruncie jest nawet w skali światowej zjawiskiem wyjątkowym. Aleksander Posern-Zieliński Julian Maśłanka, Zorian Dołęga-Chodakowski. Piolska Akademia Nauk Oddział w Krakowie. Prace Komisji Historyczno-literackiej, nr 13. Wroclaw-WarszawaKraków 1965,. s. 159; Z. Dołęga ChodakoWiski, O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. Opracował i wstępem opatrzył Julian Maślanka. Warszawa 1967. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 454. Postać Adama Czarnockiego, znanego bardziej pod pseudonimem Zoriana Chodakowskiego, nie miała szczęścia do monografistów. Przyczyny tego faktu były różne: swą zbieracko-naukową działalność autor rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem rozwijał nie tylko w kraju, ale także na terenach rosyjskich; tam też znalazła się większość nie opublikowanej dotąd jego spuścizny. Problematyka głównej rozprawy Chodakowskiego dotyczyła więcej ideologii niż historii literatury. Zebrane przez niego materiały stanowiły nieoceniony skarb dla wielu nauk, zwłaszcza archeologii i etnografii. Wiązały się one nie tylko z Polską, ale ze SłowiańsZlczyzną w ogóle. Pisali o Czarnockim archeologowie, etnografowie, folkloryści polscy, rosyjscy i ukraińscy oraz historycy literatury tych narodów. Poruszone w ich rozprawach zagadnienia obejmowały zwykle tylko bardzo wąski zakres: dotyczyły prawie zawsze wąskiego wycinka danej nauki. Spowodowane to było z jednej strony trudnością �Heeen::je oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 357 dotarcia do rozproszonych po polskich i rosyjskich archiwach materiałów źródłowych, z drugiej - trudnością poruszania się w szerokim kręgu zagadnień, jakie obejmowała krótka, ale bogata działalność Chodakowskiego, tego ojca etnografii polskiej, słowianoznawcy polskiego, odkrywcy i;olklol'u, który swymi teoriami naukowymi wplynął tak wielce na "ludowość" polskiej literatury romantycznej. Miejsce brakującej monografii Chodakowskiego zajęła legenda, w wyniku której postać ZOl'iana stała się bohaterem wielu utworów literackich tejże epoki. Wymienione względy sprawiły, iż mimo licznych artykułów i przyczynków do działalności naukowej i zbiel"ackiej Chodakowskiego, poza rozprawą-gawędą RawityGawrońskiego (ZOl'ian Dolęga Chodakowski, jego życie i praca, 1897), nie było dotąd książki, która by obejmowała całoks<:talt jego działalności zbieracko-naukowej, Piętrzące się w badaniach nad Chodakowskim trudności s'tara! się przezwydężyć w swojej książce Julian Maślanka. Będąc historykiem literatury raz po raz musiał wkraczać w dziedziny mu obce, odrabiać zaległości historyków etnografii czy archeologów. Zadziwia u autora Zoriana Dolęgi Chodakowskiego bogactwo zebranych przezeń a nieznanych dotąd materiałów źródłowych, także rękopiśmiennych, rozproszonych po archiwach polskich i radzieckich. Ogrom ich pokazuje dodana na końcu książki bi bliografia. Książka Maślanki "jeSJt to - jak pisze aUltor 'W "Słowie ws'tępnym" - raczej monografia (jeśli za taką praca ta może uchodzić) idei Chodakowskiego" (s. 5). Wprawdzie po przeczytaniu książki czytelnik dobrze orientuje się, o jaką ideę autorowi chodziło, szkoda jednakże, że idei tej nie sformułował - ściślej i konkretniej, Autor Chodakowskiego uniknąłby w ten sposób zawartego w tytule książki maksymalizmu, Bogaty bowiem krąg pl"Oblematyki badawczej Chodakowskiego już na pierwszy rzut oka sugel"Uje, obok obrosłej legendą idei zbieractwa i badań folklorystycznych Chodakowskiego, którymi Maślanka zajął się w swej książce, również krąg ideologii autora rozprawy O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Ideowa sylwetka Dołęgi Chodakowskiego w książce Maślanki nałożona została na szeroko podmalowane tło badań i zainteresowań epoki problematyką archeologicznoetnograficzną i ludoznawczo-słowiańską w Polsce i w Europie. Temu celowi służą rozdziały: wstępny pl. Poprzednicy Chodakowskiego i ostatni książki: Chodakowski i jego idee w polskim piśmiennictwie romantycznym, które jakby klamrami zamykają w tym tryptyku omówienie działalności Chodakowskiego. Rozdział środkowy: Zwrot ku przeszłości i pieśni gminnej stanowi właściwą monografię o Chodakowskim. Główny nacisk został tu położony na ludowość, utożsamianą często w dobie romantyzmu z narodowością. Z czterech przejawów romantycznej idei ludowości, które wymienił Maślanka: 1) zbieranie i publikowanie plonów twórczości ludowej, zwłaszcza pieśni i podań; 2) licznych przeróbek, parafraz i tłumaczeń gminnych z języków obcych; 3) zainteresowanie przez krytykę literacką poŚw.ięcającą wiele uwagi pieśni10m li podan:iom gminnym or'az wszelkim innym wytworom ludowej kultury; 4) czerpanie pełną garścią motywów ludowych i przetwarzanie ich w oryginalnym ujęciu literackim - zawdzięczała romantyczna ludowość Chodakowskiemu najwięcej pierwszej z nich. I na pokłosie tej zwrócił autor główną uwagę w rozdziale ostatnim. Sprawę ludowości romantycznej wiąże Maślanka, w przeciwstawieniu do jej estetycznej oceny w literaturach zachodnioeuropejskich, z kwestią ruchu narodowo-wyzwoleńczego i rozbudzania świadomości narodowej, ogólnie mówiąc, z jej funkcją narodową, Dodać by tu należalo, że w specyficznych warunkach polskich ludowość ta pełniła funkcję narodowości i była wyrazem patriotyzmu, który w tej formie można było przemycać w chwilach nacisku cenzury zaborczej, zwłaszcza w Królestwie Kongresowym i ziemiach zabranych. �358 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Omawiając rodowód romantycznej ludowości, polegającej na podkreślaniu odrębności kultury słowiańskiej, idealizacji i gloryfikacji sielskiej przeszłości tych plemion, które Chodakowski przeciwstawił idei uniwersalizmu chrześcijańskiego, Maślanka ograniczył się j'ednak tylko do stwierdzenia gołych fakt6w. Auto!!" Zariana Dolęgi Chodakowskiego unika zupełnie interpretacji. Chodakowski utożsamia kultur~ ludową z narodową, a nowatorski zwłaszcza był jego zwrot do pieśni ludowej, która miała być źródłem narodowości i tworzywem poezji narodowej, jako nieskażonej żadnymi wpływami cywilizacji i kosmopolityzmu. Maślanka ukazuje w sposób krytyczny i ostrożny możliwość zapożyczenia tej idei i skutków jej oddziaływania, zapominając całkowicie o jej interpretacji ideowo-politycznej. Wyjątek jedyny interpretacji to powtórzenie za W. Kubackim sensu ideowego aktualizacji podania o wyborze chłopa Piasta na króla ... (s. 46). Ideowa interpretacja romantycznej ludowości w różnych dziesięcioleciach wyjaśniłaby odmienne funkcje, jakie pełniła ona we wczesnym romantyźmie w warszawskiej cyganerii artystycznej czy ziemiach litewsko- białoruskich. Siła oddziaływania Chodakowskiego to nie tylko omówiona przez Maślankę idea wszechstronnego wpływu jego idei ludoznawczych na rozwój ludowości polskiego romantyzmu, ale także oddziaływania zawartej w jego rozprawie ideologii w dziejach tego prądu. Dopatrywać się jej można w idealizacji pierwotnej utopii słowiańskiej, tak często spotykanej nie tylko w literaturze polskiej, ale także i historiozofii rosyjskiego słowianofilizmu. Widziałbym je nawet na ujmowaniu dziejów literatury polskiej przez pierwszych jej historyków połowy XIX wieku (W. Maciejowski, J. Majorkiewicz, M. Wiszniewski), u których wyżej postawiona została i uznana za narodową rodzima, na polskich pierwiastkach ludowych oparta kultura polska, niż przejmowana w okresie renesansu, oświecenia i pseudoklasycyzmu literatura naśladująca Greków, Rzymian i Francuzów. Wysuniętymi tu zastrzeżeniami nie obarczam bynajmniej książki Maślanki. Stawiam je jako postulaty dalszych badań nad oddziaływaniami ideologii Chodakow·· skiego. W ksiąźce Maślanki otrzymaliśmy nie tylko monografię o tym pionierze polskiego ludoznawstwa i romantycznej ludowości, lecz także dokładny przegląd badań ,nad polską llUdowośc.iąl'oman1ty'C:/mą.Do książki MaśLanki musi sięgnąć każdy, ktokolwiek pragnie zapoznać się z literaturą I polowy XIX wieku i ideą Słowiańszczyzny. Szkoda tylko, że mimo szerokiego adresu książki, którą zainteresuje się i zagranica, wydawnictwo nie pomyślało o wyższym jej nakładzie; 500 egzemplarzy to jednak za mało. Wykorzystane w omówionej książce rozprawy, artykuły i korespondencje Zoriana Chodakowskiego zostały przez Maślankę zebrane i opublikowane ostatnio w osobnym opasłym tomie pt. O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz innych pismach i listach, stanowiącym pierwsze zbiorowe wydanie pism słowiańskiego ludoznawcy. Lektura zawartych w tomie pism Chodakowskiego wskazuje, że postulowany przez tego uczonego i teoretyka romantycznej ludowości program naukowy badań ludoznawczych formułowany i rozwijany był nie tylko w cytowanej powszechnie rozprawie O Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, ale i w innych pismach Chodakowskiego, pisanych w większości w języku rosyjskim i spoczywających w rękopisach w bibliotekach i archiwach radzieckich oraz w nie opublikowanych także dotychczas listach. Opracowany przez J. Maślankę tom pism zbiera je po raz pierwszy i udostępnia uczonym i czytelnikom nie tylko w języku oryginału, ale także i w tłumaczeniach polskich. Zawarte w tomie rozprawy, artykuły i korenspondencje ułożone zostały przez wydawcę w porządku chronologicznym, opatrzone zwięzłym wstępem biograficzno-naukowym, przedstawiającym sylwetkę �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 359 i czasopism Chodakowskiego; teksty opracowano z filologiczną pedanterią i opatrzono przypisami. Wśród działu rozpraw Chodakowskiego znalazły się oprócz a Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem m. in.: Memorial do Uniwersytetu Wileńskiego z 1818 r.; rozprawa gorodi.~zczach, Projekt uczenogo putieszestwija po Rosji dla objaśnienija driewnoj sławianskoj istorii z cytowanymi w nlich nierzaidko dlaoelów egzemplifikacyjnych tekstami pieśni ludowych w języku polskim i ukraińskcim; etymologiczne, komparatystyczne studium językowe pt. Opyt izjasnienija słowa: kniaź, ksiądz (Książ - Księż) oraz rozprawy: Sapki i Żalniki - Wszystkleopublikowane w języku rosyjskim z towarzyszącymi im tłumaczeniami polskimi. W niektórych z nich, odzwierciedlających ówczesny stan wiedzy archeologicznej, etnograficznej i językowej, Chodakowski formułował swoje poglądy na powyższe kwestie i polemizował ze s\vymi przeciwnikami. którzy z zawiści niejednokrotnie utrudniali za to temu uczonemu karierę naukową. Np. w Projekcie naukowej podróży po Rosji... pisał m. in.: "Ona [epoka przedchrześcijańska] jest naszą wspólną kolebką, zarodkiem obyczajów, obrzędów, cnót, wad, zabobonów i wszystkiego, co można nazwać narodowością [...] W niej tkwi pierwiastek i synonimy naszych dialektów i ta jednostajna cecha, według której Sławi anie upodobniają się do siebie pod każdym względem, i mimo że obecnie z powodu rozprzestrzenienia i odLegłości nie znają się wzajemnie, mimo granic, które ich z dawna oddaJają, ,potęgi -czasu ,i obcych wpływów - za'chowują nadal nie zatarte zmamiona braterstwa". - RJoz:w:ij:ającpogląd nie nowy, bo z rozprawy Slawiańszczyźnie przed ch1'ześcijaństwem, akcentujący silnie narodowoś,; naj starszej ludowej przeszłości Słowian, pisał: "Nasi wieśniacy nigdy nie zaznali nagłej -przemiany obyczajów pisał Chodak1owski dalliej. Oni w prostocie, obrzęd3!ch i zabawach zachowali j'esz;cze to co pozostawiUli nam przodkowie. Ich podania, a nawet prz·esądy noszą piętno głębokiej starożytności. Ile tam znajduje się rodzimości" (s. 102). Na drugą część opracowanej przez Maślankę edycji pism Chodakowskiego składają się opublikowane w większości wypadków po raz pierwszy z rękopisów listy autora Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem do uczonych polskich i rosyjskich, zainteresowanych naukowymi badaniami Chodakowskiego lub je popierających. Wiele z nich, obok relacji z badań naukowych słowiańskiego uczonego, zawiera wiadomości o jego zabiegach o dotacje u rządu rosyjskiego, mające mu umożliwić prowadzenie prac badawczych; wiele dotyczy problematyki naukowej, traktuje o kwestiach archeologicznych, historycznych, etnograficznych i językowych; wiele skierowanych jest do bliskich wówczas Chodakowskiemu uczonych kręgu krzemienieckiego i sieniawskiego, a szczególnie listy do A. K. Czartoryskiego, generała ziem podolskich, który popierał badania ludoznawcZJe Chodakowskiego i w którego r,ezyden.cji .si'eniawski:ej powstała rozprawa Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem. Do korespondentów Chodakowskiego, obok uczonych rosyjskich, należeli m. in.: Tadeusz Czacki, Łukasz Gołębiowski, Samuel Bantkie, Ludwik Kropiński, wspomniany A. K. Czartoryski i przebywający wtedy przez jakiś czas w Si:eni<JIwieKrystyn Lach Szyrma, który w Dzienniku Wileńskim opublikował dwie z zebranych przez Chodakowskiego w okolicach Sieniawy pieśni ludowych. Właśnie w owych listach, pełnych rozważań naukowych, dysput i polemik na rok jeszcze przed pojawieniem się rozprawy Slawiańszczyźnie przed chrześcijaństwem próbował Chodakowski określić program naukowych badań ludoznawczych. Dnia 24 X 1818 pisał do Bazylego Anastaziewicza: "Mój zamiar jest zbierać wiadomość o wszy!Stkich pomnikach naszych naddZ!ladów, zgromadzić w jedne drzewo wszystkie gałęzie mowy ,s!owiańJsIJdej,w.szystki,e obrzędy wiejskie, pieśni podczas tych śpiewane, tajemnicze, czarodziejskie ich szepty, które wiele z dawnych urojeń i starego dialektu dochowują - i to WlSzy.stkoskombinowawszy ° ° ° ° ° �360 Recenzje oraz przegLqdy wydClwnicttv i czasopism z op.Ls.aniami, acz mniej dokładnymi poprzedników dać lepsZJe wyobrażenie o naszej starożytności" (s. 171). W listach tych powielał niejednokrotnie tezę opI1acowaną w rozprawi,e Slawiai!szczyźnie przed chrześcijaństwem o rozkladowej i .niszczycielskiej l10lichrześcijlaństwa w funkc,jonowaniu słowiańskiej kultury ludowej: "Gdyby nie drużyna Jezusowa zr-obiła przerwy w ucwnych pracach Polaków - pisał do J. Kulczyc~ieg.o 13 VI 1817 If. - przez póhora wieku pewnie pośród nas byłby jaki Macphers:on wcześniej jeszcze przed Krasickim i dałby temu gleniuszoW!i wielkiemu obS'zelrniejsze pasmo do Myszejdy" (s. 174). W krótkim sprawozdaniu nie sposób ogarnąć bogatej zawartości rozpraw i listów objętych tomem. Do tej książki sięgać będą w przyszłości uczeni archeologowie, etnografowie, folkloryści i językoznawcy nie tylko polscy, ale także słowiańscy. Czekamy jeszcze na opublikowanie przez J. Maślankę ocalałych do dziś z rękopiśmiennej spuścizny Chodakowskiego pieśni polskich i ruskich, z których korzystali już niejednokrotnie folkloryści i pisarze przeważnie ukraińscy. Opublikowany ich zbiór, obejmujący głównie okolice Sieniawy, byłby odzwierciedleniem naj starszego stanu ich zachowania na wspomnianych terenach. ° Aleksander Zyga Sztuka ludu polskiego. Warszawa 1967. Wyd. ARKADY, s. 502, nlb. 6, il. 521 + 1 mapa, pl. zł 290,00. Wstęp, katalog i bibliografia: Aleksander Jackowski. Układ merytoryczny i dobór ilustracji: Al. Jackowski i Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Redaktor wstępu: Ksawery Piwocki. Wybitni twórcy ludowi nie znajdowali na ogół uznania w środowisku wiejskim, żyli w jego cieniu, często w pogardzie i izolacji, a dzieła ich musiały poczekać do czasu, aż w sztuce elitarnej powstaną nowe prądy artystyczne - kubizm i ekspresjonizm, które oceniane w oparciu o inne od dotychczasowych kryteria, ukształtują smak estetyczny odbiorcy tak, że na wytwory sztuki ludowej - dotąd lekceważone i pogardzane - spojrzy inaczej - bardziej łaskawie, aż wreszcie odkryje w nich wartości plastyczne oryginalne i niepowtarzalne, za które krytyka naszych czasów wystawi noty najwyższe. Album Sztuka ludu polskiego jest dla tej twórczości dobrą wizytówką. Doskonale napisany wstęp, trafny dobór ilustracji, staranne wykonanie graficzne, dają pełny i wszechstronny obraz polskiej sztuki ludowej. Szkoda tylko, że wydawca nie zaopatrzył książki w tekst obcojęzyczny, tym bardziej, że: "Twórczość ta budzi zresztą coraz większe zainteresowanie zarówno polskiego społeczeństwa, jak i cudzoziemców, dla których stanowi często największą u nas atrakcję artystyczną. To nie przypadek przecież, że w książkach o sztuce światowej znajdziemy ze sztuki polskiej często jedynie reprodukcje ludowych rzeźb i obrazów ... I jeśli Chrystus Frasobliwy (iI. 29) znalazł się również na plakacie UNESCO, symbolizując wartości oryginalne naszej kultury artystycznej - to nie na zasadzie "egzotyki", ale na podstawie tych samych praw i zasad, które tworzą hierarchię w sztuce dnia dzisiejszego" (s. 7). Plastykę ludową w książce przedstawiono w perspektywie artystycznej, starano się zapoznać czytelnika z nowym spojrzeniem, niekiedy kontrowersyjnym i wskazać miejsce tej twórczości w naszej współczesnej kulturze. Szczególnie cenne są tu uwagi dotyczące rzeźby ludowej, z zakresu której autor wstępu już wielokrotnie dal się poznać jako wybitny jej znawca. Nie można jednak zgodzić się z twierdzeniem autora, że: �Hccenzje oraz przeg[qdy w]jdawnictt-v 361 i czasopism "Dla etnografa twórczość artystyczna jest jednym z przejawów kultury badanej warstwy spolecznej, przy czym z .mcji 'swoich kompetencji interesuje go bardziej kultura materialna, technologia pracy, obróbka S1ur;owca i narzędzie niż forma artystyczna" (s. 5). Autor ma wiele racji, ale tak stawiając zagadnienie, przy obecnym stanie wiedzy o twórczości plastycznej ludowej, etnograf miałby nie wiele do powiedzenia, a obraz ukazany przez niego stworzyłby niepełną i wykrzywioną rzeczywistość artystyczną, jak często miało to miejsce w przeszłości. Współczesny badacz, podejmuj;clcy problematykę z zakresu twórczości ludowej, niezależnie od kwalifikacji zawodowych, ma obowiązek naświetlić zagadnienie wszechstronnie. I tak np. badając świątkarstwo ludowe nie sposób pominąć historię i teorię sztuki, religioznawstwo, etnografię i socjologię. Omawianą książkę można postawić w rzędzie naszych najlepszych publikacji popularno-naukowych. Edward Ozgowicz Zarys d,ziejów religii. Praca zbiorowa pod red. komitetu: J. Keller - przewodniczący, W, Kotański, Z. Poniatowski, W. Tyloch, B. Kupis, Warszawa 1968, ss. 1037 + ilustracje. Nowe, rozszerzone i poprawione wydanie. Gdy w 1964 r. ukazało się pierwsze w Polsce zbiorowe opracowanie dziejów religii \ wywołało ono wówczas nie tylko ogromne zainteresowanie czytelników, lecz stało się także poważnym impulsem do płodnej i ożywionej dyskusji. Koncentrowała się ona przede wszystkim wokół problematyki wyboru modelu popularno-naukowego podręcznika dziejów powszechnych religii. Publikacja taka, jak wskazywano, posiadać winna charakter encyklopedyczny ze wszystkimi walorami rzetelnej informacji naukowej o poszczególnych religiach świata. Z drugiej zaś strony - stać się także winna podstawą typowo religioznawczej refleksji, której tłem byłoby ukazanie istotnych cech ewolucji wyobrażeń religijnych. Dyskusja ta stała się niejako platformą interdyscyplinarnej wymiany myśli, a głosy religioznawców, historyków, orientalistów i w skromnym zakresie także etnografów były prawdopodobnie pomocą przy opracowaniu nowego wydania Zarysu dziejów religii 2. Surowe nieraz oceny krytyki wynikały z nie bagatelnego znaczenia społecznego jakie przywiązywano do tej publikacji. Jej stopień rzetelności naukowej, dobór materiału zgodnego z naj nowszym stanem badań oraz forma prezentacji stanowić miała bowiem o roli tej pracy w kształtowaniu racjonalistycznego światopoglądu i religioznawczych zainteresowań. Wynikiem dużego zapotrzebowania na tego rodzaju literaturę popularno-naukową i odpowiedzią na zarzuty krytyki było bez wątpienia ukazanie się po latach czterech nowego wydania Zarysu dziejów religii, w którym wiele partii znacznie zostało rozszerzonych, inne zaś - gruntownie '=,ienliOlno. Ni,e ma więc zatem już dziś potrzeby rozpamiętywania wad i zalet pierwszej edycji; należy natomiast dokonać oceny nowego dorobku polskiego religioznawstwa. Jest rzeczą jednak oczywistą, iż zakres 1 Mam na myśli wyłącznie opracowania pozakatolickie i dlatego też nie wspominam o wydanych w Pax-ie Religiach Świata pod red. ks. prof. E. Dąbrowskiego, Warszawa 1957 i wydanych w Pallottinum Wieczorach Paryskich ks. P. Siwka, Poznań 1960. Szczególnie ta ostatnia praca nie może podlegać recenzji z naukowego punktu widzenia, głównie ze względu na swe wyrażne apologetyczne ujęcie. 2 Niżej podpisany zabierał również w tej sprawie głos na łamach "Etnografii Polskiej", lOb. t. 13:1968, s. 537-541. �362 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw cZ<lsopism poruszanej w tej pracy problematyki jest na tyle szeroki, iż ograniczać on musi kompetencje jednego recenzenta do niektórych, wybranych tylko problemów i najbliższych osobistym zainteresowaniom zagadnień. Dlatego też w głównej mierze postaram się zwrócić uwagę na te części pracy, w których wykorzystano w dużym stopniu materiały etnograficzne; i które z tej racji zainteresować mogą lo właśnie środowisko naukowe. Drugie wydanie, w przeciwieństwie do poprzedniego, jest dziełem pracy kilkuosobowego komitetu redakcyjnego. Jego objętość została znacznie poszerzona (ok. 21,6 ark. wyd.l, niektóre rozdziały opracowano na nowo, inne zaś uległy gruntownym zmianom i uzupełnieniom. Powiększono także zespół autorski o szereg znanych nazwisk, a kilka szczególnie ostro krytykowanych artykułów usunięto wprowadzając na ich miejsce nowe wersje omówień poszczególnych religii. Odnosi się to przede wszystkim do rozdziałów poświęconych religiom Australii i Oceanii, Babilonii i Asyrii, starożytnych Zydów i Germanów, czy wreszcie - islamu i protestantyzmu 3. Nie wszystkie jednak tego rodzaju innowacje i zmiany zasługują na aprobatę. Szczególny sprzeciw wzbudzać muszą te posunięcia redakcji, w wyniku których usunięto pewne partie pracy, nie zastępując ich jednak czymkolwiek. Mam mianowicie na myśli likwidację liczącego bez mala 50 str. druku wstępu, zawierającego w pierwszym wydaniu ZaTYsu dziejów Teligii studium Z. Poniatowskiego na temat porównawczej historii religii, jej przedmiotu, dziejów i znaczenia, oraz art. H. Swienki - o wierzeniach pierwotnych i problemie pochodzenia religii 4. Całkowita rezygnacja z tych artykułów, a w każdym bądź razie z tak ujętej tematyki, stanowi w moim odczuciu niepowetowaną stratę. Wprowadzony bowiem na to miejsce art. J. Kellera poświęcony jest zasadniczo odmiennym zagadnieniom. Jest to tylko jasny i precyzyjny wykład podstawowych wiadomości dotyczących przedmiotu i celu badań religioznawczych oraz problemu definicji, typologii i struktury !"eligii5. Nie znajdujemy jednak w nowym wydaniu choćby jak najbardziej skrótowego wprowadzenia w dzLeje relig,~oznawnej myśli, ni'e W1spomin,ając już 'o potrZiebi'e ukaZiania polskich osiągnięć w tym zakresie. Zrezygnowano z szerszego omówienia problematyki genezy wierzeń religijnych, nie poświęcono także większej uwagi współczesnym prądom i kierunkom zajmującym się tego rodzaju tematyką. Pominięcie tych zagadnień nie wydaje się zabiegiem słusznym; są to przecież jedne z kluczowych aspektów badań religioznawczych, pozwalających na właściwą interpretację dziejów poszczególnych zespołów religijnych. Sytuację pogarsza fakt, iż w części szczegółowej pracy nie znajdujemy również wielu wiadomości na ten temat. Przypomnijmy jednak, że recenzowana tu praca uchodzić zamierza za podręcznik dziejów religii; tymczasem brak w niej podstawowej części, jaką stanowić winno ukazanie źródeł i czynników kształtujących wyobrażenia religijne naszych przodków. Nie znaczy to oczywiście, iż staję w obronie usuniętych z nowego wydania opracowań, ale metoda tego rodzaju cięć 3 A oto te rozdziały, które opracowane zostały powtórnie przez nowych autorów: Religie Australii i Oceanii, I wyd. - R. Stiller, II wyd. - J. Pacholczyk; Religie Babilonii i Asyrii, l wyd. C. Kunderewicz, II wyd. jako Religie Mezopotamii R. Ranoszek; Religie Hetytów, I wyd. P. Niepołomski, II wyd. jako Religie Azji Mniejszej - M. Popko; Religie starożytnych Żydów I wyd. M. Astour, II wyd. W. Tyloch; Islam, I wyd. Fr. Machaiski, II wyd. - J. Bielawski; Religie Germanów, I wyd. J. Rosen-Przeworska, II wyd. - St. Piekarczyk; Protestantyzm, I wyd. H. Chyliński, II wyd. J. Wierusz-Kowalski. 4 Zob. Z. Poniatowski, Porównawcza historia religii jej przedmiot, dzieje i znaczenie. (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1964, str. 7-25; H. Swienko, Wierzenia pierwotne a prob!em pochodzenia religii, t a m ż e, s. 27-45. 5 J. Keller, Religia. (Pojęcie, geneza, klasyfikacja, struktura). (W:) Zarys dziejów religii. Warszawa 1968, s. 9-41. �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 363 chirurgicznych, jako odpowiedź na zarzuty krytyki - to nie najlepsza jednak droga wprowadzania zmian. Drobne uwagi na temat genezy religii, szczególnie jej "pierwotnych" form znajdujemy we wspomnianym już artykule J. Kellera. Autor stwierdza słusznie, iż budowanie względnie rekonstruowanie uniwersalistycznych schematów rozwojowych religii od jej form najpierwotniejszych czy naj dawniej szych ku bardziej wysublimowanym postaciom jest już dziś zabiegiem niiecelowym iczęSlto wręcz nienaukowym. Brak bowiem stale reaLnych poci:s'taw pod tego rodzaju T1oZJważaniaJ, które :siłą rzeczy w większej mierze oprzeć się muszą na teoretycznych dywagacjach, aniżeli na gruntownie udokumentowanym materiale. Jednak mimo tych założeń i sam Keller nie ustrzegł się przed stworzeniem czegoś w rodzaju takiej konstrukcji. Jak bowiem należy rozumieć (s. 15) stwierdzenie precyzujące, iż "... totemizm stanowi wyższą i bardziej rozwiniętą formę fetyszyzmu ...", "... animizm to teoretyczne uogólnienie fetyszyzmu i totemizmu ...". Manizm uważa natomiast autor za " ... szczególną formę animizmu", z kolei manizm pozostawać ma " ... w związku ze wszystkimi wymienionymi (wyżej) formami wierzeń". Z powyższych ustaleń wynika całkiem niedwuznacznie szczególna pierwotność fetyszyzmu i animiZJmu w stosunku do pOZJostałych zespołów, a to już przecież pierwszy krok w kierunku akceptacji jednej z wielu ewolucyjnych koncepcji rozwoju wierzeń, czy też może próba stworzenia własnej wizji narodzin religii. BaJrdw dyskusyjne wydają :się także te sformułowan:ia ,autora, które dotyczą klasyfikacji religii na politeistyczne, monoteistyczne i ateistyczne. Podział ten nie powinien wzbudzać żadnych zastrzeżeń, gdyby nie to, iż do grupy tzw. religii ateistycznych zaliczono również pewne formy wierzeń "pierrwotnych", takie ,jak np. totemizm czy animizm (s. 25). Wydaje się, że zaszło tu poważne nieporozumienie, bowiem dotychczas pod pojęciami totemizmu czy animizmu żaden religioznawca nie rozumiał konkretnego systemu religijnego o czasowo-przestrzennych współrzędnych. Pojęcia te - to przecież swego rodzaju modele wyodrębnione w sposób sztuczny z religijnych wyobrażeń wielu ludów i uogólnione na wyłączny użytek naukowego warsztatu. Nie ma bowiem "czystej" czy "klasycznej" formy religii totemistycznej, podobnie jak i nie ma takiego zespołu wierzeń konkretnej społeczności, który można by określić wyłącznie mianem animizmu. Są to bowiem tylko jedne z wielu elementów jakie znajdujemy w poszczególnych skodyfikowanych religiach czy "prymitywnych" systemach wierzeń, od plemienia Arunta z "klasycznego" terytorium totemizmu, aż do ludowych mutacji katolicyzmu na polskiej wsi. Rola tych określeń nie jest bynajmniej inna aniżeli "magii", "kultu przodków", "feteszyzmu" czy "demonologii", i pojęć tych nie sposób zestawiać z konkretnymi systemami religijnymi i filozoficznymi w rodzaju np. buddyzmu czy taoizmu. Niestety etnograficzna strona tego wstępnego artykułu pozostawia wiele do życzenia i fakt ten dobitnie dowodzi jak wielka staje się potrzeba współpracy religioznawców z etnografami. Tylko bowiem tą drogą polskie religioznawstwo będzie mogło we właściwy sposób wykorzystać materiały etnograficzne, co przy studiach nad takimi zagadnieniami, jak geneza wyobrażeń religijnych, religie tzw. społeczeństw "niecywilizowanych" i ludowe wierzenia ludności wiejskiej Europy, jest rzeczą nieodzowną. Niektóre ze sformułowań części wstępnej wydają się wręcz całkiem nie do przyjęcia. Przykładem choćby fragment omawiający kształtowanie się refleksji nad światem zmarłych, w którym autor pisze m. in. iż "u ludów, których religia wyrażała się w kulcie przodków, wyobrażenia o istnieniu i losach ludzi zmarłych były bardzo m g l i s t e i n i e j a s n e (podkreślenie APZ). Mimo to kult był uprawiany ..." (s. 30). Sprostowania wymaga również stwierdzenie sugerujące, jakoby najwięcej wyznawców buddyzmu znajdowało się " ... zwłaszcza w swej ojczyźnie - Indiach" (s.40). �364 Recenzje oraz pTzegLqdy wydawnictw i czasopism Nie jest przecież dla nikogo tajemnicą, iż sytuacja w tym względzie ma się cokolwiek inaczej, o czym czytelnik z łatwością może się przekonać w czasie lektury odpowiednich rozdziałów o religiach Azji Południowej i Południowo-wschodniej. Buddyzm, choć wyrosły na filozoficznych tradycjach kultury indyjskiej, nie znalazł trwałego oparcia na tym subkontynencie. Ogromnemu powodzeniu na "emigracji" w Tybecie, Chinach, Japonii, na Cejlonie, w Indonezji, Wietnamie, Laosie i Syjamie, towarzyszył spadek popularności buddyzmu w jego ojczyźnie, łączący się wyraźnie z kontrofensywą zagrożonego bramanizmu i potem hinduizmu. Wewnętrzny układ pracy poświęconej dziejom religii jest o tyle ważny, iż winien on zbliżać się w miarę możności do jednego z przyjętych w religioznawstwie systemów klasyfikacyjnych, których przegląd znajdujemy w rozprawie J. Kellera. W nowym wydaniu zastosowano pewne istotne zmiany, ale i tym razem w wielu partiach dominuje geograficzna zasada prezentacji poszczególnych religii, co jest oczywiście sprzeczne z historycznym spojrzeniem na tę sferę ludzkiej kultury. Metoda ta zastosowana została w sposób szczególnie jaskrawy w odniesieni u do części pierwszej pracy, mimo że o typologii religii opartej o geograficzne kryteria w rozważaniach teoretycznych części wstępnej nie było mowy. W wyniku tego zabiegu współegzystują więc w dalszym ciągu ze sobą w jednym rozdziale filozoficzno-religijne systemy Indii i Japonii obok tradycyjnych i uznanych za "prymitywne" wierzeń mieszkańców Australii, Oceanii, Ameryki i Afryki. Zasada ignorancji oczywistych związków i współzależności między ustrojami społeczno-gospodarczymi a sferą wyobrażeń religijnych została jednak złagodzona w następnych partiach książki. Zastąpiono już tam niespójny układ podziałem na grupę religii określanych jako "narodowe" a więc ściśle związane z konkretnym obszarem kulturowym i etnicznym (np religie Egiptu i Syrii) oraz religie "uniwersalistyczne" o programie skierowanym na zewnątrz i ambicjach misyjnych. Równocześnie jednak z tym podziałem przyjęto także słusznie cenzurę określającą górną granicę chronologiczną na około VII w. n.e. W ten sposób oddzielnie omówiono wczesne formy chrześcijaństwa i islamu, akcentując tym samym ich ówczesną specyfikę i wskazując szerzej na te elementy, których dalszy rozwój miał istotne znaczenie dla powstania wielu współczesnych wyznań. Po prezentacji najważniejszych religii starożytnej i pradziejowej Europy wprowadzono nową część poświęconą wyłącznie religiom posiadającym dziś zasięg światowy. Warto przy tym zauważyć, iż posunięcie to wynikało z zamiaru realizacji postulatów krytyki pierwszego wydania. Tym razem część ta jest przejrzysta i zwarta, a czytelnik, którego interesuje problematyka buddyzmu, nie musi już szukać odpowiednich informacji w wielu rozdziałach, co miało niestety miejsce w pierwszej wersji Zarysu dziejów religii 6. Poważne j'cdnak zastrzeżenia wzbudzać musi "nowatorska" i niespotykana dotąd jeszcze zasada przyjęta przez kolektyw redakcyjny w odniesieniu do klasyfikacji "judaizmu" i jego miejsca w systematyce religii świata. Ku naszemu zdziwieniu, omówienie poświęcone wierzeniom starożytnych Żydów zostało włączone do części określonej mianem zespołu religii uniwersalistycznych i w ten sposób znalazło się tuż obok "pierwotnego chrześcijaństwa i islamu". Podobną zasadę przyjęto i w dalszych partiach, włączając rozprawę dotyczącą nowszych już dziejów judaizmu do grupy religii o zasięgu światowym 7. Na temat ten pisze zresztą autor opracowania 6 Wiadomości a buddyźmie w wyd. I z r. 1964 znajdowały się tylko w opracowaniu religii Tybetu - S. Kałuźyńskiego, religii Japonii - W. Kotańskiego i religii Indii - E. Słuszkiewicza. Obecnie obok tych ujęć cząstkowych wprowadzono osobny rozdział pióra W. Kotańskiego (s. 691-736). 7 W. Tyloch, Religia starożytnych Żydów, tamźe, s. 384-426; B. Mark, Judaizm, tamźc. s. 737-761. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 365 judaizmu - B. Mark, który omawiaJąc ogólną charakterystykę tej religii podkreślił, iż "judaizm należy, obok chrześcijaństwa, islamu, buddyzmu, do uniwersalnych religii ludzkości ..."; niżej natomiast stwierdza zaraz, że "spośród wszystkich religii światowych judaizm był religią najbardziej n a r o d o w ą (podkreślenia - APZ), religią, w której pojęcie wyznawcy i członka n a r o d u zlewają się w j e d n o ..." (s. 738). Sformułowania te zawierają widoczne już na pierwszy rzut oka dwa podstawowe błędy w rozumowaniu i jedną sprzeczność. Religia bowiem uniwersalistyczna czy uniwersalna, to taki system wierzeń, którego "otwarta" dla wszystkich doktryna nie ogranicza grona wyznawców, głosząc hasła atrakcyjne i możliwe do przyjęcia poza naturalnymi granicami jednego kręgu kulturowego, państwa, narodu czy warstwy społecznej. Do religii natomiast światowych, czy o światowym zasięgu zwykło zaliczać się takie systemy uniwersalistyczne, które dzięki swym sukcesom na niwie prozelityzmu rozszerzyły przez wieki swój stan posiadania przekraczając w widoczny sposób bariery narodowe, kulturowe i państwowe. Zatem mimo iż hinduiści np. stanowia niemały odsetek Judzi wierzących na świecie, nie możemy tej religii uznać za światową i uniwersalistyczną, choć przecież z jej wyznawcami spotkać się można i poza obrębem Indii - wszędzie tam gdzie istnieją spore enklawy emigracyjnej mniejszości hinduskiej, a więc np. w Republice Południowej Afryki, Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i na archipelagach Oceanii. Tak samo zatem jak kryteria określające religie światowe i uniwersalistyczne wykluczają hinduizm, tak też eliminują one i judaizm. Sam przecież autor rozprawy o judaiźmie - E. Mark - uwypukla w cytowanym wyżej fragmencie ściśle narodowy charakter tej religii. Historia zna tylko nieliczne wypadki, kiedy judaizm wiązał się ze społecznościami nie będącymi pochodzenia żydowskiego zyskując np. popularność wśród pewnych grup północno-amerykańskich Indian i Murzynów. Były to jednak zjawiska raczej odosobnione. Częściej natomiast judaiści opuszczali swe szeregi, przechodząc świadomie na pozycje ateistyczne, bądź też - zasilając liczne wyznania chrześcijańskie. Światowa zaś ekspansja tej religii nigdy nie oderwała się od swego narodowego i kulturowego podłoża i choć rozprzestrzeniła się daleko poza granicami swej pierwotnej ojczyzny, to pozostała ekskluzywną religią o narodowo-mesjanistycznym charakterze. W nowym wydaniu Zarysu dziejów religii nie uwzględniono także postulatów krytyki wskazującej na pożyteczność wprowadzenia pewnej jednolitej, wewnętrznej struktury poszczególnych artykułów. Wybór jednego, oczywiście jak najbardziej ogólnego tylko schematu zespoliłby pracę jeszcze bardziej, ułatwiając korzystanie i zwiększając jej komunikatywność. Miejmy nadzieję, że warunek ten zostanie spełniony w następnych wydaniach, których oby było jak najwięcej. Ten brak normalizacji czy ujednolicenia koncepcji poszczególnych omówień religii wpłynął zdaje się na to, iż postawy metodologiczne reprezentowane przez autorów są nader zróżnicowane, a wiele z nich wzbudzać musi poważne zastrzeżenia, przyczyniając się niestety do obniżenia ogólnego poziomu tego pożytecznego dziela. Prawdą jest, iż właśnie z tych względów szereg artykułów zostało opracowanych na nowo, inne zaś gruntownie przerobiono. Operacja jednak ta nie posiadała widać charakteru radykalnego, a kryteria oceny poszczególnych artykułów nie zawsze były jednakowe. Szczególnie wyraziście zauważyć to można na przykładzie tych części pracy, które prezentują wierzenia ludności autochtonicznej Amell'y,ki,linidonezji, Australii, Oooanii i częściowo Afryki, choć ten ostatni rozdział na tym tle prezentuje się wyjątkowo korzystnie S. Jest to jakby część drugiej kategorii, w widoczny sposób rażąca swym 8 Zob. St. Śliwa, pelagu Malajskiego, S. 200-208; R. Ohly, Religie rodzime Ameryki, tamże, S. 241-262; J. Pacho1czyk, Religie tamże, S. 185-199; J. Pacholczyk, Religie Australii i Oceanii, Religie Afryki, tamże, S. 209-240. Architamże, �366 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism niedopracowaniem i odbijająca znacznie od tych partii, które wyszły spod plOr wybitnych specjalistów i znawców starożytnych, orientalnych i światowych religii. Tymczasem omówienia wierzeń "pierwotnych" Trzeciego Swiata - to w zasadzie lużny zespół, dowolnie wybranych i niereprezentatywnych faktów i ciekawostek, nie tworzących ani statycznego, ani tym bardziej historycznego obrazu dziejów religii na tamtych terenach. Pochopne gen'eraliza'cje, żenujące skróty d Upr1oszczen~a,uwypuklanie zjawisk nieistotnych, drugo- czy nawet trzeciorzędnych, braki podstawowych wiadomości, ahistoryczne podejście, chaotyczność i wycinkowość - to tylko lista najbardziej rzucających się w oczy mankamentów tej części nowego wydania Zarysu dziejów religii. Wiele jeszcze można by przytaczać podobnych argumentów i szczegółowych przykładów, świadczących, iż i tym razem nie przywiązywano należytej uwagi do opracowań religii tych ludów i terenów, na podstawie których w przeważającej mierze wnioskuje się o drogach rozwojowych wierzeń religijnych naszych przodków. Nie wykorzystano również w szerszym zakresie dorobku religioznawczych badań archeologicznych, które swymi materiałami coraz bardziej uzupełniają naszą wiedzę o wczesnych formach religii. Utrzymano zatem ogromną dysproporcję między częścią poświęconą religiom narodowym i światowym, a działem obejmującym pierwociny wierzeń i dzieje religii społeczeństw określanych jako "prymitywne", "plemienne" czy opóźnione w rozwoju; a ta przecież problematyka nie może być lekceważona, gdyż jest ona także przedmiotem wzrastającego stale u nas zapotrzebowania społecznego. To zainteresowanie "religioznawstwem etnograficznym" nakłada jednak zarówno na autorów jak i wydawców szczególny obowiązek dbania o to, by następne publikacje reprezentowały w tym zakresie odpowiedni poziom naukowy i spełniały dobrze swe popularyzacyjne zadania. Oczywiście ogólnie rzecz biorąc, nowe wydanie Zarysu dziejów religii stanowi duży sukces zespołu polskich religioznawców, którzy, mimo licznych trudności, pokusili się o stworzenie dzieła jakiego u nas jeszcze nie było. Z tej racji właśnie trudno było zapewne ustrzec się przed błędami i potknięciami spotykanymi w niektórych częściach. W sumie jednak nie posiadają one decydującego znaczenia w ocenie całości, która winna zresztą leżeć w gestii religioznawców. Gros artykułów, których tu nie omawiałem, to przecież pozycje wybitnych specjalistów - historyków, orientalistów, religioznawców, i te właśnie partie nowego wydania Zarysu dziejów religii stanowią przede wszystkim o jego naukowej i społecznej wartości. Aleksander Paul Nedo, Grundriss der sorbischen Volksdichtung. ludospyt nr 32. Domowina-Verlag, Bautzen 1966, s. VHI Posern-Zieliński Spisy Instituta 284. + za serbski Znany łużycki etnograf i folklorysta, b. kierownik Instytutu Serbskiego na Uniwersy1;€'C'i,e Ka['o[a Ma!I1ksaw Li,psJku a późnliej dy.,ektor I.n.stytuts fiir deutsche Volkskunde w Be:r1li:nie,pro[. dr PalWeł NedOi, Iktóry w 1968 r. obchod~ił jubileusz 50-lecia urodzin - podsumował niejako swoją wieloletnią i bogatą działalność w zakresie folklorystyki syntetycznym opracowaniem zarysu łużyckiej twórczości ludowej, dziełem, które zasługuje na uwagę z wielu względów. Z syntetycznymi pracami z zakresu folklorystyki (podobnie jal{ i etnografii) spotykamy się stosunkowo rzadko. W języku polskim nie mamy takich opracowań w ogóle, poza właśnie książką P. Nedo, Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie (Poznań 1965), opierającą się o doświadczenia zdobyte przy opracowaniu omawianego zarysu. Gdy Folklorystyka przedstawia wstępne teoretyczne omówienie głównych za- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 367 gadnień folkloru i folklorystyki, to Grundriss jest znacznie czymś więcej. Cechą: szczególną tego w każdym calu wzorowego studium jest oparcie omawianych kolejno wszystkich gatunków folkloru - co stanowi dopiero drugą część książki - o szerokie tło historyczne łużyckiego etnicum, omówione w części pierwszej. Właśnie część pierwsza książki należy do najbardziej interesujących jej partii. Łużyce, stanowiące - jak wiadomo - jedną z najbardziej ciekawych wysp etniczno-kultuI1owych w Eunap.i.e,prz€'d:staw'.iJaly z dawna dla .nauki zwłaszcza folkLory,styki, kapitalne wręcz pole - niejako eksperymentalne - do śledzenia takich zjawisk, które na innych terenach były trudne lub wręcz niemożliwie do uchwycenia. Autor przedstawia więc historię kurczenia się poprzez wieki owej wyspy etnicznej w morzu niemieckim, która ograniczyła się już w XVI wieku do ludności chłopskiej i części plebejskiej w miastach, bez własnej klasy feudalnej. To musiało rzutować na typ kultury tej słowiańskiej, izolowanej grupy etnicznej, zwłaszcza na folklor, tworzony przecież i transmitowany w obrębie jednego głównie języka. Wyspowość etniczno-językowa musiała oddziaływać konserwująco na cały zakres folkloru, stąd też istnieje duże' przeciwieństwo między formami folkloru z terytorium Łużyc a obszarem niemieckim; gdy na Łużycach odkryto aż ponad 80 typów bajek, to na sąsiednim terenie niemieckim tylko 13. Zważyć należy, że do XVI w. ludność łużycka nie miała własnego piśmiennictwa, a aż w głąb XVIII w. wychodziły tylko wydawnictwa religijne. Stąd filie mogło być ItU - j,aikli gd'ZJi<e indziej - wyrażn.iejszegoWlpły!Wu literatury pisanej na treści folklorystyczne. W efekcie w folklorze łużyckim zachowała się w pełni najstarsza warstwa kulturowa, wykazująca silne pokrewieństwo z kulturą zachodniosłowiańską. I to stanowi jeden z najciekawszych problemów badawczych. Z drugiej znów strony, wyspa ta poddana była stałym wpływom niemieckim na lokalną twórczość ludową, przenikającym ustnie - na zasadzie częstej dwujęzyczności mieszkańców - w obręb kultury tej grupy. Autor stwierdza tu ciekawe zjawisko, że do wewnątrz takich wysp przenikało wiele treści z zewnątrz, mało natomiast na zewnątrz promieniowało. Na takim szerokim ogólnym tle rozwo,ju ·spoloczno-g'O!spodarczego, etnic:zmego'oraz stosunków językowych wpływających na postać folkloru łużyckiego, Autor rysuje rolę różnych nosicieli i twórców folkloru: muzykanta wiejskiego, roli kościoła (np. \V uświęcaniu pogańskich jeszcze zaklęć, w tworzeniu legend o świętych), furmanów, handlarzy, wysłużonych żołnierzy, specjalne znaczenie izby prządek oraz rolę kolektywu z jednej, a pojedynczych indywidualności (talentów) z drugiej strony w twórczości i reprodukcji folklorystycznej. Są to partie książki bardzo instruktywne i świetnie zilustrowane na przykładzie właśnie warunków życia ludu łużyckiego. Na tym dopiero tle Autor daje pogląd na historię badań folklorystycznych, 'dotyczących Łużyc, począwszy od pierwszych zainteresowań w wieku XVII, poprzez działalność takich działaczy XIX w., jak: H. Zejler, J. E. Smoler, L. Haupt, M. Hórnik, H. Jordan, E. Muka, J. Radyserb-Wjela, A. Cerny i inni, aż po najnowsze badania F. Siebera, J. Rauppa, samego P. Nedo i innych. Drugą część dzieła wypełnia szczegółowa analiza poszczególnych gatunków folkloru. Mamy więc omówione kolejno: zaklęcia, zagadki, przysłowia; twórczość ludowa związana z obrzędami i zwyczajami; podania i legendy (mitologiczne, historyczne, przyrodnicze, domowe, lokalne); bajki ludowe (o zwierzętach, magiczne, religijne i inne); humor i satyra ludowa; pieśni ludowe w podziale na: historyczne, legendowe, ballady, taneczne i obrzędowe, wreszcie folklor dziecięcy. Przy każdym z gatunków Autor omawia: stan nagromadzonych zbiorów i przeprowadzone badania, pojęcie tego gatunku, jego istotę i znaczenie, treściowe zawartości i artystyczne formy wyrazu, podział na grupy oraz związek tego gatunku folkloru z konkretnymi warunkami �368 Recenzje OTaz przeg!qdy wydawnictw i czasopism życia i sposoby jego przejawiania się - a wszystkie gatunki bogato ilustrowane przykładami w języku górno- lub dolnołużyckim w tłumaczeniu na niemiecki. Zazwyczaj też porównuje Autor niektóre strony kolejnych gatunków folkloru górnoi dolnołużyckiego (często sobie przeciwstawiaI'ego) z takimiż w krajach sąsiednich, czemu też służą bardzo obszerne źródłowe przypisy. Tą drogą wydobywa Autor typowe cechy folkloru łużyckiego, jego narodowe osobliwości z jednej, a pokrewieństwo z treściami folkloru obcego z drugiej strony. Tak np. stwierdza na Łużycach mniejsze niż w Czechosłowacji, w Polsce i na terenie niemieckim rozpowszechnienie się przysłów, co przypisuje małemu na Łużycach wpływowi literatury pisanej (s. 97 i nast.). Część trzecia dzieła, złożona z czterech rozdziałów, poświęcona jest omówieniu losów ustnej artystycznej twórczości ludowej w okresie kapitalistycznym (1850-1945) Zawiera się tu udatna analiza wpływu rozwoju stosunków kapitalistycznych na wsi i w mieście na zmianę sytuacji gospodarczej, na wytworzenie się nowej struktury społecznej i zmienionych stosunków etnicznych, a stąd na zmiany oblicza kulturowego wsi. Na tle tych konkretnych warunków analizuje kolejno losy poszczególnych gatunków fokloru, ich nierównomierny rozpad lub przeobrażanie sil; tematyczne w postać nowoczesną (np. żartu i satyry). Analiza bardzo trafna i rzadko w analogicznych opracowaniach spotykana. Bo właśnie cechą studium P. Nedo jest omawianie folkloru nie w oderwaniu i metodą czysto filologiczną, ale przy pełnym zastosowaniu metody materializmu historycznego, a więc w stałym związku z konkretnymi warunkami życia. Nie zapomina też Nedo o odwrotnym zjawisku, mianowicie o wpływie twórczości ludowej na łużycką literaturę piękną w postaci głównie wykorzystywania przez literatów materiałów folklorystycznych do ich własnej twórczości czy też wydawnictw popularnych, np. dla celów pedagogicznych. Podobnie śłedzi wykorzystywanie - dla różnych zl'esztą celów - skarbów twórczości ludowej w działalności kulturalnej, widoczne już w 2. połowie XIX w. W ostatnim z tych rozdziałów omawia pisaną twórczość ludową, a więc ludowych pisarzy i poetów, dość licznych już w 1. połowie XIX w. Zamknięcie tej ciekawej pracy stanowi omówienie nowej zupełnie sytuacji dla artystycznej twórczości ludowej w procesie wytworzenia się jednolitej socjalistycznej kultury narodowej i w aspekcie daleko idącej opieki państwa nad twórczością kulturalną. Można śmiało powiedzieć, że dzieło P. Nedo o zarysie łużyckiej słowno-artystycznej twórczości ludowej może być zarówno w swym układzie, w analizie treściowej jak i w metodach, w niej zastosowanych, w całej rozciągłości wzorem godnym naśladowania. Chciałoby się ujrzeć podobne opracowanie folkloru polskiego. Józef Rurszta Abeit und Volksleben. Deutscher Volkskundekongress 1965 in Marburg. Veroffentlkhungen des Ins.tituts fi.ir mitteleurqpaische Vdlk.sfor,schung an der Phililpps-Universitat Marburg-Lahn. A. Allgemeine Reihe, wyd. Gerhard Heilfurth i Ingeborg Weber-Kellermann, t. 4, Verlag Otto Schwartz & Co, Goettingen 1967, ss. 442 + VII. W 1967 r. Niemieckie Towarzystwo Ludoznawcze zorganizowało w Marburgu nad Lahnem kongres poświęcony problemom pracy i jej znaczeniu w życiu człowieka. 447 uczestników z niemieckiego obszaru językowego i z wielu innych krajów (Belgii, Bułgarii, Czechosłowacji, Danii, Finlandii, Francji, Holandii, Indii, Japonii, Jugosławii, Norwegii, Portugalii, Rumunii, Szwecji, Szwajcarii, Syjamu, Turcji, Stanów �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 369 Zjednoczonych Ameryki Północnej, Węgier i Wielkiej Brytanii) w ośmiu wydzielonych sekcjach dyskutowało nad pracą jako problemem ludoznawczo-antropologicznym. Referowane prace wydano w omawianym tu tomie. Oprócz artykułu wprowadzającego G. Heilfurtha Die Arbeit aIs kulturanthropologisch-volkskundliches Problem w tomie zamieszczono 36 referatów zgromadzonych w ośmiu rozdziałach, z których każdy poprzedzono krótką, zawierającą informację o stanie badań w danej dziedzinie i o zawartości przedstawionych dalej referatów, relacją kierownika odpowiedniej sekcji. Liczny udział referentów i rozległość problematyki implikowała dużą rozbieżność co do treści jak i formy przedstawionych prac, a przede wszystkim zaważyła na adekwatności treści artykułów względem postawionego kongresowi tematu. Przyznaje to też we wstępie inicjaltor kongresu, G. HeHfurlh: "Der Sinnzu:sammenhang zum Kongressthema ist das eine Mal sozusagen zwanglos und das andere Mal nul' auf Umwegen und manchmal, ja vielleicht sogar unwilling gewonnen worden" (s. IX). Zdając sobie sprawę z owej tendencji do nieadekwatności względem postawionego do analizy problemu i z nieporadności metodologicznej tradycyjnego ludoznawstwa G. Heilfurth, w cytowanym wyżej artykule wprowadzającym, podjął próbę określenia fe~omenu pracy jako obiektu badań ludoznawczo-antropologicznych. Nie możemy ze względu na brak miejsca dokonać w ramach recenzji krytycznej analizy artykułu G. Heilfurtha, a tym samym brak nam możliwości wykazania, w jakim stopniu wnosi on nowe wartości metodologiczne, a w jakim stopniu jest on tylko kompilacją mniej lub bardziej zasadnych sądów, wypowiadanych na gruncie socjologii, językoznawstwa, historii kultury i transponowanych, z mniejszym lub większym poczuciem odpowiedzialności, na teren ludoznawstwa. Od owej tendencji. wspólnej wielu współczesnym ludoznawcom, nie jest wolny również artykuł G. Heilfurtha, tym bardziej, iż wynik taki do pewnego stopnia implikowało antropologiczne, ponaddyscyplinarne podejście autora do problemu. Na tym miejscu zadowolimy si<: jedynie stwierdzeniem, iż pod pojęciem pracy rozumie G. Heilfurth wszelką działalność i czynność konieczną do zaspokojenia witalnych potrzeb człowieka. Definicja ta - na pewno nie wystarczająca w kontekście postawionego problemu - akcentuje we właściwy sposób czynnościowy sens pracy, który zaginął w wielu referatach szczegółowych omawianego wydawnictwa. Szczególnie autorzy referatów z zakresu kultury materialnej pomijają, z małymi wyjątkami, czynnościowy sens pracy, zadawalając się opisem formalno-typologicznym przedmiotów, względnie analizą historyczno-filologiczną. Nie negując wartości naukowej prac prowadzonych nad dokumentacją obiektów tradycyjnej kultury ludowej, względnie badań historyczno-filologicznych dla wyjaśnienia genezy faktów kulturowych, należy stwierdzić, iż przedstawienie ich na kongresie poświęconym roli pracy w życiu człowieka było pomyłką ze strony autorów, a przeoczeniem ze strony organizatorów kongresu, gdyż rozszerzając pojęcie pracy na wytwory będące jej rezultatem, pozbawiono je jakiejkolwiek przydatności: staje się ono wówczas, co do zakresu, prawie równe pojęciu ludoznawstwa i mieści obszerną klasę zjawisk, o której nie da się nic sensownego powiedzieć. Nieliczne jedynie artykuły, traktując rzeczowe fakty kulturowe jako substrat, którego analiza przydatna jest, z braku innych źródeł, do formułowania sądów o fenomenie pracy - rozumianej jako splot czynności - podjęły istotnie postawioną im przez organizatorów kongresu problematykę. Werner Haarnagel w szkicu pt. Wirtschaftsform und ArbeitsIeben in der friihgeschichtlichen Siedlung Feddersen Wierden (s. 22-36) analizując rozrzut znalezisk 24 - Lud, t. 53. 1969 �370 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism w jednej z nadbrzeżnych osad (I-V w. n.e.) Morza Północnego, miejsca ich skupień, ich położenie w stosunku do dominujących jednostek gospodarczych, jakimi są w poszczególnych warstwach tej osady wielorodzinne zagrody chłopskie, podejmuje próbę odtworzenia ówczesnego podziału pracy. Analiza zjawisk zaobserwowanych w rybackiej wsi Loddin na wyspie Uznam, posłużyła Reinhardowi Peeschowi w jego artykule Zur Tradierung von Geriit und Arbeitserfahrung (s. 147-153) do zdefiniowania sprzętów jako obiektywizacji doświadczenia pracy i indywidualnych zdolności. W przekonywujący sposób określa on obszary pracy jako miejsca aktualizacji tradycji. Dawna wielość obszarów pracy rybaka (las, pole, wybrzeże, morze, targ, zagroda) zostaje zredukowana we współczesnym rybołówstwie do jednej wąskiej specjalizacji, np. na kutrze praca rozdzielona jest pomiędzy szypra, maszynistę i obsługujących sieci. Autorzy referatów z zakresu plastyki ludowej nie zdobyli się na wyjście poza opis przedmiotów twórczości ludowej; istota relacji twórczość artystyczna - praca nie została w ich rozważaniach uwzględniona. Językoznawcy potraktowali problem pracy przede wszystkim od strony języków zawodowych; poszczególne referaty omawiają żargony robotników leśnych, alchemików, żeglarzy śródlądowych. Dieter Moehn w artykule Zur Sprache der Arbeit im industriellen Grossbetrieb (s. 216-222), zreferował badania językoznawcze przeprowadzone w dużym zakładzie chemicznym Hoest A. G. Hugo Stieger w artykule wprowadzającym Sprache und Arbeit. Zur Einfiihrung in den Problemkreis (s. 210215), podniósł metodologiczne aspekty problemu i wskazał na konieczność uwzględnienia w badaniach językoznawców nad zjawiskiem pracy perspektywy socjologiczno-antropologicznej. Badacze literatury ludowej położyli w swych rozważaniach akcent na następujące aspekty problemu: 1. praca jako temat w literaturze; 2. stosunek do pracy w utworach literatury ludowej; 3. opowiadanie podczas pracy. Bardzo interesujące artykuły wypłynęły na forum komisji zajmującej się pieśnią, tańcem i muzyką: 1. Ernst Klusen, Musik zur Arbeit heute; 2. Wolfgang Suppan, Volks- (volker-) kundliche und soziologische Gedanken zum Thema "Musik und 3. Anton Anderluh, Das Lied zur Arbeit im deutschen Alpenland; 4. Erlich Stockmann, Volksmusikinstrumente und Arbeit. Badacze relacji praca - obrzędowość postawili trzy aspekty w centrum swych zainteresowań: 1. W jakim stopniu, na jakich płaszczyznach, i w jakiej formie towarzyszą pracy obrzędy? 2. Jakich informacji o sensie pracy, poglądach na pracę dostarcza nam związana z pracą obrzędowość? 3. Jakie metody należy stosować w nowoczesnych badaniach obrzędowości? Ostatnią pozycją, na którą chciałbym zwrócić szczególną uwagę, jest referat Herberta Schwedta Arbeit und soziale Integration (s. 378-388). Na niewielu stronicach błyskotliwie napisanego artykułu, znajdujemy cenne uwagi o roli pracy w procesie integracji społeczno-kulturowej przesiedleńców z dawnych niemieckich ziem wschodnich. Arbeit"; Gerhard Carl-Herman Tillhagen, Folklig liikekonst. Wyd. II. Stookholm Konrad Klaska 1962, s. 378, ilustr. Książka C. H. Tillhagena "Lecznictwo ludowe" (przekład dosłowny: "Ludowa sztuka Iecz,enia") poświęoona jest szwedzkiej medycynde Iudow.ej. Auto.r, jako etnograf, wykorzystał przede wszystkim materiały z etnograficznych badań terenowych, �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 371 wyznaczające pracy zakres czasowy: koniec XIX i I połowa XX wieku. Erudycja i przekonanie o historycznym charakterze kultury ludowej nakazały dr C. H. Tillhagenowi przekraczać tak zakreślone granice terytorialne i chronologiczne. W opracowaniu znajdujemy bogate dane porównawcze, głównie skandynawskie, a historii medycyny poświęcono oddzielny rozdział. Jest nim rozdział I: Kilka wycinków z dziejów lecznictwa ludowego. Rozdział ten, pomieszczony na dziesięciu stronach, jest jedynie krótkim wprowadzeniem. Autor referuje w nim swe poglądy na genezę lecznictwa, traktowanego jako zjawisko międzynarodowe. Informacje z różnych okresów historycznych mówią o wielości wpływów, którym podlegała miejscowa medycyna. W związku ze średniowieczem C. H. Tillhagen podkreśla silne 'oddziały Wlanie cnr1Jeścij,ańSltWla. Rozdział II Przyczyny chorób i ochrana zdrowia W1pl'lowadzado pracy układ rreczowy. Zgodnie z pojęciami ludowymi przyczyną choroby są przede wszystkim demony, a także niektóre zwierzęta, rośliny i ludzie. Mimo przekonania o nieuchronności chorób, rodzącego postawy fatalistyczne, rozwinął się bogaty zespół czynności i środków zapobiegawczych. W szwedzkim lecznictwie ludowym, podobnie jak i gdzie indziej, dominowały działania o charakterze magiczno-wierzeniowym, w których iSzerokJowykoirZystYWlano przedm~oty związane z kultem (krzyż, biblia;) oraz ogień, niektóre metale, zwierzęta, rośliny, części ciała i wydzieliny ludzkie. Kolejny III rozdział poświęcony został specjalistom lecznictwa ludowego. Byli nimi mężczyźni i kobiety, tzw. "mądrzy". Autor informuje o ich liczebności (wykaz "mądrych", zamieszczony na końcu pracy, zawiera 86 nazwisk) i specjalizacji zawodowej. Działalność leczniczą podejmowali ludzie o określonych cechach ciała i umysłu, szczególnie predysponowani byli ludzie należący do pewnych grup etnicznych, szczególnie Lapończycy, Finowie i Tatarzy oraz członkowie niektórych grup zawodowych, księża, kowale czy muzykanci. Dalsze stronice rozdziału przynoszą omówienie ludowych poglądów na źródła wiedzy i umiejętności "mądrych" oraz opis ich "warsztatu". Następny IV rozdział zajmuje się metodami i środkami leczniczymi. I tutaj uderza ujednolicony kształt europejskiej medycyny ludowej. Wśród zabiegów leczniczych wymieniono m. in. okadzanie, odmierzanie, odstraszanie, mycie, nagryzanie, bicie, wydeptywanie i inne szeroko znane działania o charakterze magicznym. Srodki lecznicze pokrywają się w znacznej mierze z poprzednio omówionymi środkami zapobiegawczymi. Rozdział V Choroby i ich leczenie służy przedstawieniu poszczególnych przypadków chorób w powiązaniu z osobą leczącego i zastosowanymi przez niego środkami i zabiegamI. Materiały, rozbite w poprzednich rozdziałach dla celów opisu, tutaj ukazane zostały w zespołach, podobnych do występujących w rzeczywistości. Bez względu na powtórzenia, nieuchronne przy takiej kon!ltrukcji pracy, zastosowane rozwiązanie uznać należy za celowe i pożyteczne. Wyjątkowe walory pracy C. H. Tillhagena związane są z wykorzystaniem niezmiernie bogatych zasobów materiałowych. Autor pisze o nich we wstępie. Są to przede wszystkim materiały z archiwum etnograficznego Nordiska Museet w Sztokholmie, od wielu lat kierowanego przez dr C. H. Tillhagena. Źródła do badań nad lecznictwem ludowym, zdobyte w terenie w dwóch partiach: na przełomie XIX i XX wieku, a później między rokiem 1930-1940, oraz wypisane z literatury, stanowią w jego ramach pokaźny zbiór. Jest on rozpisany na 30 tysiącach kart i uporządkowany zgodnie z zasadami klasyfikacji d:zJiesiętlllej.Obok tekstów w pracy wykO!l'zy<st!llJno fotografie, również pochodzące z archiwum Muzeum Nordyckiego. Szczególną wartość mają uderzające autentyzmem zdjęcia wykonane na początku XX wieku, głównie na �372 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism terenie Finlandii Szwedzkiej i Smolandii, cenny dokument do badań lecznictwa ludowego. O zgromadzeniu obszernej literatury świadczy bibliografia, prezentująca kilkaset pozycji, przede wszystkim skandynawskich, a ponadto niemieckich i angielskich. Nie ma wśród nich prac słowiańskich, przy czym istotne znaczenie dla tematu mogłyby mieć opracowania dotyczące północnych grup Wielkorusów. Praca C. H. Tillhagena jest najpełniejszą, jak dotąd, monografią szwedzkiej medycy,ny ludowej. Wydanazos,tała okazale, nie!>tety bez streszczeń w szerzej znanych językach. Dążenie do osadzenia przedstawionych zjawisk w kontekście spo· łeczno-gospodarczym, przejrzysta konstrukcja, a przede wszystkim bogactwo wykorzystanych materiałów, zapewniają książce należne jej miejsce w literaturze przedmiotu. Jan Jaroszewski, Lietuviu liaudies menas (Litowskoje narodnoje iskusstwo). Zbigniew Jasiewicz Vilnius 1968. Nakładem wydawnictwa VAGA w Wilnie ukazał się w 1968 r. obszerny objętościowo album litewskiej sztuki ludowej obejmujący grafikę i malarstwo. Wyboru ilustracji oraz przygotowania całości do druku dokonał P. Galaune pod redakcją J. Kuzminskisa, 1. Vaineikyte i A. Venclowa oraz przy współpracy artystycznej V. Bacenasa i V. Armalasa. Książka obejmuje dwudziestostronicowy wstęp w języku litewskim oraz 'Sze'ściostronicowe stresz,czenie w języku rosyjskim, ponadto 153 ryciny graficzne, 119 reprodukcji malarskich, kartę przypisów i spis ilustracji w języku litewskim i rosyjskim. Reprodukowane grafiki i malarstwo ludowe pochodzące głównie z Zemajtiji, tj. zachodniej części Litwy, stanowią zbiory: Krajowego muzeum w Bidi, Krajowego muzeum w Kretindze, Państwowego muzeum sztuki w Kownie, Krajowego muzeum w Mazeikij, Ministerialnego muzeum zabytków i pamiątek kultury i Historyczno-etnograficznego muzeum Litewskiej SSR, Krajowego muzeum w Panewezu, Państwowego muzeum sztuki w Wilnie, Krajowego muzeum w Rokisl;:is i paru innych. Krótkie opisy zabytków wyłącznie o tematyce sakralnej obejmują, poza tytułem pracy, technikę wykonania, kolorystykę i wymiary oraz ewentualną wzmiankę, że na oryginale znajduje się napis; prócz tego podano, z jakich zbiorów pochodzi okaz i jego numer inwentarza, większość bowiem nie posiada określenia bliższego miejsca pochodzenia. Kolejne pozycje zebrano w poszczególnych grupach według autorów, a początek im dają prace Aleksandra Vinkausa żyjącego między 1833 i 1912 r. i działającego w Darbenuose. Są to bądź jego oryginalne prace, drukowane nawet w Warszawie, bądź kopie innych nieznanych twórców. Stąd też zapewne obok podpisów litewskich, te drugie mają napisy w języku polskim, inne w łacińskim. Jego drzeworyty są bogate w treści, mają oryginalne winiety o motywach roślinnych: postaciom centralnym towarzyszą przeważnie dodatkowe boc;me obrazy, przedstawiające sceny z Nowego Testamentu lub z historii miasta Wilna, o ile głównym tematem jest Matka Boska Ostrobramska. Ta ostatnia forma, bardzo popularna, miała widocznie swoją tradycją obwarowaną treść, którą różnicowaly tylko zdolności i inwencje twórcze poszczególnych autorów, co widać na licznych bezimiennych przykładach zarówno z ośrodka wileńskiego, jak i z innych nieznanych bliżej miejscowości. W tych dwu właśnie wymienionych grupach znajdują się też prace, przedstawiające Chrystusa w okowach, charakteryzujące się grubą geometryczną kreską, prymitywnym i prostym, romańskim prawie ujęciem lub delikatnym t·ysunkiem. Przeciwieństwem o wyraźnych barokowych cechach, zarówno postaci jak elementów �Recen::je oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 373 ubocznych, S4 prace z wyobrażeniem św. Barbat-y, r,iichała Archanioła, czy Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Do jednych z najstarszych należą dwa drzeworyty Tada Jureviciausa - jeden datowany 1787 r. z podpisem łacińskim, przedstawiający św. Antoniego i drugi z podpisem polskim Matki Boskiej Piasecznej. Następną grupę tworzą prace Stepa Jureviciausa i jego naśladowców. Część z nich charakteryzuje się dużymi, ciemnymi plamami kolorystycznymi, część - drobną, gęstą kreską i śmiałym, wyrazistym rysunkiem, część znów - bogactwem detali dekoracyjnych i czystością rysunku. Są to postacie różnych świętych: Antoniego, Tekli, Barbary, Wawrzyńca, Jerzego, Katarzyny, Jana Nepomucena, Józefa, Matki Boskiej i Chrystusa; dwa z nich datowane 1835 i 1831 r. Śmiałością rysunku i bogactwem kompozycji wyróżniają się drzeworyty Stepo Kuneikasa, obok których zamieszczono także drewniane matryce. Prócz postaci Chrystusa są tu jeszcze św. Jan Nepomucen, Agata i Helena. Poza nimi umieszczono kilka podobnych w charakterze prac nieznanych artystów oraz tych, których dziełem była przede wszystkim Matka Boska Częstochowska i dlatego właśnie grupę tf; nazwano jej imieniem. Prymitywny i niezbyt czytelny rysunek oraz stosunkowo dużo napisów w języku polskim i łacińskim mają ilustracje Samuela Stefanowa tudzież paru innych autorów. Poza nimi drobną techniką punktową wyróżniają się trzy prace K. Grigalausko, a tematycznie dalsze inne wprowadzające postać św. Kazimierza królewicza polskiego i Matkę Boską Zielną. Bardzo proste, nieudolne nawet i tym wyróżniające się od pozostałych, są nieliczne prace twórców amatOL·ów. Oprócz nich małe grupy stanowią jeszcze w tej części książki odbitki prac autorów nazwanych od naczelnej postaci patrona, która przewija się w ich tematyce drzeworytniczej. Są to np. pl'ace twórcy św. Jerzego, Antoniego, Michała Archanioła, Heleny, Barbary. Wśród nich jedne o wyraźnych cechach barokowych mają zazwyczaj tło jasne, inne gęsto zapełnione długą kreską. Szczególnie malarskie są te, na których występuje postać św. Jerzego. Ogółem stwierdzić należy, że zebrany tutaj bogaty materiał daje doskonały przegląd rzadkich już tego rodzaju dzieł o dużych walorach artystycznych i służyć może do syntetycznych opl'acowań i porównań. Niektóre drzeworyty, jak np. Matka Boska Zelensis, św. Antoni, św. Fmnciszek, św. Jerzy, św. Kazimierz królewicz, znane są z Teki Zygmunta Łazarskiego oraz z reprodukcji Adama Skoczylasa 1, wiele jednak jest oryginalnych i niepowtarzalnych. W podobne grupy, jak drzeworyty, ujęte zostały reprodukcje obrazów, przy czym nazwę dla nich ustalono również na podstawie głównego patrona. Tak więc pokazano tu prace: "św. Jerzy", "św. Barbara", "św. Piotr", "ś·w. Jan Nepomucen", "Nieznanego Świętego", "Pieta", "Ukrzyżowanie", "św. Anna", "Michał Archanioł", "Św. Rozalia", ..św. Jakub", "Droga Krzyżowa" i inne, wśród których tylko jeden twórca wymieniony jest z nazwiska (J. Iwanauskas). W zebranym zestawie pięć obrazów pochodzi z końca XVIII w., nie wykazują one jednak ani prymitywnej techniki wykonania, ubogiej, małowybrednej kompozycji, ani ograniczonej tematyki. Przedstawiają św. Rodzinę, Chrystusa w okowach, św. Stanisława biskupa, Ukrzyżowanie i Sąd Ostateczny. Reszta obrazów powstała w XIX w., a tematyka ich jest bardzo zróżnicowana. Niektóre zaskakują prostotą wykonania, prymitywnym rysunkiem i skromnym doborem środków wyrazu; cienka warstwa farby powoduje, że w niektórych l Teka drzClI;orytów ludowych dawnych zebranych skiego, Warszawa 1921; Adam Skoczylas, Drzeworyt i wydanych przez Zygmunta ludowy w Po~sce, Warszawa Łazar1933. �374 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism przypadkach widoczne są słoje deski, co stwarza dodatkowy efekt. Podkreślono go również w kolorowych ilustracjach, których w całości książki jest kilka. Ale obok tych naj prostszych, naiwnych nawet prac znajdują się tutaj i odbiegające od ludowych tradycji. Podczas gdy w początkowych grupach obrazów zaznacza się operowanie dużymi, ciemnymi plamami, a w środkowych - malarskość i śmiałość w pociągnięciu pędzla, ilustracje na końcu książki charakteryzują się nierówną kreskowatą linią draperii szat, rąbkiem baldachimu wypełniającego górne naroża, kulistorozetowymi motywami dekoracyjnymi rozrzuconymi dowolnie, lub wielopłatowym kwiatem zakomponowanym najczęściej symetrycznie po obu stronach postaci centralnej. Wszystkie te elementy sugerują powstanie prac w jednym ośrodku, z którego importy spotyka się także na Śląsku. Przedstawiają one między innymi św. Wawrzyńca, Rocha z Rozalią, Stanisława biskupa, Jerzego, Helenę, Barbarę, Katarzynę Małgorzatę, św. Trójcę, Chrystusa w okowach, na krzyżu i w grobie, Madonnę. Są pełne wyrazu i mają wiele cech malarskich. I ta część książki, podobnie jak drzeworyty, zawiera interesujący materiał, który ma wiele zbieżności z materiałami z różnych stron Polski. Badaczowi zajmującemu się tą dziedziną sztuki ludowej rozszerza on znacznie perspektywy poznawcze, dlatego więc warto zwrócić uwagę na tę bardzo ładną i starannie przygotowaną nową pozycję bibliograficzną. Barbara Ludove stavitielśtvo a byvanie na Slovensku. Sbornik studii. Bratyslava Bazielich 1963, s. 293. Pokaźna liczba artykułów i prac publikowanych na temat słowackiego budownictwa ludowego wskazuje na duże zainteresowanie, jakim darzą tę problematykę etnografowie słowaccy. Publikowane dotychczas prace dotyczą zarówno budownictwa mieszkalnego i gOlspodarczego we wsi, jak i budownictwa p3lsterskiego i oparte są głównie na materiałach zebranych w terenie, przy czym nie ograniczają się terytorialnie do opisu jednej wsi, zamykając się tam, gdzie to było możliwe, w obrębie okręgów administracyjnych, na jakie podzielona jest Słowacja (np. Povażska czy Kysucka oblast Orava, Zahorie i inne). Zagadnienie budownictwa przedstawione jest w tych pracach zarówno od strony konstrukcji i związanego z nią nazewnictwa gwarowego, jak i od strony funkcji, a także zmian powstalych w rozwoju historycznym. Jedną z ostatnich publikacji na temat słowackiego budownictwa ludowego jest wydanie książkowe zbioru pięciu artykułów, opracowanych przez Vilema Prażka, Jana Mjartana, Sonię Śvecovą, Alenę Plessingeróvą i Stefana Mru:skovica, a więc autorów, którzy już prsali o ludowym budowniotwie słowaokim. Praca zatytułowana Vi-dove stavitielstwo a byvanie na Slovensku w porównaniu z pracami z lat poprzednich, w zasadzie ma ten sam charakter; dotyczy różnych zagadnień budownictwa i poza jednym wyjątkiem nie ogranicza się do rozpatrywania zagadnień w obrębie jednej wsi. Artykuł Vilema Prażaka K problematice malby srubovych domu v Cićmanech poświęcony jest malowidłom naściennym w Cićmanech, jedynej górskiej miejscowości słowackiej, gdzie tego typu malowanie ścian jeszcze się zachowało do czasów obecnych. Na podstawie zachowanych reliktów w terenie, ludowej tradycji, wiadomości z literatury fachowej oraz materiału ikonograficznego z okresu od 1895 do 1922 r. autor wyróżnia dwa okresy, charakteryzujące się różnymi typami malowideł. Pierwszy z nich, od czasów naj starszych aż do r. 1922 (data wielkiego pożaru �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 375 w Cićmanech), charakteryzuje 'Występowanie domów kurnych. Ze względu rua otwarte ognisko malowidła mogły się rozwinąć tylko na zewnętrznej stronie ścian domu. Jako przypuszczalną datę powstania malowideł podaje autor II połowę XVIII w., przy czym pierwotnie chodziło tu prawdopodobnie o nacieranie drewna białą glinką lub wapnem w celu ochrony przed wilgocią. Drugi okres, od 1922 aż do chwili obecnej, charakteryzuje zmiana malowideł z ochronnych na dekoracyjne. Artykuł Prażaka zaopatrzony jest w bogaty i dobry materiał ilustracyjny (27 fotografii i 22 tablice wzorów) malowideł w Cićmanechi innych wymienionych w artykule miejscowości. Drugi z kolei artykuł Jana Mjartima Pasledne sachave damy na jużnom Slovensku jest przejawem zainteresowania się etnografów budownictwem sochowym jako jednym z najstarszych detali w budownictwie słowiańskim z okresu przed wpływami garmańskimi. Autor opisuje cechy więźby dachu sochowego z uwzględnieniem konstrukcji, nazewnictwa gwarowego stwierdzając jednocześnie, że przyczyną powstania i rozwinięcia się sachowej konstrukcji dachu jest przede wszystkim stosowanie ścian o słabej konstrukcji, niezdolnej do utrzymania ciężaru dachu. Do artykułu dołączony jest dobry materiał ilustracyjny w postaci 20 fotografii i 5 rysunków. Szkoda, że autor nie ustosunkowal się do sprawy genezy dachu sochowego na terenie Słowacji, mimo że teren objęty badaniami (południowa Słowacja) wydaje się dostatecznie duży na to, żeby wysunąć pewne przypuszczenia na ten temat. Pewną lukę w artykule stanowi również brak ilustracji do opisu wnętrza i pieca. 'I'rzeciartykul na,p~sany przez Soniię Svecovą Malomestske a mestske formy ludoveho stavvtiel'stva na zapadnom Slovensku, .opracowany jest rói\MIl;!eżna ['ods,ławie badań terenowych, prowadzonych przez autorkę na terenie zachodniej Słowacji. Autorka zajmuje się formami budownictwa ludowego w budownictwie miejskim, stwierdzając, że główna różnica między miejskim i wiejskim sposobem zabudowy polega na zupełnym zamknięciu podwórza w mieście. W przypadku zachodnio-słowackiego budownictwa rolniczego w jego miejskich formach stykamy się z dwoma typami: 1) zabudowa winoogrodnicza w kształcie litery U, spotykana w budownictwie bratysławskim i trnawskim; 2) zabudowa w kształcie litery L w okręgu Pomoravia, na terenie morawskiej Słowacji aż do Hany i w okolicach Trnawy. Autorka opisuje budownictwo ludowe, znajdujące się u podstaw rozwoju tego rodzaju budownictwa miejskiego, mianowicie tzw. długie domy na wsi (część mieszkalna i gospodarcza pod wspólnym dachem), powstałe w wyniku rozrodzenia się rodziny, podziału parceli ojcowskiej i dobudowywania pomieszczeń mieszkalnych. Na skutek kapitalizacji wsi doszło do przekształcenia długich domów w Vfiejs~ie domy czynszowe, przy czym wszyscy mieszkańcy takiego domu korzystali ze wspólnego podwórza. Artykul zaopatrzony jest w 8 fotografii i 6 rysunków, umieszczonych w tekście. Szkoda, że rysunki rzutów przyziemia są niezbyt starannie wykonane, a poza tym są one przykładami innych typów zabudowy co nie przyczynia się do pełnego zrozumienia opracowywanego zagadnienia. Alena Plesingerova w artykule virlJoj !ide leho interieru a bydleńi ve slovenskych dedińach pod Javarniky trokJtuje o zagadnieniu rozwoju i zmJan w ludowym wnętrzu i sposobie mieszkania we wsiach słowackich pod Jawornikami (północno-zachodnia Słowacja). Papradno, Brvniśfe, Horna - Dolńa Marikova i Śtiavnik są miejscowościami, które od chwili wyzwolenia, a zwłaszcza w ostatnich latach, przebywają dynamiczny rozwój, co prowadzi do zmian w sposobie życia i mieszkania. Autorka podaje podstawowe cechy osadnictwa (wpływ kolonizacji wołoskiej, osadnictwo stałe i sezonowe, zmiany demograficzne), ogólne cechy budownictwa, podstawowe źródła utrzymania, ogromne zmi'aJny w pożywieniu, ubiorze, miesZJka'I1.iJu po 1948 T. �3W Recenzje oraz przeglądy wyduwnictw i czasopism Artykuł Plessingerovej stanowi doskonały materiał porównawczy dla badań nad wpływem urbanizacji i industrializacji na warunki życia wsi. Wszystkie tezy artykułu poparte są dużą ilością materiału przykładowego w formie konkretnych opisów z terenu i ilustracji (24 fotografie), na ktÓre jednak autorka nie powołuje si<; w tekście, co w pewnej mierze umniejsza celowość ich umieszczania. Należy jednak podkreślić dużą aktualność omawianych w artykule problemów dla wielu górskich miejscowości karpackich i to nie tylko na terenie Słowacji. Piąty i ostatni artykuł zawarty w zbiorze, Stefana Mruśkovica, K niektorym problemom vyvoja ludoveho domu a byvania v oblasti Zahorskiej niźiny opracowany jest również na podstawie badań terenowych, uzupełnionych materiałami archiwalnymi z XVIII i XIX wieku (mapy) oraz współczesnym materiałem statystycznym i stanowi rezultat dalszego ciągu badań, prowadzonych przez autora na Zahorzu - najbardziej na zachód położonej części Słowacji. Autor, po ogólnej charakterystyce gospodarczej badanego terenu, przedstawia zmiany jakie nastąpiły w zastosowaniu materiału budowlanego począwszy od XVIII w. aż do chwili obecnej i w związku z tym konstrukcji i wyglądzie rzutu przyziemia, również w orientacji domów w stosunku do drogi. S. Mruśkovic nie pomija również wpływu zróżnicowania gospodarczo-socjalnego mieszkańców wsi na rozwój i zmiany w budownictwie. W zakończeniu podany jest obraz współczesnego budownictwa i perspektyw dalszego jego rozwoju. Do artykułu dołączony jest material ilustracyjny w postaci 13 fotografii i 7 tablic z rysunkami oraz niezwykle starannie wykreślonej mapy omawianego terenu. Warto zastanowić się nad tym, dlaczego właśnie te artykuły ukazały się w jednym zbiorowym wydaniu książkowym, chociaż równie dobrze mogły być drukowane oddzielnie w różnych czasopismach etnograficznych bez większej straty dla czytelnika. Otóż wydaje się, że redakcja sugerowała się tu faktem, że wszystkie one dotyczą budownictwa na terenie zachodniej Słowacji, co pozwala czytelnikowi na wytworzenie sobie pewnego obrazu ludowego budownictwa na tym terenie, bez wysuwania jednak daleko idących uogólnień ze względu na to, że prawie każdy z artykułów omawia inne zagadnienie, uzależnione od zainteresowań autora. Wspomniany zbiór wzbogaca literaturę etnograficzną, dotyczącą Karpat. Artykuły opracowane są z dużą starannością i znajomością tematu, nie zawsze jednak występuje powoływanie się na materiał ilustracyjny w tekstach artykułów, fotografie jednak zrobione są niezwykle starannie i z dużą znajomością celu jakiemu mają służyć. Szczególnie wyróżniają się swą poprawnością zdjęcia V. Prażaka. Rysunki, poza zawartymi w artykule Soni Svecovej, wykonane są również bardzo starannie, wszystkie \V skali 1:100. Jedynym mankamentem jest brak zorientowania rzutów przyziemia. Krystyna Jean Laude, Les arts de l' Afrique noire. Paris 1966, s. 384, ilustr. Ziółkowska 196, map 5. Jean Laude, docent w Instytucie Estetyki i Nauk Artystycznych w Paryżu, poprzednio pracownik Muzeum Człowieka w Paryżu, autor wielu prac z zakresu sztuki ludów afrykańskich, napisłał nową, ciekawą książkę pod tytułem Sztuka Czarnej Afryki. Rodzaj wydawnictwa może sugerować, że jest to praca popularnonaukowa (Le livre de poche), jednak zapoznając się z nią bliżej stwierdzamy, iż jest tak tylko do pewnego stopnia. Praca zainteresować może zarówno fachowca - etnografa jak i historyka sztuki zajmującego się Afryką. �Recenzje oraz pr2eg~ądy lvydawnictw i czasopism 3'77 Bardzo bogaty materiał ilustracyjny (196 fotografii, szkoda, że nie kolorowych) zebrany został w muzeach i kolekcjach prywatnych Europy i Stanów Zjednoczonych. Cenne jest również zamieszczenie 5 map archeologicznych i historycznych. Autol' próbuje stworzyć syntezę różnych punktów widzenia na sztukę Czarnej Afryki. Dlatego ciekawy wydaje się układ pracy. Nie jest to bowiem zwykle spotykane omówienie po kolei wszystkich lub wybranych działów sztuki, lecz prób3. powiązania zagadnienia z procesami historycznymi, strukturą społeczną oraz religią i mitologią. Dla lepszego zorientowania czytelników z problematyką zawartą. w tei pracy, postaram się omówić w kilku zdaniach treść poszczególnych rozdziałów. W rozdziale I pl. "Afryka zagubiona i odnaleziona", znajdujemy krótkie wprowadzenie do zagadnienia ze szczególnym uwzględnieniem początków zainteresowania się kulturą i sztuką Czarnej Afryki oraz wpływem tej sztuki na sztukę europejską (gló"vnie w pierwszych latach XX wieku). Rozdział II pt. "Rys historyczny" jest ogólnym przeglądem nielicznJ'ch źródeł pisanych (przeważnie arabskich) i źródeł archeologicznych, dotyczących historii Afryki. Autor charakteryzuje tu np. cywilizację Czadu, Nok, He; cesarstwa Monotapa, Zimbabwe, Mali; królestwa Konga, Gwinei, Aszanti itp. Rozdzial III pt. "Czarny artysta" stanowi omówienie wszystkiego, co związane jest z warsztatem artysty, a więc techniki, materiału, narzędzi, a nawet zbytu. W rozdziale IV pt. "Sztuka i społeczeństwo" autor stara się wykazać, jak wielki wpływ na sztukę miala i ma organizacja społeczeństw pierwotnych. Omawia również tradycyjne style, które wytworzyły się w poszczególnych organizacjach spoleczeństw Czarnej Afl'yki. Rozdział V pt. "Maski" jest nieco szerszym omówieniem tego bogatego działu sztuki afrykańskiej. Autor wprowadza tu ogólną typologię masek w powiązaniu z rodzajami uroczystości rytualnych. W rozdziale VI - "Rzeźbiarstwo figuralne" (La statuaire) - autor wykazuje olbrzymi wpływ religii na ten rodzaj sztuki. Dzieli on rzeźbę na fetysze plemienne, figury wcielające w siebie bogów lub zmarłych przodków oraz pamiątki. Niewątpliwie ciekawy jest rozdział VII, "Od mitu do historii", gdzie autor zwraca uwagę na te dzieła (rzeźba, relief i malarstwo), z których dowiadujemy się o wydarzeniach mitycznych, legendarnych oraz niejednokrotnie historycznych, związanych z danym plemieniem lub regionem. Na końcu swej pl'acy autor zamieścił tablice mówiące o podstawowych wiadomościach z zakresu Afryki od V tys. p. n. e. do czasów współczesnych. Dla osób interesujących się problemami Afryki, bardzo cenna jest zestawiona przez autom obszerna bibliografia (okolo 150 pozycji), w której prace podzielił tematycznie na: a) problemy ogólne, b) stare relacje a Afryce, c) ewolucja poglądów na sztukę murzyńską, d) historia Czarnej Afryki, e) związki sztuki afrykańskiej z cywilizacją śródziemnomorską, f) archeologia, g) rzeźbiarze afrykańscy, h) metalurgia i kowalstwo, i) sztuka poszczególnych krajów afrykańskich (Mali, Wybrzeże Kości Słoniowej, Ghana, Dahomej, Nigeria, Gwinea, Kamerun, Gabon i Kongo). Kończąc krótkie omówienie pracy J. Laude'a należy podkreślić duże znaczenie tego rodzaju nieco spopularyzowanych prac naukowych, trafiających do rąk dużo szerszej, niż garstka specjalistów, grupy czytelników i jednocześnie życzyć sobie, aby w Polsce ukazywało się więcej niż dotychczas takich książek, zwłaszcza z dziedziny etnografii i nauk pokrewnych. Tomasz Skltrż-yński �378 Stanisław Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw Świderski, Grands ą;raits des civilisations i czasopism africaines. Paryż 1966, s. 101. Jest to praca syntetyczna, będąca rodzajem skryptu, poruszająca problemy zarównf' etnograficzne jak i antropologiczne oraz socjologiczne z zakresu cywilizacji afrykańskich. We wstępie, mówiącym o podstawowych pojęciach, autor zaznacza, jak bardzo ważną rzeczą jest wyjaśnienie i dokładne sprecyzowanie pewnych terminów, które często bardzo do siebie podobne (zbliżone), nie są właściwie stosowane. Terminy związane z cywilizacjami afrykańskimi zostały przez autora podzielone na: a) terminy dotyczące dziedziny duchowej - kultura, religia a magia, religia a kultura, religia a środowisko geograficzne, religia a spoleczeństwo, religia a kult przodków, religia a symbolizm; b) terminy dotyczące dziedziny spoleczno-politycznej; tutaj autor stwierdza, że podstawowymi pojęciami decydującymi o charakterze społeczeństw afrykańskich są: patriarchat, matriarchat, społeczeństwa utajone, endogamia, egzogamia, prawa pierworództwa itp.; c) terminy dotyczące dziedziny gospodarczej i technicznej. Autor wymienia tu regiony ekologiczne (wyróżnia ich osiem) oraz systemy gospodarcze takie jak: lowiectwo, zbieractwo, prymitywne rolnictwo, pasterstwo. Według autOl"a kultury dawne (prymitywne) reprezentowane były przez łowców i zbieraczy, kultury średnie przez rolników i pasterzy; obecnie spotykamy się już często z "kulturami wyższymi" (hautes cultures). Drugi rozdział pracy autor poświęcił problemom cywilizacji i kultur. W pierwszej części rozdziału stwierdza, że wszystkie kultury można podzielić na wyższe i prymitywne. Kultury wyższe, według autora, charakteryzują się: dążnością do rozwoju państwa, istnieniem klas społecznych, występowaniem miast - centrów politycznych i religijnych, zróżnicowaniem zawodów, istnieniem ideologii, prawodawstwem ustanowionym przez klasy uprzewilejowane, systemem informacji służącym klasom uprzywilejowanym. Kultury prymitywne natomiast charakteryzują się: brakiem dostatecznej znajomości praw natury, brakiem podstaw krytycznych, realizmu w sądownictwie, krańcową uczuciowością, brakiem kontroli wyobrażni, postawą ego- lub antropocentryczną, ograniczeniem życia duchowego do wiary i kultu, dominującą rolą zdolności parapsychologicznych. Druga część rozdziału poświęcona jest omówieniu starożytnych cywilizacji afrykańskich. Autor jako zasadnicze cywilizacje tzw. Czarnej Afryki uważa: Kongo (13-14 w.), Loanga (14 w.), Luba-Lunda (16 w.), Rotses-Luis (17 w.), Monomotapa (zniszczone przez Portugalczyków około 1607 r.), państwa Hausa (9-10 w.), Mali (14 w.), Songhai (8 w.), Kanen Bornu (11 w.), Fulbe (11 w.), Joruba (12 w.), Mossi (11-12 w.), Aszanti (12 w.), Dahomej (12 w.), Benin (12 w.). W rozdziale trzecim autor wymienia i charakteryzuje typy antropologiczne występujące na kontynencie afrykańskim. I tak, obok typów: nordycznego, armenoidalnego, śródziemnomorskiego, orientalnego i alpejskiego, które albo są rzadko reprezentowane lub też charakterystyczne dla Afryki północnej, autor wyróżnia właściwe typy tego kontynentu, a mianowicie: negroidalny, bantuidalny, sudański, nilotycki, paleonegroidalny, etiopski, pigmejski, mongoloidalny, paleomongoloidalny, buszmeński i hotentocki. Przy każdym z wymienion)"ch typów podany jest zwięzły opis cech ch1lJrakterYistycznych. Rozdział czwarty poświęcony j1est omówieniu .stref ,geograficzny,ch i kulturowych Afryki. Autor wyróżnia następujące cywilizacje kontynentu afrykańskiego w zależności od rodzaju prowadzonej gospodarki: 1) zbieracko-łowiecką (Pigmeje); 2) łowców stepowych (Buszmeni, Bergdama, Kindyga) ; 3) pasterzy nomadów (Hotentoci, Tuaregowie, Nilotyci chamiccy); 4) rolników sawanny (Sudan, Afryka środkowo-zachodnia, północne Kongo i Rodezja); 5) wschodnio-afrykańską (rolnicy leśni i rolnicy �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 379 sawanny - Rodez.ia, Tanganika, wschodnia Angola); 6) neo-sudańską (spadkobierczyni starych cywilizacji egipskich, syryjskich i indyjskich); 7) paleo-śródziemnomorską (Berberowie i Arabowie). Kończąc omawianie każdej z tych cywilizacji autor podaje w punktach ich cechy charakterystyczne zarówno jeśli chodzi o kulturę materialną, jak i o duchową i społeczną· \V ostatnim, szóstym rozdziale mamy omówienie zmian i renesansu cywilizacji afrykańskich. Uzyskanie niepodległości przez kraje afrykańskie spowodowało szereg zmian nie tylko w strukturze ekonomicznej i politycznej, ale również w dziedzinie religii (np. powstanie nowej religii Ndeja Kanga), szkolnictwa, sztuki, literatury itp. Autor analizując te zmiany dochodzi do wniosku, że niezależność polityczna doprowadziła w wielu wypadkach do odrodzenia się sztuki i literatury afrykańskiej. Afrykańczyk szuka jednak z całą pewnością nowych dróg, które winny być wypośrodkowaniem między statoymi tradycjami kontynentu, a nowoczesnymi cywilizacjami europejskimi. Praca prof. Stanisława Świderskiego jest niezmiernie cenna, zwłaszcza jako podręcznik dla studentów. Jedynym jej mankamentem jest brak jakichkolwiek ilustracji, a przede wszystkim map. Teresa Skarżyńska Dietrich Drost, Topferei in Afrika. Technologie. Veroffentlichungen des Museums flir VOlkerkunde zu Leipzig, Heft 15. Akademie-Verlag - Berlin 1967, s. 289, map 18, ryc. 5·8. Dietrich Drost, pl'zedstawiciel średniego pokolenia afrykanistów niemieckich, długoletni pracownik muzeum lipskiego i współorganizator muzeum etnograficznego w Ghanie, w omawianej pracy stawia sobie dwa zasadnicze cele: Pragnie on - po pierwsze - przedstawić pełny zestaw źródeł, zarówno prac publikowanych, jak również materiału archiwalnego, traktujących o technologiach w garncarstwie afrykańskim. Badacz usystematyzował źródła wedle następujących faz technologicznych: surowiec i jego przygotowanie; wyrób naczyń; techniki ornamentacyjne; suszenie i wypal. Przyjęty przez Drosta systematyczny podział źródeł w podanym rzeczowym zestawieniu gromadzi olbrzymi material faktograficzny, lecz w bogactwie swym przytłacza czytelnika, gubiącego się w końcu w nazewnictwie geograficznym oraz etnograficznym jak i w nazwiskach autorów źródeł. Autor monografii niedomagania te częściowo złagodził poprzez bogate indeksy etnograficzny i geogmficzny. Drugim celem monografii jest próba analizy historyczno-kulturowej. Wyniki jej badacz zestawił kartograficznie na 18 mapach, przedstawiając na nich najważniejsze cechy technologiczne. Analiza tych cech na tle afrykańskich kultur, zdaniem Drosta, wyraźnie pozwala wyodrębnić różne grupy w obrębie danych technol.ogii i w przybliżeniu określić ich wiek. W miarę postępu badań archeologicznych na terenie afrykańskim, praca Drosta pozwoli na połączenie wyników badań etnograficznych z ustalonymi przez archeologię grupami kulturowymi i tym samym umożliwi w pewnej mierze wyjaśnienie rozwoju kulturowego na kontynencie afrykańskim. Praca ujęta w 4 rozdziały, stosownie do wspomnianych faz technologicznych, stanowi z powodzeniem cztery małe monografie poszczególnych technologii z kartograficznym ujęciem wyników analizy. Każdy z rozdziałów zaopatrzony jest w podsumowanie najważniejszych wyników, stanowiące jak gdyby poszerzenie legend do map. Najważniejsze ustalenia do surowca i jego przygotowania Drost koncentruje na: �380 Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism pochodzeniu surowca, jego składowaniu, nieorganicznych dodatkach odtłuszczających oraz na rozdrabnianiu, oczyszczaniu i przerabianiu. Na podstawie analizowanego materiału badacz wyodrębnił następujące techniki wyrobu naczyń garncarskich: 1) wygniatanie (naj starsza technika), 2) lepienie, 3) pierścieniowa odmiana lepienia, 4) spiralna odmiana lepienia. Ulepszoną technikę wygniatania stanowi 5) "toczenie" przy pomocy specjalnych stęporów, a za starszą od tej techniki uważa Drost 6) formowanie półkolistych czar, oprócz ktcjrego jeszcze dodatkowo wyodrębnia tzw. 7) techniki mieszane. Wyrób naczyń garncarskich w Afryce odbywa się według badanych źródeł na: 1) stałych gładkich podkładkach, 2) obrotowych podkładkach (zalążek kola garncarskiego), 3) ulepszonych obrotowych podkładkach, tzw. ręcznym kole garncarskim 1 (nawet z napędem nożnym), lecz szczupłość materiału w dalszym ciągu przemawia za 4) obcym pochodzeniem obrotowych podkładek. W przeważającej mierze naczynia wYl'abia się w różnych pozycjach siedzących, na klęcząco a sporadycznie na stojąco. Wśród technik ornamentacyjnych za naj starszą na terenie Afryki Drost uważa: 1) rytową (rozwiniętą później w wielorytową), obok której w Sudanie i we wschodniej Afryce występują 2) technika wałkowa (stemple odbijane przy pomocy toczenia). Za stary autochtoniczny element w zdobnictwie uchodzi 3) malowanie wypalonych, gorących jeszcze n.aczyń, barwnikami 'roślinnymi. Zasięg 4) ,;emaliO'Wania" pozwala wnioskować o jego starym sudańskim pochodzeniu. W Sudanie centralnym i we wschodniej Afryce przede wszystkim, a także na obszarze zachodniego i południowego pogranicza występuje 5) technika grafitowania większych powierzchni naczynia. Drost wyróżnia jeszcze drugi typ malowania tzw. 6) kolorową ornamentację, której centra znajdują się a) na pograniczu Nigerii i Kamerunu (powstają prawdopodobnie pod impulsem wpływów północno-afrykańskich) i b) na pograniczu południowej Rodezji i Poludniowej Afryki, pochodzenia autochtonicznego lub powstaJ:1 pod wplywem arabsko-indyjskich kultur nadbrzeżnych. W wyniku rozwoju powyższych technik, zdaniem Drosta, powstaJy 7) technika inkrustacji i 8) polerowanie za pomoq kamienia. Suszenie naczyń odbywa się w niektórych technikach (wygniatanie lub spiralna) etapami lub w miejscach osłoniętych od słońca i wiatru. Przy wypaJe naczyń, wg ustaleń Drosta, naj starszą i najbardziej rozpowszechnioną metodc1 jest tzw. 1) wypal na otwartym polu, w którym jako material wypałowy stosuje się miejscowe surowce. Ten typ wy.pału 'obejmuj.e całą tzw. czarną Afrykę. Tylko na pograniczu północnym, południowym a także środkowo-wschodnim występuje 2) tzw. wypał jamowy, mający zapewne swoją genezę w prymitywnych piecach ziemnych do gotowania strawy. Oprócz tych sposobów znane jest 3) wypalanie w jedno- i dwudzielnych piecach cylindrycznych. Ten typ pieca może być autochtonicznego pochodzenia, ale równie dobrze może być pochodzenia obcego. Znany bowiem jest 7. malowieleI staroegipskich. Poza tym nad dolnym Kongiem występują 4) piece kopułowe, być może, powstale pod wpływem europejskim. W celu uzyskania specjalnych efektów przy wypale (siwaki) stosuje się 5) tzw. technikę "dymienia" (lepiej może byłoby ..zwęgbnia" produktów organicznych - traw, liści, trocin). Monografia Drosta jest niewątpliwie dobrym spełnieniem postulatu wysuniętego w 1959 r. przez Current Anthropology w czasie sympozjum na temat .,Quantitative Methods in Archaeology", które między innymi wysuwało "pilną potrzebę pełniejszego opisu etnograficznego produkcji garncarskiej". Konrad 1 K. Moszyński, 320 C. Por. też Fig. KuLtura Ludowa 28 w pracy Drosta. Słowian. T. I, wyd. drugie, Warszawa Wypych 1%7, s. 359, ryc. �Recen:je omz przegLądy wydawnictw P. I. Puckov, Formirowanie naselenija Melanezii. 1968, s. 225, nlb. 3, tab. 22, map 3, ilustr. i 381 czasopism Izdatel'stwo "Nauka", Moskva Omawiana praca poświęcona jest problemowi kształtowania się współczesnego etnicznego składu ludności Melanezji. W związku z tym, że niektóre wyspy Oceani i weszły na drogę niezależnego rozwoju (Samoa Zachodnie otrzymało niepodległość w 1962 r. a wyspa Nauru w 1968 r.) stały się bardzo aktualne problemy etnicznej integracji małych grup w większe etniczne jedności. Prawidłowa analiza tego zagadnienia możliwa jest tylko przy dogłębnym zbadaniu współczesnego etnicznego składu ludności Oceanii na ogólnym tle jej historycznego rozwoju. Z braku opracowania tego problemu w literaturze radzieckiej i zagranicznej, autor wybrał to zagadnienie jako cel swojej pracy. Przedmiotem badań jest obszar Centralnej i Południowej Melanezji, w skład którego wchodzą Brytyjskie Wyspy Salomona, Nowe Hebrydy, Nowa Kaledonia i archipelag Fidżi. Wyspy te zbliżone są do siebie pod względem piel'wotnego składu ludności, środowiska geograficznego i dziejów historycznych. Autor pómija Nową Gwineę i wyspy sąsiednie, gdyż ta część Melanezji została opracowana przez N. A. Butinova l. Praca zawiera 6 rozdziałów tekstu wraz z tabelarycznymi zestawieniami i mapami, obszerną bibliografię, indeks etnicznych jedności i języków oraz indeks nazw geograficznych. Tekst poprzedzony jest wprowadzeniem w literaturę przedmiotową. Rozdział I (s. 11-40) poświęcony jest ogólnej charakterystyce Melanezji pod względem geograficznym, historycznym, demograficznym, etnicznym i językowym. Problemy etniczne zasługują na szersze omówienie z tego względu, że autor przedstawia w nich procesy, mające wpływ na ukształtowanie się współczesnego etnicznego składu ludności, określając zarazem rolę każdego z nich na formowanie się współczesnej struktury rozważanej części Melanezji. Największy wpływ na etniczny obraz tego rejonu miały przede wszystkim imigracje z kontynentu europejskiego i azjatyckiego począwszy od połowy XIX w., powodowane chęcią bogacenia się z zakładanych plantacji i rozwijającego się przemysłu górniczego. Wskutek znacznego tempa przyrostu naturalnego imigrantów i dużej śmiertelności ludności tubylczej, będącej w kontakcie z białymi, liczebność rdzennej ludności Melanezji zmniejszyła się dwa do trzech razy. Ponadto rozważone zostały przez autora typy jedności etnicznych, powstałe w wyniku procesów integracji i asymilacji. Dynamika procesu integracji jest niejednakowa na poszczególnych archipelagach i zależy od wielu czynników: od stopnia rozwoju społeczno-ekonomicznego, rozwoju i siły ruchu n8Jwdowo-wyzw>oleńcZJego, obecnośd 1ub braku liter.ack1eg.o języka, stopnia rozwoju gospodarczych więzi oraz charakteru integrujących się grup. Najszybciej proces konsolidacji obejmuje najbardziej rozwinięte pod względem społeczno-ekonomicznym obszary, to jest wyspy Fidżi i Nową Kaledonię. Równolegle do procesów integracji zachodzą procesy asymilacji mniejszych grup przez większe grupy etniczne. Jest to związane z międzywyspowym przerzucaniem sily roboczej, której potrzebują europejscy plantatorzy. Szybkość asymilacji zależy przede wszystkim od zbieżności językowych i kulturowych kontaktujących się grup oraz ·od st{)pn.ia rOZJwoju kultur. Najwyższym typem etnicznej jec1n'ości jest według autora wykształcenie 'n.arodowości na wyspie Fidżi. Niższy typ integracyjny przedstawiają formacje etno-terytorialne na Nowej KaledonH. 1 N. A. BlItin()v, Proischozdenie i etniceskij sostav korl1nnogo naseLenija Trudy Inst. etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja AN SSSR, novaja serija, skw"-Leningrad 1962. Novoj GvineL t. LXXX, Mc.·- �383 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor poświęca także dużo uwagi ważniejszym systemom klasyfikacyjnym języków Melanezji. Język jako jeden z ważniejszych oznak etnicznych jedności, pozwala wykazać ich związek genetyczny oraz wydzielić pokrewne między sobą grupy. Po zapoznaniu się z wieloma systemami klasyfikacyjnymi (autor wymienia także pracę polskiego lingwisty T. Milewskiego 2), można zauważyć, że wśród lingwistów obserwuje się znaczną rozbieżność zdań. Systemy klasyfikacyjne mocno różnią się między sobą, nie tylko w stosunku do mało zbadanych jeszcze języków papuaskich, lecz także i do zbadanych już języków malajo-polinezyjskich. Rozwinięciem treści I-ego rozdziału są cztery następne rozdziały (s. 42-196), w których autor omawia szczegółowo poszczególne grupy wysp, sądząc, że procesy integracji i asymilacji związane ze środowiskiem terytorialnym są niejasne, jeśli badać je w oderwaniu od konkretnego terytorium. Na szczególną uwagę w tych rozdziałach zasługują statystyczne zestawienia tabelaryczne dotyczące liczebności i rozsiedlenia grup etnicznych na poszczególnych wyspach przy dużej rozpiętości czasowej. Zbyt drobiazgowe przedstawienie etnicznych i językowych jedności ·na mapach sprawia, że kartogramy wykonane techniką szrafurową i punktową trudne są często do odczytania. Charakterystykę etnograficzną wydzielonych grup terytorialnych autor pomija celowo, gdyż z jednej strony rozszerzyłoby znacznie rozmiary książki, z drugiej zaś nauka nie dysponuje dostatecznym opisem etnograficznym mniejszych wysp Melamrez,ji,a potraktowanie :tego z:agadnie'l1liaogólnJie byłoby dublowaniem tematów pracy Narody Avstralii i Okeanii. W ostatnim rozdziale (s. 197-199) autor daje prognozy dalszego etnicznego rozwoju tego regionu i stwierdza, że proces integracji będzie następował coraz szybciej za przykładem wysp Fidżi i Nowej Kaledonii. Recenzowana praca, pomimo swej wymowy politycznej, daje podbudowę naukową dla różnych dociekań związanych ze współczesnymi przeobrażeniami Melanezji. Dla etnografów zajmujących się tym rejonem dużą wartość przedstawia obszerna bibliografia obejmująca 284 pozycji z wszystkich działów kultury. Anna Jahresschrift des Instituts kunde, Nr 11/12, Bautzen 1968/1969. Uitopis. fUr sorbische Volksforschung. Kozyra Reihe C, Volks- Ostatni rocznik Letopisu - serii etnograficznej - został w całości pOsw1ęcony uczczeniu sześćdziesiątej rocznicy urodzin Profesora doktora Pawła Nedo, wybitnego etnografa niemieckiego, pochodzenia serbołużyckiego. Dlatego wydaje się celowe poświęcenie mu nieco uwagi (do omówienia tego czasopisma etnograficznego powrócimy przy następnej okazji). Układ treści tomu, z racji swego przeznaczenia, odbiega od dotychczas obowiązującej konwencji. Zawiera wyłącznie rozprawy napisane przez uczniów, współpracowników, kolegów i przyjaciół Jubilata, zarówno z kraju jak i zagranicy. Prof. Nedo jest znanym specjalistą z dziedziny folklorystyki (por. np. jego Sorbische Volksmiirchen, Bautzen 1956, lub Grundriss der sorbischen Volksdichtung, Bautzen 1966). Szczególny rozgłos zdobył sobie wyborem serbskich bajek (Der Kienpeter. Eine Auswahl sorbischer Volksmii1'chen, Bautzen 1964), wydanych także w językach: ~łowackim (Bratislava 1965), czeskim (Praha 1965) i serbołużyckim (Budysin 1966), 2 T. Milewski, Zarys językoznawstwa ogólnego. Lublin 1948, cz. 2, z. 1. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 383 i czasopism Ostatnio przygotowuje się tłumaczenie polskie. W swoim dotychczasowym dorobku wydawniczym posiada 15 publikacji zwartych (w tym: 2 jako współautor oraz 4 kilkudziesięciostronicowe broszury) oraz 33 artykuły. W polskiej literaturze etnograficznej znany jest przede wszystkim z książki: Folklorystyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 1965 oraz z kilku artykułów o stanie badań etnograficznych na Łużycach, zamieszczonych w Etnografii Polskiej (1961) i Literaturze Ludowej (1958 i 1967). Uczczenie Pawła Nedo wydaniem osobnego zeszytu Letopisu jako księgi pamiątkowej należy powitać z wielkim uznaniem. Zasłużył sobie na to w pełni jako najlepszy współczesny znawca i badacz serbskiej kultury ludowej. -Redakcja czasopisma zaprosiła do współpracy autorskiej przy wydaniu księgi naukowców z różnych dziedzin etnografii. Stąd też jej przekrój tematyczny jest bardzo zróżnicowany, ale nie zawsze odpowiadający wymogom tego rodzaju opracowań. W kilkunastu przypadkach jest on niezwiązany ani bezpośrednio, ani pośrednio z zainteresowaniami badawczymi Jubilata, względnie kulturą ludową Łużyc, bądź jej związkami z kulturą innych regionów etnicznych. A taki bowiem, w moim przekonaniu, powinien raczej być profil problemowy księgi pamiątkowej. Być może, że do tej sprawy nie przywiązywano większej wagi, względnie oparto się o dotychczasową, nie zawsze słuszną praktykę. Czy właściwie postąpiono, mam raczej wątpliwości. Świadczą zresztą o tym same za siebie niektóre z rozpraw. Wystarczy przytoczyć np. artykuł o "halowych" chałupach w Meklemburgii, o etnograficznej szkole wiedeńskiej, czy o związkach czesko-polskich w kulturze Moraw (nota bene referat wygłoszony w 1966 r. przy zgoła innej okazji - na międzynarodowym sympozjum), albo o współczesnej sztuce ludowej, lub o motywach Adama i Ewy w garncarstwie Czech, które w swej treści są bardzo interesującymi przyczynkami, godnymi jak najbardziej opublikowania, ale przy innej, aniżeli ta, okazji. Nie wypada chyba w takim przypadku "upłynniać" rzeczy marginesowych dla autora, znajdujących się aktualnie pod ręką. Kilka dalszych prac nie ma także powiązań tematycznych z obchodem, jednak górują nad omówioną grupą tym, że zawierają najnowsze osiągnięcia lub podsumowania natury ogólnej. Mam tu na myśli rozprawy Skalnikovej, Reinfussa, Noack, Mohrmann-Jacobeita oraz Burszty. Ostatnią stanowią te, które w jakimś stopniu nawiązują do proponowanego profilu, np. zainteresowań Jubilata (Burde-Schneidewind, Gardos, Jaenecke, Jech, Magnuszewski, Neumann, Pomeranceva, Weinhold, Woeller), czy kultury łużyckiej (Bentzien, Fasske, Fielder, Novotny, Peesch, Siebert, Wilsdorf) lub powiązań z innymi regionami (Fojtik, Putilov i Śleziński). Z nadesłanych do zamieszczenia w księdze pamiątkowej 43 rozpraw, wydrukowano 32. Natomiast pozostałe 11 zostanie wydanych w następnym roczniku. Większość (46%) dotyczy kultury duchowej, 320/0 problemów natury ogólnej, 12% kultury społecznej i tylko 10% materialnej. W tej ostatniej grupie na szczególne wyróżnienie zasługuje komunikat Haniki Fasske, Zur gegenwiirtigen Situation des Trachttragens in der obersorbischen Gemeinde Radibor, dotyczący aktualnej sytuacji w noszeniu strojów ludowych jednej z łużyckich gromad. Z przeprowadzonych przez autorkę badań wynika, iż jeszcze w 1966 r. 28% Lużyczanek w wieku 30-70 lat nosiło strój ludowy podczas ważniejszych uroczystości kościelnych i rodzinnych. Ciekawe dane materiałowe o wyrobie koszyków w Mucce na Lużycach przynosi inny z komunikatów Reinharda Peescha, Ein Korbmacherdorf der Oberlausitz. Z kultury społecznej na uwagę zasługuje Alfreda Fiedlera, Vom dorfim 18. und beginnenden 19. Jahrhundert, dotyczącą zwyczajów prawnych, a w szczególności dożywocia. Autor przedstawia na kilku stronach sytuację materialną ludzi starych na Łużycach lichen Ausgedinge in den Kreisen Bautzen rozprawka und Kamenz �38,1 Recenzje oraz przegLqdy wydawnLctw i czasopism (w XVIII/XIX w.), znajdujących się na wymiarze. W następnym tomie ukażą się prace S. Musiała o zwyczajach weselnych i M. Pulec o zwyczajach świętojańskich. Z rozpraw dotyczących zagadnień ogólnych w etnografii na uwagę zaslugują m. in. Rudolfa Weinholda Erkenntnisse aus der volkskundlichen Erfol'schung des gegenwiirtigen Dorfes in sozialistischen Liindel'n Europas, nawiązujący nota bene do zainteresowań Jubilata. Weinhold przedstawia krótki rys badań nad współczesną wsią w krajach naszego obozu w oparciu o dane z Demosu i Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Interesujący jest również ze względów metodologicznych, wywód Wolfganga J,acobeita i Ute Mahrm!ann, Zum Gegenstand uncl zur Aufgabcnstellung der Volkskunde in der DDR, traktujący o przedmiocie i zadaniach niemieckiej etnografii. Przyjmując za przedmiot badań "Erforschung des werktatigen deutschen Volkes in seiner materiellen und geistigen Kultur" autorzy rozwijają następnie związane z tym zagadnienia badawcze. Inny z autorów Olga Skalnikova, zajęła się w: Etnographische Erforschung des gesellschaftlich-kulturellen Typs neuer Siedlungen problematyką społeczno-kulturalną nowych osiedli na przykładzie własnych badań kultury górniczej z Ostravy. Natomiast Józef Burszta dokonał przeglądu wartościowania kultury ludowej na przykładzie historii badań ludoznawczych w Wielkopolsce. Z kultury duchowej do ciekawszych rozpraw należą G. Burde-Schneidewind rozważania teoretyczne na temat klasyfikacji podań, J. Jaenecke-Nickel o piśmiennictwie baroku, J. Jecha Bajka o smolarzu, czy S. Neumanna o zwrotach i facecjach. W sumie godna polecenia lektura. Walerian Deutsches Jahrbuch fur Volkskunde. Sobisiak Berlin 1968, t. 14, cz. 1 i 2, s. 224 -I--436. Po raz trzeci dopiero nadarza się okazja recenzowania na łamach Ludu niemieckiego rocznika ludoznawczego, organu Instytutu Etnografii Niemieckiej Akademii Nauk w Berlinie. Czasopismo to zasługiwało, moim zdaniem, na częstsze omówienie, ponieważ należy do czołówki tego typu wydawnictw etnograficznych w Europie. Jego redakcja zdołała zorganizować współpracę autorską ze wszystkimi placówkami etnograficznymi NRD. W ostatnim roczniku drukuje się prace naukowców z siedmiu ośrodków. Redakcja nawiązała taJcie .Jmn1Jak'tynauJkiowe z równorzędnymi instytucjami innych krajów europejskich. Efektem tych kontaktów jest, jeśli chodzi o omawiany tom, udział autorski etnografów z dziesięciu krajów, w tym także i z Polski. Czasopismo to zdobyło sobie również uznanie za starannie opracowany dział informacji bieżących o najważniejszych międzynarodowych wydarzeniach naukowych ora~ o aktualnie wychodzącej literaturze fachowej. Omawiany rocznik zawiera: rozprawy (1. część - 5, 2. część - 6), doniesienia i komunikaty (1. część - 8, 2. część - 13), przegląd książek oraz omówienia - recenzje (1 - 44 pozycje, 2 - 46). Szczególną uwagę zwrócimy na dzial rozpraw. Zawarte w nim prace nie są poświęcone jakiejś określonej z góry przez redakcję problematyce. Według klasycznego podziału należą one do dwóch działów kultury: materialnej i duchowej. Ta ostatnia reprezentowana jest najobficiej. Nie jest to zresztą przypadkowe. W każdym z poprzednich roczników znajdujemy ją również. W Niemczech badania kultury duchowej są bardzo popularne, mają dużą tradycję i wielu przedstawicieli. Podkreślić także wypada nasycenie większości rozpraw różnymi źródłami historycznymi, co jest rówmez nie przypadkowe w niemieckiej szkole etnograficznej, a tak nie doceniane w naszej etnografii. Tym razem poważnie wykorzystano źródła: rękopiśmienne, dru- �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 385 kowane i ikonograficzne (wspaniałe unikalne ryciny) z XV-XVIII wieku obok etnograficznych i archeologicznych, zwłaszcza w artykułach U. Bentziena, R. Peescha, W. Radiga i W. Woeller. Z rozpraw działu kultury duchowej trzy dotyczą różnych form nazewnictwa i to: narzędzia rybackiego (R. Peesch, Benennungen und Benennungsmotive zu einem Geriitetyp), imion wła'snych zwierząt (D. Bentzien, Tiereigennamen. Untersucht an einem Quellenjund aus Mecklenburg), dokuczliwych czy przezwiskowych nazw wsi i nazwisk mieszkańców (H. Rosenkiranz, Ortsnecknamen und Einwohnernamen im Thiiringischen) . Artykuł Peescha, znanego w NRD specjalisty od zagadnień rybołówstwa, dotyka i tym razem tej dziedziny od strony pochodzenia nazw. W przedstawionej pracy chodzi autorowi o wyjaśnienie etymologii kHkJu n.azw dągnionej po dnie sieci rybackiej, w rodzaju worka z dwoma 1in:ami. uzupełnionej bardzo ciekJawymi 9 rycinami tej sieci (.określa.nej n.p. jako "Zeese" - stosowanej .ntad brzeg.iem morro, to znów jako "Stroh~arn" używanej na pozostałym terenie północnej części NRD). Do zajęcia się takim właśnie zagadnieniem skłoniły Peescha ostatnie wystąpienia Josta Thiera i Dietera Lutza 1. Wykorzystując w odpowiedniej formie ich punkt widzenia oraz wlasne spojrzenie na tę sprawę, autor dał w swoim artykule bardzo dokładną, a zarazem niezmiernie dl"Obiazgową analizę pochodzenia i znaczenia różnych określeń wspomnianej sieci opierając się w swoich rozważaniach na bogatych źródłach archiwalnych z XVIII i XIX w. oraz danych z badań terenowych i obszernej literatury. Swoje wywody poparł także bardzo interesującymi rysunkami i rycinami wspomnianej sieci oraz ciekawymi kartogramami ol<reślającymi miejsca występowania danych nazw. Przy czytaniu pracy nasuwa się jednak pytanie, czy warto było aż tyle czasu poświęcać na tak dogłębne zajmowanie się etymologią jakiegoś jednego sprzętu rybackiego, skoro brak nawet zarysu rybołówstwa i kiedy wiele bardzo istotnych problemów etnograficznych leży w NRD zupełnie nietkniętych. Rozprawka U. Bcntziena, znanego z kilku prac o narzędziach rolnych, dotyczy tym razem etymologii imion własnych zwierząt gospodarczych (krów, wołów, byków i koni). Podstawę do jej napisania stanowiły XVIII-wieczne źródła archiwalne z terenu różnych powiatów Meklemburgii. Pochodzą one ze spisów podworskich, które przeprowadzała zwykle administracja feudalna, przydzielając chłopom inwentarz żywy, względnie go u nich inwentaryzując. Zdaniem Bentziena, zwierzętom gospodarczym nadawało się jal<ieś określone imiona po to, by je można bylo w razie potrzeby łatwiej odróżnić, a nie z przywiązania do nich. Autor ustalił, iż poszczególne imiona wywodzą się: od koloru skóry (71%), szczególnych znamion fizycznych, ruchliwości, odpowiedniego zachowywania się i wieku zwierząt, i te należą do najdawniejszych. Natomiast używane ponadto a pochodzące od imion i nazwisk ludzkich mają późniejszą metrykę. Z kolei Rosenkram. bardzo interesująco i zarazem sugestywnie przedstawił genezę i rozwój powstawania, obok urzędowych, różnych ludowych nazw wsi i ich mieszkańców. Pracę swą referował już wcześniej (1965 r.) na dorocznym posiedzeniu specjalnej Grupy Roboczej Nazewnictwa. Swoje dociekania opierał w zasadzie na literaturze słownikowej i monograficznej obok spostrzeżeń z terenu. W odniesieniu do ludowych nazw wsi autor wyróżnił kilka możliwości, jednak bez jakiegoś bardziej precyzyjnego zdefiniowania kryterium ich powstawania, tak jak 1 D. Adler, Verzeichnis der SChriften von Jost Trier. i D. Lutz, Volksbrauch und Sprache. Die Benennung Friihlingsbrauche Siidwestdeutschlands. Stuttgart 1966. 25 - Lud, t. 53, 1969 Festschrift J. Trier. Kiiln-Graz von Phanomenen der Winter- 1984 und �386 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism to np. zrobił R. Kukier w stosunku do Pomorza. Mogły one upowszechnić się, według Rosenkranza, jako przezwiska nadawane przez sąsiednie wsie, lub przyjęte przez nie same jako chęć odróżnienia się od tych ostatnich. Czasami znów utrwaliły się, obok urzędowych, jako wyraz podkreślenia ich dawności, jakiegoś historycznego wydarzenia związanego z powstaniem wsi. Etnonimy mogły także ukształtować się jako wyraz ironicznego określenia "pępka świata", lub przeniesienia ulubionych czy sławnych nazw miast w rodzaju "mały Paryż" albo "Wenecja Północy" oraz podkreślenia wytwarzanych wyrobów, stosowanych upraw, zamożności, noszonych strojów, cech fizycznych mieszkańców itp. W dość podobny sposób formowały się, zdaniem Rosenkranza, przezwiska całych grup lokalnych czy też poszczególnych mieszkańców. Czasami powodem formowania się przezwisk były jakieś zachowania się ludzi, wydarzenia, przynależność feudalna, stan zamożności, zajęcia, sposób pożywienia itp. Następna praca tego działu kultury dotyczy: charakteru poezji ludowej (Mihai Pop, Bukareszt, Der forme~hafte Charakter der Vo~ksdichtung), rozpatrywanej z różnych metodologicznych punktów widzenia; następnie typologii ludowych instrumentów muzycznych (Oskar Elschek, Bratysława i Erich Stockmann, Berlin, Zur Typo~ogie der Vo~ksmusikinstrumente) inicjujący dyskusję na temat systemu ich klasyfikacji w świetle istniejącej literatury; berlińskiego tańca śmierci (Erik Hi.ihns, Der BerLiner Totentanz), tj. ana1izy średni'oWliecznego malowidła śC<iennegopr,zedstawiającego korowód ludzi różnych sfer w asyście śmierci; i wreszcie znanej legendy o latającym Holendrze (Waltraud Woeller, Die Sage vom Fliegenden Hollii.nder) dotychczas nie rozpatrywanej od strony analizy naukowej w literaturze niemieckiej. Podkulturę materialną reprezentują trzy prace z zakresu budownictwa (Mc Com"ta, Racha i Radiga) oraz jedna Bocka i Rosenkranza o flisactwie. Desmond Mc Com"t, Londonderry, w artykule Hausformen in einem kulturellen Kontaktgebiet Nordir~ands zajął się formami domów w bardzo zróżnicowanym pod względem kulturowym regionie północnej Irlandii. Wyróżnił typy według rzutu przyziemia, usytuowania komina oraz szczególnego rodzaju domu o tzw. wydłużonym jednym boku. Hans-Ji.irgen Rach (Mitte~deutsche Ernhii.user mit einer Abseite in Brandenburg) omówił bardzo charakterystyczne dla tego regionu środkowoniemieckie chałupy (w mur pruski) o dwuspadowych dachach, których jeden spad jest zwykle bardziej wydłużony. Pod tym przedłużeniem dachowym dobudowywano zwykle drugą izbę, komorę albo pomieszczenie gospodarcze. I wreszcie Werner Radig (Friihgeschichtliche Grabungsbefunde uw rezente lii.ndliche A~tbauten) dokonał próby znalezienia analogii między zabytkami archeologicznymi budownictwa wczesnośredniowiecznego a danymi ikonograficznymi oraz źródłami rękopiśmiennymi z XV-XVII wieku dotyczącymi tego problemu oraz istniejącymi jeszcze w terenie reliktami starych chałup i pomieszczeń gospodarczych. Techniką i terminologią flisactwa na Sali zajęli się Herman Bock i Heinz Rosenkranz w pracy Zur Technik und Termino~ogie der LangholzflOsserei auf der thiiringischen Saale. Autorzy dali krótki rys historyczny (1258 r. - do połowy XIX w.J, następnie opis techniki budowy tratew (z kilkoma ciekawymi rysunkami), wreszcie fachowe nazewnictwo używane przez flisaków. W "Doniesieniach i komunikatach" na szczególną uwagę i podkreślenie zasługują sprawozdania z kilku międzynarodowych konferencji (sporadyczne w Ludzie), a w "Przeglądzie książek" zestawienia bibliograficzne ze współczesnej etnografii radzieckiej, z muzealnictwa, rybołówstwa i myślistwa. W sumie ciekawe i pożyteczne czasopismo o interesującej problematyce, chociaż �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw 387 i czasopism czasami zbyt drobiazgowej, z zakresu tzw. etnografii tradycyjnej. Jak na razie odczuwa się wyraźny brak badań nad współczesnością, z wyjątkiem podjętej próby przez P. Nowotnego z Instytutu Serbskiego w Budziszynie. Być może, że ten właśnie komunikat, jak również przytoczona bibliografia radzieckich publikacji z badań nad spółdzielczością rolną i kulturą robotniczą są sygnałami dokonujących się zmian. Dotychczas bowiem etnografowie niemieccy z NRD zbyt kurczowo trzymają się problematyki z tzw. etnografii tradycyjnej. Walerian Osterreichische Zeitschrijt jur Volkskunde. Sobisiak (Nowa Seria) T. 21, ,calości t. 70; Wiedeń 1967, z. 1-4, s. 308. Austriackie czasopismo ludoznawcze jest organem Towarzystwa Ludoznawczego w Wiedniu (Verein fiir Volkskunde in Wien). Wychodzi z górą siedemdziesiąt lat. Obecnie wydaje się cztery zeszyty w roku. Do tej pory - rzecz dziwna - nie było ono omawiane w Ludzie. W czterech kolejnych zeszytach opublikowano w dziale "Doniesień i komunikatów" 19 pozycji, w "Kronice Ludoznawczej" również 19 i w przeglądzie "Literatury Ludoznawczej" 9l. Analizując zamieszczone w roczniku prace pod względem bazy materiałowej stwierdzamy, iż na 19, aż dwanaście z nich opiera się wyłącznie na źródłach historycznych - dT'ukow,anych lub rę~oIii;śmd'ennych. Powsrt;ałe opierają się na maJteriJale z badań terenowych, względnie zostały napisane w związku z opublikowaniem innych prac. Pod względem metodycznym prace te mają charakter czysto etnograficzno-opisowy, bez wyciągania bardziej ogólnych, porównawczych wniosków. W pierwszym zeszycie E. Schneider w artykule Słowniki górnicze jako źródło kultury ludowej wykazuje ich przydatność dla rekonstrukcji rozwoju historycznego kultury grupy zawodowej górników i hutników. Z wielkiej liczby tego rodzaju słowników znanych w literaturze autor wybrał naj ciekawsze, opublikowane w latach 1673, 1778, 1856 i 1870, a następnie - na podstawie wybranych z nich haseł - wykazał na ile pozw.alają one napoznan.ie kUJltury mater;talnej (np. stroju gÓ1"niczeg<J), spolecznej (bractwa górniczego i jego zwyczajów) i duchowej (świąt, wierzeń) tej grupy kulturowej. Tej samej problematyki dotyczy komunikat W. Haida, Pomnik prawa górniczego z Eisenerz. Autor przedrukowuje wyjątek dokumentu prawa górniczego z 1663 r. z późniejszymi dopiskami bractwa górniczego z XVIII w., dotyczący wykonywania kar na górnikach. Następny komunikat H. H. Hottenrotha: Krawędziowo okute łopaty w dolnoaustriackim przedałpejskim regionie nawiązuje do opublikowanej w Horn w 1966 r. pracy L. Schmidta Kultura ludowa dolnej Austrii (Volkskunde von Niederosterreich, Bd. 1). Hottenroth przytacza kilka dalszych przykładów występowania wspomnianych łopat drewnianych, a F. Waidacher podaje nieznane dotąd Dwie recepty pieczywa weselnego (tzlw. Prugelkrapjen) ze Steiermarku, które znalazł w starej książce kucharskiej. Natomiast L B. Graefe w Opowiadaniach o czarownicach z Vorarlberg daje relację o 70-letniej żyjącej jeszcze staruszce uchodzącej powszechnie za ciotę. Według wypowiedzi miejscowej ludności domniemana czarownica potrafi (i dotąd to czyni), spowodować śmierć zwierząt i nieszczęścia u ludzi. Każdy przechodzień zdala omija jej zagrodę, nawet miejscowy żandarm! Ponadto opi,suje tzw. "mądrych" posiadający,ch zdolność uzdrawiania chorych. �388 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Drugi zeszy,t otwiera praca M. Wissol' ,z tzw. podkultUJrY miejskiej pL 90 lat miasta Etnograficzne spojrzenie w jego przeszłość. Autorka daje krótki przegląd praktykowanych dotąd tradycyjnych zwyczajów rodzinnych oraz roku obrzędowego zwracając równocześnie uwagę na stopień ich żywotności oraz zachodzące w nich przemiany. Wylicza także zwyczaje zanikłe oraz nowopowstale (np. święcenia dnia matki i św. Walentego, stawiania choinek po ulicach i na grobach). Celem podtrzymania zanikających zwyczajów powołano w tym mieście do życia w 1948 r. regionalne Towarzystwo tzw. "Czarnych Kuglarzy". Rozwija ono bardzo interesująq działalność. W następnym komunikacie W. Haid zastanawia się nad Elementami ludowymi w leobeńskim policyjnym zarządzaniu porządkowym z 1790 r. Przedrukowując, z małymi wyjątkami zarządzenie magistrackie, daje następnie do niego bardzo interesujący komentarz. Wspomniane zarządzenie zabraniało pod "wielką karą" m. in. strzelania rakietami i puszczania sztucznych ogni między domami; urządzania różnego rodzaju imprez artystycznych bez zezwolenia; popisywania się wędrownych trup teatralnych oraz cyrkowców bez zgody magistratu; korzystania z pomocy mądL'ych i babek, jeżeli nie posiadali uprawnień; nabywania palm (na niedzielę palmową) od przygodny(:!1 sprzedawców; wreszcie stosowania po domach zabobonnych prakt.yk oraz dawnych zwyczajów na św. Mikołaja i na Trzech Króli. Któż by mógł przypuszcza::, że właśnie zwykłe zarządzenie magistrackie, których przecież wiele wydawały różne magistratl, mogło być odbiciem życia kulturalnego ówczesnych mieszkańców. A nasi etnografowie tak niechętnie korzystają z źródeł archiwalnych! W kolejnym wystąpieniu O. Hierhammer, Z działalności bractwa kurkowego w mieście Waidhofen nad YblJ,') na podstawie ksiąg zapisów tej instytucji oraz miejskich rekonstruuje jego rozwój. Bractwo zaczęło działać w 1514 r. Od samego założenia miasto chętnie patronowało jego rozwojowi. Autor opisał niektóre imprezy połączone z uroczystym strzelaniem, m. in. na Trzech Króli, św. Jakuba oraz z okazji przyjazdu różnych osobistości. Dalszy artykulik A. F. Gortipohla traktuje o Strzelaniu tarczami w Vorarlbergu. Autor odtwarza, prawie zanikły a praktykowany przez młodzież, zwyczaj urządzania w tzw. "niedzielę strzelecką" (podczas zimy), zabawy polegającej na wyrzucaniu odpowiednimi kijami okrągłych podziurkowanych tarcz. W ostatnim przyczynku W sprawie ubiorów do chrztu w Austrii L. Weiss-Aall wypowiada krytyczne uwagi do pracy Luise Wach e, Stroje do chrztu w Austrii, Wiedeń 1966. Na końcu "doniesień" K. Lugmayer w paru zdaniach przytacza nowe dane do słownika górniczego. W kolejnym zeszycie P. Assion omawia Walldiirneńskie obrazy najświętszej lcrwi w Polsce. Przyczynek do ludowo-religijnych stosunków między Środkową i Wschodnią Europą. Artykuł ten został opracowany w związku z nabyciem w 1965 r. przez Muzeum Kultury Ludowej we Wiedniu, pochodzącego z ziem polskich z XIX wieku, obrazu naj świętszej krwi Chrystusowej, typowego dla pracowni z Walldi.irn (Niemcy Zachodnie). Zasięg występowania tego obrazu nie obejmował dotąd ziem polskich. Jego zakupienie przez Muzeum oraz dodatkowo znalezienie dalszego eksponatu w Polsce (w Lubinie) skłoniło Assion do napisania artykułu. Podobną sprawą zajmuje się następny komunikat L. Schmidta, O jednym polskim Walldiirnskim drzeworycie. Następnie E. Grabner w artykule "Transplantatio morborum" jako metoda leczenia w ludowej medycynie, opisuje różne sposoby przenoszenia i przeszczepiania chorób ludzkich, wyjęte z europejskiej literatury antycznej, czasów nowożytnych i z XIX w., na zwierzęta (np. morskie świnki, kozy, kanarki czy pająki), rośliny (7Ji.tOla lecznicze, kapustę, oebulę. cZlOsnek).,metale (kamień magnetyczny, rtęć, ołów, stal), kamienie (korale i kamyki) i kości. Wspomniana metoda, zdaniem autorki, utrzymała się wśród ludu austriackiego do czasów nam współczesnych. FOTmuly Modling. �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw 389 i czasopism przeciw czarom, zarazom i śmierci - to kolejaa rozprawka H. Hochenegga. Również i ten autor oparł się na drukowanych źródłach (modlitewnikach) z XVII i XVIII w. Są to zbiorki zawierające różne formuły modlitewne, przytoczone dosłownie przez Hochenegga, bez krytycznego komentarza, których wymawianie miało uchronić wiernych przed przykrymi następstwami. Miały zabezpieczać przed burzą, upiorami, czarownicami (m. in. ta modlitwa miała aprobatę papieską Urbana VIII z 1635 T.), zarazą czy morowym powielrrzem (modlitwa za:chaTiasZJow,egokrzyża). Lud austriacki niektóre z tych modlitw odmawia do dziś. W dałszej rozprawie A. Hocka, modlitw Rozważania nad czasową emigracją na przykładzie najstarszych ksiąg zawierania mamy do czynienia z interesującą próbą ustalenia rozmiaru tego przenoszenia się oraz wpływu, jaki ono wywarło na stosunki społeczne rodzinnych wsi. Badania dotyczą okresu po wojnie trzydziestoletniej na podstawie ksiąg z łat 1662-1794. W ostatniej H. H. Hottenroth zajął się adwentowym zwyczajem praktykowanym przez dzieci w dniu św. Mikołaja. Jej tytuł to Schifferlsetzen. Mikołajowe łódki w Triibenbach okręg Scheibbs. Opisany zwyczaj praktykuje się do dziś (podobnie jak u nas na "zająca"). Dzieci przygotowują papierowe łódki, które w przeddzień Mikołaja podrzucają pod drzwi domów; sąsiadów i krewnych. Następnego dnia odbierają je wypełnione słodyczami. Czwarty zeszyt rozpoczyna komunikat F. Kollreidera, Wschodnio-tyrolskie meble, napisany w związku z pracą F. Colleselli, Tyrolskie meble chłopskie. Innsbruck 1967. Zawiera on kilka istotnych uzupełnień i sprostowań popartych rycinami. Ostatnim jest artykuł W. Bergera o Zawartości ilustracyjnej średniowiecznych monet z etnograficznego punktu widzenia. Dotąd zachowane fenigi opracowano już od strony numizmatycznej czy technicznej. Berger zwrócił na nie uwagę jako etnograf. Po przeanalizowaniu ponad 100 motywów doszedł do wniosku, iż spora ich część ma swoje odbicie na meblach chłopskich,' narzędziach czy strojach lub stanowiła różne symbole wierzenio-we, albo też znajdowała za:stos'owani:e w praktykach magicznych. Były one łatwo "czytelne" dla nie znającego pisma ludu, dlatego motywy te umieszczano na pieniądzach. \'1 dziale "Kronika ludoznawcza" zamieszczono sprawozdania ze zjazdów i kongresów, otwarcia nowych wystaw oraz wspomnienia o wybitnych naukowcach i nekrologii. Natomiast "Przegląd litemtury", sporządzany głównie przez Leopolda Schmidta, zawiera omówienia aktualnie wychodzących prac z zakresu etnografii rodzimej i europejskiej. W sumie bardzo interesujące, godne poznania czasopismo etnograficzne. małżeństw parafii Elbigenalp w Lechtal Walerian Schweizerisches Archiv fiLr Volkskunde. R. 63, z. 1/2 i 3/4, Basel 1967, s. 280. Wśród etnograficznych czasopism europejskich omawiane zajmuje szczególne miejsce. Spełnia ono bowiem w pewnym tywną w etnografii europejskiej, dzięki publikowaniu prac informowaniu niemalże na bieżąco o aktualnie ukazujących nictwach zwartych i ciągłych '. Zasługa to w dużej mierze l Być może, że misję jące aktualnie charakter tę przejmie informacyjny. Sobisiak z czasem Ethno!ogia czasopismo szwajcarskie sensie rolę reprezentaz różnych krajów oraz się w Europie wydawjego redaktora, Roberta EUTopaea, względnie Demos, ma- �390 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw czasopism WHdhabera. SpefnJa ,ono także !swego rodzaju Tolę "pomostu" między nauką zachodnią a wschodnią, udostępniając na swoich lamach wyniki badawcze zarówno uczonych krajów kapitalistycznych jak i socjalistycznych. Ogłaszanie w nim prac: i recenzji etnograficznych z krajów socjalistycznych ma doniosłe znaczenie dla rozwijania i poszerzania kontaktów naukowych, szczególnie dlatego, że pozwala zapozn:ać się szerszemu gronu czytelników :Ila,chodnkh z n<J;szymiosiągnięciami. Dotąd było to prawie niemożliwe albo bardzo utrudnione dlatego, że prace naszego obozu wychodzą w malo znanych na ogól językach, a zamieszczane w nich czasami obcojęzyczne streszczenia nie zawsze byly wyczerpujące, stąd też nie interesowano się zbytnio tą literaturą. Ma to również i dla nas pewne znaczenie, ponieważ znajomość języków, np. rumuńskiego czy węgierskiego, jest u nas mała. Szkoda tylko, że do tej pory nie recenzowano tego czasopisma na łamach Ludu. Szwajcarskie Archiwum Ludoznawcze ma nieco odmienny układ treści od pozostałych czasopism europejskich, zawiera bowiem tylko dwa działy: rozprawy i omówienia. W recenzowanych tu zeszytach za rok 1967 opublikowano 19 rozpraw, w większości o charakterze większych lub mniejszych komunikatów naukowych, ponadto kilka artykułów oraz ponad 150 recenzji, omówień i kilkuwierszowych not bibliograficznych. Informacja wyjątkowo bogata, zwłaszcza w odniesieniu do omówień książkowych 2. Redakcja c:Ilasopism,a z góry ustala problematykę po.szczególnych zeszytów. W recenzowanym tomie pierwszy podwójny zeszyt został poświęcony muzeum na wolnym powietrzu, drugi - problematyce wiedzy o maskach i przebierańcach, Problematyka muzeów na wolnym powietrzu 3 wzbudza w ostatnich latach duże zainteresowanie zarówno w Polsce, jak w krajach sąsiednich i innych europejskich. Znajduje to swoje odbicie w organizowanych konferencjach, poświęconych tej tematyce (np. w Czechosłowacji w 1959 r.) 4 i sympozjach (w Rumunii w 1966 r.) 5, w zakładaniu tych muzeów i wreszcie - w publikacjach a nich. Nasze osiągnięcia na tym odcinku podsumował niedawno Longin Malicki w artykule Etnograficzne muzea na wolnym powietrzu w Polsce 6. Sprawa omawianych muzeów znajduje również odzwierciedlenie w publikacjach zagranicznych. Dla przykładu można wymienić tu prace: Wernera Radiga, Situation der Freilichtmuseen in der DDR 7; Kazjucho\Ca Rodinovica (ZSRR - doty'czy RJepubHki Estońskiej); Henrika Strodsa (ZSRR - dotyczy Republiki Łotewskiej) B; Josefa Benesa (CSRR). Także w odniesieniu do pozostałych krajów europejskich znajdujemy sporo literatury na ten temat 9. Czasopisma etnograficzne poświęcają niekiedy nawet całe zeszyty tej 2 Warto chyba przemyśleć tę sprawę w naszym Ludzie. W ostatnim np. tomie za lata 1966-1967 znajdujemy omówienia zaledwie 34 publikacji wydanych w latach od 1956 do 1965! Cóż to jest w porównaniu z informacją szwajcarskiego czasopisma! w tego rodzaju czasopismach chciałoby się mieć aktualną informację bibliograficzną. 3 Nazywanych także parkami etnograficznymi lub, po dawnemu, skansenami. 4 Josef Bene~, Eine Arbeitstagung tiber die Errichtung von ethnographischen FreiLichtmuseen in der CSR. "Ethnographica", l, Brno 1959, s. 131-134. Por. tegoż autora Eine chronoLogische Obersicht der FreiLichtmuseumsprojekte. "Etnographica", 5-6, Brno 1966, s. 201206. s Paul Henri Stahl, FreiLichtmuseen. InternationaLes museographisches Symposion in Bukarest von 7-15 September 1966, Por. tegoż autora komunikat w czasopiśmie szwajcarskim. 6 Ogłoszony w j. niemieckim w: Deutsches Jahrbuch flir Volkskunde, R. 13/1967, Berlin 1967, s. 117-122. Por. także artykuły: S. Brzostowskiego, Z. Czerskiego, J. Golakowskiego, W. Jostowej czy J. Lecha. 7 Opublikowany w: Neue Museumskunde, 9/1966, s. 25-41. 8 Zob.: Ethnographica 5-6, Brno 1966, s. 122-138 i 139-164. 9 POl'. Uhlrich Herta, Museen tlnd Musetlmskunde in deutschapruchingen verofjentlichungen 1956-1967, w: Deutsches Jahrbuch fUr Volkskunde, R. 14/1968, cz. l, Berlin, s. 124-145. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 391 problematyce, jak np. Ethnographica (1966), Szwajcarskie Archiwum (1967); to ostatnie informuje czytelnika o muzeach w: Austrii, Jugosławii, NRD i Rumunii. Skansenom w Rumunii poświęcono szczególnie dużo miejsca (6 komunikatów). Robert Wildhaber w słowie wstępnym pt. Neuere Freilichtmuseen in Europa stwierdza, iż w idei organizowania muzeów na wolnym powietrzu nie zaszły dotąd żadne istotne zmiany od momentu ich pojawienia się, co - jego zdaniem - nie jest słuszne, nadal bowiem organizatorzy ich starają się dawać wyidealizowany wprost obraz wsi, eksponując np. wnętrze chałupy w jej "odświętnym" wystroju, zamiast przedstawić je jako typ powszechnie używany. W tym względzie powinno się więc stosować daleko idący umiar. Istnieje opinia, że najtrafniejsze odbicie rzeczywistości wiejskiej zagrody znajdujemy w skansenach rumuńskich (dlatego też tyle rozprawo nich) oraz w irlandzkim Old Bunratty Folk Park am Shannon. Pierwszy z kom u:O'ik8Jtówrumuńskich T8Jnored Banatean u, Lesmusees ethnographiques roumains daje ogólne wprowadzenie i informacje o rumuńskim muzealnictwie. Autor stwierdza m. in., iż na ogólną liczbę ponad 200 muzeów istnieje w tym kraju 14 samodzielnych muzeów etnograficznych oraz 31 oddziałów etnograficznych przy muzeach regionalnych. Finanse na ich utrzymanie łoży Akademia. Muzea prowadzą intensywne badania terenowe w kierunku pozyskania najbardziej reprezentatywnych zabytków z poszczególnych regionów. Niektóre muzea specjalizują się np. tylko w ubiorach, inne gromadzą ceramikę ludową itd. W następnym komunikacie Les musees en plein air. Le choix des pieces caracteristiques Paul-Henri Stahl zajmuje się (dość pobieżnie - na 5 stronach) problemem powstania muzeów na wolnym powietrzu. Autor przedstawia kilka rodzajów skansenów organizowanych według Tóżnych kryteriów: czasowych, przestrZlennych, rzeczowych itp. Podkreśla także potrzebę zakładania dalszych parków etnograficznych. W kolejnym komunikacie Le musee ethnographique de la TransyIvanie. Section en plein air Va1eriu Butura dokonuje przeglądu ekspozycji parku etnograficznego - oddziału muzeum etnograficznego w Cluj. Autor omawia typy budownictwa: mieszkalnego, gospodarczego, sakralnego oraz obiekty produkcyjne rzemiosła i przemysłu wiejskiego z regionu etnograficznego Transylwanii, uzupełniając opisy pięcioma bardzo interesującymi rycinami. W czwartym komunikacie Ein ethnographisches Freilichtmuseum des Bauernhandwerks und der biiuerlichen Technik in Rumiinien Cornel lrimie zajmuje się rumuńskim parkiem etnograficznym w Sibiu, poświęconym wyłącznie chłopskim technikom pozarolniczym oraz rzemiosłu i przemysłowi wiejskiemu. Myśl założenia muzeum powstała już w 1906 r., do zorganizowania przystąpiono w 1956 r. (na obszarze 60 ha + 40 ha rezerwy), zaś otwarcia dokonano w r. 1966. Zdaniem autora, w muzeum zgromadzono wyjątkowo różnorodne typy obiektów, urządzeń warsztatowych i narzędzi, nie spotykanych gdzie indziej w Europie. Pracownicy muzeum drukują swoje prace w dwóch wydawnictwach: Cibinum (wychodzi w 2 językach) oraz w serii monograficznej pt. Kulturdenkmiiler im Museum der biiuerlichen Technik, w: Dumbrava Sibiului. W przedostatnim komunikacie Le musee de la pomiculture et de la viticulture de Golesti Roumanie (2 strony) Boris Zderciuc informuje o stanie zaawansowania prac nad skansenem (na obszarze 15 ha) ogrodnictwa i uprawy winnej latorośli. Zamiarem organizatorów jest przedstawienie wspomnianych działów wytwórczości od czasów rzymskich aż do czasów współczesnych. Otwarcie muzeum ma nastąpić w 1975 roku. Tenże autor podaje także ostatnią informację (również 2 strony) o oddziale etnograficznym na wolnym powietrzu w Bran, pt. La section ethnographique de plein air de Bran, Roumanie. Na terenie parku zgromadzono obiekty i urządzenia związane z kulturą pasterską. Rocznie zwiedza to muzeum ok. 100 tys. osób. �392 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Parkami etnograficznymi w Jugosławii zajęli się M. V. Dra:jldć, D. Drljaca, D. Sto Pavlović w artykule Le musees ethnographiques en plein air en Yougoslavie. W pierwszym punkcie autorzy podali króciutki rys historyczny powstawania zainteresowań muzealnictwa na wolnym powietrzu; w następnym omówili istniejące muzea w Śkofja LOka 10 (Słorwenda) i w Sisak (Kroacja), posiadające niewiele eksponatów muzealnych. Do najdekaw\Szy.ch - modro zdan.iem - należą np. pięknie malowane ule szufladkowe w Skofja Loka (niespotykane u nas) oraz specjalnie wydzielone, jako obiekty zabytkowe, zespoły wiejskich zagród w Serbii (Vojvodina i Djerdap - 2 !ryciny); w tI1z,ecim punkde prz,edlstawiono inne ~aspoły miejskich i wiejskich zagród w terenie (Sveti Stefan, Pocitelj, Novi Pazar i inne), uznane za zabytki etnograficzne; w ostatnim zaś - założenia dla dalszych regionalnych parków, które mają powstać w Zupanji - Kroacja, Bihac - Bośnia, Kamenica - Serbia, Partizanske Vode - Serbia, Djerdap - Serbia i dla centralnego parku w Belgradzie, mającego powstać na obszarze 75 ha. Austriacki skansen niedaleko Grazu (16 km) omówił Viktor Herbert Pottler w artykule Das Osterreichische Freilichtsmuseum Graz-StUbing. PottIer najpierw przedstawił - podobnie jak autorzy jugosłowiańscy 11 - idee tWO!rzenia muzeów skansenowskich w Austrii, w dalszym ciągu zrelacjonował założenia budowy oraz planowane w nim obiekty, i wreszcie stan budowy (rozpoczętej w 1963 r.; do 196(; r. postawiono 14 obiektów). Ostatnim komunikatem z serii skansenowskiej jest Das Schwarzwii.lder Freilichtmuseum "Vogtsbauernhof" in Gutach im Schwarzwald Hermanna Schilli, omawiający nowo powstałe w NRF mikromuzeum, urządzone z pozyskanej w 196:3 r. starej zagrody wójtowskiej. Rozprawą ostatnią pierwszego zeszytu jest praca Louisa Carlena Rechtliches in Bilde7'n und Zeichen religiosen Volksglaubens, która w oparciu o materiał ikonograficzny ukazuje czytelnikowi elementy kultury prawniczej, zawarte na różnego rodzaju ludowych obrazach i rycinach o treści religijnej. Dotyczą one najczęściej elementów prawa karnego, tj. procesów (Chrystusa, męczenników), stosowanych tortur, więzienia skazańców; rzadziej cywilnego - urodzin, wesel. W drugim, podwójnym zeszycie, znajdujemy wspomnianą już problematykę, dotyczącą ludowych masek i zwyczajów z nimi związanych, z terenu wschodniej i południowowschodniej Europy (Litwy radzieckiej, Polski, Węgier, Rumunii, Bulgarii, Jugosławii i Grecji; z terenów Czechosłowacji - w następnym tomie). W posłowiu zamykającym ten dział (Nachwort des Redaktors) R. Wildhaber stwierdza, iż drukując rozprawy chodziło mu głównie o przybliżenie czytelnikom zachodnim malo znanych wśród nich zwyczajów, związanych z używaniem masek z tego właśnie obszaru. Drukowane rozprawy uzupełniają niektóre dawniejsze stwierdzenia o nowe materiały, uzyskane z prowadzonych w międzyczasie badań. Z lektury artykułów o maskach wynika, iż w kulturze ludowej są one jeszcze niekiedy dotąd używane, względnie też stosuje się charakteryzację twarzy odpowiednimi dodatkami podczns będących jeszcze w praktyce zwyczajów dorocznych i rodzinnych. Wspominając niekiedy o pochodzeniu niektórych zwyczajów i o stosowaniu w nich masek, autorzy nawiązują do praktykowanego dawniej kultu przodków (pozostałość - dziad i bada na weselu), czy do innych mitycznych postaci, np. obchodzonego święta Dionizosa. Przebierańcy w maskach lub z ucharakteryzowanymi twarzami występują na całym opisywanym obszarze podczas karnawału i wesela. Najczęściej przebiera się młodzież, 10Mały park jest częścią ekspozycji mieszczącej się w zamku, którego jeden z współautorów, Pavlović. 11Takie było zresztą życzenie redaktora szwajcarskiego, R. Wildhabera. dyrektorem jest �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 393 rzadziej starsi (dawniej bez rozmcy wieku). Maski lub inne dodatki wykonują na ogół przebierańcy sami. Robią je z drzewa, zwłaszcza z kory, ze skóry lub futra, z papieru, dyni a nawet z ceramiki. Maski wyobrażają głowy zwierząt (niedźwiedzia, bociana, wielbłąda) i demonów (diabła, demonów leśnych). Charakteryzacją objęci są: dziad i baba oraz przedstawiciele różnych zawodów. Większość praktykowanych zwyczajów z maskami była bardzo żywotna do II wojny światowej. Każde! z tych rozprawek uzupełniają bardzo interesujące i dobrze wykonane ryciny (łącznie 6:3)oraz literatura. A oto kilka szczegółów charakterystycznych dla poszczególnych krajów: Stasys Skrodenis w Kostiime und Masken in Litauen stwierdza, iż prżebierańcy chodzili najczęściej w dniach od 25 grudnia do 6 stycznia oraz w zapusty. W grupie zapustnej występowała także koza lub koń. Według R. Reinfussa (Die Volksmasken in Polen) używanie maski miało dawniej nadawać rytualnym przeżyciom pewnej powagi i dostojeństwa, wywoływać zgrozę i wyjątkową sytuację. a w miarę zaniku starych ceremonii, magii i wróżb, doszedl trzeci czynnik - mający wywoływać ogólny humor. Reinfuss wyróżnił również trzy grupy widowiskowe, używające różnych charakteryzacji: pierwszą - występującą w zwyczajach wiosennych (topienie marzanny, śmiercichy, na podkoziołek i z Judaszem) i używającą do przebierania slomy i drewna; następną - charakterystycznq dla zwyczajów zimowych, w której przebierańcy zakładali maski przedstawiające głowy zwierząt lub chodzili z kukłami wyobrażającymi zwierzęta (turonia, bociana, kozę, lajkonika), i trzecią - występującą w pozostałych zwyczajach dorocznych i innych, której przedstawiciele malowali twarze, doklejając brody, bokobrody i wąsy. Przytoczone przykłady występowania maszkar i przebierańców, poparte rycinami, pochodzq zasadniczo z terenu Małopolski; o pozostałych terenach kraju brak wzmianek i informacji. Tekla Domator (Masken in Ungarn) przedstawiła swoje rozważania w kilku krótkich rozdzialach. W pie.rwszym punkcie omówiła h~sto["ię w~,edzy a maskach na Węgrzech (XVI-XVIII w.), w drugim tyopologię masek (ludzkie, zwierzęce i demoniczne), w trzecim mityczne postacie i związane z nimi charakteryzacje, w czwartym (Pjlanzenmaskierung) - przyozdabianie się zielenią (król zielono-świąteczny), w dalszym - czas i miejsce występowania (także w izbie prządek, na Mikołaja, Łucję, na 28 grudnia wraz z biciem rózgami za niewinne dziatki); wśród przebierańców występuje też lajkonik; w ostatnim - wędrówkę różnych zwyczajów i zmianę ich funkcji. O maskach w rumuńskich zwyczajach piszą Michai Pop i Constantin Eretescu w artykule Die Masken im rumanischen Brauchtum. Zdaniem autorów, przebierańcy występują także na św. Jerzego, Zielone Świqtki i 24 czerwca, a w zwyczajach rodzinnych zarówno przy chrzcinach, na weselu i pogrzebie (dziad i baba - uosobienie przodków). Poza tym w grupach przebierańców występują: trzej królowie, bojar, hajducy, Turek, Żyd, lekarz, myśliwy, głuchy oraz tzw. zielony chłop, diabeł albo stary i nowy rok. Charakterystyczny dla Rumunii jest zwyczaj przyozdabiania się dziewcząt w zielony ryż i bieganie w nim przez wieś dla zapewnienia deszczu. Greckie zwyczaje z maskami opisuje D. S. Loukatos w Masques et deguisemenl's populaires en Grece. Autor daje najpierw krótkie wprowadzenie historyczne nawi<1zując aż do obchodów Dionizosa, następnie opisy współcześnie stosowanych zwyczajów z maskami (podczas wesela i karnawału) i wreszcie typy masek (w tym wykonywane z dyni i tykwy). Loukatos przytacza bardzo obszerną, w stosunku do pozostałych artykułów, bibliografię. Jugosłowiańską problematykę wiedzy o maskach reprezentują dwa osobne art y- �394 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism kuły. Pierwszy Das Maskenwesen Jugoslaviens pod redakcją nestora etnografii Milovana Gavazzi 12, drugi Masken der Slowenen napisany przez wybitnego znawcę tego problemu, Niko Kureta. Zawarte w nich zwyczaje związane z maskami przedstawiono według regionów etnicznych. W Macedonii przebierańcy (przeważnie męż{:zyźni w wieku 20-60 lat) występują także na Wielkanoc, św. Jerzego, w izbach prządek i podczas obrzezania u mahometan. Wśród masek zwierzęcych występuje wielbłąd, osioł i koń. W rejonie Kosowe Pole wielką popularnością cieszą się przebrani za niedźwiedzia lub bociana, w Serbii grupy widowiskowe na weselach i w izbach prządek. W Hercegowinie maski prawie w ogóle nie występują, natomiast w Wojwodinie chodzą także na św. Teodora, sprawdzając, czy kominy są wyczyszczone, a na Barbarę sprawdzają znowuż postępy w pracach przy przędzeniu. W święta Bożego Narodzenia chodzą herody, i ze szopką. W niektórych regionach Jugosławii występują jeszcze dwa zwyczaje: tzw. "deszczowych dziewcząt" (podobnie w Rumunii) omz "zielony Jerzy" (zbliżony do naszego "latka"). Dla Słowenii 13 charakterystyczną postacią karnawałową jest bożek Kórent. Jedna z tamtejszy:ch wsi, Cerkno, znana jest z pnodukcji masek. Przegląd zwyczajów maskowych zamyka artykuł Rosicy Angelovej Le masques populaires bulgares dotyczący obszaru Bułgarii. Najpowszechniejszym do dziś jest na tym terenie zwyczaj maskarad noworocznych na 14 stycznia Ql'az podczas wesel wiejskich. Na terenie Bułgarii znajdujemy wielkie bogactwo różnorodnych masek. Dział omówień daje, jak już wspomniano, bieżącą informację o wychodzących: 1. czasopismach etnograficznych ze szczególnym uwzględnieniem naj istotniejszych problemów; 2. bibliografiach europejskich, w tym również muzealniczych; 3. podręcznikach, regionalnych monografiach i pracach specjalistycznych, a następnie o pozostałych publikacjach według podziału rzeczowego, np.: w 1 zeszycie o: a) gospodarstwie alpejskim, b) sztuce ludowej, c) zwyczajach, d) religioznawstwie, e) prawie ludowym, f) pieśniach, g) literaturze; w 2 zeszycie znajdujemy ponadto recenzje z etnografii rolnictwa, medycyny ludowej, omówienia katalogów muzealnych i krótkie streszczenia bibliograficzne. Walerian Jahrbuch -Berlin des Museums filr Volkerkunde zu Leipzig. T. XXII, Sobisiak Akademie-Verlag- 1966, s. 240, tab!. LXVII, mapy. Kolejny rocznik muzeum lipskiego zawiera obok rozpraw etnograficznych z wszystkich kontynentów również rozprawy o charakterze muzealnym, których niniejsze omówienie nie obejmuje. Starym zwyczajem tom zawiera, obok rozpraw pracowników muzeum lipskiego, także publikacje uczonych spoza NRD oraz tłumaczenie pracy Lin Yao-Hua i N. N. Ceboksarowa o gospodarczo-kulturowych typach w Chinach. Na wstępie dyrektor muzeum, prof. H. Damm, przedstawia biografię zmarłego, byłego dyr. muzeum lipskiego, prof. Fritza Krause (1881-1963), geografa z wykształcenia, który wszystkie swoje siły poświęcił etnologii, z zamiłowaniem oddawał się 12 W przygotowaniu tej rozprawki wzięli udział: Niko Kuret z Lubliany, z Belgradu, Bronislav Rusić ze Skopje, Mirjana llić-Maluckov z Nowego Benc-Bosković'i Marija Isgum z Zagrzebia. 13 Artykuł Kureta jest zarysem monograficznym. Cały problem ujęty grafach. Milenko Filipović Sadu oraz Katica został w ]1 para- �Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism 395 amerykanistyce i metodologii, w której uchodzi za twórcę tzw. Strukturlehre. F. Krause zajmował się również niemiecką kulturą spQł,eczmą, lecz nade wszystko był muzeologiem, usilnie ubiegającym o utrzymanie podwójnego charakteru muzeum - placówki naukowej i wychowawczej. Georg Haltker przedstawia w artykule Das Geisterhaus bei den Bosngun am unteren Ramu River, Neu Guinea wyniki badań z lat 1936-1939. Badacz zapoznaje czytelnil<a z poszczególnymi fazami wznoszenia domu oraz zwyczajami i wierzeniami, związanymi z budową domu duchów. Haltker analizuje zdobnictwo - płaskorzeźbę i malarstwo Bosngunów - a obserwacje swoje uzupełnia wartościowymi fotogramami. Artykuł Holtkera zasługuje na uwagę z dwóch powodów: l) jest unikalnym zapisem współuczestnika budowy domu duchów i 2) co wydaje się dosyĆ' odważnym i śmiałym stwierdzeniem, może rzucić światło na genezę budownictwa w zachodnich Karolinach (sposób wznoszenia slupów, wysunięty dach, platforma jak na Jap, płaskorzeźby i malowidła - jak na Palau). Kamienne lub drewniane tłuki odgrywały na wyspach Oceanu Spokojnego ważną rolę przy przygotowywaniu pożywienia. Opisowi, systematyce, funkcji, wytwarzaniu oraz historyczno-kulturowemu znaczeniu trzech tłuków polinezyjskich ze zbiorów etnologicznych uniwersytetu w Getyndze, uwagę poświęca Manfred Urban w rozprawie Polynesische Stossel. Uwzględniając wyniki różnych badaczy (A. Buhler, F. Speiser, T. Heyerdahl) i własne obserwacje, M. Urban dochodzi do wniosku, że melanezyjskie i polinezyjskie tłuki wykazują daleko idące podobieństwo, które niekoniecznie musi potwierdzić ich historyczno-kulturowe powiązania, gdyż podobną funkcję pełnią tłuki Indian północno-zachodnich wybrzeży Ameryki. Wyniki badań afrykańskich przedstawia Walter Konrad, który badał Budumów (mieszkańców wysp jeziora Czad), uchodzących dotąd za krajowców nie znających pieśni ani też instrumentów muzycznych, a wybijających takt do tańca jedynie słabym klaskaniem w dłonie. W. Konrad stwierdza na podstawie czteromiesięcznych badań w Uber Buduma-Lieder und den Bau einer fij.nfsaitigen Buduma-Harfe, że wyspiarze śpiewają do tańca, grają na harfie i wybijają również takt klaskaniem w dłonie. Różnice pomiędzy śpiewem kobiecym i męskim objawiają się w treści pieśni (kobiety śpiewają "pieśni ludowe" i "pieśni kuchenne") i sposobie wykonywania ich. Kobiety śpiewają w chórach, bez towarzyszenia instrumentów. Mężczyźni śpiewają zawsze solo i sami grają na harfie, towarzyszy im dodatkowo pomocnik, bębnujący na części rezonującej harfy dłońmi. W. Konrad stwierdzi! u Budumów trzy typy bębnów, lutnię (Binnenspiesslaute) i pięciostrunową harfę, najważniejszy, i zdaniem badacza, dawno znany Budumom instrument szarpany. Pełni on równocześnie funkcję bębna i tamtamu, co pozwala wnioskować o jego nawiązaniu do bębna wojennego. Treści pieśni śpiewanych przy akompaniamencie harfy pozwalają wnioskować, że harfę identyfikuje się z pieśniarzem, uważa się ją za żywy organizm, nadając jej nazwy ciała, jak "brzuch" (korpus rezonansowy), tętnica (struna), noszące jednak głębsze znaczenie. I tak "brzuch" identyfikować należy z "sytym, zadowolonym, z kimś, komu się dobrze powodzi". "Żyła" a właściwiej "tętnica" oznaczało w czasach przedkolonialnych szczególnie dzielnego wojownika, gwarantującego życie i powodzenie społeczności wysp. "Brzuch" nakryty jest "skórą starej krowy", co raczej tłumaczyć należy jako "skóra dobrej, poczciwej krowy" i jest wyrazem szacunku dla krów, które są marzeniem i celem Budumów. Podobnie jest z pozostałymi częściami harfy. I tak wyodrębnia się: głowę (główkę), szyję (szyjkę), dodo (tj. penis - na oznaczenie podstawka). Badacz podaje dane o surowcu (drzewo akacjowe i włókna roślinne), a kończy opisem harfy, zbudowanej dla niego na zamówienie. �396 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Ocl tradycyjnych rozpraw etnograficznych odbiega meryloryczn'l treści" przyczynek Charlesa W. Arnacle, A Discussion of the Bolivian Indian. Jest to próba ekonomicznej oceny rewolucji boliwijskiej z punktu widzenia Indian, stanowiących około 65% ogółu ludności Boliwii. Mając na względzie aktualność polityczną i społeczną omawianego zagadnienia, autor sprawozdania wykracza nieco poza przyjęte dla omówienia ramy i przedstawia naj istotniejsze problemy, dotyczące nie tylko Indian boliwijskich. Przyjmuje się, że 60-65% ogółu ludności boliwijskiej zatrudniona jest w rolnictwie, zaś z ogólnej liczby samych Indian aż lJ50/0 związanych jest z ziemią. Inne źródła z 1954 r. przyjmują, że aż 84% ludności jest związane z rolnictwem o typie średniowieczno-feudalnym. W boliwijskim systemie feudalnym w szczególnie ciężkim polożeniu znaleźli się yanaconas - Indianie, pragnący uniknąć danin w naturze, lub pracy w kopalniach, oddając się w zamian za uprawianą ziemię w rodzaj terminowej slużby. System ten uzyskał w 1834 r. status prawny i znany jest jako tzw. colonato, a Indianie służący (poddani) na ziemi zwani są colonos (rodzaj robotnika dniówkowego), zaś właściciele ziemscy - patr'Oil'i 1. Pań,szczyzna 'kształtow,ała się bardzo różnie, lecz nie wynosiła mniej niż 10 clni miesięcznie (od wschodu do zachodu słońca). W boliwijski ej strukturze agrarnej, o cechach głęboko średniowiecznych, mimo tak ciężkich warunków, Indianom (pańszczyźnianym) powodziło się lepiej niż robotnikom. Na colonos ciążył jednak jeszcze drugi obowiązek, czyniący system ten nieznośny, tzw. pongueaje. Była to służba kolona i jego rodziny na rzecz patrona, li tylko dlatego, że był patronem. Służba miała różny charakter: praca na ziemi lub w siedzibie patrona w mieście, nierzadko aż jeden miesiąc i więcej (niezależnie od odległości od siedziby), wyrób sera, pasterstwo i in. Patroni nie cofali się nadto przed stosowaniem kar cielesnych (chłosta) a nawet zabójstwem. Rząd boliwij ski nie uczynił nic, by przyjść Indianom z pomocą, a dla pozoru wprowadzone przepisy nie zostały egzekwowane kiedy stawały w obronie Indian, przestrzegano ich natomiast z calą bezwzględnością, kiedy faworyzowały właścicieli ziemskich. Kilku prezydentów w pierwszej połowie XIX w. usiłowało znieść te formy pańszczyzny, lecz próby ich spełzły na niczym. Wyzwolenie Indian nastąpiło dopiero w czasie rewolucji boliwijskiej w 1952 r. Od wieków związani nieludzk'l pańszczyzną z ziemią prawowici użytkownicy stali się jej prawowitymi wlaścicielami, ich sytuacja ekonomiczna nieporównywalnie korzystniejszn. W tym świetle Arnade ocenia rewolucję boliwijską jako wielkie osiągnięcie. Artykuł zaopatrzony jest w b0gaty zestaw bibliografii odnotowanej do zagadnienia rewolucji agrarnej w Boliwii. Dla etnografa-muzeologa o pierwszorzędnym znaczeniu są rozprawy Dietrich'ł Drosta (Die Sonderausstellung "Kunst aus Afrika" 1963-1965) i Wolfganga K6niga (Die Ausstellung Zentral- und Mittelasien - Mongolei und Turkmenien), zajmujące się problemem ekspozycji etnograficznych. Werner Hartwig przedstawia opis 350 mongolskich eksponatów etnograficznych, nabytych w 1961 r. przez muzeum lipskie w czasie ekspedycji naukowej, której plon obejmuje nadto ponad 1100 kolorowych fotografii. Konrad Wypych 1 Instytucji patronów na terenie sąsiedniego Peru więcej uwagi poswlęca Anna Kowalska-Lewicka, Shipibo. WrocIaw 1969, Prace Etnologiczne, t. IX, s. 149-161. Autorka monografii wyraża pogląd, że instytucja ta, na terenie Montanii, jest konsekwencją działalności misyjnej, uważa ją za rod7.aj kontynuacji misji biorąc pod uwagę jej stronG polityc7.no-gospodarczą (s. 154). �Recenzje Jahrbuch des Museums fUr oraz przeglądy Volkerkunde -Berlin 1966, s. 170, labI. XXXIII, wyd(!wnictw zu Leipzig. i czasopism T. XXIII, 397 Akademie-Verlag- ryciny, mapy. Zgodnie z dotychczasową tradycją, redakcja rocznika muzeum lipskiego przedstawia czytelnikom wyniki badań terenowych, wyniki badań nad obiektami muzealnymi a także rozprawy z muzeologii. Trzy pienvsze prace poświęcone są etnografii Melanezji. P. Carl Laufer (Der Ackerbau der Beining) przedstawia wyniki badań terenowych nad uprawą ziemi w Nowej Brytanii. Badacz koncentruje uwagę na problemach trzebieży buszu, ogrodzeniu pól uprawnych, uprawie i zbiorach tara oraz na uprawie innych roślin (szparagi, yams, kukurydza i in.) i podziale pracy. Georg Holtker (Zwei merkwiirdige Zauberb'ilndel mit Holzfiguren von de?' Insel Kairiru in NO-Neuguinea) daje opis sprężonych figur anlropomorficznych, których sila czarownicza (mana) zgodnie z wiarą krajowców wzrasta przez dodawanie. Problemy poruszane przez badacza mal'ginalnie wchodzą w zakres etnopsychologii; ciężar pracy koncentruje się na opisie figur anll'Opomorficznych. Znany badacz Nowej Gwinei Eike Haberland (Zur Ethnographie der Alfendio-Region - Siidlicher Sepik-Distrikt, Neuguinea) prezentuje część wyników badań terenowych z 1963 r., poszerzając w znacznym stopniu wiedzę o krajowcach zamieszkałych w rejonie południowego Sepiku. Na podstawie badań (ubogiej) kultury materialnej Haberland wyodrębnia wpływy sąsiednie (Sepik) i austronezyjskie, promieniujące od wybrzeża do wnętrza wyspy. W obrębie kultury społecznej i duchowej badacz zwraca uwagę na funkcję fletów i magiczne paleczki. Na uwag£; zasługują nadto istniejące obok siebie 3 systemy liczbowe. Aczkolwiek Henny Herald Hansen (Problem of Contact and Change. Field Research in a Muslim Village in the Island of Bahrain) przedstawia wyniki swoich badań socjologicznych, zasługują one ze względu na interesujące etnografa przemiany zachodzące pod wpływem industriaLizacji r,af1nerii nafty na uwagę. Przemiany kulturowe następują pod wpływem kontaktu muzułmańskich robotników z białymi i ich zdobyczami technicznymi oraz w mniejszym stopniu kobiet muzułmańskich z białą służbą zdrowia. Wolfgang Jakobcit (Ein Stirnjoch wird gemach t) w przyczynku o wyrobie jarzma w Łużycach wkracza w zakres tzw. etnografii rzemiosła, zyskującej w miarę zaniku rzemiosła (pracującego na rzecz chłopstwa) zwolenników. Także następna praca poświęcona jest kulturze materialnej. Alice Gaborjan (Ostliche Elemente in der ungarischen Fussbekleidung) przedstawia wpływy wschodnie na węgierskie obuwie dochodząc do wni.osku, że isiniejąc'e źródła pozwalają n.a zróżn"c,o'Wan·ierzemieślniczej produkcji obuwia i wyodrębnienie w określonych czasokresach wpływów zachodnich i wschodnich, uzależnionych początkowo od elementu autochtonicznego (w chwili przybycia Węgrów w ich obecne siedziby) a w XVI i XVII w. od wpływów panowania osmańsko-tureckiego. Z ustaniem ostatniego przeważają, jak w wiekach XIII-XVI, wpływy zachodnie. Formy obuwia węgierskiego z tego czasokresu nie różnią się, jak ustalono na podstawie badań archeologicznych, od obuwia polskiego, szwedzkiego, rosyjskiego czy niemieckiego. Eksponatom archeologicznym, tzw. zbiorowi Ohnefalsch-Richter, pOswlęcona jest rozprawa Edyty Hoffman, a w tłumaczeniu W. Koniga przedstawiony został przekład z Sowieckiej etnografii, pióra L. P. Potapova (Z. 4/1964) o Muzeum AntropOlogu i Etnografii Akademii Nauk ZSRR. Na uwagę muzeologów zasługują wstępne wyniki badań o wprowadzeniu nowoczesnych zdobyczy do opracowywania zbiorów muzealnych przy pomocy kart dziurkowanych, zawierających zaszyfrowane wg określonych kluczy informacje o ekspo- �398 natach Recenzje muzealnych. oraz przeg!qdy wydawnictw i cza.sopism Treide (Erprobung von Lochkarten zur Auswerim Museum fUr Volkerkunde zu Leipzig) ma zapoznać muzeologów z doświadczeniem lipskim, ale także, zgodnie z życzeniem autorki, pobudzić do twórczej dyskusji. System dziurkowych kart katalogowych zdaniem autora sprawozdania - zasługuje ze względu na jego walory na wprowadzenie w większych muzeach polskich. tung ethnographischer Praca Barbary Sammlungen Konrad L'ethnographie. Societe d'Ethnographłe Wypych de ParJs. Paris 1966/1967, t. 60---61 (nouvelle serie), s. 154. Na treść podwójnego tym razem tomu, za lata 1966-1967, składają się jak zwykle, rozprawy i artykuły, dotyczące zarówno Europy jak i kultur pozaeuropejskich. Do europejskiej grupy należą cztery pierwsze artykuły, a pozaeuropejską tematykę reprezentuje dalsze sześć. Notka materiałowa o technice koszykarskiej na Tasmanii i kronika działalności Towarzystwa zamykają tom. A oto przegląd jego treści: M. L. Teneze, De quelques travaux frant;;ais et etrangers, consacres, au paysan dans la litterature frant;;aise, du Xle au XVIIle sieCZe. Wieśniak, o którym najwcześniejsze wzmianki trafiamy w średniowiecznych pieśniach rycerskich, w poezji dworskiej i tzw. pieśniach pasterskich, zrazu ukazywany jest jako postać nieucywilizowana, naiwna i przez to komiczna. Ale w literaturze XVIII wieku widzimy go już jako chłopa-mądralę, który kpi sobie z uczonych i dworaków. Szkic L. M. Teneze charakteryzuje bogatą ewolucję literackiego obrazu chłopa na przestrzeni od średniowiecza po Chlopów H. Balzaka. Zaskakuje nas, jak liczni badacze niemieccy przed I wojną światową zajmowali się tym tematem. M. Bouteiller, Les types sociaux decrits a. propos de l'Orphelin dans la litteratuTe "enfantine" de 1800 a. 1890. Powstała w XIX wieku literatura, którą można nazwać "dziecięcą" lub dokładniej "naiwną", a która przecież podjęła temat społecznie ważki: los biednych sierot i półsierot. W licznych nowelach i powieściach na ten temat powtarzają się ludzkie typy i charaktery, reprezentujące określone środowiska społeczne tak, jak powtarzają się również modne wtedy schematy pomyślnych rozwiązań w dramatach bohaterów tych utworów. J. Belin-Milleron, Les correspondances symboliques et l'ethnologie en Puisaye. Puisaye to niewielki region we Francji u styku departamentów Loiret, Yonne i Nievre. W ludowej technice selekcji ziarn siewnych roślin (np. maku, zbóż itp.), w ludowym odróżnianiu roślin pasZlowych i .in., a także w n,łektórych opowiadaniach można wykryć interesujące sposoby myślenia. Ma w nich zastosowanie symbolika, która odzwierciedla stosunek człowieka do form i procesów rzeczywistych. Autor, opisując przykłady, zwraca uwagę na duże znaczenie tych spostrzeżeń dla poznania mechanizmów w procesie myślenia. N. Dunare, L'elevage pendulaire double (bi-pendulaire) dans les economies traditionelles carphatiques et alpines. Pasterska hodowla zwierząt (owiec, bydła i świń) na obszarach Karpat i Alp ma pod wzgl. morfologicznym cztery zasadnicze postacie: 1. osiadłą z wypasem na miejscu w zagrodzie; 2. rolno-lokalną z wypasem w pobliżu wsi; 3. halną i 4. transhumacyjną. Pasterstwo halne ma dwie odmiany: a) halne-zwykłe, w którym stada wypędza się późną wiosną na kolejne hale: b) halne-dwoiste, w którym stada spędzają zimę poza wsią. Zwykle pód koniec lata �Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism 399 spędza się je z hal w pobliże wsi, ale tuż przed zimą przepędza się je do zimowisk, w których są nagromadzone zapasy siana i liści. Takich zimowisk jest kilka i są one usytuowane na leśnych polanach z dala od wsi. Ten podtyp pasterstwa halnego jest charakterystyczny dla stref górskich o bogatym zadrzewieniu. Ma w nim miejsce m. in. stosowanie koszarowania dla naturalnego nawożenia pól i łąk. Kultury górali, praktykujących tę formę pasterstwa, mają poza tym szereg cech swoistych. M. in. w technice wyrębu laSlu, budawnidv.-iie, gospodaroe .sianem, obróbce drewna itp. W sumie - interesujące studium porównawcze, do którego sporo wniosły polskie publikacje na temat pasterstwa w Tatrach, na Podhalu i w innych częściach Karpat. F. Beaudouin, Une famille de voiles egyptiennes de l'antiquite d nos jours. Artykuł zawiera analizę trzech typów egipskich statków żaglowych, które autor zalicza do jednej rodziny. Postępując retrogresywni e, charakteryzuje typ zwany markab, używany jeszcze i dziś na wodach Nilu. Typ starszy to statek żaglowy z okresu nowego cesarstwa, odtworzony w oparciu o malowidła ze świątyni Deir el Bahari z czasów wyprawy do kraju Punt za królowej Hatchepsout. Typ trzeci, naj starszy, odtworzony na podstawie malowideł z grobowca Sakarah z czasu V dynastii, pochodzi z okresu starego cesarstwa. Wszystkie trzy reprezentują kolejne fazy rozwojowe, w których ulepszeniu podlega sposób i miejsce osadzenia masztu, zawieszenia żagla i stopień stateczności żaglowca. M. Bekombo, Note SUT Ie temps. Conceptions et attitudes chez les Dwala. Pojmowanie czasu u ludów kopieniaczych Afryki równikowej jest wielce różne od europejskiego. Świadczy o tym m. in. terminologia, przy pomocy której określa się to, co ma związek z pomiarami i upływem czasu oraz rozmaite tradycyjne mierniki czasu. Czytając ten interesujący artykuł odnosi się wrażenie, że w dawnym ludowym kalendarzu Słowian i pojmowaniu czasu można by znaleźć sporo analogii. M. Lim,a. La terminologie de la purentte chez les Tshokwe. Grupa moczyn6w Tshokwe z rodziny Bantu zamieszkuje częściowo w płn.-wsch. Angoli, a częściowo w prowincjach Kasai i Katanga w Kongo-Kinszasa. Zyją z gospodarki kopieniaczej, uprawiając maniok na nowinach leśnych, wypalanych w puszczy. Na ogół pozostają jeszcze w stosunkach matrylinearnych, virilokalnych. Na oznaczenie stosunków pokrewieństwa stosują wielce złożone nazewnictwo. Artykuł prezentuje przykłady i wyjaśnia podstawy tego nazewnictwa. Zaskakującym szczegółem jest m. in. to, że w języku Tshokwe ojciec nazywa się tata a matka - mama (s. 71). Świetnie napisany artykuł, może być przykładem precyzyjnej metody i zwięzłości stylu. L. Balsan, L'OT du Monomotapa. Legendarna, arabska Yuti a afrykańska Monomotapa to kraina złota, która znajduje się na terytorium Rodezji. Jej stolicą było gdzieś między XII a XVII w. Zimbabwe. Autor opisuje, jak doszło do penetracji Portugalczyków na ten teren w XVI wieku, i przedstawia wyniki swoich archiwalnych oraz terenowych badań nad losami Monomotapy. Dochodzi do wniosku, że monumentalne budowle w Zimbabwe powstały nie wcześniej, niż w pierwszej połowie bieżącego tysiąclecia, i że Monomotapa nie jest legendarnym Ophirem króla Salomona ani też krainą Pount, do której faraon Ramzes II w 1180 r. p.n.e. wysłał ekspedycję złożoną z 10 tys. ludzi. Zimbabwe było stolicą krótkotrwałego, efemerycznego imperium, opartego na eksploatacji złota. R. Lacombe, Une plainte indienne internationale au XVIII e siecle: La fin du bons sauvages. Decyzja oddania przez Hiszpanów w 1750 r. terytorium na wsch. brzegu rzeki Urugwaj Portugalczykom, w zamian za port i region Sacramento �400 Recenzje oraz przegtqdy wydawnictw i czasopism u ujścia Rio de la Plata, wywołała bunt miejscowych Indian z grupy Tupi-Guarani. Na tym terytOl'ium mieściło się bowiem siedem tzw. reductiones jezuickich, przez tych Indian zamieszkałych. Ogół kolonii i osad tego rodzaju, założonych na początku XVII w., składał się na ogromne państwo, doskonale zorganizowane i świetnie zagospodaJl'owane. Teryto:d,a oddane Portugalczykom były bogate w uprawy he1'vy mate (tzw. herbaty jezuitów) oraz w stada bydła. Bunt zaczął się oj wysłania do króla Hiszpanii, Ferdynanda VI, listów ze skargami, ale te okazaJy się nieskuteczne. Doszło więc do zbrojnego oporu. Zdarzenia, które po tym nastąpHy, skończyły się wypędzeniem jezuitów. To zaś spowodowało zniszczenie świetnie zapowiadającego się, autochtonicznego państwa Indian, jedynego jakie powstajo po konkwiście, a zorganizowanego przez jezuitów. S. Thierry, Quelques aspects du role cultuel des fleurs en Asie meridionalc. Kwiaty, jako elementy składowe obrzędów naj różniejszego rodzaju, zdają się mic'2 naj starsze tradycje w południowej Azji. Być może, że pozostaje to w związku z kultem drzewa, który, zdaniem autora, wywodzi się właśnie z Indii. Świadczy o tym starożytna literatura bramińska i buddyjska. Tam także poświadczone są najstarsze tradycje posługiwania się roślinami w celach terapeutycznych, profilaktycznych i in. W mitologii hinduskiej kwiaty odgrywają wiele znaCZ'lce role. Mnóstwo jest m. in. mitów, wyjaśniających cudowne właściwości nicktórych kwiatów. Toteż u podstawy przeróżnych praktyk z kwiatami leżą wierzenia, że ofiar'· z kwiatów mogą ofiarującym zapewnić pomyślność, zaszczyty, bogactwo, młodość, przyszłe narodzenia w uprzywilejowanych kastach, nawet nieśmiertelność i nirwanę. Indie są zatem ojczyzną bogatej symboliki kwiatów. Wielka jest rozmaitość choćby samych tylko sposobów, w jakie układa się bukiety z kwiatów, różne dla różnych okoliczności i celów. Kwiaty posiadają w Indiach pozycję szczególnie uprzywilejowaną w aktach kultowych, towarzyskich i in. Temat bardzo interesujący, rzadko w europejskiej literaturze etnograficznej podejmowany. Tadeusz W1"()blewski et Traditions Populaires. Revue trimestrielle de la Socić!ć d'Ethnographie fran<;aise, publiee avec Ie concours du Centre national de la Recherche scienti:f1ique.Annee 15, Palr,~s 1967, zesz. 1, 2, 3-4, s. 430, ilustr. Arts Ten mało u nas popularny kwartalnik etnografii francuskiej, odpowiednik polskiego Ludu, zasługuje na bliższe poznanie. Jeśli bowiem nawet dość obojętne być mogą dla polskiego środowiska etnograficznego realia francuskiej kultury ludowej, to bez wątpienia pouczający będzie wgląd w aktualne zainteresowania, prace, a zwłaszcza metody badawcze etnografów francuskich, jak również sposób redagJwania czasopisma. Każdy z zeszytów omawianego kwartalnika zawiera po dwa obszerne artykuły oraz po 1-2 krótkich komunikatów ("Notes et matel'iaux"). Publikacje te dotyczą przeważnie zagadnień szeroko pojmowanego folkloru francuskiego. Niektórym z nich warto poświęcić nieco więcej uwagi z racji ciekawych metod badawczych oraz poglądów ich autorów, wyrażających sposób myślenia nowoczesnej etnografii. Interesującą rozprawą teoretyczną jest artykuł J. M. Guilchera poświęcony tradycyjnej kulturze wiejskiej Dolnej Bl'etonii l. Pretekstem do uogólniających roz1 Jean-Michel Guilcher, Conservation .de Basse-Bretagne. Z. l, s. 1-18. warto et renouvel!ement dans ta culture paysanne ancienne dodać, że pierwszy numer kwartalnika ma charakter �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw i czasopism 401 wazan teoretycznych nad kulturą ludową stała się analiza dawnych bretońskich tradycji tanecznych (Guilcher jest znawcą tańca ludowego). Autol' bada współzależnm;ci i czynniki kształtujące tradycyjną kulturę wiejską i wpływające na jej ewolucję. Omawiając poszczególne elementy badaneg'o sY'siemu kulturowego: ustrój spoleczny regionu, rolę tradycji ustnej i świadomości dziedzictwa kulturalnego, silę zwyczajów, mechanizm przemienności - jako rezultatu interakcji, wariantów, kontaminacji, zapożyczeń i adaptacji z kultur wyższych - sporo uwagi poświęca roli czynnika zabawy i wspólzawodnictwa w tal1cu, muzyce i wyczynie fizycznym. Uwidacznia się ono w kulturze bretońskiej w instytucjonalnych grach zespołowych jak wyścigi, zabawy silowe, zawody śpiewacze i taneczne, a także w pracach zespołowych: sianokosach, żniwach, karczunku, przędzeniu itd. W konkluzji autor stwierdza, że badana przezeń kultura, znajdując się pod działaniem przeciwstawnych tendencji: zachowawczej i postępowej, zbliża się jednak stopniowo lecz nieodwołalnie do swego kresu. Pasjonującq lekturą jest artykuł D. Lauranta na temat dolno bretoński ej ballady ("gwerz") o Ludwiku Ie Ravallec, młodzieńcu zamordowanym za czasów panowania Ludwika XV 2. Autor ukazał w nim interesującą metodę badań folklorystycznych nad historią powstania i realnością wątku balladowego. Omawiana ballada jest echem wydarzenia, jakie miało miejsce w pewnej bretońskiej wsi w 1732 r., i które tak silnie wstrząsnęło opinią społeczną regionu, że pamięć o nim przetrwała tam do dziś nie tylko w artystycznej formie ballady, lecz w żywej, przekazanej tradycją kilku pokoleń znajomości faktów. W przeprowadzonych dochodzeniach autor posłużył siC; metodami klasycznej kryminalistyki, badając zachowane XVIII-wieczne akta sądowe procesu przeciwko domniemanym zabójcom bohatera ballady, dokonując wizji lokalnej okolic miejsca zbrodni, które pod względem topograficznym nie uległy większym zmianom, wreszcie "przesłuchując świadków" w osobach potomków ówczesnych mieszkańców okolicznych wsi. Niezależnie od tego autor porównuje metodą filologiczną killtanaście dawniejszych i współczesnych wariantów ballady. Usiłując wykryć motywy zbrodni autor wyjaśnia zarazem powód tak silnego poruszenia opinii publicznej; obok melodramatycznych okoliczności był nim fakt nieukarania sprawców, przy czym autor ujawnia powiązania zabójców z wymiarem sprawiedliwości i odsłania kulisy ówczesnej mafii. Artykuł nie jest przeto typową pracą filologiczną lecz interesującym studium na temat historii kultury regionu i funkcjonowania mechanizmu tradycji ustnej. Jego wartość polega przede wszystkim na ukazaniu niecodzienn.ej metody prowadzenia badań folklorystycznych. Warto wreszcie wskazać na teoretyczno-metodologiczną rozprawkę H. Raulina pt. Folklor a etnologia 3. Autor utożsamiając folklor z etnografią przeciwstawia mu etnologię, przy czym folklorowi (raczej folklorystyce) przypisuje charakter deskryptywny. Doceniając wantość maŁedałów folklOO'Y'stycznych ZJebranych dawniej, postuluje nowe ich odczytanie ze stanowiska i metodą etnologii. Jako sposoby weryfikacji materiału wskazuje źródła archiwalne, żywe tradycje, przekazy zachowane w pamięci informatorów współczesnych, w ustrojach rodowych, folwarcznych itp. Posługujqc się powyższymi metodami autor polemizuje z interpretacją van Gennepa opisanych przez niego niektórych zwyczajów rolniczych z terenu Alp Północnych. monograficzny i poświęcony jest w całości folklorowi Bretanii, jednego z najbardziej zachowawczych regionów Francji. 2 Donatien Laurent, La gwerz de Louis Le Rava!!ec. Z. l, s. 19-79. 3 Henri Raulin, FoUaore et ethnoLogie. A propos de ceTl?monies agraires dans l·es ALpes dt< Nord. Z. 2, s. 101-118. 26 - Lud, t. 53, 1969 �402 Recenzje oraz przeglądy wydawnictw i czasopism Pozostałe artykuły to monografia na temat wielkich maszkar pochodowych w półn.-zach. Europie oraz dwa studia ikonograficzno-historyczne 4. Komunikaty zawierają krótkie relacje o archaicznych zwyczajach ludowych z różnych regionów Francji. K:aildy z 2'!eszytów kwarlalnikJa Z!alWlier.a dział recenzji (m. in. w zesz. 2 omówiono jedyną pozycję polską: J. Orynżyny O sztukę ludową). Jedną trzecią objętości całego rocznika zajmuje obszerny dział kronik, co wyrażnie świadczy o wadze, jaką przywiązują wydawcy do wszechstronnej informacji. Znajduje się tam m. in. wykaz nabytków dla Muzeum Sztuki Ludowej w Paryżu i jego biblioteki, dalej kronika wydarzeń i sprawozdanie z działalności różnych instytucji związanych z etnografią, zestawienie tematyczne - ujęte personalnie - prowadzonych badań indywidualnych, a także wykaz uzyskanych doktoratów z etnologii. Rocznik zamykają wyczerpujące zestawienia filmografii, dyskografii i bibliografii etnograficznej za rok poprzedni (1966). Zestawienia te u polskiego czytelnika mogą budzić tylko cichą zazdrość i żal, że nie posiadamy u nas podobnych - wzorowych i świeżych opracowań zebranych w którymś z organów polskiej etnografii. Boguslaw Anthropos. s. 399 + Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1966, t. 61, nr Linette 1-2, 3-6, 598. Na tom 61 za rok 1966 składają się tym razem dwa obszerne zeszyty o bogatej zawartości. Jako czasopismo Anthropos zostal założony w 1906 1'. przez o. Wilhelma Schmidta. Recenzowany tom jest więc 61 tomem kolejnym. O tym przypomina artykuł wstępny aktualnego redaktora Anthroposu Arnolda Burgmanna, zamieszczony jako pierwszy, a podsumowujący ogromny dorobek i znakomity wkład wniesiony na łan1i!llch1JegocZlll&opiism:a do ffinograifii, e1lnlologiii języlmzn:awstwa w skali światowej na przestrzeni ostatnich 60 lat. Autor zwraca przy tym uwagę na znamienne zmiany, jakie zaszły w tym okresie w stosunku do pierwotnych koncepcji teoretycznych oraz ideologicznych kierunku, założonego na początku naszego stulecia przez o. W. Schmidta. A oto tytuły kolejnych, różnojęzycznych artykułów i rozpraw zamieszczonych w zeszycie 1-2: Von H. J. Pinnow, Einige Ziige indianischen Denkens dargelegt an den Sprachen der Athapasken. Języki ludów indiańskich północnej Ameryki wykazują, jak żadne inne na świecie, wielkie różnice zwłaszcza w porównaniu z językami europejskimi. Mowę Atabasków cechuje przy tym zdumiewająca, niemal fotograficzna dokładność w określaniu zjawisk i rzeczy. S. Clemhout, The Physo-Sociological Nature of Nativistic Movement and the Emergence of CuUural Growth. U podstawy wszelkich działań tak jednostki jak całych ludów zawsze znajdujemy jakiś system potrzeb i wartościowania. Zależnie od tego, jakiemu motywowi przewodniemu system ten w danej kulturze jest podporządkowany (wiara w duchy przodków, etyka religijna i in.), kultura wykazuje słabszy albo silniejszy stress w kierunku wzrostu i rozwoju. 4 Rene Meurant, Contribution ó: l'etude des geants processionnels et de cort(lge dans Ie Nord de la France, la Belgique et les Pays-Bas. Z. 2; Bruno T"vernier, Iconographie des Trois Gloriouses. Z. 3-4; Maurice de Meyer, Le Diable d' Argent. Evolution du theme du XVI au XIX siec!e. Z. 3--4. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 403 H. Fischer, Cargo-Ideen. Kult kargo to zjawisko specyficzne dla wierzeń ludów Nowej Gwinei. Przewodni w nim motyw to wyobrażenie, że duchy przodków powracają do swoich klanów statkami, które załadowane są wszelkimi dobrami, jakie posiadają biali. Autor przedstawia szczegółowe idee na temat kargo u ludu Wampar nad rzeką Markham w pobliżu miasta Lae. Z. Rudy, Die Piktographie mit besonderer Beriicksichtigung der Volkerschajten Sibiriens. Autor omawia i pokazuje przykłady bardzo interesujących ideogramów obrazkowych, głównie spotykanych u ludów syberyjskich. Także wiele ludów z innych obszarów świata, które nie posiadały własnego pisma, posługiwało się podobnymi ideogramami. Zdają się one należeć do środków komunikatywnych poprzedzających pismo. V. Guerry, La mart chez les Baoule. Niezwykle bogaty i złożony jest obrządek pogrzebowy afrykańskiego ludu Baoule, jednego z naj liczniejszych (ok. 600 tys.) na Wybrzeżu Kości Słoniowej. Przedmiotem artykułu jest szczegółowy opis tego obrzędu i związanych z nim wierzeń o życiu pozagrobowym. A. Pollak-Eltz, Die Paraujano, ein arawakischer Fischerstamm in der Laguna de Sinamaica, Estada Zulia, Venezuela. Przyczynek do historii oraz etnografii wenezuelskiego ludu indiańskiego Paraujano. V. Rosner, Fire-Walking the Tribal Way. Autor szczegółowo opisuje ceremonię chodzenia po ogniu, znaną w etnografii pod ogólną nazwą "Fire-Walking". Badal ją i wielokrotnie był jej naocznym świadkiem w 1965 r., w Indiach, w prowincji Bihar, w dystrykcie Ranchi. A. Bruezzi Alves da Silva, Estrutura da Tribo Tukana. Przyczynek do etnografii, a konkretniej do struktury społecznej plemienia Tukano, zamieszkującego kraj nad rzeką Uaupes, dopływem Rio Negro, na pograniczu Brazylii i Kolumbii. M. Eder, Der Buddhismus in der japanischen Kulturentwicklung. Początki buddyzmu w Japonii przypadają na wieki VI i VII n. e. Za cesarza Shómu (724-749) buddyzm stał się religią państwową. Uległ adaptacji do stosunków lokalnych, wchłonął sporo elementów dawnych wierzeń miejscowych, ale przede wszystkim wpłynął na kierunek rozwoju narodowej kultury Japonii głównie w wiekach VIII do XV n. e. V. K. Kochar, Village Deities oj the Santal and Associated Rituals. Santalowie w prowincji Chotanagpur w kraju Bihar (Indie) czczą liczne bóstwa agrarne. Autor charakteryzuje wierzenia i obrzędy z nimi związane. C. Hentze, Die Regenbogenschlange. Motyw węża-tęczy, k,tóll'yautoll' znalazł na kilku reliefach rzeźbionych naczyń chińskich, można znaleźć także w ornamentyce staroperuwiańskiej i meksykańskiej z okresu przed konkwistą. Motyw ten nawiązuje do pewnej symboliki, w której występuje obraz węża pijącego wodę z czaszy o kształcie półksiężyca. Symbolizuje on tęczę, dość często w dawnych kulturach przedstawianą w postaci dwugłowego, w łuk wygiętego węiJa. D. Schroeder, Die Puyuma von Katipol (Taiwan) und ihre Religion. Autor przedstawia wyniki własnych badań terenowych nad szamani stycznymi treściami religii ludu Puyuma z regionu Kapitol na wschodnim wybrzeżu Taiwanu. Zeszyt kończą dwie krótkie wzmianki lingwistyczne: o gramatyce języka melanezyjskiego Tangga (H. Maurera) i o słowniku języka Pala z Nowej Irlandii (K. Neuhausa) oraz jak zwykle intell'·esujące Analecta, Miscellanea i przegląd bibLiograficzny. Na treść zeszytu oznaczonego numerami 3-6 składają się 23 artykuły o wielce zróżnicowanej tematyce. Dwa z nich dotyczą zagadnień językoznawczych, jeden archeologii a reszta to studia etnograficzne. Oto kolejne tytuły: K. H. Gursky, Der augenblickliche Stand der Erjorschung der nordamerikanischen �404 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism Autor w obszernym omówieniu podsumowuje aktualny stan i wyniki badań nad językami Indian Ameryki Północnej. H. Aiufenange'r, AnimaL's SouLs in the New Guinea HighLand. Ludy zamiesu:ujące wyżynę centralną Nowej Gwinei wierzą, że każde zwierzę posiada duszę, podobnie jak człowiek. Ale dusza zwierzęcia jest inna niż dusza człowieka. Aufenanger, znany z wielu artykułów i rozpraw na temat ludów Nowej Gwinei, przedstawia materiały ilustrujące te wierzenia. P. Schebesta i E. Wieser, VerwandschaftsterminoLogie der Ituri-Pygmaeen und der WaLdneger Bira und BaLse. Pigmeje znad Ituri (Kongo, Afryka) posiadają co prawda świadomość swojej odrębności rasowej, ale nie są świadomi tego, że tworzą także oddzielny lud. Znają jedynie podstawowe więzy rodzinne i rodowe. Pojęcia ich na temat więzi społecznych tylko do tego się ograniczają. Wchodzą przy tym w dość bliskie kulturowe kontakty językowe i inne z Murzynami Bira-Sua i Balese-Efe. Nazewnictwo stopni pokrewieństwa, po\vstałe w tych stosunkach, jest przedmiotem tego studium. R.W. Wyllie, Same Notes on the Effutu Deities. Krótka informacja fi bóstwach i demonach ludu Effutu w Ghanie (Afryka). K. E. Mueller, Zur ProbLematik der kaukasischen Steingeburt-Mythen. U Osetyńców, Czeczeńców, Czerkiesów i innych ludów Kaukazu zapisano w XIX wieku wątki mitologiczne o herosach i bóstwach zrodzonych z kamienia. Podobne wątki posiadają niektóre mity starożytnych ludów Małej Azji, Syrii i całego Bliskiego Wschodu. Być może, wiążą się one z dość częstym na tym obszarze, pradawnym kultem aerolitów wzgl. meteorytów. Studium K. E. Muellera, znanego mitologa i językoznawcy, daje syntetyczny obraz związków, które są czytelne poprzez wymienione mitologiczne wątki. K Hechter-Schultz, FertiLity DoHs. CuUs of the Nguni and Other Tribes of the Southern Bantu. Opis form idolów kultowych, którymi posługują się niektóre plemiona południowych Bantu. Chodzi zwłaszcza o te, które wg wierzeń tych ludów są jakoby skuteczne dla uzyskania płodności, plenności, a przede wszystkim dobrych urodzajów. A. Schmitt, Ein Plan der Stadt Fumban. Autor omawia plan murzyńskiego miasteczka Fumban (Kamerun, Afryka) i naniesione nań oznaczenia, zl"edagowane w piśmie, które gdzieś ok. 1900 roku stworzył ówczesny król kraju Bamumu Nzoya. J. Fabian, Dream and Charisma. "Theories of Dreams" in the Jama-Movement (Congo). "Jama" to sekta lub raczej grupa religijna, powstała w Katandze przed około 15 laty. Jakkolwiek ideologicznie związana z katolicyzmem, Jama jest swoistą, murzyńską jego interpl'et.acją. Przywódców cechuje poczucie charyzmy, które jest związane z przeżywaniem przez nich oraz symboliczną interpretacją snów. Przedstawia on w tym artykule teorię snów, o której opowiadają autorowi wspomniani przywódcy. H. E. Kauffmann, Die FeLdbauriten der Sema-Naga in Assam. Bardzo interesujące, szczegółowe opisy praktyk, obrzędów i świąt związanych z uprawą prosa i ryżu li ludu Sema, tj. zachodnich Nagów w północno-wschodnich Indiach. Proso wysiewają oni na karczowanych w puszczy nowinach. Materiały przedstawione przez autora pochodzą z jego badań terenowych, prowadzonych tam w latach 1936 i 1937. Obszerny, analityczny a zarazem syntetyzujący artykuł. Może być wzorem poprawnej metody etnograficznego opisu. R. Boccasino, n sacrificio umano praticato dagli AcioLi deH'Uganda e da aU·ri popoLi niloti e nilo-camiti. Artykuł o ponurych, obrzędowych praktykach ofiar Sprachen. �Recenzje oraz przegiqdy wydawnictw i czasopism 405 z ludzi, uprawianych do niedawna przez lud Paiko, zwany też Acioli, w Ugandzie. Podobne praktyki miały miejsce także u innych Nilotów oraz Niloto-Chamitów w Afryce. H. G. Mukarovsky, ZU1" Stellung der Mandesprachen. Studium na temat językowej rodziny Mande w północno-zachodnim Sudanie. T. Heyerdahl, Discussion of Transoceanic Contacts: Isolationism, Diffusionism, or a Middle Course? Trwa nadal spór o to, czy podobieństwa niektórych składników w kulturach Starego i Nowego Swiata powstały w wyniku kulturowych dyfuzji, czy kształtowaly się konwergentnie, niezależnie i samodzielnie. Autor wyprawy Kontiki zabiera jeszcze raz głos w tej sprawie. Wykazuje m. in. słabość w dowodach przytaczanych przez tzw. izolacjonistów, włączając także te, które przytaczają botanicy i genetycy. Jeżeli dowodem na nieistnienie kulturowych kontaktów z przedkolumbijskq Ameryką ma być m. in. brak w tamtejszych kulturach takich elementów, jak wóz, koło ~arncarskie, technika 'obróbki żelaza, plug lub '00 najmniej radIo, znajomość uprawy zbóż itp., to na~eżałoby jednocześnie postawić pytanie: czy brak tych samych składników w kulturach ludów Polinezji ma także dowodzić braku kontaktów mi<;dzy mieszkańcami Polinezji a Azją? Pytanie Heyerdahla trafia oczywiście w sedno zagadnienia. Artykuł bardzo interesujący, choćby ze względu na wagę teoretyczną problemu. H. Watanabe, Die sozialen Funktionen des Biirenfestes der Ainu und die oekologischen Faktoren in seiner Entwicklung. Autor Japończyk - podjął próbę wyjaśnienia obrzędowego i kultowego charakteru tzw. święta niedźwiedzia, praktykowanego i uroczyście obchodzonego u Ainów. Jego zdaniem zjawisko da się uzasadnić czynnikami przede wszystkim gospodarczymi, ale także ekologicznymi i społecznymi. W. A. Noble, Toda Dwellings and Temples. Do lat sześćdziesiątych bież. stulecia dostęp do mieszkań i świątyń Todów (Indie) był dla Europejczyków b. utrudniony. Autorowi udało się jednak w latach 1962 i 1963 nawiązać takie kontakty, które pozwoliły mu poznać urządzenia wnętrz mieszkalnych i świątyń Todów. Artykuł zawiera więc kompletne opisy, ilustrowane rysunkami Autora. J. de Leuve, Entwicklungen in der Bambutti-Gesellschaft. Artykuł ma charakter wyraźnie polemiczny. Nawiązuje bowiem do studium P. Schebesty o Pigmejach Afryki, a w szczególności do zawartych w nim stwierdzeń o ustroju społecznym Bambutów. Jest jednocześnie odpowiedzią na krytyczne uwagi P. Schebesty, opublikowane w Anthropos nr 60/1962, a dotyczące pracy J. de Leuve'a pt. On farmer Gyneocracy among African Pygmies (1962). W dyskusji chodzi o interpretację śladów dawnej ginejkokracjj u Pigmejów. Kolejny, krótki artykuł P. Schebesty pt. Dach friihere Gyneokratie bei den Bambutti-Pygmaeen? jest dalszym ciągiem polemiki. H. R. van Hcekeren i A. J. Jawad, An Archaeological R.eport on the Stone Implements from the Fezzan Desert, Libya. O paleolitycznych, mezo- i neolitycznych kamiennych narzędziach z terytorium Fezzanu. M. Forno, Strumenti litici Aweikoma. Artykuł zawiera charakterystykę muzycznych instrumentów brazylijskich Indian, ludu Aweikoma z grupy Botokudów, żyjących w regionie Santa Catarina. Kolekcja znajduje się w muzeum etnograficznym Instytutu Antropologicznego w Torino. J. Riester, Forschungen im nordostbolivianischen Tiefland. Krótkie sprawozdanie z ekspedycji dla przebadania Indian z pólnocno-wschodniej Bolivii, a w szczególności plemion Czikitano i Pauserna. H. Stirnimann, Forschungen unter den Pangwa im Livingstone Gebirge (19641968). Podobnie jak poprzedni artykuł, jest to krótkie sprawozdanie z ekspedycji, �406 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism w tym przypadku na terytorium Tanganiki. Zawiera ogólną charakterystykę ludu Pangwa, zamieszkującego na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Nyassa. L. S. Leschnik, A Village Community in Central India. Zwięzły opis społecznych i strukturalnych aspektów kultury ludowej trzech wsi indyjskich, usytuowanych na południowym brzegu rzeki Narbada, w prowincji Nimar w centralnych Indiach. E. A. Cook, Cultural Flexibility: Myth and Reality. Termin "flexible", "flexibility", który w niejakim tylko przybliżeniu odpowiada terminowi "elastyczny", "elastyczność" w polskim odczuciu językowym, stał się od paru lat w antropologii strukturalnej określeniem fachowym. Kiedy badacz analizuje i opisuje struktury niektórych ludów Nowej Gwinei i przy tym stwierdza, że odchylają się one trochę od wzorcowego schematu strukturalnego, który do nich przykłada aby je zaklasyfikować, wtedy mówi o "flexibility" tj. elastyczności samego schematu. Autor charakteryzuje to zjawisko na przykładzie badanych przez siebie fratrii u ludu Narak na wyżynie centralnej Nowej Gwinei. D. Hicks, The Kaingang and the Aweikoma: A Cultural Contrast. Hicks przeciwstawia się twierdzeniu, jakoby niewielki, indiański lud Aweikoma był cząstką ludu Kaingang. Pierwszy liczy aktualnie tylko ok. 200 ludzi, drugi ok. 3-5 tysięcy. Oba żyją w południowej Brazylii (Sao Paulo, Parana, Santa Catarina, Ri.o Grande de SuI). Autor wylicza te składniki kulturowe, które oba ludy różnią i dowodzi. że są one etniczl1ie odrębne. Jak w każdym z poprzednich tomów tak i w tym, część końcową wypełniaj<:j obszerne Analecta, Additamenta oraz bogaty przegląd bibliograficzny pozycji książkowych i czasopism. Sumując wyżej przedstawioną informację, trudno nie dodać. że nie sposób analitycznie i krytycznie ustosunkować się do 37 artykułów, wypełniających recenzowany tom Anthroposu. Różnorodność poruszanych tematów sprawia, że kompetentną ocenę mogliby dać tylko odpowiedni specjaliści. Z tego choćby powodu recenzja ta ogranicza się jedynie do informacji. Można jednak ogólnie stwierdzi.ć, że poziom zamieszczonych w tym tomie publikacji nadal pozostaje wysoki, zarówno od strony formy, jak i prezentowanych metod. Przegląd ich na pewno opłaca się, gdyż dają wgląd w aktualne osiągnięcia europejskiej i pozaeuropejskiej etnografii, a nadto orientują w różnych metodach ujmowania poszczególnych zagadnień. Tadeusz Wróblewski Anthropos. Wydawnictwo Anthropos-Institut, Fryburg 1967, t. 62, nr 1-6, s. 1027. Na całość tomu liczącego 1027 stron składają się trzy podwójne zeszyty. Główny trzon ich zawartości tworzą artykuły i rozprawy etnograficzne i etnologiczne, których tematyka obejmuje zasięgiem geograficznym cały obszar świata. Na ogólną liczbę 28 tym razem tylko 2 artykuły dotyczą zagadnień językoznawczych. Jak w tomach poprzednich tak i w tym działy: Analecta et Additamenta oraz Miscellanea zawierają interesujące etnografa, wybrane informacje o ważniejszych osiągnięciach i publikacjach z innych czasopism. W każdym z trzech zeszytów sporo miejsca zajmuje przegląd publikacji książkowych i czasopism z działem recenzji, w którym fachowo omawiane są pozycje najważniejsze. Jak zwykle w recenzjach z czasopism o bardzo bogatej i zróżnicowanej treści staje pytanie, czy wskazać jedynie na artykuły albo rozprawy - zdaniem recenzenta - ważniejsze, czy krótko informować o wszystkich kolejnych tytułach. Wybraliśmy drugą z alternatyw. Oto kolejne tytuły: �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism 407 Zeszyt 1-2, s. 1-335. P. K. Sarpong, The Sacred Stools of Ashanti. W religii ludu Ashanti (Gold Coast, Afryka Zachodnia) pozycję centralną zajmuje kult przodków. Z nim też związane są zwyczaje i praktyki, w których ważką rolę grają drewniane, artystycznie rzeźbione stołki, zy.dle. Kształty rzeźb na tych zydlach mają znaczenie dla funkcji, jakie pełnią w różnych praktykach kultowych. Treścią artykułu jest omówienie tej właśnie strony zagadnienia. F. Dichoso, Some Superstitious Beliefs and Practices in Laguna, Philippines. Laguna to niewielka prowincja, położona o 30 km na południe od Manili. Mimo że ludność jej została schrystianizowana przed ok. 400 laty, pozostały tam różne, dawne resztki przesądów i praktyk zabobonnych. Autor wybrał i opisuje te, które są związane z urodzeniem dziecka, dzieciństwem, życiem i śmiercią jednostki. H. Hipszer, Quelques masques de hiboux et corbeaux. Jest to dalszy ciąg studium o zwierzęcych maskach, które mają zastosowanie w inscenizacjach obrzędowych u Eskimosów z Alaski. Część poprzednia znajduje się w tomie 60, 1965 Anthroposu. Tym razem chodzi o dwie grupy masek: sowy i kruka. Obok szczegółowych opisów autor zwraca uwagę także na ich specyficzne funkcje oraz na nazewnictwo z nimi związane. N. Christensen, Haustypen und Gehoftbildung in Westpersien. W obszernym, bo liczącym blisko 50 stron artykule, autorka przedstawia materiały pochodzące z czteromiesięcznych badań terenowych nad ludowym budownictwem w zachodniej części Persji. Opisuje kolejno technikę budowania ścian i dachów, przeprowadza typologię budynków i zagród, i prowizorycznie zarysowuje przestrzenne zasięgi wyróżnionych typów. Przejrzyste schematy rysunkowe i fotograficzne ilustracje uzupełniają dobrze opis słowny. W sumie autorka ukazuje całkiem jasny obraz wiejskiego budownictwa tradycyjnego na przebadanym obszarze. J. Hebert i M. Guilhem, Notion et culte de Dieu chez les Toussian. Autorzy podejmują temat przed pół wiekiem szeroko opracowywany przez o. W. Schmidta. Starają się mianowicie dowieść, że monoteistyczna idea Boga, stwórcy świata i człowieka, władcy dobrego i udzielającego łask s'Wloim czdcie10m, nieobca jest nawet w animistycznych wierzeniach Afrykanów. Jako dowód przytaczają autentyczne wypowiedzi Murzynów z ludu Tussi oraz ich interpretacje. M. Rauschert, Materialien zur geistigen Kultur der ostkaraibischen Indianerstiimme. Autor wyjaśnia, że z wykształcenia nie jestetnog.l1af'em. Miał jednak okazję w ciągu lO-letniego pobytu w Brazylii, w jej północno-wschodniej części, w dorzeczu rzek Jaru i Pari, stykać się przez dłuższe okresy czasu z Indianami karaibskimi, a mianowicie: Apari, Wajana i Tirijo (Trio). Przy tych okazjach dobrze poznał język Wajana, odręcznie zapisał, a także nagrał na taśmę magnetofonową, sporą liczbę wypowiedzi tych Indian, obejmujących mity, wierzenia o bogu, życiu pośmiertnym, pochodzeniu pożytecznych roślin, powstaniu zwierząt i in. W artykule przedstawia oryginalne wersje swoich zapisów. W dziale Analecta et Additamenta zamieszczony został interesujący artykuł Józefa Henningera na temat periodyzacji prehistorii. W 1961 r. ukazała się w Berlinie książka Irmgard Sellnow pt. Grundprinzipien einer Periodisierung der Urgeschichte (Akademie Verlag). Autorka poddała w niej krytyce teorie i metody etnologiczne tych kierunków, które ogólnie oznacza jako burżuazyjne. Swoje zaś ujęcie deklaruje jako marksistowskie. Ze szczególnym krytycyzmem potraktowała idee, koncepcje i metody kierunku zwanego historyczno-kulturowym. Sednem jej pracy jest jednak nie ta krytyka, ale nowy schemat periodyzacji prehistorii, który autorka proponuje, wychodząc z generalnych założeń marksistowskiej teorii rozwoju społeczeństw ludz- �408 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism l{ich. Za podstawę tych propozycji przyjęła starannie dobrane, aktualne materialy etnograficzne. J. Henniger w recenzowanym artykule dokonuje systematycznego przeglądu sz~regu ważniejszych stwierdzeń sformułowanych przez L Sellnow i wykazuje, że autorka w widu przypadkach dość ten:dencyjll'ie, a także nie zawsze dokładl1ie i poprawnie zrelacjonowała fakty z dziejów myśli i metod szkoly historyczno-kulturowej. Podając następnie krytycznej analizie dowodowe materialy, które L Sellnow służą za podstawę do proponowanej periodyzacji, Henninger kwestionuje jej naukową wartość i przydatność. Uwagi te na pewno są warte zainteresowania. Zeszyt 3-4, s. 337'-663. B. Heintze, Der siidrhodesische dziva-Komp!ex. SŁowo"dziva" znaczy w języku ludu Szona - woda. Tę samą nazwę otrzymują zalewy, zatrzymujące wodę w wyschniętych korytach rzek, w suchych porach roku. Z pojęciem "dziva" powiązane są wierzenia i wyobrażenia religijne, m. in. o wodzie· jako źródle życia, jako totemie, jako przyczynie śmierci, jako siedzibie demonów i bóstw wodnych. Także wierzenia o czarownikach władających wodami i deszczami, o wężach wodnych itp. Studium Heintzego oparte zostało głównie o bogatą literaturę etnograficzną, dotyczącą południowo-wschodniej Afryki. T. O. Beidelmann, Eight Kaguru Texts. A Contribution towaTd a Survey of KaguJ"u Folklore and Cosmology. Lud Kaguru należy do językowej rodziny Bantu we wschodniej Afryce. Autor przedstawia II oryginalnych opowiadań, zapisanych w transkrypcji jęz. Kaguru z tłumaczeniem angielskim. W tekstach tych dają się odczytać interesujące obrazy z życia Kaguru, ich tradycyjne wierzenia i wyobrażenia o ziemi i wszechświecie. H. Stirnimann, Zur GesellschajtsoTdnung und Religion der Pangwa. Na refugialnym obszarze górzystego kraju Upangwa, na północny-wschód od jeziora Nyassa żyje etniczny konglomerat niewielkich grup. Każda wewnątrz jest spokrewniona i tworzy klan. A ponieważ wszystkie żyją na terenie mało dostępnym, więc każdy z nich czuje się pod wzgl. politycznym, gospodarczym i religijnym niezależny. Autor opisuje struktury tych klanów, rodów i rodzin, ich organizacje polityczne, poglądy religijne, kult przodków, magię i czarownictwo. V. Rosner, Archery in Bhutan. W królestwie Butan na pograniczu Indii i Tybetu żyje aktualnie ok. 700 tys. mieszkańców. Ich własny etnonim to Drukpa, co znaczy: lud piorunowego smoka. Armia Butanu liczy obecnie 20 tys. żołnierzy. Dawne łuki zostaly zastąpione bardzo nowoczesną bronią palną. Natomiast lucznictwo z dawnej dyscypliny wojskowej stalo się sportem narodowym. Opisy tradycyjnych luków, strzał, techniki strzelania, charakterystyka łuczników i ich rytualnych tańców wypełniają treść artykułu. L. de Sousberghe, L'immutabilite de l'alliance dans les societes patrilineaires du Congo. Chodzi o zagadnienie szeroko pojętych więzi pokrewieństwa i powinowactwa, które powstają w afrykańskich spoleczeństwach matry- i patrylinearnych. Stwierdzono, iż jest zasadą, że wszystkie formalne skutki zawartego małżeństwa w społeczeństwach matrylinearnych zachowują swoją moc i aktualność nawet w przypadku, gdy malżeństwo zostanie zerwane przez rozwód i zwrot zaplaconego wiana, kiedy jest bezpłodne itp. Próbowano tę zasadę odnieść jedynie do stosunków matrylinearnych, sądząc, że w stosunkach patry linearnych panuje zasada odwrotna. Tymczasem autor na przykładach kongijskich ludów Yaka, Pel end e, Luba, Lulua i in. dowodzi, że także w stosunkach patrylinearnych ta sama zasada jest przestrzegana. H. Schindler, Die Inimacti und die Maca. Rozprawa dotyczy dwóch ludów indiańskich z Ameryki Połudn., z Gran Chaco w Paragwaju. Na podstawie źródeł pisa- �Recenzje oraz przegLqdy wydawnictw 409 i czasopism nych autor próbuje zidentyfikować oba wymienione ludy pod wzgl. językowym i kulturowym. E. Nurge, A Renewed Interest in History among Some American Anthropologists. Etnologowie ameryka6scy na ogól i od dłuższego już czasu malo interesowali się żródłami historycznymi i ich przydatnością dla poznania mechanizmów kulturowych. Autorka artykułu zwraca uwagę na kilka nowych prac, których autorzy dzięki przebadanym źródłom historycznym znaleźli rozwiązania stawianych zagadnień. Są to niewątpliwie dowody wzrostu zainteresowań materiałami historycznymi wśród amerykańskich antropologów kulturowych. R. Wiesinger, The Woman's Part in the Religions Life of the Bhil. Autorka pochodzi z Indii. Urodziła się w Indore, zna języki hindu i gujarati. W latach 1964 i 1965 prowadziła terenowe badania wśród Bhilów, ludu zamieszkującego w centralnej części Indii, w prow. Madhya Pradesh, w dystrykcie Jhabua. Tematem jej zainteresowań jest rola kobiety w życiu religijnym tamtejszych społeczności, udział w obrzędach, w praktykach magicznych, wróżbiarstwie itp. M. N. Maceda, Preliminary Studies of the Figures and Ornamentation of Some Selected Jar Covers from Kulaman Plateau (Southwestern Cotabato), Island of Min- Archeologiczny artykuł o przykrywkach ok. 600 urn znalezionych w grotach Kan-Nitong. Przykrywki są rzeźbione i zdobione rysunkami. Drog'l analizy form tej ornamentyki autor wnioskuje, że są one śladem malajo-polinezyjskiego ludu, który kiedyś wędrował przez Filipiny ku wyspom Polinezji. J. Ulenbrook, Einige Uebereinstimmungen zwischen Chinesischen und dem Indogel"manischen. Językoznawca znajduje pokrewieństwa niektórych słów dawnego języka chińskiego z odpowiednikami należącymi do językowej rodziny indoeuropejskiej. Zeszyt 5-6, 1967 s. 665-1027. A. Vorbichler, Professor Dr. Paul Schebesta t. Dnia 17 września 1967 r. zmad w wieku lat 81 znany badacz ludów pigmejskich, afrykańskich i azjatyckich Paul SchebGsta. Czech (Morawianin) z pochodzenia, był poliglotą, lingwistą, antropologiem i etnologiem. Artykuł zawiera charakterystykę jego sylwetki oraz naukowych osiągnięć 1. E. Fischer, Erz(ihlgut der westlichen Dan in Liberia. Autor prowadził badania nad rękodzielnictwem liberyjskiego ludu Danów w latach 1960 i 1963. Przy okazji zebrał materiały do folkloru słownego, spisując głównie mity i wierzenia o świecie i człowieku, opowiadania, bajki, przysłowia. Materiały te przedstawia w obszernym artykule. W. P. Fairchild, The Meaning of Pottery in Old Japan. Garncarstwo w długim, prehistorycznym okresie Jomon w Japonii od ok. 5 tys. lat p ..n. e. do II w. p. n. e. było ważnym społecznie i gospodarczo przemysłem. Rzecz dziwna w tym, że fakt ten nie znajduje odpowiednio mocnego odbicia w mitach japońskich. Dwa symboliczne przedmioty zajmują w nich główne miejsca: metalowe lusterko i miecz. Posługując się materiałami językowymi, archeologicznymi i mitologicznymi autor dowodzi, że lusterko i miecz zajęły miejsce dawnej symboliki garncarstwa tak \V mitach jak w wyobrażeniach religijnych. U. Oberem, Zur Geschichte des lateinamerikanischen Landarbeiters: Concierto,; und Huasipungueros in Ecuador. Nazwą "conciertos" określano robotników rolnych, niewolnych Indian, którzy należeli do majątków rolnych (hacjend) w sposób, przypominający położenie poddanych chłopów folwarcznych w Polsce feudalnej. Wadanao, Philippines. 1 Zob. też artykuł 1967) na s. 251 (przyp. Stefana red.). Łysika, Pawe! Scllebesta - Pionierski Badacz Pigmejów (1887- �410 Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism Tunki ich płacy były takie, że Indianie ci z reguły popadali w zadłużenie w stosunku do właścicieli hacjend i stawali się niewolną siłą roboczą, przywiązaną odpowiednimi ustawami do tych hacjend. Nazwa "huasipungo" oznaczała dział ziemi, który właściciel hacjendy dawał w użytkowanie tamtejszemu chłopu pod warunkiem odpracowania określonej ilości robocizny na polach hacjendy. Z instytucją tą było m. in. związane prawo użytkowania przez huasipungueros wody, lasu i pastwisk, należących do właścicieli hacjend. Artykuł zawiera krótki zarys dziejów indiańskich chłopów w Ekwadorze od konkwisty po ustawę z 1964 roku, ukazanych na tle wymienionych instytucji prawnych. H. Huber, Die unheilbringende Schwiegertochter, U ludu Kwaya z grupy Bantu <na wschodnim wybrzeżu jez. Wiktoria, Afryka Wsch.) młodą mężatkę, synowę, uważa się za tę osobę, która jest przyczyną w przypadkach losowych, ilekroć rodzina męża ponosi jakieś straty. Okazuje się, że jest to charakterystyczny motyw wierzeniowy, którego wątek przewija się w tamtejszych mitach. Autor przedstawia na to dowody. H. Goehring, Generative Grammatik und Kulturanthropologie. Artykuł informuje o podstawowych, aktualnych ideach językoznawstwa, które usiluje znaleźć nawiązania do antropologii kulturowej. Autor charakteryzuje najnowsze na ten temat koncepcje z pogranicza obu tych dyscyplin w ujęciu amerykańskiego lingwisty Noama Chomsky'ego. J. Sterly, Das Kulturkonzept Bronislaw Malinowskis. Co B. Malinowski rozumiał pod pojęciem kultury i jak ją rozumiał? Odpowiedzi na pierwsze z tych pytań sam udzielił. Kultura to aparat, przy pomocy którego człowiek zaspokaja swoje potrzeby i podtrzymuje gatunek. Natomiast na drugie z pytań dał odpowiedź raczej pośrednią, w wynikach swoich badań i komentarzach do nich. Kulturę rozumieć należy jako ,ogół funkcji,. Zaś funkcje - t,o ,zależność i sJtosunki między faktami i zjawiskami. Te zaś zawsze widzieć trzeba w ich zależności od całości kultury. Czy takie widzenie i rozumienie kultury można i należy akceptować? Czy rze~zywiście kultura w swojej istocie jest aparatem, który analizować trzeba funkcjonalnie? Na pewno można każdą kulturę ująć jako system, dający się rozłożyć na części i na działające siły. Te zaś można z kolei porządkować i schematyzować. Ale sedno zagadnienia leży w tym, że rozumienie i widzenie kultury przez B. Malinowskiego ma przecież sobie właściwe, historyczne uwarunkowanie, którego on może nie dostrzegł, a może nie docenił. W. Schmied-Kowarzik, Philosophische Erorterungen zum gegenwiirtigen Stand der Kulturanthropologie. Artykuł zawiera charakterystykę aktualnych kierunków w anglosaskiej i francuskiej antropologii kulturowej oraz ich stosunku do podstawowych zagadnień, stawianych przez filozofię na temat człowieka i kultury. Zdaniem autora istnieje pilna potrzeba generalnej, filozoficznej syntezy wszystkiego tego, eo etnologi'a osiągnęła w dziedzin,i,e badań szczegółowych nad kulturami i ludzkimi społeczeństwami. K. G. Heider, Speculative Functionalism: Archaic Elements in New Guinea Dani Culture. Lud Dani na Wyżynie Papua na Nowej Gwinei liczy między 100 a 200 tys. głów. Zyje aktualnie z uprawy słodkich kartofli i hodowli świń. Reprezentuje stosunki patrylinearne; sformowany jest w terytorialne jednostki polityczne, w których widoczne są zaczątki władzy osobników ekonomicznie i fizycznie możniejszych. Ale uprawa słodldch karrtoflii }est tu elementem stosunko'Wo młodym. Dokonując funkcjonalnej analizy niektórych archaicznych składników w kulturze Dani, autor stawia hipotezę, że lud ten znajduje się w fazie przejścia od archaicznego zbieractwa z łowiectwem do życia osiadlego i ogrodowego kopieniactwa. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 411 i czasopism A. Klein-Franke, Akkulturationsprobleme der jemenitischen Juden in Israel. Na żydowską ludność państwa Israel złożyły się głównie dwa nurty imigracyjne: Żydzi z Europy Środkowej i Wschodniej, przeważnie młodzi, którzy pragnęli stworzyć tam nowoczesne, żydows,~i,e państwo. Żyd"'i z ,azjatyckiego wschodu, wśród tych duża i zwarta grupa Żydów z Jemenu. Ci zamierzali wcielić w życie ortodoksyjne wzory biblijne. Spodziewano się więc, że w Izraelu nastąpi podział na dwa obozy. Tak się nie stało. Autor daje w artykule obraz procesów akulturacji i integracji kulturowych na przykładzie zmian, jakim uległy postawy i sytuacje Żydów jemenickich. M. Bawa, Role Analyzis of Fictive Kinship in a Kumaoni Society. Krótki ale bardzo rzeczowy artykuł na temat pojęć pokrewieństwa w grupie kastowej Sahs, która stanowi trzon ludu zamieszkującego górskie pasmo Kumaon w prowincji Uttar Pradesh w lndlacn. A. Hauenstein, Consideratwns sur te vase sacre ombia yohasa de la residence royale de Civonga de la tribu des Hanya. Hanya jest grupą etniczną plemienia Vimbundu w Angoli. Studium dotyczy :l'unkcji obrzędowej wazy królewskiej oraz z nią związanych wierzeń. W wazie tej przede wszystkim przetrzymuje się wodę, jakoby magiczną, która służy królowi do obrzędowych ablucji. Studium zawiera szereg bardzo interesujących szczegółów obrazujących, jakie cechy sakralne i magiczne przypisywano osobie króla w archaicznych stosunkach plemiennych w Afryce. Sumując krótko ocenę całości tomu, warto może zwrócić uwagę na stosunkowo wysoki poziom metodologiczny ogółu tych artykułów i studiów, które mają charakter etnograficzno-opisowy. Ale jednocześnie przytłaczająca większość należy do etnograficznych mikrografii, niekiedy zadziwiająco szczegółowych, tym niemniej jakby oderwanych od szerszych ujęć syntetycznych. Widoczne jest też, podobnie jak w tomie poprzednim, jakby unikanie dyskusji merytorycznych na tematy teoretyczne. Artykuły: J. Sterla i W. Schmied-Kowarzika, zamieszczone w tym tomie są bardzo skromne w wymiarze i treści. Odczuwa się zatem brak ujęć szerszych, syntetyzujących, zazębiających o problemy teoretyczne, które dawniej nadawały temu pismu cechy rozmachu i metodologicznej pewności. Tadeusz Ethnology. An International burgh 1967, t. 6, z. 1-4. Journal ot Cultural ana Wróblewski :socIal Anthropology, Pitts- Przed kilku laty pojawił się wśród szeregu amerykańskich czasopism etnograficznych nowy periodyk naukowy - Ethnology. Kwartalnik ten, redagowany przez znakomitych antropologów - G. P. Murdocka i A. Spoehra, publikowany jest przy pensylwańskim uniwersytecie w Pittsburghu. Z założeń wstępnych wynika, iż ambicją wydawców było utworzenie pisma będącego aktualnym przeglądem najnowszych, światowych zdobyczy i osiągnięć nauk antropologicznych. O międzynarodo-· wym charakterze Ethnology świadczy m. in. skład rady redakcyjnej, w której zasiadają uczeni dwudziestu krajów Europy, Azji, Ameryki i Australii. Niepokoić jednak musi fakt nieobecności przedstawicieli młodej etnografii afrykańskiej, której interesy reprezentuje wyłącznie delegat z "białej" Republiki Południowej Afryki. Ponieważ do teki redakcyjnej wpływają artykuły ze wszystkich niemal dziedzin antropologii - w anglosaskim rozumieniu tego określenia - czasopismo to nie może posiadać jednolitego charakteru czy profilu. Stanowi ono jedynie luźny zbiór rozmaitych rozpraw, artykułów i studiów, podejmujących najróżnorodniejsze problemy z wszystkich kontynentów. Jedyną wspólną cechą, łączącą publikowane w Ethnology �412 Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism artykuły jest to, iż stanowią one z reguły wynik ostatnio prowadzonych badań terenowych. W ten sposób kwartalnik Ethnology stał się niejako przeglądem osiągnięć najważniejszych prac terenowych, wypraw i ekspedycji etnograficznych. W omawianym tu 6 t. tego czasopisma znajdujemy m. in. rezultaty badań przeprowadzonych na wyspie Malaita w Archipelagu Salomona omówione wart. R. M. Keesinga, Statistical Models and Decision Models of Social Structure: A Kwaio Case, s. 1-16. Jeremy Becket z Uniwersytetu w Sydney przeprowadzał w latach 1958-19161 badania terenowe na melanezyj.skich wy'spach w Cieśnini,e TONesa, w oparciu o które napisał art. pt. Elections in a Small Melanesian Community, s. 332-344. W oparciu o studia terenowe na Nowej Gwinei powstał art. R. A. Rappaporta, Ritual Regulation of Environmental Relations among New Guinea People, s. 17-30, oraz opracowanie Leonarda B. Glicka, Medtcine as an Ethnographic Category: The Gimi of the New Guinea Highlands, s. 31-56. Art. D. E. Walkera Jr., Nez Perce Sorcery, s. 66-96 jest podsumowamem Iti-mIesięcznych badań terenowych, przeprowadzanych z przerwami w latach 1962-H166. Następna pozycja - to krótki szkic Clifforda Sathera, ::>ocwl Rank ana JV1arnage f'ayments in an Immigrant Moro Community in Malaysia, s. 97-102, nakleślony w wyniku jednomiesięcznego pobytu w 1965 r. w okręgu Kota Belud w Malajzji. Z azjatyckiej problematyki wymIenić tu należy również art. pt. Mystical Retribution, Spirit Possession and Social Structure in a Japanese Village, ;s. 237-262, pióra japońskieg.Q uczonego Teigo "Y:oshidaz Uniwersytetu Ki'U'si;u,który oparty został na p'ółroczmych badaniadl w 19 65 r. we wsi Umamri (płd.-zach. część wyspy Silmku). Humorem Indian Czipewa zainteresował się Franc C. Miller, który przeprowadził wśród nich badania w kolejnych sezonach letnich lat 1960, 1961, 1962 i 1965. Ich podsumowaniem jest zamieszczony na lamach Ethnology art. Humor in Chippera Tribal Council, s. 263-271. Art. Richarda T. Antouna Social Organization and the Life Cycle in an Arab Village, s. 294-308, powstał w oparciu o dane zebrane w wiosce Kufr al Ma w Jordanii w latach 1959-1960. Zeszyt czwarty Ethnology poświęcony jest w całości problematyce amerykanistycznej. Zamieszczone tu artykuły oparte są na badaniach z lat 1957-1965, a ich tematyka jest również bardzo zróżnicowana, czego dowodzi zamieszczony poniżej gwoli informacji - przegląd artykułów: Charles J. Erasmus, Upper Limits of Pea1 santry and Agrarian Reform: Bolivia, Venezuela, and Mexico Compared, s. :349-380; Catherine S. Fowler and Joy Leland, Some Northern Paiute Native Categories, s. 381-404; Waren T. Morrill, Ethnoicthyology of the Cha-Cha, s. 405-416; Shepars Forman, Cognition and the Cath: The Location of Fishing Spots in a Brazilian Coastal Village, s. 417-426; Conrad P. Kottak, Kinship and Class in Brazil, s. 427443; Don Handelman, The Development of a Washo Shaman, s. 444-464; Merwyn S. Garbarino, Decision-Making Process and the Study of Culture Change, s. 465-470; Paul C. Rosenblatt, Marital Residence and the Functions of Romantic Love, s. 471430. Mimo pewnego udziału uczonych spoza granic Stanów Zjednoczonych, zdecydowaną większość autorów stanowią badacze północno-amerykańscy. Pomimo starar'I redakcji, nie udało się dotychczas bardziej zróżnicować narodowościowego składu autorów, co miało być warunkiem sine qua non odpowiedniej, międzynarodowej rangi pensylwańskiego czasopisma. Sądzić jednak można, iż ten stosunkowo "młody" jeszcze pedodyk zyska zna'czną popula!l'ność i stanie .się autentycznym przeglądem naj nowszych i najważniejszych wydarzeń w etnografii światowej. Na szczególną uwagę zasługuje zeszyt drugi Ethnology, poświęcony w całości problematyce atlasu etnograficznego, którego autorem jest G. P. Murdock. �Recenzje oraz przegLądy wydawnictw i czasopism 413 Nie potrzeba tu udowadniać jak wielką rolę i znaczenie mają wszelkiego rodzaju atlasy etnograficzne dla studiów porównawczych i prac syntetyzujących. Dlatego z uznaniem należy podkreślić inicjatywę redaktora naczelnego Ethnology, który porwał się sam na gigantyczne przedsięwzięcie jakim bez wątpienia jest opracowanie etnograficznego (a nie etnicznego) atlasu w postaci specjalnego systemu tablic i kodów. Poszczególne partie zgromadzonych materiałów publikowane były już fragmentarycznie w poprzednich zeszytach kwartalnika Ethnology, obejmując informacje o kulturze tradycyjnej ponad 1100 społeczności. Potrzeba uzupełnienia niedociągnięć oraz uaktualnienia informacji skłoniła twórcę atlasu - G. P. Murdocka - do publikacji zebranych dotychczas materiałów, które poddane ocenie i dyskusji wszystkich zainteresowanych w tym względzie uczonych ułatwić mają opracowanie ostatecznego kształtu atlasu. To próbne podsumowanie objęło 862 społeczeństwa, w liczbie których na tzw. Czarną Afrykę przypada 239, na obszar Sródziemnomorza - 95, wschodnią Eurazję - 93, Oceanię - 128, Północną Amerykę - 218 oraz na Amerykę Łacińską 89 grup etnicznych. Ten nierównomierny pod względem ilościowym dobór społeczeństw podyktowany został w głównej mierze niewystarczającą jak dotąd ilością zweryfikowanych informacji odnośnie wybranych do atlasu zagadnień. Autor sam zresztą podkreślił szczególne ubóstwo materiałów źródłowych dla takich obszarów jak Północna Afryka, kraje Bliskiego Wschodu, Assam i Birma czy archipelagi Mikronezji i Polinezji. Dla uproszczenia atlasu dokonano podziału wszystkich 862 społeczeństw na 412 grup regionalnych kierując się przy tym kryteriami etnicznego i kulturowego pokrewieństwa poszczególnych populacji. Wyodrębniono w ten sposób ella obszaru Afryki 35 większych ugrupowań, dla basenu Morza Sródziemnego - 55, Wschodniej Eurazji - 66, Oceanii - 70, Ameryki Północnej - 69 i Ameryki Południowej - 67. Zasadniczą część atlasową poprzedza najbardziej ogólna charakterystyka poszczególnych grup, która obok numeru porządkowego (symbolu stosowanego w tablicach atlasowych) i nazwy etnicznej podaje we współrzędnych geograficznych dokładną lokalizację każdej społeczności, określa chronologię zawartych w atlasie danych etnograficznych, informuje 'o liczebności populacji, a ponadto podaje podstawowe wskazówki bibliograficzne. Wszystkie ściśle etnograficzne informacje ujęte zostały w formie literowo-liczbowego kodu. Tak zaprogramowane dane umieszczono w kolejno ponumerowanych kolumnach poświęconych poszczególnym zagadnieniom i problemom kulturowym. Należy wszakże nadmienić, iż niniejsza, próbna edycja atlasu nie objęła wszystkich podstawowych zagadnień, a tylko 49 wybranych grup tematycznych. Całość bowiem ujęta zostanie dopiero we właściwej publikacji. W pracy nad atlasem uczestniczyli również znani antropolodzy amerykańscy H. Driver i J. Whiting, a także uczniowie Murdocka i liczni jego korespondenci. Osoby te dostarczyły niejednokrotnie opracowań poszczególnych terenów czy zagadnień oraz wniosły poprawki i uzupełnienia do gotowych już partii atlasu, opierając się na własnych badaniach terenowych, względnie na wnikliwie przeprowadzanych studiach bibliograficznych. W sumie jednak aż 90% materiałów atlasowych - wg słów Murdocka - jest wyłącznie wynikiem pracy autora. Ten specyficzny stosunek pracy zespołowej do indywidualnej zwiększa na pewno prawdopodobieństwo popełnienia omyłek, przeoczeń i błędów; żaden przecież najwybitniejszy nawet uczony nie jest w stanie objąć tak ogromnego w tematycznym i terytorialnym sensie - zakresu zainteresowań. Nadmienić przy tym należy, iż interesujący nas atlas �414 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism zawiera około 50 000 różnego typu informacji szczegółowych.. Konsekwencje takie są oczywiste dla Murdocka i dlatego też apeluje on do czytelników Ethnology, by włączyli się do szerokiej dyskusji nad próbnym zeszytem atlasu. Wszelkie uwagi krytyczne zarzuty i polemiki będą stopniowo publikowane na lamach tegoż czasopisma i zostaną również uwzględnione w ostatecznym wydaniu atlasu. Należy się więc spodziewać, iż niedługo już na stronicach omawianego powyżej periodyka rozwinie się międzynarodowa dyskusja, której wkład może mieć kapitalne znaczenie w tym śmiałym przedsięwizęciu. Porządanym byłoby, ażeby wśród polemistów nie zabrakło i polskich etnografów. Szkoda jednak wielka, iż w pierwszej wersji etnograficznego atlasu świata nie znalazły się materiały dotyczące Polski. Miejmy jednak nadzieję, że i polska kultura ludowa zostanie włączona do ostatecznie już zredagowanego atlasu. Mirosława Zeitschrift fur Ethnologie. del' Berliner Gesellschaft t. 92, zesz. 1-2. Posern-Zieli1'tska Organ der Deutschen Gesellschaft fur Volkerkunde und fUr Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte, 1967, W ostatnich latach nie publikowano na łamach polskich czasopism etnograficznych ani recenzji, ani też przeglądów treści, czy not informacyjnych poświęconych zachodnioniemieckiemu etnograficznemu rocznikowi Zeitschrift fur Ethnologie. Warto zatem zwrócić na niego uwagę, gdyż jest to jednak przecież reprezentatywny organ etnografii powszechnej w Niemczech Zachodnich, którego tradycje sięgają niemal początków etnografii jako samodzielnej dyscypliny; został on bowiem założony już w r. 1869 przez słynnego A. Bastiana. Omawiany niżej tom 92 z kolei stanowi oficjalny periodyk Niemieckiego Towarzystwa Etnologicznego (Volkerkunde) i Zachodnio-berlińskiego Towarzystwa Antropologii, Etnologii i Prahistorii. Prezentowane przez wydawców laDtykuly, zarówno o charakterze syntetycznym jak i przyczynkarskim, stanowią przegląd nowych osiągnięć niemieckich etnologów. Wprawdzie kilka drobnych artykułów dostarczonych zostalo spoza obszaru NRF, lecz ich autorzy - to również naukowcy przeważnie niemieckiego pochodzenia. Bogaty wachlarz tematyczny Zeitschrift fur Ethnologie, od metodologicznych l'Ozważań przez problematykę folklorystyczną aż do studiów archeologicznych i rozpraw poświęconych współczesnym przeobrażeniom kulturowym - to niemal w całości plon oryginalnych terenowych studiów badawczych (Feldforschungen, Feldbeobachtungen). Swiadczy to w dużym stopniu o aktywności zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej, o jej rozlicznych kontaktach międzynarodowych, szczególnie zresztą silnych ze Stanami Zjednoczonymi, Meksykiem i innymi krajami Ameryki Łacińskiej, a więc tymi obszarami, które leżą w sferze zainteresowania polityki zagranicznej NRF i posiadają spore i - co ważniejsze - wpływowe grupy emigracyjnej mniejszości niemieckiej. Oczywiście poza tym aspektem politycznym aktywność ta wydaje się kontynuacją dobrej, dawnej tradycji prowadzenia solidnych i żmudnych badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich. O stopniu l'Ozwoju tych obustronnych zresztą kontaktów świadczy także dział kroniki wymienionych towarzystw naukowych, w którym znajdujemy zwięzłe informacje dotyczące międzynarodowej wymiany wyjazdów badawczych i ekspedycji. Rezultatem tej ożywionej działalności są nie tylko określone i wymierne wyniki naukowe w rodzaju nowych, cennych publikacji, uzupełnienia zbiorów muzealnych czy powiększenia materiału do- �Recenzje oraz przeg!qdy wydawnictw i czasopism 415 kumentacyjnego. Ich wynikiem jest także znaczne wzbogacenie i urozmaicenie treści monograficznych wykładów dla studentów, z których większość oparta jest o prowadzone ostatnio badania terenowe. Odpowiednie zestawienia obejmujące listę wykładów etnografii i historii eksplorowanych obszarów i grup etnicznych prezentuje w odniesieniu do 15 uniwersytetów Zeitschrift fUr Ethnologie 1. W 92 t. tego czasopisma znalazły się studia będące wynikiem wyjazdów naukowych i badawczych do krajów Ameryki Łacińskiej (Brazylia, Wenezuela), Afryki, (Maroko, Ghana, Transwal, Tanzania) i Nowej Gwinei. Szczególnie cennym wydaje się być artykuł pióra A. Aufenangera, Aus dem Leben der Duna am Kapiago-See in Neu-Guinea, stanowiący niemal encyklopedyczny przegląd przez wszystkie prawie dziedziny kultury ludności "Duna" z obszaru australijskiej Nowej Gwinei. Teren zamieszkały przez Duna odkryty został dopiero w 1964 r., a ekspedycja, w skład której wchodził również autor, stanowiła pierwszą grupę antropologów, jaka w rejonie tym przystąpiła do badań. Aufenanger krótko i w miarę syntetycznie charakteryzuje poszczególne sfery kultury tej ludności od gospodarki i budownictwa aż do wierzeń i zwyczajów społecznych. Ta swoista "mini-monografia" stanowić będzie jednak bez wątpienia płaszczyznę wyjściową do dalszych już badań szczegółowych i studiów porównawczych. Także na materiale nowogwinejskim oparta została rozprawa H. Fischera z Uniwersytetu w Tiibingen: Beobachtung und Information - Ein KontroUfall (s. 33-73), na temat wiarogodności materiału źródłowego uzyskanego drogą wywiadów. Ten wielce symptomatyczny artykuł jest wyrazem refleksji etnograficznego środowiska nad swą własną źródłoznawczą problematyką i zarazem przejawem prób zmierzający<:h do udosko:n:alenia dotychcz!łiStowy'Chinstrumentów badawczych, Ictóre dziś w związku ze zmieniającym się stale na naszych niemal oczach obrazem rzeczywistości społecznej i kulturowej, muszą być znacznie subtelniejsze i nadzwyczaj precyzyjne. Rozwojowi teoretycznej myśli nie zawsze w przeszłości towarzyszył postęp w metodach badań terenowych, dlatego też nadzwyczaj pożyteczne wydają się wszelkie próby i głosy, które tę dysproporcję starają się dziś zmniejszyć. Fischer zauważa słusznie, iż dotychczas przywiązywano znacznie więcej uwagi do samego wyboru odpowiedniego informatora z grona badanej populacji, aniżeli do naukowej weryfikacji jego wypowiedzi. Póki uzyskane tą drogą materiały można było sprawdzić i porównać z wiadomościami uzyskanymi odmiennymi metodami - sprawa nie była jeszcze taka paląca. Dzisiaj natomiast posługujemy się w badaniach nad tradycyjną kulturq coraz częściej indagacją (Befragung) aniżeli o wiele doskonalszą metodą obserwacji (Beobachtung) uzupełnianej dostępnymi powszechnie środkami audiowizualnymi. W tym znaczeniu weryfikacja wywiadów urasta do roli podstawowego niemal problemu tak szeroko dyskutowanej dziś w środowisku etnograficznym krytyki źeódel. Ilustmcją szczegółowych już badań autora w tym zakeesie jest jego oryginalny eksperyment jaki przepl"Owadził on na terenie Papui u plemienia Jeg-huje. W r. 1958 Fischer miał możność obserwowania tam przebiegu tradycyjnej' ceeemonii inicjacyjnej, którą dokładnie opisał, nagmł, sfotografował i sfilmował. Badania na tym obszarze powtórzono w r. 1965 i wówczas zarysowała się możliwość pezeprowadzenia próby sprawdzenia stopnia autentyczności wypowiedzi informatora i przydatności kwestionariusza. W tym celu wybeano czterech uczestników obrzędu inicjacji z r. 1958 i poddano ich indagacji, zmierzającej do rekonstrukcji pezebiegu tego święta w oparciu a ich wypowiedzi. Tak uzyskany materiał zesta1 Vó!kerkundliche Vor!esungen 1967.. ,Zeitschrift fur Ethno]ogie" zesz. 2, s. 286-288. und Vbungen an deutschen Hochschu!en. Sommersemester 1967, t. 92, zesz. 1, s. 116-118, i Wintersemester, t a fi Ż e, �416 Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw i czasopism wiono naJPierw ze sobą, a następnie porównano z dokumentacją uzyskaną w czasie pierwszej ekspedycji. Wyniki i wnioski jakie powstały w rezultacie tych zabiegów były rewelacyjne, wskazywały bowiem na znaczne, często zasadnicze rozbieżności. Wykazały także - jak wielka staje się potrzeba poddania naukowej analizie zasad krytyki tego rodzaju źródeł, które, wg słów autora, stale jeszcze pozostawiają wiele do życzenia. Doświadczenia Fischera zasługują na szczególną uwagę nie tylko specjalistów z zakresu etnografii powszechnej. ic nie stoi bowiem na przeszkodzie, by tego rodzaju pożyteczne eksperymenty przetransponować i na nasz, polski grunt. Rezultaty mogły by być nader obiecujące, a możliwość przeprowadzenia takiej próby nie nastręczałaby przecież specjalnych trudności. Zeitschrift fUr Ethnologie w przeciwieństwie do wielu etnograficznych organów muzealnych (np. Baessler Archiv) koncentruje się w zasadzie na problematyce współczesnej, wśród której zdecydowanie dominują takie zagadnienia jak: problemy procesów akulturacyjnych, przemiany kulturowe i społeczne, rola reliktów i ich nowe funkcje we współczesnej kulturze itp. W grupie artykułów obejmującej te właśnie zagadnienia wymienić należy studium H. Nachtigalla Beitriige zu Feldbau und Nomadismus der Beni Mguild, (s. 161-199), poświęcone współczesnej gospodarce wiejskiej ludności środkowego Atlasu w Maroku i perspektywom jej dalszego rozwoju. Na uwagę zasługują te rozważania autora, które koncentrują się na problematyce teoretycznej nomadyzmu północno-afrykańskiego i jego stosunku do tego co znany badacz z NRD - W. Jacobeit - określił terminem - "Wanderschiiferei" z. Omawiany tu rocznik jest również przejawem silnej, a niekiedy nawet i dominującej roli amerykanistyki w systemie zachodnioniemieckiej etnografii powszechnej. Artykuły H. Bechera - Die endokannibalistischen Riten als fruheste Erscheinungsform der Anthropophagie (s. 248-253) i A. Pollak-Eltz - Die Turafeste und die Uora (s. 254-264) poruszają religioznawczą problematykę współczesnych Indian południowo-amerykańskich. Autorzy poddają analizie funkcje, role i znaczenie tradycyjnych wierzeń, zwyczajów i obrzędów w życiu tych Indian, których zwykło określać się już dziś mianem - "civilizados" i "campesinos". Zamieszczono także artykuł wybitnego antropologa i archeologa amerykańskiego - R. C. Suggsa - czołowego specjalistę w zakresie polinezyjskiej i północno-amerykańskiej archeologii 3. Mimo przyczynkarskiego charakteru tego artykułu (A Reanalysis of Galapagos Ceramic Date, s. 239-247) stanowi on ważny głos krytyczny w toczącej się już wiele lat dyskusji nad śmiałymi, lecz niezbyt udokumentowanymi koncepcjami T. Heyerdahla. Suggs poddaje szczegółowej analizie ceramiczny materiał odkryty na nie zamieszkałych wyspach Galapagos, który traktowany był przez norweskiego badacza za dowód prekolumbijskiego osadnictwa indiańskiego z Peru i Ekwadoru 4. Wynikiem dociekań Suggsa jest całkowite odrzucenie powyższej hipotezy, co uważać należy za jeszcze jeden ważki kontrargument podważający migracjonistyczne koncepcje Heyerdahla. Wg amerykańskiego archeologa - wyspy Galapagos nie były zamieszkałe przed 1535 r., tj. przed ich odkryciem przez hiszpańskich żeglarzy. Indiańska zaś ceramika pochodzi najprawdopodobniej z europejskich statków, które między XVII a XIX w. nader często odwiedzały ten archipelag. Liczne źródła hiszpańskie z tego okresu potwierdzają również fakt, iż z::llogi posłu2 Zob. W. Jacobeit, Transhumanz und Wanderschiijerei. Volkeriorschung, Berlin 1954. 3 Jedna z najbardziej znanych publikacji tegoż autora to praca pt. The islancl civilizations of polynesia. New York 1960. 4 Zob. T. Heyerdahl, A. Skjolsvold, Archaeological Evidence of Pre-Spanisch Visits to the Galapagos Islands. Memoirs of the Society for American Archaeology, nr 12, Salt Lake City 1956. �Recenzje oraz przeglqdy wydawnictw 417 i czasopism giwały się naczyniami wyrabianymi na amerykańskim wybrzeżu przez indiańskich rzemieślników. Prawdopodobnie dalsza, szczegółowa penetracja archeologiczna Galapagos wyjaśni ostatecznie tę zagadkę, a jeśli potwierdzi ona rezultaty Suggsa, wówczas okaże się, iż poza tzw. "zbieżnościami" czy "podobieństwami kulturowymi" nie ma żadnych dowodów świadczących o prekalumbijskiej penetracji Pacyfiku przez Indian. Oba półroczni ki Zeitschrift fur Ethnologie zamykają obszerne działyomówiell i recenzji co celniejszych prac z całej niemal literatury światowej. Dział ten pozbawiony jest jednak przeglądu treści choćby najważniejszych organów towarzystw etnograficznych, muzeów i instytutów. Każdy rocznik zaopatrzony jest także w obszerny wykaz nowości bibliograficznych, a zamieszczona na obwolucie lista autorów z podaniem ich macierzystej placówki i adresów ułatwia nawiązanie kontaktów naukowych i sprzyja bez wątpienia tak potrzebnej polemice. Aleksander 27 "- Lud, t. 53, 1969 Posern-Zieliński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f30c5402f5277b260c26aa044917409b.pdf d75bdaa487f7d0c395477e7e820fdd05 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:355 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:317 Title A name given to the resource Różne / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.475-495 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Achim von Arnim 302 Adamowicz Helena 463 Adamowicz Stanisław 463 Ac1amus K. 49, 55, 148 Adler D. 385 Ahmad Kazi S. 204 Anderluh Anton 370 Angelova Rosica 394 Antoniewicz W. 77, 116, :349 Antoun Richard T. 412 Armon W. 116 Arnade Charle.s W. 396 Arnaudow Michaił 466 Arndt Ernst Moritz 302 Arndt Paweł 252 Arnnld Hans 308 l\ssiO'n P. 388 Aufen'anger A. 415 ,\ufenanger H. 404 Aye'rs Q, C. lil8 Bachmann A. 326 Balsan L. 399 Banasik T. 425 Baniiteanu Tan<:re-d 391 Bar Max 248 Baranowski B. 48 Baielau A. 352 Balitel K. 274 Barycz Henryk 10 Bastian A. 3.;1 Batowski H. 119 Bawa M, 411 Baudouin de Cou,rtenay-Ehrenkreutz -J<;drzejewkwwa Cezaria 41, 63 Bauro-ann Herman 26,2 Bausinge.r Herma'!1n 306-322, 332 Balzielich B<łrba~'a 272-374 Bąk StaJnisław 225, 273-28fi Beaudouin F. 399 OSOBOWY Becher H. 416 Becket J. 412 Beide1ma.nn T. O. 408 Bekombo M. 399 Belin-Milleroo J. 398 Bełza .J. 345 Benes Josef 390 Ben'tzien U.385 Berger W. 389 Berna,l Ignacio 462 Białas FrancisaJek 252 Biały Zbigniew 455 Biel.atowioz J. 280 Biielenda K. 184 Biemacka M. 55, 78 Bill1ke:nmajer J. 282 BiHner-SzelWczykowa 419 Blagden Ch. O. 257 Blum 1. 188 Bł'aszczyk Stanisław 332-344 Balas F. 156, 351 Bocca!Ssino Renato 262, 404 Bock Herman 386 BougIe C. 11 BOiUtemer M. 398 Br-aitanić B. 4.64 Braun Rudolf 304 Bren:tano Klemens 302 B'l'iggs L. C. 202, 207 Brik'kne1r A. 48, 164 Blruezzi A,lves da Silva A. 403 Brugmanrs H. 328 BrZiO'zowski Kazimierz 241 BUhler A. 351 Bujak Francis,zek 10, 11, 148, 243, 274 Bujak J. 420 Buja:kuwa Ma.ria 455 Bu1!anda E. 41, 114 Bu~anda M. 55 BurchaJ."dt Jer,zy 247~250 Burde-Schneidewind G. 384 �476 Burgmamn An101d 402 BUI1ssens 260, 263 BUJr'S'zJtaJózef 31-5,9, 81, 147-163, 346, Dobrowolski 40--44, 345, 366-368, 384 N. A. 381 Butinov By'stroń JaJn Sto 11, 41, 47, 66-67, By<tnar-Subocwwa Maria 250 Carrl'en Louis 392 du ChaiHu P. 254 Chałasiński J. 51 Chałuhiński T. 245 Charhonnier G. 338 Chęin.ik Adam 39, 449 Chiliak W. J. 176 ChristenlSen N. 407 Ciążyński Wiesław 287-297 Ckhowicz Helena i Wiesława Ciprianii Lidio 262 Ciszewski S. 148 Clemhout S. 402 Colleselli F. 389 Cook E. A. 406 Cran.ston B. A. L. 2.99 Czarnoc·ki Adam 35,6 CZJekanowska A. 55 Cz~kanowski JaJn 41, 64, 67, 2,52, 258 C7.€'rniak B. 117 CzoeI'nings 165 Czubek Jan 243 Czyżewicz 430 Cymhalenka M. 199 Damm H. 394 Dammann Brnst 352 Dam,OIsz T. 419 Dean E. T. 204 D€lkowski J. 457 DemaJngeon A. 11 Dias A. J. 464 Dichoso F. 407 Diet'Schy H. 351 Diveky 243 Długopalski 243 Dłuski 241 Dobrowolska D. 349 DobrowoJoska M. 16;} 229 449 120, 50, Kazimierz 51, 56, 64, 114, 34, 38, 77, 83, 114, 158, 169 Dobrowolski T. 140, 342 Dołęga-Chodakowski Zorian 3·56-360 Domeyko L 125 DomatOr Tekla 393 Doński M. 182, 184 DOipsch A. 11 DOiwg'Lrd Zod'ia 4518 Draskić M. V. 392 Drążko>wski Hubert 436 Driver H. 413 DrIj.a6a Dus'an 392 Drost Dietrich 379, 396 Drozd Mirosława 87 Du:by G. 463 DuJ.ez:ewSiki Z. 355 Dunarr-e N. 398 Dup1"e Wilh. 262 DUJrkheim E. 156 Dwor.akO'ws·ki S. 190 Dybowski Benedykt 430 DYlnoIWs1kJi Witold 34, 38, 44, 56, 106, 116, 120, 122, 126--127, 112, 9-29, 69, 342, 349, 430 Ede'r M. 403 Erasmus Charles J. 412 F~··etescu Constantin 393 Erixon Sigurd 119, 147 Fabian J. 404 Fairchild W. P. 409 Falkowski J. 154 Fa,s's'ke H. 383 f'enrych Wiktor 430 F,et'ter Vojtec.h 257, 263 Fi.ed,!er Alfred 383 Field H. 200, 205 yj,er.ich J. 225 F'ili'pOlwiak Wladyslaw 127, 430 Fi:sche,r Adam 41, 48, 66, 67, 150-151 Fts,cher E. 409 Pis-chelf H. 403, 415 Floyer E. A. 200 FoLdes Laszlo 118 Forman Shepars 412 romo M. 405 FowLer C. S. 412 �477 . \. 38, 44,56, 103-137, Fl'ankawsk.a Mar'a 430, 461 FraJl1kowski Eugeniusz 34, 41, 42, 56, 105, 106, 113, 140, 342 Fraser J. B. 207 Friedl'ieh A. 351 F.ryś-Pietraszkowa E. 139-145 Fuchs SL 263 Fwrdyna Józef 225-231 Fiirer-Heimendorf C. V. 35,2 Gaborjan Alice 397 Gajek Józef 34, 36, 37, 38, 41, 43, 47, 56, 68, 7~ 114, 158, 345, 349 Gajko1wa Olga 56, 70 Gansiniee Rysza,rd 252 G.arbarino M. S. 412 Gava!~~i Milovan 394 Gennep A. v. 351 Glinka J. 112 Gliick Leonard B. 412 Gloger Zygmunt 326 Gluziński WojciJech 424 Glady'sz M. 38, 40, 44, 49, 56, 140, 342 Gablot H. 199, 200 Godl€>VlSkiA. L. 110, 115, 122 Goehring H. 410 Gołąb Piotr 252 Gołąbek W. 349 Gołębiows.ki Ł. 164 Gamwee L. 248 Garres Josaph 302 Gortipoh'l A. F. 388 Gos'z,czyński Seweryn 232, 233 Grabner E. 388 Grabowski J. 337, 341 Graebner F. 327 Grisebaeh H. 326 Guerry V. 403 Guilcher J. M. 400 GuUhem M. 407 Gulgorwski Izydor 336, 449 Gumplawic!z Władysław 243 Gursky K. M. 403 GU'sinde Martin 252, 256-, 260, 263 Gutkowska-Ryehlewska M. 82 Ha'al'rtagel Wernel' 369 Haberl,andt A. 334 Haberland Eike 397 352 Haekeł J. 263 ' Hahn Albert 352 Haid W. 387, 388 Handelman D. 412 Hansen Henny Hel'ald 397 Ha.rtwi.g Werner 396 Hauenstein A. 411 Havernik W.aUer 305 Hebert J. 407 Heohter-SchUiltz K. 404 van Heekeren H. R. 405 Heider K. G. 410 Heilfurth G. 369 Heine-Geldern R. 263 Heintz Peter 319 Hei,atz,e B. 408 Hennrng Rudolf 324 Henninger J. 263, 407-408 Hentze C. 403 Herder Johann Gottfried 302 H€II',tUhkich 390 Heyer-dahl T. 405 Hicks D. 406 Hier-hammer O. 388 HipSizer H. 407 Hilrschberg Walter 261 2.63 Hissink KaIri.n 352 ' HoC'henegg H. 389 Hock A. 3,39 Hoffman Edyta 397 Hoffman-Krayer E. 303 Holiliker Georg 263, 395, 397 Hołub-Pac ew k,z,QIW a Z. 77 Ha1:tenroth H. H. 38.7, 389 Hrusz€>Wlski 168 Huher H. 410 HuffmaJl1 R. E. 206 Hughes-Buller R. 205 Hu1s,taed G. 263 Hum1um J. 200, 205 Ing101 S. 48 J abłonow&kl Aleksander 117 J achimeeki Zdzisław 287, 289 JackowsIki A. 56 Jacobeit WoJig'aJI1g 384, 397 Jaenecke-Niicke1 J. 384 �478 Jahn Ludwig 302 Jakubczak F. 354-355 Ja rdiil1 263 Jaroszewski Jan 370-372 Jasiewkz Zbigniew 117, 118, 348-349, 370-3'72 Ja~uński S. 283 Jawad A. J. 405 Jech J. 384 .Jensen Adolf Ellegard 3.50, 351 Johnova Helena 119 Judenko K. 56 i Kaleoiak P[at.r 455 Kamocki J. 117 Kapełuś H. 38 Kadorwkz J. 165, 248 Kairlpiński F. 169 Krurw,ot E. 5,6 Kauffmann H. E. 404 K,ed:ryna J. 179 Keesiil1g R. M. 412 Kenr L. 112 K!ijowski A. 285 Klein-Franke A. 411 Klemm G. 351 K~ich Edward 243, 282 Klimaszewska Jadwiga 56, 68, 458 Klinger W. 114 Klosika Gerhard Konrad 302-322. 349-352, 368--370 KluckhoJm C. 1516,351 Klusen Em'st 370 IOodnlck;i Z. 458 Kłoskowska A. 42 Koch-ax V. K. 403 Kołmtn'icki B. 117, 118 Kolberg Oska'!' 148, 150, 248, 293, 345-348 Kollmann J. 2,55 K oŁlreide'1' F. 389 Koniig Wolfgang 200, 396 KOllirad Walter 3,95 K,opczyńska-Jaw{)Irska B. 56, n, U9 Koppers W. 256 Korrabiewlc,z Wacław 110, H2, 42,9 Komił{)wioc'Z T. 245 Kotarbińiski. T. 66 Ko,trtak Conrad P. 412 Kotwla Francdszek 39, 225 Kowalewsld Z'. M. 115 Kowalska-Lewicka A. 83, 114, 125, 369 KozyTla Anna 381-382 Kr.a:sso,wski W. 81 KnlUse F:ritz 3194-395 K.rawczuK R. W. 467 K'!'cek F. 243 Krren.kow F. 199 Kif'i(."~eberg W. 352 K:roeber A. L. 156 Krysiński A. 178 K'rzanOlwski Andrzej 462 Krzywicki L. 349 Krzyżani.ak E. 346 Krzyżanowski J. 36, 38, 45, 34,6 Krzyżano.w;ski stanisław 10 Kuibary J. 112 KlUbLiewicz 182 KUIChoWłOZZ. 48 Kucz.yński A. 112 Kuhn Thomas S. 304 Kukder R. 49 KulozyckJ J. 42, 113 Kułk,e Eri<c.h 3,24 Kun~t Nłko 394 K:uszner 113 KutrrZJeba-Pojnarowa Anna 10, 13, 38, 40, 44, 56, 61-86, 158 Kut:roZJebaStanislaw 11 Kwaśniewi-c'z Władysław 9--29, 57, 349, 455 KWIa,śniews'ki K. 57, 225 Kwile'cki An:dr'zej 164-195, 355 Lacombe R. 399 Lang'e R. 57 Langer A. 243 Laude Jean 376 Laufetr P. Carl 397 Laurent DonaHen 401 Lebzeltetr Viktor 256, 2fJ7 Lech Józef' 4157 Lechowa lroena 457 -de Lec,uwe J. 266 Leeu.w G.351 Lieland Joy 412 Leser P. 328, 464 Le/;Iie,cki J ólz,eil'243, 245 Les<chnik L. S. 406 Leszczyciki S. 167, 170, 172, 178 �479 de Leuve J. 405 Levis O. 355 Levi-Stra'u<s1S C. 351 Levy-Bruhl L. 351 Lewkki T. 116, 117, 129, 164 Lewin M. 42 u~wińlSki J. St. 243 Ligęza J. 40 Ligoc'ki Edward 243 Lima M. 399 Lim anow ski Mieozy.sła,w 243 Linde S. 165 Linette Bogusław 400-402 Lint,on RalJph 156, 351 LisiQk.i Antoni 290 LQlukatOlSD. S. 393 Lugmayelr K. 388 Lutfiyya Abdulla M. 158 Lu:tOlSławski W. 276 Lutyński J. 42, 57 Lutz D. 385 Lapilcz C. 45B Lazarski Zygmunt 373 Lepkowski Tadeusz 463 Lęga W. 49 Lobaczewska StefaJnia 289 Lowmiańs.ki H. 32.6 Lukasiewic2 243 ŁukQIWic,z Marceli 430 LyJs.ik Stefan 112, 251-272 Mac Gr.egoir C. M. 203 Ma'oeda M. N. 409 Macewic,z-Golubknw Maria 459-460 MaciejewS'ka J. 119 Makłowski A. 277 MakuIski K. 116, 117 Malicki Longin 390 MalinolW'skli BronilSłaJw 11, 32, 41, 156, 157, 298-301, 410 Mali'nowski T. 57 Małkowska K. 120 Manugiewicz Jan lOB lVIańkowska Romana 462 Ma;rcrz..akowa K. 170 Ma;rkiewicz W. 353 M1lIr'kowska D. 57, 118 Marswwski T. 116, 117 63, Masciuch V. 167 Maślamka Julian 356 M<aJ!l11llkowski Wł. 232, 237 Matu'Sek M. 57 Matusiak Sz. 2-83 Ma:tus!zewsk a-K'Oh ut niick a Barbara 293301 Maurrer H. 403 MauriZJio A. 82 Mc Count D~smond 386 Meua-amt Rene 402 de Meyer MaUI'.iJce 402 Meyer-Liibke W. 334 MiJchina W. 225 Mielke Robert 324 Mikołajtis Z. J. 425 MikuLski A. 243 lVIiJ,ew!skiT. 112, 114, 118, 119, 122 Milke W. 351 MilLerr F'ranc C. 412 Mir€lk F. 41, 57 lVIisińskJa Ma;ria 57, 459 lVIjaJI"1ta,n Jan 375 MQehn Dieter 370 MokłowSIki K. 326 IVloWiń,skiB. 57 MOl1l'iH Waren T. 412 J\lIos,er Hams 305, 319 MOiSlzyński Kazimierz 34, 42, 57, 64, 65-66, 68, 82, 105, 10.7, 114, 149-150, 151, 15,3, 156, 225, 326, 342, 449 MQlWlrer C. H. 351 Mróz Lech 464 Mrośković Stefan 376 MUieller K. E. 404 MUihlmann Wilhelm Emil 263, 264, 349-350 Mua-akoViS'ky H. G. 405 MU'1ler W. 352 Mua-a,W1:!ika H. 458 MuJrdock G. P. 413 Musial S. 384 Mydlarrski J. 169 NachtigaJl H. 416 Nooel S. F. 3'5J1 Nasz Adolf 34, 5,7, 70 Naumann Hams 303 �480 Nedo Paul (Paweł) 345, 366-368, 382- -384 Neuhaus K. 403 Neumann S. 384 Niederer A. 464 Niedermayer R. 212 NipPOlld Walter 263 Nitsch K. 282, 283 Noble W. A. 405 Nocoń R. H. 114 Nolasco Mall"garita 461 Nowak H. 247 Nowak Z. J. 285 NOiWOISIZ J. 73 Nawos'z W. 457 Nowo.tny P. 345 Nurge E. 409 Obell"'en U. 409 Obrębski J. 41, 57, 63, 189, 190 Oesch H. 261 Olędzki J. 118 Olszewicz Bolesław 463 OlS'zewska-Dyoni2iak B. 57, 120 O["gelbnm!d 165 Orynżyn.a J. 402 Orzechow:skJi Piotr 455 Osuchowsika D. 458 Ozgowicz Ecl:w:a:rd 360-361 Palijew D. 182 Pa:radowska M. 117, 460-464 Paulson J, 331 PaV'lović D. St. 3i92 Pawlikowski J. G. 245 PaiWłowska Jadwiga 49, 148, 458 Peesch ReiJnhard 370, 383, 385 :Relff,a J. 119 Peterson H. B. 198 PeJtri H. 351 Pmłokert WHl Erich 316 PiJaśc:ik F. 81 f'liddiJn,gum RaLph 157, 351 Pi·ekarski E. 105, Piie~',adZJkaKrystyna 170, 174, 175, 176 Pietkiewkrz. Cze;s};a,w 349 Pietkiewf.cz Kazimieir"Z 114, 421 Pietr'1l1S·zekE. 57 Pigoń StanilSł,a,w 45, 273-286 Pikelis Aruna 298 Piłsudzki Bronisław 242-243, 244, 243, 108, 114. 430 Pinnow H. J. 402 P isk,a t y Kurt 265 Pithawalla M. B. 199 Piwo,cki Ksawery 46-47, 140, 339, 341, 342, 58, 360 Plesingerova Alena 375 P!ezi,a M. 114 Pokl'opek Marian 73, 81 PoJ,ak J. E. 201 PoUak-Eltz A. 403, 416 1'0'1 Wincen'ty 164, 233 Połczyń,ski Janta A. 244 Pond'a.to'wski Stalnisław 41, 4ll, 58, 6,6, 67, 105, 112, 114 Pop M. 386, 393 Po:sern-Zieliilska lVIi:r'Osława 411-H4 Posem-Z'ie.ljński AJeksandeT 118, 124, 353-356, 361-366, 414-417, 121, 462 Po" i("Chin J. 42 P()!tle~' Vik,tiOr Herbert ~192 Poź,nia'k Włod7,imierz 287-296 PTażak Vilem 374 P're'U~s K. Th. 351 PrlL<;-Wiśniowski Tadeusz 455 Przybo.ś J. 285 Puckov P. J. 381 Pule,c M. 384 Pytlińska A. 419 de Quatrefages A. 254-255, 267 TIa,ch Hans-JuT.gen 386 Radho'rski Marian 430 Hadig Wern.er 386. 39.0 n,aian 243 "Rahmann R. 256, 263 Rapport R. A. 412 RauHn Henri 401 Raus-chert M. 407 RaJWilta-G'awroński 35,7 Reofield R. 157 TIe-infuss R. 34, 38, 58, 68, 70, 77, 139, 141, 142, 165, 166-167, 168, 172. 173, 175, 189, 225, 393, 455 Reychman J. 166 Rhamm K'arol 324 Riehl W.ilhelm Heinrich 303 169, 170, �481 Riester J. 405 Rodinovic Kazjuchov 390 Rae H. B. 198 Romer Eugeniusz 243 Rompski Ja,n 458 Rosenblatt Paul C. 412 Rosenkranz H.einz 383, 386 Rosen-Przeworski J. 82 Rosner V. 403, 408 Rudy Z. 403 Rus,inoiW W. W. 200 Sa.npong P. K. 407 Sa·ther C:lifford 412 Sawicki L. 77 Schebesia Paweł (Paul) 251-272, 404, 405, 409, 270-271 Schebesta Józef 252 Schier Bruno 32·3-3·31 Sc !lill i Hermann 392 Schindler H. 408 Schm.i·ed-Kowarzik W. 410 Schmidt Emil 255 Schmidt I.Jeopold 303, 304, 387, 388 Schmidt P. W. 351 Schmidt W. 252, 254, 255, 264 Schmiltt A. 404 Schmitz C. A. 35.1 Schnetide~' E. 387 Scholz-Rogoziń.ski Stefan 430 Schroeder D. 351, 403 Schulien M. 263 Schwedt Herbert 370 Schweinfurth 2;)4 Schumacher P. 256, 267 Schwietering Julius 303 SeU:now rr:mgard 407 Semen-ow A. A. 199 Seweryn T. 48, 82, 140, 342 Shirokogoroff S. M. 351 Siedlecki Michał 430 SieHszczew Afanasij 467 Siem.iradzld J. 125 Sier-oszewski W. 105, 2·15 Simi-czijew Kole 466-468 Sinko T. 274 Siudowska-Myzyk T. 115 Skalnikowa Olga 384 Skarżyńsk.a Teresa 378-379 Skarżyński Tomasz 376-377 31 - Lud, t. 53, 1969 Skeat W. 257 Skoczylals Adam 373 SkrodeniJs Stasys 393 Słomka J. 225t, 281 Sł.o1;.aM. 458 Smtth A. 221 SmloJeński J. 170 SolYisi,ak W,alel'i.an 382-394 Sobi'el9ka J. 38, 4,6 Sobieski Marian 38, 46, 292, 346 Soederblo!ffi N. 3'51 Sokollewicz Z. 107, 118 SolkołOlWSkiM. 342 So'snowSlki K. 81 de Sousberghe L. 408 SpameT AdoM 333 Spammer Adolf 303 Spat.e O. H. K. 203 Sl'ahl Paul Henri 390 Stecki Konstanty 232-246 Stein A. 202, 203, 206 StelmachoiWska Bożena 34, 40, 342 Sterly J. 410 S'Ueber Z. 166 Stirrrimann H. 405, 408 Stockmann Erlich370 Stodński S. M. 293 St>oil'aTczyk234, 243 Stqpa Roman 112, 430 Sbraube H. 352 Stmas Henrik 390 Strug A. 245 Su.cheni-Groabo,wska A. 75 Suggs R. C. 416 SukertO'wa-Bieclrawina E. 40 SUlPlpan Wolfgang 370 Susuł J. 285 Sz,afarzyk P. J. 164, 165 S7Jemłej J. 166 Szis7Jmanow Iwan 466 Szota W. 182, 188 S7Jwrmiak-Bogucka A. 58 Szurmiej W. 458 Szymański Stefan 241 SZY'l1kiewicz St. 117, 118 S:łcZJelPa,llowski225 Szc'zepański Jan 22 Ś""eciOva S0l11a 375 Świętek Józ.ef 252 Św:ider:Slki StanriJslaJW110, 378, 3.7'9 �482 Tailiko-HTY11IcewńiczJulian 430 Tairiko Medard 345--348 TalruolWycz J. 168 'Davernier Bruno 402 Taz:biJr Jan'usz 463 Teneze M. L. 399 Thierry S. 400 Thomas W. L 35,5 Thomas William L. 298 Thome D. W. 198 Tillhag'en Cal1I-Rerman 370 TłOCZiek J. 81 ToikaJrew S. A. 42, 113 Toł<SitoIWS. P. 42, 113 TomasrzJewski J. 190 TO!P(Jjm~iJ. 48, 49" 5&, 73 Toroński A. J. 1,65 Tl.'arwll'ska-Kwaś,n,iewska M. 58 Trteide Barham 398 TT'iUes Henri 264 TrimboIlll H. 3ó2 Tracbanow,skl Metody 179 Tubaja R. 4'58 Turnau J. 82 Tumnibull C. M. 260, 261, 263, 268 T)"« E. B. 3'51 TWoczydło Sban!isław 430 Udzrl.el'a Serwelryn 165, 449 Ulelnbmok J. 409 Urhan Manf1r'ed 395 UI'bań.ska B. 119 Us~kowa R. P. 468 Vajda L. 351 VakaT'eLski Christo 114 Vanover-bergh P. Mor. 256, 267 V,arvrik V. R. 174, 176 VLadwvić P. 345 V'1aJdu1JLnlion 119 Varbichler A. 260, 263, 409 Wache LULse 388 WIa!1daicher F. 387 WaJligÓtrsk1 A. 106, 110, 112, 116, 122 Wa11ac:e R. F. 351 WailiIrer D. E. 412 WalSfulewski L. 175, 243 Watanabe H. 405, Weinhold Rmidolf 384 Weliss-Aall L. 388 WeiSJS RichaJrd 304 Węd:kiewicz Stanisław 11 WęgTIzynowi:cz Leopold 77, 449 Wiegelmann G. 464 Wd€'SeIr E. 404 Wiles,inger R. 409 Wtłber D. N. 201-202 Wildhaber Robert 332, 391, 392 WiJnaeck,a Ha'Irina 424 Wi.~Slor M. 388 WlLta'szewski Mikołaj 116 Witkiewicz Sbanisław 232, 241 245 WitIrowska A. 285 Wlitos W. 281 Wh,irt;.eL. A. 351 Whilt'ing J. 413 Wo,kroj Fr. 112 Wollman P. 192 Wolski K. 110, 112, 116, 168, 169-224, 430 Wopiń'Ski Hemryk 248 Woź.niak Andrzej 464 WróbleiW'Sk.i TadeuslZ 42, 107, 113, 323-331, 398--400, 402-411 Wyka K. 285 Wyllie R. W. 404 Wy,pych KOn!Tad 112, 379-380, 394-398, 453-4'56, 464-466 WyżykoiWski Stanisła,w 243 Yoshida Teigo 412 Z:abor:ski B. 326 ZaK1To,żyń,ska-Ba,rącz A. 58, 120 ZarwisitoiwiClz-Aclamska Kazimiera 44, 58, 69 Zbocl()iWski Juliusz 241, 245 Zender M. 464 Zer:ries O. 35.2 Zgierun Z. 458 Zgorzelski Cz. 285 Zn\aniecki F. 3,55 Ziółikowska K:ry'sityna 374-376 Znam!lelrolWskJa-Prliffe:rorwa Maria 71, 419-452, 458--459 Z()Iha S. 2Q5 Zubrzycki 165 ŻoŁn:a-Manugiewiocz Jan 441 Żułarwsiki JelrZY 243 Żyga Alek;;;anldier 356-360 34, 38, 39, 40, �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY 411 112 K'aJgmu 40B K,v.naya 410 Duba 408 LU'lua 40B Duo 110, 116 Paliko 405 paugwa 406 Pelende 408 Pigmeje 112, 2'51-272 znad Itmi 258, 404 Swna 408 'Dshokwe 399 Yaka 408 Żydzi rn:aII'okańs'cy 187 Ameryka Ameryka Łacińska 44, 124 Ameryka Północna 124, 402, 404 Anity're 124 Hanya Afryka Afryka 107, lOB, 110, 127, 352, 376-3BO, 3~5, 3!}9, 410 Afryka Wschodni,a 109, 112 Angola 399, 411 ArUlWimi 114 Dahome,j 377 Egipt 399 Etio,pia 352 Gaban 110, 264, 377 Ghana 377, 404 Gwinea 377 Kamerun 377, 3&0, 404 KataJl1ga 404 Kongo 377, 40B Kongo BeJgijs,kie 25B Kongo-K.insmsa 399 Liberia 409 Litbia 405 Miali 377 Matroko 201, 416 Nigeria 377, 380 Rod.ezja 380, 399, 408 Ruanda 256, 267 Sahara 116, 117, 201, 207 Sudan 380, 405 Tanganika 406 Uganda 405 Upall1gwa 408 Wybrzeże Kości Słoniowej 377, 403 Afryki l.udy, iplemiona: Alpine jii 11O Ashanti 407 BanItu 404 Ba<mle 403 Budurn:a 39,5 Buszmeni 116 Dan 409 Effutu 404 Hoten'tOlci Ameryki półn. ludy, p1emiona: Mekisy'k 402 AZltek,Qlwie 118, 128 CygaJl1i'e meksykańs1cy 464 Eskimosi z Alaski 407 Laika'nd<mowie 463 Majowie 352 10,9., 117, 124, 412, 461-464 AitabaskQw1e Ameryka Poł;uclndQlWół 124 AlIti'p1al1iO 115 BOIliwiJa352, 395, 405, 412 Bralzy:lLa 403, 405" 406, 407 Gailapagos 416 MonitaJn.1a 39.6 PaJragwaj 408 Beru 124, 352 Wenemlela 403, 412 ZiJernia Ogni!sta 25i6 �484 Ameryki PŁdJn.ludy i plemiona: Araukanie 125 Aweikoma z grUlPYBoto,kudów 405, 406 CZii,kitano 405 Indianie Am. Płd. 416 Indianie boliwijscy 405, Turkiestan Zachodni 200 Uzbekistan 117, 118 Wietnam Połudn, 118 Azji 396 Indianie Ekwadoru 409- --410 Indianie kail";aibscy: Apari, Wo;j.ana, Tirijo 407 Indian-i'e Pel'u 116, 124 I.ndi,an-ie Shipibo 114, 125 Indianie ujścia Riv de la Plata <WO I.n~owie 114, 115 Ka!in,gang 406 Paraujano 403 Piausenm 4(}5 Tukan·o 403 Azja Azja ŚTodkOlWa 122 Afganistan 116, 200, 201, 2J2" 205, 207, 211, 215, 219, 221 BeluJdżys:tan 196~223 Butan 408 FiU,piny 254, 2,69, 407, 409 Indie 118, 352, 400, 403, 404, 405, 409, 411 Indie PółnolCne 116 Indie prow. Biba,r 403 Indie prow. Nimar 406 Iil"an 196-223 Japon'ia 243, 403, 409, 412 JOil"idania 412 Kaukaz 404 LUIWl1 267 Malajski Półwysep 257 Mongolia 44, 118, 122, 125-127 Nadam'UJrski kraj 105 Oman 201 RakJiJstan l1O" 116, 205, 222 Pejl"'sja 196-223 Sindu 117 SumiaJt'l'a 117 Syberia 105, 112, 118, 403 Tadży.k'istan 117 Taiw,an 403 Turr:kiesian 199 ludy, plemiona: Ae,ta 254, 2518, 269 Afganowie 200 Ajnosi, Ainowie 243, 405 Andamani,e 269 Bhilowie 409 Osetyńcy 404 NegryC'i aZ;ja,tyccy 256, 258, 268 Jakuci 116 Czerkiesi 404 Czeczeńcy 404 Puyuma 403 Rind 205 SantalQlWie 403 Sema 404 Semaugoiw.ie 257, 269 Turkmeni 200 TUiWińcy 118 Żydzi jemeńscy 411 Australia Australia 10:9, 118, 351 Cieśnina TO'!'resa 412 Tasmania 398 Oceania Oceania 108, 112, 124, 256 Melanezja 381-382 Nowa Brytania ;,9·7 Nowa Gwinea 110, 252, 351, 39.5, 397, 403, 404, 412 .- ludy: Dani 410 Duna 415 Jeg-huje 415 Navak 406 Po!linezj,a 115, 118, 395, 405 P,oJ.inezyjczycy 109 Wy'Slpa, wyspy: - Anachori,tes 112 Mal,a.ita 412 Trobrianda 298 Europa EmolPa 104, 113-114 A!lbania 119, 467 Austria 387, 388, 391 �485 Bal'kany 119 Brandenburgia 386 B~etania 400--401 Bułgaria 113, 114, 127, 394, 466 Czechy 383 Finlandia 113 Francja 398, 402 Grecja 389, 393 Hercegowina 394 Hiszpania 105 Irlandia 386 Jugos.ławia 113, 392, 394 Litwa 372, 393 Łotwa 114 Łużyce 367, 397. 383 Macedonia 113, 394, 466, 467 Meklemburgia 383, 385 Morawy 383 Ni·emcy 302, 328, 384 N.R.D. 391 Bodo,le 70, 243 Polesie 190--191 Portugalia 105 Rumunia 113, 391, 393 Schwarzwald 392 Serbia 392 Slow,enia 394 Slowacja 164, 374--376 Sorrento 243 Szwajcar,ia 303--304 Szwecja 370--372 T'ransylwani.a 391 Tyrol 389 Uk.raina 17-5\ 177 Wr;gry 393, 397 Europejskie grupy etniczne: Aromuni 119 Finowie 371 Lapończycy 120, 371 Pol'eszucy 190 Słowianie 114 Tatarzy 371 Wolosi 168--169 Polska FO'lska 31--145, Bieszczady 78 294, 338, 393 Beskid Sądecki 78 Beskid Śląski 72, 77, 78 BeskJid Wyspowy 77 Beski,d Zachodni 77 Galicja 175 Gorlice 78 Ka:rpart.y 72, 164, 169 KariPaty Zachodnie 16 Kujawy 72, 80 Kwrpie 44, 72, 77, 79 Limanowskie 45'5 Łemkowszczyzna 164--1,9.5 M.ałOIpo,ls'ka16, 17, 174, 29'4, 393 MaziOwsZJe72 Niedźwi€dzia, pow. limanowski 14 OraJWa 1,5, 18, 234 Podhale 14, 18, 232--240 Podla,s.ie 72, 75 Podkarpacie 71, 293 Prac re', pow. MHiez 49 Ropa, ·rzeka 49 Ruś S.zlachtowska 167 SiołikoiWi-c'e44, 49, 80 Śląsk 17, 140 Ślą.sk Dolny 459 Ślą'sok Górny 28-3 Śląsik Opol:>ki 44, 72 Spisz 15, 18, 234, 243 Tatry Polskie 77 Warszawy 'dkollice 79 Wielkopolska 72, 151, 294, 384 Ziemia Chclm'iń:ska 49 Ziemie Z'a'Chodn.ie 17, 'lO, 45, 6·9, 159, 173, 188, 3,53 Żywieckie 293 Polska -- grupy etniczll1e: Bambl'zy 248 Cyganie 243 Hazacy, śląska grupa .etnograficLjna 247--250 Ka!S7.ubi Bytoiwscy 49, 448 Krakowiaicy 148 Lasowiacy 22.5-231 Leśnioki 250 Łemkow'ie 70, 164-19.5, 189 Rusnacy 175, 189 Ślązacy 247 �INDEKS RZECZOWY Ad3iptalcja 126 społec:z;no-iku1tur'Qwa 1,8 Aku;1turaJCja Lapończyków 11<9-120 w ebnologiJi amerykań'Skiej 120 Amerykiand:ssty;ka radziecka 121 An:imizm 35,1 An.VrOlPOlll(}gj·a kultu,raLn'a 349-350 Archiwaetnograii=e 54, 141 ,iJwn{)grafic~e 43·5 muzeaJlne 435 ArtY'Slta ludo,wy 33,7, 340 Atlas etnograficmy 88, 152, 412--414 'euI'Oipe:jski 464-466 Polski (P.A.E.) 43, 47, 64 Cepy 72 Ceremonj'a ·chodZJenia po ogniu 403 ChaJupy o konstrUkcji sochowej 375 po<ddeniowe 457 środkowo'lliemieckie 386 w Meklemburgii 383 Czerpaki 234 Badania etn()igl"afi,c~e w Bułgarii 127 et:n,ografiC:71llo-.SIOCjolog1c:zne 17 nad wsółczesnością wsi 45, 50-51 ;so;cjO<1og<iczne 3'5.3--354 w Irudi.a:CihPółnocnych 116 ter,enowe na NOlWej Gwinei 412, 415 na wY'~palch Cieśn'iny Torresa 4,12 na wys!pie MalaiJta 412 w Boliwii 352 w Etiopii 352 w JOil'cla'lldi412 w MongOiliIi 44 w AfTY'ae ZachodJniej 127 wśród Indian Czipewa 412 wŚlród lndi;an Ziemi Ognistej 256 Batik;a ludloiwa 315 Bajki lS'erbołuży~zan 382 BallLada dolnob'l'etońsika 401 Bartnktwo 115, 95-96 Buiddyzm 352 w Japonii 403 Budownictwo Irl and i'i 386 ludowe 140, 327, 4~7, 458 'pa'SlteT&kieAromunów 119 Demonologia ludowa 114 Domy duchów 395 Dr~waryty litewskie 373 Dudy żywieckie 293 Dyfu:z;j'a e.Iem,eIllJtówkulturowych 329 DZJbanki 243 Ekspedycja do Buszm·en6w 256 do Indian Boliwii 405 do Pigmejów 252, 256-261 do s,emangów 257-258 do Tangan'i'ki 406 Etnogenerz.a ludów Eul'opy 113-114 EJtnogr.afia - terminy i przedmiot badań 32, 42, 43, 10<3-104, 114 ,etnog,rafia bułgarska 113 Europy 104, 113 Finlandii 113 niemiecka 384 'Po~ska 31-58 pOlW'szechllla103-136 ra:dzi,ec:ka 42, 113 w Szwajcalfii 113 Etnografii Polski podręczniki 48, 88 polskiej kierunki 40-47, 63-71 polskiej o.rganizacja 34-40, 71-83 polskie 80'--<81,89-92 słolw'acllcie 374-37<6 w zach. Persji 407 zachodndo-Głowiańskie 325 Bóstwa agrarne 403 �487 Etnografic~ne monografie regionalne rejony Pols'ki 74 Etnologi·czna szkoła wiedeńska 383 Etnom>uz,eologia 424-425 Etnonimy 385-386 Figu~ki .a,nrtrQPomariiczn'e 397 Flisactwo 386 FOIlklo[' 160, 401 bułgarski 466 łużycki 366-368 muzyc:zmy 45---46, 291-293, :sł'owny 435 - DaJnów 409 Folklolrystyka ma,oedońska 113 Folkloryzm 5,2 BaUisd.ngera 319-321 Foremki na serki 234 436 Gamcalf'S,kie piece 380 Ga;rn<:ars'two afrykań'S,kie 37,9-330 czeiskie 383 ludofw.e 80 japońskie 409 Sindu 117 Gospodarka wiejska w Polsce 75--76 Peru 124 Gra af'ry,kańSika 109 Grafika lu:dow.a 140 Groble 196 Handel smal-ami 171 Hodowla n, 94-.9~, 457 owiec 171 Humor Indian 412 Ideog'ramy obrazkowe 403 Instrumenty muz,yczne 386 afrykańskie 395 brazylijs,kie 405 Meksyku 462 Instytucja "kula" 299 patronów 396 Jarzmo 397 Język chiński 409 mel aJ!lezyjski 403 44 Języki ludów indiań,skich 4·02, 404 -pigmej'Sikie 269 św'iartJa 114-115 Językawa rodziln,a Mande w Sudanie 405 Kaganki 230 Kamienia,rstwo 171 K&'ezy, system irygacyjny 198-223 Ki'erunki antropologii kulturowej 410 etrlDgr!af,ii po;1skiej 63-71 Kierunek metodologiczny: eWlQilucjonizm krytyczny 42, 64, 66, 114, 153 - schematyczny 153 fenomenologic~ny 41, 63, 120 funkcjonalny 41, 120 hisrtoryczJno-kulturowy 41, 64, 407 integralny 42, 43, 69 m8.lterializm dialektyczny 67 psychologizm 41 struktmaltzm 162 Kijanka 23,6 K'1a!syfJikacja nauk 19-20 Konferencje metodologiczne 42, 43-44 K'Os!a 72 Ko'WCUlstwoludowe 79 K'oISzykarsif.:w'o383 Krzesi!WJa 226 Ksmalty WISi p orski'ej 13 Kult drzewa 400 kaJr'go 403 niedźwiedzia 117, 40·5 pr7JOidków 407 śmie~d 24,3 św. Floriana 11 Kultowe idole 404 K'ultura 84, 156-157, 351, 410 ludowa 154-155 maiteTia'lna, definicja 64-65 - Wisi poLski,ej 61-86-102 pasrt.e!f'Ska 17. 122 pas~s:ko-ko:czoWin icza 126 pas,ter:sk'O-rolnicza 169 trady'cyjna 18 KultuJrowe $kefy Afryki 378 wy1)Wio.ry 24 Kultury pr~edkolumbijskie 122 Lampy naftowe 230 IJata.rn.ia ręc11l1a 2;30-231 �488 Lecznict,wo ludowe szwedzkie 370-372 Legenda ,o latającym Holend:I"ze 386 Liite'ratura ludowa 279, 280, 370 LudO'znawstwa przedmiot 306 Ludoz,llIalW'stwo jugosławiańskie 113 niemieckie 302 proletariatu 316 szwajea'rskie 303-304 współc:zesności 306-322 Ludy kopieniacze 107 pasterskie 107 Łopaty drewniane :387 Łowiectwo 96 Łuczywa 225-226, 228 Łuki 408 Łyżniki 236, 241, 245 Młyny iraI'lskie 221 Monografia miejscowości -- regionalna 48-49, 135, 151, 153, 154, 15ll _. - - t.radycyjna Hi! współczesna 162 s,poleczności lokalnych 51 tematycz.na 44 tematyczno-problemowa 49 wsi 147-163 Mo,tyw węża-tęczy 403 Muzea biograficzne 4·jf}-1:;O erbnograficzne 38-3fl -'- skansenowskie :39, 3:10--392, 431- -434 JV[·uzeaJ1nepublik<:',ia 436 Muz,ealnietwo etnograficzne po.]skie 419-452 rumuńskie 3fl1 Muzyka 370 ludowa polska 294 IVlyśIiwshvo 38(i __ Magia wspóIczesna 310 Malarstwo I udowe 372 po,]skie 140 Malowidła ścienne 374 Mapaetn,iczna Polski 47 Maski afrykańskie 377 ludowe 392-394 bułgarskie 394 greckie 393 ju,gosławiańskie 394 polskie 393 rumuńskie 393 węgierskie 393 z;wi€'rzęce 407 M'ateriałypamiętnikarskie 354-356 Meble tywlskie 389 Medycyna ludowa 388 -na N. Gwinei 412 Metoda biograficzna 22 histQlryczno,-terenO'wa 22 integralna 69 Metodologia nauk 19 Miary czasu 399 Mig;racje Łemków 188 Miota,cze australijskie 109 Milto,logic'zne wątki kaukaZJkie 404 Milty 350, 409 afrykańskie 410 po.Linezyjskie 115 bolowijskie 352 Młocka 464 132, 153 o Na'czynia drewniane 2W} Narodowość, definicja .1Bfl Narzędz.ia kamienne 40.1 Na'rzędzia ro!:niC'zc 44. 68--·U9, 72-73 rybackie 38;) Nawadn,ia.iące urządzen ia i [,[Jiiskie 196--223 Nomadyzm 416 Obrazy na szkle 234, 244, 245 O["zę:dowo-ść 370 Obrzędy dowcz;ne 388, 458 inicjacyjne 415 pogrzebowe 109, 403 rodzinne 407, 458 rolnicze 404 we.s'e!ne 457 wsi dolnośląskiej 459 Obuwie węgierskie 397 Odzież 82, 101-102, 109, 110 Ofiary z ludzi 405 0JJo.wiadan.ia 408 Orika w wą.skie ?agony 72 Osadnictwo wiejskie w Polsce 81,89-92 Po-dhala 14 woloski,e 168-169 Ostrza kamienne 29,9 OŚ'Wietleni'e wnqtrz 225-231 �489 Pasterskie wQdrówki 17 Pasterstwo 94-95 górski·e 398 karpackie 77--78, 119 mong·o1skie 118, 125-126 rum ut1skie 113 Tuwińców 118 Patroni wód 205 PeyotY7.Jll 118 Piec chlebowy 228 Pie'czywo wes,elne :~87 Pieśń 370 Pieśni af.rykat'lskie 395 ludowe 292, 293 obrzedowe J 10 Plastyka ludowa 142 obrzędowa 459 Plug 72 Pługi europejsbe 464 Podań klasyfikacja 384 Poezja ludowa 386 Pokrewieństwo u ludów kongijskich 408 u Pigme,jów 404 w Indiach 411 Pożywienie wsi polskiej 82-83, 102, 458 _ ludności Afryki Zach. 116 Prawoslawie 178 Pra,vo zwy-ezajowe 207 Przebie'l':ańcy 393 Przemysł ludOlWY68, 97-99 drzewny 171 Pszczelarstwo 95-96, 458 Radło 72 Radła śląskie 73 Religia ludu Ashanti 407 Bhilów 409 _ ludu Puyuma 403 Re'li.gie ludów pieTwotnych 351, 35,2 _ synkretycme 118, 124 HeHgii dzieje 361-366 Religijna grupa "jama" 404 Relikty 17, 155 H~kodzielnktwo liberyjskie 409 Rodzina chlopska 18, 160 _ madeTzysta 117 Rolnictwo 72, 457, 458 Lemków 170-171 wsi pols,kiej 92-94 w Limanowskim 455 Rzemiosło Uzbekistanu 118 wsi polskiej 97-99, 458 R,zeźba 109, 140 laJ'rykańska 377 Rybołówstwo 96, 386, 458 Sierp 72 Skans,enolWska akcja 456-459 Skans,eny w JugO'slawii 392 w Polsce 431-434 Sobótki 464 Socha 72 "źelaZJn.a" 73 Spichrz opalowy 326 Sprzęty 100-101 Statki źaglowe egipskie 399 Stroje do chrztu 388 ludowe łuźyckie 383 StruktuTaspołeczn'a plemion Tukano 403 Szała,śnictwo karpackie 113 Szamanizm 351 Symbolika kwiatów 400 Szkol,a antropo:logi.czna polska 41 _ kultur.Qlwo-histo,ryczna 64 S7,tu'ka afrykańska 376-377 _ ludowa 46-47, 114, 332-344 1~telWska 372 __ polska 139-145, 360, 423 _ w LJima'nowskim 455 meksykańska 117 Sztuki ludowej zakres 339 Swiiecaki 228-229 Taniec 370 T,a'rc71e299 TeoTi,a integralna 25-26 "podłoźa historycznego" 23-24 _ procesów źywiołowych 25 Teori,e i metody etnologiczne 407 Tka.ctwo ludowe 80 _ uroków 171 _ Aromunów 119 Tłuki po.Jinezyjski-e 395 'l\o:lemizm 35:1 Tr,ansport i komunikacja 99-100, 457 Uł pleciony 326 Ule .s71ufladkowe 392 Up'rawa zi,emi 3,97 kukurydzy 116 �490 Wlarzęchy 234 Wierzenia aJn,imistyczm,e 407 Ind~an 416 ludów Nowej Gwinei 404 Więź grujpoiwa ŁemkólW 172 terytodaJlna i TIOdzillnna116 Wnętrze m100zkalne 100-101, 375 Wo:zy 116 W~óźba w sądownktwie 14 WiSIpółdziaŁanie gos;podarcze na wsi 69 Wspólnota wieJSIka 1Hl WspóLnoty roLne andyjskie 115 Wyrób dzie;goiu 171 Zaigroda nHOC'ka 109 Zagrody .wejskie w Se,rbii 392 Zbieractwo 70, 458 ZbiQlry etnograficzne podhalańskie 244 B. MaHnowskiego 298-301 meksykań'skie 109 ;pozaeuropejskie 108-109, 429--430 Zwye?Jaje pir'aJWne 115, 383, 392 TOln~ 388 świętodańskie 384 weselne 384 Źródła zastane 21 wyw91ane 21 Źarna 70 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. Tabl. Ryc. Ryc. Ryc. Ryc. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. L 1. 2. 3. 4. Grobelki przy szyba.ch kar:e.z:owych w okol·icy Kwetty . KQlfyto wys'CWego karezu Dżedid HaJriUDKa["lE!zw Bostan Wnętrze karezu Zoha w Kuczl'ag widzian.e <przez gha!.'dClJwa Schemat konstrukcji karezu w północnym Beludżystanie . Kariger przy czerh w Kuczlag koło KWetty w Beludżystanie Kariger ze swymi .narzęd:lJ1ami pracy . Krzewy w kar,ez'ie Chajan w Nal w Dżalawanie w Beludżystanie , Sprzęty i urządzeni.a do oświetlaJO,i,awnętrz . Część zbiorów J. Uslieckiego . Kijanka ryzowana z drzewa jaworowego. Góral myśliwiec, rzeźba drewniana pol.ichromowana Zbiór pr'zybo'rów do mleczalf'Stwai ,pasterstwa w Muzeum Tatrzańskim w 1921 1'. Docent dr Włodzimierz Pożniak w czasie badań w Międzybrodziu Bialskim, pow. Żywiec Pisanki dolnosląskie 202 206 209 210 214 217 220 228 234 236 239 242 289 460 MAPY Mapa krajów wyżyny irańskiej 198 LIST OF ILUSTRATIONS Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. Fig. 1. 2. 3. 4. 5. 6. Small dams near the karez grooves in the area of Kwetta . The bed of the dried Dżedid Harun Karez in Bostan . The inside of Zoha Karez ,in Kuczlag, seen through the ghardawa. The schematic diagram of a karezin North BaJuchistan . A Karigcr near a czerh in Kuczlag, area of Kwetta in Baluchistan. A Kariger with his tools . 202 206 209 210 214 217 �492 Fig. Plate Fig. Fig. Fig. F,ig. 7. Shrubbery in Chajan Karez in Nal, area .of Nal, in Baluchistan. 1. U1ensri:ls ,and devices fOir indooT lighting 1. A part of J. Lisiecki's collection . 2. A carved battledol'e f'rom sycamore wood 3. A mountaineer-hunltsman, wooden sculópture 4. A collection of acoessories for day,rying a,nd shepherding in the Tatra Museum in 1921 Docent Dr. Wlodzimierz Poźniak during fieldwork in Mi<;dzybrodzie Bialskie, region of Żywiec Low Silesian Eastereggs . 220 228 2a4 236 239 242 289 460 MAP Map of I'ranian Highlands 198 �CONTENS Władysław Kw a Birthday) . T. On the Ś ił i e w i c z, Kazimierz Dobrowolski (on His Seventyfifth 9 twenty-fifth anniversary of Polish Ethn,ography Józef B u r s z t a, Ethnography in the Quarter of the Century of People's Poland. Org.anization - Tendencies - Investigation Trends . Anna K u t l' Z e b a - P a .i n a r a w a, Material CulturE' 'of the Polish Village in Ethnographic Works in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic Maria F r a n k a w s k a, General Ethnography and Its Place in PoUsh Science After II World WaJ' . Ewa F ryś - P i e t r a s z k a w a, Investigations about Polish Folk Art in the Period of Twenty Five Years of the Polish People's Republic l!. S t u d i e s, A r t i c l e s, 31 61 103 139 Mater ials Józef B u r s z t a, Twa Models of Mongraphics of Villages. Andrze,j K w i I e c k i, An Outline of Historic and Ethnic Problems of the Old-Time Hegional Group of Lemko Krzysztof Wal s k i, Traditional Technics of Artificial Irrigation in Iranian Countries . Józef F u r d y n a, Devices for Indoor Lighting in Lasovian Lodgings in the Last Century . Konstanty S t e c k i, Rudiments of Ethnographic CoHections in the Polish Taka Highlands . Jerzy B u l' C h a r d t, In the Matter of the Name "Hazacy" . Stefan Ł y s i k, Paul Schebe:sta - Pionj,er Investigator ,of Pygmies (1887-1967) Stan,isław Bąk, Professor Dr. Stanislaw Bigoń . Wiesław C i ą ż y ń s k i, The Charac1er'Lstic of Włodzimierz P.oźni,ak's Activity as an Ethnomusicalogist Barbara M a t u s z e w s k a - Ko h u t n i c k a, Bronisław Malinowski's Collection in England . 147 164 196 225 232 247 251 273 287 298 �494 III. R e v i e w e r' s ar t icles Gerhard Konrad K los k a, Ethnography of an Industrial Community in the Formulation of Hermann Bausinger Tadeusz W rób l e w s k i, German "Mitteleuropa" from Bruno Schier's Point of View Sta.n:isław B ł a s z c z y k, F10LkA,rt as an Object of Ethnographic Investigation (On the Ma:rg,in of R. W. W:ildhaber's Paper) IV. R e v i e w s o f p u b l Q c a t io n s a n d j o li gowicz) religii. (Outline of the History Pasem-Zieliński) N e d o, Grundri!ss of Religion) Warszawa szewski, Bautzen Zbigniew Kloska) 368 SLoc'kholm 1962 (Jan Jaro- Jasiewicz) 370 kowskaJ) (Teresa 372 Ziól- 374 -I Skarżyńska) c k o v, iJIl Afrika. Technologie. Berl.in 19.67 (Konrad Wy379 Formirowanie naselenija Melanezii. Moscow 1968 (Anna 381 Jahresschrift 1968/1969 (Walerian des Instituts Sobisiak) flir sorbische Volksforschung. Bautzen . Deutsches .Tahrbuch f tir Volkskunde. Berlin 1968 (Walerian Sobisiak) . IjsberT'eichische Zeits'chr:in fUr Volkskiunde. V'~enna 1967 (Walerian Sobisiak) Schweizerisches Archiv f tir V,01k,skiunde. Basel 1967 (Walerian Sobisiak) Ja'hrbuch des Museums f tir V61k!erik'UJldezu Leipzig. Vol. XXII, Berlin 1966 (Konrad 376 378 D r o s t, T6pferei Kozyra) Letopis. 356 366 Konrad Jean L a u d e, Les arts de l'Afrique noire. Paris 1966 (Tomasz Skarżyński) Stanisław Ś w i d e r s k i, Grands traits des oiviliJsa1JioniSafricaiJnes. Paris 1966 pych) 353 19G6 (Józef Lietuviu liaudies menas. Vlln'ius 196i8 (Barbara Bazielic/J,J) . Lódov·e stavitielśtvo a byV'al1liena Silov'ensku. Bratyslav,a 1963 (Krystyna I. P u 348 349 361 Volksdichtung. BUrsZ'ta) P. 345 1968 . der sorhischen Arbeit und Volksleben. Goetti!ngen 1967 (Gerhard Carl-Hermann T i 11 h a g e n, Folklig Hikekonst. Dietrich 332 360 dziejów (Aleksander Paul 323 r nals Oskar Kolberg's Complete Works - On the Tenth Anniversary of the Publishers (Medard Tarko) . Bibliograf,ija trudow I.rustitUlta EtnograHi im. Mikłucho-MakŁaja (1900-1962). Leningrad 1967 (Zbigniew Jasiewicz) . . Ethnologic New Pub~i,oat:i,ons in West Germany (Gerhard Konrad Klaska) Badani,asocjologicZillle na Ziemiach Zachodnich (Social'ogie-al Investigations on the Regai!n,eid T'err:itodes). Pozmań 1966 (Aleksander Pasem-Zieliński) . Julian M a Ś l a n k a, Zori:a:n Dołęga-Choda:kowski. Wrocław-Warszawa-Kraków 1965 and Z. D o łęg a - C ho d a ok'O W s k i O Sławiańszczyźnie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy. (About the Slavs before Christianity and other papers and letters). Warszawa 1967 (Aleksander Zyga) Sztuka ludu polskiego (Art of the Po.]iish Folk). Warszawa 19,67. (Edward OzZarys 302 Wypych) 382 384 387 339 394 �495 Jahrbuch des Museums (Konrad fUr VOlkerkunde zu Leipzig. Vol. XXIII, Berlin 1966 Wypych) 397 L'Ethnographie. Paris 1966/1967. (Tadeusz Wróblewski) Arts et Traditions Popu lai["res. P1liI1is1967 (Bogusław Linette) Anthropos. Fryburg 1966, vol. ·61. (Tadeusz Wróblewski) Anthropos. Fryburg 1967, \1101. 62. (Tade'usz WróblewskiJ) . Ethnology. Pittsburgh 1967 (Mirosława Posern-ZieUńska) . Z€itschrift fur Ethnologie. Berlin 1967 (Aleksander Posem-Zieliński) 398 400 402 406 411 414 V. Museums Maria Znamierowska-Prufferowa, Polish Ethnographic Museum Directing the Period of the 25th Anniversary of the Polish People's Republic. VI. in 419 C h r a n ic s XLIIIrd Meeting of the BoHsh EthniDg.r<lJphk Soc,iety (Konrad Wypych) . Report ·of the Polish Ethnogra:phic Society, Department of Łódź (Józef Lech) Rapoot of the Po.lish Ethnographic S:ooiety, DepaJl'tment of Wil"odaw (Jadwiga of the Polish Ethnographic Society, Department of Toruń (Maria Znamierowska-Prii.fjerowa) 458 Competitions for Trad1tianal F1ine Art in the Eithnographic Museum of Wrocław (Maria Macewicz-Gołubkow) The IIIord Ethnographic Sem.inar of Amer'ioan1sts in Poznań (Maria Para- Simiczijew) of Death of the Academician Afanasij Sieliszczew Simiczijew) 467 More important abroad publications Sient to the J. CzeklanoiWski Library the Polish EtJmographic Society in 19,68 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka). VII. Index of the LIIlrd List of plates . Contents in English 464 466 25th Anniversary (Kole 459 460 dowska) The Un.d Interna'tionai WiQlrKJingConf€['e:nce 'of the OrgaJl1lziing Oommittee of the European EthnogIr3!Phic AtLas (Konrad Wypych) The 90th Birthday of the Bulgard.an A,cademician Micha~l Arnaudow (Kole The 456 457 Pawlowska) Report 453 volume . of Lud of 468 Va r i a (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) 475 491 493 �Cena zł 50.- WYDA WNICTW A POLSKIEGO W latach 1895-1969 __ Of3 TOWARZYSTW A LUI o __ • • TS3/ _ /1'3~:J LUD (1895-1969) Tomy I --- LI II PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - PRACE (1934-1969) XXVI ETNOLOGICZNE (1947-1969) Tomy I -- IX ATLAS POLSKICH STROJOW Zeszyty LUDOWYCH (1949-1969) 1--31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: II część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1969) Nr 1-30 BIBLIOTEKA POPULARNA Tomy I - LITERATURA (1958-1969) V LUDOWA (1957-1969) Roczników 10 ł~ODZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1959-1969) X DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA wyszło: Reedycja .. J - 36 tomów. Edycja -- 14 tomów Zamówienia POLSKIE (1961-1969) przyjmuje: TOWARZYSTWO WROCŁAW, LUDOZNAWCZE uL Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b30b8c949ed674a095067dcd68d935e.pdf 510166145429efbba2a2352486c5c3d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:354 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:316 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.453-474 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. K R o N I K A Lud, t. 53, 1969 r. XLIII WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W LIMANOWEJ W dniach od 27 do 29 wrzesnta 1968 r. odbyło się w Limanowej XLIII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego otwarcia dokonał prezes, prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Na przewodniczącego XLIII WZ wybrano mgr Zofię Neymanową, która przedstawiła proponowany porządek obrad, prz.vj<.;typrzez zebranych, po krótkiej dyskusji nad punktem 10: 1. Przemówienie powitalne. 2. Oclczytanie i przyjęcie protokołu z poprzedniego WZ w Lodzi w dniach 21-22 X 1967 r. 3. Wybór Komisji Wnioskowej. 4. Sprawozdanie Zarządu Głównego PTL za okres od października 1967 r. do 31 sierpnia 1968 r. 5. Sprawozdanie Oddziałów. 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej. 7. Dyskusja. 8. Zatwierdzenie bilansów, sprawozdań i wniosków GKR. 9. Uchwalenie planu pracy na rok 1!l6!J. lO. Uchwalenie zmian statutu PTL. 11. Uchwalenie wniosków przedłożonych przez komisj<.; wnioskową 12. Spotkanie z przedstawicielami władz terenowych i występy zespołów regionalnych. Po przyjęciu porządku obrad na salę wkroczyła delegacja Zwią:lku Młodzieży Wiejskiej w regionalnych strojach życząc zebranym owocnych obrad i wręczyła czlonkom Prezydium Zjazdu wiązanki kwiatów. Z kolei prof. dr Maria Znamierowska-PrUfferowa wygłosiła krótkie wspomnienia pośmiertne a zebrani uczcili chwilą milczenia zmarłych: dr Franciszka Klonowskiego z Olsztyna i ell' Jerze~o Rutka z Katowic. Przem{,wienie powitalne wygłosił Przewodniczący Prezydium Powiatowej Rady arodowej w Limanowej, ob. Jan Kubowicz, który podziękował za wybór Limanowej jako miejsca WZ oraz życzy! owocnych obrad. Dalsze przemówienia odłożono d" pkt. 12 na wiecwrne spotkanie. Ad 2. Po odczytaniu protokołu z XLII WZ prof. Zawistowicz-Adamska przypomniała swój wniosek o powolanie Komisji Międzyresortowej, celem opracowania zapotrzebowania na kwalifikowanych etnografów. Ad 1. Do Komisji Wnioskowej wybrano: doc. dr Marię Frankowską, doc. dr Waleriana Sobisiaka oraz mgr Józefa Lecha. Przed wyborem Komisji Wnioskowej, na wniosek mgr Kazimierza Różanowskiego z Opola, jednomyślnie postanowiono wysIać rezolucję domagającą się dalszego ścigania i karania zbrodniarzy wojennych do Z. Gr ZBOWiD i Gl. Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich. Tekst rezolucji opracowali wraz z wnioskodawcą dyr. Ignacy Kuźniewski i literat Waldemar Babinicz. Ad 4. Sprawozdanie Zarządu Gl. PTL, obejmujące również sprawozdania Oddziałów PTL, wygłosiła mgr lVIaria Suboczowa, czIonek Zarządu Głównego. Ad 5. Na wniosek mgr P. Kałeciaka i doc. A. Kutrzeby-Pojnarowej odstąpiono od czytania sprawozdań Oddziałów, gdyż na nich oparł swoje sprawozdanie Za- �454 Kronika rząd Główny, proponując przedstawicielom Oddziałów poruszenie istotnych problemów w dyskusji. W uzupełnieniu sprawozdania Zarządu k.·ótkie spraw{)zdanie z działalności Naczelnej Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga wygłosił prof. dr Józef Burszta. Ad 6. Sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, zakończone propozycją o udzielenie absolutorium Zarządowi za okres sprawozdawczy, przedstawił przewodniczący Komisji, L Kuźniewski. Ad 7. Po krótkiej przerwie, zarządzonej po punkcie o. otwarto dyskusj~. Mgr Janusz Optołowicz z Lublina odczytał list Zarządu Głównego Stowarzyszenia Twórców Ludowych do XLIII WZ PTL z życzeniami owocnych obrad i podziGkowaniem za wieloletni nieoceniony wkład pracy w dzieło opieki i popularyzowania twórczości ludowej wraz z propozycją o współpracę w dziedzinie kultywowania i popularyzowania twórczości ludowej. Mgr Jan Piotr Dekowski stwierdził, że w związku z intensywn'l przebudO\I':J i rozbudową wsi, giną bezcenne zabytki lmltury ludowej. W tym świetle palącym problemem staje się powołanie wojewódzl,ich konserwatorów etnograficznych. Stawia więc wniosek o podjęcie przez Zarząd Główny odpowiednich staral'l u władz państwowych. Prof. Prlifferowa popiera wniosek przedmówcy, przypomina własny wniosek o tworzeniu małych skansenów terenowych, zachęca do tworzenia ich i informuje zebranych o interwencji w Radzie Muzealnej w sprawie konserwacji ginących wiatraków. Wyraża również nadzieję i życzenie, by starania o utworzenie muzeum powiatowego w Limanowej uwieńczone zostały sukcesem. DZ; Olga Gajkowa zabiera głos w sprawie poruszonych w sprawozclanill Zarządu i GKR nierozliczonych kont osobowych oraz składa oświadczenia w tej sprawie. Na wniosek dra Rogali oraz po dodatkowych wyjaśnieniach doc. Kutrzeby-Pojna!"Owej jednomyślnie sprawę zdjęto z forum Walnego Zgromadzenia w celu załatwienia w myśl istniejących zaleceń. Artysta malarz, Maria Wąsowicz-Sopoćlw, wypowiada się za zachowaniem tradycji regionalnych w nowym budownictwie, przedstawia sian bezmyślnego niszczenia zabytków kultury ludowej i apeluje o wzmożenie kierowniczej roli etnografów w ratowaniu zabytków i kontroli przy wprowadzaniu stylizacji i obcych wzorów, by nie zagubić istotnych cech regionalnych. Ponieważ nie zgłaszano więcej uwag do sprawozdań Zarządu i GKR, a dyskusjej toczyła się w kierunku ogólno-etnograficznym, postanowiono te; Czc;~ćdyskusji przenie~ć na dzień następny. Ad 8. Walne Zgromadzenie stwierdziwszy, iż zostało zwolane zgodnie z przepisami statutu PTL i spełnione zostały wszystkie warunki potrzebne do prawomocności uchwał postanowiło: a) przyjąć sprawozdanie Zarządu Glównego jako wystarczające; b) przyjąć do wiadomości i zatwierdzić bilans i sprawozdanie finansowe oraz sprawozdanie i wnioski Głównej Komisji Rewizyjnej, a idąc za wnioskiem GKR: d) udzielić Zarządowi s'kwi'towania za okres sprawo.zdawczy. Poszczególne części tej uchwały przeglosowano oddzielnie w glosowaniu jawnym i przyjęte zostały jednomyślnie. Ad 9. Ponieważ konkretny plan pracy na rok 19(i9 przedstawić można dopiero po uzyskaniu limitów z PAN, Walne Zgromadzenie zaleciło Zarządowi opracowanie planu i budżetu w ramach możliwości limitowanych przez PAN i podjęcie starali o subwencje docelowe. Ad 10. Projektowane zmiany Statutu PTL, rozesłane przez Zarząd do Oddziałów, referował mgr Sto Błaszczyk. Odczytując proponowany projekt zmian i poprawek �Kron!ka 455 stwierdził kilka zasadniczych sprzeczności i wyraził opinię środowiska poznańskiego, że nowy projekt jest niedojrzały, wymaga dalszego dopracowania i że statut, jako konstytucja Towarzystwa i podstawa prawna jego działalności, nie powinien być zmieniany z !'Oku na rok. Stanowisko Oddzialu Poznańskiego poparli: mgr P, Kaleciak, dr O. Gajkowa, dr WI. Gębik oraz dr L. Malicki, który proponował, by Zarząd powołał komisję statutową. Ostatecznie WZ podjęło jednomyśłnie następującą uchwałę: "XLIII WZ w Limanowej, rozpatrzywszy zaproponowane zmiany i poprawki w statucie PTL stwierdza, że zawierają one niejasności, a nawet pewne sprzeczności, wobec czego zobowiązuje się Zarząd Główny do przepracowania tego problemu przez odpowiednią komisję statutową i do przygotowania jasnego i pełnego projektu statutu na następne Walne Zgromadzenie". Ad 11. W imieniu Komisji Wnioskowej mgr J. Lech przedstawił następujące \I'nioski: 1) WZ PTL popiera w całej rozciągłości starania rządu PRL o uchwalenie konwencji o nieprzedawnianiu zbrodni wojennych, zbrodni przeciw ludzkQści. 2) WZ PTL przyznaje członkostwo honorowe ob. Walentemu Gawronowi i ob. Antoniemu Górszczykowi w uznani u ich zasług na polu ludoznawstwa polskiego. 3) WZ PTL upoważnia Zarząd Główny do wszczęcia starań u władz o ustanowienie urzędu konserwatora wojewódzkiego w zakresie etnografii. 4) WZ upoważnia Zarząd Gl. PTL do podjęcie starań, by następne WZ w 1969 r. odbyło się w Toruniu. Wszystkie wnioski przegłosowano i przyjęto. Ad 12. Po przerwie odbylo się spotkanie z przedstawicielami władz terenowych, \V czasie którego w serdecznej atmosferze przewodniczący PPRN ob. Jan Jakubowicz. przewodnicz<jcy Pow. Kom. Plan., ob. WI. Faber ora7. kier. Wydz. Kult., ob. Stanisław Kita, zapoznali zebranych z osiągnięciami i perspektywicznym rozwojem Ziemi Limanowskiej. Ukoronowaniem spotkania był występ zespołu regionalnego z Zalesia. Dnia 28 września odbyła się sesja naukowa, w czasie której przewodniczyła Z. Neyman i W\'g!oszollo nast~pujące referaty: 1,) Roman Reinfuss, "Sztuka ludowa w Limanowskiem"; 2) Władysław Kwaśniewicz, "Społeczno-kulturowe funkcje ruchu wczasowo-turystycznego na wsi limanowskiej"; 3) Piotr Kaleciak, "Gospodarka rolna we wsiach powiatu limanowskiego w rozwoju historycznym"; 4) Tadeusz Prus-Wiśniowski, "Współpraca szkolnych kół krajoznawczo-turystycznych z PTL"; 5) Piotr Orzechowski, "Stan badań nad kulturą ludową ziemi limanowskiej"; 6) Zbigniew Biały, "Studencki obóz etnograficzny UJ w Limanowskiem (we wrześniu 1968 r.)"; 7) Maria Bujakowa, "Prace naukowe prowadzone przez muzeum w Rabce". W dyskusji, będącej dopełnieniem zarówno WZ jak i sesji naukowej głos zabrali: dr Gębik wystąpił z wnioskiem i prośbą do Z. Gl., by wydać zeszyt stroju szczyrzyckiego, opracowany przez mgr Zd. Szewczyka i jeden zeszyt Literatury Ludowej poświęcić Ziemi Szczyrzyckiej oraz poprzeć starania Związku Szczyrzycan o oddanie przez PGR zabytkowego spichlerza w Szczyrzycu na poszerzenie pomieszczeń MU7.eum Ziemi Szczyrzyckiej. Mgr A. Oleszczuk zachęcał do ratowania resztek kultury ludowej, szczególnie folkloru i żywej sztuki. Mgr P. Dekowski wystąpił przeciw faJszowaniu kultury regionalnej i zwrócił uwagę na brak wydawnictw popularnych w PTL oraz slabą reklamę wydawnictw. Prof. Klimaszewska omówiła warunki opracowania monogl'afii wsi do skall1s,enu in situ, badania f()lklOll'u nadwiślańskiego i sprawę powielenia dobrych kwestionariuszy. Pani Wąsowicz-Sopaćko i dyr. Orynżyna mówili o ludowych zespołach artystycznych pod patronatem Cepelii. Prof. Priiffel'owa i dr Rogala poruszyli sprawę współpracy z środkami ma- �456 KronIka sowego przekazu. Dr Gajkowa stwierdziła brak wystawy wydawnictw PTL na obecnym WZ. Mgr W. Jostowa wysunęła postulat, by WZ czc:ściej odbywać w miastach powiatowych dla lepszego zbliżenia do terenu. Na zakończenie prof. Prlifferowa podziękowała wszystkim za pomoc \V zorganizowaniu WZ i przygotowaniu sesji naukowej. Dnia 29 września odbyła się wycieczka autokarami z Limano\Vl~.i do Kamienicy i Szczawy, a następnie do Poręby Wielkiej i lVIszany Dolnej. Konrad SPRAWOZDANIE ZLECONYCH PRZEZ Wypych ODDZIALU LODZKIEGO PTL Z WYKONANIA ZADAŃ PAN, DOTYCZĄCYCH OCHRONY ZABYTKOW KULTURY LUDOWEJ W 1968 R. Plan działalności Odzialu Lódzkiego PTL dotyczący pod.iGcia akcji zmierzającej do ochrony zabytków kultury ludowej w terenie objął: 1. Badania penetracyjne w celu wybrania godnych zabezpieczenia obiektów. II. Badania stacjonarne wsi, w której obiekt się znajduje. Rozmowy z władzami wojewódzkimi i terenowymi oraz zainteresowanie tą sprawą innych instytucji. III. Opracowanie materiałów dl) druku. Prace konserwatorskie przy obiekcie. Urządzenie wnętrza i udostępnienie go zwiedzającym. Zrealizowano pierwszy etap prac przeprowadzając rozpoznanie terenu pod wzgh;dem stanu ilościowego i technicznego obiektów budownictwa rlrewnianego. Badania te, wymagające licznych wyjazdów w teren i kontaktów, prowadzono wylqczni'-" przy społecznym zaangażowaniu wielu instytucji, które bardzo przychylnie ustosunkowały się do podjętej przez PTL akcji. Muzelum Archelogiczn.e i Etnograficzne w Łodzi udostępniło samochód, umożliwiając trzydniową penetrację powiatów rawskiego i opoczyr'1skiego. Muzeum regionalne w Sieradzu zadeklarowało współpracę i rozpoczęło poszukiwania odpowiedniego obiektu i wsi do badań. Muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim uczestniczyło w badaniach prowadzonych w pow. rawskim i opoczyńskim. Katedra Etnografii UL zadeklarowała możliwość wykorzystania samochodu do wyjazdu ekip na badania. Wyniki prac badawczych utwierdziły organizatarów w prz'Ckonaniu, że akcja ta jest już znacznie spóźniona. Na przestrzeni ostatnich 4 lat uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane prawie wszystkie obiekty drewniane, które były typowane do mającego powstać na terenie Lodzi skansenu. Sytuacja taka zmusiła do wszczęcia 'nowy-ch poszukiwań i dopwwadzila do wyboil.'u dwóch obiektów a mianowicie: budynku mieszkalnego w Smardzewicach i młyna wodnego w Liciążnej. Decyzją Oddziału Łódzkiego PTL z dnia 30 VIII 68 r. postanowiono s-koncentrować wysiłki badawcne i orgaminacyjn'e we wsi Sma.rdzewice pow. Opoczno, gdzie pod nr 66 znajduje się naj starszy datowany budynek mieszkalny z 1896 r. stanowiący własność 1VIalriiPlichty. Za wyborem tej miescowości przemawiają następujące względy: Wieś ta leży w pobliżu uczęszczanych szlaków turystycznych, prowadzących z Tomaszowa Mazowieckiego do rezerwatu "Niebi-es.kie Źródła" i do rez·erwatu żubrów. Obok wsi, �457 Kronika po drugiej stronie Pilicy, znajdują się groty wapienne, zwiedzane przez licznych turystów. Szosa oraz połączenia autobu'>owe z odległym o 7 km Tomaszowem Mamwieckim zapewniają możliwości wygodnego dojazdu. Wieś Smardzewice leży w rejonie przewidzianym do urządzenia ośrodka wczasowo-turystycznego w związku z budową zapory na Pilicy i tworzeniem tu sztucznego zalewu. Zarówno stan techniczny obiektu jak i sprawy prawno-spadkowe oraz sytuacja rodzinna właściciela budynku wskazują, że obiekt może być użytkowany jako punkt muzeałny bez konieczności natychmiastowego wykupienia. W przeznaczonym na punkt muzeałny obiekcie postanowiono urządzić w jednym pomieszczeniu regionalną izbę opoczyńską z przełomu XIX i XX wieku, wyposażoną w oryginalne meble i wystrój wnętrza z tego okresu. Drugie pomieszczenie czasowo zajt~łaby właścicielka obiektu, Maria Plichta, śpiewaczka regionalnego zespołu wokalno-tanecznego - wycinkarka. Osoba ta byłaby stałą i najbardziej odpowiednią opiekunkil i gospodynią obiektu. Opiekę merytoryczną nad urządzeniem obiektu i społeczn~'m jego wykorzystaniem dla celów regionalnych i turystycznych sprawować będzie muzeum regionalne w Tomaszowie Mazowieckim. Realizacja II etapu - badań stacjonarnych w Smardzewicach, skompHkowanych z powodu późnego przyznania kredytów i rozesłania "wskazówek" ZG PTL dopiero po okresie wakacyjnym, przedstawia się następująco: 1. Rozpoczęto prace nad pełną inwentGlryzacją budynku mie,>zkalnego w Smardzewicach. W związku z tym wykonana została dokumentacja pomiarowa i rysunkowa obiektu obejmująca 11 arkuszy notat terenowych oraz 13 arkuszy czystorysów formatu A2 w skali 1:25. Dla celów archiwalnych i ze względów wydawniczych wykonane zostały fotokopie rysunków formatu 13X18. 2. Rozpoczęto prace badawcze w Smardzewicach w celu zebrania materiałów do wydania popularnego przewodnika, a w terminie późniejszym większego opracowania monograficznego. W związku z tym zostały zebrane materiały do zagadnień budownictwa. obrzędów, rolnictwa i hodowli, komunikacji i transportu wodneg'J oraz wykonana zosti)ła dokumentacji) fotograficzna, obrazująca różne przejawy kultury ludowej wsi Smardzewice. Zlecone prace objęły następujące pozycje związane z badaniami we wsi Smardzewice pow. Opoczno woj. Kielce: dokumentacja pomiarowa i rysunkowa domu nr 66 (.T. \Vasiak i T. Grzywacz), przeprowadzenie badań terenowych i zebranie materialu do obrzędów ludowych (L Lechowa), zebranie materiałów dotyczących: rolnictw'l i hodowli (W. Nowosz), weseli) i ogólnej charakterystyki wsi (J. Dekowski), komunikacji i transportu wodnego ori)Z budownictwa (J. Lech), wykonanie 44 odbitek fotograficznych, 13 zdjęć oraz 13 odbitek (K. Wecel). Józef Lech SPRAWOZDANIE WIWCŁAWSKIEGO ODDZIAŁU PTL Z PRZEPHOWADZONYCH BADAŃ TERENOWYCH W RAMACH AKCJI SPECJALNEJ (SKANSENY) Do badań wybrano miejscowość Międzylesie (pow. bystrzycki, woj. wrocławskie) w którym znajdują się 3 drewniane, podcieniowe domki tkaczy z XVIII w. nadające się do wykorzystania dla celów muzealnych lub turystyczno-krajoznawczych. Domki te znajdują się pod ochroną wojewódzkiego konserwatora i władze administracyjne w Międzylesiu zapewniają, że zostaną one odbudowane. Zagospodarowi)niem ich ma zająć się Kłodzkie Tow. Turystyczno-Krajoznawcze ..Śnieżnik" i urzą- �458 Kronika dzić w nich schronisko, ponieważ Międzylesie i okolice nie posiadają hotelu ani domów noclegowych. Po zapewnieniu przez władze mIeJscowe, że domki będ'l odbudowane i zagospodarowane, podjęto badania terenowe 20 sierpnia i prowadzono je do lO grudnia br. W badaniach udział wzięli: dr Zofia Dowgrid, dr Jadwiga Pawłowska, mgr Danuta Osuchowska, mgr Zygmunt Kłodnicki. Kierownictwo nad całości'l badań Zarząd Odziału powierzył dr Jadwidze Pawłowskiej. W wymienionym okresie czasu przebadano według kwestionariuszy następujące zagadnienia: charakterystyka wsi - dr Zofia Dowgrid, obrzędy rodzinne - dr Jadwiga Pawłowska, obrzędy doroczne - mgr Danuta Osuchowska, budownictwo i pożywienie - mgr Zygmunt Kłodnicki, rolnictwo i hoduwla - dr Jadwiga Pawłowska, rzemiosło, pszczelarstwo i zbieractwo - dr Jadwiga Pawlowska oraz rybołówstwo mgr Zygmunt Kłodnicki. Zdjęcia różnych obiektów Międzylesia wykonał mgr Zygmunt Kłodnicki. Badania nad wyposażeniem wnętrza mieszkań częściowo zostały już przeprowadzone, opracowanie materiałów po ich uzupelnieniu płanuje się na wk 19GB. Koszty badań, rozliczenie delegacji, dodatkowe przepisanie materiałów z formatu A4 na A5 wyniosły 1:3982,80 zł. Na rok 19G9 zaplanowano dalsze niezbędne badania terenowe. dr Jadwiua. Pawłowska Prezes Oddzialu PTL we Wrocławiu SPRAWOZDANIE Z DZIALALNOŚCI ODDZIAŁU TOHUŃSKIEGO PTL W RAMACH ZASIŁKU SPECJALNEGO POLSKIEJ AKADEMII NAUK ZA ROK 19GB Akcja objęła badania terenowe związane z wybranym punktem skansenowskim w Kaszczorku-Zlotorii w pow. toruńskim. Są to wsie malowniczo polożone u ujścia Drwęcy do Wisły. Na terenie Ziemi Chełmińskiej w Kaszczorku znaleziono zrębową chatę, licząC'l okolo 200 lat. w której postanowiono utworzyć Muzeum typu skansenowskiego, a zarazem punkt oświatowy i turystyczny. Na terenie tym bardzo rzadko spotyka się zabytki tradycyjnego budownictwa ludowego. W Kaszczorlm rodzina Mikołaja Kopernika miała swe posiadłości. Obit' wsie stanowiły ośrodek flisacko-rybacki. Powiatowa Rada Narodowa w Toruniu wykupiła wybraną chatę wraz z terenem liczącym ponad 6 ha na cele muzealne. Zostały tam już przeprowadzone badania archiwalne (W. Szurmiej), dotyczące historii Kaszczorka, na razie na podstawie badań w archiwach toruńskich oraz terenowe badania etnograficzne (H. Murawska), obejmujące ogólne wiadomości o wsi i budownictwie, a w szczególności kompletną inwentaryzację chaty wraz z rysunkami i fotografiami oraz szczególo'wym opisem etnograficznym (.J. Rompski, R. Tubaja, Z. ZgiC'run). Poza tym materialy do znajomości rolnictwa i hodowli zwierząt zebrała H. Murawska. Dalsze badania w toku. Poza tym w związku z wymienionymi badaniami opracowano kwestionariusze i instrukcje do badania folkloru nadwiślańskiego (prof. dr Jadwiga Klimaszewska). W badaniach folkloru nadwiślańskiego pod kierunkiem prof. dr Jadwigi Klimas7Jewskiej wzięli udział mgr C. Łapicz i mgr M. Slota we w~i Zlotoria, Toporzysko i Czarnowo pow. Toruń oraz Fordon pow. Bydgoszcz. �459 Kronika Zebrano i opracowano materialy do transportu wydanego ze TorUll i FordolI pow. BydgO'szcz wg kwestionariusza M. Misińskiej picz). Ogólne koszta badań, inwentaryzacji, maszynopisania, kosztów niosły 19 018,29 zł. Na rok 196!) zaplunowano badanie wsi Silno pow. Chojnice i Szubin, woj. bydgosl,ie. prof. dr Maria podróży etc. wy- Godzimierz, pow. Znamierowska-P1'iifferowa Prezes Oddziału KONKURSY NA PLASTYKĘ W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM wsi Złotoria pow. (M. Słota i C. Ła- PTL w Toruniu OBRZĘDOWĄ WE WROCLAWIU Od kilku lat Muzeum Etnograficzne Oddział Muzeum Śląskiego we Wroclawiu prowadzi badania nad obrzędowością doroczną wsi dolnośląskiej. W wyniku tych badań pozyskano szereg materiałów w postaci nagrań magnetofonowych i filmów oraz zanotowano szereg wywiadów z informatOirami. Zakupiono także bądź pozyskano jako dary rekwizyty plastyki obrzędowej związane ze zwyczajami i obrzędami praktykowanymi w roku obrzędowym. Podjęcif' badań w tym zakresie wynikło nie tylko z zainteresowań naukowych Muzeum, lecz również z potrzeby zarejestrowania oraz popularyzowania istniejących i do dzisiaj jeszcze żywych zwyczajów i obrzędów na wsi dolnośląskiej. Wspólczesna bowiem wieś dolnośląska szybko podążając za postępem technicznym, rozwojem oświaty i kultury rolnej zarzuca szereg tradycyjnych nawyków i metod postępowania, przede wszystkim w dziedzinie produkcyjnej, usiłując jednak zachować te tradycyjne wartości, które są możliwe jak i kulturalnie wartościowe. Takie próby utrzymania pewnych dawnych wartości kulturowych widoczne są zwłaszcza w dziedzinie obrzędowości dorocznej. Podobnie jak dawniej, również obecnie tradycyjne obrzędy i zwyczaje urozmaicają i wzbogacają życie wsi, ale w konkretnych warunkach dolnośląskiej społeczności wiejskiej, mocno zróżnicowanej kulturowo, musiały one ulec pewnym zmianom czy nawet zanikowi. Na Dolnym Śląsku zachowały się glównie obrzędy dobrze znane wszystkim lub takie, które różniąc się niewielkimi szczegółami, ulegly modyfikacji przeważnie na drodze wzajemnych zapożyczeń. W szczególnych przypadkach kultywowane są niektóre zwyczaje czy obrzędy we wsiach o dużej przewadze ludności pochodzącej z jednego regionu. W przeobrażeniach i adaptacjach obrzędowości na Dolnym Śląsku dużą rolę odegrała mlod7-ież, która nie odczuwając już wyraźniejszych różnic międzygrupowych traktowała je jako dodatkową okazję do zabaw czy spotkań towarzyskich. Przeglądem współczesnej twórczości obrzędowej wsi dolnośląskiej stal się zorganizowany przez Muzeum na przełomie 196611967 konkurs na rekwizyty plastyczne obrzędowości dorocznej. Konkurs ten zgromadził 115 eksponatów (palmy, pisanki, pieczywo obrzędowe, wieńce i korony żniwne, szopki, gwiazdy, maski turoni, stroje herodów itp.), nadesłanych przez 22 osoby z 15 miejscowości z terenu województwa wrocławskiego (z powiatów: Góra, Kamienna Góra, Milicz, Trzebnica, Wołów, Wroclaw, Zgorzelec). Spośród nadesłanych prac 8 twórcom za 26 prac zostały przyznane przez Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw Plastyki wysokie nagrody. �460 Kronf.ka Pisanki dolnośląskie W HiliBroku w czasie od 1 III-3D IV Muzeum Etnograficzne zorganizIJwalo II konkurs zawężajqc jednak jego tematykę do rekwizytów, związanych z obrzl;dowo,~ci:l wiosenną. Do tego konkursu przystąpiło 49 osób z terenu wojew<,J(lztwa wL'Ocla\I'skiego, zglaszając 407 prac. Wśród nadesłanych prac przeważaly pisanl,i i palmy, nie zabrakło również bukietów do przystrajania wnętrz mieszkaln.\'Ch, pająków oraz ozdób ze slomy. Jury przyznało 26 nagród i 20 wyróżnień. GI,')\Yne n;,gl'Ocly 1Il'umlowało Ministerstwo Kultury i Sztuki - Zespół do Spraw PJasl\'ki, \\·Yl'I·').n!cnia natrJmiast Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej wraz z Wojewódzkim Domem Kultury we Wrodawiu. W salach Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu otwarto ;3 VI I!JOg wystaw,·; pokonlwrsową, połączoną ze spotkaniem z twórcami ludowymi, 1Jior'll:.vmi udzi:,1 w konkursie. Podobne spotkanie odbyło się również z okazji Zak(lIlcZL'llin poprzedniego konkursu. Organizując konlwrsy, wystawy pokonl,llrsowe jak i spotk;lI1ia z twórcami ludowymi, Muzeum Etnograficzne dąży do popularyzacji \\'Spółczesnej sztuld ludowej regionu dolnośląskiego a jednocześnie pragnie dotrzec: do nieznanych jeszcze twórcóv,". Maria Macewicz-GoluliT;ow III ETNOGRAFICZNE SEMINARIUM AMERYKANISTYCZNE POZNAŃ 13-20 IV Hl69 R. W dniach od 18-20 kwietnia 1969 r. odbyło się w Poznaniu III Etnograficzne Seminarium Amerykanistyczne, zorganizowane przez Zarząd Sekcji Amerylmnistycznej PTL i Oddział Poznański PTL przy współudziale Zakładu Etnografii Powszechnej �Kronika 461 Katedry Etnografii Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu i Pracowni Etnograficznej IHKM PAN w Poznaniu. W obradach wzięIy liczny udzial prawie wszystkie ośrodki etnograficzne w Polsce, a także przedstawiciele innych, pokrewnych dyscyplin - historii, archeologii, socjologii i geografii. Seminarium poświęcone było problematyce meksykanistycznej. OtwieraJąc obrady prezes Sekcji Amerykanistycznej doc. dr Maria Frani.;:owska stwierdziła, iż zainteresowanie w polskich ośrodkach naukowych zagadnieniami. związanymi z kulturami obu Ameryk, a szczególnie w ostatnim czasie Meksykiem, coraz bardziej wzrasta. Organizowanie więc tego typu sesii jest rzeczą bardzo potrzebną i konieczną, sprzyjającą wspólnym wysiłkom specjalistów różnych dyscyplin w dziedzinie polskich badań amerykanistycznych. Szczególnie cieszy w tego typu obradach liczny udzial młodzieży studiującej, członków studenrkich Kół Naukowych. W pierwszym dniu Seminarium, po przyjęciu przewodnictwa obrad przez kiero\\'" nika Katedl';\' Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego - prof. dr Witolda Dynowskiego, referat pt. "Pwblemy i kierunki wspóIczesnej etnologii meksykańskiej" wygłosiła doc, dl' Maria Frankowska. W referacie swym poruszyła doc, Frankowska sprawy etnologii meksykańskiej i jej miejsca w ogólnej systematyce nauk Etnologia jest tam częścią składową antropologii - wiedzy o człowieku, w skład której wchodzą: antropologia fizyczna, archeologia, lingwistyka, etnologia i antropologia społeczna. Dalej omówiła główne momenty z historii etnologii w Meksyku, której największy rozwój przypada na okres po Rewolucji. Rozwój ten jest związany ze zmianą postawy wobec Indian, ze wzrastającym zainteresowaniem kulturą tej ludności. Rola więc. jal,,! odegrali Indianie w postępie nauk antropologicznych jest dość znaczna. Sprawa stosunku do przeszłości i stosunku do Indian, jest w Meksyku bardzo skomplikowana, dają się tu zauważyć różne postawy, kierunki i zaIożenia. W tej kwestii na czoło wysuwają się takie zagadnienia, jak zapytanie - kim właściwie jest Indianin? i problem integracji - czy zachować kulturę indiańską, czy zastąpić ją europejską lub pójść drogą pośrednią. Jak z tego wynika, problem indiański wpłynął na powstanie i rozwój nauk antropologicznych w Meksyku. Główną tematyką prac naukowych etnologów meksykańskich są tak monografie problemowe i monografie, poświęcone poszczególnym osiedlom - spolecznościom lokalnym, badanym w pewnych odstępach czasu dla uchwycenia zmian kulturowych, jak problemy akulturacji i przeobrażeń kulturowych. Dalej poruszyla referentka sprawy szkolenia etnologów w tym kraju. Jedynym ośrodkiem ksztaIcenia, skupiającym słuchaczy nie tylko z Meksyku, ale z różnych krajów, jest powstała w 1942 r. Escuela Nacional de Antropologia e Historia, która jest częścią INAH, tj. Instituto Nacional de Antropologia e Historia. koncentrującego wszystkie dziedziny działalności w zakresie nauki o człowieku, a więc dydaktykę, muzealnictwo, badania naukowe. Na zakończenie omówiła doc. Franko,wska sprawy muzeów w Meksyku i ich ekspozycji etnograficznej, Caly referat był tym baTdziej interesujący, że oparty na wlasnych obserwacjach autorki z okresu jej pobytu w Meksyku w 1967/1968 1'. Jako drugi został odczytany referat, nadesłany na Seminarium z Meksyku, znanego i cenionego etnologa meksykańskiego Margarity Nolasco pt. "Badania nad przemianami kultury podmiejskiej ludności okręgu Cholula", Autorka na podstawie własnych badań terenowych, przy współpracy studentów etnologii, starała się przeanalizować pewne prawidłowości rozwojowe, wynikIe na skutek zetknięcia się dwóch lub większej ilości kultur w czasie i przestrzeni, na przykładzie okręgu Cholula, W omawianym przypadku to zderzenie się różnych kultur, tak konfliktowe i brutalne (Inelia-nie - Konkwista), dało społeczność now'ł, zupeInie inną od wyjściowych, przy czym jedna z poprzednich społeczności, w tym wypadku indiańska, przetrwaIa w niejjaJio �462 Kronika element uboczny, zacofany, lllzeJ rozwinięty, lecz stanowiący integralną część powstalego społeczeństwa. Ten element indiański uległ takim przemianom, że jest zupełnie różny od dawnego, sprzed kolonizacji hiszpańskiej, jednakże zachował on odmienność także i w stosunku do nowo utworzonego społeczeństwa, w skład którego wszed!. W swych badaniach posługiwała się M. Nolas(;o dwoma - jej zdaniem - niezb~dnymi kategoriami dla tego typu prac - przestrzenią i czasem. Badanie jednego lub więcej społeczeństw, których poszczególne elementy ulegają przemianom właśnie w czasie i przestrzeni, dają wytłumaczenie rozwoju tych społeczeństw. Dalej rozważania autorki szły w l,ierunku ustalenia, co należy w tych badaniach uważać jako "indiallskie", i sprecyzowania co to jest region i co będzie rozumieć pod tym terminem. Po obydwóch referatach wywiązała się dyskusja l w głównej mierze na temat rozwoju nauk antropologicznych - w tym przede wszystkim etnologii na terenie Meksyku. Poruszane były także sprawy muzealnictwa meksykańskiego. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył prezes Oddziału Poznańskiego PTL, doc. dr Zbigniew Jasiewicz, zapoczątkował komunikat naukowy mgr Aleksandra Posern-Zielińskiego pt. "Nowe osiągnięcie etnologii meksykańskiej - pełna bibliografia prac o Meksyku". Na wstępie swych rozważań autor stwiel'dził, iż żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnogmficznych prowadzi do ogromnego wzrostu literatury przedmiotu. Przy szerszym temacie i terenie możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury są niewielkie. I dlatego tak ogromne znaczenie ma rola bibliografii, rozumiana w podwójnym sensie - jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporządzania tego rodzaju rejestrów. Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, a dla ka;\dego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowią(;y podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Właśnie w 1962 r. - odnośnie Meksyku - ukazały się d\\'ie wielkie, retrospektywne bibliografie, które stały się nie tyłko podstawowym nUl'zędziem pracy każdego amerykanisty, ale także umożliwiły dokonanie oceny rozwoj'l i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza - El Instituto Nacional de Antropologia e Historia. Su contribución a la bibliografia naciona!. JNAH, Mexico 1962, ss. 342 - to pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników. Ukazuje ona dorobek naukowców meksykańskich od roku 1827-1962. Druga - stanowiąca zamknięcie katalogu publikacji INAH - to praca Ignacio Bernala pt. Bibliografia de Arqueologia y Etnografia Mesoamerica y Norte de Mexico. 1514-1960. Mexico 1962, ss. 634. Ostatnim odczytem pierwszego dnia obrad był komunikat Romany Mańkowskiej i Andrzeja Krzanowskiego pt. "Instrumenty muzyczne w dawnym Meksyku", bogato ilustrowany przeźroczami. Autorzy podjęli temat, który, jak sami to stwierdzają, \V większości studiów amerykanistycznych jest pomijany. Głównym źródłem wiedzy o prekortezjańskiej muzyce i instrumentach są przede wszystkim kodeksy, freski i zachowane do dziś same instrumenty, jak również wczesnohiszpańskie i kolonialne źródła pisane. Te ostatnie wymagają jednal~ dużej ostrożności przy ich studiowaniu, gdyż autorzy opisując nieznane ludowe instrumenty, nadawali im często naz\\',,', a nawet cechy instrumentów rozpowszechnionych w Starym Świecie. Dalej referenci przedstawili wielką różnorodność i bogactwo form oraz odmian instrumentów spotykanych w dawnym Meksyku, jak również wysoki i pełny rozv,;ój c)\\'Czesnej muzyki. Po komunikatach wywiązała się ożywiona dyskusja, gł<')\vnie dotycząca rozwoju form muzycznych w dawnym Meksyku. J Tal< referaty. jal< "Etnografii Polskiej". obszerne sprawozdanie z dyskusji drukowane będzie w XlV tomie �Kronika 463 Drugi dzień obrad, którym przed południem przewodniczył prof. dr Bolesław 01szewicz, rozpoczął referat prof. dr Janusza Tazbira - "OdkryClie Ameryki i konkwIsta w literaturze staropolskiej". Autor we wstępie stwierdza, iż odkrycie Ameryki miało doniosłe znaczenie nie tylko dla życia gospodarczego Europy, ale także i wywarło znaczny wpływ na przemiany umysłowe, zachodzące w kulturze europejskiej XVII i XVIII w. W krajach położnych z dala od szlaków wielkich odkryć geograficznych, jak właśnie w Polsce, głębsze zainteresowanie tą tematyką pojawia się dopiero w okresie Oświecenia. Zestawienie wiadomości geograficznych o Nowym Świecie. jakie dotarły do nas już w XVI i XVII w. zawdzięczamy badaniom B. Olszewicza. Zebrane przez niego informacje zostały ostatnio pomnożone o nowe dane, zaczerpnięte przede wszystkim z literatury wyznaniowej tego okresu. Dokonał tego autor referatu w swej pracy pt. Szlachta a konkwistadorzy. Opinia staropolska wobec podboju Ameryki przez Hiszpanię, Warszawa 1969. W dałszym ciągu referent dokonując przeglądu literatury staropolskiej dochodzi do przekonania, że Ameryka oraz jej pierwotni mieszkańcy występowali w literaturze pięknej, polemice wyznaniowej czy traktatach politycznych w charakterze symbolu, motywu literackiego bądź argumentu, rzadko zaś jako przedmiot samoistnych zainteresowań. Dlatego też trudno mówić o jednolitym obrazie Indianina w literaturze staropolskiej. Znano bowiem nie tyle przedstawicieli różnych szczepów, ile zupełnie odmiennych, całkowicie sobie przeciwstawnych reprezentantów pewnych koncepcji literackich i filozoficznych. Na nikłość wiedzy o Nowym Świecie i o Indianach w Polsce wpływał także fakt, iż niezbyt interesowano się ich aktualnym życiem i historią, jak również fakt, że znajomość geografii nie stanowiła mocnej strony przeciętnego szlachcica. Jako drugi - swój referat pt. "Z dziejów kontaktów polsko-meksykańskich w XIX i XX wieku" przedstawił prof. dr Tadeusz Łepkowski. Jak podaje referent - nauka polska nie prowadziła dotąd żadnych metodycznych badań nad stosunkami polsko-meksykańskimi, czy nad różnorodnymi i licznymi kontaktami Polaków i Meksykańczyków w XIX i XX w. Poszukiwań takich nie podjęli również naukowcy z Meksyku. Nagromadzono wprawdzie pewną liczbę wiadomości i notatek, w różnych książkach wymienia się szereg nazwisk, lecz daleko jeszcze do uzyskania wszechstronnego obrazu naszych wzajemnych stosunków, mimo iż zainteresowanie nimi wzrasta niewątpliwie tak po jednej, jak i po drugiej stronie Atlantyku. Wobec lmnieczności szerokich poszukiwań archiwalnych i bibliograficznych dla tego tematu, autor uważa, że przedstawione rozważania mogą być tylko skromną próbą wstępnego zestawienia i uporządkowania już znanych materiałów z historii kontaktów polsko-meksykańskich XIX i XX w., a także dorzucenia pewnych nowych informacji. pochodzących z jego bardzo jeszcze fragmentarycznych badań. W dyskusji po obydwóch referatach najwięcej miejsca zajęły sprawy ostatniego odczytu, to jest kwestia kontaktów polsko-meksykańskich. Szereg dyskutantów poruszalo również udział Polaków w pracach nie tylko na terenie Meksyku, ale i na terytorium cal ej Ameryki Łacińskiej. Obrady popołudniowe, którym przewodniczył były ambasador Polski w Meksyku Jan Drohojowski. otworzył referat Heleny i Stanisława Adamowiczów pt. "Kultura Lakandonów i jej przeobrażenia w XX w.", ilustrowany licznymi fotografiami. Autorzy starali się przedstawić dzieje, obraz kultury oraz historię badań tej mało znanej a niegdyś bardzo licznej grupy ludności indiańskiej, której ilość szacowana jest obecnie na zaledwie 150-200 osób. Skupiają się oni w trzech grupach - pierwsza nad rzeką Lacanja, druga - nad rzeką Jatate i trzecia - naj liczniejsza, tzw. grupa północna, w pobliżu Jetji!. Szereg ekspedycji naukowych przeprowadzało badania tej interesującej grupy etnicznej, a najwięcej zasług na tym polu położyła G. Duby wraz �464 Kronika z mężem F. BIomem, których prace były podstawowym żródłem referatu. W omawianiu przeobrażeń kulturowych Lakandonów autorzy referatu położyli nacisk na ujemne skutki wpływów cywilizacyjnych oraz z jednej strony na zanik, z drugiej zaś - przetrwanie pewnych starych, tradycyjnych form kulturowych. Następnie mgr Lech Mróz wygłosił komunikat pl. "Cyganie w Meksyku". Ten niezwykle interesujący problem trudno omówić - zdaniem autora - szczegółowo, z uwagi na brak koniecznych do tego danych i materiałów źródłowych. Skupiska Cyganów na terenie Meksyku są stosunko\vo bardzo nieliczne. Głównym ich zajęciem jest prowadzenie kin objazdowych i związany z tym wędrowny tryb życia. Ostatnim odczytem byl komunikat mgr Andrzeja Woźniaka - "Metal w kulturze przedkolumbijskiego Meksyku". Autor poruszył ogromnie kontrowersyjny problem, pasjonujący nie tylko archeologów. Stanął na stanowisku, iż metal odegrał większq niż dotychczas mniemano rolę w kulturach dawnego Meksyku. Komunikat ten wywołał ożywioną dyskusję. Zresztą właśnie dyskusja w zakończeniu obrad, poruszająca cały wachlarz zagacin,ień, a trwająca blisko trzy godZJiny, w której wzięło udział :19 osób, wykazała, jak bardzo problematyka amerykanistyczna pasjonuje polskich naukowców-etnografów i badaczy z pokrewnych dyscyplin. Ostatniego dnia odbyło się zebranie organizacyjne członków Sekcji Ameryknnistycznej PTL, która liczy obecnie 27 osób, w tym największą ilość etnografów, ale również i przedstawicieli innych dyscyplin takich, jak archeologia czy geografia. Członkami są także publicyści i literaci. Jeszcze raz podkreślono wyraźnie - o czym mówi jasno Statut - iż celem Sekcji jest przede wszystkim praca naukowa, a także praca naukowo-popularyzatorska. Wyrazem tej działalności są organizowane seminaria, które winny łączyć wsqstkich pulskich amerykanisl()\\'. Następne seminarium odbędzie się w Pozn.an,iu w 1971 1'. Maria Paradowska II MU;DZYNARODOWA KONFERENCJA ROBOCZA KOMISJI ORGANIZACYJNE.T EUROPEJSKIEGO ATLASU ETNOGRAFICZNEGO W dniach od 12-15 marca 1963 r. obradowała w Bonn, z udziałem 37 członkóvi, II MKRKOEAE. Uczestniczyli w niej delegaci następujących atlasów etnograficznych !LIb historyczno-etnograficznych: niemieckiego, fińskiego, austriackiego, szwedzkiego, radzieckiego, szwajcarskiego, jugosłowiańskiego, węgierskiego, holenderskiego i flamandzko-belgijskiego, górno-austriackiego oraz przedstawiciele Międzynarodowej Komisji Atlasowej. Nadto reprezentowane były następujące państwa lub kraje: Turcja, Szkocja, Portugalia, Rumunia, Luksemburg, Czechosłowacja, USA, Francja, Angli:l. Bulgaria oraz Norwegia. Z żalem odnotować należy, że w gronie tak licznie reprezentowanych instytucji atlasowych nie znalazł się przedstawiciel Polskiego Atlasu Etnograficznego, legitymującego się bądź co bądź bogatym dorobkiem. W czasie konferencji wygłoszono następujące referaty: P. Leser, "Znaczenie atlasów etnologicznych dla historiografii"; B. Bratanić, "Różnorodność pługów europejskich, ich zasięg i ich historia"; G. Wiegelmann, "Pierwsze wyniki ankiety na temnt pracy i narzęcJzi chłopów około 1900 r. w NRF"; A. Niederer, "Formy pracy zespołowej na obszarach przyległych do basenu Morza Śródziemnego"; M. Zender, ,,0 znaczeniu sobótek i ich kulturowe związki w czasach historycznych \V Europie"; A. J. Dias, "Rozprzestrzenianie się metod omłotów na półwyspie iberyjskim". �465 Kronika NAJWAŻNIEJSZE POSTANOWIENIA II MKRKOEAE 1. Po uzyskaniu danych do próbnych tematów (narzędzia do orki, młocka, sobótki) i naniesieniu ich na mapy próbne zlecono prof. prof. Bratanićowi i Zenderowi opracowanie szczegółowych kwestionariuszy, celem opracowania ostatecznych map próbnych dla całej Europy. 2) Uczestnicy konferencji są zgodni, by uzupełniony materiał opublikować. Umożliwi to śledzenie postępu nad pracami. Ostateczną formę publikacji pozostawić do decyzji Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej. 3) Ostateczną decyzję o siatce EAE pozostawić Stałej Międzynarodowej Komisji Atlasowej, której wybrana komisja (Bratanić, Bruk, Kretschmer, Wiegelmann) przedstawi swoje wnioski. 4) Uczestnicy konferencji winni ustosunkować się w ciągu dwóch miesięcy po konferencji do wybranych tematów (wykaz poniżej), podać ewentualne uzupełnienia łub proponowane zmiany. Do badania wytypowano następujące 3 tematy: a) Narzędzia do żęcia zbóż; b) Materiał i wykonanie ścian domu mieszkalnego w stałych osadach; c) DI'zewko bożonarodzeniowe. W dalszej kolejności do opracowania przewidziano: koszenie traw; typy hodowli rogacizny; tłuszcze używane do przygotowywania potraw; picie do posiłków; noszenie ciężarów przez ludzi; zaprzęgi bydlęce; kolejność dziedziczenia. 5) Konferencja upoważniła swoich członków do podjęcia odpowiednich pertraktacji z krajami jeszcze nie uczestniczącymi w pracach atlasowych, w celu podjęcia takich prac. 6) Sprawozdania o wynikach pracy w poszczególnych krajach zostaną opublikowane wraz ze sprawozdaniem II MKRKOEAE. 7) Miejscem spotkania konfe·r·encji we wrześniu 1969 r. miały być Helsinki, a na nasha)ne spotkania prz,ewiduje "ię Węgry i Szwecję. WYKAZ TEMATOW DO EAE I KRAJOW SĄSIEDNICH Uprawa ziemi i hodowla zwierząt: 1) Narzędzia orne i orka (rodzaje narzędzi ornych - zasadnicze cechy konstrukcyjne narzędzi ornych - typy pługów). 2) Ręczne narzędzia uprawy ziemi (obok narzędzi ornych - bez pługów). 3) Rozdrabnianie ziemi (narzędzia ręczne, brony, walce). 4) Koszenie i suszenie traw. 5) Żniwa. 6) Zboże od chwili skoszenia do omlolów, suszenie. 7) Młocka i wianie zboża. 8) Przechowywanie wymłóconego zboża, formy spichrzów. 8a) Uprawa winorośli. 9) Typy hodowli bydła i pasterstwo. 10) Bydło domowe na pastwisku. 11) Hodowla pszczół (ule, domek dla pszczół). Osada i dom: 12) Granice pól, ogrodzenie pól, pastwisk, lasów, ogrodów oraz inne ogrodzenia. 12a) Formy osad. la) Zagroda (skład i usytuowanie budynków). 14) Pojedyncze budynki, dom mieszkalny (material budowlany, technika budowy, formy dachu i użyty matH'iał, rzut poziomy i pionowy domu mieszkalnego). 15) Położenie ognisk w domu i wybrane zagadnienia o sposobie mieszkania. 16) Kołyski. 16a) Przechowywanie mąki. PożYwienie i napoje: 17) Chleb, wypiek, bryje. 18) Posiłki (czas, skład, szczególnie śniadanie). 19) Masło, ser, inne produkty mleczne. 20) Konserwowanie mięsa (ubój \V domu, zwierzęta, czas, wędliny, przyprawy). 21) Picie (przy posiłkach). Ubiór i obróbka tekstyliów: 22) Męski i żeński ubiór podstawowy (skład i krój koszuli). 23) Okrycie stóp i chodzenie na bosaka. 24) Przędzenie (kądziel, wrzeciono, kołowrotki). 24a) Krosno tkackie. Transport lądowy: 25) Wóz, taczka, sanie, włók. 26) Noszenie ciężarów przez zwierzęta i ludzi. 26a) Zaprzęganie bydła. 26b) Zaprzęganie koni. Stosunki społeczne: 27) Podział zajęć według płci. 28) Terminy używane na okreś30 - Lud, t. 53, 1969 �466 Kronika Lenie zmiany służby i pastuchów, na płacenie odsetek i dzierżawy, rodzaj wynagrodzenia za dzierżawę. Zwyczaje ludowe w ciągu życia: 31) Zwyczaje weselne (wybór). 32) Pozycja noworodka. 33) Dodatki do grobu. 34) Nagrobki i inne znaki na grobie. 35) Stypa i święta dla umarłego (miejsce, czas, potrawy, zwyczaje). Zwyczaje doroczne: 36) Pochody w czasie zimy. 37) Inne zwyczaje zimowe. 38) Ognie doroczne (sobótki). 39) Pochody wiosenne (do Zielonych SWiąt). 40) Jajka wielkanocne. 40a) Zwyczaje żniwne. 41) Swięci patroni zwierząt i pogody. Wierzenia ludowe: 42) Zmora, upiór, wilkołak, gniotek. 43) Duchy kobiet i kobiety jako postaci podań o określonych nazwach w określonych dniach i miejscach. 43a) Olbrzymy, karły, nimfy, duchy leśne, upiór południowy. 43b) Dni tygodnia jako szczęśliwe i jako nieszczęśliwe. 43c) Nazwy najbardziej znanych gwiazdozbiorów. Konrad 90-LECIE URODZIN AKADEMIKA BUŁGARSKIEGO MICHAIŁA Wypych ARNAUDOWA Dnia 18 października 1968 roku w Bułgarii obchodzono 90-lecie urodzin akademika Michaiła Arnaudowa - weterana nauki bułgarskiej, znanego folklorysty i filologa. Czasopisma bułgarskie poświęciły jubilatowi liczne artykuły podkreślając jego zasługi dla nauki ojczystej. Profesor Arnaudow ponad 70 lat spędza w swoim bogatym warsztacie naukowym. Mimo podeszłego wieku tworzy i nadal. Karierę naukową rozpoczął jeszcze jako uczeń gimnazjum w roku 1895. Napisał wówczas pierwszą pracę Ogólna charakterystyka poezji ludowej, która ukazała się na łamach czasopisma [zwor, wychodzącym w Ruse. Wtedy znany folklmysta bułgarski, Iwan Sziszmanow, zainteresował się osobą młodego autora tej pracy. Odtąd zawiązała się trwała przyjaźń między Arnaudowem i Sziszmanowem, którzy stali się twórcami własnych szkól folklorystyki bułgarskiej. Arnaudow ukończył studia slawistyczne w Sofii, a J;lastępnie wyjechał na specjalizację do Lipska, Pragi, Berlina i Londynu, co umożliwiło mu zapoznać się z metodami pracy wielu wybitnych etnografów europejskich. Wrócił do kraju jako dojrzał.'! naukowiec i w roku 1908 został docentem uniwerstytetu sofijskiego, a następnie jego profesorem. Wykładał tu przez 40 lat. Poza pracami historyczno-literackimi ulubionym tematem jubilata jest folklorystyka i inne dziedziny kultury ludowej. W roku 1905 Arnaudow wydał zbiór bułgarskich i macedońskich bajek ludowych podejmując próbę ich klasyfikacji. Tuż przed rozpoczęciem wojny bałkańskiej 35-letni uczony zbadał folklor na terenach okręgu Elena. Wynikiem tych badań była jego obsz~ma monografia Folklor z Eleny. Obserwacje i materialy, która ukazała się w bułgarskim roczniku folklorystycznym Sbornik za narodni umotworenia (tom 24, Sofij a 1913). Podczas pierwszej wojny światowej badał tereny północnej Macedonii - okręg Tetowo - skąd pochodził jego ojciec. Wtedy to natrafił na bardzo ciekawych gawędziarzy macedońskich, od których spisał legendę o śmierci królewicza Marka oraz pieśni epickie o nim (Makedonski Pregled, godina I, lmiga I, Sofija 1924, VIII, s. 38-45). W Toku 1934 ukazała się jego obszerna praca Oczerki po b'lgarskija folklor, w roku zaś 1964 Motywy balladyjne w poezji ludowej. �467 Kronika Prof. Arnaudow jest jednym z redaktorów 12-tomowej antologii B'lgarsko narodno która ukazała się w Sofii w latach 1961-1963. W związku z jubHeUJszem prof. AT:na'Udowa 16 paźdZ!ie:rutika1968 r. odbyło się uroczyste posiedzenie Bułgarskiej Akademii Nauk, na które przybyło wielu przedstawicieli świata nauki i kultury Bułgarii. Posiedzenie zagaił akademik Władymir Georgiew. Referat o działalności naukowej jubilata wygłosił rektor uniwersytetu sofijskiego, Pantelej Zarew. tworczestwo, Kole 25 ROCZNICA ŚMIERCI AKADEMIKA AFANASIJA Simiczijew SIELISZCZEWA Dnia 6 grudnia 1968 Toku obchodzono w Moskwie 25 rocznicę śmierci wybitnego uczonego rosyjskiego - akademika Afanasija Sieliszczewa. Był on profesorem uniwersytetu kazańskiego, a następnie moskiewskiego. Należał do czołowych przedstawicieli świata naukowego Związku Radzieckiego. Znany jest jako językoznawca, ale również i jako badacz etnografii macedońskiej. Patronat nad obchodami tej rocznicy objęła katedra filologii słowiańskiej uniwersytetu moskiewskiego. O życiu i działalności naukowej Sieliszczewa mówił kierownik wspomnianej katedry prof. dr S. Biernsztajn. Mówca nakreślił sylwetkę uczonego, który całe życie poświęcił badając rozwój języka oraz kultury duchowej ludu macedońskiego. Zainteresowania te pojawiły się u Sieliszczewa, gdy był jeszcze studentem roku trzeciego na wydziale filologicznym uniwersytetu kazańskiego. Wtedy - jak zaznacza R. Krawczuk l - Sieliszczew "zaczął badać język, historię i etnografię Macedonii". Pracę badawczą jednak mógł rO:lpocząć systematycznie dopiero po ukończeniu studiów slawistycznych. Przez pewien C:las Sieliszczew był wykładowcą uniwersytetu kazańskiego (1910), a w roku 1913 docentem. Wtedy to pojawiła się u niego myśl wyjazdu do Macedonii. W roku 1914 odwiedził on Sofię, skąd następnie udał się do północnych regionów Macedonii. Pozostać tu dłużej nie mógł, gdyż pierwsza wojna światowa, która przekształciła Macedonię w krwawe pola walk, zmusiła go powrócić do kraju. Mimo krótkiego czasu spędzonego na ziemiach macedońskich, udało mu się jednak zebrać bogaty materiał, który posłużył uczonemu do dalszych prac naukowo-badawczych poświęconych temu niewielkiemu krajowi słowiańskiego południa. Afanasij Sieliszczew, jak wspomniano wyżej, znany jest przede wszystkim jako świetny językoznawca, ale również ciekawe są i jego prace etnograficzne. Poza licznymi pracami związanymi z dialektologią macedońską jest on autorem kilku prac etnograficznych. Pisał o okręgu Polog oraz O ludności słowiańskiej zamieszkałej w Albanii. Prace te nie utraciły swej aktualności i dziś. Pozwalają one do szerszego spojrzenia na etnografię macedońską oraz pozostałych ludów bałkańskich. Na szczególną uwagę zasługuje jego rozprawa O obchodach służby i sławy - obyczaj, który poza Macedonią jest powszechnie znany i w Serbii. "Służbę i sławę" obchodzi cała wieś, albo też pokrewne rodziny, innymi słowy, każda wieś macedońska oraz każdy ród mają swego patrona. Na obchody te, które nie mają nic wspól1 R. W. Krawczuk, O istorit s!owjanskogo mowoznawstwa. Kijów 1961, s. 48. �468 Kronika nego z polskim odpustem, przyjeżdżają krewni z okolicznych wiosek i miast i przyłączają się do świętujących. Sieliszczew był jednym z nielicznych balkanologów. W jego pracach etnograficznych znajdujemy dużo danych o siąsiednich niesłowiańskich narodach - Grekach i Albańczykach, co jest bardzo cennym źródłem dla badaczy etnografii ogólnej. Jak podkreślił Biernsztajn - Sieliszczew był lubiany przez swoich studentów, u których "wy.nabiał n1awyk dosamod:zie'1nJCj ,pracy n.aukowej" 2. Na jego seminaria pośw,ięconych Maced-anti - badaniom kiÓlnej poświ<;cił całe swoje życie - zawsze uczęszczało wielu językozna1wców, hLsto'ryków i etnografów 3. Kole NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI Simiczijew ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1968 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Kłodnicka BIBLIOGRAFIE AFRICA Bibliography Series. Ethnography, Sociology, Linquistics and related subjects. Based on the bibliographical card index of the International African Institute. Compiled by Ruth Jones. West Africa, London 1958, s. 116; North-East Africa, London 1959, s. 51; East Africa, London 1960, s. 62; South-East Central Africa and Madagascar, London 1961, s. 53. BIBLIOGRAFIA Kombetare e Republikes Popullore te Shgiperise. Tirana 1966, nr 1-12. BIBLIOGRAFIE narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech Moravskeho Slovacka. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 8, Brno 1964, s. 32. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques 1966. Sofia 1968, s. 347. DADZIE E. W., Strickland J. T.: Directory of archives, libraries and schools of librarianship in Africa. Unesco Bibliographical Handbooks t. 10, Paris 1965, s. 112. DITRICHOVA Katarina: Bibliograficky rejstrik Sborniku Vlastivedneho Muzea v 010mouci. Prace Odboru Splecen.skych Ved Vlasiuivedneho Ustavu v Olomouci t. 17, Olomouc 1967, s. 31. HALTSONEN Sulo: Finnische Linguistische und Volkskundliche Bibliographie fiir die Jahre 1965-1966. Nadb. z Studia Fennica t. 13, 1967, s. 108-155. JEB-ABEK Alena i Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych pfispevku v Casopise Matice Moravske 1869-1943. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 6, Brno 1964, s. 22. JEB-ABEK Richard: Soupis etnografickych a folkloristickych prispevku ve Sborniku Musejni Spolecnosti ve Valasskem Mezirici 1884-1911. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 7, Brno 1964, s. 9. 2 R. P. Usikowa, Pamjati si teta", 3, 1968, S. 94. S Ibid., s. 94-95. professora A. M. SieLiszczewa. "Wiestnik Moskowskogo Uniwer- �469 Kronil(a SERBSKA bibliografij a 1958-1965. Cylkowna redakcija za serbski ludospyt t. 33, Budysin 1968, s. 559. Jurij Mlynk. Spisy Instituta SOUPIS narodopisnych prispevku v regionalnich casopisech Moravskćho Valasska. Sestavil Richard Jerabek s kolektivem. Bibliograficka Priloha Vestniku NSC a SNS nr 9, Brno 1966, s. 86. STIPCEVIĆ Aleksandet· : Bibliographia illyrica. Posebna Izdanja t. 4, Sarajevo 1967, s. 420. VIIRES Ants, Linnus Juri: Eesti Noukogude Etnograafia Bibliograafia 1945-1966. Tallinn 1967, s. 128. ATLASY BALGARSKI dialekten atlas, t. 1. Jugoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov i S. B. Bernscejn, cz. 1. karti 277, cz. 2 statii, komentari, pokazalci s. 203. Sofia 1964: t. 2 Severoiztocna Balgarija. Sostaven pod rakovodstvoto na St. Stojkov, cz. 1 karti 290, cz. 2, statii, komentari, pokazalci s. 159. Sofia 1966. RUSSKIJE. Istoriko-etnograficeskij atlas. Zemledelie. Krestianskoje iilisce. Krestjanskaja odeida. Seredina XIX- nacalo XX \"eka. KaJrty - 71, tekJst s. 35,8. Moskva 1966. KONFERENCJE CONGRESSUS Internationalis Fenno-Ugristarum Red. Gy. Ortutay. Budapest 1963, s. 490. Budapestini Habitus 20-24. IX. 1960, 20 LET. Materialy k otcetnoj kO'l1ferencii archeo.logiceskich i etnogr.aficeskich ekspedicii Instituta Istorii AN Litovskoj SSR 1948-1967. (Vilnius, 13-15 maja 1968). Vilnius 191m, s. 143. KOLLOQUIUM Balticum Ethnographicum 1966. Vortrage und Berichte der internationalen Tagung in Berlin und Stralsund. Veriiffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 46, Berlin 1968, s. 221. SIMPOZlJUM o Ilirima u anticko doba. Odrian sebna Izdanja t. 5, Sarajevo 1967, s. 215. 10. do 12. maja 1966. godine. Po- TEZISY dokladov na ob'edinennoj konferencii po arheologii, etnografii i antropologii Pribaltiki (Riga, maj 1955). Plenarny je zasedanija s. 39; Sekcija etnografii i antropologii s. 47. Moskva 1955. TRUDY VII Miezdunarodnogo Kongressa Antropologj(~~eskich i Etnograficeskich Nauk. Moskva (:3-10 avgusta 1964). T. 2. sekcija 2. Somatologij a celoveka pod red. V. V. Ginzburga, J.967, s. 55:~; t. 3, sekcija 4. Etniceskaja antropologij a pod red. T. A. Trofimo\'oj. 1968, s. 621; t. 4, se!<cija 6. Teoria i metodologija pod red. Y. P. Averkievoj, 1967, s. 515. ETNOGRAFIA ACHRYMENKA P. P.: Belaruskija SŁOWIAŃSKA pesni i kazki. Minsk 1965, s. 158. BEDNARIK Rudolf: L'udove stavitel'stwo na Kysuciach. Bratislava 1967, s. 244. BELA RUSKA JA narodnaja vusnapoetycnaja tvorcasc'. Minsk 1967, s. 391. �470 Kronika BUSYGIN E. P.: RUSJskoje sel'skoJe naseJen[je Sn~dnego Povolija. Istoriko-etnograficeskoje isslectovanije materialnoj kultury (seredina XIX- na~. XX vv.). Kazan 1966, s. 402. HYCKO Jan: Orne naradie. Zbierky v Slovenskom Narodnom Muzeu v Martine a v Muzeach na Slovensku. Narodopisne Zbierky Slovenskeho Narodneho Muzea v Martine a Muzei na Slovensku t. 5, Martin 1967, s. 96. IVANCAN Ivan: Narodni obicaji korculanskih kumpanija. Institut za Narodnu Umjetnos1. Posebna Izdanja t. 2, Zagreb 1967, s. 205. JOHNOVA Helena: Kultura a zivot ceskoslovenskćho lidu. Praha 1967, s. 28, tabI. :n KOVACEVICOVA Sona: L'udova plastika na Slovensku. Praha 1967, s. 28. LENG Ladislav: Slovenske l'udove hudobne nastroje. Bratislava 1967, s. 300. MIRONOV V. V.: Kultura i pobut girnikiv radjanskoi Ukrain i. Kiiv 1965, s. 124. NARODNI pesni ot Jugozapadna Balgarija. Pirinski Kraj t. 1. Sastavili i redaktirali Nikolaj Kaufman i Todor Todorov. Sofija 1967, s. 952. oC ERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etn,ograHi im. H. H. Mikluchao-Makłaj.a. Nov,aja serij,a t. 94, Moskva 1968, s. 233. PLESSINGEROV A Alena: Soucasni lidovi rezbari. Praha 1966, s. 10. PODOLAK Jan: Pastierstvo v oblasti Vysokych Tatier. Klenotnica Slovenskej Ludovej Kultury t. 1, Bratislava 1967, s. 206. RUSSISCHE Volksmarchen, herausgegeben von Erna Pomeranzewa. Berlin 1967, s. 646. SABUROV A L. M.: Kultura i byt russkogo naselenija Priangarja (konec XIX-XX v.). Leningrad 1967, s. 277. SLEZSKE lidove umeni. (Text katalogu Jitka Nousova). Praha 1967, s. 12. SOWJETISCHE Volksl:ied - und V'olkSlffiusjkfmschung. Ausgewahlte Studien. Veroffentlic.humgen des I'nlsHtUitsfur deuŁ-sche Vo'ltkskunde t. 37, Berlin 1967, s. 367. STANKOV Dimitar: Kotlenski kilimi. Sofija 1968, s. 178. TApKOVA-ZAIMOVA Vasilka: Nasestvija i etniceski pt"Omeni na Balkanite prez VI-VIIv., Sofija 1966, s. 135. UKRAINS'KI narodni visivki. L'vivska oblas1. Albom sklala L. T. Kravcuk. Kiiv 1961, s. 31, tabI. 40. VELEVA M., Venedikova V.: Takani i takacni techniki ot jugoiztocna i severozapadna BalgarrLj,a (Sliv€lnlSko, JamboIsko, KotlenskJo, Vlidilnsko i Kulsko). Sofija 1967, s. 133. ETNOGRAFIA POZASLOWIAŃSKA EUROPA ALBANSKIJE na rodny je motivy tekstilja i trikotaza. Tirana 1959, s. 5, nlb. 100. ARAJS K.: Latviesu tautas pasakas. Sadzives pasakas. Riga 1967, s. 390. ARAJS K.: Latyslskije nUTodiny je skaz;ki. V10Eebnyje skazki. Riga 1967, s. 542. THE BALLAD of the death of bishop Henry. The oldest manuscript in the Folklore Archives of the Finnish Literature Society. Helsinki 1967, s. 10. BYZANTIUM. An In1Jroductivn to E;a'1l1;Roman Civilization. Edited by NOlfman H. Baynes and H. St. L. B. Moss. Oxford 1962, s. 436. CLE BERT Jean-Paul: Das yolk der Zigeuner. Stuttgart 1964, s. 290. DUNARE Nicolae: Cauzele deosebirilor dintre portul Mocanilor si cel al buciumanilor din Muntii Trasciiului (Carpatii Apuseni). Nadb. z Studii si Cercetari de 1staria Artei t. 4, 1957, z. 1-2, s. 57-71. �Kro71i/<(l 471 DUNARE Nicolae: Continuation de la tn§panation therapeutique du cn1ne humain par la trepanation veterinaire chez les peuples bergers de Roumanie. Nadb. z Archivio per l'antropologia e l'etnologia t. 96, 1966, nr 1-3, s. 81-88. DUNARE Nicolae: Portul popular din Tara Zarandului. Nadb. z Sargetia, Cluj 1966, t. 4, s. 227-271. DUNARE Nicolae: Rolul satelor specializate in mestesuguri in dezvoltarea legaturilor dintre tarile romanesti. Odb. z Apulum, Cluj 1967, t. 4, s. 20. FIEDLER Alfred, Helbig Jochen: Das Bauernhaus in Sachsen. Veroffentlichungen des Instituts fijr deutsche Volkskunde t. 43, Berlin 1967, s. 111. FINNISCHE Volkserzahlungen herausgegeben von Lauri Simonsuuri und Pirkko-Liisa Rausmaa. Berlin 1968, s. 362. FLORESCU Florea Bobu, Stahl Paul, Petersen Paul: Arta populara din zon ele Arges si Muscel. Stuclii et Etnografie si Arta Populara t. 4, Bucuresti 1967, s. 277. FOLKLOR Shoiptar. Gjcegjeza. Tirane 1968, s. 546. ISAKSSON Olov: Bysllimma och bysładga. Orgianisationsformer d ovre Novdands kustbyar. Om samspelet mellan lokal tradition och central paverkan, Uppsala 1967, s. XXIII, 418. JIRLOW Ragnar, Whitaker Ian: The plough in Scotland. Nadb. z Scottish Studies, Edinburgh 1957, nr 1, s. 71-94. JONSSON B. R.: Svensk balladtradition. I Balladkallor och balladtyper. With a summary in English: The medieval popular ballad in Swedish tradition. Svenskt Visarkivs Handlingar t. 1, Stockholm ]967, s. XIX, 912. JUCAS M.: Lietuvos Metrasciai. Vilnius 1968, s. 185. JUOSTOS. Katalogas. Vilnius 1867, s. ]24. KOKARE Elza: Divu tautu dzives gudriba. Riga 1967, s. 294. KOTELNIKOVA L. A.: Italjanskoje krestjanstvo i gorod v XI-XIV vv. Po materialam Srednej i Severnoj Italii. Moslwa 1967, s. 360. LIETUVIU liaudies [ll'chitektura t. 2. Vilnius 1968, s. 381. LIETUVIU liaudies menas. Skulptura. Sostavil i podgotovil P. Galaune. Vilnius, t. l, 1963, s. 452; t. 2. 1965, s. 466. LIETUVIU Tautosaka t. 5 Smulkioji tautosaka zaidimai ir śokiai. Vilnius 1968, s. 1179. MEYER Hansjórg: Das Halslosungsratsel. Wiirzburg 1967, s. 255. MARTINEZ Santa-Olalla J.: Las murallas cicIopeas de Tarragona. Tarragona 1952, s. 5. MASTONITE Marija : Litovskaja narodnaja zenskaja odezda v XIX nacale XX vekov. Avtoreferat. Vilnius 1967, s. 24. NJUNKENE-Tallat-Kjalpsajte G.: Domasneje tkacestvo i tkani v Litve v XIXXX vv. Avtoreferat. Vilnius 1968, s. Ill. PASOLINI Pier Paolo: Canzoniere Italiano. Antologia della poesia popolare. Guanda 1955, s. 454. REMACLE Louis: Les noms du porte-seaux en Belgique romane. Le terme liegeois harke. Collection d'Etudes publiee par Ie Musće de la Vie Wallonne t. 2, Liege 1968, s. 199. SAKO Zihni: Chansonnier des preux Albanais. Paris 1967, S. 141. SKRODJANIS S.: Litovskij kalendamo-·obrjadovyj folklor. Avtoceferat. Vdlnius 1968, S. 16. SLAVA M.: Latvieśu tautas terpi. Arheologija un Etnografija. Rakstu krajums t. 7, Riga 1966, s. 167, tabl. 38. TIPY sel'skogo zi!iśca v stranach zarubeznoj Evropy. Moskva 1968, s. 374. �472 Kronika VARGYAS Lajos: Researches into the mediaeval history of folk ballad. Budapest 1967, s. 303. VYSNIAUSKAITE A.: Lietuviu seimos tradicijos. Vilnius 1967, s. 182. WHITAKER Ian: Some traditional techniques in modern scottish farming. Nadb. z Scottish Studies, Edinburg 1957, t. 3, cz. 2, s. 163-187. AFRYKA BIOBAKU Saburi O.: The Egba and their Neighbours 1842-1872. Oxford l()(J5, s. 128. BRIGAUD Felix: Le Senegal eC·()Iil'omtiqUle. Eitude.s Senegalaisesnr. 9, Saint-Louis 1967, s. 141. DROST Dietrich: Topferei in Afrika. Technologie. Ved:iffentlichungen des Museums fill' Volkerkunde zu Leipzig t. 15, Berlin 1967, s. 289. GIRARD J.: Dynamique de la societe Ouobe. Lai des masques et coutume. Mćmoires de l'Institut Fondamental d'Afrique Noire nr 78, Dakar 1967, s. 354. HALLD:t:N Erik: The Culture Policy of the Basel Mission in the Cameroons lBB61905. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 31, Lund 196B, s. 142. HILBERTH Ellen et John: Contribution a l'Ethnographie des Gba,Ya. Studia Ethn'1graphica Upsaliensia t. 29, Lund 1968, s. 124. JACOBSON Anita: Marriage and Money. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 28. Lund 1967, s. 172. LAMAN KARL: The Kongo IV, Studia Ethnographica Upsaliensia t. 16, Lund l96il, s. 198. MEILLASSOUX Claude, Doucoure Lassana, Simagha D.: Legende cle la dispersion des Kusa (Epopee Sonike). Initiations et Etudes Africanes L. 22, Dakar 19G7, s. 13:3. NOMADES et Nomadisme au Sahara. Paris HJ53, s. 195. OKAFOR-Omali Dilim: A Nigerian Villager in Two Worlds. London 1965, s. 159. WEITBRECHT Wolf: Kongo. Arzt unter heissem Himmel. Berlin 1964, s. 195. WESTERMANN Diedrich: Die Ewe ..Sprache in Togo. Eine praktische Einfi.ihrung. Zweite Auflage. Berlin 1961, s. 95. AZJA ACHMETOVA M. M.: Pesnja i sovremennost. Alma-Ala 1968, s. 1!J4. DOSTAL Walter: Die Beduinen in Siidarabien. Eine elhnologische Sluclie zur Entwicklung del' Kamelhirtenkultur in Arabien. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 16, Horn- Wien 1!J67, s. 199, il. 40. GARDANOV V. K.: Obscestvennyj stroj adygskih narodov (XVII-pervaja polol/ina XIX v.). Moskva 1967, s. 328. GUENTHER Herbert V.: The Life and Teaching of Naropa. Translated from the original Tibetan with a Philosophical Commentary based on the Oml Transmission. Oxford 1963, s. XVI, 292. JUSUPOV L L: Kołchoznoje selo Masancin. Frunze H167, s. n. KALOJEV B. A.: Osetiny. (Istoriko-etnograficeskoje issledovanije). Moskva 1967, s. 241. KOLONTAJEV A. P.: Razlozenije selskogo remesla i vozniknovenije novych otraslej melkoj promyslennosti v Indii. Moskva 1968, s. 108. KOPYLOV A. N.: Kultura russkogo naselenija Sibiri v XVII-XVIII vv. Novosibirs!. 1968, s. 166. �Kronika 473 KRJUKOV M. V.: Formy socialnoj organizacii drevnich Kitajcev. Moskva 1967, s. 199. KULTURA i byt kazachskogo kolchoznogo aula. Alma-Ata 1967, s. 302. MONGOLE I. El'lauterungen zu einer Ausstellung im Museum fUr VOlkerkunde Leipzig. Zusammengcstellt von Wolfgang Konig. Leipzig 1967, s. 95. MOLLER Martin: Lanclgang in Madras und Rangun. Leipzig 1967, s. 201. OBSCINA i socialnaja organizacija u narodov Vostocnoj i Jugo- vostocnoj Azii. Leningrad 1967, s. 196. ORBELI L A.: Izbrannyje trudy t. 1. Iz istorii, kultury i iskusstva Armenii XXIII vv. Moslwa 1968, s. 586. PROBLEMY etnografii i etniceskoj istorii narodov vostocnoj i jugo- vostocnoj Azii. Moskva 1968, s. 280. SARYKULOVA G.: Grarika Kazachstana. Alma-Ata 1967, s. 166. SERGEEVA G. A.: ArCincy. Moskva 1967, s. 189. SHERLOCK Philip: West Indies. London 1966, s. 215. SMIRNOV A N. S.: Kazachskaja narodnaja poezija. Ałma-Ata 1967, s. 132. STEIN Lothar: Die Sammar-Gerba. Beduinen im Ubergang yom Nomadismus zur SesshaCtigkeit. Veroffentlichungen des Museums flir Volkerkunde zu Leipzig t. 17, Berlin 1967, s. 167, 11. 48. TADZIKI Kmategina i Darvaza. Vyp. 1, pod red. N. A. Kisljakova i A. K. Pisarcik. Dusanbe 1966, s. :~76. TAKSAMI C. M.: Nivchi. (Sovremennoje chozjajstvo, kultura i byt>. Leningrad 1967, s. 270. TATARY Srednego Povolzja i Priuralja. Moskva 1967, s. 536. VOSTHOV V. V., Mukanov M. C.: Rocloplemiennoj sostav rasselenie Kazachov (konec XIX - nacalo XX v.). Alma-Ata 1968, s. 2,55. AMERYKA BOWERS Alfred: Hidaisa social and ceremonial organization. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 1!H. Washington 1965, s. XII, 528. BROWN Douglas Summers: The Catawba Indians. The People of the River. Columbia 1966, s. 400. GIFFORD E. W.: Ethnographic notes on the Southwestern Porno. Anthropological Records 1:.25. Bed<eley 1967, s. 48. GOLDFRANK Esther S.: The Artist of "Isleta Paintings" in Pueblo Society. Smithsonian Contributions to Anthropology t. 5, Washington 1967, s. 227. HICKERSON Harold: Land Tenure of the Rainy Lake Chippewa at the Beginning of the 19th Centul',Y. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 4, s. IV, 41-63. HOW i\RD James H.: The Ponca tribe. Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology Bulletin 195, Washington 1965, s. XII, 191. JOHNSTON Harry: Pioneers in Tropical America. London 1914, s. XIV, 320. KILPATRICK Jack Frederick and Kilpatrick Anna Gritts: Muskogean Charm Songs among the Oklahoma Cherokees. Smirt.hson~.a,n Contribullions to An,thropology, Washington 191;7,t. 2, nr 3, s. 29-40. KOCH-GRUNBERG Theodor: Zwei Jahre bei den Indianern Nordwest-Brasiliens. Stuttgart 1921, s. XII, 416. KULTURA i byt narodov Ameriki. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 24, Leningmd 1967, s. 306. �474 Kron!ka MOCHON Marion Johnso11: Mas~s·of the Northwest Ooast. Edited by Robert Ritzenthaler and Lee A. Parsons. Introduction and Documentation by Samuel A. Barret. Milwaukee 1966, s. 102. OSWALT Wendell H., Vanstone James W.: The ethnoarcheology of Crow Village, Alaska. Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology Bulletin 199. Washington 1967, s. VIII, 136. OWEN Roger C.: Marobavi: A Study of an Assimilated Group in Northern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 3, Tucson 1959, s. 53. SEITZ Georg: People of the Rain-Forests. London 1963, s. 208. SPECKMANN J. D.: Marriage and Kinship among the Indians in Surinam. Assen 1965, s. 302. WAGNER Erika: The Prehistory and Ethnohistory of The Carache Area in Wester~ Venezuela. New Haven 1967, s. 137, tabl. 20. AUSTRALIA I OCEANIA HAMMEL Eugene A.: A Factor Theory for Arunta Kinship Terminology. Anthropological Records t. 24, Berkeley 1966, s. 19. KEYES Ian W.: New Zealand Artifacts from the United States "Transit of Venus Expedition 1874-1875. Smithsonian Contributions to Anthropology, Washington 1967, t. 2, nr 2, s. IV, 21-27. LESSA William A.: Ulithi. A Micronesian Design for Living. New York 1966, s. lIR. PUCKOV P. J.: Formirovanie naselenija Melanezii. Moskva 1968, s. 225. PUCKOV P. J.: Naselenie Okeanii. Etnograficeskij obzor. Moskva 1967, s. 256. SCHUSTER Meinhard: Vorlaufiger Bericht tiber die Sepik-Expedition 1965-1967 des Museums fijr VOlkerkunde zu Basel. Nadb. z Verhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft in Basel, Basel 1967, t. 78, s. 268-282, Tafel 4. TREIDE Barbara: Wildpflanzen in der Erniihrung der Grundbevolkerung Melanesiens. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig t. 16, Berlin 1967, s. 267. INNE LIENHARDT Godfrey: Social Anthropology. Second Edition. New York 1966, s. 177. RAZLOZENIE rodovogo stroja i formirovanie klassovogo obscestva. Moslwa 1968, s. 354. SCHWARZBAUM Haim: Studies in jewish and world folklore. Berlin 1968, s. 603. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30482080e4e40ff7f27435d1ca10c901.pdf f73a9d8f2a02b59995bf33dfbace9f18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4159 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3879 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12 z.3; s.184-186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text należała tkanina parciana w r e ­ gularną czarno-białą kratę, w y k o ­ nana przez Marię Słyszko z Zaliszcza, oraz „płachta łamana" (prze­ tykana) Z o f i i Szymczuk z W y r y k (ryc. 3). Tkaniny przetykane reprezento­ wało k i l k a „dywanów" i „kap" na łóżka z pow. włodawskiego, wśród których wyróżniał się lniano-wełniany, dwubarwny (czerń i oranż) dywan Anastazji Szeehniuk z Z a liszcza. Jego wzór, złożony z k w a ­ dratów o zaokrąglonych narożni­ kach, nawiązuje do białostockich t k a n i n „w c e b u l k i " (ryc. 4). I n n a kapa tkana przez tę samą kobietę w efektowny geometryczny wzór, przypominający krzyże i gwiazdy, dużo straciła przez dominantę ostrego, amarantowego różu. Urządzanie tego rodzaju w y s t a w problemowych jest ze wszech m i a r celowe, a może nawet waż­ niejsze od powszechnych w całej Polsce wystaw regionalnych, o b e j ­ mujących wszystkie działy sztuki ludowej. Strój kobiecy i tkactwo w pół­ nocnej Lubelszczyźnie to zagad­ nienie bardzo żywotne i aktualne, toteż dobrze się stało, że opraco­ Fotografował Jan wano je w pierwszym rzędzie. Szkoda t y l k o , że eksponaty pocho­ dziły z n i e w i e l u miejscowości, co nie pozwoliło przedstawić wyczer­ pująco tego zagadnienia. Do m i ­ nusów wystawy należy f a k t dość przypadkowego kompletowania stro­ jów, n p . w j e d n y m z zestawów s t r o j u nadbużańskiego spódnica po­ chodziła z Rudna, fartuch z Wy­ r y k , a koszula zdobiona haftem przewlekanym — z Zaliszcza. Prócz tego n a wystawie brakowało ma­ py, która obrazowałaby zasięg te­ r y t o r i a l n y eksponowanych strojów i tkanin. Swiderski. N BOGUSŁAW K O P Y D Ł O W S K I : POLSKIE wyd. A r k a d y , 16 str. tekstu, 262 ilustr. Piękne wydawnictwo o charak­ terze albumowym składa się z krótkiego wstępu wprowadzającego oraz bogatej i starannie dobranej kolekcji zdjęć wykonanych przez Mirosława Kopydłowskiego. Część tekstowa obejmuje podaną w zary­ sie historię rozwoju rzemiosła k o ­ walskiego i ślusarskiego w Polsce oraz omówienie najcelniejszych za­ bytków sztuki kowalskiej na p r z y ­ kładzie k r a t i okuć do d r z w i . Według autora, najstarsze o k u ­ cia ozdobne w architekturze datu­ ją się u nas na w i e k X I I . Spoty­ kamy się z n i m i w architekturze romańskiej (opactwo w Czerwiń­ sku). W miarę wzrostu p r o d u k c j i żelaza i doskonalenia się sposobów jego obróbki (kuźnice o w o d n y m napędzie) pojawia się w X I I I w i e ­ k u na r y n k u k r a j o w y m nowy s u ­ rowiec w postaci żelaznej blachy i graniastych prętów, które w okre­ sie gotyku znajdują szerokie za­ stosowanie w artystycznych o k u ­ ciach d r z w i i p r o d u k c j i k r a t . W w i e k u X I V na terenie Polski wyodrębniają sdę „dwa rodzaje warsztatów kowalskich i dwa r o ­ dzaje p r o d u k c j i artystycznej. Są tó warsztaty i ich w y t w o r y p r o w i n ­ cjonalne, wiejskie oraz warsztaty miejskie. Pierwsze — nie krępo­ wane przepisami i dysponujące t a ­ n i m surowcem, n a b y w a n y m wprost w hutach, jeżeli warsztaty te nie były częścią składową różnych h u t , wykazują ożywioną działalność, a ich dorobek artystyczny stoi na bardzo wysokim poziomie. Nato­ miast kuźnie znajdujące się w m i a ­ stach jeszcze w w i e k u X I V są 180 KOWALSTWO ARCHITEKTONICZNE, Warszawa 1958, warsztatami o drugorzędnym zna­ czeniu" (str. 7). Z dalszych w y w o ­ dów w y n i k a , że autor mówiąc o „prowincjonalnych i wiejskich warsztatach" miał na myśli kuźnie należące do klasztorów (np. cy­ stersów z Wąchocka) posiadających huty i zakłady obróbki żelaza, któ­ re przetrwały do X V I I I w . Począwszy od d r u g i e j połowy X V w . dawne cechy kowalskie u l e ­ gają podziałowi na szereg ściślej­ szych specjalności, przy czym od renesansu przodującą rolę w p r o ­ d u k c j i wyrobów żelaznych związa­ nych z architekturą obejmują ślu­ sarze. Wyroby ich zdobywają wszystkie r y n k i krajowe miejskie i prowincjonalne, s k u t k i e m czego warsztaty wiejskie istniejące przy hutach „schodzą obecnie do rzędu zwykłych kuźni, których działal­ ność artystyczna zapoczątkowała na naszym terenie kowalską sztu­ kę ludową" (str. 11). Podczas gdy twórczość artystyczna miejskich pracowni cechowych rozwija się pod wpływem nowych wzorów za­ chodnioeuropejskich włoskich i n i ­ derlandzkich, warsztaty kowali wiejskich twią jeszcze w t r a d y c ­ jach średniowiecznych, ale i t u „docierają echa nowej renesanso­ wej s z t u k i " . t y m czasie m a n u f a k t u r y hutnicze i kuźnicze, wykonujące również artystyczne w y r o b y żelazne. Naszkicowane t u w skrócie wy­ wody autora na temat rozwoju ko­ walstwa i ślusarstwa artystycznego nie zawsze można przyjąć bez dys­ kusji. Wątpliwości b u d z i np. dość ma­ ło precyzyjny podział na kowal­ stwo miejskie i wiejskie. Kowal­ stwa „wiejskiego" nie można bowiem utożsamiać z istniejącymi od średniowiecza zakładami nale­ żącymi do klasztorów. Wcześniej, zanim przybyły do Polski pierw­ sze klasztory, istniała już na te­ renie kraju rozwinięta obróbka żelaza, spoczywająca w ręku hutników-kowali pracujących po wsiach i podgrodziach, które sta­ nowiły zalążek przyszłych miast. Przekrój p r o d u k c j i tych ostatnich ilustrują n p . wykopaliska opolskie, wśród których znajdujemy części żelazne narzędzi rolniczych (sier­ py, radlice) i rzemieślniczych (sie­ k i e r y , piły, świdry, noże, nożyce), a z innych — ostrogi, zawiasy, sko­ ble i t p . Opole — równie jak Gdańsk czy Gniezno, gdzie też znaleziono sporo wyrobów żelaz­ nych — było osiedlem o charakte­ rze m i e j s k i m . W w i e k u X V I I następuje upadek rzemiosła cechowego, a w p r o d u k ­ cji artystycznych wyrobów ślusarekich na p l a n pierwszy wybijają się pracownie przyklasztorne oraz organizowane w posiadłościach magnackich. W okresie r o k o k a p o ­ ważną konkurencję dla cechowych pracowni stanowią zakładane w Skromniej zapewne przedstawiał się asortyment wyrobów pracowni wiejskich, gdzie produkcja przed­ miotów żelaznych łączyła się też z w y t a p i a n i e m surowca. Nie zna­ m y dokładnie i c h p r o d u k c j i , przy­ puszczać jednak można, że ograni­ czała się ona głównie do sporzą­ dzania żelaznych części narzędzi �używanych w gospodarstwie w i e j ­ skim. Czy prócz specjalistów łączących hutnictwo z kowalstwem b y l i już wówczas kowale trudniący się w y ­ łącznie przekuwaniem gotowego surowca, brak w tej c h w i l i w i a d o ­ mości bezpośrednich. Jednakże znaczne stosunkowo rozpowszech­ nienie po wsiach wyrobów żelaz­ nych w rodzaju „żelaz płużnych", siekier, sierpów i t p . wymagało również urządzeń reperacyjnych. Rolę tę spełniały zapewne małe, z rzadka rozrzucone kuźnie w i e j ­ skie, których praca ograniczała się do naprawy uszkodzonej radlicy czy siekiery, wykucia sierpa czy noża. Kowale c i łącznie z pracują­ cymi po wsiach k o w a l a m i - h u t n i kami stanowili w okresie k r y s t a l i ­ zowania się w Polsce ustroju f e u ­ dalnego grupę „kowali w i e j s k i c h " , których produkcja bynajmniej nie obejmowała wyrobów artystycz­ nych, jakie w nielicznych zabyt­ kach zachowały się dziś z czasów romańskich czy wczesnogotyckich. W okresie nadawania uposażeń instytucjom kościelnym świeckim (biskupstwa) i klasztornym — h u t ­ nictwo i kowalstwo na p r o w i n c j i wzmogło się, gdyż instytucje te rozwijały istniejące w swych d o ­ brach zakłady i tworzyły nowe, dostosowując ich produkcję do swych aktualnych potrzeb. W do­ brach klasztornych organizacją, a zapewne i samym w y r o b e m , zaj­ mowali się najprawdopodobniej bracia zakonni (początkowo, j a k wiemy, przeważnie cudzoziemcy), o czym świadczyłby charakter przypisywanych t y m p r a c o w n i o m wyrobów, nawiązujących w swej formie do wzorów zachodnioeuro­ pejskich i wprowadzających ele­ menty dekoracyjne czerpane ze stylowej architektury m u r o w a n e j . Warsztatów tych, rozrzuconych (chyba niezbyt gęsto) na p r o w i n c j i , nie można określać nazwą k o w a l ­ stwa „wiejskiego", która odnosi się do istniejących równolegle p r a c o w n i o zupełnie i n n y m charakterze p r o ­ dukcji, nie mającej najmniejszego związku z detalem k o w a l s k i m w y ­ stępującym w średniowiecznej ar­ chitekturze m u r o w a n e j . Niezbyt uzasadnione wydaje się również twierdzenie autora jakoby twórczość artystyczna „wiejskich" (klasztornych) ośrodków reprezen­ towała wyższy poziom, podczas gdy produkcja cechowych warsztatów miejskich posiada jedynie znacze­ nie drugorzędne. Trudno przypuś­ cić, aby różnicę poziomu miał p o ­ wodować sam fakt, iż kowale miejscy posługiwali się surowcem n a b y w a n y m w handlu, gdyż p r o ­ dukcja żelaza i handel n i m były już w Polsce poważnie rozwinięte, a zaopatrywanie się cechowych k o ­ wali w surowiec było prawnie uprzywilejowane. Przyczyna tych różnic nie leżała również w k w a ­ lifikacjach zawodowych rzemieśl­ ników kowalskich. Powstanie i o r ­ ganizacja życia cechowego w m i a ­ stach polskich łączy się z napły­ wającą do nas o d drugiej połowy X I I I w i e k u falą obcego osadnic­ twa. Przyniosła ona również do miast Polski południowej sporą ilość rzemieślników wyszkolonych na zachodnioeuropejską modłę, któ­ rzy walnie p r z y c z y n i l i się u nas do rozpowszechnienia sztuki gotyku. Ustawy cechowe n i e t y l k o nie przeszkadzały w rozwoju twórczoś­ ci artystycznej warsztatu cechowe­ go, ale j e j nawet sprzyjały — wprowadzając zorganizowane for­ my kształcenia, z przymusem o d ­ bywania wędrówek czeladniczych, dzięki czemu nowe f o r m y zdobni­ cze szybko przenoszone były z o d ­ ległych centrów życia artystycz­ nego. Podział twórczości kowalskiej na ludową i nieludową — produkują­ cą n a potrzeby warstw elitar­ nych — jest procesem skompliko­ w a n y m , na który złożyły się różne c z y n n i k i 'działające na przestrzeni szeregu stuleci. Zaczątki tego p o ­ działu tkwią już w okresie wczes­ nośredniowiecznym, kiedy tworzyły 'się na naszym terenie grody i h a n dlowo-rzemieiślniicze podgrodzia. De­ cydujące jednak znaczenie miało t u nie utracenie pierwszeństwa w kowalskiej p r o d u k c j i artystycznej przez klasztorne warsztaty p r o w i n ­ cjonalne, ale właśnie pojawienie się t y c h warsztatów wraz z póź­ niejszym chronologicznie m i e j s k i m kowalstwem cechowym, których w y r o b y pogłębiły zarysowujące się już wcześniej różnice między p r o ­ dukcją kowalską dla warstw za­ możnych, a tą, która przeznaczona była d l a l u d u . Omawiając twórczość kowalską ogranicza się autor, j a k już wspom­ niano poprzednio, do k r a t i ozdob­ nych okuć d r z w i , przy czym nawet w t e n sposób zwężony obraz nie jest pełny, gdyż b r a k t u drobnego detalu kowalskiego czy ślusarskie­ go, występującego przy okuciach d r z w i , j a k zawiasy (z wyjątkiem gotyckich), wykładki do zamków i k l a m k i , niezwykle czasem a r t y ­ stycznie wykonane obudowy zam­ ków czy kołatki. Z wielką szkodą dla całości pominięte zostały oz­ dobnie k u t e zakończenia wież czy w y w i e s z k i reklamowe gospód, w a r ­ sztatów rzemieślniczych czy skle­ pów. W doborze materiału do albumu ograniczył się autor wyłącznie do przedstawienia szczytowych osiąg­ nięć sztuki kowalskiej. Oczywiście trudno byłoby czynić m u z tego powodu zarzuty, ale jednak t a k jednostronnie potraktowane ko­ walstwo architektoniczne, z całko­ w i t y m pominięciem różnych w y r o ­ bów typowych choć m n i e j repre­ zentacyjnych, powoduje, że długo oczekiwana p u b l i k a c j a przynosi czytelnikowi pewne rozczarowanie. Pomijam już fakt, że kowalstwa „polskiego" nie można reprezen­ tować wyłącznie przez jednostron­ ne eksponowanie wyrobów sztuki przeznaczonej na użytek warstw elitarnych; chodzi przede wszyst­ k i m o to, że owo „ślizganie się po szczytach" wypacza rzeczywisty obraz kowalskiej p r o d u k c j i a r t y ­ stycznej, s k u t k i e m czego obniża w znacznej mierze wartość albumu jako zbioru materiałów porównaw­ czych czy to w ogólnych badaniach nad sztuką, czy w studiach spec­ jalnych z zakresu kowalstwa. K o ­ rzyść, jaką omawiana t u praca może przynieść w badaniach k o ­ walstwa ludowego, jest m i n i i r a l n a . Przeglądając a l b u m można by dojść do niesłusznego w n i o s k u , że mię­ dzy w y r o b a m i artystycznymi p r o ­ d u k o w a n y m i na użytek kościołów, pałaców i miast a twórczością k o ­ w a l i ludowych istniała przepaść, przez którą nie przenikały żadne wpływy. Przeczy temu obserwacja masowo występujących okuć stylo­ wych z X V I I I i pocz. X I X w., zdobiących d r z w i kościołów, m i e j ­ skich kamienic czy dworów, o których nie znajdujemy niestety nawet w z m i a n k i w „polskim k o ­ walstwie architektonicznym". A l b u m został wydany przez „Ar­ k a d y " w sposób bardzo staranny; widać duży wysiłek zmierzający do uzyskania wysokiego — j a k na n a ­ sze możliwości techniczne — p o ­ ziomu graficznego; niestety, wysił­ k o m t y m towarzyszy niewspółmier­ nie w y s o k i „poziom"... ceny (120 złotych). Rss. A. BOZYNOW, OH. W A K A R E L H K I , D. D R U M E W : K O W A N O ŻELAZO, Sofia Nauk, str. 79, i l u s t r a c j i kresk. 34, siatk. 152. Mimo zainteresowania, j a k i m w etnografii polskiej cieszą się zagadnienia związane z kulturą ludową południowych Słowian, dorobek i c h w zakresie p u b l i k a c j i naukowych, zwłaszcza pochodzących z ostatnich lat, jest u nas na ogół mało znany, Dzięki uprzejmości d y r . Wiczo Iwanowa, kierownika Instytutu Bułgarskiej K u l t u r y w Warszawie, 1957, w y d . Buig. Akad. otrzymaliśmy szereg interesujących publikacji z dziedziny sztuki ludow e j , które świadczą, iż na terenie Bułgarii problemy ludowej k u l t u r y plastycznej są intensywnie badane 181 �i opracowywane. Jednym ż przy­ kładów jest praca p t . „Kowano żelazo", podająca w sposób synte­ tyczny w y n i k i badań nad l u d o w y m kowalstwem artystycznym. Książka jest dziełem trzech autorów: aka­ demik A. Bożynow napisał krótki wstęp, Ch. Wakarelski, znany et­ nograf bułgarski — część histo­ ryczną, dając obraz r o z w o j u rze­ miosła kowalskiego w Bułgarii o d początku epoki żelaza po ostatnie czasy, D. D r u m e w opracował część opisową, w której omawia zagad­ nienia formy, technik zdobniczych i m o t y w y dekoracyjne. W części ilustracyjnej znajdujemy r e p r o d u k ­ cje przedstawiające okute w r o t a , zdobione narzędzia rzemieślnicze, rolnicze, przedmioty gospodarstwa domowego (ruszty, szczypce, k o n i k i do kominków), w a g i przezmianowe, detale okuć do d r z w i (antaby, wykładki, zawiasy, k r a t y ) i boga­ ty dział świeczników. Kowalskie rzemiosło artystyczne posiada na terenie Bułgarii odległe tradycje. Już źródła historyczne z połowy X I I w i e k u wspominają o „przepięknym rzemiośle żelaznym", a w materiale archeologicznym się­ gającym V I I I w i e k u spotyka się wiele wykonanych z żelaza przed­ miotów użytkowych, szczególnie narzędzi rolniczych. W czasach feudalnych w niektó­ rych większych miejscowościach Bułgarii powstały ośrodki k o w a l ­ skie, gdzie wyrabiano narzędzia i inne w y r o b y żelazne na potrzeby okolicznej ludności. Poważną rolę w rozwoju ludowego kowalstwa odegrały również kuźnie znajdują­ ce się w klasztorach męskich. Do dziś zachowały się w y r o b y k u t e z X V I I I i X I X w., na których m n i s i kowale umieszczali napisy zawie­ rające datę wykonania oraz imię wytwórcy; wyroby te stanowią ważne świadectwo stwierdzająceudział Bułgarów w rzemiośle k o ­ walskim, które w X V I I I i X I X w . było w znacznej części opanowane przez Cyganów i Turków. Silny RUMUÑSKI A T L A S STROJÓW LUDOWYCH W j e d n y m z zeszytów „Polskiej Sztuki L u d o w e j " z r o k u 1956 umieś­ ciliśmy notatkę o ukazaniu się nie­ w i e l k i e j książeczki pióra Tancreda Banateanu o stroju l u d o w y m z oko­ lic Cara Uaszuli w północnozachodniej R u m u n i i („Portui popular d i n Tara Oasului"). Był to pierwszy zeszyt w y d a w n i c t w a seryjnego p t . „Zeszyty o sztuce l u d o w e j " , zapo­ czątkowanego przez w y d a w n i c t w o dla literatury i sztuki w B u k a ­ reszcie, dlatego też t r u d n o było przewidzieć, w j a k i sposób ukształ­ tuje się dalszy rozwój tego w y d a w ­ nictwa i j a k i przybierze ono c h a ­ rakter. Dziś, gdy od pojawienia się p i e r w ­ 182 zarówno bogactwem kształtów jak i dekoracji. Prócz wspomnianej poprzednio t e c h n i k i stempelkowej stosuje się t u często ażurowanie. Wśród kowalskiego detalu archi­ tektonicznego n a szczególną uwagę zasługują (nie spotykane w polskim budownictwie ludowym) kołatki do d r z w i oraz koluchowate antaby z pięknie zdobionymi, ażurowanymi i stempelkowanymi tarczami k o l i ­ stymi. Zawiasy, najczęściej pasowe lub krzyżowe, wyjątkowo „esowe", formą zbliżone są do polskich w y ­ robów ludowych. Najbogaciej zdo­ bione są zakończenia zawiasów pasowych z zacinanymi i wygina­ n y m i na zewnątrz łukami, niekie­ dy jeszcze z ornamentem stempelk o w a n y m na powierzchni. Wykład­ k i do zamków (sprężynowych) nie odbiegają w swej formie od w y ­ stępujących na terenie P o l s k i i E u ­ r o p y zachodniej. W omawianej tu pracy n i e znajdujemy pospolitych u nas wykładek do zamków za­ padkowych, a n i p r y m i t y w n y c h krat, co świadczyłoby, że nie występują one na terenie Bułgarii. Z i n n y c h wyrobów należy jeszcze wymienić świeczniki do świec wo­ skowych, bądź pojedyncze — prze­ znaczone do użytku domowego, bądź duże, wieloświecowe — świe­ czniki cerkiewne. Szczególnie te ostatnie odznaczają się bardzo bo­ gatą, niekiedy doskonałą kompo­ zycyjnie formą i bogatym zdobie­ niem m o t y w a m i roślinnymi i zwie­ rzęcymi (ptaki, jelenie itp.). - W sumie materiał zawarty w omawianej pracy daje przejrzysty i dosyć wyczerpujący obraz dorob­ k u artystycznego kowalstwa ludo­ wego w Bułgarii. Wartość sumien­ nie opracowanej książki podnoszą liczne i dobrze wykonane rysunki, którym niestety n i e dorównuje po­ ziom techniczny r e p r o d u k c j i foto­ graficznych. Widać nie t y l k o my walczymy z trudnościami gdy cho­ dzi o poziom szaty ilustracyjnej w Interesujący dział artystycznych publikacjach naukowych. wyrobów kowalskich stanowią w a ­ gi przezmianowe, odznaczające się Rss. rozwój kowalstwa artystycznego nastąpił w Bułgarii z chwilą uzy­ skania niepodległości od jarzma t u ­ reckiego. Wzmógł się wówczas r u c h budowlany, zarówno w zakresie budownictwa mieszkaniowego jak i sakralnego, co stwarzało zapo­ trzebowanie na artystyczne okucia oraz inne przedmioty kute. Był to p u n k t szczytowy rozwoju a r t y ­ stycznego kowalstwa, bowiem wkrótce zaczęło się ono chylić do upadku s k u t k i e m k o n k u r e n c j i i m ­ portowanych z Zachodu wyrobów przemysłowych. Wachlarz zdobionych wyrobów kowalskich w y t w a r z a n y c h w Buł­ garii jest dosyć szeroki. Podobnie j a k w p o l s k i m k o w a l ­ stwie l u d o w y m , obszerny dział w y ­ robów zdobionych stanowią przed­ mioty codziennego użytku i n a ­ rzędzia żelazne, j a k siekiery, m o ­ t y k i , sierpy, radldce — zdobione prostym, najczęściej geometrycz­ n y m ornamentem stempelkowym. Szczególnie bogato zdobione są części żelazne półkosków. Wśród przedmiotów gospodar­ stwa domowego, prócz rusztów i rożnów do pieczenia, o pięknie rozwiązanej formie, wyróżniają się bogactwem kształtów żelazne p o d ­ stawki, na których kładzie się p o ­ lana w k o m i n k u . Podstawki te, w kształcie zwierzaków o czterech niskich nóżkach i wydłużonym p o ­ ziomym grzbiecie, mają pionowo wygięte szyje zakończone główka­ m i zwierząt, głównie k o n i , psów l u b ptaków. Te ostatnie żywo przypominają dekoracyjne zakoń­ czenia wykładek do zamków za­ padkowych spotykanych na terenie Polski. Powierzchnie podstawek najczęściej bywają zdobione stem­ p e l k o w y m ornamentem geometry­ cznym. Wyjątkowo zdarza się, że zamiast główki zwierzęcej górne zakończenie podstawki stanowi kielich k w i a t o w y . szego zeszytu upłynęły 3 lata i gdy leżą przede mną cztery t o m i k i w y ­ d a w n i c t w a poświęcone opisowi s t r o ­ jów ludowych, stało się jasne, że R u m u n i przystąpili do w y d a w a n i a swego atlasu strojów l u d o w y c h . Wydaje się niewątpliwe, że w ożywieniu zainteresowania u b i o r a ­ m i l u d o w y m i , j a k również w roz­ poczęciu p u b l i k a c j i serii mono­ g r a f i i t e r y t o r i a l n y c h poświęconych u b i o r o m l u d o w y m — co obserwu­ jemy dziś w różnych zagranicznych ośrodkach etnograficznych ( R u m u ­ n i a , Słowacja, Łużyce) — poważną rolę odegrał w y d a w a n y przez P.T.L. „Atlas Polskich Strojów Ludo­ w y c h " . Stał się on źródłem i n s p i ­ r a c j i , zachęty, a p o części i wzo­ rem. Oczywiście każde z wspom­ n i a n y c h wyżej środowisk inspiruje się n i m po swojemu, czy t o nawią­ zując do l o k a l n y c h t r a d y c j i , czy też szukając dróg nowych, w oparciu 0 doświadczenia wynikające z ana­ lizy w y d a w n i c t w a polskiego. Atlas rumuński — w przeciwień­ stwie do analogicznych wydawnictw słowackich, imponujących potężny­ m i r o z m i a r a m i , obszernym tekstem 1 bogactwem k o l o r o w y c h ilustra­ c j i — prezentuje się raczej skrom­ nie. Zeszyty ukazują się w jedno­ l i t y m formacie — B (24 X 17 cm). Część tekstowa zawarta jest w 20— 30 stronach d r u k u (wraz z ilustra5 �c.jamj w tekście); na część ilustracy j ną składają się reprodukcje czarno­ białe (druk dwustronny) oraz b a r w ­ ne (druk jednostronny) na papierze kredowanym (13—20 k a r t ) . Każdy zeszyt oprawiony jest w miękką kartonową okładkę i posiada b a r w ­ ną obwolutę ozdobioną u góry k o ­ lorową reprodukcją poziomo bieg­ nącego haftu. Zeszyty nie są n u ­ merowane, nie zawierają również ani uwidocznionego planu w y d a w ­ nictwa, ani spisu zeszytów już w y ­ danych, tak że czytelnik nie może zorientować się, czy posiada wszyst­ kie zeszyty atlasu, czy też i i l e m a się ich jeszcze spodziewać. Podobnie jak to było z p i e r w ­ szymi zeszytami „Atlasu Polskich Strojów Ludowych", które w ukła­ dzie swym różniy się między sobą dość znacznie, tak i rumuński atlas w swej obecnej postaci nie jest jeszcze pod względem f o r m y opra­ cowania całkowicie skrystalizowany. Ogólny charakter rumuńskiego wydawnictwa jest inny, bardziej popularny od polskiego „Atlasu Strojów Ludowych". Krótki tekst (pozbawiony zwykle wewnętrznego podziału na rozdziały) obejmuje ogólne wiadomości o danej okolicy, zarys historycznego r o z w o j u s t r o j u oraz jego opis ujęty w sposób p r z y ­ stępny, nie przeciążony szczegóła­ mi, które z p u n k t u widzenia n a u ­ kowego są ważne, ale n i e zachęcają do lektury przeciętnego czytelnika. Atlas rumuński jest w y d a w n i c t w e m , po które może sięgnąć każdy, przez p o l s k i natomiast może „przebrnąć" jedynie fachowiec, dla którego za­ gadnienie s t r o j u jest przedmiotem studiów. Popularny charakter rumuńskie­ go w y d a w n i c t w a podkreśla również szata i l u s t r a c y j n a : w części h i s t o ­ rycznej zamieszczone są r e p r o d u k ­ cje dawnych g r a f i k i dzieł m a l a r ­ skich przedstawiających włościan w strojach ludowych, a w części współczesnej — czarno-białe l u b barwne fotografie, ilustrujące f r a g ­ menty strojów (np. hafty), poszcze­ gólne ich części (koszule, pasy e t c ) , a wreszcie postacie w strojach f o ­ tografowane bezpośrednio w p l e ­ nerze, w pełnym bogactwie odmian, j a k strój odświętny, roboczy, obrzę­ dowy, u b i o r y starców, młodzieży, dzieci. B r a k t u rysunków wyjaś­ niających krój i sposób zeszycia poszczególnych części ubiorów. W y ­ łom w t y m stanowią d w a zeszyty opracowane przez bukareszteńskiego etnografa Florea B o b u Florescu, który do t e k s t u swych prac w p r o ­ wadza parę schematycznych r y s u n ­ ków przedstawiających n p . krój k o ­ szuli, sposób k r o j u i fałdowania spodni, czy wiązania kierpców. Każdy t o m i k (z wyjątkiem p o ­ święconego północnej Mołdawii) za­ w i e r a mapkę opracowanego terenu. Podobnie j a k w p o l s k i m atlasie strojów, graficzny sposób opraco­ wania m a p nie jest jeszcze ujed­ nolicony, nie mają też one w obrę­ bie zeszytu ustalonego miejsca, raz więc trzeba szukać m a p y na p o ­ JOSEF VYDRA: L U D O V A A R C H I T E K T U R A N A SLOVENSKU. Bratislava 1958, str. 338, i l . 189 + 8 k o l o r o w y c h . Gdybyśmy ustawili obok siebie wszystkie książly, które w ciągu kilku ostatnich l a t w y d a l i Słowacy na temat swojej k u l t u r y l u d o w e j , okazałoby się, że powstała już w c a ­ le pokaźna biblioteka obejmująca szeroki zakres zagadnień — o d monografii o wąskim zasięgu t e ­ rytorialnym (strój, ceramika) po obszerne, wielodziałowe opracowa­ nia ilustrujące całokształt d o r o b k u ludu słowackiego w dziedzinie p l a ­ styki (2-tomowy a l b u m poświęco­ ny sztuce ludowej Słowacji). Wydawnictwa te imponują nie tylko starannością opracowania a u ­ torskiego, ale przede wszystkim wysokim poziomem sztuki p o l i g r a ­ ficznej i pod t y m względem należą do rzędu najpiękniejszych w y d a w ­ nictw, jakie ukazały się ostatnio w europejskiej l i t e r a t u r z e etnogra­ ficznej. Obecnie serię z zakresu l u ­ dowej sztuki słowackiej wzboga­ ciła „Ludova a r c h i t e k t u r a n a Slovensku" J . V y d r y , zasłużonego b a ­ dacza p l a s t y k i ludowej, autora licznych prac znanych p o l s k i m e t ­ nografom. Nowa publikacja jest już drugą Wyd. z k o l e i pracą tego autora poświę­ coną b u d o w n i c t w u słowackiemu. Przeszło 30 l a t t e m u — w r o k u 1925 — wydał o n w Pradze książkę p t . „Lidovi stavitelstvi na Slovens k u " („Ludowe b u d o w n i c t w o w Sło­ w a c j i " ) , w której omawia te za­ gadnienia raczej ze stanowiska ba­ dacza k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Obecnie z a b y t k i b u d o w n i c t w a ludowego i n ­ teresują go przede w s z y s t k i m j a k o w y r a z artystycznych osiągnięć cie­ śli w i e j s k i c h , stąd zmiana tytułu książki, która w n o w y m opracowa­ n i u poświęcona jest nie „budownic­ t w u " lecz „architekturze" l u d o w e j . Książka m a pięć rozdziałów, z których pierwszy poświęcano za­ gadnieniom ogólnym twórczości l u ­ dowej w dziedzinie a r c h i t e k t u r y (rola t r a d y c j i , środowiska w i e j s k i e ­ go, stosunek do materiału, wpływ stylów historycznych, zróżnicowa­ nie geograficzne typów a r c h i t e k t o ­ nicznych, f o r m y osadnictwa, twór­ cy ludowej a r c h i t e k t u r y ) . Rozdział d r u g i zawiera omówienie technicz­ nej s t r o n y b u d o w l i , trzeci — roz­ wój p l a n u chałupy, architekturę wnętrza (urządzenie) oraz zdobnic­ czątku końcu. zeszytu, innym razem na Dotychczas z omawianej serii atlasu rumuńskich strojów l u d o ­ w y c h dotarły do Polski następujące zeszyty: Tancred Banateanu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Tara Oasului. Bukareszt 1955 (omawiany w „Polskiej Sztu­ ce L u d o w e j " z r . 1956, s. 360); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ p u l a r d i n Moldowa de n o r d . B u ­ kareszt 1956 (stroje ludowe pół­ nocnej Mołdawii z uwzględnie­ n i e m ubiorów Hucułów zamiesz­ kujących okolice Cimpolung); Florea Bobu Florescu: P o r t u l p o ­ pular d i n Muscel. Bukareszt 1957 (obejmuje opis ubiorów z okolicy Curtea de Arges n a północ po grzbiety gór Fagaros); Nicolae Dunare, Marcela Focsa: Portul Buciumanilor d i n M u n t i i Apuseni. Bukareszt 1957 (ubiory ludowe górników z k i l k u w s i l e ­ żących na wschodnim stoku gór Apuseni w trójkącie miejscowości A l b a J u l i a — A b r u d — Salciua). Zeszyty ukazują się w nakładzie 4000 egzemplarzy. M i m o bardzo do­ brego p a p i e r u i bogatej, częściowo barwnej szaty ilustracyjnej, cena pojedynczego zeszytu nie jest w y ­ soka — wynosi zaledwie 10 l e i . Rss. Slovenskej Akademie Vied. t w o malarskie; w c z w a r t y m znaj­ dujemy opis ważniejszych odmian regionalnych, w piątym zaś — ujęte w sposób raczej katalogowy — b u ­ downictwo sakralne, a więc: drew­ niane świątynie różnych wyznań, kapliczki, krzyże i t p . Według autora, w słowackim b u ­ downictwie l u d o w y m dadzą się w y ­ różnić dwie w a r s t w y , z których jedna reprezentuje twórczość samo­ rodną, dostosowaną do p r a k t y c z ­ nych potrzeb dnia codziennego, d r u ­ ga zaś, o charakterze bardziej r e ­ prezentacyjnym, nawiązuje do a r ­ chitektury stylowej, p r z y czym ewentualne zapożyczenia dokony­ wane są w sposób nie mechanicz­ ny, lecz twórczy. W b u d o w n i c t w i e l u d o w y m Sło­ w a c j i rozróżniamy tereny północne — górskie, na których występują chałupy budowane z drzewa na węgieł, oraz tereny południowe, gdzie jako materiał budowlany używana jest glina, stosowana n a j ­ częściej w postaci niewypalanej cegły. Granica między zasięgiem drewna i g l i n y biegnie od M y j a w y i Starego Hrozenkova poprzez Wag, 183 �na północ o d Banovie, a na połud­ nie od Prievidze, Złotych M o r a viec, Novej Bane, Banskej B y s t r i ce, grzbietem górskim koło Detvy, przez Rimavsku Banu, dalej stoka­ m i Niżnych T a t r k u Koszycom, skąd ciągnie się w okolice Presova, Stroipkoya i górnego Zemplina w k i e r u n k u Zakarpackiej Rusi. Wzdłuż naszkicowanej wyżej l i n i i granicz­ nej wytworzył się pas o budownic­ twie mieszanym. Według statystyki z r o k u 1910 — na terenie Słowacji było 29*/» b u ­ dynków drewnianych, 3 9 % z n i e palonej cegły l u b gliny, 32*/» z ceg­ ły palonej, kamienia etc. Najwięcej budynków d r e w n i a n y c h występo­ wało w żupie orawskiej (85%), l i p ­ towskiej (58%), trenczyńskiej (49°/») i spiskiej (40%). Oczywiście stan dzisiejszy jest inny niż przed blisko 50 laty, kiedy opracowywano statystykę, i zmienił się na niekorzyść budownictwa drewnianego. ' W obrębie zasięgu budownictwa drewnianego znajdują się obszary, gdzie do budowy używa się mięk­ kiego drzewa szpilkowego (i t a m stosuje się konstrukcję węgłową), oraz tereny, gdzie j a k o materiał budowlany użyte jest drewno t w a r - i de z lasów liściastych, co łączy się ze słupową konstrukcją ścian. B u ­ downiczymi są albo samoucy, albo ludowi specjaliści-rzemieślniey, a przede wszystkim przyszli użyt­ kownicy, którzy w czasie budowy pilnie pomagają. W południowej części Słowacji t r a d y c y j n y m pokryciem dachu była słoma l u b trzcina, w części północ­ nej — górskiej — gont i dranice. Domy — pierwotnie jednoizbowe lub składające się z izby i sieni — posiadają obecnie najczęściej trzy pomieszczenia: centralnie umiesz­ czoną sień, z izbą po jednej, a k o ­ morą po drugiej stronie. Od tego powszechnie występującego sche­ m a t u odbiegają obszerne domy b u ­ dowane przez Niemców na terenie Spiszą oraz piętrowe domy z Ćlćman. Na temat genezy domów pię­ trowych — posiadających w części parterowej pomieszczenia gospo­ darskie, a na piętrze mieszkalne — istnieją trzy hipotezy. Według j e d ­ nej — powstanie tych obszernych domostw miało się wiązać z i s t n i e ­ niem wspólnoty gospodarczej w p o ­ staci tzw. w i e l k i e j rodziny; według drugiej hipotezy — ta forma a r c h i ­ K R Styczeń W Przeworsku otwarto Muzeum Miejskie. Wśród cennych ekspona­ tów zgromadzono m . i n . : d o k u m e n ­ ty miejskie — od 1616 r., cecho­ we — od 1486 r., stroje mieszczan184 tektoniczna rozwinęła się na tle bogactwa tamtejszych hodowców owiec; trzecia zaś hipoteza łączy powstawanie domów piętrowych w Cićmanach i w okolicy Kremndcy z działalnością cieśli niemieckich z miejscowości V r i c k o , którzy mogli rozpowszechnić t y p domu piętro­ wego. Stosunkowo niewiele miejsca j a k na pracę o ludowej architekturze poświęca autor dekoracyjnemu de­ talowi architektonicznemu. Z n a j ­ dujemy t u wprawdzie ilustracje oraz informacje w tekście dotyczące ozdobnie wykonanych szczytów da­ chowych, d r z w i i bramek wiodą­ cych na obejście, tragarzy i słupów, które je podtrzymują, czy ozdób wytłaczanych w glinie, jakie w y ­ stępują w budownictwie południo­ wej Słowacji — ale wyczuwa się, że autor nie wyczerpał t u w całej pełni zebranych przez siebie m a ­ teriałów. Dużo natomiast uwagi p o ­ święca autor dekoracji m a l a r s k i e j , która w postaci ornamentu m a l o ­ wanego wapnem na s u r o w y m zrębie występuje na Spiszu (Zdiar) i w Cićmanach, a w postaci m a l a t u r b a r w n y c h na bielonych ścianach domów — w południowej części Słowacji. Omawiając urządzenie wnętrza izby słowackiej ne p o m i j a również V y d r a wspaniałych p o l i c h r o m i i o tematyce roślinnej, znanych z m i e j ­ scowości Vincine, Ćataj, D v o m i k i in. Prócz domów mieszkalnych oma­ w i a również autor b u d y n k i gospo­ darcze, wśród których na szczegól­ ną uwagę zasługują (spotykane również w Polsce — na Spiszu i k o ­ ło K r y n i c y ) spichrze drewniane o k o l e b k o w a t y m sklepieniu, polepiane z zewnątrz — dla ochrony o d ognia — grubą warstwą g l i n y . W niektó­ r y c h wsiach północnej Słowacji (Zdiar) dom mieszkalny wraz z b u ­ dynkami gospodarczymi tworzy zwarty czworobok, z małym podwó­ rzem w środku. W b u d o w n i c t w i e słowackim w i ­ doczne są wpływy obce przenikające z terenów sąsiednich. Na obszarze Spiszą daje się zauważyć oddzia­ ływanie wzorów czerpanych z n o ­ wej a r c h i t e k t u r y Podhala, n a p o ­ graniczu południowym gliniane do­ m y z obszernym podcieniem słupo­ w y m p r z y ścianie dłuższej nawią­ zują do budownictwa występujące­ O N go na szerokich przestrzeniach N i ­ ziny Węgierskiej. Poważny wpływ na ksztatowa.nie się ogólnego obrazu architektury n a obszarze Słowacji wywarło b u d o w n i c t w o osad nie­ mieckich, wnosząc nie t y l k o od­ mienne f o r m y rozplanowania b u ­ d y n k u i kształtowania jego bryły (dachy naczółkowo^przyczółkowe w b u d o w n i c t w i e spiskim), ale również i pewne cechy konstrukcyjne, jak np. k o n s t r u k c j a przysłupowa, którą spotykamy w domach Starej L u bovli, Spiskiej Belej i i n . Ostatni rozdział książki daje, jak wspomniałem, przegląd zabytków architektury sakralnej oraz cały szereg interesujących danych na temat stanu i perspektyw konser­ w a c j i zabytków a r c h i t e k t u r y drew­ nianej, która to dziedzina u naszych zakarpackich sąsiadów jest, jak i w Polsce, dotychczas nieuregulo­ wana, s k u t k i e m czego zabytki te giną, z wielką szkodą dla nauki i kultury. Zamykając to (dość zresztą swo­ bodnie dokonane) streszczenie, na­ leży podkreślić dużą wartość oma­ wianej książki, która czytelnikowi polskiemu, a szczególnie etnografo­ w i , dostarcza sporo cennego ma­ teriału porównawczego. W części ilustracyjnej, technicznie bardzo dobrej, odczuwa się niedostatek ta­ blic r y s u n k o w y c h zestawiających w różnych odmianach detale archi­ tektoniczne ( d r z w i , okna, fragmenty ozdób szczytowych), Wyraźny brak stanowi całkowite pominięcie przez autora działu okuć żelaznych zwią­ zanych z b u d o w n i c t w e m (kraty, za­ wiasy, okucia zamków itp.). Pisząc to zdaję sobie sprawę, że na prze­ szkodzie mógł t u stanąć opór wy­ dawców, którzy — gdy chodzi o publikacje o charakaterze repre­ zentacyjnym, obliczone na szeroki krąg odbiorców — niechętnie go­ dzą się n a liiustracje w formie tablic r y s u n k o w y c h , z natury rzeczy m n i e j efektownych niż dobra foto­ grafia; jednak takie właśnie tabli­ ce dają obraz szerokiego wachla­ rza o d m i a n występujących w ludo­ w y m zdobnictwie i stanowią nie­ ocenione źródło dla badań nauko­ w y c h o charakterze porównawczym, j a k również cenny materiał dla ar­ chitektów szukających w sztuce ludowej i n s p i r a c j i dla swej pracy twórczej. Rss. K A skie i ludowe z okolic Przeworska Luty itp. Muzeum, powstałe w czynie W Rybniku otwarto Muzeum społecznym z i n i c j a t y w y Koła M i ­ Ziemi Rybnicko-Wodzisławskiej. łośników Miasta i P T T K , znajduje Różnorodne eksponaty obrazują hi­ się pod opieką Okręgowego M u ­ storię i kulturę tego ciekawego zeum w Rzeszowie. regionu. �W Szczecinku otwarto Muzeum Ziemi Szczecińskiej. Zebrane eks­ ponaty dają przekrój p r e h i s t o r i i regionu oraz jego dziejów od X I V w. do czasów ostatnich. W Warszawie odbyła się Wysta­ wa Współczesnej Sztuki Syryjskiej. Eksponaty pochodzące z muzeów w Damaszku przedstawiały — obok malarstwa profesjonalnego — sztu­ kę ludową i rzemiosło artystyczne. W katalogu podano krótką charak­ terystykę regionów k u l t u r o w y c h Syrii. Marzec W Łodzi w okresie 6.III.—18.V. Wydział K u l t u r y Wojewódzkiej R a ­ dy Narodowej, w porozumieniu z Wydziałem Oświaty, Muzeum E t ­ nograficznym w Łodzi i Muzeum w Łowiczu, zorganizował pokaz wycinanek łowickich połączony z ćwiczeniami i instruktażem w szko­ łach powiatu łowickiego. Celem pokazu było zwrócenie uwagi mło­ dzieży szkolnej na piękno w y c i n a ­ nek własnego regionu i zachęcenie do kontynuowania t e j dziedziny sztuki ludowej. Instruktaż p r o w a ­ dziły wybitne w y c i n a n k a r k i , przy wydatnej pomocy nauczycielstwa. Ogólny nadzór merytoryczny spra­ wował instruktor znający ten r e ­ gion oraz specyfikę wycinanek łowickich. Uczniom dostarczono kolorowy papier i k a r t o n . Pokazy odbyły się w następują­ cych miejscowościach: Łowicz (szkoła podstawowa i l i c e u m peda­ gogiczne), Małszyce, K o m p i n a , B e d nary, Zduny, Złaków Kościelny, Złaków Borowy, Błędów, Bochen. Wyniki akcji okazały się n a d ­ spodziewanie dobre. Świadczyły o tym chociażby — utrzymane w r a ­ mach świadomych więzi z t r a d y ­ cją — prace uczniów przysłane na konkurs w y c i n a n k i łowickiej. P r z y ­ kład „łowicki" wskazuje, że t a m gdzie instruktaż i pomoc plastyka podbudowane są wiedzą i znajo­ mością metod szkolenia, t a m r e ­ zultaty mogą być bardzo dodatnie, przyczyniając się do p o d t r z y m y w a ­ nia zanikających już tradycyjnych rzemiosł i technik. * W Warszawie C P L i A zorganizo­ wała pokaz eksportowej p r o d u k c j i z zakresu s z t u k i l u d o w e j . Wysta­ wione eksponaty, wykonane bez zarzutu z odpowiednich surowców, stanowiły wyjątkowo piękną k o ­ lekcję autentycznej sztuki l u d o w e j . Można t y l k o życzyć C P L i A , aby przedmioty wytwarzane d l a r y n k u krajowego miały równie w y s o k i poziom. Pokaz dowiódł, że C P L i A ma odpowiednio wykwalifikowaną kadrę plastyków znających sztukę ludową i szereg spółdzielni stoją­ cych naprawdę na w y s o k i m p o ­ ziomie. W związku z pokazem M i n i s t e r ­ stwo K u l t u r y i Sztuki przyznało kilkadziesiąt nagród d l a wyróżnia­ jących się twórców ludowych. W y ­ różnione zostały również spółdziel­ nie: Rejonowe B i u r o Skupu C P L i A w Białymstoku — za t k a n i n y , Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Kurpianka" w Kadzidle — za tkactwo, pająki, wycinanki i ciasto obrzędowe, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Świ­ dry W i e l k i e " w O t w o c k u — za tkactwo kołbielskie, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Łowicka" — za w y c i n a n k i , Podlaska Sp-nia Sztuki i Przem.. L u d . w Węgro­ wie — za tkactwo, Sp-nia K u r ­ piowskiego Przem. L u d . i A r t . w Pniewie — za tkactwo, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Makowianka" w Makowie Podhalańskim — za wznowienie haftów białych, Zako­ piańskie Warsztaty Wzorcowe w Zakopanem — za skup autenty­ ków snycerki, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Sztuka Sieradzka" w Sie­ radzu — za tkactwo, Rejonowa Sp-nia Przem. L u d . i A r t . w T o ­ maszowie Mazowieckim — za t k a c ­ two, Sp-nia Przem. L u d . i A r t . „Białostocki Przemysł L u d o w y " w Białymstoku — za tkactwo, Sp-nia Pracy Artystycznej „A.R.W.I" w Katowicach — za h a f t y cieszyńskie i snycerstwo. Pokaz zorganizowany został w czasie zjazdu przedstawicieli spół­ dzielń CPLiA. W naradach udział wzięli również plastycy oraz znaw­ cy sztuki l u d o w e j . Wygłoszono r e ­ feraty na temat metod pracy i k i e r u n k u dalszego rozwoju C P L i A . W dyskusji wypowiadano się głów­ nie n a temat trudności, potrzeb oraz możliwości placówek tereno­ wych C P L i A . * który za mało precyzyjnie i jasno określał c e l i charakter konkursu, ilustrując tekst rysunkami o dość nieokreślonych i dowolnych wzo­ rach, bynajmniej nie typowych dla ludowych pisanek. Kwiecień W L u b l i n i e odbyła się wystawa współczesnej rumuńskiej sztuki l u ­ dowej. Pokazane eksponaty nie r e ­ prezentowały — z wyjątkiem tka­ n i n i haftów — zbyt wysokiej k l a ­ sy. Była to rumuńska produkcja „cepeliowska", czasem bardzo da­ leko odbiegająca od autentycznej sztuki l u d o w e j . Lokalny k o n k u r s na pisanki ogłosiło Muzeum Górnośląskie w Bytomiu oraz Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach. Otrzymano 350 prac 34 autorów. Po rozstrzygnięciu konkursu zorganizowano wystawę pisanek z nadesłanego materiału. Urządzono również zjazd uczestni­ ków k o n k u r s u , którzy zapoznali się z wystawą. K o n k u r s i wystawa zo­ staną omówione n a łamach „Pol­ skiej Sztuki L u d o w e j " przez mgr B. Bazlelich. * W Rabce rozstrzygnięto konkurs na p a l m y rabczańskie, obejmujący wsie: Rabkę, Słone, Zaryte, Cha­ bówkę, Rdzawkę i Panice. Spośród wielu Ciekawych eksponatów w y ­ różniono 11. Interesujący jest fakt, że tradycje robienia p a l m umiesz­ czonych na długich, plecionych t y ­ kach, k o n t y n u u j e młodzież. Recen­ zję z k o n k u r s u zamieściliśmy w nr 2 br. W K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n ­ We Wrocławiu rozstrzygnięty został k o n k u r s na pisanki, ogło­ k u r s na regionalne pamiątki k r a ­ szony przez Redakcję „Wrocław­ kowskie, zorganizowany przez M u ­ Etnograficzne i CPLiA. skiego Tygodnika Katolików". Na zeum k o n k u r s nadesłano jednak t y l k o Komisja p o d przewodnictwem prof. 450 pisanek (60 autorów). Przewa­ dra T. •Seweryna nagrodziła naj­ żały prace z terenów Ziem Z a ­ lepsze wzorce nawiązujące do t r a ­ chodnich, przy czym repatrianci dycji emausowych zabawek k r a ­ z terenów wschodnich nadsyłali p i ­ kowskich, f i g u r k i ' C e r a m i c z n e oraz sanki etnicznie związane z i c h p o ­ l a l k i w strojach k r a k o w s k i c h . przednim terenem zamieszkania. Stąd znalazły się na konkursie p i ­ sanki huculskie i t p . Nadesłano W Mrągowie odbyła się wysta­ sporo prac amatorskich, oderwa­ wa ukraińskiej sztuki ludowej zło­ nych od t r a d y c j i regionalnych. żona z eksponatów dostarczonych K o n k u r s spełnił swoją rolę t y l k o przez ukraińską mniejszość naro­ częściowo, nie dając pełnego obra­ dową zamieszkałą na terenie po­ Mrągowo. Organizatorem zu żywej t r a d y c j i pisankarstwa l u ­ w i a t u był Zarząd Powiatowy dowego i nie obejmując szerokie­ wystawy Towarzystwa Spo­ go kręgu l u d o w y c h pisankarek. Ukraińskiego Jak pokazuje dotychczasowa p r a k ­ łeczno-Kulturalnego. tyka, znacznie lepsze rezultaty da­ ją k o n k u r s y regionalne. Pomijając inne m o t y w y wymienię najprostszy: W Sieradzu w Powiatowym Do­ pisanki t r u d n o jest przesyłać pocz­ m u K u l t u r y odbył się z inicjatywy tą, autorzy wolą zazwyczaj sami Zarządu Pow. Z M W konkurs dla przywieźć n a konkurs swoje p r a ­ twórców ludowych. Uczestnikami ce. Poza t y m można mieć pewne konkursu była młodzież z ZMW. obiekcje co do samego anonsu, Wykłady o sztuce ludowej Sie185 �radzkiego wygłosiła m g r Zofia Neymanowa — kierowniczka M u ­ zeum w Sieradzu, zajęcia p r a k ­ tyczne z zakresu haftu i w y c i n a ­ nek prowadziła znana twórczyni ludowa — Józefa Chaładej. K u r s przyczynił się do obudzenia zain­ teresowania młodzieży ginącą sztu­ ką ludową tego ciekawego regionu. Maj We Wrocławiu w Dziale Etno­ graficznym Muzeum Śląskiego otwarto stałą wystawę p t . „Sztuka ludowa Dolnego Śląska". W Kwidzyniu miejscowe M u ­ zeum zorganizowało ciekawą w y ­ stawę poświęconą regionalizmowi kaszubskiemu. Dużo miejsca p o ­ święcono kaszubskiej sztuce l u d o ­ wej. * W K r a k o w i e otwarto w Muzeum Etnograficznym wystawę obrzędów ludowych. Wystawę zrecenzujemy w następnym numerze. W Warszawie podczas Tygodnia Ziem Zachodnich otworzono w y ­ stawę sztuki ludowej w o j . olsztyń­ skiego, zorganizowaną przez C P L i A wspólnie z Towarzystwem Rozwoju Ziem Zachodnich. Eksponaty r e ­ prezentowały współczesną twór­ czość regionu mazurskiego oraz tkactwo repatriantów z Wileńszczyzny. Wyróżnić należy d y w a n y strzyżone, oparte na reprodukcjach z pracy Konrada Hahma („Ostpreussische Bauerntepiche" — Je­ na 1937 r.). Wznowienie p r o d u k c j i tych dywanów pod k i e r o w n i c t w e m art. piast. Barbary H u l a n i c k i e j n a ­ leży uznać za udaną inicjatywę CPLiA. * W Warszawie rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k i z terenu w o j . warszawskiego, zorganizowany przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie. Spośród 26 autorów, którzy dostar­ czyli 161 eksponatów, nagrodzono jedenastu. Z różnych obiektywnych przyczyn nie wzięło udziału, w konkursie wiele żywych ośrodków sztuki ludowej, stąd nie można uznać materiału zgromadzonego na t y m konkursie za w pełni reprezen­ tatywny d l a stanu żywotności p i sankarstwa w regionach w o j . w a r ­ szawskiego. ności s z t u k i ludowej n a t y m mało znanym terenie. Była to pierwsza tego t y p u impreza w p o w . łęczyc­ k i m i — poza rolą popularyzator­ ską — miała znaczenie odkrywcze dla n a u k i . Nagrody otrzymało 19 osób. Cenniejsze eksponaty zostały zakupione do zbiorów muzealnych, a wyniki przeprowadzonej akcji staną się przedmiotem naukowych opracowań M u z e u m w Łęczycy i Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Z materiału nadesłanego na k o n ­ kurs zorganizowano wystawę w Muzeum Łęczyckim. K a t a l o g opra­ cowali: m g r Jadwiga Grodzka i Bogusław Kawalec. * (wsch, część w o j . białostockiego) i Słowaków (Spisz). Wprawdzie w y ­ stawa n i e wniosła n i c nowego do znajomości zagadnienia, była jednak dobrym sposobem popularyzacji twórczości ludowej mniejszości na­ rodowych. Wystawę zorganizowały stowarzyszenia społeczno-kulturalne poszczególnych mniejszości narodo­ wych. W Mińsku Białoruskim odbyła się od 14.VI.—24.VI — w ramach Dekady K u l t u r y Polskiej na B i a ­ łorusi — wystawa polskich w y c i ­ nanek ludowych. N a stu planszach reprezentowane były wszystkie t y ­ py polskich wycinanek z najważ­ niejszych regionów. Wystawę opra­ cowali — a r t . piast. Janina i W i k ­ tor Stankiewiczowie. * W Lidzbarku Warmińskim otwarto Wystawę Rzeźby Warmiń­ skiej z działem pamiątkarstwa zorganizowaną — z okazji 650-lecia nadania p r a w miejskich Lidz­ b a r k o w i — przez Muzeum Mazur­ skie wspólnie z Wydziałem K u l t u ­ W Łowiczu rozstrzygnięto k o n ­ r y Rady Narodowej w Olsztynie. k u r s na sztukę ludową, zorganizo­ wany przez Oddział K u l t u r y Po­ wiatowej Rady Narodowej i M u ­ W Wejherowie — z okazji 300zeum w Łowiczu. Udział wzięło 72 leaia miasta — otwarto Wystawę twórców z 26 miejscowości pow. Kaszubskiej Sztuki L u d o w e j zor­ łowickiego, dostarczając 494 prace. ganizowaną przez Wydział K u l t u r y Przeważały w y c i n a n k i — 357 sztuk Rady Narodowej w Gdańsku (52 autorów), poza t y m nadesłano wspólnie ze Zrzeszeniem Kaszub­ wydmuszki — 50 sztuk (10 a u t o ­ skim. Eksponowano ok. 300 prac rów) i pająki — 5 sztuk (4 a u t o ­ dostarczonych przez blisko 20 twór­ rów). Nagrody przyznano 58 uczest­ ców. Poza znanymi przedmiotami n i k o m . W y n i k i k o n k u r s u nie o d ­ kaszubskiej s z t u k i ludowej pew­ powiadały jego założeniom p r o g r a ­ n y m n o v u m są rzeźby Apolinarego m o w y m , gdyż poza w y c i n a n k a m i Pastwy z Węglowic (pow. Koście­ i zdobnictwem nie dostarczono cie­ rzyna) oraz hafty Franciszki M a j ­ kawszych eksponatów z i n n y c h kowskiej, które n i e są powtórze­ dziedzin, a tkactwo w ogóle nie niem znanych motywów Gulgowbyło reprezentowane. Świadczy to skiej, lecz powstały w w y n i k u Wła­ 0 słabym przygotowaniu imprezy snych studiów a u t o r k i nad tradycją 1 dowodzi, że niezbędny jest hafciarstwa kaszubskiego. W dniu uprzedni instruktaż i przygotowa­ otwarcia wystawy odbył się zjazd połączony z nie terenu, nawet w regionie t a k twórców l u d o w y c h wręczenia nagród interesującym i bogatym j a k ło­ uroczystością w i c k i . O konieczności szukania n o ­ wszystkim uczestnikom wystawy. wych f o r m docierania do twórców ludowych świadczy chociażby i t a ­ ka, bardzo zresztą interesująca z W Sopocie odbyła się wystawa różnych powodów, tabelka w i e k u pt. „Jantar — Złoto Bałtyku", zor­ uczestników k o n k u r s u : ganizowana przez Wydział Kultury od 10—18 l a t — 11 uczestników Rady Narodowej w Gdańsku oraz 19—24 l a t — 2 Wojewódzki D o m Twórczości L u ­ 25—30 l a t — 4 dowej. Ujmując syntetycznie histo­ 31—40 l a t — 6 ryczny rozwój rzemiosła burszty41—85 l a t — 46 niarskiego na Pomorzu, wystawa szczególnie podkreśla jego stan obecny. Czerwiec * W Łęczycy rozstrzygnięto k o n ­ kurs n a sztukę ludową pow. łę­ czyckiego. Dzięki penetracji tere­ nu dokonanej w końcu 1957 r. przez Józefę Dąmfoską — zgroma­ dzono pokaźny materiał ikonogra­ ficzny w Mości ok. 200 ekspona­ tów nadesłanych przez 44 osoby, dowodzący bogactwa i różnorod­ 186 * W Warszawie odbyła się w y s t a ­ wa s z t u k i ludowej mniejszości n a ­ rodowych zamieszkałych w Polsce. Eksponaty reprezentowały twór­ czość Ukraińców (Łemkowie, wsch. część w o j . lubelskiego, r e p a t r i a n c i z Podola i Huculszczyzny), Rosjan (Filiponi), Litwinów (okolice Puń­ ska, pow. Sejny), Białorusinów W Łomży otwarto Wystawę K u r ­ piowskiej Sztuki L u d o w e j zorgani­ zowaną — z okazji 1000-lecia mia­ sta — przez miejscowe muzeum i Wydział K u l t u r y Rady Narodo­ w e j w Białymstoku. Zgromadzony materiał bogato i l u s t r u j e sztukę Puszczy Zielonej, głównie jej wschodnich powiatów: K o l n a i Łom­ ży. * W Łowiczu odbył się pokaz po­ konkursowy wycinanek łowickich. Katalog opracował m g r Henryk Świątkowski, kustosz Muzeum w Łowiczu. Od 14—24.VI. trwały D n i Łowi­ cza, podczas których występowały �miejscowe zespoły regionalne oraz urządzili w czasie wystawy zjazd odtworzono tradycyjne wesele ksdę- twórców, na którym mówcy n a ­ woływali do z b y t u rzeźb „wśród żackie. szerokich rzesz l u d z i miast i m i a ­ * steczek". W Poznaniu w czasie Międzyna­ rodowych Targów Poznańskich Stowarzyszenie „ P A X " j poznański oddział Redakcji „Słowa Powszech­ nego" zorganizowali wystawę w i e l ­ kopolskiej twórczości l u d o w e j i amatorskiej. Znalazły się na n i e j rzeźby w drzewie, rzeźby w g l i ­ nie oraz w y r o b y ze słomy. Prze­ ważała (tematyka r e l i g i j n a . Celem wystawy było zachęcenie twórców do dalszej pracy oraz zaintereso­ wanie właściwych i n s t y t u c j i p r o ­ blemem zbytu wyrobów l u d o w y c h . Zupełne nieporozumienie! Czy chodzi o rozwój twórczości ama­ torskiej, czy o warsztat p r o d u k c j i , dla której szuka się zbytu? W a ­ lor prac amatorskich leży w t y m , że r o d z i j e umiłowanie sztuka, p o ­ trzeba wypowiadania się w p l a ­ styce. A l e łączenie tego z hasłami handlowymi przekreśla przecież sens zjawiska twórczości amator­ skiej. Nie wprowadzajmy w błąd skromnych samouków nazywając ich artystami i roztaczając przed n i m i miraże stałego zarobku ze zbytu swych prac. Trzeba u t r z y ­ mać jakąś proporcję między „nie­ sieniem pomocy" amatorom a h a n ­ dlem i c h twórczością. N i e lękajmy się, że twórczość amatorska, nie poparta c z y n n i k i e m h a n d l o w y m , za­ ginie. N i c nie wskazuje na t o , aby miała w ludziach zaginąć chęć „wyżywania się" w twórczości wła­ snej i na pewno zawsze znajdą się tacy, którzy po pracy zawodowej chwytać będą za pędzel czy dłuto. Pomóżmy i m — ale n i e przez roz­ budzanie fałszywych ambicji i stwarzanie nierealnych nadziei na łatwy zarobek. Koncepcja w y s t a w y nasuwa j e d ­ nak sporo wątpliwości. Mieszanie sztuki l u d o w e j z twórczością ama­ torską jest w ogóle t r u d n e , n i e mówiąc już o t y m , że w zestawie­ niu t a k i m sztuka amatorów w y ­ gląda na ogół b. niekorzystnie. Cóż dopiero, gdy zestawia się n p . rzeź­ by zmarłych już artystów l u d o ­ wych t e j m i a r y co A . M a j c h r z a k — z m i e r n y m i pracami a m a t o r s k i m i wykonanymi ze słomka. Wystawa nie stała się więc a n i przeglądem rzeźby wielkopolskiej, zasługującej na pewno na to, żeby zaintereso­ wać j e j w a l o r a m i szeroką p u b l i c z ­ * ność, a n i też nie pokazała czystego obrazu współczesnej twórczości, W Puławach odbyła się lokalna ograniczając się t y l k o do rzeźb wystawa sztuki l u d o w e j oraz zjazd i wyrobów ze słomy. twórców l u d o w y c h z pow. puław­ A p r z y t y m t r u d n o dziś mówić skiego, zorganizowane przez W y ­ o współczesnej, żyjącej w i e l k o p o l ­ działy K u l t u r y Rad Narodowych w skiej rzeźbie l u d o w e j . To, co ist­ L u b l i n i e i Puławach. nieje, t o przeważnie prace amator­ skie, pozbawione l o k a l n y c h cech Różne etnicznych i ciągłości t r a d y c j i i n i ­ 18.1. w e w s i Widie (pow. Choj­ czym nie różniące się od rzeźb amatorów n p . z Kieleckiego czy nice) zmarł w w i e k u 85 l a t n a j ­ Rzeszowskiego. Co więcej, są to starszy pieśniarz i gawędziarz k a ­ zwany prace — i trzeba to wyraźnie p o ­ szubski W i n c e n t y Rogala, Znany z wiedzieć — artystycznie raczej m a ­ „kaszubskim Sabałą". ło ciekawe. Można więc zrozumieć działalności społecznej w okresie hasła do roztaczania opieki i n i e ­ zaboru pruskiego i dwudziestolecia sienia pomocy amatorom — ale międzywojennego, do ostatnich d n i budzi poważną wątpliwość nada­ brał czynny udział w życiu swej wanie całej imprezie sensu h a n d l o ­ wsi. wego. Tymczasem organizatorzy P R Z E G „Gazeta H a n d l o w a " n r 14 z dnia 18.11. w a r t y k u l e p t . „ W rzemiośle wiejskim nadal niewesoło" podaje ciekawą statystykę stanu rzemiosła na w s i . „Warsztaty wiejskie stanowią zaledwie niecałą 1/3 ogólnej liczby warsztatów rzemieślniczych w P o l sce [...], w w o j . zielonogórskim 400 tys. chłopów obsługuje 1 b e d narz, 4 zdunów, 6 r y m a r z y ; w w o j . szczecińsm pracuje 4 rymarzy, 2 zdunów, 1 koszykarz. [...] Poważ- L Ą D n y m i h a m u l c a m i rozwoju rzemiosła wiejskiego są: b r a k l o k a l i , n i e dostateczne zaopatrzenie w surowce i narzędzia oraz trudności k r e dytowe." * „Tygodnik Demokratyczny" n r 7 z d n i a 19—25.n. w a r t y k u l e p t . ,,Nie t y l k o węgiel i stal mogą być źródłem dolarów" podaje ciekawą wiadomość: „Sensacją Międzynarodowych Targów w Hanowerze b y - W dniach 10—11 maja Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Krakowie i Rzeszowie oraz P T T K , Okręg w K r a k o w i e i Rze­ szowie — zorganizowały w Bieczu i Gorlicach regionalną konferencją naukową poświęconą przeszłości i zabytkom Z i e m i Bieckiej. M . i n . prof. d r R. Reinfuss wygłosił r e ­ ferat p t . Zagadnienia etnografii Z i e m i Bieckiej. * W dniach 24—28 maja odbyła się w B r n i e M o r a w s k i m konferen­ cja etnograficzna na temat ekspo­ zycji w muzeach regionalnych. Ze strony polskiej udział wzięli: prof. dr M . Znamierowska-Priifferowa, kusztosz Działu Etnografii M u ­ zeum w T o r u n i u oraz doc. F r a n c i ­ szek K o t u l a — d y r e k t o r Muzeum Okręgowego w Rzeszowie. * W 1958 r . zakopiańska szkoła k o ­ ronkarska (obecnie znana pod naz­ wą Zasadniczej Szkoły Zawodowej) obchodzi 75-lecie istnienia. Jak wiadomo, powstała ona w 1883 r. z inicjatywy Heleny Modrzejew­ skiej, która ofiarowała na t e n cel znaczną kwotę. Historia szkoły jest bardzo interesująca ze względu na to, że j e j p r o g r a m dydaktyczny zawsze uwzględniał prądy artysty­ czne panujące w d a n y m okresie. Wyróżnić można n p . okres wzoro­ wania się na secesyjnych k o r o n ­ kach austriackich, francuskich i belgijskich — pod k o l e j n y m kierow­ n i c t w e m szkoły przez J . Neuziilową (1883—1905) i Leontynę Reihardt (1906—1913) oraz okres nieskrystałizowanych poszukiwań i tworzenia za wszelką cenę wzorów „włas­ nych" — pod kolejnym kierownic­ t w e m Dudrewiczowej (1914—1920), J . Galletówny (1920—1931) i J . Gołdzińskiej (1931—1946). Od 1946 r . prowadzi szkołę aitt. piast. Maria Bujakowa i dzięki j e j świadomym poszukiwaniom szkoła Wkroczyła na nową drogę — oparcia się w m a k s y m a l n y m stopniu n a rodzi­ mej sztuce l u d o w e j . P R A S Y ły szeroko reklamowane l a l k i w polskich strojach ludowych, w y produkowane przez firmę A l t man Bruder. F i r m a ta prosperuje — i to dobrze — w N R F . Zainteresowanie Polską, szczególnie wśród ponad 10-milionowej rzeszy w y chodźstwa polskiego — emigrantów i i c h potomstwa — nieustannie wzrasta. K u p c y i przemysłowcy zachodnioeuropejscy zwietrzyli doskonały interes i przystąpili do p r o d u k c j i ludowych pasiaków ło- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/754418db15d4c7d0ffd01282f5faf07f.pdf e5cc991cfb53278b7841310bdf68a366 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3653 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.6;s.347-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z P O K O N K U R S O W E J W Y S T A W Y PRZEMYSŁU L U D O W E G O W WĘGROWIE ROMAN Staraniem miejscowej Spółdzielni Przemyślu Ludo­ wego, stanowiącej placówkę terytorialną Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, otwarto w pierwszych dniach września 1952 r. w Węgrowie wy­ stawę, której celem był przegląd w y r o b ó w Spółdziel­ ni i zestawienie ich z materiałami wykonywanymi przez lud na własne potrzeby. W obszernej sali zgro­ madzono wiele eksponatów, wśród których na pierw­ szy plan wybijał się swoją liczebnością dział tkactwa i w y r o b ó w siatkowych, a następnie dział wycinanek, Inne dziedziny ludowej twórczości artystycznej, jak pisankarstwo, wyroby z drzewa czy ciasta, reprezen­ towane były, niejako symbolicznie, kilkoma zaledwie okazami. Z punktu widzenia etnograficznego najciekawszy był niewątpliwie zespół tkanin zebranych przez orga­ nizatorów wystawy z terenu wsi. Występują tu g ł ó w ­ nie pasiaki i tkaniny przetykane. Wśród pasiaków istnieje duża rozmaitość w zależności od przeznacze­ nia tkaniny. Mamy w i ę c tzw. „plachty" łączone z dwóch szerokości materiału, u ż y w a n e do nakrywania łóżek i zawieszania w drzwiach jako zasłony, jako Ryc. 1. Dywan tkany w 1923 zielonego lnu i białej bawełny przez M. Orzeszek. Jartypory. RE1NFVSS zapaski (fartuchy), płachty siewne i chodniki. P ł a c h ­ ty wykonane są najczęściej z lnu, jakkolwiek w y j ą t ­ kowo zdarzają się również tkane w e ł n i a n y m w ą t k i e m na lnianej, czy bawełnianej osnowie (noszą w ó w c z a s nazwę „dywanów"). Wykonane są one bądź splotem rypsu płóciennego, bądź splotem rządkowym. Wiązki barwne, złożone z pasów szerokości 1/2 — 7 cm, mają najczęściej układ asymetryczny, choć zdarzają się też wiązki o kompozycji symetrycznej. W zestawieniach barwnych, mimo używania kolorów ostrych, przebija się tendencja przygaszenia ich jaskrawości przez od­ powiednie kombinowanie barw i operowanie różnymi szerokościami pasów. Raporty kolorystyczne mają nie­ kiedy dużą skalę barw. Przykład takiego raportu znaj­ dujemy na grubym pasiaku lnianym, tzw. „parcia­ nym", wykonanym przez Annę Śladowską z Woli Orzeszowskiej. Raport tego pasiaka o stałym układzie asymetrycznym składał się z barw: ciemnozielonej (3 cm), żółtej (3 cm), czarnej (1 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (1 cm), „malinowej" (2 cm), czarnej (1 cm), żółtej (1 cm), ciemnozielonej (3 cm), żółtej (2 cm), czar­ nej (Va cm), żółtej (V* cm), niebieskiej (2 cm), „mali- Ryc. 2. Dywan z wełny czerwonej. �nowej" (2 cm), czarnej (1 cm), różowej (1 nitka), ciem­ nozielonej (3 cm), niebieskiej (1 cm), czarnej (6 cm), niebieskiej (7 cm). Wśród płacht pasiastych wystawiono również k i l ­ ka pasiaków ozdobionych przetykaną „kostką". W grupie tej zwracała u w a g ę tkanina w kolorze ciem­ nozielonym w przetykane białe pasy (ryc. 1), wykona­ na przez Mariannę Grzeszek z Jartyporów. Inny zupełnie charakter mają pasiaki przeznaczo­ ne na zapaski i płachty siewne. Na wystawie pokazano kilka odmian takich zapasek. Jedną stanowią bardzo interesujące pod w z g l ę d e m kolorystycznym zapaski „smolne" używane do pracy codziennej, tkane w drob­ ne paseczki o przewadze koloru czarnego, łączonego z czerwonym i ciemnozielonym lub żółtym. Na ogół w y w o ł u j ą one wrażenie ciemnych. Druga odmiana — to zapaski „gurowe" o białym zasadniczo tle w czer­ wone paseczki lub prążki, tkane czerwoną bawełną kupną, czyli tzw. ,gurem". Wśród zapasek gurowych spotyka się również bogate wzory przetykane. Trzecia odmiana zapasek wykonana jest z pasiaka o w ą s k i m układzie pasków tkanych w kolorach białym, czerwo­ nym i szaroniebieskim. W sumie paski te dają z pew­ nej odległości wrażenie szaropopielatych. Podobne do nich są pasiaki używane na płachty siewne. Кус. 3. Dywan z lnu czerwonego i białej wełny w „mętliki" lub „migotki" wyk. przez Marian­ nę Kuśmierczyk (lat 48) w 1952 r. Pasiaki-chodniki wykonane są z grubego partu lub z tzw. „szmaciaka". Pasiaki parciane mają niekiedy bardzo piękne ze­ stawienia kolorystyczne, na które składają s i ę ciepłe, intensywne barwy, jak czerwona, pomarańczowa, żół­ ta, z ciemniejszymi wstawkami użytymi dla stonowa­ nia całości. Osobną grupę stanowiły na wystawie tkaniny prze­ tykane, przeważnie dwukolorowe, o wzorach kompo­ nowanych na zasadzie kraty (ryc. 2) lub w "kręgi" (ryc. 3). Dzięki umiejętnej selekcji materiału, prze­ prowadzonej przez organizatorów wystawy, w dziale tym słusznie nie pokazano bardzo rozpowszechnionych na Podlasiu „dywanów" o wzorach zwierzęcych (je­ lenie, indyki itp.) lub naśladujących fabryczne kapy. Wśród tkanin bieliźnianych wystawiono obrusy i ręczniki, które dzięki ogromnej biegłości technicznej podlaskich tkaczek zadziwiają widza bogatą fakturą lub ciekawym wzorem. Ryc. 4. Dywan biało-czarny w jodełkę (swo­ bodna przeróbka ze starego dywanu) rivyk. <w la­ tach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską (lat 48). Węgrów. Produkcję tkacką spółdzielni reprezentowały licz­ ne tkaniny, głównie lniane i lniano-bawełniane, na­ wiązujące układem wzoru do ludowych pasiaków lub tkanin przetykanych. Tkaniny wykonane przez spół­ dzielnię, staranne pod względem technicznym, mają jednak zupełnie odmienną gamę kolorystyczną niż ta, która cechuje tkaniny podlaskie. Zjawisko to nie ujawniało s i ę z pełną wyrazistością, kiedy pomieszano w ekspozycji tkaniny wykonane przez Spółdzielnię z tkaninami wiejskimi. W momencie jednak, gdy wy­ roby Spółdzielni wydzielone zostały osobno, różnice zarysowały się w sposób uderzający. Produkcja Spół­ dzielni utrzymana jest w gamie kolorystycznej o prze­ wadze tonów zbielonych (seledyn, jasny brąz, żółty, jasnoniebieski), obcych nie tylko terenowi Podlasia, ale w ogóle kolorystyce ludowej. Przesunięcie to, jak się następnie wyjaśniło, wynika z w a r u n k ó w tech­ nicznych, uzależnione jest bowiem od jakości surowca, który barwidny jest centralnie w farbiarni C.P.L. i A. w Warszawie. �Oczywiście trudno to zapisać C.P.L. i A. na poczet zasług. Zdajemy sobie sprawę, że Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, organizując ludową wy­ twórczość w terenie, ma prawo, a nawet obowiązek w p ł y w a n i a na stronę estetyczną produkcji. Akcja ta musi być jednak w pełni świadoma, głęboko przemyś­ lana, przedyskutowana w gronie plastyków i etnogra­ fów, nigdy zaś nie powinna wynikać z momentów przypadkowych, na przykład z chęci doraźnego u p ł y n ­ nienia zapasu tego czy innego surowca. W zakresie tkactwa ludowego przesunięcie gamy kolorystycznej, czy też sprowadzenie jej na w i ę k s z y m obszarze geo­ graficznym do wspólnego mianownika jest r ó w n o ­ znaczne z zatarciem najistotniejszych cech artystycz­ nych i regionalnych. Czymże w końcu będzie s i ę róż­ nił pasiak opoczyński od podlaskiego czy kurpiow­ skiego, jeśli wykonamy je w tej samej tonacji barw­ nej, narzuconej przez farbiarnię C.P.L. i A-? z trzech elementów (grzybki i dwa rodzaje drzewek), występujących w stale powtarzających się zespołach, które w sposób równomierny wypełniają pole zdob­ nicze. Układ ich, dzięki silnie zaakcentowanym liniom poziomym i pionowym, jest bardzo przejrzysty. Bordiura, zdobiona skromnie szeregiem" linii zygzakowa­ tych, stanowi doskonałe zamkHięcie tej bardzo pod względem kompozycyjnym jednolitej całości. Eksperymentowanie i dopasowywanie produkcji do aktualnych w a r u n k ó w surowcowych nie miałoby ujem­ nych następstw, gdyby ograniczało się tylko do licz­ nych w ramach C.P.L. i A. nie-ludowych wytwórni przemysłu artystycznego, gdzie z natury rzeczy wszel­ kiego rodzaju przypadkowość nie pociąga za sobą skutków tak bardzo ujemnych. W dziale tkanin, prócz w y r o b ó w nawiązujących do pasiaków i przetykanych „dywanów", znalazły się również dużych rozmiarów kapy i makaty wykonane z tak zwanej ,¿pakulanki", czyli najgrubszej przędzy pozostałej przy czesaniu lnu. Wyroby te, mimo niskogatunkowego surowca, nie robią ujemnego wrażenia. Ciepły żółtoszarawy ton nie farbowanej przędzy har­ monizuje z czerwonawym kolorem wzoru biegnącego wzdłuż brzegów. Dzięki umiejętnemu doborowi splotu całość ma fakturę urozmaiconą. Spośród d y w a n ó w tkanych z pakulanki na specjalną u w a g ę zasługiwał dywan haftowany wełną w duże gwiaździste motywy, wypełniające okna kraty (ryc. 5). Dywan ten, wyko­ nany przez Albinę Rostek z Woli Orzeszowskiej, n a ­ wiązuje do haftowanych tkanin z połowy ubiegłego stulecia, które spotykamy niekiedy na stopniach ołta­ rzy w podlaskich kościołach. Eksperymentem, który w przyszłości może dać jak najlepsze rezultaty, są próby prowadzone przez kie­ rownictwo Spółdzielni w Węgrowie, zmierzające do wypracowania podlaskiego dywanu dwuosnowowego. Dywany takie spotykane są na Podlasiu dosyć często, ale były wykonywane przez tkaczy miejskich i to pra­ wie zawsze ludzi obcego pochodzenia, nie związanych z terenem Podlasia. Obecnie próby stworzenia dwuo­ snowowego dywanu podlaskiego podjęła, z inicjatywy Spółdzielni, Dominika Bujnowska. T a utalentowana tkaczka rozpoczęła s w ą działalność na terenie Węgro­ wa przed paru laty od kopiowania starych okazów dwuosnowowych dywanów „tkaczowskich", które jeszcze tu i ówdzie znajdują się na Podlasiu jako po­ zostałości po tkaczach miejskich. Zachęcona przez kie­ rowniczkę Spółdzielni M. Tomerle do prac bardziej samodzielnych, Bujnowska zaczyna komponować wzo­ ry własne. Wśród wystawionych d y w a n ó w . Bujnow­ skiej niewątpliwie najlepszy jest „Las" (ryc. 4), dywan czarno-biały stanowiący swobodną przeróbkę podob­ nego tematu zaczerpniętego z dywanu starego. Deko­ racja części środkowej skomponowana jest zaledwie Ryc. 5. Dywan pakułowy poszywany wykonany w 1952 r. przez Albinę Rostek Wola Orzeszowska, pow. Węgrów. wełną, (lat 25). Ryc. 6. Dywan szaro-czarny, wykonany w latach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. �Drugi z d y w a n ó w Bujnowskiej, przedstawiony na ryc. 6, również nawiązuje do dawnych d y w a n ó w „tkaczowskich". Łączy je z nimi motyw winorośli, przy­ niesiony zapewne przez Bujnowską z Białostockiego (por. dywan dwuosnowowy z okolic Augustowa publi­ kowany W „Polskiej Sztuce Ludowej" 1951, nr 6, s. 187), meandrowy wzór na bordiurze i zgeometryzowany ośrodkowy motyw roślinny występujący na bia­ łych polach szachownicy. Dopiero w ostatnich swoich pracach Bujnowska w zupełności odrywa się od wzo­ rów dawniejszych, starając się rozwiązać kompozycję tkaniny w sposób samodzielny. Pierwszą z serii tych prac jest dywan zatytułowany przez autorkę „Ogród owocowy" (ryc. 7). W pracy tej Bujnowska zachowuje jeszcze szachownicowy podział tła występujący na dy­ wanie poprzednim, ale pola szachownicy wypełnia motywami w ł a s n e g o pomysłu, przedstawiającymi w a ­ rzywa i kwiaty ogrodowe oraz szereg postaci ludz­ kich, zapewne ogrodników i ogrodniczek. W bordiurze jako motyw wprowadza drewniany parkan mający podkreślać, ż e wszystko, co znajduje się wewnątrz, to jest właśnie „ogród". Ryc. 7. Dywan 1950—52 przez czerwono-czarny wyk. w latach Dominiką Bujnowską. Węgrów. Ryc. 8- Dywan zielono-czarny wykonany w la­ tach 1950—52 przez Dominikę Bujnowską. Węgrów. Pierwsza całkowicie samodzielna praca Bujnow­ skiej pod w z g l ę d e m artystycznym jest jeszcze bardzo niejednolita. Analizując szczegóły wypełniające poje­ dyncze pola znajdziemy wiele m o t y w ó w rozwiązanych pod w z g l ę d e m dekoracyjnym zupełnie dobrze, na przykład słoneczniki umieszczone na osi pionowej, podwójne szeregi kalarepek na polach czarnych, czy cały szereg m o t y w ó w przy dolnym brzegu dywanu. Obok tego zdarzają się jednak rozwiązania zupełnie słabe (na przykład cały drugi szereg od dołu). Całość, mimo ż e nałożona jest na siatkę szachownicy, która powinna nadać kompozycji pewną zwartość i związać ją konstrukcyjnie, sprawia wrażenie wewnętrznie nie zorganizowanej i przypadkowej. Nadmiar różnego ro­ dzaju m o t y w ó w powoduje wrażenie chaosu i pewnej pstrokacizny. Następnym z tej grupy jest dywan o tematyce fi­ guralnej, zatytułowany „Gospodarstwo wiejskie" (ryc. 9). Przedstawia on kobiety wiejskie i dzieci w otocze­ niu domowego ptactwa, krów i baranów, ustawionych w pięciu poziomach jeden nad drugim, przy czym sceny umieszczone w szeregach nieparzystych i pa­ rzystych powtarzają się między sobą z niewielkimi odmianami. Bordiurę tworzy ułożony na zmianę mo­ tyw kosza z kwiatami i dzbanka. W porównaniu z po­ przednim, dywan ten jest w układzie swym bardziej przejrzysty i spokojniejszy. Gdy zanalizujemy układ kompozycyjny poszczególnych szeregów, nie znajdzie­ my w nich nic, co można by wytknąć autorce jako błąd, poza drobną jedynie uwagą, że w szeregu dru­ gim i czwartym należałoby przedstawione tam zwie­ rzęta ustawić ściślej we właściwych pionach. Nato­ miast, gdy obserwujemy całość, wyczuwa się pewien brak równowagi między prawą i l e w ą stroną pola zdobniczego, wynikający stąd, że po lewej stronie w szeregach nieparzystych ustawia autorka stale jedną postać, po.prawej zaś — dwie. Całość niewątpliwie zyskałaby pod względem kompozycyjnym i stałaby się bliższa ludowej tradycji dekoracyjnej, gdyby sze­ reg środkowy (trzeci) został zakomponowany w po­ rządku odwrotnym w stosunku do szeregu pierwszego �Ryc, 9. Dywan biało-czarny wykonany w latach 1950—52 przez Bujnowską. Wągrów. i ostatniego. Nie całkiem szczęśliwe wydaje mi się również rozwiązanie bordiury, gdzie zarówno w par­ tiach pionowych jak i poziomych odnosi się wrażenie nadmiernego stłoczenia. Elementy bordiury nie są w ogóle zbyt szczęśliwie dobrane. Gdybyśmy bowiem poszczególne elementy od siebie nieco odsunęli, mo­ głaby się zagubić ciągłość i zwartość układu paso­ wego. Wypowiedziane wyżej uwagi krytyczne nie stoją bynajmniej na przeszkodzie, aby Dominikę Bujnow­ ską uznać za wybitną artystkę ludową i z jej przysz­ łą twórczością wiązać jak najbardziej optymistyczne nadzieje. Uprawnia nas do tego trzeci, najnowszy dy­ wan Bujnowskiej, przedstawiający „Drogę przez wieś'' (ryc. 8), gdzie z bardzo trudnego zadania potrafiła Dominiką autorka wybrnąć obronną ręką, dając w rezultacie dzieło nienaganne pod w z g l ę d e m artystycznym, sta­ nowiące, zwłaszcza jeśli chodzi o kompozycję, ogromny krok naprzód w stosunku do poprzednich prac samo­ dzielnych. Ostatnią z prac Bujnowskiej wystawionych w W ę g ­ rowie była kopia starego dywanu „tkaczowskiego" o motywie „gwiazd z łapkami" powtarzanym często w pracowni Składanowskich z Wyszkowa (ryc. 10). Nowe jest jedynie kolorystyczne rozwiązanie dywa­ nu, znacznie od pierwowzoru bogatsze, zaprojektowa­ ne przez art. plast. M. Wądołowską, sprawującą w Spółdzielni nadzór artystyczny. Z innych działów produkcji Spółdzielni na u w a g ę zasługują firanki poszywane na siatce, o wzorach na- �wiązujących do podobnych robót spotykanych w po­ staci serwet na stołach podlaskich. W obficie zaprezentowanym dziale wycinanek zo­ stały pokazane zarówno formy wyjściowe, którymi dla wycinanek podlaskich były „gwiazdki" wycinane i sklejane z kolorowych opłatków, jak formy później­ sze z kolorowego papieru. Gwiazdy z opłatka wyko­ nały dla c e l ó w wystawowych Helena Górska z Jaczewa oraz Czesława Rowicka z niezbyt od Jaczewa od­ ległych Górek — Grubaków. Podobne wycinanki spo­ tyka się podobno we wsi Paczuska koło Sokołowa. Forma wycinanek z opłatka jest z reguły ośrodkowa, wieloosiowa („Polska Sztuka Ludowa" 1950, nr 1 — 6, s. 77). Zgodnie z nazwą, wycinanki przybierają n a j ­ częściej kształt wielopromiennej gwiazdy lub rozety przypominającej budową oglądane w powiększeniu płatki śniegu. Z wycinanek opłatkowych rozwinęły się wycinanki papierowe sklejane z kolorowych papie­ rów. W przeciwieństwie do wielowarstwowych wyci­ nanek łowickich czy niektórych kurpiowskich, wyci­ nanka podlaska powstaje przez sklejanie skompliko­ wanych form ażurowych z prostych elementów, na przykład z paseczków w ą s k o ciętego papieru. Kółko, umieszczone w środku, stanowi element łączący ca­ łość konstrukcyjnie i kompozycyjnie, podkreślając za­ łożenie centralne. Specyficzną cechą wycinanek pod­ laskich jest ich dwustronność. Nie są one bowiem, jak gdzie indziej, naklejane na ścianach, ale zawieszane na końskim włosiu lub na nitce u belek powały. Wycinankarstwo, które na Podlasiu zaczęło wyraźnie chylić się k u upadkowi, dźwignęło się ostatnio dzięki akcji zorganizowanej przez Spółdzielnię w Węgrowie. Wśród młodzieży na terenie Górek — Grubaków przeprowadzono pod kierunkiem art. plast. Mieczy­ sława Bartodziejskiego próby wskrzeszenia podlas­ kiej wycinanki — z bardzo dobrymi rezultatami. W wyniku powyższej akcji zebrano obfity i bardzo cie­ kawy materiał, obejmujący paręset sztuk wycinanek o w ł a s n y m odrębnym stylu, różniącym je od wszyst­ kich innych wycinanek ludowych w Polsce. Zagad­ nieniem wycinanek nie będę się na tym miejscu zaj­ m o w a ł szczegółowo, gdyż jest to temat obszerny, w y ­ magający w przyszłości specjalnego opracowania. Na tym miejscu chciałbym jedynie podkreślić właściwe podejście prof. Bartodziejskiego do tego zagadnie­ nia; z trudnego zadania wywiązał się on bardzo umiejętnie, kierując pracami młodych w y k o n a w c ó w w sposób dyskretny, nie krępując ich indywidualnoś- Fotografie wykonał Ryc. 10. Dywan tkany dla kościoła ,w latach 1950-52 przez Dominikę Bujnowską. Wzór prze­ niesiony ze starego. Węgrów. ci i nie wypaczając regionalnego charakteru podlaskiej wycinanki. Z innych działów sztuki ludowej pokazano na wy­ stawie bardzo niewiele. Należy tu wspomnieć o popu­ larnych „kózkach" prostyńskich wykonanych z ciasta oraz specjalnej formie jajek wielkanocnych zdobio­ nych na powierzchni spiralnym wzorem z naklejonej treści sitowia i pęczkami kolorowej wełny. Jury konkursowe, w którego skład wchodzili przed­ stawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, P a ń s t w o ­ wego Instytutu Sztuki, C.P.L. i A. oraz Spółdzielni w Węgrowie, rozdzieliło między osoby biorące udział w wystawie nagrody pieniężne z funduszów dostar­ czonych przez Ministerstwo Kultury i Sztuki, C.P.L. i A. oraz Zarząd Spółdzielni. Pod uwagę wzięto przede wszystkim osoby zorganizowane w Spółdzielni. Stefan Deptuszewski �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W WOJEWÓDZTWIE OLSZTYŃSKIM WŁADYSŁAW GĘBIK Zorganizowana we wrześniu 1952 r. przez Okręgowe Trudności, które napotyka dzisiejszy badacz sztuki Muzeum w Olsztynie Wystawa Sztuki Ludowej objeż­ i kultury ludowej regionu warmijsko-mazurskiego, dża teren w o j e w ó d z t w a , zaglądając nie tylko do miast zwiększa jeszcze fakt, że nauka polska, w przeciwień­ i miasteczek, ale i do wsi. Jest to pierwsza tego ro­ stwie do niemieckiej, ziemią tą interesowała się bar­ dzaju impreza na terenie w o j e w ó d z t w a olsztyńskiego dzo słabo. Nieliczne pozycje w naszej literaturze nau­ i z tego względu stanowi w a ż n e wydarzenie w życiu kowej stanowią w i ę c dla badacza tego terenu nikłą kulturalnym regionu. stosunkowo pomoc. Jeżeli dodamy, że wojna prawie Niewielkie stosunkowo zainteresowanie miejscowej całkowicie ' zmiotła przechowywane przez lud cenne prasy Wystawą sprawiło, że przy słabej na ogół propa­ dokumenty polskiej kultury ludowej (rękopisy, doku­ gandzie Wystawa ta przeszła na terenie miasta woje­ menty polskiego piśmiennictwa, roczniki terenowych wódzkiego bez większego wrażenia. Podobny brak z a ­ gazet i czasopism, kalendarze, tkaniny, części stroju interesowania ze strony oficjalnych czynników spo­ ludowego, zabytkowe rzeźby, stare instrumenty ludo­ łecznych i oświatowych towarzyszy Wystawie nieste­ we itp.), to będziemy mieli w ogólnych zarysach obraz ty i w innych miejscowościach, do których Wystawa obecnego stanu. Jedyny prawie, ż y w y dokument pol­ dotarła. Sprawozdania z Olsztynka, Ostródy, Morąga, skiej kultury tej ziemi i świadek jej historii — c z ł o ­ Lidzbarka, Giżycka, Mikołajek, Mrągowa, Piecek, Wojwiek — stanowi w całokształcie spraw kulturalnych, nowa i innych miejscowości świadczą jednak, że m i ­ związanych z badaniem tego terenu przez naukę pol­ mo braku odgórnych zainteresowań Wystawa cieszy ską, problem badaj najtrudniejszy. się dużym powodzeniem i jest wszędzie lokalną re­ Wystawa, która jest przede wszystkim obrazem welacją. przeszłości kulturalnej regionu warmijsko-mazurskie­ Na ogół mieszkańcy wojew. olsztyńskiego bardzo go, pokazuje zabytki sztuki ludowej, mające dziś w a r ­ mało wiedzą o przeszłości swej ziemi. Większość nie tość raczej już tylko muzealną. Brak jest nazwisk zna zupełnie historii Warmii i Mazur, ani nie wie nic współczesnych twórców i pokazu ich dzieł. Wpraw­ 0 kulturze dawniejszych mieszkańców tego regionu. dzie tablica ilustrująca rozmieszczenie spółdzielni Tym cenniejszym w i ę c zjawiskiem jest obecna objaz­ tkackich, wikliniarskith i rogożyniarskich świadczy dowa Wystawa regionalnej sztuki ludowej. Dzięki niej o tym, że na terenie wojew. olsztyńskiego istnieją bowiem szerszy ogół mieszkańców wojew. olsztyńskie­ ośrodki twórcze podtrzymujące tradycje sztuki ludo­ go po raz pierwszy zetknie się z zagadnieniem kultu­ wej, ale pokazanie prób współczesnych poczynań, nie ry regionu, na którym mieszka. Z Wystawy skorzy­ tylko zresztą w dziale artystycznego tkactwa, dałoby sta w jednakowej mierze Polak miejscowego pocho­ pojęcie o kierunkach rozwojowych miejscowej w y ­ dzenia, któremu burżuazyjna nauka i propaganda nie­ twórczości ludowej. Ciekawą również byłaby odpo­ miecka narzuciła fałszywy pogląd na te sprawy, jak wiedź na pytanie, czy brak nadzoru artystycznego 1 Polak przybyły tu po roku 1944. Wystawa ukaże im w niektórych naszych spółdzielniach tkackich nie od­ nie tylko najistotniejsze wartości miejscowej sztuki bija się ujemnie na rozwoju ich wytwórczości. ludowej, ale, co ważniejsze, polskość regionu. Ośrodki twórcze polskiej sztuki ludowej, a przynaj­ Co prawda, wiele obiektów, ilustrowanych na Wy­ mniej najważniejszych jej działów (tkactwo, kaflarstawie, już nie istnieje. Uległy one zniszczeniu nie stwo), rozmieszczone były dawniej, jak nas poucza tylko w czasie działań wojennych, ale zatraciły się Wystawa, głównie w powiatach' sąsiadujących z Pol­ w przeszłości, w wyniku walki prowadzonej z polsko­ ską. Nikłe w p ł y w y dworskie pruskiej junkierszczyzny ścią przez miejscowych urzędowych i nieurzędowych na te ośrodki tłumaczą się przede wszystkim tym, że germanizatorów. na Mazurach mieszkał lud biedny, przeciwstawiający Likwidacja polskiej kultury postępowała na terenie się zdecydowanie zakusom germanizatorów, większa Warmii i Mazur dwiema drogami: przyswajania przez zaś własność niemiecka rozmieszczona była głównie germanizatorów najcelniejszych wartości polskiej k u l ­ w bogatszych glebowo powiatach północnych. tury oraz likwidowania twórców i ich dzieł. Wystawa obrazuje sztukę ludową Warmii i Mazur Przyswajanie wartości polskiej kultury ludowej do­ w zakresie budownictwa, tkactwa, kaflarstwa, garn­ konywało się w czasach nowszych pod patronatem carstwa, sprzętarstwa i ubioru. Poszczególne fragmen­ królewieckiego Instytutu „fur Heimatforschung". W y ­ ty Wystawy, rozmieszczone na 11 przenośnych stela­ dawnictwa tego Instytutu lansowały, po odpowiednim żach, obejmują głównie materiał fotograficzny. Dwie spreparowaniu, dokumenty polskiej kultury ludowej niewielkie gabloty, wmontowane w. stelaże poniżej jako dowody niemieckości regionu. Likwidacja t w ó r ­ plansz, zawierają oryginalne okazy sztuki ludowej. ców osiągnęła natomiast najwyższe nasilenie za cza­ Mapa zasięgu chat podcieniowych wykazuje roz­ sów Hitlera i dokonała się w hitlerowskich więzie­ mieszczenie charakterystycznych dla mazurskiego bu­ niach i obozach koncentracyjnych. downictwa podcieni typu szczytowego w powiatach �południowo-wschodnich, typu zaś nadwiślańskiego w powiatach północno-zachodnich. Trafnie dobrane fotografie pokazują nie tylko całe budynki, ale i cie­ kawsze fragmenty zdobnictwa drzewnego spotykane­ go na belkach, schodach, odrzwiach itp. Znajdywane tu i ówdzie napisy wskazują nie tylko na wiek domu, ale i na jego polskie pochodzenie. Dział budownictwa przedstawia obiekty w w i ę k s z o ­ ści dziś niestety już nie istniejące. Ocalałe zaś nielicz­ ne zabytki budownictwa wiejskiego niszczeją w tere­ nie i nic nie wskazuje na to, że podjęte zostaną n a ­ tychmiastowe kroki dla ich uratowania. Smutny ten stan rzeczy w wojew. olsztyńskim jest wynikiem bra­ ku odpowiednich fachowców, w wyniku czego np. od szeregu miesięcy nie mógł być obsadzony tak w tym wypadku potrzebny urząd konserwatora w o j e w ó d z ­ kiego. W dziale tkactwa pokazano na Wystawie zarówno fotografie, jak i oryginalne próbki różnych tkanin. Uzupełnieniem tego działu są fotografie przęślic o bo­ gatej ornamentyce. Przęślice te były dawniej przed­ miotem specjalnej troski zdobniczej ludowych arty­ stów, stanowiły bowiem zwykle najmilszy dar ofiaro­ wany przez chłopca wybrance swego serca. Tkactwo stanowiło niegdyś główne zajęcie kobiet, szczególnie w porze zimowej. Jeszcze i dziś w wielu domach, zarówno na Warmii jak i na Mazurach, spo­ tykamy ocalałe z pogromu wojennego kołowrotki i warsztaty tkackie. Ostatnio nastąpiło nawet znacz­ ne ożywienie w dziedzinie artystycznego tkactwa głównie dzięki założeniu nowych spółdzielni tkackich w powiatach olsztyńskim, mrągowskim i innych. Bogato reprezentowany jest też jeden z najciekaw­ szych działów miejscowej sztuki ludowej, a mianowi­ cie kaflarstwo. Obok tematyki dekoracyjnej próbowali artyści ludowi odtwarzać na kaflach barwne sceny z życia ówczesnej wsi, ilustrując je charakterystyczny­ mi polskimi napisami, cytatami z pieśni, przysłowia­ mi itp. Sprzętarstwo ilustrowane jest na Wystawie fotogra­ fiami malowanych szaf, kredensów, kołysek, skrzyń, krzeseł itp. W dziale garncarstwa natomiast, obok fotografii dzbanów, garnków, mis, flaszek, talerzy itp., widzimy oryginalne okazy garnków i naczyń bliźniaczych. Ze stroju zachowały się jedynie tylko resztki. D a ­ wny strój ludowy mazursko-warmijski zaginął, żyje jednak w tradycji i wspomnieniach miejscowej ludno­ ści, a nawet zachowały się jeszcze gdzieniegdzie dro­ bne jego fragmenty. Szczególnie ciekawą częścią re­ gionalnego stroju ludowego są nieliczne wprawdzie, ale za to dobrze zachowane czepki warmijskie. Warto przypomnieć, że za jeden taki czepek trzeba było nie­ rzadko zapłacić więcej niż za krowę. Tej właśnie czę­ ści stroju poświęcono osobną tablicę oraz pokazano oryginalne czepki. Czepki takie nosiły na Warmii za-, równo panny jak i mężatki. Prace nad rekonstrukcją stroju ludowego regionu warmijsko-mazurskiego, podjęte w r. 1946 przez To­ warzystwo Teatru i Muzyki Ludowej i kontynuowane później przez Ligę Kobiet i Z. S. Ch., doprowadziły do częściowego odtworzenia tego stroju. Znalazło to swój praktyczny wyraz w zaopatrzeniu szatni teatral­ nej Tow. Teatru i Muzyki Ludowej w kilkadziesiąt regionalnych kostiumów ludowych, poza tym skłoniło Ligę Kobiet i Z. S. Ch. do uszycia kompletów strojów dla swych artystycznych grup reprezentacyjnych. Pokazanie tych prób na Wystawie stanowiłoby cen­ ne jej uzupełnienie. Dałoby ono równocześnie podsta­ w ę do krytycznej oceny dotychczasowych osiągnięć na polu praktycznej rekonstrukcji regionalnego stroju ludowego. Wielka szkoda również, że obecnej Wystawie nie to­ warzyszy w objeździe drukowany przewodnik-katalog, jak to miało miejsce w 1948 r. w Olsztynie. Przewod­ nik taki stanowiłby jak gdyby przedłużenie Wystawy— byłby znakomitym materiałem popularyzującym i uzupełniającym zdobyte na Wystawie wiadomości. 1 1 Szczegółowe omówienie tego działu mazurskiej sztuki ludowej, podobnie jak i innych jej działów, znajdzie czytelnik w 4—5 numerze Polskiej Sztuki Ludowej z roku 1948. Pomimo tych drobnych braków, pierwsza objazdowa Wystawa Sztuki Ludowej Warmii i Mazur spełnia swoją doniosłą rolę w terenie, budzi zainteresowanie problemem sztuki ludowej regionu, wskazuje wyraź­ nie na polskość tej sztuki i jej ścisłą łączność ze sztu­ ką ludową sąsiednich regionów. Należy się też za jej zorganizowanie Kierownictwu Muzeum Regionalnego w Olsztynie • pełne uznanie. SPRAWOZDANIE Z BADAŃ T E R E N O W Y C H POLSKIEGO T O W A R Z Y S T W A LUDOZNAWCZEGO OLGA W roku 1952 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przystąpiło do planowych badań terenowych nad rolnictwem i hodowlą. Przygotowaniem do nich była 2-dniowa konferencja etnografów w dniach 21 — 23 marca 1952 r. w Krakowie. Konferencja obejmowała dwa punkty programu: podsumowanie w y n i k ó w dotychczasowych badań etno­ GAJEKOWA graficznych oraz opracowanie kwestionariusza robo­ czego dla badań nad rolnictwem i hodowlą. Podsumo­ wania w y n i k ó w badań terenowych w Polsce dokonał prof. Moszyński, który scharakteryzował t e m a t y k ę ba­ dań, prowadzonych przy Katedrach Etnografii w War­ szawie, Toruniu, Poznaniu, Lublinie, Łodzi, Wrocła­ wiu i Krakowie, oraz przez Zakład Architektury �w Warszawie, Polską Akademię Umiejętności, daw­ ny Instytut Śląski, oraz dawny Instytut Bałtycki. Po roku 1945 zainteresowanie badaniami terenowymi wzmogło się, szczególnie jeśli chodzi o badania nad kulturą materialną. Równocześnie same badania po­ głębiły się o tyle, że w w i ę k s z y m stopniu kładzie się obecnie nacisk na podłoże gospodarcze i społeczne zja­ wisk etnograficznych. W szczegółowym przeglądzie etnograficznych badań terenowych, dokonanych w ostatnich latach, prelegent wymienił następujące: w latach 1945-47 badania prowadzone pod kierunkiem prof. К. Adamskiej nad tradycyjnymi formami gospo­ darki; badania Koła Naukowego H . К. M, przy U. J . obejmujące inwentaryzację zabytków 13 wsi pow. krakowskiego; badania nad budownictwem i cerami­ ką lubelską w ośrodku lubelskim; badania nad budow­ nictwem, rybołówstwem i rolnictwem, prowadzone przez Toruński Oddział P. T. L . na terenie K u j a w ; badania na terenie spółdzielni produkcyjnych w Wiel­ kopolsce, prowadzone przez Katedrę Poznańską, wre­ szcie badania Uniwersytetu Warszawskiego; badania prof, dr Stelmachowskiej na Kaszubach, dra Zakiego na cmentarzyskach w Szaflarach i Dębnie, dra Reinfussa w Nowotarszczyźnie i na terenach zalanych z powodu budowy tamy na Dunajcu, badania dra Gładysza na Śląsku, badania dr Kowalskiej na Podhalu; wreszcie osobne znaczenie miały badania, na zamówienie P. K . P. G., nad przemysłem małomia­ steczkowym i wiejskim w woj. lubelskim i rzeszow­ skim. T u także wymienić należy badania nad budow­ nictwem wysokogórskim, prowadzone pod kierunkiem prof, dra Antoniewicza oraz prowadzone z wielkim rozmachem badania P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki nad zbieraniem folkloru muzycznego i plastyki ludo­ wej. Na ogół jednak w badaniach tych stosowano roz­ maite kwestionariusze, toteż wyniki ich są bardzo nierównomierne. Także teren badań nie wszędzie był jednakowo obsłużony, do zmapowania zjawisk kultu­ rowych Mazowsza, Podlasia, a nawet Wielkopolski materiały są jeszcze wciąż zbyt ubogie. Różnorodność metod i celów badawczych sprawia, że materiały te są nieporównywalne, a zatem dla celów atlasowych przed­ stawiają mniejszą wartość. Do tych ściśle etnograficz­ nych badań można by dodać badania socjograficzne na terenie Krakowskiego i Podhala, a także badania po­ dejmowane przez kierownictwa m u z e ó w etnograficz­ nych, zwłaszcza na terenie Opoczyńskiego, Kielecczy­ zny, Rzeszowskiego, Kujaw, Mazurów, Kurpiów itp. Charakterystyczną ich cechą jest inwentaryzacja zja­ wisk. Aby uzyskać etnograficzne zdjęcie terenowe dla ce­ lów Polskiego Atlasu Etnograficznego, prof. Gajek zaproponował przyjęcie zasady równomiernego trakto­ wania całości obszaru etnograficznego Polski oraz po­ wierzenia badań etnografom wyszkolonym. Uzasadnił on konieczność bardzo szczegółowej dokumentacji zapisów w terenie, jak również konieczność opracowy­ wania w y n i k ó w badań, zwłaszcza odnoszących się do narzędzi i technik pracy, na jednakowych kartach ar­ chiwalnych, zawierających również konieczną doku­ mentację. Na konferencji opracowano metodą zespołową kwe­ stionariusz do badań nad rolnictwem i hodowlą, w k t ó ­ rym znalazły się następujące grupy zagadnień: środo­ wisko, źródła utrzymania, stan prawny posiadania i użytkowania ziemi, organizacja produkcji, przegląd ro­ ślin hodowlanych, system uprawy, narzędzia pracy i technika, hodowla zwierząt, zbyt i konsumpcja. Te ogólne działy kwestionariusza uzupełnione zostały szczegółowymi uwagami odnoszącymi się do ciekaw­ szych zagadnień etnograficznych, takich jak: paster­ stwo, technika uprawy, narzędzia itp. Obszerny kwe­ stionariusz, uwzględniający również przemiany spo­ łeczne wsi w ciągu X I X w., miał być drogowskazem, pomocą i przypomnieniem dla biorących udział w pra­ cy etnografów. W samej akcji badawczej wzięli udział: dr A. L e w i c ­ ka — Podhale, dr J . Burszta — Żywieckie, dr A. K u ­ trzeba, mgr W. Kwaśniewicz — Krakowskie, mgr Z. Reinfussowa — Kolbuszowskie, mgr K . Wolski — Rzeszowskie, mgr A. Zwolak — Lubelskie, mgr J . J a ­ strzębski, K . Szczypa, mgr B . Guniewicz, mgr Z. Staszczak — Podlasie, dr J . Klimaszewska — K i e ­ leckie, mgr M. Suboczowa — Śląsk Opolski, J . P. Dekowski — Opoczyńskie, dr J . Krajewska — Sieradz­ kie, dr M. Prüfferowa, R. Kukier, H . Antonowiczowa — Kujawy, mgr S. Chmielowski — Pałuki, mgr M. Tarko — Mazurzy Wieleńscy, mgr K . Klęsk — Ziemia Lubuska, Z. Toroński i T. Siudowska — Borowiacy Tucholscy, mgr H. Świątkowski — Łowickie. B a ­ dania prowadzone były przez wymienione osoby w czasie od 1 czerwca do 30 października 1952 r. Obec­ nie opracowuje się nadesłane przez etnografów karty archiwalne, by przygotować pierwsze kartogramy dla rolnictwa i hodowli. Jest rzeczą jasną, że badania nad rolnictwem i ho­ dowlą będą musiały być kontynuowane w roku 1953— chodzi bowiem o to, by przeprowadzić dokładne ba­ dania kontrolne w promieniu kilkudziesięciu kilome­ trów wokół miejscowości reprezentatywnych. Poza tym badania będą musiały objąć t a k ż e te regiony, k t ó ­ re z rozmaitych przyczyn nie zostały uwzględnione w badaniach tegorocznych, jak np. Kurpiowszczyzna, Mazury, Pomorze. Przed szczegółowym opracowaniem nadesłanych materiałów trudno omawiać ich wartość; szczegółowa dyskusja zostanie przeprowadzona na osobnej konfe­ rencji uczestników badań, projektowanej w marcu 1953 roku. Zasadniczą jednak wartość tegorocznych badań terenowych Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego wyznaczają dwa fakty: badania uwzględniają zależność zjawisk kulturowych od podłoża gospodar­ czego, zagadnienie rozwarstwienia wsi, zagadnienie produkcji i związane z tym przemiany historyczne wsi; uwzględniają też potrzebę równomiernego do­ konywania zdjęcia etnograficznego z regionów, przez co powinny stać się użyteczne także i dla monografii regionalnych, planowanych w ramach reedycji dzieł Kolberga. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c149c1a6880e74c9913d328092d91330.pdf ed52aeab5152502ab44b66f8df2957e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3870 Title A name given to the resource Streszczenia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12,z.2; s.126-7 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O L K A It T Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D BY T H E S T A T E I N S T I T U T E OF A R T N. 2 Y E A R BOOK X I I 195b SUMMARY O F A R T I C L E S Henryk Zwolakiewicz — I G N A C Y D O B R Z Y Ń S K I — THE PAPER-CUTTER Ignacy D o b r z y ń s k i is a notable artist of our days i n the paper-cutting craft. D o b r z y ń s k i was born i n 1882, i n the village of Grabowa, L u b l i n region. D r a w i n g i n s p i r a t i o n from old traditions, D o b r z y ń ski's w o r k reflects his own concept and style, f u l l of creative inventiveness. Paper-cutting (openwork compositions cut out of coloured paper) began to develop i n the L u b l i n re­ gion i n the middle of the 19th century and paper cuts were used as i n t e r i o r decoration i n cottages d u r i n g holidays and f a m i l y celebrations. The custom survived up to the outbreak of the first w o r l d w a r . I n the past the w o r k was chiefly done by young girls, as i t was not customary for elderly women to perform the tiresome w o r k of cutting ingenious com­ positions of coloured glossy paper; men performed the w o r k v e r y seldom. The paper-cuts were made i n a r i c h v a r i e t y of forms, roundish, polygonal, i n the f o r m of stripes and trees placed i n a flower-pot. Geomtric orna­ mentation prevailed i n the past, floral (stylized) or­ namentation appeared later. Two distinct stages can be discerned i n D o b r z y ń ski's creative development: a close following of L u ­ b l i n traditions i n paper-cutting, and the f i n d i n g of his own style. I n his first and earlier stage, D o b r z y ń s k i cut s m a l l sized open-work compositions of various designs. The technological approach was also t r a d i t i o n a l : the paper and the tools were used v e r y economically. A t that period geometric ornamentation, circles i n particular, prevailed i n the L u b l i n paper-cutting craft. Figures of horses and birds appeared later. The second stage i n Dobrzynski's art is l i n k e d w i t h the change i n the v e r y function of the paper cuts, when they no more were made for personal use, but for sale purposes, w h e n popular traditions be­ gan to vanish and the fashion for „ p o p u l a r " i n t e r i o r decoration reached the homes of intellectuals i n towns. I t was at t h a t t i m e that D o b r z y ń s k i began \o make serial paper-cuts destined for sale, w i t h o u t however, abandoning his search for new forms. T h e ­ se t w o tendencies, i . e . serial productions and the search for new creative solutions are i n t e r m i t t e n t in his w o r k , w i t h either one or the other tendency prevailing, depending on circumstances. I n yielding to the tastes of the urban customers, D o b r z y ń s k i shows a tendency to overburden his 126 compositions w i t h naturalistic ornamentation, show­ ing, on the other hand, ambitious new designs, a good sense oí r y t h m and much inventiveness i n his non-serial compositions. As t i m e marches on, abstract geometric ornamen­ tation is ousted by f l o r a l compositions and symbo­ lic figures as w e l l as insignia. The size of the w o r k is being enlarged and the paper-cut becomes a te­ chnical display of the virtuoso paper-cutter, who very often shows neglect for the basic p r i n c i p l e of popular art, according to w h i c h there must be con­ sistency between the character of the m a t e r i a l and the implemets used to perform the object. Before proceeding w i t h the c u t t i n g proper, D o ­ b r z y ń s k i v e r y often draws his designs i n pencil. Leaving behind h i m popular traditions, D o b r z y n ­ ski's works reflect ever more distinctly his o w n spe­ cific style. A n d is i t good or bad? W i t h o u t going into details, i t should be said that this is a general trend characterising the transformations going on i n the development of popular art. F i n d i n g no sup­ port i n the artistic c r i t e r i a of the r u r a l population, divorced from his t r a d i t i o n a l background, the popu­ lar artist must reckon on himself, experiencing the joy of success and the bitterness of failures. The source of his creative power — the artists's i m a g i ­ nation, the richness of his creative inventiveness, the v a r i e t y of themes — is at the same time the very source of the greatest peril, impelling the artist to overburden his w o r k s w i t h ornamentation, thus v i o ­ l a t i n g the e n t i t y of the composition. I n Dobrzynski's case, he uses his paper-cuts as an i l l u s t r a t i o n of his inventiveness, hence the narrative character of his w o r k , p a r t i c u l a r l y that of the latest period, ex­ pressed by means of silhouettes, almost naturalistic in their outlines. I t may happen that an artist finds proper decorative means to express his „ l i t e r a r y " ideas, w i t h o u t violating the principles of ornamen­ tal composition, more often, however, the ornamen­ tation elements do not harmonize w i t h the v e r y con­ cept of the composition and w i t h the v e r y character of a paper-cut. There is nothing strange, therefore, i n i t that those artists w h o respect the character of the paper-cuts art achieve the best results from the artistic point of view. There is yet another question w h i c h should be answered: can Dobrzynski's creative w o r k be clas­ sified as folk art? I n the t r a d i t i o n a l sense — cer­ tainly not, b u t t r a d i t i o n a l popular art cannot nowa­ days be identified w i t h creative w o r k i n contempo­ r a r y r u r a l areas. D o b r z y ń s k i is not estranged from �his native village and the general trend of de­ velopment i n popular art. A n d exactly these ties are l i n k i n g h i m w i t h the people and the modern cha­ racter of our countryside. M a r i a Przeżdziecka — M A R C I N GĄSIOR, THE RE­ L I G I O U S SCULPTOR B o r n i n 1865 i n the village of Ł a p a j ó w k a , M a r c i n G ą s i o r spent there 84 years of his life, except for a short period d u r i n g the first w o r l d w a r w h e n he was mobilised as a coachman to serve i n the a r m y . The classic Jack-of-all-trades, G ą s i o r was the v i l ­ lage shoemaker and carpenter, the watchmaker and the chimney-sweeper and he also fiddled i n the v i l ­ lage band. He showed a pronounced dislike for field work. He carved religious figures for home altars on or­ ders from farmers i n his native village and neigh­ bouring villages. Using a pen-knife and chisels of his own make, G ą s i o r carved exclusively i n l i n ­ den-trees. He used to coat his sculptures w i t h o i l varnishes and sometimes also gilded them. W h i l e he carved crosses from memory, he drew i n s p i r a t i o n from the illustrations i n his prayer book w h e n he worked on groups of figures (Christ the Crucified, St. A n t h o n y , St. Joseph), b u t he never simply copied from illustrations, a l l his sculptures are carved i n Gasior's o w n specific style. Guided by one general canon, he produced his works i n series, as i t were, i n t r o d u c i n g only slight changes i n the i n d i v i d u a l figures and precisely this uniform style w h i c h is characteristic of a l l his works, makes a classification according to dates very d i f f i ­ cult, i f not altogether impossible. A cohesive roundish shape of the basic lump, bow­ like curved arms and the r h y t h m of the toes, brought out i n sharp relief by the folds i n the straight cut garments, are the characteristic traits i n a l l his sculptures. No other sculptor i n this region had ever showed any resemblance to Gasior's style. I n the conclusive part of the article, the authoress makes a detailed formal analysis of Gasior's w o r k s . Barbara Bazielich — STARY SĄCZ POTTERY A r c h i v a l information on Stary Sącz pottery dates back to 1581, when, as the records show, among the 35 local artisans, there also was one potter. A guild affiliating 4 earthenware masters was founded some­ where i n the middle of the 17th century. Their wares were evidently not i n grand demand, as according to public records, the potters were just eking out a m i ­ serable existence. No data on the development of Stary Sącz pottery in the 18th century is available as a l l records perta­ ining to that century were destroyed d u r i n g the h o s t i ­ lities of the last w a r . F r o m w h a t has been preserved it is k n o w n that the 19th century was the golden age in the development of the Stary Sącz pottery, and this leads to the conclusion that already the last decade of the 18th century must have been a blooming pe­ r i o d i n the development of pottery a r t i n the Stary Sącz region. According the Guild's records for the years 1834—1844, 16 potters were registered i n Stary Sącz at that period, the figure is, however, i n c o m ­ plete as members of the Guild's B o a r d and commis­ sions were not being registered. The end of the 19th century w h i c h m a r k e d a c u l m i ­ nating point i n the development of Stary S ą c z potte­ ry (17 earthenware masters) was followed by a gra­ dual decline. There are 3 potters at present i n Stary Sącz: Józef Biliński, L u d w i k Wilusz and P a w e ł P ł a z i a k , the t w o latter being new comers from the J a s ł o district. The authoress of this article succeeded i n ascerta­ ining the names and the numbers of potters who w o r k ­ ed i n Stary Sącz i n the previous centures, she did not succeed, unfortunately, i n establishing a u t h o r i t a ­ tive information on the artistic value of their p r o ­ ducts. Much more information is available on the de­ velopments i n the 19th century, w h e n Stary S ą c z pot­ ters supplied w i t h their earthenwares the whole area of the Stary Sącz district. Merchants from Cracow and K r y n i c a used to t r a v e l r e g u l a r l y to Stary Sącz to buy from M i c h a ł Starczewski (died i n 1910) his painted pots, dishes and mugs ornamented w i t h f l o ­ wers or stripes. Starczewski also made toys for c h i l ­ dren (riders on horseback), t w i n s and various ware for pastry baking. His vessels are remarkable for their p a r t i c u l a r l y fine gloss w h i c h Starczewski could achie­ ve by using litherage i m p o r t e d from Hungary, to­ gether w i t h the clay he used for his ware. Some of Starczewski's products have been preserved and are on display i n the Stary Sącz museum. Wincenty Kalisz, whose wares were k n o w n for their exquisite shape and fine glossing, was considered the most remarkable potter of the end the 19th and the beginning of the 20th century. Unfortunately, not one of his products has been preserved. Another celebrity among the Stary Sącz potters of that period was Jozef Nowak. The traditions of his workshop have been preserved by his p u p i l and grandson Józef Biliński, w h o lives and w o r k s i n Sta­ ry Sącz at present. B i l i ń s k i began his apprenticement at the age of 12, under the guidance of his grandfather. He then w o r ­ ked w i t h a number of potters when ultimalety i n 1927 he opened a workshop of his o w n . F o l l o w i n g a se­ rious illness i n 1937, w h i c h undermined his health, he saw himself compelled to take an apprentice, and this was how L u d w i k Wilusz from the village of Kołaczyce, near Jasło, began to w o r k w i t h B i l i ń s k i . They w o r k e d together t i l l the outbreak of the w a r . In addition to everyday-use wares, such as pots, dishes, mugs and twins, Bilinski's workshop also produced socalled fancy pottery, including figurines, bowls, ash-trays and flower-pots. Though B i l i ń s k i seemed to be p a r t i c u l a r l y proud of his heavily orna­ mented flower-pots, w h i c h he adorned w i t h the f i 12-7 �gures of animals and poeple, they do not represent any greater artistic value. A l l Bilinski's wares are remarkable for their extra-fine burnish and the v a ­ riety of the ornamental themes. L u d w i k Wilusz, B i l i n s k i ' s former apprentice, began to learn the pottery trade i n his native village of K o ł a c z y c e . He has at present a workshop of his o w n in Stary S ą c z . His wares are very accurately glossed and are notable for their r i c h ornamentation. I n 1946, Wilusz i n v i t e d P a w e ł P ł a z i a k , a younger friend from his native village, to come and w o r k w i t h h i m i n Stary Sącz. A t present, alike the other potters, P ł a z i a k has a workshop of his own. The Stary S ą c z potters have t ó b r i n g the clay out which they make their wares, from P o d g ó r z e , not far from the t o w n . The preparation process of the clay, before i t is ready for production, takes not less than a year's time. A disk, a knife and a small w i r e are the usual implements used by a potter. The knife is a small, t h i n , rectangular wooden plate w i t h a roundish loophole i n the centre of i t . I t serves to smooth the vessels and to remove the remainders of the clay w h i l e the vessels are i n the process of m o u l ­ ding. The w i r e serves to unfasten the vessel from the disk after the moulding process has been finished. The Stary Sącz pottery of the 19th century was produced i n a r i c h v a r i e t y of forms. I n addition to pots and dishes, the potters made a l l kinds of f l a t bellied shepherds' mugs, s t a r - l i k e forms for pastry baking, flower-pots, special roof „ b a l l o n s " and c h i l ­ dren's toys. Though also present-day pottery is varied, articles of fancy-pottery, purchased m a i n l y by h o l i ­ day-makers, is the chief product of the Stary Sącz workshops. Painted earthenware is made of l i q u i d clay, coloured by means of i r o n ore, yellow loam and the green residue on such metals as copper. O r d i n a r y paint w h i c h cannot resist high temperature is not being used for colouring pottery. I n a l l probability, non-ornamented, glazed earthen­ ware was characteristic of t r a d i t i o n a l Stary Sącz pot­ tery in the past. Painting apparently was brought along by the potters w h o came from J a s ł o . Present-day pottery is painted and the hand-paint­ ing is more often than not done by the potter's wife. The decoration themes on the pottery made i n a l l the three Stary Sącz workshops are very similar in design (See tables I , I I and I I I ) . Ornamented and dried up vessels are being glazed and then b u r n t i n ovens. B u r n i n g is the very last stage i n a potter's work. The ovens, of w h i c h there are various types, are either placed i n the workshop or i n a separate place. The w o r k of Stary Sącz potters is seasonal. They start early i n May and finish at the end of Septem­ ber. W i n t e r time is used for relaxation and also for the preparation process of the clay. I t is also d u r i n g w i n t e r time that the potters sometimes make very 128 ingenious and r i c h l y ornamented specimens of pot­ tery. The market i n Stary Sącz is the chief place where local potters sell their products. Barbara Bazielich — T R A D I T I O N A L A N D M O D E R N CREATIVE ART I N THE KATOWICE VOIVODSHIP A n e x h i b i t i o n of popular art, both old and modern, was organised by the Upper-Silesian Musem i n coo­ peration w i t h the C u l t u r a l Departament of the K a ­ towice People's Council. The e x h i b i t i o n was on show from December 1957 up to A p r i l l 1958. The Katowice Voivodship embraces at present Cie­ szyn and Upper Silesia, as w e l l as the D ą b r o w a and C z ę s t o c h o w a basins, w h i c h means a number of ethno­ graphic regions, a l l of w h i c h were repesented at the exhibition, showing the c u l t u r a l links between Silesia and the other regions of this c o u n t r y . The opening of the e x h i b i t i o n was preceded by a thorough research into the various regions, d u r i n g w h i c h a number of creative folk art centres i n these regions was discovered and i n f o r m a t i o n on popular artists was- collected. The e x h i b i t i o n was housed i n the B y t o m Museum and was divided i n t o t w o sections: the t r a d i t i o n a l p a r t of the e x h i b i t i o n i l l u s t r a t e d the various types of creative art i n the past. O l d Silesian chests for clothing, ingeniously carved and painted, arrested the attention of the visitors. The modern section was arranged according to regions, displaying the w o r k of the modern popular artist and also his workshop. Decorative weaves, regional costumes, embroidery and lace were on display. A m o n g the interesting exhibits were also painted uprons w h i c h are part of Silesian wonemen's garments. Objects of religious rite, such as Eastereggs from the Gliwice and Ś w i ę t o c h ł o w i c e regions and masks from the R y b n i k regions were also on show. A separate section housed sculptures carved i n wood by modern artists. Ewa Fryś RABKA — EASTER P A L M S C O M P E T I T I O N I N The religious custom of consecrating palms is s t i l l very much alive i n Poland. The blessing ceremony is performed on P a l m Sundays. The Rabka district is renowned for its finest palms i n the country. Made of blossoming w i l l o w branches and adorned w i t h multi-coloured tissue-paper, the palms are sometimes 4 metres high. The National Museum i n Cracow organised this year a competition for the finest palms i n Rabka district. The palms w h i c h w o n the competition were purchased by the Museum and are now among the Museum's collections. �CZASOPISMA P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU W A R S Z A W A , U L . D Ł U G A 26. SZTUKI BIULETYN HISTORII SZTUKI, k w a r t a l n i k ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 21 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bo­ gaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 38 zł roczna — 72 zł. PRZEGLĄD ARTYSTYCZNY, kwartalnik poświęcony nowoczesnej twórczości plastycznej, 64 str. dużego formatu, bogata szata ilustracyjna w technice rotograwiurowej. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 33 zł roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 160 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł prenumerata półroczna 36 zł roczna — 72 zł. K W A R T A L N I K F I L M O W Y , ponad 90 str. druku, k i l k a n a ś c i e ilustracji. Cena 10 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 20 zł roczna — 40 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł roczna — 72 zł. PRENUMERATA Czasopisma PIS jako m a ł o n a k ł a d o w e są rozpowszechniane g ł ó w n i e w drodze prenumeraty. Z a m ó w i e n i a i p r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 15-go m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty — przez: U r z ę d y Pocztowe, listonoszy oraz O d d z i a ł y i Delegatury „ R u c h u " . Można r ó w n i e ż z a m ó w i ć p r e n u m e r a t ę d o k o n u j ą c w p ł a t y na konto P K O nr 1-6-100020, Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " w W a r ­ szawie, u l . Srebrna 12. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40% droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i r o ­ czne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, Wilcza 46, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa konto N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ A k t u a l n e numery czasopism P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u Sztuki są do na­ bycia: w w i ę k s z y c h kioskach „ R u c h u " , w w i ę k s z y c h k s i ę g a r n i a c h miast w o j e w ó d z k i c h . Egzemplarze zdezaktualizowane m o ż n a n a b y ć w sklepie przy u l . W i e j ­ skiej 14 w Warszawie. Z a m ó w i e n i a spoza Warszawy należy k i e r o w a ć do Centrali K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " , Warszawa u l . Srebrna 12. k r a k o w s k i e Z a k ł a d y Graficzne, K r a k ó w . S k ł a d : Z a k ł a d Nr. 6. u l . E. Orzeszko­ wej 7. Zam. 258, d r u k : Z a k ł a d Nr. 8, ul. Kościuszki 3. Zam. 337. Klisze: d r u k a r n i a Akcydensowa, Warszawa, Tamka 3. Pap. ilustr. K I . I I I , 100 gr. B I + karton biały kl I I I , 200 gr. Al. Nakład 2000 egz. S-41. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f801bd87e0907f28f57f8321df8308d4.pdf c44b87d9afbbf8b08ce4c18d21b51abd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:76 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:61 Title A name given to the resource Badania nad przeszłoscią kulturalną opoczyńskich miasteczek / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.439-498 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dekowski, Jan Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 438 Biskupice 114;;, " ..• okólnik czyli ogrodzenie stajni z chrustu ... " r. 1793 - Domaniew 1146. gumien wprost od' ZAKOŃCZENIE. Z 'przedstawionej analizy zabudowań dworskich i dworskiego inwentarza ruchomego wynika, że materiał źródłowy, na podstawie którego oparto badania, jest bardzo ogólnikowy. Nie zawiera istotnych wiadomości, potrzebnych do bliższego naświetlenia zagadnienia. Inwentarze i rewizje dóbr były głównie nastawione na przedstawienie dochodowości z dóbr ziemskich (poprzez szczegółowe opisy majątku i powinności) 1147, dlatego nie ujmowano w nich spraw (czasem wyjątkowo podawano), które temu celowi riie służyły. W materiale źródłowym bal'dzo dobitnie podkreśla się używanie żelaza. Podaje się: okucia drzwi, i okien, cZęści narzędzi rolniczych i urządzeń, wynika z tego, że surowiec ten musiał być wówczas drogi i mało rozpowszechniony. Podkreśla się także używanie produktów zagranicznych jak np. szkła francuskiego, zamków gdańskich itp. Z opraJcowanych \Zagadnień dotyczących budownictwa dworskiego wynika, że w badanym czasok,resie buduje ,się przeważnie z drzewa. Pewnym postępem jest wprowadzenie już na początku XVIII wieku podmurowania (z kamieni lub cegieł) od fundamentów w nowo powstających budynkach. Brak prawie zupełnie domów z cegieł. Dachy kryje się przeważnie słomą (rzadziej szkudłami i gontami). W narzędziach rolniczych obserwuje się pewien postęp techniczny, nie widać go natomiast w Ul'ządzeniach przemysłowych i sprzętach. 1145 1146 C. P. 155 s. 19. C. P. 155 s. 12. 1147 Dla potwierdzenia podaje się przykładowo następującą wiadomość źródlową C. P. 127 'r. UV77 s. 142 w. zajezierze: ••...idzie podle tej wioski gościniec wielki do różnych miast, gdyby tam karczmę 'i. stajnię wjezdną zbudowano byłby stąd pożytek znaczny dworowi". JOZEF BURSZTA ZAGADNIENIE "NAWSIA" W OSADNICTWIE WIEJSKIM T re ś ć: 1. Nawsie w dotychczasowych badaniach osadniczych. 2. zagadnienie. 3. Nawsie jako element osadniczy.. ~. C~ bY~o nawsie? 5. Dzieje nawsia jako własności gromadzl{1eJ. 6. HlStona osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, biedota. osady przemysłowe. 7. P,rzykład roli nawsia w osadnictwie najnowszym. 1. Nawsie w dotychczasowych osadniczych badaniach W badaniach nad osadnictwem wiejskim rozwinęły się w nauce polskiej, biorąc z grubsza, dwa równoległe kie~nki. Jedn~. jest kierunek wywodzący się z historii, drugi z geografii. Posługurą SIę o~e ~o części odrębnymi metodami i stawiają po części odrębne zagadmen~a. Kierunek historyczny badań osadnictwa wiejskiego, przedstawIający genezę, zasięg, natężenie i .zmia~y osadnicz~ w ~oszczególny~h okresach osadnkzych (przedkolomzacYJnym, kolomzacYJnym, osadmctwa XVI-XVIII w. oraz okresu zaborów), kładł główny nacisk na zagadnienia gospodarcze, prawno-polityczne i etniczne. Kierun~k ten uwzględniał materiały kartograficzne o tyle, o ile było to kome~zn.e, głównie zaś dla ustalenia podziałów administracyjnych. Zagadmema zaś kształtów osiedli były tu uboczne 1. Kierunek geograficzny zwrócił główną uwagę na wyjaśnienie zależności ilości i gęstości zaludnienia oraz morfologii osadniczej od warunków geograficzno-fizycznych: ukształtowania terenu, wód, szaty roślinnej, gleby i klimatu. Z tego kierunku wyszły właśd~e zainte:esowania morfologią osadniczą, tu też opracowano typologIę kształto~ osad 2. W badaniach tego kierunku dominuje zainteresowanie czynm1 Zob. A. Stadnicki, T. Wojciechowski, O. Balzer, K. Potkański, F. Bujak, W. Semkowicz, H. Łowmiański, K. Tymieniecki, S. Arnold, K. Dobrowolski, T. Tyc, Z. Kozłowska-Budkowa, S. Ingiot, F. Persowski,J. Masłowski, Z. Kaczmarczyk. 2 st. Lencewicz, St. Pawłowski, a zwłaszcza B. Zaborski, M. Dobrowolska, M. Kiełczewska. �441 440 kiem geograficznym. Przy dominacji tego zainteresowania ubocznymi stały się znów zagadnienia prawne i polityczne, a także gospodarcze (np. ustrój gruntowy osad wiejskich). Zapewne w wyniku nieuwzględniania czynników gospodarczych (ustroju gruntowego) chronologia osad wiejskich nie jest jeszcze ostatecznie opracowana, a w ich typologii dominują prawie wyłącznie elementy geometryczne' (np. okolnica, owalnica, widlica, szeregówka, rzędówka itp.). Można by znaleźć sporo takich zagadnień osadniczych, które były stawiane i rozwiązywane tylko w obrębie jednego z tych kierunków, przy czym w obrębie drugiego z nich mogły się w ogóle nie pojawić. Z drugiej znów strony można wśród tych zagadnień znaleźć takie, które nie dadzą się należycie rozwiązać ani w obrębie tylko jednego, ani drugiego kierunku, chociaż tak je traktowano, lecz dopiero przy połączeniu metod i wyników obu tych kierunków. Do takich należy omawiane tu zagadnienie "nawsia" w osadnictwię wiejskim. Aczkolwiek należy ono merytorycznie, jak niźej zobaczymy, do obydwóch wspomnianych kierunków, pojawiło się dotąd tylko w obrębie badań historycznych, zwłaszcza historyczno-prawnych. Do niedawna spotykaliśmy tylko sporadyczne wzmiapki o nawsiu w pracach nielicznych historyków polskich. Tak więc St. K u t r z e b a "fil swoim podręczniku ustroju Polski mówi o nawsiu we wsiach okresu kolonizacyjnego jako o placu wiejskim. "W środku lub na końcu wsi - czytamy w wymienionym podręczniku - ulica nieco się rozszerzała; tam znajdował się kościół, o ile go wieś miała, i kramy oraz jatki wiejskie (rzeźnik, piekarz, szewc, kowal). Zwało się to nawsiem" 3. W tej definicji możemy wyczytać podsumowanie danych z dokumentów lokacyjnych wsi okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim. Podobne określenia spotykamy u innych. K. P o t k a ńs ~ i . w j~dnym. mi.ejscu powi.ada a "nawsiu czyli placu", w innym m~w~ ~ o~I~dl~mu SIę n~ nawSlu zagrodników, karczmarzy czy w ogóle rzemIeslmkow . F. B u Jak w monografii wsi Żmiąca określa tamte~s~e nawsie jako "wąską przestrzeń między główną drogą przez WIes.prowa~zącą, .a płynącym obok potokiem" 5. J. C z u b e k pisząc o naJ starszeJ CZęŚCIZakopanego, zwanej Nawsiem, mówi, "że ta nazwa wszędzie, nie tylko w Zakopanem, oznacza środkową, najważniejszą część osady" 6. F. P o p i o ł e k w związ~u z omawianiem wsi Nawsia S. K u t r z e b a, Historia ustroju Polski, Lwów 1905, s. 32. 4.K. P o t kań s k i, Pisma pośmiertne, T. 1., Kraków 1922, s. 187, t. II. Krakow 1924, s. 364. 5 F. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903 s 50 6 J. C z u b e k, Początki i nazwa Z~ko~an~go ("Rocznik Podhalański", Zakopane-Kraków 1914-1921, s. 57). 3 '. I ,,;;.c w Beskidzie Śląskim pisze, że owo "Nawsie było pierwotnie CZęSClą wsi Jabłonkowa, miejscem, w którym spędzano bydło na pastwiska. Takie ,Nawsie' miała każda wieś" 7. Nie ma potrzeby cytować kilku dalszych autorów piszących o nawsiu, gdyż powtarzają oni podane wyżej określenia. Określenia te są zbyt lakoniczne, nie zawsze zgodne, i właściwie nie wiele wyjaśniają. Podobnie j.est z danymi zawartymi w słownikach. Rzecz ciekawa, że Słownik L i n d e g o tego słowa nie zawiera. Słownik języka polskiego K a rł o w i c z a, Kry ń s k i e g o i N i e d ź w i e d z k i e g o podaje: "Nawsie, nawieś, nawsisko. 1. Puste części wsi, służące zwykle za pastwisko; łąka przy drodze; przestrzeń ziemi, będąca wspólną własnością, znajdująca się między dwoma rzęda61ichałup, a obejmująca, prócz drogi, jeszcze i pastwisko; pole gminne; pole pod wierzbami wśród wsi. 2. Wieś właściwa. 3. Nazwa niektórych zagród i pól gazdowskich, położonych zwykle w samej wiosce" 8. Mniej więcej to samo powtarza współczesny mu Słownik gwar polskich J. Kar ł ow i c z a, dodając do powyższych określeń jeszcze jedno, mianowicie, że nawsie to "punkt, w którym wieś jest najbardziej sobą, wieś właściwa". Określenia powyższe, jaK widzimy, są wieloznaczne i wyrażają zapewne nie tylko pierwotną treść tego słowa, ale wszelkie nowsze przesunięcia jego znaczenia. Ostatnio Jan G e rl a c h poświęcił nawsiu specjalny artykuł 9. Jest to pierwsza w nauce polskiej próba wyjaśnienia nie tyle pochodzenia, ile charakteru i roli nawsia we wsi staropolskiej zwłaszcza w związku z gosppdarczym zróżnicowaniem ludności wiejskiej. Gerlach stawia zagadnienie od początku. Niezadowolony z dotychczasowych skąpych i nawet sprzecznych określeń nawsia, stawiaszereg zasadniczych pytań, na które stara się odpowiedzieć przez analizę przekazów źródłowych. Jest to jednak tylko analiza historycznoprawna, a stąd nie wyczerpująca i właściwie nie rozwiązująca zagadnienia. Gerlach wychodzi z zasadniczego, przewodniego stwierdzenia, że nawsie to wspólna własność gromadzka wsi dawnej, o czym świadczyć mają terminy łacińskie w źródłach: villa communis, planicies communis i exitorium commune. Bardzo ważną jest u Gerlacha próba lokalizacji tej wspólnej własności gromadzkiej. Autor poszukuje na7 F. P o p i o ł e k, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Kato'vice 1939, s. 198. 8 J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i i W. N i e d ź w i e d z k i, Słownik języka polskiego, W-wa 1904, III. s. 211. 9 J. G e r l a c h, "Nawsie" Wspólna własność gromadzka wsi staropolskiej "Czasopismo Prawno-historyczne", t. IV, Poznań 1952, s, 260-273. �442 wsia w pobliżu wód zarówno stojących jak i płynących, gdyż one określały w zasadniczej mierze dawne osadnictwo wiejskie. "W osiedlach wiejskich - czytamy - chodziło głównie o to, aby było blisko wody. Zwłaszcza rzeki łączą ludzi i wskazują im kierunek łatwiejszego rozprzestrzeniania się. Dlatego też do rzeki, potoku, stawu lub ~dzawki wszyscy mieszkańcy wsi mają zapewniony dostęp. Tam me tylko czerpie się wodę na użytek domowy, ale poi się bydło i konie, moczy len i konopie, pierze się bieliznę itd.". Z tego słusznego (choć niewystarczającego) wiązania nawsia z warunkami fizjograficznoosadniczymi wynika jego pierwsza cecha, mianowicie, że "w przeważającej ilości wsi rozciąga się ono nad wodami, tak płynącymi - rzekami i potokami, jak i stojącymi - stawami i sadzawkami". Twierdzenie to uzasadnia autor szeregiem cytatów źródłowych. Na ich podstawie dochodzi do ważnego tu uzupełnienia tej cechy, mianowicie, że nawsie w wielu wsiach leży w bezpośrednim sąsiedztwie domów i dróg wiejskich. "Drugi szczegół charakterystyczny dla nawsia: z reguły zaliczane jest ono w źródłach do gruntów nieużytecznych (agri inutiles)" - czytamy dalej. W połączeniu obu cech otrzymujemy, "że nawsie to mało użyteczne i gorsze grunty położone najczęściej nad rzeką lub potokiem przepływającym przez wieś lub w jej pobliżu" ... "Stanowiły je tereny nierówne, tu i ówdzie zarosłe krzakami i chwastami, pełne wzgórków i dołów, zarzucone głazami, często podmokłe lub zabagnione, słowem, tereny bardziej trudne do uprawy". Oto istotne określenie nawsia, do jakiego doszedł Gerlach w wyniku historycznoprawnej analizy przekazów źródłowych. Poza lokalizacją Gerlach poświęca resztę miejsca omawianiu historycznej roli nawsia w związku z zawłaszczaniem go przez sołtysów i bogatych chłopów. Zasadniczy ton rozprawy Gerlacha dotyczył nawsia jako wspólnej własności gromadzkiej, będącej w okresie pokolonizacyjnym pozostałością słowiańskiej wspólnoty terytorialnej. Jako właśnie pozostałość z okresu wcześniejszego, była ona stale uszczuplana i niszczona przez zawłaszczanie, rozdawnictwo i osadnictwo. "W ten sposób pisze Gerlach dawna własność wspólna, gromadzka, przechodziła drogą zawłaszczania w indywidualne władanie". Według Gerlacha "proces zawłaszczania wspólnych niegdyś gruntów był już w tym czasie (tzn. w okresie pokolonizacyjnym - przyp. J. B.) dosyć zaawansowany". Okres kolonizacji średniowiecznej występuje tu jako zasadniczy zwrot, zapoczątkowujący niszczenie pozostałości gminnego władania ziemią. Do czasów najnowszych autor wcale nie sięga, rozpatrując zagadnienie tylko w okresie wsi staropolskiej. 443 2. Z a g a d n i e n i e. ." ".'·1 :.;f ..:J ~: W wyniku badań Gerlacha wiemy o nawsiu dużo więcej niż dotąd. Jednak mimo tego trzeba podejść do zagadnienia jeszcze raz od podstaw, nawet zarówno odnośnie genezy, lokalizacji nawsia, jak i jego roli historycznej. W wyniku bowiem analizy historyczno-prawnej wiele spraw jest tu bądź nadal niejasnych, bądź w ogóle nie postawionych. Nie wiemy więc nic bliższego o genezie nawsia. U Gerlacha, jak wiemy, jest ono tylko pozostałością z dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej. Wynikałoby, że ta pozostałość trwa nadal tylko pod formą nawsia. Dlaczego jednak ta szczątkowa wspólna własność została nazwana nawsiem? Przecież prócz niego istnieje w czasach nowszych inna jeszcze wspólna własność gromadzka pod postacią pastwisk, nie nazywanych nawsiem, oraz lasów gromadzkich. Dalej, czy ta wspólna własność gromadzka w postaci nawsia była tylko właściwością wsi staropolskiej i została doszczętnie zagrabiona tak, że w czasach nowszych już jej nie spotykamy? Wreszcie, czy każda wieś staropolska będzie posiadała nawsie, czy też tylko taka (i to każda taka), która leży nad wodami i posiada w swoim obrębie grunty nieużyteczne, podmokłe itp.? Odpowiedzi na te pytania nie da analiza historyczna. Poza historyczno-źródłową definicją trzeba koniecznie określić nawsie osadniczo, to znaczy związać je z typami kształtów osad wiejskich i z ich ustrojem gruntowym, czyli z rozplanowaniem osad wiejskich. Jeżeli wszystkie wsie dadzą się morfologicznie uszeregować w pewne typy oraz związać z określonymi ustrojami gruntowymi, to powstaje zasadnicze pytanie, czy nawsie wiąźe się z każdym kształtem i każdym ustrojem gruntowym, czy tylko z niektórymi - i jakimi? Jeżeli uda się nam nawsie w ten sposób określić i zlokalizować, wówczas mapa rozplanowań wsi będzie zarazem odpowiedzią na pytanie o geograficznym jego zasięgu. Zagadnienie nawsia trzeba będzie zatem rozpatrywać z kilku stron. Zgodnie z powyższym trzeba przede wszystkim określić je osadniczo przez omówienie wszystkich zasadniczych typów morfologicznych osad wiejskich. Trzeba tu posłużyć się zarówno materiałem kartograficznym, jak też historyczno- i geograficzno-osadniczą literaturą. Określone osadniczo nawsie będzie mogło stanowić podstawę wyjściową do analizy ogólno-historycznej jego genezy, roli i zmian, tak jak one nam się ujawnią w źródłach historycznych. Trzeba będzie prześledZIĆ specjalnie rolę nawsia we "wtórnych" procesach osadniczych, to jest �445 444 takich, które zaszły w obrębie już ukształtowanego typu wsi t8. Te wtórne procesy osadnicze, na które dotąd nie wystarczająco zwrócono uwagę, odzwierciedlają w sobie dzieje zmian struktury agrarnej wsi oraz wiążą się z większością procesów gospodarczych wsi nowożytnej. Rola nawsia - jak zobaczymy - będzie tu klasyczna. Wychodząc z faktu, że nawsie spotyka się w szczątkowych formach we wsiach dzisiejszych, przytoczymy w końcu jeszcze opis nawsia w jednej wsi na podstawie badań socjograficznych. 3. N a w s i e jak o el e m e n to s a d n i c z y. Nawsie, trzeba to z góry stwierdzić, jest określonym elementem dawnego osadnictwa wiejskiego, gdyż występuje jako organiczna część osad pewnych typów. Jest to poza tym - jak już wiemy - wspólna własność gromadzka, powstała przez wydzielenie pewnych gruntów od podziału między osadników celem wspólnego korzystania z niej. Jako takie zatem, nawsie nie może być wynikiem spontanicznego rozwoju osadnictwa wiejskiego, ale musi być urządzeniem planowym, a więc powstałym bądż wraz z założeniem, bądź tworzeniem się wsi według z góry wytyczonego planu. Chcąc zatem uchwycić genezę nawsia jako elementu osadniczego musimy równocześnie rozpatrywać je w całym kontekście warunków osadniczych i techniki osadniczej danego etapu rozwoju osadnictwa wiejskiego. Gdy stwierdzimy poza tym (patrz niżej), że osadnictwo nowożytne nawsia nie stwarza, dalej, że nie występuje ono zarówno w dawnym jak i nowym osadnictwie rozproszonym (osadnictwo jednodworcze, przysiółkowe, rzędowe, szeregowe itd.), to wysuwają się tu trzy aspekty rozważań: 1. nawsie, będąc elementem określonego etapu osadnictwa wiej'skiego, musi być w jakiś sposób związane z techniką osadniczą, z poziomem rozwoju sił wytwórczych i sposobem gospodarowania, skoro pewne tereny pomija się przy podziale gruntów i pozostawia do wspólnego używania; 2. nawsie, jako część areału ziemi danej wsi, położone w zasadzie w środku osady, musi stać w jakimś stosunku do układu gruntów wiejskich. Jest więc elementem ustroju gruntowego osady i w związku z tym ustrojem trzeba je rozpatrywać; tO Wtórne proceSy osadnicze dotyczą nie tylko nawsia, ale także powstania i wzrostu przysiółków na terenie osad już istniejących. Jest to już zagadnienie odrębne. 3. jest ono wreszcie - rzecz oczywista - przez swe centralne położenie organiczną częścią kształtu osady ono po części wyznacza ten kształt i samo z kolei jest przez ten kształt wyznaczone. Sam zaś kształt osady jest, przynajmniej w jego pierwotnej postaci, wynikiem zarówno sposobu gospodarowania, ustroju gruntowego, jak i wreszcie warunków fizjograficznych na pewnym etapie rozwoju sił wytwórczych. Podejdźmy do zagadnienia wpierw od strony ustroju gruntowego i kształtów osad 11. Pod ustrojem gruntowym rozumiemy - z grubsza biorąc - układ przestrzenny parcel gruntowych jako jednostek uprawowych i własnościowych ludności danej osady. Sredniowieczna praktyka osadnicza i technika rolna wypracowały kilka takich ustrojów gruntowych. Zasadnicze z nich to: ustrój niwowy, łanowy (łanów leśnych) i pasowy 12. Okazuje się, że z danym ustrojem gruntowym 11 Będziemy tu używali terminologii kształtów wsi opracowanej przez B. Z a b o r s k i e g o w pracy: O kształtach wsi w Polsce i ich rozmieszczeniu -' "Prace Komisji Etnograficznej P.A.U.", Kraków 1926. T.erminologia ta jest u nas na ogół przyjęta, chociaż, jak zobaczymy, nie zawsze adekwatna. Konieczne są tu pewne zastrzeżenia. Mówiąc o kształtach wsi będziemy brać pod uwagę tylko zasadnicze typy, pomijając dla uproszczenia szereg form przejściowych. Pomijamy tu również szerszy aspekt geograficzny z"' gadnienia. Artykuł niniejszy, choć porusza wąskie zagadnienie, ma charakter szkicowy, zarysowujący tylko całość zagadnienia. Jest ono bowiem tego rodzaju, że chcąc na nie w pełni odpowiedzieć, trzeba by w każdym wypadku wsi danego typu wiązać dane historyczne z kartograficznymi oraz SpeCjalnymi badaniami terenowymi, a to jest niewykonalne. zastosujemy tę metodę przykładowo tylko do jednego typu wsi. t2 Odnośnie bliższych szczegółów ustroju gruntowego odsyłam do literatury: K. D o b r o w o l s k i, NajstarSIZe osadnictwo Podhala. Badania z dziej. spał. i gospodonr 20, Lwów 19~5;T e n ż e, Dzieje wsi Niedźwiedzia w pow. limanowskim etc., Lwów 1931; T e n ż e, Najstarsze kształty wsi polskiej. Spraw. z czyn. i pos. P.A.U. t. XXXIII 1928,nr 3, s. 6-8. P o tkań s k i K., Pisma pośmiertne.,t. I, II, Kraków 1922-1g24. Wiązanie kształtów osad z ich ustrojem gruntowym znajdujemy pierwszy ~az szerzej omówione w pracy W. E b e r t a, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936.Z wyróżnionych przez niego 9-ciu typów układów gruntowych na uwagę zasługują tu trzy, pochodzenia średniowiecznego: układ niwowy (Gewannfluren), dalej układ, który tu (w braku bliższej u nas terminologii) można nazwać pasowym (Gelangeiluren), oraz ustrój łanów leśnych (gereihte Hufen) (o. c. s. 42). D ob r o wo l s k i wyróżnia w Małopolsce trzy podstawowe formy układu gruntów w średniowieczu: niwowy, łanów �447 446 osadnictwa dawnego dadzą się związać niektóre tylko kształty osad. Rozpatrzmy niżej typy najważniejsze, szukając warunków osadniczych dla powstania nawsia. 'Podane wyżej ogólne stwierdzenia pozwalają na wyłączenie z góry kilku typów osadnictwa, przy których nawsie istnieć nie mnże. Do tych zaliczają się oczywiście osady jednodworcze (samotnicze) niezależnie od tego, czy powstały one spontanicznie, czy planowo oraz niezależnie od czasu ich powstania. Nawsia mieć nie mogły zarówno jednodworcze osady słowiańskie z 'szachownicą gruntów 13, rozrzucone wsie olęderskie XVI-XVIII w. z blokowym układem pól, czy też z takimże układem nowoczesne rozsiane wsie komasacyjne. Trudno jest również wiązać nawsie z małymi formami osadniczymi typu przysiółkowego, z właściwym sobie blokowym czy blokowo-pasowym układem gruntu 14. Nie będziemy zasadniczo mieć także nawsia w osadach większych o planowym układzie, ale nowszego pochodzenia. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o powstałe w wyniku nowoczesnego osadnictwa, parcelacji i komasacji wsie szeregówki. Jedyną wspólną przestrzenią będiie tu biegnąca środkiem osady prosta szosa, przy której stoją regularnie ułożone zabudowania z przylegającymi do nich prostopadle pasami pól. Sprawa to zresztą ogólna: nowoczesne twory osadnicze mają tę szczególną cechę, ,że niezależnie od tego, czy leśnych i (nie wiadomo bliżej co określający) system zwartych gospodarstw bez z góry powziętego planu. (Dzieje wsi N., s. 7). W związku z interesującymi nas tu zagadnieniami należy wymienić jedną jeszcze pozycję, mianowicie pracę T a d e u s z a L a l i k a, pt. Pr7.e. gląd badań nad historią rozplanowania osad wiejskich w Polsce. Instytut Architektury i Urbanistyki, zeszyt 11, Warszawa 1953, skrypt powielany. Jest to bardzo pożyteczny krytyczny przegląd kompletnej literatury tego zagadnienia. Niestety z pracą L a l i k a mogliśmy się zaznajomić. dopiero po napisaniu niniejszego artykułu. 13 Osadom jednodworczym przyznaje się na ogół chronologiczne pierwszeństwo. Por.: O. B a l z e r, Chronologia najstarszych kształtów wsi słowiańskiej i polskiej, "Kwart. hist.", 24, 1910; P o t kań s k i, o. c. I, s. 214. Podobną pierwotność na terenie Litwy wykazuje H. Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki do kwestii najstarszych kształtów wsi litewskiej, Wilno 1930. ZQb. też: A F i s c h e r, Etnografia dawnych Prusów, Gdynia 1937, s. 19. Ił W. E b e r t, Landliche Siedelformen, s. 15. Z wyróżnionych przez Eberta typów przysiółków na uwagę zasługuje ze względu na pewne podobieństwo do wsi okolnicy przysiółek placowy. Przysiółki są zazwyczaj nowszego pochodzenia i trudno oczekiwać, aby plac przysiółkowy pełnił rolę nawsia, pomijając już to, że, jako na przysiółku, nie mógł się w ogóle nazywać nawsiem. powstają jako skupione czy rozsiane, nie stwarzają wspólnej własności gromadzkiej, a więc i nawsia 15. Z układem niwowym wiążą się ulicowe i placowe kształty osad 16, a więc takie, w których szeregi domów nie ciągną się wzdłuż całego obszaru wiejskiego lecz są zgrupowane w formie ulicy, ulicy z placem pośrodku (owalnica), lub zespołu ulic (wsie wielodrożne), zazwyczaj w środku terenu wsi. Układ niwowy ma tę szczególną właściwość, że posiada wspólne pastwiska i lasy, co łącznie z przymusem niwowym stwarza z całej osady silny związek gospodarczo-społeczny, czego brak np. we wsiach łanów leśnych 17. U l i c ów k i wykazują dwie formy: z placem pośrodku i bez niego. Ulicówki bez środkowego placu' ze względu na swój kształt nawsia posiadać nie mogą. Ze względu jednak na niwowy układ gruntów, pozwalający na istnienie wspólnych pastwisk powstaje pytanie, czy możemy tu znależć taką wspólną gromadzką przestrzeń, która ze względu na swe położenie tuż przy osadzie mogła pełnić podobne funkcje (wspólny wygon, dostęp do wody, miejsce dla biedoty wiejskiej itp.). Odstępując od ścisłego trzymania się zakresu zagadnienia wyznaczonego etymologią· słowa "nawsie" (w środku wsi), należy tę ewentualność rozważyć. Ulicówki, jak wiadomo, należą do naj starszych kształtów wsi słowiańskich. Posiadały one pierwotnie bezładną szachownicę pól, która z czasem, a zwłaszcza w okresie tzw. kolonizacji na prawie niemieckim została przeorganizowana na planowy, niwowy układ gruntowy 18. Typ ten dominował w osadnictwie niemieckim na ziemiach słowiańskich w XVIII i XIX w. 19, jest zresztą w ogóle dość rozpowszechniony na ziemiach wschodnio-słowiańskich 20. Czysty typ ulicówki odznacza się długością do 2 km, rzędy zabudowań (jedno- lub obustronnych) stoj ą zwarcie przy drodze, przy czym całe osiedle nie ciągnie się 1:; Wiąże się to m. in. z nowym sposobem gospodarowania, pozwalającym na uniezależnienie się w dużej mierze od warunków fizjograficznych, zwłaszcza od naturalnych zbiorników wody. Brak nawsia w osadnictwip. nowoczesnym jest zagadnieniem szerszym, którego tu nie sposób rozwinąć. ts E b e r t, o. c., s. 40. 17 D o b r o w o l s k i, Dzieje wsi N., s. 15. 18 Fr. B u jak, Studia nad osadnictwem Małopolski. "Rozpr. wydz. h.f.AU." 47, Kraków 1905, s. 335. 19 R. M a r t i n y, Die Formen der landlichen Siedlungen in der Provinz Posen. "Zeitschr. d. Hist. Ges. fUr d. Provo Pos.", 28, Poznań 1913, s. 25-26; E. B o e h m, Das Deutschtum u. seine kulturgeogr. Leistung etc., Lipsk 1942, S. 66-67; A P e i s s l e r, Deutsche Siedlungen in Syrmien Lipsk 1942, s. 23-25. ' 20 Z a b o r s k i, o. C;., S. 46. �449 448 wzdłuż całego obszaru gruntów, lecz jest skupione w jego środku. Dawne ulicówki lokowały się zazwyczaj w pobliżu rzeki lub zbiornika wody. W związku z rozwojem techniki, głównie budownictwa studzien, można zauważyć uniezależnianie się tych wsi od wody; wsie lokują się na pagórkach lub na suchej płycie 21. Można tu z dużym prawdopodobieństwem przyjąć jako zasadę, że ulicówki nowsze, lokowane niezależnie od wód, posiadały wszystkie grunty w pobliżu osady rozmierzone, czego nie można twierdzić o starszych ulicówkach położonych w pobliżu wód, czy na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym. Tutaj można zauważyć w sąsiedztwie zabudowań nie podzielone płaty pastwiska czy w ogóle gruntu gminnego, mogące 'tworzyć, powiedzmy, "nawsie boczne". Jako prawdopodobny przykład można podać opracowaną przez K. D o b r o w o l s k i e g o wieś Krauszów na ,podhalu 22. Takie nawsie, leżące z boku osady, znamy w kilku ulicówkach Małopolski. 21 S e ring - von D i e t ze, Agrarverfassung der deutschen Auslandssiedlungen in Osteuropa, Bd. I, Berlin 1939, passim; B o e h m, o. c., 67; M a r t i n y, Die Formen, s. 25. 22 D o b r o w o l s k i, Najstarsze osadnictwo Podhala, s. 24-40. Krau'BZÓW jest ulicówką o dawnym ustroju niwowym. Na ma'pie widzimy osadę położoną na jednym brzegu Czarnego Dunajca u skraju trzech niw. Inter~sowałaby nas tu najwięcej niwa XVII, leżąca nad Dunajcem naprzeciw wsi a u podstaw niwy I i III oraz niwa III. Wobec widocznegopodziału niw sąsiednich obie mogły stanowić jedyny teren dla nawsia. Istotnie, częśĆ piwy III tuż przy domach stanowi pastwisko gminne (870 sążni) oraz gaje gminne i pastwisko (2 m 75 s.). Większośćniwy III należy do dworu. A' jest :tc.teren między wsią, potokiem a Dunajcem. Wymieniona niwa XVII jest tzw. niwą domową, z której jednak tylko część została zabudowana (lewy brzeg Dunajca), reszta stanowi pastwisko gminne. Czy można tę resztę niwy domowej uważać za nawsie "boczne"? W pracy Dobrowolskiego nie znaj.dujemy na to odpowiedzi. Możemy tu dodać dalsze dane świadczące a położeniu nawsia z boku osady: W r. 1554 Mikołaj Biberstein alias Bojszowski właściciel Starej Wsi i Jan Rajski właściciel sąsiednich Dańkowic w Księstwie Oświęcim,skim przeprowadzają podział lasu między siebie. Obie wsie leżą nad tym samym potokiem wpadającym do Wisły. Otóż dzielony las dotyka bezpo'średnio nawsia. Czytamy oto, że "lasy zaczynają się od nawsia dankowskiego i ciągną się przy granicy bestwińskiej aż do Wisły, a brzegiem od 'Wisły aż do granicy jaj'Szowskiej (Jawiszowice - przyp. J. B.) a od granicy jajszowskiej aż ku nawsi dankowskiej powyżej i wedle nowego 'stawu spólnego... ". Można wnioskować z treści dokumentu, że nawsie to ~eży między Dankowicami a Starą Wsią, a więc poza jedną i drugą wsią i tuż pod lasem. Być może, jest ono pozostałością pierwotnej osady obej.mującej obie wsie, o czym świadczyłaby nazwa Stara Wieś. (Dokument O istnieniu nawsia w ulicówkach świadczą dane źródłowe do wsi śląskich przytoczone przez A. M e i t z e n a. Wieś Czechnica k. Wrocławia jest wg. mapy ulicówką, położoną na lewym brzegu Olawy w niedalekiej odległości od Odry. Zródła z 1610 r. wykazują, że część nawsia (Dorfanger, Dorfau)' nadaje klasztor gminnemu pastuchowi za określone powinności roczne. Świadczy o tym też przywilej dla karczmarza 0?3. Te przykłady wskazywałyby, że ulicówki posiadały nawsie wówczas, gdy przy położeniu w dolinach rzecznych lub na terenie geograficznie i gospodarczo przejściowym, wieś posiadała wspólne grunty gromadzkie. W wyznaczaniu nawsia w tym typie na czoło zdają się wysuwać wyżej podane warunki terenowe, gdyż pastwisko gminne mogłoby w innych warunkach fizjograficznych leżeć z dala od wsi. W ogólności jednak stwierdzić należy, że n'awsie nie jest organicznie związane z osadami ulicowymi. Jaką rolę pełniło nawsie ulicówki w żydu ludności tego typu wsi wydaje się zależeć od tego, czy oprócz niego posiadały one wspólny plac gminny w środku osady. Ulicówki z placem pośrodku są dość często spotykane 24. Na takim placu mieścił się zazwyczaj kościół, nieten jest sporządzoną w końcu XVIII w. lub z pocz. XIX w. kopią. Znajduje się ona w posiadaniu prof. St. S z c Z o t ki). Ciekawe, że w końcu XIX w. nawsiem nazywały się niektóre role i łąki. Np. o wsi Biadoliny Radłowskie w pow. brzeskim w Małopolsce w związku z nazwami miejscowymi, pod nagłówkiem "role" czytamy: "Nawsie, bo leży poza wsią i ciągnie się ku granicy gmin Perła i Biadoliny Szlacheckie na zachód ... " itd. Zaś pod nagłówkiem "łąki" podobnie: "Nawsie (jak wyżej) znajduje się w tym samym położeniu". (K. M a t y a s, Ludowe nazwy miejscowe w pow. brzeskim w Galicji, "Lud", T. I. Lwów 1895. s. 127). Wydaje się, że w ostatnim wypadku mamy do czynienia z przesunięciem nazwy na oznaczanie innego przedmiotu. Podobnie we wsi Bronisz6w spośród sześciu niw, na jakie podzielono ogół pól ornych w katastrze z r. 1786, jedna z nich nazywa się "W nawsiu". - Zob. J.. Fierich, Broniszów, wieś powiatu ropczyckiego. Warszawa 1933, s. 29. 23 A. M e i t·z e n, Urkunden schlesischer Darfer zur Gesch. Hind!. Verhiilt. u. d. Flureinteilung insbesondere, Wrocław 1863, s. (44), 183, 184-185. Nawsie boczne wydaje się być na terenie Śląska i Niemiec częste. We wsi Krzeczyn w pow. oleśnickim nawsie ("Anger", "Aue") leży w niwie dworskiej obok wsi. T'akże poza Śląskiem pojęcie "Anger" jest w tym znaczeniu znane. Np. na mapie wsi Panalte, pow: Calbe "Anger" leży "ausserhalb des Dorfes am Bach". Ciekawe, że w Środkowej Saksonii ."Anger" leży najczęściej poza wsią a środkowy plac wiejski nazywa się tam "Dorfgarten". - Zob. H. S c h l e n g e r, Formen landlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 59-60, przypis. u Martiny, o. c., s. 33-34; Dobrowolski Najstarsze osadnictwo,s. 44. 29 �450 kiedy cmentarz, czasem staw, a nawet domki chałupników, zależnie zresztą od tego, jak duży był ten plac. Taka ulicówka jest np. panującą formą dawnego osadnictwa w pow. świdnickim ~5. W osadnictwie austriackim XVIII i XIX w. taki plac tworzono specjalnie jako miejsce zbiórki ludności całej osady ("Appelplatz") 26. Każda wieś zresztą musi mieć jakieś miejsce, w którym mogłaby się w pewnych okolicznościach (uroczystości, zabawy itp.) spotykać cała ludność. W braku takiego placu środkowego rolę tę pełnić musiało nawsie, choćby leżało z boku wsi. W braku jednego i drugiego całe życie zbiorowe wsi musiało koncentrować się w ulicy wiejskiej 27. W związku z charakterystycznym placem wiejskim dotykamy szeroko dyskutowanego a niezmiernie ciekawego kształtu wsi tzw. o k o l n i c y. Jest to również jeden z naj starszych typów wsi osadnictwa zachodnio-słowiańskiego. Jako wieś planowana, będąca połączeniem od razu kilku zadań - mieszkania, obrony, centralnego punktu życia gospodarczego i społecznego całej osady - w swoim założeniu musiała mieć w środku wsi wolny plac. Mieścił się na nim staw dla pojenia bydła, tam pozostawiano bydło na noc itp.28. Spośród polskich autorów piszących o tej wsi tylko P o t kań s k i nazywa taki plac, jaki znalazł w Starej Wsi w Puszczy Radomskiej, nawsiem 29, inni mienią go tylko placem. U G e r l a c h a zarówno plaJe okolnicy jak i ulicówki nie mieści się w jego pojęciu nawsia. Wydaje się jednak, że między określonym przez niego nawsiem a placem okolni,cy czy ulicówki istnieje tylko różnica stopnia wielkości a nie jakości 30. Jako 25 M. T l' e b l i n, Beitrage zur Siedlungskunde im ehemaligen Ftir!ltentum SChweidnitz. "Darstell. u. Quellen z. schles. Gesch." Bd. 6, Wrocław 1908, s. 59-60. Wśród ulicówek autor odróżnia ulicówki wąskie i szerokie, te ostatnie właśnie z większym placem pośrodku. 28B o e h m, o. c., 65. 27Taki typ wsi mamy np. w pracy G. J e n s c h'a, Der Siedlungs- und Wirtschaftsraum der Gemarkung Steinbach, Berlin 1941. Tutaj w tyle za stojącymi przy ulicy domami leżały ogrody, za nimi płoty oddzielające je od p6l, tak że "alles Leben wird damit in die Dorf5trasse gedrangi" (s. 47). 28B a l z e r, Chronologia, s. 385. 29P o t kań s k i, Pisma, I, 187. Podobny plac w środku wsi choć innego typu P e l' s o W s k i nazywa również nawsiem. Zob. Osady na prawie ruskim, polskim, niemieckim i wołoskim w ziemi lwowskiej, Lwów 1927. s. 68, 81, 84, 85. 30 Nawsie okolnic nie mogło odegrać roli historycznej, jaka ujawnia się w źródłach historycznych odnośnie nawsia innych typów wsi, a to z dwóch powodów: było ono, po pierwsze, małe i tak niezbędne, jak plac targowy w mieście, że nie mogło być przedmiotem sporów o zawłaszczenie. 451 wskazówki możemy tu zresztą użyć literatury czeskiej. Tam środkowy plac okolnic określany jest mianem nawsia (naves) 81. Z punktu widzenia nawsia w i e lo d r o ż n i c e przedstawiają różny stan, niekiedy podobny jak okolnice i ulicówki z placem. Często zresztą wsie wielodrożne powstawały z rozbudowania i rozrostu tego typu osad. Fr. P e I' s o W s k i powtarza za O. S c h l i.i t e r e m możliwość rozwoju osady wielodrożnej <zwanej przez niego za L e n c e w ic z e m kupową) z okolnicy przez degenerację pierwotnych form 32. Przypuszczenie potwierdza analizą pięciu wsi zachodniego Podola. Takie wsie będą miały zawsze w środku charakterystyczny plac, podobnie jak rozbudowane owalnice 33. Częstym zjawiskiem było powstanie osad wielodrożnych z osad jednodworczych 34. Wsie wielodrożne Podola wywodzą się także z ulicówek słowiańskich, z osad łanów leśnych, a nawet z osad łęgowych 35. Zależnie od genezy i warunków fizjograficznych mielibyśmy z punktu widzenia nawsia trzy typy osad wielodrożnych. Pierwszym będą osady z placem pośrodku. Sieć zabudowanych dróg wykazuje tu ośrodek centralny w formie placu, od którego rozchodzą się drogi boczne. Można tu poszukiwać nawsia leżącego z boku osady, bowiem wsiom wielodrożnym właściwy jest również niwo wy układ gruntu z wspólnymi pastwiskami gminnymi. Istnienie takiego nawsia trudno by pogodzić z dośrodkowym kształtem osady, bowiem nawsie musi być dla niej czymś ośrodkowym. Tymczasem w takiej kupowej osadzie powstaje na jej obwodzie coś w rodzaju peryferii. Taka osada wykorzystuje zazwyczaj dogodne warunki terenu (położenie nieckowe), pozwalające na rozbudowywanie się we wszystkich kierunkach. Z możliwością nawsia u wylotu którejś z ulic należałoby się liczyć wtedy, gdy osada wielodrożna leży na pasie granicznym dwóch stref fizjograficznych i gospodarczych (np. wyższe grunty uprawne i niżej połoPowtóre dlatego, że samych okolnic w Polsce mieliśmy bardzo mało. Z ab o r s it i, zainteresowany tym niewątpliwie najciekaWlSzym typem wsi, wyliczył imiennie wszystkie okolnice w Polsce jakie znalazł. Było ich 35. (o. c., s. 38-39). A. M e i t z e n, na 400 wsi śląskich znalazł tylko 3 okolnice. iUrkunden, s. 104). a~W. D a w i d e k, Zalidneni, spoleenost, kultura splJ.lenopbficska, Praga 1939. 32 P e r s o w s k i, Osady, s. 28 i n., 52. 33 T a m ż e, s. 34. passim. 34 Wykazuje to D o b r o w o l s k i na przykładzie wsi Niedźwiedzia, s. 13. Archaiczną częścią osady było tu skupienie kilku domostw, w zasadzie jednodworczych, "bez regularnego planu, z rodzajem placu pośrodku", z którego rozwmęła się osada nieregularnie skupiona. 35 29* P e r s o w s k i, o. c., s. 28 i n. �453 452 żon e pastwiska czy łąki). Wówczas jednak zatraca się koncentryczność osady i znaczenie środkowego placu. Drugim typem będą wielodrożnice chaotyczne bez ośrodka centralnego, rozbudowane przy bezładnych drogach. Zależnie od warunków fizjograficznych wsie te otoczone są bezpośrednio uprawnymi polami, bądź też leżą na granicach dwóch jak wyżej stref. Trzecim typem będą wielodrożnice rozrzucone (kupowo bezkształtne), powstałe z rozrostu osad jednodworczych. O ile wieś ta nie przeszła późniejszych pomiarów i regulacji, właściwa jej bezkształtność z kompleksem małych, krętych uliczek oraz bezładną szachownicą gruntów, wyklucza możliwość nawsia. Na ogół biorąc nawsie nie wiąże się organicznie z formami osad wielodrożnych ze względu zarówno na ich kształt, warunki fizjograficzne, w jakich zazwyczaj te osady leżą, a także pomiary gruntów. IPodobnie ma się sprawa z rzędówkami jako wsiami już o układzie typowo pasowym, ale nowszego pochodzenia. Powstałe w wyniku osadnictwa tzw. olęderskiego XVI-XVIII w. rzędówki bagienne miały układ regularny, podobny do ulicowego. W tych wsiach "role gospodarstw wchodzących w skład osady nizinnej - pisze Wł. R u s i ń s k i - składały się z szeregu podłużnych zagonów biegną'cych prostopadle do brzegu wód czy mokradeł. Taki pas roli zaczynał się w miejscu naj niższym, przy zbiorniku wód, i ciągnąc się w górę zbocza, kończył się już na miejscu suchym, wzniesionym wyżej". Tutaj dopiero biegła droga, przy której stały zabudowania 36. Wynika z tego, że całość gruntów, a zatem i te, które mogły stanowić nawsie (grunty naj niżej położone), zostały tu rozmierzone między osadników. Podobnie było w rzędówkach litewskich powstałych w wyniku pomiary włócznej XVI w., w których pod zabudowania nie wyznaczono specjalnych gruntów. Wskutek tego musiały się one mieścić na wydzielonych pasach gruntu przynależnych do osadników, tzw. rezach 37. Rzecz jasna, że wspólną była tu tylko ulica =droga. Możemy jednak znaleźć wypadki, kiedy w rzędówkach bagiennych wraz z rozwojem wsi i osuszaniem bagien tworzyło się coś w rodzaju nawsia. Przykładem tego są zmiany, jakie zaszły w rzędowej wsi bagiennej, Szumecza nad Sawą w Slawonii, w czasie od 1870-193738 (zob. szkic). WI. R u s i ń s k i, Osady tzw. "Olędrów" w dawnym woj. poznańskim. "Prace Kom. Atlasu Rist. Pol.", z. V, Poznań-Kraków 1939-1947, s. 56. Zob. podobny opis u M a a s a, Die Formen, s. 28. 37 Ł o w m i a ń s k i, Przyczynki, s. 21-29. 3S B o e h m, Das Deutschtum, s. 64 i fotogr. 14. Jednorzędowa z po36 czątku wieś nie tylko zagęściła się po jednej stronie wody, ale powstał także drugi rząd zabudowań po drugiej stronie, leżące zaś w środku bagna Rzędówki, jako wsie pochodzenia nowszego, nie będą w istocie swej struktury i ustroju gruntowego związane z nawsiem. Przechodzimy do kształtów z podłużną przestrzenią wzdłuż wsi. Chodzi tu o dawne kształty osad, jak owalnice i typy przejściowe (widlica i ulicówka, powstała z przedłużenia owalnicy). Mają one zarówno niwowy jak i pasowy układ gruntów. Są to, powiedzmy z góry, osady o typowym nawsiu. O wal n i c e .i o wal n i c e u l i c o w e (Angerdorf, Strassenangerdorf), te ostatnie będące tylko przedłużeniem owalnicy, są wsiami pochodzenia średniowiecznego. Na Ziemi Lubuskiej powsta- 'I ~~~~F -,." " ~L:]~~bA; NOV. ~~~~~ • _ ••• " pou. Ryc, L Szumecza. Przekształcanie rzędówki 1870-1937 •• '. . wg E. Boehma. wanie ich nie sięga poza połowę XVI w. 38. Nie spotyka się ich również w nowszym osadnictwie Śląska 40. Typowa owalnica to wieś "w kszta:łcie wrzeciona, złożona z dwu gęsto zabudowanych łukowatych ulic wypukłych, długości od 0,5 do 2 km, między którymi znajduje się wolny plac, staw lub cmentarz, albo kościół, lub inne zabudowania" 41. To wieś spokrewniona z okolnicą zarówno podobieństwem kształtów, planowością zabudowań, nawet czasami obronnością, jak też podobną jak tam rolą placu zamieniły się na (wspólne?) pastwisko (Anger), a więc ha coś w rodzaju nawsia. Trudno powiedzieć, czy wypadek powyższy był częsty. 38 St. Z a j c h o w s k a, Owalnica, typ starej wsi między Łabą a zachodnią granicą Pomorza Mazowieckiego. "Przegląd Zachodni" 1950, nr 9v'10. 40 K. M a y d e ll,Die landlichen Siedhmgsformen Nordwestschlesiens. Heimat und Volk, Festschrift etc. Brno itd., 1937, s. 453. 41 Z a b o r s k i, o. c., s. 39. �454 w środku wsi. Jest on tu jednak większy niż w okolnicy. Stanisława Z a j c h o w s k a, która zbadała niedawno wsi tego typu w Ziemi Lubuskiej, pisze, że na tym placu mieści się "jeden lub kilka stawów, szkoła, kuźnia, urząd gminny, czasem kilka zagród, a na najwyższym miejscu kościół. Czasem zabudowanie wewnętrznego placu ogranicza się tylko do kościoła, czasem znajdują się tu tylko stawy" 4I!. Jest to bez wątpienia nawsie, choć autorka tego tak nie nazywa. Place owalnic Podola nazywa P e r s o w sk i nawsiem. W literaturze niemieckiej Anger lub Au (Aue), w czeskiej również naves 43. Charakter tej prze42 Z a j c h a w s k a, o. c., s. 298. Klasyczny wygląd i zabudowa nawsia na Ślą::lkuwygląda wg S c h l e n g e r a następująco: ,,'" kleinere Gehofte und allein&tehende Hauser liegen mehr oder weniger regelmassig auf dem Anger ... Auch die gewerblichen Grundstiicke, wie Dorfschmiede, Stellmacherei, Backerei, Kram- und Gastwirtschaft haben hier inmitten der Siedlung ihren Platz gefunden. Schule, Gemeinde-, Armen- und Spritzenhaus, iiberhaupt alle dem offentlichen Gemeindeleben dienenden GebaUde stehen auf dem Anger. Dazwischen liegen noch sauber umzaunte Obstund Gemiisegarten und im Schatten grosser Linden und Dlmen die Ehrendenkmaler der Gemeinde. Dieses Gewirr von Hausern und Garten wird von der Dorfkirche iiberragt, die manchmal von dem ummauerten Friedhof umgeben ist ... " S c h l e n g e r, Formen, s. 70-71. 43 Owalnice były typem powszechnym w osadnictwie Pomorza, Poznańskiego i Śląska Dolnego, jak zresztą w ogóle w osadnictwie słowiańskim na wschód od "Limes Sorabicus". (Z a obo r s k i, o. c., s. 40-41). W Niemczech uważano owalnicę początkowo za słowiańską (np. M a r t i n y nazywa ją "slavisches Langdorf oval"). Nowsi uczeni, zachwyceni jej piękną i celową formą, usiłują dowieść jej germańskiego pochodzenia z okresu wczesnej kolonizacji niemieckiej (E b e r t, o. c., s. 25, M e y d ell, o. c.. s. 433). Można tu 'dodać, że w literaturze niemieckiej S c h l e n g e r ustalił nową, formaHstyczną zresztą, typizację kształtów wsi śląskich na podstawie dwóch zasadniczych kryteriów: właśnie przestrzeni wewnętrznej i ustroju gruntowego (Flur). Z okresu kolonizacji na prawie niemieckim wyróżnia trzy typy: wieś nawsiową (Angerdorf), ulicową (Strassendorf) i wieś łanów leśnych (Waldhufendorf). Pierwsze dwa typy wyznacza zasadniczo przestrzeń wewnętrzna ws:1,trzeci zaś ustrój gruntowy. A znów wg kształtu nawsia odróżnia cztery podtypy osad nawsiowych: podłużne (Lanzettangerdorf), owalne, czworokątne 1 trójkątne. - S c h l e n g e r, Formen, s. 106-107, 61-62. Takich wsi nawsiowych znalazł Schlenger na Śląsku ok. 500, z tego ok. 350 prawa niemieckiego. Wsie te są wg niego typowe dla osadnictwa średniowiecznego. -:- T a m ż e, s. 141, 84. W związku z nawsiem owalnicy trzeba stwierdzić, że na północnych środkowych terenach Polski, gdzie owalnice są częste, słowo nawsie nie 455 strzeni przebija wyrazme ze szkicu typu tej wsi, jaki znajdujemy w pracy A. M e i s n e r a o osadnictwie niemieckim w Sudetach i Karpatach Zachodnich 44. Przez środek owalnicy płynie potok, po obu jego stronach leżą pastwiska lub łąki, na nich domy chałupników, a dopiero poza obu drogami mamy zabudowania chłopskie (zob. szkic). Ta p O L A p O L A c i1t-------------I Ryc. 2. Szkic schematyczny owalnicy wg A. Meisnera. wieś będzie typową osadą z nawsiem je posiadała. i każda wieś tego typu będzie jest używane na ich określenie, nie ma też wzmianek o nim w żródłach historycznych. Nie wiemy, do jakich terenów odnoszą się dane zawarte w "Słowniku języka polskiego" J. Kar ł o w i c z a. Określenia są tu całkowicie zgodne z charakterem przestrzeni, o której mówimy. Dane do nawsia w "Słowniku gwar polskich" J. Kar ł o w i c z a wydają się pochodzić tylko z południowych terenów Polski. Przenosząc zatem termin nawsie na plac owalnic dokonujemy tu pewnej dowolności. 44 A. M e i s n e r, Die Agrarverfassung der Deutschen in den SudetenWndern u. den Westkarpaten w zbiorowym wydawnictwie S e r i n g - von D i e t z e, o. c., s. 250. �457 456 szeroki, w zależności od warunków fizjograficznych, stanowiący wspólne pastwisko, wygon, nieużytki itp. - To właśnie było nawsie. Stanowiło ono w tym typie osadnictwa wraz ze skotniami jedyną własność gromadzką. Często brak było nawet skotni 4S. Niekiedy w szerszych dolinach rzecznych nawsie liczyło nawet kilkaset metrów szerokości. Długość jego była zazwyczaj taka, jak całej osady. Wiadomo zaś, że wsie łanów leśnych rozwij ały się stopniowo w górę potoków w miarę przybywania osadników i w ten sposób dochodziły do olbrzymich rozmiarów. Wprawdzie nie zawsze oba łańcuchy zabudowań by- Łań c u c h ó w k a, ściślej wieś łanów leśnych 45, jest typową wsią okresu tzw. kolonizacji na prawie niemieckim od XIII do XV w. 46. Właściwym terenem jej rozprzestrzeniania się są doliny wyżynne i górskie, w których rozwinęło się· osadnictwo na karczunkach leśnych. Łańcuchówki są to także klasyczne osady z nawsiem ze względu na charakterystyczne dostosowanie formy osadnictwa planowanego do warunków fizjograficznych. Jest to także osadnictwo, w którym łan jest nie tylko jednostką miary gruntowej (jak np. we wsiach niwowych), ale także rzeczywiście zastosowanym podżiałem przestrzeni. Nawsie już w momencie lokacji wsi występuje jako o r g a n ic z n a c z ę Ś ć r o z p l a n o wan i a t e g o t Y P u o s a d y. Osadnictwo wyglądało tu w ten sposób: po ogólnym wyznaczeniu granic wsi wytyczano w dolinie wzdłuż potoku dogodne miejsca pod zabudowania. Następnie każdemu osadnikowi wyznaczano jednakowy zazwyczaj pas gruntu ciągnący się od zabudowań w górę aż po granicę wsi, którą stanowił zazwyczaj dział wodny. Obok każdego łanu gruntu wytyczano wzdłuż drogę polną. Łany i drogi następnych osadników biegły paralelnie. Podobnie było z zabudowaniami; każdy z osadników stawiał je na początku swego gruntu w pewnej odległości od potoku. Wzdłuż szeregu· zabudowań biegła zwykle droga wiejska 47. Rzeczą najistotniejszą jest to, że początek wymierzonych łanów nie sięgał strumienia czy rzeki, lecz zaczynał się w pewnej odległości od płynącej czy stojącej wody, ze względu na warunki terenowe, a szczególnie obawę powodzi. Z drugiej strony wody sytuacja wyglądała analogicznie. W ten sposób zostawał pominięty od podziału między osadników pas gruntu z obu stron wody, mniej lub więcej 46 Należy zauważyć, że termin "łańcuchówka" nie wyraża należycie tych właściwości, o które nam tu chodzi, gdyż zawierają się one nie tyle w kształcie, ile w ustroju gruntowym. Termin "wieś łanów leśnych" wydaje się tu lepszy, gdyż ujmuje rozplanowanie wsi. 46 Z a b o r s k i, O kształtach, s. 60. Tamże zebrane zgodne na ogół po·glądy. Są wszakże twierdzenia inne. Fr. P e r s o w s k i w recenzji pra~y W. B e r n a r d a, Das Waldhufendorf in S::hlesien dowodzi, że wsie łańcuchowe istniały już rprz.edkolonizacją niemiecką. ("Roczn. dz,iej.społ. i gospod.", III, 1934, s. 647). W. Bernard, zajmujący się specjalnie tego typu wsiami, twierdzi, że zajmują one na Śląsku ok. 25010powierzchni. - W. B e rn a r d, Das Waldhufendorf ilIlSchlesien, Wrocław 1931, s. 19. 47 Opis zakładania takiej wsi podany u A. M e i t z e n a, Die Ausbreitung der Deutschen in Deutschland und ihre Besiedlung der Slavengebiete. ".Thrb. f. Nationalokonomie u. Statistik," t. 23, Jena 1879, s. 26. Zob. też Fr. P i e k o s i ń s k i, O sądach wyższych prawa niemieckiego w Polsce wieków średnich. "Rozpr. i spraw. w. h. f. A. U." t. XVIII, Kraków 1885, s. 9. Ryc. 3. S2Jkicschematyczny łańcuchó~ wg A. Meisnera. wały równie silnie rozwinięte, ale to nie ma znaczenia dla sprawy nawsia. Wsie łanów leśnych są panującym typem osadnictwa średniowiecznego Małopolski i Lubelskiego. Są również typowe dla Śląska Dolnego i Czech. Wydaje się, że tylko z nawsiem takiej wsi wiąże się jego określenie i opis u G e r l a c h Świadczy o tym nie tylko zgodność wszystkich podawanych przez niego elementów z nawsiem wyżej omówionym, ale także i to, że materiały żródłowe, jakimi autor rozporządzał, pochodzą głównie z dzisiejszej Małopolski i Lubelskiego. Możemy więc powiedzieć, że ilekroć spotykamy wieś tego typu - ale typu czystego a. ..' I I ł8 D o b r o w o l s k i, Dzieje, s. 15. T e n ż e, Najstarsze, s. 42, 57. �458 - zawsze będziemy mieć do czynienia z nawsiem. W taki sposób skąpe niekiedy materiały źródłowe doznają tu znacznie szerszego oparcia 48. Odnośnie do łączenia nawsia z wsiami łańcuchowymi musimy tu wnieść pewne ograniczenia. Otóż nawsie będą posiadały zaWSze wsie łanów leśnych czystego typu; zarówno pod względem kształtu, jak układu gruntowego, położone w dolinach rzecznych. Pomijamy tu wszelkie morfologiczne odmiany, jakie się tu zdarzają, które często, jako położone w specyficznych warunkach fizjograficznych, nie zawsze nawsie wykazują 50. Do form pochodnych należą górskie wsie zarębne. Wprawdzie są one z kształtu całkowicie zbliżone do łańcuchówek i nawet taki sam bywał tam model osadniczy, inny jednak nieco ustrój gruntowy. Różnica polega na tym, Że wymierzany danemu osadnikowi grunt w postaci zarębka nie ciągnął się pasem od drogi po granicę tylko w jedną stronę, jak przy systemie łanowym, lecz ciągnął się od granicy do samego strumienia i odtąd aż do drugiej granicy względnie na szczyt wzgórza, poza którym mogły jeszcze leżeć wyżej położone wspólne grunty gromadzkie. Takie wymierzenie zarębka było spowodowane zarówno wąskością dolin górskich i bliską odległością działów wodnych od wsi, a zatem i granicy, jak też i różnością gleby na stronie lepiej i na stronie gorzej nasłonecznionej. Zasadą bowiem zorganizowanego osadnictwa na karczunkach było, aby każdy osadnik otrzymał nie tylko równą, ale i 'co do jakości jednaką część gruntu. (Podobna zasada leżała' także u podstaw podziału na niwy). W wyniku takiego wymiaru zarębka nawet grunty naj niżej położone, przyrzeczne, zostawały podzielone i włączone do zarębków. Te zresztą grunty, wobec zbyt ostrego nachylenia stoków, stanowiły jedyny nadający się do zabudowania teren. W ten sposób automatycznie znikała z obrębu zabudowanej części wsi wspólna własność gromadzka, a więc nawsie po- . wstać nie mogło. Termin "nawsie" jest też w tych wsiach zarębnych - jak zbadałem w terenie - nieznany. Grunty wspólne natomiast zostały przesunięte wyżej na bardziej płone wzgórza. Są to dzisiaj jeszcze tzw. pasionki 51. 49 S o c h a n i e w i c z (w pracy Wójtostwa i sołtystwa pod wzgl, prawnym w ziemi lwow~kiej, Lwów 192.2, s. 304) na podstawie znalezionych tylko dwóch notatek o nawsiu wnosi, że "te wzmianki zdawałyby się przeczyć zasadności twierdzenia co do znaczenia nawsia". Wydaje się. że ilość notatek źródłowych nie jest jeszcze podstawą do takiego przypuszczenia w świetle spojrzenia na zagadnienie od strony rozpowszechnienia wsi z nawsiem. 50 Odmiany form wsi łanów leśnych znajdujemy w pracy H. G r a u l a, Formen des Waldhufendorfes auf der Nordabdachung der Karpaten zam~;szczonej w ~za:sopiśmi~"Die Bu'rg", Kraków 1942, s. 369--406. ' T~oretyczl1le 1 te wyzsze grunty zostały podzielone, często jednak są nadal uzywane wspólnie jako pastwiska górskie. 459 Drugie ograniczenie, jakie tu należy podnieść, dotyczy istnienia łańcuchówek na terenie równinnym, często bezwodnym (bezrzecznym), jak to ma miejsce np. w okolicach Leszna Wlkp. Otóż tutaj wsie łańcuchowe stały się częstokroć typowymi wsiami ulicowymi dzięki temu właśnie, że nie leżały nad rzeką, w dolinie, a przy równinnej szosie 5~. W tqki.ch wsiach nie było warunków dla powstania nawsia. 4. C z y m b y ł o n a w s i e ? Podsumujmy rozważania dotyczące genezy nawsia. Stwierdziliśmy, że w osadnictwie średniowiecznym z jego typowym ustrojem gruntowym - niwowym, łanowym i pasowym - nawsie występuje jako :lrganiczna część niektórych kształtów osad (owalnice i wsie łanów leśnych), w innych zaś typach wsi może się pojawiać zależnie od układu innych elementów osadniczych oraz warunków fizjograficznych osady. Nie może to jednak być ostatecznym wytłumaczeniem nawsia. Jeśli powstanie nawsia w łańcuchówce wydaje się być przy jej ustroju gruntowym zrozumiałe już choćby ze względów fizjograficznych (grunty nadrzeczne, podmokłe i zalewowe, trudne do uprawy), to ten wzgląd wydaje się bezprzedmiotowy w owalnicy leżącej na równinie. Dalej, dlaczego nawsie w łańcuchówce nie zostało podzielone między osadników, jak to mamy w nowszych wsiach zarębnych? Dlaczego nie powstaje ono w osadnictwie nowożytnym, np. olęderskim? Pomijając na razie zagadnienie oddziaływania tradycji dawnej terytorialnej wspólnoty wiejskiej na zachowanie pod formą nawsia pozostałości wspólnej własności (o czym niżej), prawdopodobne rozwiązanie leżeć będzie w uwzględnieniu ówczesnego sposobu gospodarowania we wsi średniowiecznej. Mówiliśmy już o gospodarczej i społecznej roli placu wiejskiego w słowiańskich okolnicach i ulicówkach. Rola ta występuje szerzej w nawsiu stworzonym przez osadnictwo okresu kolonizacyjnego. Okres ten odznacza się rozwojem sił wytwórczych, uwidocznionym już wcześniej w rozy.roju osadnictwa na prawie polskim. W gospodarce wiejskiej stosuje się ulepszone narzędzia rolnicze produkowane przez miasta, co umożliwia wzięcie pod uprawę zwiększonego areału ziemi a stąd stworzenie nadwyżki produktów rolnych na sprzedaż do miast. Owczesny rozmach gospodarczy przejawia się w zniesieniu szachownicy gruntów i zastąpieniu jej regularnym układem gruntów w postaci właśnie ustroju niwowego, łanowego czy pasowego, a w związku z tym w ustaleniu regularnej trójpolówki. Poszczególne kultury rolne, a także łąki, pastwiska i lasy, mają swoje określone położenie. 52 M a r t i n y, Die Formen, s. 31. �460 W związku z tym stwarzane tu znacznie większe niż dotąd osady muszą nabierać określonych form. Wytworzona tu znacznie większa niż w okolnicach środkowa przestrzeń w postaci nawsia staje się przede wszystkim pastwiskiem - w łańcuchówkach wraz ze skotniami jedynym - na którym pasły się gęsi, świnie, bydło i konie. Znajdowały się tu zbiorniki wody - potoki, stawy, sadzawki - służące do pojenia bydła, prania bielizny i do czerpania dla użytku domDwego. Zbiorniki wody miały ważne znaczenie ze względu na ówczesny brak lub małą liczbę studzien, zbudowanych zresztą na nawsiu ze względu na naj niższe położenie a stąd łatwość dostania się do lustra wody, co było istotne ze względu na niską ówcześnie technikę wiercenia studzien. Stąd zrozumiały jest opór i walka chłopów z zagarnianiem nawsia przez sołtysów lub szlachtę; dostęp "ku wolnemu napawaniu" odgrywa w tych sporach zasadniczą rolę. Dopiero postęp techniczny w budowie studzien uniezależnił od naturalnych zbiorników wody i umożliwił osadnictwo na suchych pły~ach, stąd nawsie stało się w osadnictwie nowożytnym z tego' względu niekonieczne 53. Dalej, dawna .wieś, uprawiając i przerabiając dużo lnu i konopi, używała nawsia dla moczenia, suszenia tych surowców i dla bielenia płótna. We wsiach zajmujących się specjalnie zwiększoną produkcją płócien, jak np. na Śląsku 54 i w niektórych wsiach Małopolski, nawsie miało stąd znaczenie istotne. Te i inne względy gospodarcze wskazywałyby, że poszczególne gospodarstwo chłopskie w takich wsiach zwartych mogło ówczesnie' egzystować w pełni dopiero przy korzystaniu z nawsia. Stwarzano więc je dla użytku całej gromady nawet wtedy, gdy zostawało ono w akcie lokacyjnym formalnie przyznawane sołtysowi. Nawsie było także centralnym ośrodkiem gospodarczym wsi, a zwłaszcza wytwórczości przemysłowej. Na nim mieściły się bowiem wszystkie punkty przemysłowo - usługowe ówczesnej wsi: młyn, karczma, kuźnia, folusz itp. Było ono wreszcie centralnym ośrodkiem życia społecznego wsi tu był koślCiół, cmentarz, tu gromadziła się w potrzebie cała wieś. 53 Podobnie, jak umiejętność osuszania bagien i zwalczania niebezpieczeństwa powodzi w okresie nowożytnym usuwa względy fizjograficzne istnienia nawsia, które może być odtąd poddane uprawie rolnej i osadnictwu. - O zależności osadnictwa od warunków fizjograficznych i ich zmian zob. G. C i o ł e k, Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce. "Lud", t. 39, Kraków-Poznań 1952, !'. 231-239. 54 Zob. WI. R u s i ń s k i, Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku. "Przegląd Zachodni" nr 11/12 1949,s. 375. 461 Z punktu widzenia roli gospodarczej i społecznej n a w s i e m b ę d z i e z a rów n o ś r o d k o w Y P l a c w i e j s k i, jak i d ł u g a p r z e s t r z e ń w z d ł u ż o s i o s a d y. Tę drugą przestrzeń nazwijmy sobie "nawsiem pełnym". Do włączania obydwu przestrzeni pod miano nawsia zmusza nas, jak widzimy, brak jakościowej różnicy w ich genezie i funkcji. Jednak nawsie pełne, ze względu na swą wielkość, miało swą odrębną historię - i to jest racja dla jego odróżniania. Nawsie niekoniecznie musi być gruntem nieurodzajnym, nieużytkiem, gdyż nie jest to jego istotna cecha. S ą t o g r u n t y n i ep a d z i e lo n e i w s P ó l n e n i e z r a c j i jak o ś c i g l e b y, a l e położenia w stosunku do kształtu wsi a przede w s z y s t k i m r o l i, jak ą P e ł n i ł y w ż y c i u g r o m a d y wiejskiej, przy czym nie można ustalić koniecznej ł ą c z n o ś c i t e j w ł a s n o ś c i g r o m a d z k i e j z i n n y m i r od z a j a m i w ł a s n o ś c i w s P ó l n e j (lasy i pastwiska) 55. Nie musi to więc być pozostałość z wspólnej niegdyś własności gruntowej wsi słowiańskiej. Jako własność gromadzka nawsie może być też innego pochodzenia aniżeli pierwotna i wcześnie zanikła wspólna własność pól ornych, czy przetrwałe do naszych ,czasów wspólne pastwiska i lasy. T e r m i n "nawsie" pozostaje nadal nie wyjaśniony. Jeśli chodzi o używanie na jego określenie wyrazy łacińskie w źródłach, to mamy ich kilkanaście: campita .(compita), exitium, exitorium. commune, exitus, medietas villae, planicies 'communis, planicies villae, superficies, vicus, villa, villa communis, villagium, villamentum (villimentum) ó6. Nie wnosi to jednak wiele do genezy terminu polskiego. Zagadkowym jest, dlaczego place licznych w północno-zachodnich ziemiach owalnic nie są nazywane nawsiem. ZagadkiJ, ta, którą mogą rozwiązać przede wszystkim językoznawcy, kryje może nowe oświetlenie genezy tej instytucji. Uderzającym jest fakt, że nazwę tę w językach słowiańskich ó5 Że nawsie nie musiało być nieużytkiem świadczy m. in. fakt, że siano na nim czasami zboże. - Zob. SPPP II, 2640 z r. 1436. Świadczy o tym też spotykane w źródłach wzmianki o zaorywaniu nawsia. Np. SPPP II nr 4372 z r. 1491.- Zob. też W. Kur a s z k i e w i c z i A. W o l U, Zapiski i roty polskie XV-XVI wieku z ksiąg sądowych Ziemi Warszawskiej, Kraków 1950, nr 1016, 1312. Chodzi tu o oranie i sianie zboża na tzw. wągrodzie, równoznacznej z nawsiem. 56 Ciekawe, że w Niemczech łacina średniowieczna używała na określenie "Aue" terminów innych, mianowicie "augia" lub "augea", z czego potem powstało prawne określenie "ius de gea", a jako odpowiednik niemiecki "Anger-(Auen)recht", - W. S c h r e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besonderer Beriicksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 3. �463 462 (polskim i czeskim) spotyka się tylko w południowej Polsce 57, Czechach i na Śląsku, a więc na terenach z sobą sąsiadujących. Sprawę terminologii komplikuje to, że w źródłach średniowiecznych znajdujemy równocześnie obok terminu "nawsie" drugi, mianowicie "w ą g r o d a". Termin ten występuje - jak dotąd wiemy - w Krakowskiem, na Śląsku, w Wielkopolsce i na Mazowszu. Oto w zapisce sądowej krakowskiej z r. 1436 czytamy, że Andrzej i Małgorzata ze Zborczyc z jednej, a Jan z Niewiarowa, Stanisław i Bartłomiej również ze Zborczyc z drugiej strony występują pro exitorio alias wą- Ryc. 4. Nawsie w Żelaznym Ujeździe w Czechosłowacji wg V. Davidka. grody. Chodzi tuo sprawę podziału wągrody, na której Andrzej z dawna miał dwór. Zainteresowany tym terminem H e l c e l podaje następujący przypis: "W sądowej zapIsce proszowskiej z dnia 4 listopada 1434 r. inna wzmianka jest o wągrodach w słowach: piscina, 51 Z terenów Wielkopolski znane są nam dotąd fakty istnienia nawsia tylko w dwóch wsiach w dziś. powiecie ostrowskim, mianowicie Wturek j Przybysławice Małe, z lat 1573i 1588.We Wturku nawsie zostaje podzielone między dwóch braci - właścicieli wsi. Znajduje się na nim sadzawka, studnia, mielcuch i łączka. W Przybysławicach "nawsie jako już na tE" czas jest wymierzone czterema składy wszerz, tak zawsze już być ma i wolne od ogrodów, lub jeśliby za dobrą zgodą na rozsady a pozwoleniem zobopólnym ... " - Archiwum Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41 s. 843-845. Dane powyższe zawdzięczam Prof. Władysławowi R u s j 11 - s k i e m u. que est in villa ibidem (in Coczonow), et alia piscina superius ejusdem piscine iacens inter exitorium wlgariter dicendo wągrodamy, ibidem cum pratis ibidem ad viam Moykowszka tendentibus ... etc. W innych znów niektórych zapiskach nawsie zwanem jest exitorium" 58. Podobne dane istnieją z terenu Śląska. S. R o s P o n d przytacza ciekawy wyjątek z Patentbuchu (księgi sądowej dominikalnej) z Kraskowa z roku 1666 w którym czytamy: ,,2. Zakazaly się wseliakie schadzki noczne, kądziolki, zgraje wsetecne pod pokutą Pańsko winy 10 grziwien. 3. Pod tąmze pokutą aby zadyn na wsi nie oral. 4. aby zadyn golębi niechowal. 5. aby (?) n a w ą g r o d z i e nowych zagrodkow nie czyniono ... ". Notatkę ową zaopatruje Rospond wyjaśnieniem: "wągroda = nawsie, miejsce między ogrodzeniami, czyli wspólne pastwisko". Na innym miejscu między charakterystycznymi wyrazami przytacza: "po wągrodzie = per campita villae" 50. Z terenu Wielkopolski mamy dotąd dane o wągmdzie z jednej tylko wsi, mianowicie Wturek w pow. kaliskim. Oto w związku z obIatą aktu działów rodzinnych (r. 1573) między Janem i Piotrem Wturkowskimi czytamy m. inn. o podziale nawsia czyli wągrody: "A co się tknie łączki na Wierzchowisku sadzawki, ty, która jest n a n a w s i e a l b o n a w ą g r o d z i e przed Janowym dworem ... "; "podle mielcucha aż do dąbku na nawsie, który jest i ma być (w) wągrodzie" 60. W zapiskach sądowych Ziemi Warszawskiej z XV i początku XVI w. termin wągroda występuje wielokrotnie przy różnych okoliczj Wydaje się, że występowanie nawsia w okolicach Ostrowa Wlkp. ma związek z sięganiem na te tereny enklawy wsi łańcuchowych, ciągnącej się ze Sląska aż pod Leszno. Ciekawe, że w Wielkopolsce obok terminu nawsie wy:stępuje w księgach grodzkich rzadki również -termin ,,półwieś". oto we wsi Mod1iszewow pow. gnieźnieńskim w r. 1700 znajduje się "gąsior wystawiony na pół ws i". (Relac. Gnes. 226 f. 577). Podobnie w pow. kaliSkim dwaj chłopi "do odebrania kar cielesnych na IP ó ł w s i Skalmierzyc stawieni byli". (Relac. Caliss. 244, f. 476a, r. 1785).Na ten termin zwrócił mi uwagę prof. D e r es i e w i c Z. Trzeba dalszych badań do stwierdzenia, czy nazywana tu "półwieś" jest równoznaczna z nawsiem i jak :szeroko ten termin był rozpowszechniony. 58 Starodawne prawa polskiego pomniki (w dalszym ciągu cytowane: SPPP) II, nr 2640,s. 416. 59 S. R o s P o n d, Zabytki języka polskiego na Śląsku, Wrocław-Katowice 1948 s. 159-160, 87. - W "Słowniku" Kar ł o w i c z a, etc. słowo "wągro~~" lub ,,\vągarda" znaczy: płot, miedza lub miejsce ogrodzone, wygon, mIeJsce między płotami. • tiO Arch. Państw. w Poznaniu, Inscr. Caliss. nr 41, S. 599--600. Być moze, dalsze badania archiwalne z terenu Wielkopolski wykażą występowanie wągród lub nawsia także w innych wsiach. �464 nościach: pobicia się wzajemnego na wągrodzie, sporu o jej część, zajęcia koni i bydła w zbożu na wągrodzie, zaorania gwałtem części wągrody, postawienia płotu przy wągrodzie, czy też jej przegrodzenia itp.61. Ma~y tu niewątpliwie do czynienia z drugim terminem na określenie takiego samego terenu z tym, że termin wągroda miejsce to definiuje wyraźnie: jest to teren ogrodzony i położony w środku osady. Wg. Br li c k n e r a przyimek "w" w złożeniach rzeczownikowych przyjmuje formę "wą", jak np. w wyrazach "wądół", "wąwóz", "wąwel" 62.Uderza tu fakt wczesnego zaniku tego wyrazu w źródłach '13 w przeciwieństwie do przetrwania terminu "nawsie" do naszych czasów. Można by przypuszczać, że termin "wągroda" jest wcześniejszy, ze to moze starożytny wyraz słowiański, "nawsie" zaś weszło na jego miejsce w okresie kolonizacji na prawie niemieckim 64. Z prawdopodobną starozytnością wyrazu "wągroda" oraz z wyraźnym jego znaczeniem jako miejsca ogrodzonego wiązą się dalsze zagadnienia. Mozna przypuszczać, że wągroda znachodziła się juz w przedkolonizacyjnych wsiach słowiańskich typu okolnicowego i ulicowego. Przemawiałby za tym fa:kt częstego występowania wągrody na Mazowszu {przy braku terminu nawsie!), tak mało naruszonym przez kolonizację na prawie niemieckim. Wągroda stanowiła w tych wsiach typowy plac wiejski 61W. Kur a s z k i e w i c z i A. Wo l f f, Zapiski i roty polskie XVXVI wieku, nry zapisek: 433, 1016, 1220, 1244, 1312, 2078, 2089, 2157, 2689, 2972. - Np. zapiska 1016: "Jakom ya Stephanum hominem Johannis nye zbyl navangrodze kyedi konye zagymal de siligine de dampno ipsius Johannis do hobori ... " Zap.. 1220: "Jakom ya nyeprzeyachal ( ... ) ynyezayanlem Swyerz€!PYczzwangrodi gvalthem kmyeczych ... " Zap. 1244: "Yako ya pospolney'vangrodze nyepobyl thobye czthyrech swyny gwalthem". Zap. 1312: "Thako my et Jakom Ja Jacub nyezaoral Janowy Chrzczonowy imycolayowy szynow puchalynych gyeh wągrody gwalthem". W zap. 2089 spotykamy określenie: "nadobrowolney wągrodzye", podobnie w zap. 2972. Zob. też: K. T Ym i e n i e c k i, Procesy twórcze formowania się społeczeństwa polskiego'w wiekach średnich. Warszawa 1928, s. 244. Wągrodę określa tu autor jako "pastwisko grodzone". 62A. B r i.i c k n e r, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 597. .63Wyraz ten zachował się w nazwach niektórych miejscowości, a mianowicie: Wągrodno, pow. pułtuski, Wągrodno Nowe,· pow. grójecki, Wągrodzka Wola, pow. grójecki, i na Śląsku: Wągroda, pow. górowski i Wągrodno, pow. legnicki. 64Ponieważ termin "nawsie" występuje właściwie tylko na terenach Polski południowej i jest pokrewny czeskiemu terminowi "IJllives",stąd byłaby przesłanka do wniosku o ich wspólnym pochodzeniu - choć znów przeczyłaby temu odmienność sufiksu - "wsie" - "ves". 465 zamknięty ze wszystkich stron płotami oraz - być może - bramą czy bramami, zamykanymi na noc. Plac ten służył przede wszystkim do zamykania na nim bydła na noc w celu ochrony jego od szkód (np. od wilków), jak to np. spotykamy jeszcze w nowożytnym osadnictwie kurpiowskim 65. Względy gospodarczo-użytkowe, jak wiemy, zadecydowały o powstaniu i utrzymywaniu się nawsia pełnego. Zachodzi pytanie, czy prócz nich nie należy się tu liczyć z działaniem tradycji własności wspólnej? Place wiejskie są w swoim znaczeniu całkowicie podobne do rynku miejskiego 66. Wspólne używanie takiego placu, jak i rynku, jest ze względów utylitarnych oczywiste i nie potrzeba go wywodzić ze wspólnej własności rodowej czy gminnej. W pierwotnym osadnictwie germańskim place wiejskie, różnie zresztą nazywane, były, niezależnie od wspólnej marki czy almendy, miejscami publicznymi i wspólnie używanymi przez ludność osady 61.Podobnie w pierwotnym i nowszym osadnictwie słowiańskim 68.Tak jest z"resztą i dzisiaj. O wpływie tradycji terytorialnej wspólnoty wiejskiej na powstanie nawsia pełnego mozemy wnosić z kilku powodów. Po pierwsze, utrzy65Zob. Fr. P i a ś c i k, Osadnictwo w Puszczy Kurpiowskiej, Warszawa Spotykamy tu kilka planów i fotografii wsi z dużym placem pośrodku, zamykanym często na noc wrotami - kołowrotami. Plac ten służył głównie do przetrzymania bydła. iPlace te spotyka się jednak' tylko we wsiach zakładanych i mających regularne kształty, brak ich natomiast we wsiach nieregularnych, którymi były osady samorodne. - T a m ż e, 1939, s. 55-58. s.,39. O dawnej wsi polskiej pisze M a c i e j o w s k i w tej materii następująco: "Do wsi bądż okrągło, bądź w ulice zabudowanej prowadził wągród zwany nawsią. Poza wągrodem leżało pole, a na nim skotnik czyli pastwisko". - W. A. M a c i e j o w s k i, Historia włościan i stosunków ich politycznych etc., Warszawa 1874, s. 71. 66Ujawnia się to doskonale w nazewnictwie czeskim. Tam rynek miejski określa się mianem "n a m e s t i", plac wiejski zaś jl;lko "n li v e s". Tym ostatnim oznacza się teź nawsie pełne. 61L. V. M a u 't e r, Einleitung zur Geschichte der Mark-, Hof-, Dorfund Stadtverfassung, 2 wyd., Wiedeń 1896, s. 35-40. 68Odnośnie osadnictwa rosyjskiego por. np. L N. L e b i e d i e w a i L P. M i ł o n o w, Typy posielenij Riazanskoj Obłasti w "Sowletskaja Etnografija", 4, 1950, s. 107-132. Spotykamy tu m. in. typy osiedli z placem pośrodku, zwanym "pogost". Na takim placu znajdowała się nie tylko cerkiew i służył on nie tylko celom religijnym - jak twierdziła dawniejsza nauka - ale przede· wszystkim było to centrum handlowe dla okolicy, a także centrum administracyjne. Stąd też np. na Rusi Kijowskiej były one dla tych celów specjalnie ustanawiane przez księżnę Olgę. - T a m ż e, s. 116--117. 30 �467 łego nawsia 71. Przyznanie nawsia otrzymują z rąk przeora klasztoru cystersów w Koprzywnicy w r. 1375 sołtysi dwóch wsi, Kobyle i Glinik w pow. jasielskim, oraz w· r. 1421 sołtys wsi Okonin w pow. ropczyckim 72. Fakty przyznania nawsia sołtysowi znajdujemy również w XVIwiecznych dokumentach lokacyjnych wsi karpackich zakładanych na prawie wołoskim. Podaje to zamieszczony przez A. S t a d n i c k i e g o przywilej lokacyjny wsi królewskiej Dołżyca w Sanockiem (daty nieokreślonej, w każdym razie z XVI w.) 73, dalej również wsi królewskiej, Boguszy w Sądeckiem z r. 154414 oraz takiejże wsi Bielczarowej, również w Sądeckiem,75. Na 14 dokumentów lokacyjnych podanych przez Stadnickiego, tyleż mamy wzmianek o nawsiu. Nie wiemy, jak wyglądała sprawa w reszcie wsi, o których przywileje lokacyjne nic o nawsiu nie mówią. Można tu dołączyć jeszcze jeden dokument z tego typu osadnictwa, mianowicie z przenoszenia wsi Wisłoczek w r. 1512 z prawa niemieckiego na wołoskie. Czytamy tu m. inn.: "Także dałem też łan nawsia podłuż wszystkiej wsi wymierzyć, kędyby pożytki sobie czynić mógł, i to mu ze wszystkim prawem, państwem, dochodami daję wiecznym czasem" 76.Mamy tu tę odmianę, że z istniejącego już nawsia sołtys (kniaź) otrzymuje tylko wydzielony z niego (charakterystyczna rzecz, w podłuż!) jeden łan. Nie wiemy jednak, czy nawsie w każdym wypadku jego istnienia bywało przydzielane sołtysowi we wsiach na prawie niemieckim, a kniaziowi we wsiach na prawie wołoskim. Sprawę wydaje się autorytatywnie rozstrzygnąć badacz zagadnienia osadnictwa wołoskiego, K. K a d l e c, twierdząc: "W osadach założonych na prawie niemieckim nawsie według prawa zwyczajowego na1eżało z a w s z e 'do sołtysa, mało się ono jako własność gromadzka mimo prerogatyw pańskich i zawłaszczania. po drugie, przez cały czas jego trwania istniały i przetrwały do dzisiaj wyraźne ślady praw gromady i jej członków do wspólnego korzystania z jego terenu, jak to niżej zobaczymy. Potwierdzenie znaleźlibyśmy również w istnieniu prócz nawsia innych, niezależnych od niego rodzajów własności wspólnej, jak pastwisk, lasów, bagien i łąk. Tradycja wspólnoty przetrwała w tych ostatnich w postaci bardziej czystej i - powiedzmy - prostolinijnej, aniżeli w nawsiu 69. Świadczą o tej różnicy fakty przydzielania nawsia sołtysom oraz sołtysie i pańskie uprawnienia inne do nawsia, a inne do pozostałych rodzajów własności gminnej. 5. D z i e j e n a w s i a jak o w ł a s n oś c i g r o m a d z k i e j Nawsie zatem, jako własność gromadzka, w swej klasycznej postaci, jakie znajdujemy w ulicbwkach owalnicowych i wsiach łanów leśnych, jest zasadniczo pochodzenia śrebniowiecznego. i Od czasów jego stworzenia aż prawie do dni naszych ciągnie się ciekawa, obszerna, a dotąd prawie nieznana "historia nawsia". Rozpoczęła się ona ju~ może w momencie zakładania wsi, dalej przenoszenia jej na prawo niemieckie a później wołoskie. Zachodzi najpierw pytanie, jak mianowicie ma się sprawa z nawsiem jako wspólną własnością gromadzką w okresie lokacji czy reorganizacji wsi wobec uprawnień sołtysa i zwierzch~ich, .fe~d~lny~h praw ziemskich pana, a następnie, jak te stosunkl zmlemaJą Slę z czasem. Jest znamienne, naco zwrócił uwagę G er l a ch, że w przywileja-ch lokacyjnych nawsie bywa często przyznawane sołtysowi. K3:zimierz Wielki w dokumencie lokacji wsi Domaradza w pow. brzozowskim w r. 1359 przyznaje sołtysowi prócz czterech wolnych łanów także przymiarki wraz z nawsiem 70. Przy przenoszeniu wsi Harklowej w pow. bieckim na prawo niemieckie w p.rzyw.ileju wyda~ym przez tegoż króla znajdujemy podkreślenie przydzlelema sołtySOWl ca69 Za zachowaniem w postaci nawsia elementów dawnej terytorialnej wspólnoty słowiańskiej i przeniesieniu ich do nowej organizacji wsi l~kowanej na prawie niemieckim, czy upodobnionej do tego wzoru. opOWIada się, nawiązując do Gerlacha, prof. B a r d a c h w artykule: Uwagi .J ,.r:Jdowym" ustroju społeczeństwa i prawie bliższości w Polsce średniowiecznej. "Czasopismo prawno-historyczne", t. IV Poznań 1952, s. 42l przypis i s. 446, również przypis. 70Kodeks dypl. Małop., III, 961. "Ad quam sculteciam dicto Paulo et suis sucessoribus damus quattuor mansos liberos cum supersticijs omnibus et villagio ... ". , , 71I b i d., 783. "Damus preterea eidem sculteto v i 11 a g i u m t o t u m alias nawsie ... ". 72I b i d., 869. Kod. dypl. Małop. IV, 1201. W tym ostatnim wypadku sołtys otrzymuje "planiciem alias nawsie et residuitates agrorum alias obszari ... ". 73Al. S t a d n i c k i, O wsiach tak zwanych wołoskich na północnym stoku Karpat, Lwów 1848, s. 78. " ... villagium alias Na wsie, sculteti dicitur esse proprium ·erit ... " 74I b i d., s. 84. "Idem scultetus cum posteris suis habebit villagium h. e. Nawsie pro sua utilitate, praeterea libera pascua, pro equis, pecoribus et pecudibus suis in silvis ... ". 75 I b i d., s. 89. 76K. K a d l e c, Valasi a valaśske pravo v zemich slovenskych a uherskych, Praga 1916, s. 504. Na tym miejscu składam serdeczne podziękowanie Prof. dr St. S z c z o t c e za zwrócenie uwagi na szereg faktów żródłowych, szczególnie z literatury czeskiej. 30* �469 468 , ,. w osadach wołoskich zaś t y l k o w t e d y, gdy zostało to w przywileju lokacyjnym wyraźnie wymienione" (podkr. J. B.) 77. Jest to stwierdzenie bardzo ważne. Ponieważ większość wsi średniowiecznych została założona lub lokowana na prawie niemieckim, a znów w związku z typami osadniczymi ruchu kolonizacyjnego większość z nich, przynajmniej w południowej Polsce, posiadała nawsie, zatem - gdyby twierdzenie Kadleca można było w pełni zastosować do terenów polskich - mielibyśmy nową, bo ilościową perspektywę zagadnienia. Nie wiemy dalej, czy prócz zwierzchniego władania całym nawsiem sołtysi nie otrzymywali lub nie zagarniali w bezpośrednie władanie części nawsia, a to mianowicie te, które leżały w sąsiedztwie domostw lub łączyły się z ich łanami. Tak np. przydzielano części nawsia do łanów wybranieckich w wojew. lubelskim, jak to na podstawi-e rękopisu lustracji łanów wybranieckich z XVIII w. ukazał G e r l a c h. Wybraniectwo zaczynało się tam od rzeki i obejmowało w sobie "nawsie wybranieckie", a obok niego istniało "naw sie wiejskie". Sprawa kompetencji do nawsia byłaby początkowo wyraźna; przy' jego przynależności do sołtysów gromada miała zapewne prawa użytkowe za wiedzą i zgodą sołtysa 77a. Sprawa komplikuje się jednak w związku ze wzmagającymi się z czasem pretensjami pańskimi do nawsia wraz z tworzeniem folwarków. Czy i jak zmienia się przy tym prawo gromady? Na tym miejscu można na to pytanie odpowiedzieć tylko szkicowo. Z przywilejów lokacyjnych nie wiele możemy się dowiedzieć o tym, jakie p~awo posiadała gromada do nawsia gdy ono należało do sołtysa. Ujawnia się to natomiast w zestawieniu z uprawnieniami pańskimi. Zgromadźmy garść faktów. Począwszy już od końca XIV w. istnieje szereg zapisek w źródłach o ciekawych sporach o nawsie między panami cząstkowymi wsi. W r. 1385 dwaj dziedzice ze Szczytnik k. Krakowa mają proces o przegrodzenie nawsia .78. W r. 1398 procesują się dwaj bracia o zajęcie nawsia i błonia 79. W r. 1398 istnieje między dziedzicami spór o wbicie . na nawsiu 360pali i wyoranie 60 brózd 80. W r. 1443 Steczko Brzecho77 K a d l e c, o. c., s. 340. 77a Tak jak to wynika z brzmienia przywileju dla sołtysów wsi klasztoru cystersów w Koprzywnicy, Kobyle i Glinik w Jasielskim z r. 1375. "Hem damus et conferimus dictis aduocatis nempe villagium alias nawsze, ut nullus in eo habeat facultatem preter aduocati voluntatem ... ". Kod. dypl. Małop. III, 869. 78 SPPP VIII, nr 3560. 79 Tamże, 5047. 80 Tamże, 7~6. wicz z Pohorcz w Lwowskiem zostaje wezwany na sąd za przegrodzenie drogi ośmioma palami, a nawsia czterdziestoma 81. W r. 1446 w grodzkim sądzie przeworskim Piotr Próchnicki, Aleksander i Jaczko po jednej, a Jan Mszczurowski z synami oraz Henryk z Orzek z drugiej strony zawierają zgodę, że nec debent se impedire pro planiciis alias Nawsze sub villa Vola Vangerka 82. Podobnych sporów można by przytoczyć więcej 83. Równolegle z nimi idzie zawieranie umów a podział nawsia w związku ·z podziałem, sprzedażą, czy zastawem całej, bądź też części wsi. Przy podziale nawsia granicą bywał zazwyczaj potok, stawy czy sadzawki 84. Trzeba by specjalnych badań dla rozwiązania zagadnienia, czy w tych spornych wsiach istnieli równocześnie sołtysi, i jak przedstawiało się ich prawo wobec pretensji pańskich do zajęcia nawsia, czy też faktycznego władania nim. Po skupie sołectw sprawa staje się bardziej prosta. Panowie przejęli dotychczasowe zwierzchnie uprawnienia sołtysów do nawsia, pozostawiając gromadzie tylko prawo korzystania z niego w formie prawa na rzeczy cudzej (ius in re aliena). Wynika to z klauzul stawianych przy umowach zastawnych czy dzierżawnych. Kiedy w r. 1464 Jakub z Sen nowa zastawia Miklasiowi z Bystrowic w Przeworskiem dwa łany w Zarzeczu zastrzega się, że siedzący na nich kmiecie i ich komornicy mieć będą wolność w gajach, lasach, stawach i mogą dla własnej korzyści wycinać na nawsiu drzewo zarówno na płoty jak i na opał tak, jak i kmiecie Jakuba 85. A znów gdy dwaj bracia, dziedzice z Pantalowic w Przeworskiem dzielą się w r. 1491 wsią i nawsiem na połowy Akta grodzkie i ziemskie XIV, nr 789, 801 (w dalszym ciągu cyt. AGZ). AGZ XIII, 3027. 83 Np. SPPP II, 1429, 1951, 2538, 2751, 3286, 4222, 4372. AGZ XIII, 2610. Można tu dla ciekawości dodać, że w sporach o nawsie brał udział pceta Mikołaj Rey z Nagłowic. W r. 1549 Jan Smolik oskarża Reya i jego poddanych o to, "quia ipsi in communi villagio hereditatis Bobin aedificaverunt cameras, sepes etiam sepiverunt". - Archiwum Państw. w Krakowie, Inscr., Castro Crac. LX, S. 880-81. Sprawa toczy się jeszcze w 1550 r. "occasione conseptionis pastis villagii... oocasione aedifiootionis domus novae in communi villagio in Bobyn". Smolik i Rey posiadali po pół wsi Bobin. - Act. Terr. Prosz. XX, s. 154. 84 AGZ XIII 474, 5388, 6055; AGZ XIX 455. 85 AGZ XIII 5388, rok 1464. "Item kmethones et eorum inquilini habeb.un~omnimodam libertatem in tota hereditate sicut et kmethones Iacobi in s11v1S,gays, pascuis, piscaturis et omnibus usibus et ligna in rubetis exci~~n~i pro. usibus s~is ,tam pro sepibus quam pro caIefactura in Nawsye, llpp1S, luhs et pemtus ab omni angariacione lacobi et communitatis ville Zarzecze sed solius Myklassy debent obedienciam tenere ... " 81 82 �471 470 oświadczają, że wszyscy kmiecie będą mieć wolność prania bielizny w sadzawkach i pędzenia do nich bydła, koni i trzody 86. Jakie jednak było to prawo, czy pan ciągnął z niego korzyści, np. przez nakładanie opłat? Czy też mógł po prostu zabierać części nawsia wyłącznie dla siebie, pozostawiając resztę w zarządzie gromady z naczelną do niej własną dyspozycją? Na pierwszą ewentualność nie mamy w źródłach polskich żadnego potwierdzenia. Wydaje się, że prawo pańskie do nawsia rozwinęło się inaczej w Polsce aniżeli w Niemczech. Tam panowie wzięli wszelką gminną własność gruntową pod swą "opiekę" uzurpując sobie wyłączne do niej prawo, zaś chłopskie uprawnienia dotychczasowe zamienili na prawo serwitutów. W ślad za uzurpacją prawną poszło stopniowe zawłaszczanie wszelkich gruntów gminnych &7. Jeśli chodzi o Śląsk, to trzeba tu odróżnić dwa różne pojęcia nawsia, jakie używano w praktyce. W geografii osadniczej traktowało się je bardziej wąsko aniżeli w praktyce prawnej, mianowicie jako jede platzartige Erweiterung des Dorjinnenraums - więc ograniczone tylko do wewnętrznej przestrzeni wsi 88. Pojęcie jurystyczne Aue było na Śląsku znacznie szersze i specyficzne tylko dla Śląska. Do Aue zaliczano tu: granice wsi, szosy i drogi polne, rzeki (z wyłączeniempublicznych) i strumienie, place we wsi i wolne miejsca nieuprawiane poza wsią. To pojęcie jurystyczne przyjęło najszersze znaczenie ze wszystkich części Niemiec właśnie na Śląsku. W Brandenburgii i na Pomorzu ogranicza się ono do właściwego nawsia i do dróg. Znane było tam pod nazwą Strassengerichtsbarkeit. Pod pojęciem właśdwego nawsia rozumiano w Brandenburgii illum locum, qui in medio pagi aut viHae continetur et separatus est a casis et horreis paganorum - jak to klasycznie określił z początku XVII w. S c h i f e I'd e c k e I' 89. To pojęcie można przenieść w całej rozciągłości na stosunki polskie. Można tu dodać, że na Pomorzu było tylko 1000 wsi 86 AGZ XIX 455 r. 1491 "Omnes kmethones et homines in Pantelowicze manentes in omnibus piscinis habebunt libertatem abluendi ves:tes, pecora, pecudes et equos adequandi nec non ancas et anetas ad easdem mittendi". Podobnie przy podziale wsi Riterowicze, gdzie zastrzega się bardzo wyraźnie wolność paszenia jak dotąd bydła. AGZ XIII 474. Por. teź' 5388. (f1 A. M e i t z e n, Siedelung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, .Romer, Finnen und Slaven, Bd. I, Berlin 1895, s. 167. 8B H. S c h l e n g e r, Formen Uindlicher Siedlungen in Schlesien, Wrocław 1930, s. 60. B9 W. S c h l' e i b e r, Das Auenrecht und das Recht an der Aue mit besanderer Bericksichtigung von Schlesien und Brandenburg, Jenaer Dissert., Lipsk 1913, s. 1-14. mających Aue. W IPrusach Wschodnich i Zachodnich istniały tylko ślady AuenreC'ht. Rzecz znamienna, że Poznańskie nie znało prawa nawsia 90. Pisarze niemieccy XVII i XVIII w. (Schiferdecker, Friedenberg) twiedzili, że prawo nawsia należało zawsze do pana, gdyż do niego należała wszystka ziemia. Literatura nowsza wywodzi - choć niezbyt zgodnie - genezę Auenrecht z przemocy pana. W każdym razie w wieku XV Auenrecht pańskie jest już regułą. S ch I' e i b e r uważa, że duży wpływ miało tu działanie prawa rzymskiego, które niszczyło wspólną własność, nie przypisuje natomiast większego znaczenia wpływowi kolonizacji na prawie niemieckim. Jest to wg niego gewohnheitsrechtlich allmahlich ausgebildetes Recht, a utrwalenie jego nie zawsze było izwiązane z posiadaniem' przez pana ziemi. Wystarczyło mieć tylko poddanych, a stąd prawa zwierzchnie do własności chłopskiej 91. W połowie XVIII w. całe nawsie na Śląsku należało do pana wraz z ulicami, drogami, placami, pasami granicznymi, rzekami, strumieniami, stawami i sadzawkami. Do pana należały nawet wszystkie drzewa i krzaki na nawsiu oraz wzdłuż szos, strumieni, granic itd. "Można sobie łatwo wyobrazić - pisze Z i e k u I' S c h - jak wiele zatargów i procesów musiało się rozpalić dokoła tego prawa do nawsia (Auenrecht) od czasu, gdy pan rozpoczął ścisłe przestrzeganie tych uprawnień i finansowe ich wykorzystywanie" 92. Pan miał nawet prawo siania koniczyny w ogrodach chałupników, siedzących na nawsiu. Z drugiej ~trony jednak chłopi mieli tam prawo do paszenia na nawsiu swego bydła. Dochód pański z nawsia był tam poważny: hrabiemu Liniburg-Stirum nawsia położone w jego dobrach rybnickich T a m ż e, s. 1-14, 61. T a m ź e, s. 16, 41-42.Por. też O. C z a l' n a w S k y, Das Schlesische Auenrecht mit Rucksicht auf das Hochwasserschutzgesetz vom 3 JuL 1900, Greifswald 1905,s. 5-51. 92 J. Z i e k u I' S c h, Hundert Jahre schlesischer Agrargeschichte. ("DarstelI. u. Quellen z. schl. Gesch.", Bd. 20, Wrocław 1915, s. 93). W ciekawym druku wydanym w Jeleniej Górze w 1730 r., mianowicie w aktach sporu chłopów z dworem we wsi Proboszczów (Probisthain, Probsthain) w okolicach Jeleniej Góry znajdujemy sporo wzmianek o nawsiu. M. in. czytamy w punkcie 6 wyroku komisji królewskiej z r. 1691 w sprawie praw pańskich do nawsia następująco: "Das Anger-Recht mussen die Unterthaner del' Herrschaft unstrittig zugestehen und haben die Bauern, die darauf stehende Baume und Satz-Weiden, auf Bitte derselben zugenussen, so lange es der Herrschaft aus guten Willen beliebig ist". (Abermalige ausfuhrliche Vorstellung. .. Resolutionibus et Decisis... von Anno 1556 bis... Anno 1728 etc., Hirschberg 1728, s. 75. Druk w posiadaniu prof. S z c z o t ki). \lO 91 �472 przynosiły rocznie 1500 rt. dochodu 93.To nieznośne prawo pańskie do nawsia zostało tam zniesione w dn. 2 i 11 marca 1850 r., ale już w 1856 r. z powrotem przyznane panom. W wyniku jego działania wszystkie gminy wiejskie na wschód od Odry, pozbawione dóbr i majątków gminnych, były stale finansowo słabe i niesamodzielne 9ł. Na ziemiach polskich sprawy nawsia wydają się rozwijać nieco inaczej. Do powstania tak bezwzględnego prawa do nawsia nie doszło u nas, zdaje się nigdzie. Zapędy pańskie szły nie tyle w kierunku prawnego, ile faktycznego zawładnięcia nawsiem jako terenem, a raczej jego częścią, i użytkowania go jako ziemi folwarcznej z całkowitym wyłączeniem praw gromady do zajętego terenu. Fakty apetytów pańskich do nawsia mamy już z pierwszej połowy XV w. W r. 1431 Zegota i pięciu kmieci z Uliny staje w sądzie przeciw Jaskowi z tejże wsi 'za zabieranie "pól wgornych", bydła i ortos s'l.{os na navsya 95. O podobne sprawy toczą w 1445 r. spór z panem kmiecie z Tuliczówka 96. W odpowiedzi na skargę chłopów z wsi Lubczy w pow. pilzneńskim na ich arendarza w r. 1549, król Zygmunt August udziela mu napomnienia i nakazuje, aby nawsie nie było zagrodzone, ale wolne dla przepędzenia bydła do wodopoju 97. W r. 1574 poddani ze wsi Glinnika Niemieckiego w pow. jasielskim wnoszą skargę na M*ołaja Lubomirskiego, starostę tymbarskiego. Król Henryk Walezy w liście do niego pisze: "Skarżyli się (sc. poddani), żeście im nawsie pospolite odjęli i na łąki obrócili. (... ) Nawsie ich, któreście im wzięli, abyście zaś wrócili, gdyż się oni bez tego nie mogą obyść" 98. Podobnie wygląda skarga i wyrok z tegoż roku w sprawie sporu chłopów ze wsi Iwkowy 93Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Spośród 5743 wsi na Sląsku (rok 1891) było wsi z nawsiem (w znaczeniu prawnym) ok. 3500. Przedstawiały one poważną wartość gospodarczą. Np. w okręgu legnickim 170 000 mk, we wrocławskim 260 000 mk. - S c h r e i b er, o. c., s. 12. 9t Z i e kur s c h, o. c., s. 376. Rzecz szczególna, że nad zniesieniem tego, w gruncie rzeczy feudalnego prawa, toczyła się w Niemczech z pocz. XX w. aż do I wojny światowej gorąca polemika, czego wyrazem było właśnie ukazanie się wówczas kilku prawno-historycznych opracowań tego przedmiotu. 95SPPP II 2538. 96AGZ XIII 2610. 07 Sto K u t r z e b a, Materiały do dziejów robocizny w Polsce. "Arch. Kom. Pr." IX, nr 56. Czytamy tam: "Item villagium alias nawsie non debet claudi sepibus, sed debet esse locus et transitus liber et sufficiens pro pellendis pecoribus et gregibus cmetonum ad aquam alias ku napawaniu". 98Arch. Państw. w Krakowie, Castro Biec. t. 18, S. 450. 473 w pow. brzeskim z dzierżawcą, Ludwikiem Decjuszem 99. Trzeba tu zważyć, że były to wsie królewskie, w których chłopi mogli dochodzić swoich spraw. Inaczej było zapewne we wsiach szlacheckich. Ale nawet wyroki sądów referendarskich nie zawsze brały chłopów w obronę przed grabieżą dobra gminnego. W r. 1595 sąd referendarski wydaje wyrok w sprawie sporu między panem Białobrzeskim a poddanymi wsi Jodłowej (pow. Jasło), w którym czytamy: ,,2 strony nawsia, o które się też skarżyli, a to milczenie wieczne tym to poddanym skazujemy, gdyż wolno dzierżawcy drogi obracać, gdzie chce: wszakże mają mieć ci poddani zawsze wolny przystęp do wody i budowania ... " 160. W sprawie zawłaszczania, władzy pana a praw gromady, materiały źródłowe nie są bynajmniej zgodne nawet odnośnie do wsi tzw. samorządnych, tj. opartych o prawo niemieckie, a stąd posiadających instytucj ę gromady i ławy wój towskiejczy sołtysiej 161. Większość danych przemawia wyraźnie za dużą, czasem niemal wyłączną kompetencją gromady. Gromada cała, lub ława wójtowska, przyjmuje do wiadomości sprzedaże i zakupna zagród, placów, chałup znajdujących się na naw siu, osadza na nim chałupników, zagrodników czy rzemieślników, karze chłopów za samowolne zajmowanie nawsia itp.102. Rzecz jasna, że wszystkie tego rodzaju uchwały ławy wójtowskiej czy gromady· musiały być akceptowane przez pana wsi. 2 drugiej znów strony 99Kutrzeba, o. c., 117, s. 129. 100L T. B a r a n o w s k i, Księgi referendarskie, t. I, Warszawa 1910, S. 44. 101Zob. omówie!1ie ustroju tych wsi u J. R a f a c z a, Ustrój wsi samorządnej małopolskiej w XVIII wieku, Lublin 1922. 102Zob. SPPP XI (Księgi sądowe wiejskie, wyd. B. U l a n o w s k i, t. I.) . 391, 408, 41i1, 445, 446, 450, 468, 4~H, 499, 599, 619, 37'84, 3907, 4035, 4235, 4282, 4311, 4568. SPPP XII (Księgi sąd. wiejskie, t. II) 7144, 7488. H. P a l a c zk ó wn a, Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, Lwów 1923, 643, 1387. Dla uwydatnienia praktykowanej przez gromadę swobody w dysponowaniu nawsiem warto przytoczyć dane z dóbr konwentu tynieckiego w Krakowskiem. W oblacie dokumentu z r. 1777 (dane dotyczą roku 1766) w sprawie sporu między gromadą wsi Kaszów a konwentem czytamy, że poddani kaszowscy wyrobili sobie w nawsiu stawki, dalej, że posiadają na nim "wydzielone grunta przez gromadę" uprawiane przez trzech poddanych. Za te grunty płacą posiadacze czynsz gromadzie. Dalej, poddani bez wiedzy konwentu poorali całą skotnicę. Co więcej, gromada samowolnie wydzieliła z nawsia i oddała w używanie księdzu plebanowi skotnicę: " ... skotniCę całą pozwoliła gromada kaszowska imci księdzu plebanowi z Liszek zaorać i zasiać, jakoż toż zboże i siano pleban z Liszek zbiera od lat kilku bez konsensu i wszelkiego prawa opatów tynieckich i konwentu tynieckiego ... " - Arch. Państw. w Krakowie, ReI. Castro Crac. 208, s. 3807. �475 spotykamy fakty zarówno dowolnego dysponowania nawsiem, jak i wyraźnego zastrzegania sobie przez pana wyłącznej kompetencji do niego. :Piotr Firlej z Dąbrowicy, woj ew. lubelski, sprzedaje w Komborskiej Woli młynarzowi plac na nawsiu 103. Katarzyna Kamieńska we wsi Siary "rozkazała" przez swego urzędnika, "aby był zapisz Stanislawowy Fyorowy" na chałupkę, "a ta chałupka jest zbudowana na placzu na nawsziu" 104. Kmieć Maciej Gwiżdż ze wsi Stankowej, w kluczu Strzeszyckim i Zbikowickim, wnosi prośbę o nadanie mu nawsia, tj. łączki i ogródka, wprost do ówczesnego rządcy konwentu, Jana Proszowskiego 105. A znów w ustawach pańskich dla wsi Ptaszkowej z r. 1618 czytamy wprost: "Na nawsiu aby na potem nikt się nie ważył budować i przygradzać niczego bez pozwolenia J. Mości, gdyż do tego sołtys nie należy i tym władać nie może" ... 166. Można by ten ostatni fakt interpretować nie jako uzurpowanie sobie przez pana wyłącznego prawa do dyspozycji nawsiem, ale jako dążność zatrzymania we własnym ręku zwierzchniej decyzji odnośnie uchwał gromady w sprawie gospodarowania nawsiem. Świadczą o tym późniejsze fakty: oto np. taż sama gromada ptaszkowska we własnym zakresie przywraca w r. 1634 właściwego dziedzica do chatki na nawsiu 1"'. Trudno orzec, jak było we wsiach niesamorządnych, rządzonych tylko "rozkazaniem dworskim". Wydaje się, że nawet i tutaj pan, przy zwierzchnim prawie gruntowym, respektował prawa chłopów do wspólnego używania nawsia. Obok sporów prawnych gromady z dworem zachodziły fakty zawłaszczania przez panów częścią nawsia, tą mianowicie, która doty.kała bezpośrednio obszaru dworskiego, czy też przylegała do zabudowań folwarcznych. Miało to np. miejsce we wsiach starostwa pilzneńskiego w latach 1732-1747. Były to wsie: Słótowa, Bielowa, Dzwonina i Strzegocice. W r. 1732 wszystkie te wsie czynią kompozycję ze starostą, z której wynika, że pastewn~ki już z dawna należą do dworu lOS. Mimo kompoSPPP XI 506. SPPP XII 7116. 105 SPPP XI 3907, r. 1660. 106 SPPP XI 4114. 107 SPPP XI 4132. lOS Ossolineum, rkps nr 9740, s. 46-47. Czytamy tam: "Stawiska międ~y groblami na dworskie łąki obrocone w Słotowyalias pasterniki,... takowych jako ab antiquo do dworu należący'ch gromada pretendować nie powinna, jednego jednak pasternika, przed dąbkiem nazwanego, dla wygody spoinego pastwiska ... starosta ustępuje, jako i inszych stawisk groblami 163 104 zycji ze starostą, gminy skarżą się jeszcze w 1747..r., że staro~t~ Pinińki gronta i role gromadzkie, z dawna w posesJI gromadzkIeJ zostas " gromadzie poodbierał i do grontow . dwors:c k' h pr~y ł ~cz~ł" 100 '. jące, W dobrach kasztelanii krakowskiej w okohcy PCImIa l SucheJ (ok. r. 1700) nawsia były wyraźnie podzielone: część ich - :vłaśnie w sC'siedztwie gruntów pańskich (tutaj wójtowskich) - nalezała do panó'w, reszta do gromad. Tym. niemniej z~pędy pańskie zmierz~ły' do zagarnięcia nawsia gromadzkIego~ na ktorYn: .w~;;w przywIleJom chłopskim panowie poosadzali sWOIch zagrodmkow . . . W wyniku zawłaszczenia przylegających do gruntow dworskIch części nawsia źródła, a zwłaszcza dane kat~stralne, ~~k~zują leżąc.e w tym położeniu pastewniki dworskie. Mozna ~nosIc, z.e wszystkIe takie pastewniki dworskie powstały. z za.właszcz~ma. naWSIa gromadzkiego. Tu streszczałaby się polska hlston~ walki. WSI z dw~re~ o nawsie, inna nieco aniżeli na terenie MemIec, gdZIe rozgrabI~me przez panów własności gminnej było nawet jedną z przyczyn WOJny chłopskiej w 1525 r.111• .' Zdarzały się też wypadki zawłaszczama naWSla ~rzez ~lebana. Świadczyłby o tym jeden ciekawy fakt. J. Ł e p k o w s k l podaJe oblatowany w grodzie oświęcimskim przywilej. ~arka z Poremby herbu Radwan rzekomo z 1176 r. Jest to przywIleJ fałszowany pr~~z proboszCza wsi Marcyporęby i dla patyny napisany po czesku. Oto z p:rzywilej ten nadaje m. inn. proboszczowi: "blisko takoho Do~u Bozeho u boku przyleżyty karczma i z tym to karczmarzym aneb Jeho hosponie osypanych... " "Także nawsie pr~y tyc~że rolac~ będąceg~ ~~communem usum pastwiska gromadzie proporcJonalme uStąplC deklaruJe . . 109 T a m ż e, s. 47, 54-55. Proces ze starostą o g~nty g,romadzkIe t~ał długo. W r. 1766 tenże Piniński pisze mani~est przecIw p-:z~pro.wadzoneJl~stracji, a jeszcze w 1786 czyni W tej sprawIe "komplan~cJę z Jedną z gmm. 119 BLblioteka Pol:skiej Akademii Nauk w KrakoWIe, rkps nr 141~, ~kumenty do historii włościan W Polsce, k. 53 ,/Opisanie Praw PrzywIleJow . Wolności Wsiow Gorskich Kasztelanyi Krakowskiey" (bez daty, ok.. r. 1700). l . Czytamy W punkcie 4 zatytułowanym "Nawsie",. że. wój~wie m: m.. "maJą swoje nawsia pod swoimi gruntami, do kasz~elans~nc.hzas nawsI.ow mter:esować się nie powinni, ani orać, ani za.gród na mch budowac,chłopow swoich osadzać nie należy, jako sonat dekret Komisji Królewskiej, kiedy sub praetekstu tych nawsiow tak wiele zagród ,po całej Kasztelan~i na '~lach kaS'ztelańskich poosadzali, insuper pokazują poddani kasztelanscy pnmaeriam fundationem całej Kasztelanii króla Kazimierza anni 13'51... ". O zagarnianiu nawsi przez wójtostwa w tejże Kasztelanii zob. J. B i e n i ar z ó w n a, Walka chłopów W Kasztelanii Krakowskiej, Warszawa 1953, s. 95-96. 111 Fr. E n g e l s, Wojna chłopska w Niemczech. "Książka i Wiedza" Warszawa 1950, s. 38. Zob. też M e i t z e n, Siedelung I, s. 167. �477 476 darem to też i zahrodu do nawsie i rybnika" ... "To też rybnik pod zahrodu karczemnu pod kostelem i w końcu jeho w nawsiu do tehoto kostela wecznie a dedicznie ... daruje" 112. Faktem jest też, że plebani posiadali na nawsiu swoich zagrodników i komorników pańszczyźnianych. W związku z inwazją folwarków do wsi, a zwłaszcza z ich powiększaniem się, powstaje mało dotąd znane szersze zagadnienie, a mianowicie, w jakiej mierze folwarki i dwory zmieniły dotychczasowe planowe kształty wsi. R. M a a s zwrócił pierwszy uwagę na to, jak inwazja dworu i folwarku do wsi potrafiła całkowicie zniszczyć jej dotychczasowy układ przestrzenny tak, że na miejscu początkowej osady określonego kształtu pozostał w efekcie dwór, a obok czworaki i nieregularne grupki domów robotników rolnych i drobnych chłopów. Stąd w niektórych częściach Poznańskiego wieś chłopska stała się rzadkością, gdyż panującą formą osadniczą stał się tam dwór 113. W gęsto zaludniowych i dużych zazWyic!Zajwsiach Małopolski nie jest to tak widoczne. Mimo to na nawsiu gospodarka dworska odbić się musiała. Jednak ani sołtys, ani dwór, ani gospodarka g m in n a n i e p o t r a f i ł y c a ł k o w i c i e n a w s i a z n i s z c z y ć. P o z o s t a ł o z ar ó w n o o n o s a m o, c h o ć m o c n o ok r o j o n e, jak t e ż i z w Y c z a j e w s p ó l n e g o kor z y s t a n i a z n i e g o, jak i z m a j ą t k u, jak i s i ę n a n i m z n a j d uje. W Grodzisku w pow. łańcuckim do ostatnich prawie ,czasów chłopi sadzili i obcinali wierzby czy olchy dla własnego użytku. Poza takimi pozostałościami, jak wypędzaniem na nawsie bydła, koni, kóz, gęsi (za niewielką 'opłatą na rzecz gromady), braniem bez pozwolenia ziemi pod budowę domu, piasku na zaprawę murarską, kopaniem dołów pod zbiorniki wody do prania i pojenia bydła, grabaniem ściółki spotykamy się w Grodzisku jeszcze z ciekawym starodawnym zwy112 J. Ł e p k o w s k i, Przegląd zabytków przeszłości z okolic Krakowa, Warszawa 1863, s. 162-63., 113 M a a s, Die Formen, s. 36. Zob. też H. S c h li t z e, Das Posener Land, Poznań 1925. Krajobraz osadnictwa folwarcznego jest w Poznańskiem typowy. Zmienił on też zasadniczo pierwotny charakter tutejszego osadnictwa. S c h li t z e pisze: " ... reine Gutssiedelungen ohne jede Spur von Bauerngehaften findet man auch in Posen hachst selten. In der Regel haben sich neben der Gutssiedelung immer noch einige Reste eines frliheren Bauerndorfes erhalten; manchmal sind es nur ganz vereinzelt gelegene Bauerngehafte, die gar nicht mehr einen dorfartigen Eindruck machen. Manchmal aber ist der Rest noch eine deutliche, wenn auch verklimmerte Dorfsiedelung" (s. 276). Schlitze dodaje znamienną, nie wiadomo czy prawdziwą, uwagę, że osadnictwo folwarczne jest panującą formą jedynie w wyłącznie polskich terenach Poznańskiego, tam zaś gdzie osiedli Niemcy, panuje system wsiowy. ,~ ; czajem: oto na nawsiu każdy może skopać sobie wiosną grządkę (zwykle na brzegu stawu czy potoka) celem posiania rozsady kal?ust?' czy brukwi ~ez pytania o pozwoleni~ i bez opłaty, p.rzy.cz~~ sąsIedzI, nie mający takich grządek, korzystaJą z rozsady sąsIad?w '. . Pewną odmianę korzystania z majątku na nawslU zna~duJ~my u B u jak a w jego notatce o nawsiu w Żmiącej. Tam oto ~ąsIaduJą.cy z nawsiem gospodarze byli właścicielami znajdujących. SIę na mm drzew, które co kilka lat dla własnego użytku obcinali l1a. Jest to z~pewne dalszy ciąg starodawnego zwyczaju zanotowan.ego W. ~ołowle 'XVIII w. w "rozkazaniu pańskim" dla wsi Węgrzce, mIanOWlCIe,"aby nawsie tak z tej jak i z tej strony rzeki było wszystkim. obywatelo~ pospolite, i żeby każdemu godziło się dla swej potrzeby WIerzby sadzl~ i one obcinać" 116. Kiedy te ostatnie fakty zestawimy z podobnymI już z XV w. okaże się, że n a w s i e p o l s k i e, m i m o t y c hc z Y i n n y c h o d c h y l e ń w c z a s i e i m i e j s c u, b y ł o s t a l e .' 117 ł Ws P ó l n i e u ż y wan ą, g r o m a d z k ą was n osclą . 6. Historia osadnictwa na nawsiu. - Rzemieślnicy, b i e d o t a, Q s a d y p r z e m y s ł o w e. Nawsie ma również charakterystyczną historię związaną z rolą gospodarczą, jaką pełniło w procesie osadnictwa pewnych warstw lud- :e v: 114 O istnieniu nawsia w najnowszych czasach świadczy m. in. kwestionariusz S. U d z i e l i zamieszczony w "Ludzie",. t. XI r. 1922, s. 23~. W pytaniu 9 czytamy: "Czy znajduje, się n a Ws l e, maczeJ zwa~e. n a w s :'s k o lub n a w i e ś tj. przestrzeń ziemi będąca wspólną włas~oscIą. a ob~Jmująca prócz drogi jeszcze pastwisko". Odpowiedzi na kwestlOnarlUszmestety w "Ludzie" nie zamieszczono. 115 Fr. B u jak, Zmiąca, Kraków 1903, s. 50-51. 118 SPP? XII 3762, rok 1748. . 117 Wydaje się, że prawo gromady do nawsia (pe~nego)utrzymało SIę tylko w Małopolsce, natomiast stosunki prawne w WIelkopolsce były p~d tym względem już od dawna mocno zbliżone do śląskich. Trudno wprawdzie wnioskować z dwóch znanych nam faktów, ale warto je (dla ewentualnyc.h dalszych badań) podać. Oto w aktach podziału wsi Wturka i Przybysła~lc mówi się tylko o wzajemnych prawach braci-właśc~cie~ido d~ielonego ~m~dzy siebie nawsia, nigdzie natomiast nie wyst.ę~UJąJa~owes u~rawmen.l~ gromady. Teren nawsia zostaje tu bardzo wyrazme ~odzlelony.mIęd~Y~ła ścicieli z pozostawieniem wspólnego używania studm,. sadzaw~1 ~"ktora Jednak ku nawsiu należeć ma dla wspólnego napawama bydła) I ew~nt~alnie siania wspólnej rozsady. Chłopi korzystali tu zapewne z n~wsla Jako wyłącznej właSiIlości pańs'kiej. Jest to prawdopodobne z uwagi na brak ustroju samorządowego we wsiach wielkopolskich. - Zródło - patrz przy- ~n ' �479 --'-. . , ! ,I ności wiejskiej zarówno w okresie feudalizmu jak i kapitalizmu, aż do czasów naj nowszych. Proces osadnictwa pewnych kategorii zaw.odowych i społecznych ludności na nawsiu rozpoczął się już od czasu lokacji. Miał on jednak inny charakter w średniowieczu, a inny w czasach nowożytnych. Przywileje lokacyjne wsi na prawie niemieckim wydają się nie tylko zezwalać, ale i zachęcać sołtysa do lokowania we wsi po jednym przynajmniej przedstawicielu najważniejszych rzemiosł, a więc: kowala, rzeżnika, tkacza, szewca i piekarza 118. Karczmy i browar posiadał zazwyczaj sam sołtys, we wsiach na prawie wołoskim dochodził tu folusz, {"walidło") i stępy 119. Nie zawsze wiemy, gdzie rzemieślnicy ci mieli się osadzać. Niektóre jednak dokumenty lokacyjne wyraźnie wskazują nawsie jako miejsce ich lokacji. Kazimierz Wielki w lokacji wsi Domaradza, dając sołtysowi przymiarki i nawsie, wymienia wyraźnie poszczególnych rzemieślników, których ma sołtys osadzić na nawsiu 120. Przeor klasztoru cystersów w Koprzywnicy w prawie dla sołtysa wsi Okonin wyraźnie wzmiankuje, że każdy z osadzonych przez sołtysa rzemieślników ma otrzymać wolny plac in planicie predicte ville Okunyn, alias na wsu 121. Te same źródła wskazują, że prócz rzemieślników mógł sołtys osadzać na nawsiu dla własnych potrzeb również zagrodników (z których nie każdy musiał być rzemieślnikiem), jak i chałupników, niekiedy w oznaczonej liczbie (np. w Słotowej ośmiu) 122. Dokumenty' lokacyjńe osadnictwa polsko-niemieokiego XIV w. i nowszego rusko-wołoskiego ze Starostwa Muszyńskiego (Sądecczyzna) określają siedzibę zagrodników i komorników wyłącznie na nawsiu le3. Wątpliwe, -czy wymienieni w dokumentach owi rzemieślnicy, zagrodnicy i chałupnicy zostali 118 Klasyczny przykład: Otto z Pilczy, wojewoda i starosta sandomierski, zakłada pod Łańcutem wieś Handzlówkę i wymienia: "Item damus sepiusdicto sculteto quinque artifices, scilicet fabrum, carnificem, sertorem (s), sutorem et pistorem et hys quinque artificious unicuique pro ort o unum quartale agri". AGZ III, s. 64. 119 S t a d n i c k i, o. c., s. 46, passim. 120 Kod. dypl. Małop. III 961. "banca quoque sive mensam panum et sut~rum, macella carnium, sartorum, fabrorum et aliorum mechanicorum, slve hartulanorum, quos in dicto villagio locaverit ... ". Por. też: 783, 775. 121 Kod. dypl. Małop. IV 1201. 122 W znanej nam już Słotowej należącej do starostwa pilzneńskiego wg przywileju lokacyjnego, powtórzonego przy okazji lustracji z r. 1629, do wójtostwa należą 4 łany, karczma, browar, młyn i "octo hortulani in compita alias na nawsiu". Ossolineum rkps 9740, s. 26. 123 W. B ę b y n e k, Starostwo Muszyńskie własność biskupstwa krakowskiego, Lwów 1914, s. 33. .,/" , istotnie osadzeni na nawsiu "w pełnej obsadzie". Mimo ws~yst.k~ można by powiedzieć, że nawsie w takich o~adac? stawał? ,Sl~ J,uz wówczas ośrodkiem wytwórczym dawnej WSI; procz rzemleslmkow znajdował się tu sołtysi czy dworski młyn lub młyny, karczma, browar folusz, póżniej tartak itp. Od XV w. następuje, jak można wnosić z danych, stopniowe zwiększenie zasiedlania nawsia, związane zarówno z przewarstwieniem l~dności wiejskiej, jak i z powstawaniem i powiększaniem folwarkowo We wsiach śląskich między wojnami XV i XVII stulecia nastąpiło okresowe powiększenie się iloftci ludności wiejskiej aż do względnego przeludnienia. Ziemi wolnej do osadnictwa już nie było, lub z'ostała ona zagrabiona przez dwór. Istniały wówczas, jak ~azna~za K .. M ~ yd e II, tylko dwie możliwości osadnicze: albo zasledleme WSI zmszczonych w{)jnami, albo zajmowanie nawsia, iak zresztą typowe~o ~l~ wsi śląskich 124. We wsiach czeskich osadnictwo. na tyP{)wy~ ro:vmez tam naw siu datuje się od 2 połowy XV W. OSiadała na m~ biedota wiejska. Pierwszy fakt znany jest z r. 1461. Jest on typowy Jako przykład przyjmowania biedoty wiejskiej do wsi przez gro~a~ę. War.to go tu przytoczyć: "K navsi cili, jak se fikalo k' »obcme ve VSI'': wztahuje se zprava z roku 1461 o propujceni m~s~iste ke ~~~vb: domku v Kosifich. »Kdyz jsu se byli v hromadu sesh obec Koslrs~a; tehdy Michalek s svu zenu Kacku i s synem svy~ Havlem proslh jsu obce, aby jim dali. miesto k staveni vedle stareho domk~. I ~otazwse se o to, i dali jim miesto beze vsech platuov o~ svrchme hraz~ az doluov do potoka, jakoz jeho prvnie hraze okazuJe. A na to dah jiz psane 'Cbci cber a ten jsu pili na tu pamet" 125. Jak widzimy,. przychodnia rodzina otrzymuje plac pod budowę domku na nawslU bez żadnych opłat. .. Wacław D a w i d e k w swoim studium o okręgu spalenoporzycklm w Czechach wykazuje, że krótko przed wojną 30-letnią pojawiły się w ńiektórych wsiach omawianego okręgu nowe do;nY.z zagródka~i. ~a nawsiu .. "Jej ich staveni stavala bud' upostfed naVSI nekde na JeJlm okraji ph cestach a silnicich" 126. W r. 1615 było w całym okręgu 19 takich zagrodników, do 1713 r. liczba ich wzrosła do 49 m. Od czasu wojny 30-letniej przybywa także chałupników i rzemieślników, 124 _~ S. K. M a y d e 11, Die landlichen Siedlungsformen Nordwestschlesiens, 452. 125 Fr. Va c e k, Selsky stay v Cechach v letech 1419-1620. "Vestnik Ceskoslovenskeho ZemediHskeho Musea". R. II 1929, cz. VII, s. 300. 126 V. D a v i d e k, Zalidneni, spolecnost, kultura spalenopoficska, Praha 1939, S. 12. 115. T a m ż e, s. 127. �481 480 osiadających również na nawsiu 128. W ogóle "vesnicke navsi se od valky tficetilete zastavuji" 129. Na Śląsku w okręgu wałbrzyskim w końcu XVI w. pojawia się prócz dotychczasowych trzech warstw ludności wiejskiej czwarta, mianowicie tzw. chałupnicy nawsiowi (Angerhiiusler, Auenhiiusler). Posiadali oni tylko domek na nawsiu wraz z ogródkiem jarzynowym 130. Niektórzy z tych chałupników nawsiowych byli rzemieślnikami 131. We wsi Schonbrunn k. Żagania w r. 1742 mieszkało 6 dawnych i 5 nowych chałupników nawsiowych m. Jak wykazał Z i e kur s c h, w okresie od 1740 do 1770 r. powstało na Śląsku 36 nowych miejscowości, a poza tym w dawnych wsiach przybyło 3000 nowych chałupników, z których około połowę stanowiła warstwa owych chałupników nawsiowych 133. Fr. IP o p i 0ł e k wykazuje za r. 1836 w 'cieszyńskiej wsi, Wędrynia, na 99 rodzin 16 nowych (zugetrettene) mało-chałupników 134. Mieszczenie się chałupników na nawsiu stwierdza Fr. Popiołek także w gminie Puńców w Cieszyńskiem w r. 1770 135. T a m ż e, s. 79. T a m ż e, s. 80. Por. też: J. P e k a f, Kniha o Kosti, 2 wyd. Praga (1935), t. II, s. 89-92. Podobnie i we wsiach księstwa oświęcimskiego. Np. we wsi Piotrowice już w r. 1564 spotykamy: "Zagrodników starych 6 ... 128 120 zagrodników nowych na nawsiu pięć ... ". Wł. C h o m ę t o w s k i, Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce w XVI i XVII wieku, Warszawa 1876, s. 306. 130 L. H ił u f l e r, Die Geschichte der Grundherrschaft WaldenburgNeuhaus unter besonderer Beriicksichtigung der Industrielandgemeinde Ditterbach. "Fors ch. z. Gesch. d. Waldenburger Berglandes", I, cz. I, s. 163. 131 Ta mż e, 2 cz., s. 8-9. 132 M e i t z e n, Urkunden, s. 79. 133 Z i e kur s ,ch, Hundert Jahre, s. 199, 306, 376. 184 Fr. P o p i o ł e k, Wędrynia, jedna ze wsi beskidzkich itd., Katowice Osiadanie na nawsiu spowodowane było nie tylko brakiem terenów osadniczych. Grała tu rolę także polityka gospodarcza dworu związana z powiększaniem folwarków kosztem ziemi chłopskiej. Wyrzuceni ze swych gospodarstw chłopi osiadali jako chałupnicy a zarazem jako folwarczna siła najemna na nawsiu, jak to np. było we wsiach czeskich 136. Polskie księgi sądowe wiejskie zawierają sporo danych o tym, że biedota wiejska mieści się i osadza przede wszystkim na nawsiu. Są to zagrodnicy, spośród których znajduje się wielu rzemieślników oraz bezrolni chałupnicy. W r. 1585 we wsi Trześniowej kupuje sobie zagrodę tkacz, Piotr; "tha szakroda sthoy przed Jeszyunkiem na navszy" 137. W Woli Komborskiej w 1641 r. młynarz zakupuje plac na nawsiu, mieszczący się "pod ogrodem kaczmarskim", a w 1637 r. na zagródce na nawsiu jakiś Błażek zakłada "warstat" 138. Znaczna jednak większość z osiadających na nawsiu to nieokreślonego pochodzenia i zajęcia biedota, angażowania niekiedy przez gromadę do pełnienia niektórych funkcji: mamy więc kościelnego, dalej takiego, który ma naprawiać drogi, jeszcze inny stróżować w nocy, czy w ogóle dawać "posługę gromadzie, kiedy będzie potrzeba 139. Osadnictwo na nawsiu w ostatnim okresie feudalizmu wydaje się być zatem nieco innego charakteru aniżeli w średniowieczu. Na miejscu celowo osadzonych przez sołtysa a potrzebnych jemu i gromadzie rzemieślników oraz stojących na jego usługach zagrodników i chałupników, mamy w czasach nowszych tylko ,częściowo kierowany przepływ tworzącej się w ~oraz większym stopniu biedoty wiejskiej znajdującej tylko częściowe zatrudnienie w uprawianych rzemiosłach, u bogatych chłopów oraz we dworze, częściowo także - jak widzieliśmy - w posługach gminnych. Reszta osiadłej tu biedoty stanowi prototyp typowego proletariatu wiejskiego 140. Tutaj, na nawsiu, zatraca się wyłącz- 1938, s. 84. Fr. P o p i o ł e k, Gmina Puńców w Cieszyńskiem przed 160 laty. "Za'ranie Śląskie", r. VI, Z. l, s. 16. W r. 1644 na terenie nawsia wsi Sm'iło\'"ricna Śląsku Cieszyńskim powstaje osobna wieś złożona początkowo z 8 chałupników, nazwana z początku ŚmiłowSlkąRzeką a później wprost Rzeką. . - Fr. P o p i o ł e k, Najmłodsza wioska na Śląsku Cieszyńskim ~ Rzeka. "Zwrot", Czeski Cieszyn, nr 6, 1953, s. 9. We wsiach POm()!1'Z3 Zachodniego nawsia zostały w czasach nowSzych całkowicie ,podzielone i rozsprzedane chałupnikom ("Biidner" .j "Kossiłten") do tego stopnia, że pozootała tylko wolna szosa. Stąd też pierwotne przejr~t~ .rozp~owanie wsi tamtejszyah zostało przez ciasną zabudowę najc~ęscleJ zmszczone. ~ Zob. np. E. G o e r h i' t z, Das Bauernhaus im Reglerungsbezirk: KasHn, Stuttgart 1931, s. 260, odb. z. "Forsch. z. deutsch. Landes u. Volkskunde", Bd. ~, H. ·3. 138 135 137 138 139 M e i s n e r, Die Agrarferfassung, o. c., s. 247. P o l a c z k ó w n a, o. c., 1387. SPPP XI 491, 506. T a m ż e, 4252, 4253, 4281; SPPP XII 7488. 140 Osiedlony na nawsiu z wiedzą czy nawetlobez wiedzy dworu proletariat wiejski, mimo że stanowił pożądaną siłę najemną, nie zawsze był chętnie przez dwór widziany. Biedota ta bowiem w poszukiwaniu żywności dla siebie czyniła na polach dworskich poważne dla niego szkody. Z terenu Żywiecczyzny istnieją dane o usunięciu takiej biedoty z nawsia. W Kronice K a m on i e c k i e g o pod rokiem 1713 czytamy: "Pierwszych dni miesiąca lipca w Ślemieniu z rozkazu pańskiego chałupek z dawna zbudowanych od poddanych niedaleko dworu albo zamku tamecznego, będąc wioska jak miasteczko, kielkanaście rozrzucono aż po rzekę Ceretnik rzeczoną, pod kościół płynącą. A to z tej okazjej, że poddanych mieszkających w tych chałupkach 31 �483 482 nie rolniczy charakter późno-feudalnej wsi polskiej na skutek gromadzenia się bezrolnego proletariatu wiejskiego. Coraz więcej jest on zatrudniany w przemyśle wiejskim (młyny, browary, gorzelnie, tartaki, folusze itp.) i w różnych działach chałupnictwa. Bardziej planowy charakter miało osadnictwo na nawsiu tam, gdzie rozwijał się na większą skalę przemysł wiejski kierowany przez dwór. Dotyczy to głównie tkactwa wiejskiego, rozwiniętego zwłaszcza we wsiach dolnośląskich. Proces osadnictwa tkaczy na nawsiu przybrał tu charakter klasyczny. Przykładem niech będzie okręg dzierżoniowski (Reichellba~?). Jak wykazuje R. L a u t e r b a ,ch 141, osadnictwo tkaczy na nawslU rozpoczęło się tu na większą skalę po wojnie 3D-letniej, ale ~arówno w stuleciu poprzedzającym jak i później, aż po czasy pruskle,. by~o ono równoznaczne z zabudową nawsia. Bowiem domychłopskle me miały na tyle miejsca, aby dawać mieszkanie rodzinie tka~za, a znów sprzedawanie parcel pod zabudowę było chłopo~ zabromone. POZ?stało zatem nawsie, należące do pana. Osadzame tkaczy na nawslU odbywało się dwoma drogami: albo pan budował dom dl~ tkacz.a i oddawał mu na kilkuletnie spłaty, albo też tkacz wystawIał soble dom własnymi środkami. I w jednym, i w drugim wypa?ku tk~cz otrzymywał jeszcze około półmorgową parcelę pod ogrod. Kazdy tka~z mógł trzymać krowę oraz 2 świnie, które za op.łat~ wypasał na panskim. Obowiązkiem każdego tkacza było wyrablame dla pana ok,re~lonej ilości płótna rocznie za ustaloną zapłatą, lub też tylko płaceme czynszu 142. udawano, że sz,kody czynili na polach pańskich i tego aby nie było, zabroniono". Andrzeja Komonieckiego Dziejopis Zywiecki, wyd. sto S z c z o t k a, Tom II, Zywiec 1939, s. 145. Korzystano z jedynego zachowanego egzemplarza u prof. Szczotki. 141 R. L a u t e r b a c h, Die Ansiedlung der Weber auf den Dorfauen der Dórfer des Kreises Reichenbach, "Schlesische GeschichtsbHitter" 1932, s.43-46. . 142 Podobne zjawisko osadzania się i powiększania liczby tkaczy na nawsiu obserwujemy na tete,pach środkowej Małopolski. W inwentarzach tamtejszych wsi z r. 1729 - O s s o l i n e u fi rkps nr 9690, s. li3-36 spotykamy: wAlbigowej - kmieci i zagrodników 66 tkaczy czynsz. 18 w Kraczkowej 101 24 wraz z ich komorn. 70" 41 w Wysokiej 127 tkaczy-zagrodn. i ich kow Markowej mornik. 63 Jak widzimy, od 1/. do połowy ludności tych wsi to tkacze, zazwycz~j czynszowi, którymi są zagrodnicy, chałupnicy czy komornicy. Są to WSle Niezmiernie ciekawy jest dalszy rozwój takich osad, które posiadały nawsie zasiedlone przez rzemieślników wiejskich, a zwłaszcza tkaczy. W omawianych przez L a u t e r b a c h a wsiach śląskich powstały z czasem nowe "wsie tkaczy" (Weberdorfer), które wcisnęły się dosłownie między rzędy zagród chłopskich i nadały z czasem całej strukturze wsi nowy wyraz. Rzecz najciekawsza, że te "wsie tkaezy" przybrały po części charakter osad miejskich 143. Powstawanie osad przemysłowych czy miasteczek na terenie nawsi a ma szerszy charakter. K. M a y d e 11 podaje dwa sposoby powstawania miasteczek z osad wiejskich. Jednym z nich jest całkowite przekształcenie się osady wiejskiej w miejską, przy czym dawna wieś zanika zupełnie. Drugi to powstawanie miasta na terenie nawsia, przy czym reszta wsi i dotychczasowy układ gruntowy pozostają niezmienione 144. Przykładem osady przemysłowej powstałej na terenie nawsia na ziemiach polskich może być - nomen omen - wieś Nawsie w pow. jasielskim. Część ludności tej wsi od dawna trudniła się tkactwem. które tu doszło do stosunkowo wysokiej specjalizacji. Wykorzystując tę sytuację spółka Friese i Eder założyła w Nawsiu w r. 1797 fabrykę wyrobów bawełnianych, zatrudniającą w najlepszym okresie swego istnienia (do 1827) 547 robotników, głównie miejscowych IłS. 1Pr0ces powstawania miasteczek w środku wsi łańcuchowych, owalnic czy łanów leśnych o typowym nawsiu, na którym, jak wynika z inwentarza oraz ksiąg sądowych wiejskich tych wsi, większość owych tkaczy się .mieści. Wydaje się, że rozszerzanie się tkactwa we wsiach małopolskich tego okresu zostało w dużej mierze ułatwione przez istnienie nawsia, które sprzyja, jak wiemy, zarówno osadnictwu ludności przemysłowej, jak też ułatwia przeróbkę surowca i jego wyrób. 143 L a u t e r b a c h, o. c., s. 46. Jak wielce chałupnicy nawsiowi zmienili strukturę społeczną danej wsi widać z danych zawartych we wspomr,ianym poprzednio druku jeleniogórskim z 1728 r. 'Omawiana wieś liczyła już w 15'86 r. 5'3 chłopów, 15 zagrodników i '35 "Auenhausler". Głównym zajęciem tych zagrodników i chałupników był również wówczas i później wyrób przędzy i płótna. lU M a y d ell, o. c., s. 465. W opisanych wypadkach wsi łanów leśnych "ist einfach ein bestehendes Waldhufendorf teilweise zur Stadt bzw. zum Markte erhoben worden, was baulich in der Anlage eines rechteckigen oder bei Olbersdorf strassenformigen Platzes seinen Ausdruck fand. Der nicht miterhobene Teil des Dorfes und die ganze Flur blieben dabei einfach bestehen". 145 S. A. L. Z i e 1e n i e w s k i, F i t z n e r - G a m p e r, ,Dzieje przemysłu w b. Galicji 1804--1929, Kraków 1930, s. 19. Na terenie ziem polskiCh "Słownik Geograficzny" wylicza 6 wiosek o nazwie Nawsie, wszystkie na terenie Małopolski. 31* �484 485 wielodrożnic z placem zauważył wielokrotnie Fr. P e r s o w s k i, który " w podsumowaniu analizy stwierdza wprost, że "z nawsia tworzył się przy ewentualnym nadaniu prawa miejskiego rynek, a ponieważ był to plac, na którym osadzali się zazwyczaj wiejscy rzemieślnicy, już z charakteru swego był zawiązkiem miasta" 146. . Nawsie ulegało przekształceniu nie tylko wtedy, kiedy na jego terenie powstawała osada fabryczna czy miasteczko, ale także na skutek sąsiedztwa miast i okręgów przemysłowych właśnie dzięki swemu położeniu we wsi i istnieniu na nim proletariatu wiejskiego 1~7. W sąsiadujących z miastami wsiach czeskich na nawsiu powstały domy czynszowe typu miejskiego, zmieniające zasadniczo krajobFaz kulturalny wsi. W tych domach mieszkał właśnie proletariat wiejski, dojeżdżający do pracy w miastach 148. . W związku z osadnictwem na nawsiu biedoty wiejskiej można tu dodać ciekawy fakt etnograficzny, warty dalszych badań. Oto na Śląsku chałupnicy nawsiowi wnoszą do wsi odmienny od. panującego typ budownictwa domów. Np. gdy w Sudetach zabudowania chłopskie wykazywały typ środkowo-frankoński, to powstałe w ciągu XVIXVIII w. domy zagrodników, a zwłaszcza chałupników nawsiowych, są zazwyczaj typem saskim w postaci· Einbautypus, czy Einheitshaus - a więc przedstawiają taki typ budownictwa, przy którym pod jednym dachem prócz mieszkania mieści się zarazem stajnia. i stodoła U9. Mamy tu zatem nowe zagadnienie - zmian niektórych elementów kultury materialnej wsi w wyniku jej zróżnicowania gospodarczego i przestrzennego. 7. Przykład roli nawsia w osadnictwie naj nowszym Nawsie, jak wspomnieliśmy, przetrwało, przynajmniej w postaci szczątkowej, do dzisiaj. Stosownie do zapowiedzi, chcemy na zakończenie dać w formie przykładowej krótki opis roli nawsia w najnowP e r s o w s k i, Osady, s. 85, także s. 81, 84. U S c h l e n g e r a znajdujemy ogólne podsumowanie rozbudowy wewnętrznej wsi śląskich: "Der innere Ausbau der Darfer erfolgte in biiuerlichen Siedlungsgebieten durch Ansetzung von Hiiuslern und Giirtnern, in Industriegebieten durch Errichtung von Arbeiterkolonien, die hiiufig eine gitterartige Struktur des Wegenetzes besitzen". - S c h l e n g e r, Die Formen, s. 201. - Na innym zaś miejscu czytamy, że gdy nawsie nie zostało w pełni rozdzielone między "biednych ludzi" (kleine Leute), wówczas służy dawnemu celowi: gromadzi się tam dokoła stawu bydło, konie i ptactwo, a wieczorami gwarzą pod lipami starcy. - T a m że, s. 71. U8 M e i s n e r, o. c., s. 247. 146 M a y d e 11, Die Hindlichen Siedlungsformen, s. 453. 146 t4.7 szych zmianach osadniczych wsi łanów leśnych. Chodzić tu będzie o ukazanie procesu zasiedlenia nawsia wraz z typowym powstaniem na nim miasteczka, ze szczególnym uwzględnieniem związku tego zasiedlenia z klasowym rozwarstwieniem ludności wiejskiej. Przykładową wsią będzie tu wspomniane Grodzisko w pow. łańcuckim. Dane do tego opisu czerpiemy z badań terenowych oraz z map i protokółów parcelowych z połowy XIX w. t56. Ponieważ instytucja nawsia była tu do niedawna, i po części jest jeszcze do dzisiaj, bardzo żywa, przykład ten może być instruktywny dla innych wsi tego typu. Grodzisko jest typową wsią łanów leśnych. Położone jest w odległości 7 km od kolana Wisłoka i Sanu w dolinie małego potoka, Młynówki. Jak sama nazwa wskazuje, było ono pierwotnie osadą grodową tst, przeniesioną zapewne Z czasem na prawo niemieckie. Pierwsze źródłowe wiadomości o niej posiadamy z r. 1473152• Najstarszą częścią osady wydaje się być okolica dawnego grodu, skąd osadnictwo posuwało się w górę potoka. W r. 1515 Grodzisko posiada 65 łanów i dwie karczmy ts,'!. W r. 1589 występuje obok Grodziska Wola Grodziska (dzisiejsza Wólka), licząca dwa łany, 17 zagrodników i 2 komorników. Grodzisko zaś liczy wówczas 521/3 łana, ma trzy młyny wodne, 2 wiatraki, 31 zagrodników, 20 chałupników i 12 rzemieślników 154. Było zatem wówczas największą wsią w okolicy, podobnie jak dzisiaj. Sama wieś (łańcuchy zabudowań, bez przysiółków) ma obecnie długości 9,5 km, a ludności ok. 7.000. Od r. 1784 do 1930 r. Grodzisko było podzielone administracyjnie na cztery samorządne gminy: Grodzislw Dolne, Gr. Miasteczko (Markt), Gr. Górne i Wólkę Gr., choć topograficznie części te nie wyodrębniają się. Do r. 1784 składało się 156 Badania przeprowadziłem zasadniczo, choć pod innym kątem widzenia, w latach 1937--39 z ramienia ówczesnego Państwowego Instytutu Kultury Wsi, kierowanego przez prof. dr J ó z e f a C h a ł a s i ń s k i e go. Uzupełniłem je w r. 1940 i 1945. Głównym materiałem są tu biografie wszYlltkichrodzin we wsi. Korzystam z danych maszynopisu własnej pracy, opartej na tych badaniach. 1st W. S e m k o w i c z w artykule Geograficzne podstawy Polski Chrobrego ("Kwartalnik Historyczny", t. 39, Lwów 1925, s. 304) wyznacza na mapie GrodzIsko jako graniczny gród Chrobrego. Do poł. XIX w. stał na górze k. dworu starodawny zameczek, zachowały się też ślady wałów. O przedhistorycznej osadzie świadczą wydobywane od czasu do czasu w pewnej odległości od góry zamkowej przez ludność ślady archeologiczne \A! postaci naczyń. t52 AGZ. VII, s. 132. t58 A. J a b ł o n o w s k i, Polska XVI w. pod względem geograficznostatystycznym. VII, "Źródła dziejowe", t. XVIII, cz. I. Warszawa 1902,s.136. 154 A. J a b ł o n o w s k i, o. c., s. 6. �./ 487 z dwóch CZęSCl:"Wielkiego Grodziska" i Woli Grodziskiej. Dzisiaj mamy dwie gromady: Gr. Dolne i Gr. Górne. Charakter osadniezy nadała wsi dolina rzeczki, warunki topograficzne i ustrój łanowy, widoczny w po~ałach gruntów do dzisiaj. Nawsie, do dziś jeszcze nazywane czasem nawsiem lub "nawsiskiem", ciągnie się wzdłuż całej długości wsi, szerokości jednak różnej, od kilkudziesięciu m. (w Wólce i Górnym), do kilkuset (w <:zęści Górnego i w Dolnym). Spowodowane jest to różnicą w ukształtowaniu terenu: w Wólce i górnej części Górnego Grodziska dolina potoka jest wąska .i płytka, stąd łańcuchy zabudowań mogły ustawić się tu prawie tuż przy drodze i potoku. W dolnej <:zęści Górnego i w samym Dolnym głębsza znacznie dolina rozszerza się miejscami dość znacznie w zależności od dwóch pasm wzgórz, wydatnych zwłaszcza od strony doliny Sanu. Tutaj łańcuchy zabudowań rozłożyły się po wzgórzach ("Góry'!, "Zabor<:ze", "Górki"), lub w części na ich łagodniejszych zboczach. Grunty chłopskie zaczynają się zazwyczaj u podnóży stoków. Pośrodku mamy nawsie jako teren jedynej własności. gminnej. Na tle Grodziska możemy przedstawić pewien schemat układu przestrzennego wsi związanego z nawsiem (zob. szkic). Regularność układu jest następująca: doliną płynie potok, po obu strona-ch znajduje się pastwisko, łąki, miejscami bagna. Po jednej stronie potoku biegnie główna droga przez wieś ("gościniec"), drugim brzegiem biegnie często (zależnie od warunków fizjograficznych) druga, podrzędna droga {w Grodzisku Dolnym zwana "tarasem"). Można tu dodać, że troska o gościniec spada na powiat i gminę, stan dróg bocznych jest zwykle przedmiotem zbiorowego starania sąsiadów. Wzdłuż obydwu dróg stoją płoty gospodarskie oddzielające wlasność gminną-nawsie - od gruntów -chłopskich. Rozpoczynające się stąd grunty chłopskie ciągną się wąskimi pasmami długości do 3 km, będącymi dzisiaj częściami pierwotnego kiedyś łanu (są to "półćwiartki", jako połowy dawniejszych "ćwierci" i "pręty", jako połowy półćwiartków). Na każdym pręcie czy półćwiartku ode wsi ("nawsiska") jest ogród często z sadem, w nim umieszczone budynki; od czoła stoi zwykle dom mieszkalny bądź frontem, bądź bokiem do drogi, z boku stoją chlewy, ogród zamyka "od pola" stodoła, za którą zaczynają się grunty orne. Za stodołą w pewnej odległości biegnie zwykle znów droga poprzeczna, będąca połączeniem wszystkich dróg polnych ciągnących się wzdłuż pól. Nazywa się ją zagumnie. Z drugiej strony nawsia i drogi sytuacja jest analogiczna 155. Mieszkańcy nazywają swoją stronę "tą stroną wsi", 155 Schemat ten jest dzisiaj mocno zniekształcony; na półćwiartku czy pręcie mieszczą się dziś po dwa a nawet i trzy gospodarstwa. Miejscami jednak układ zachował się w czystej formie. Nawsie zaś zostało już mocno zagospodarowane pod łąki, pola orne i place budowlane. stroną pr~e<:iwną "tamtą stroną wsi". Na określenie znajdowania się kogoś czy czegoś na nawsiu mówią "na wsi" lub (rzadziej) "na nawsisku" a także "na nawsiu" lSI. - -. p O LA 2:.Ą cl r--t---1lg ~ "li '"o 1l'" p o L. A Ryc. 5. Schemat nawsia wsi łanów leśnych. Można przyjąć, że taki układ przestrzenny wsi związany z nawsiem ma każda czystego typu wieś łanów leśnych. Jest to oczywiście tylko schemat. Nawsie każdej wsi jest dzisiaj resztką pierwotnej jego przestrzeni 157. W Grodzisku większość terenu pierwotnego nawsia została 156 O zacieraniu się terminu nawsie i przesunięciu jego znaczenia na o~na~zenie za.gród czy pól zob. St. P i g o ń, Z Komborni w świat. Wspommema młodości. Wyd. II. Kraków 1946,s. 15. 157 Wielkość nawsia grodziskiego przedstawiałaby się następująco: we~ług danych katastralnych z 1853 r. powierzchnia gruntu gminnego wynOSIła: w Dolnym i Miasteczku 147 mg 1281 sążni, w Górnym 69 mg �489 488 stopniowo zajęta pod place budowlane, ogrody, łąki i miejscami pola uprawne. Pozostała gminną własnością zasadniczo tylko ta przestrzeń, która jest zabagniona (zwłasz·cza w Dolnym) i zagrożona powodzią, a stąd nie nadająca się pod zabudowę i uprawę. Jednak mamy jeszcze dzisiaj takie miejsca na nawsiu, które mogłyby łatwo służyć do zabudowania i uprawy, a pozostały nadal własnością gromadzką. Tłumaczy się to tym, że ludność stale była przeciwna jakimkolwiek sprzedażom kawałków "gminnego" - jak to się mówi - w prywatne ręce i każdy fakt sprzedaży komuś kawałka nawsia musiał być solidnie na zebraniu gromadzkim uzasadniony 158. Większość przestrzeni pierwotnego nawsia zajmują dzisiaj tzw. zagrody. Zagrodą w Grodzisku nazywa się kawał łąki lub pola leżący na nawsiu - i tylko tam. Nie nazywa się tym mianem ani zabudowań (jak to często czynią źródła historyczne), ani pola czy łąki, leżących gdzie indziej. Zagród tych jest jeszcze dzisiaj kilkanaście, być może pochodzących w prostej linii z pierwotnego osadnictwa. Być może też; że z nimi wiąże się owych "zagrodników małorolnych 12, zagrodników bez roli 9, komorników z bydłem 8", których prócz 12 komorników bez bydła i 12 rzemieślników notują w Grodzisku źródła z XVI w.159• Historia takich zagród była różna i stanowi właściwie specjalne zagadnienie. Wspomnieć tylko wypada, że zagrody - jak to dzisiaj jest 1361 s., w Wólce 35 mgrazem 252 mg 1042 s. W ten obszar jednak wliczone są także skotniki i drogi (innej własności gminnej Grodzisko nie posiada). Gdybyśmy obszar skotników i dróg policzyli na 100 mg, pozostałaby nam powierzchnia nawsia ok. 150 mg. Obszar ten obejmuje oczywiście tylko nawsie jeszcze hie zajęte, z wyłączeniem wszelkich zagród, placów budowlanych, gruntów uprawnych itp. Własność gminna w Grodzisku w stosunku do całości obszaru wsi wynosila w 1853 r. 2,7%• W opracowanych przez W. S t y s i a analogicznych wsiach łańcuchowych powierzchnia gruntu gminnego (pastwisk wraz z drogami i potokami) w stosunku do całości powierzchnia była zbliżona. I tak: Markowa 0,83, Kosina 1,64, Husów 2,06, Gać 2,47, Handzlówka 4,84. (W. S t Yś, Rozdrabnianie gruntów chłopskich w byłym zaborze austriackim od r. 1787 do 1931, Lwów 1935, s. 139-182). Natomiast we wsiach innego typu )'Vahaniabyły znacznie większe. Np. Czyszki pow. lwowski nie posiadały wcale gruntu gminnego zaś Czukiew 14,41%• W tym ostatnim wypadku chodzi zapewne o typowe pastwisko a nie nawsie. Styś bowiem nie wyodrębnia nawsia od innych rodzajów własności gminnej. 158 W Grodzisku do ostatnich czasów mieliśmy do czynienia z przeżytkiem dawnego ustroju samorządnego wsi w postaci tzw. "gromady", tj. zebrania ogółu członków gromady, na którym ważniejsze postanowienia poddawane były pod uchwałę ogółu. 159 Zob. przypis 154. l widoczne zajmowały lepsze, wyższe mIejSCa nawsia, uprawne zapewne od dawna. Wspomnijmy także, że proces stopniowego podziału zagród w Grodzisku powodował zagęszczenie stawianych na nich domów i równoczesną proletaryzację zagrodników. Potomkowie dawnych zagrodników nie wiele lub wcale nie różnią się od biedoty z właściwego nawsia. Niektóre zagrody zostały wykorzystane prawie wyłącznie jako place pod zabudowania tych, którzy mają grunty w innym miejscu. Stąd to wieś przybiera miejscami wtórną postać ulicówki (np. w Dolnym między folwarkiem a mleczarnią)· Nawsie w Grodzisku, jak zresztą w każdej wsi, jest tym terenem, na którym mieściło się wszystko to, na co zazwyczaj nie było miejsca w uporządkowanym szeregu zabudowań i gruntów chłopskich. Znalazły się tu: kościół, szkoły, karczmy, domy ludowe, dom parafialny, ochronka, sklepy, urzędy, młyny, tartak, (kiedyś także browar dworski) mleczarnia itp. Nawet budynki powstałego z rugów chłopskich a krótkotrwałego folwarczku Bilińskiego w Górnym stały (do 1848 r.) także na nawsiu. Na jego terenie w środku wsi wyrosło taJkże miasteczko. Ogólne warunki powstania w Grodzisku m i a s t e c z k a były zarówno charakteru fizjograHcznego, związanego z nawsiem, jak demograficznego i ogólnego-gospodarczego. Ważną rolę w powstaniu miasteczka mogło odgrywać samo położenie i wielkość wsi. Duża wieś, połączona dość niewygodnie z najbliższymi ośrodkami miejskimi (Przeworsk 15 km, Leżajsk 10 km)r stwarzała sobie w postaci miasteczka własne centrum handlowe w samym środku. Lokalne warunki nawsia były tu zresztą bardzo dogodne. Od strony północnej łańcuch zabudowań gospodarskich przesunął się dość daleko od potoku na szczyt wzgórza .("Zaborcze"), biegnącego poza zalesioną rozpadliną ("Doły"), pozostawiając od tej strony dość szerokie nawsie. Od strony południowej znów były niegdyś grunty dworskie, obok nich szeroki skotnik i droga prowadząca do Zołyni (8 km). "Wieś gospodarska" - powiedzmy - została tu niejako przerwana, a leżące w dogodnym punkcie nawsie stwarzało możliwość osiedlania się na nim elementów "niegospodarskich", dla których w uporządkowanym 'łańcuchu zabudowań chłopskich nie było miejsca. N a w s i e m a w łaś n i e t o d o s i e b i e, ż e u m o ż l i w i a o s i e dl a n i e s i ę i rp r z e p ł y we l e m e n t ó w o b c y c h, n'O w y c h, róż n y c h, b e z n a r u s z a n i a i s t n i ej ą c e g o k s z t a ł t u w s i i jej u s t r o j u g r u n t o w e g o. Nowy twór - miasteczko - może tu powstać obok zastanego układu wiejskiego, choć w jego środku. Taka możliwość istnieje oprócz wsi łanów leśnych tylko przy owalnicy z dużym plaeem. W każdym innym typie wsi miasteczko może się rozwinąć tylko przez przekształcenie samej osady - jak to już �491 '-490 gach cechowych - że większość tych i poprzednio wymienionych rzemieślników mieszkała w Miasteczku, ~apewne także już przed jego formalnym erygowaniem. Erekcja Miasteczka Grodziska nastąpiła w 1740 r. przez ówczesnego właściciela Grodziska, księcia Józefa Dominika Lubomirskiego z Przeworska 165. Kataster józefiński z 1787 r. wykazuje w Miasteczku 80 rodzin o następującym składzie społecznym: 2 rodziny posiadające tylko domy, 14 rodzin posiadających domy z ogrodem, 23 rodziny posiadające dom, ogród i pole do 1 morga włącznie, 8 rodzin posiadających gruntu do 5 morgów, 2 rodziny posiadających gruntu 5-10 mórg, 2 rodziny posiadające ponad 10 mórg, 29 rodzin żydowskich posiadających tylko domy. W 1853 r. wg. danych protokółów parcelowych mieszkało tu 31 rodzin rzemieślniczych (szewców 11, stolarz 1, krawców 4, tkaczy 4, garncarzy 7, garbarzy 4). W 1919 r. ówczesna rada gminna Miasteczka uchwala przyłączenie doń Dolnego, celem stworzenia "Wielkiego Miasta Grodziskiego" - jak mówi protokół z posiedzenia. Tymczasem w parę lat później Miasteczko traci prawa miejskie stając się gminą wiejską (w 1930 r.). W związku z tworzeniem gmin zbiorowych zostało Miasteczko włączone do gromady Grodzisko Dolne. Historia grodziskiego miasteczka, chociaż przedstawiona w niewielu szczegółach, ukazuje się nam jasno na tle poprzednich analogicznych opisów. Rola nawsia jest tu niewątpliwa właśnie dzięki wspomnianej możności przyjmowania rzemieślników i w ogóle ludzi z zewnątrz. Znamienna jest również rola miasteczka jak i nawsia w ogóle dla życia biedoty wiejskiej. Na podstawie protokółów parcelowych i map katastralnych z 1853 r., można było wyszukać w Grodzisku 158 rodzin ówczesnej biedoty wiejskiej (poza żydowską), spośród których aż 130 rodzin mieściło się na naw siu 166. W 1945 r. mieliśmy w Grodzisku 142 rodzin biedoty, z których zaledwie 23 mieściły się w rzędach domów gospodarskich. Reszta była bezładnie porozrzucana po całym riawsisku zależnie od ~i~ieliśmy. -. b~dź też .na jej peryferiach. To jest jedna z najistotmeJ szych roI, Jakle pełnIło nawsie 160. N~wsie grodziskie .było. terenem, na którym skupili się wszyscy ŻydzI, mogącyodegrac wazną rolę w genezie miasteczka. W 1853 r. wg ?r~nd- un~ Bauparzellen ProtokolI oraz map katastralnych 161 rodZIn zydowskIch było w całym Grodzisku 38 ' z kto'r yc.h 28 Sk UpI'ł o . M" SIę W . Iast~zk~, zas reszta_ na pozostałym nawsiu (i tylko na nawsiu) wzdłuz . . . całej . WSI. Mi W nowszych czasach rodzin tych przyb Ył o Jeszcze wIęceJ! p.rocz asteczka lokowały się one przy drogach na nawsiu, szczegolm~ z.aś w. Doln~m, a zwłaszcza w sąsiedztwie folwarku. Nie zna~y am Jedn~J rodzmy żydowskiej, któraby mieściła się kiedykolw~ek w rz?dzle domów gospodarskich. Była to w ogromnej więkSZOŚCI sama bIedota. Osadnictwo Żydów, ·choć umożliwione przez warunki nawsia nie było za.pewne przypadkowe, lecz spowodowane możliwościami z~robkowymI. M?żliwości te przedstawiała w sobie już sama ~ielkość wsi. Stwarzały Je zapewne także uprawiane we wsi rzemiosła wiejskie: tkactwo, garb.arstwo.' szewstwo i garncarstwo. Chodziło głównie o handel ~robamI rzemIOsła grodziskiego '62. Szczególny musiał być tutaj roz~oJ tkactwa, skoro w r. 1664 ówczesny właściciel Grodziska Sebastl~n Lubomirs.~i, zatwierdza statut cechu tkackiego. Cech te~ ma w MIasteczku SW?J dom cechowy, a liczba jego członków z początkiem XVII~ w. wynosIła około 40 163. Nieco później od tkackiego powstaje w MIasteczku cech szewski, liczący w 1779 r. 66 członków. Posiadał on rów~ież swój własny dom cechowy w Miasteczku 164. Możemy przypuszczac - co zresztą zdaje się wynikać z nazwisk członków w księ• 100 Gdyby się tak bliżej rozglądnąć powstałym w czasach nowożytnych mIasteczkom. p.ołu~niowe~ Mało?olski, można by napewno wykazać, że spora, a ~o~~ I wIększa Ich częsc powstała właśnie w podobnych warunkach. NaJbhzszym Grodziska prawdopodobnym przykładem będzie miasteczko Żołynia,. rozwinięte w środku dużej wsi łanów leśnych. Aby się o tym przekona.!;, wystarczy już przeglądnięcie odnośnych map w skali l : 100000. 161 O~racowanych przeze mnie w 1937 r. w Archiwum Państwowym przy II. UrzędZIe Skarbowym we Lwowie w ramach wspomnianego P. 1. K. W. NIestety opracowania rpowyższe oraz bezcenne dziś fotokopie ówczesnych map k~tastr~lnych, jakie polecił sporządzić prof. dr J. Chałasiński, zaginęły w czaSIe wOJny. Korzystam z posiadanych niektórych sumarycznych danych. ~62 Do czasu pierwszej wojny światowej Miasteczko miało jarmarki .sześc razy do roku oraz co tygodniowy targ. 163 Wg dokumentów cechowych przechowywanych u każdorazowego cechmistrza. IG4 Również wg dokumentów cechowych. 165 Wg oryginalnego dokumentu znajdującego się obecnie w Uniwers. Łódzkim w zbiorach po Polskim lnstytucie Socjologicznym. 16G Na podstawie map katastralnych i protokółów parcelowych z 1853 r. rozlokowanie ówczesnej biedoty wiejskiej było następujące: w Miasteczku mieściło się 41 rodzin, pozostałe 89 rodzin na nawsiu reszty Grodziska. Z tych ostatnich tuż za płotami mieszkały 32 rodziny. Wśród tych rodzin całkowicie bezrolnych było 31, reszta z małymi zagrodami czy kawałkami gruntów. o,. '··1 �492 493 \ tego, jakie i gdzie były możliwości osiedlenia się; część również tuż za płotami gospodarskimi, czę~ć przy drogach, inne pod stokiem czy na zboczach wzgórz. Mimo bezładności rozrzucenia można zauważyć większe skupienia. Jest ich cztery. Jedno mieści się w Dolnym na tzw. "Zadróżkach" (zob. wskutek czego "wieś gospodarska" odsunęła się dalej od drogi główn~j i potoku. Na zboczu mamy kilka domów b~e~oty z małymi poletkąmI. Nie zajęte na łąki częś,ci nawsia przedstawIaJą tu dogodny teren osadniczy. Szczególne zaś znaczenie mogło mieć sąsiedztwo dworu (ok. OE.JASNIENIA OBJASNI[NIA c:J DOMY C;OSPO04R5KI( _ DOMY ElI,OOTY Ryc. 6. Część nawsia w Grodzisku Dolnym. szkic) 187. Jest to skupienie dawne, wyznaczone kilku czynnikami: od' północnej strony wznoszą się tu dość poważne wzgórza ("Górki"), Szkic ten, jak i następne, jest właściwie schematem wykonanym odręcznie w terenie bez uwzględnienia dokładnych stosunków przestrzennych, o które tu zresztą nie chodzi. Ujmuje on stan zasadniczo z 1945 r. Prostokąt oznacUl tu całość gospodarstwa a nie budynek. W "domy biedoty" wliczono stojące wówczas "pustki" (domy niezamieszkałe już przez biedotę) jak też i takie zabudowania, w których ostatnio mogły mieszkać już rodziny gospodarskie (rzadkie wypadki). • CJ o 'DOMY GOSPoDAR5i<.1~ • DOMY _ ,". PROC.PEIUY';C\ PLAC\': PO DOMAC\.l :p !?>I£OOTY DOMY P02YD, GRANIC •. ŻYD "lAMłE:SZK AtlMINł5TRAC. MIA.5TA Ryc. 7. Grodzisko Miasteczko. (67 250 m od arendy), w którym biedota jeszcze niedawno najmowała się do pracy. W 1853 r. mieszkało tu 18 rodzin. Drugie "Zadróżki" mamy w pobliżu dworu przy skrzyżowaniu szosy od stacji kolejowej z drogą biegnącą przez, wieś. Na niewielkiej przestrzeni mieszkało tu w 1853 r. 10 rodzin, w 1945 tylko 6. Mieszkała tu dawniej służba dworska oraz �495 II 'ii ~II :\ .l 1 fornale. Trzecie skupienie biedoty w Dolnym mieliśmy koło kościoła <12rodzin w 1853 r.). Koło kościoła mieścił się też "szpital" parafialny, dom dla ubogich (rozebrany w 1936 r.). Największe skupienie biedoty mieliśmy w Miasteczku (zob. szkic). W jej rozlokowaniu przestrzen_. nym możemy tu zauważyć pewną regularność; oto domy biedoty otaczają wieńcem Miasteczko, wciskając się między nie a "wieś gospodarską". Rzecz zrozumiała: biedota była zarówno na usługach ludności Miasteczka jak i gospodarzy, szczególnie miasteczko stwarzało jakie takie możliwości egzystencji. Część biedoty stanowili zresztą niegdyś rzemieślnicy. Ostatnie wreszcie skupienie, którego część nazywano do niedawna również "Zadróżkami" , znajdujemy w Górnym (zob. szkic). Nie mamy tu wzgórz, teren jest płaski. Rozszerzone nawsie mamy od strony Miasteczka oraz w sąsiedztwie szkoły. I tu, i tam mamy do czynienia z zagrodami, na których kiedyś mieszkali zagrodnicy, po podziale. zagród została biedota. W środku terenu istniał wspomniany krótkotrwały mały folwarczek Bilińskiego,' zniesiony w 1848 r. Skupienie to nie jest również przypadkowe; oprócz folwarku znaczenie miało tu zapewne dogodne, suche, bezłąkowe nawsie. Wypada uczynić tu krótką dygresję w sprawie nazw wskazanych . wyżej skupień biedoty grodziskiej. Mówiliśmy już o trzech "Zadróżkach". Znaczenie nazwy jest tutaj oczywiste. Prócz tych spotykamy jeszcze trzy skupienia o nazwie "Kormanice" (lub "Koromanice"): koło dworu od strony "Górek", w Miasteczku i w Górnym (zob. szkic). Tak nazywa się również najbiedniejsza część przysiółka Podlesie. Nazwa ta wymaga wyjaśnienia. Słowni~ Lindego czy Karłowicza oznacza "korman" ("karman") jako odzież, siermięgę, względnie odzienie robocze z płachty mające chronić przed deszczem. W Słowniku gwar polskich Karłowicza czytamy m. in., że "mieszkańcy lasów tak w porze dżdżystej okręcają pasterzy swoich w płótna, że na piersiach tworzą się fałdy, w których chowają ręce w niepogodę. Taka na prędce sporządzona odzież nazywa się kiiormim". To jeszcze nie wiele wyjaśnia. Słownik Geograficzny mówi tylko o jednej wsi o nazwie Kormanice w okolicy Przemyśla. Czytamy tam, że "we wsi tej tkano już za dawnych czasów proste sukna dla włościan, skąd może i nazwa wsi pochodzi, gdyż korman oznacza grubą siermięgę lub sukmanę, a kormnik rzemieślnika wyrabiającego grube sukno". Według tego zatem Kormanice byłyby w naszym wypadku miejscem na nawsiu, na ktÓrym mieszkali niegdyś rzemieślnicy wiejscy, wyrabiający grube sukmany czy siermięgi. W Grodzisku istotnie hodowano niegdyś owce, wyrabiano - jak wiemy - płótna, rzemieślnicy produkowali płótni anki i "grodziskie" kożuchy. Jak więc widzimy, grodziskie Kormanice potwierdzałyby poprzednie dane o lokowaniu się na nawsiu tkaczy wiejskich. Wskazane tu skupienia biedoty wiejskiej na nawsiu grodziskim, choć były dawne i stanowiły dotąd trwały obraz jego zasiedlenia, mieściły w sobie ludność różnorodnego pochodzenia o nietrwałym i płynnym składzie 168. Związane jest to z jednej strony z ciągłą emigracją poza wieś w poszukiwaniu pracy, z drugiej ze zwiększeniem się biedoty. wiejskiej w wyniku rozdrobnienia gruntów a zwłaszcza OBJASNII;NIA D _ OOMY OOMY GOSlJlJOARSKl1; BI[OOTY o ol 0000010 o O O O DO O Ryc. 8. Część nawsia w GrodziSku Górnym. klasowego rozwarstwienia: WSI l Z imigracją do wsi biedoty pochodzącej, jak tu się mówi, "ze świata". Są to znów zagadnienia szersze. Poruszymy tu krótko tylko niektóre związane z osadnictwem na nawsiu. W Galicji, jak wiadomo, obowiązywała od r. 1787 do 1869 austriacka ustawa o niedzieleniu gospodarstw chłopskich. Chociaż w praktyce 168 Wg biografii rodzin płynność ta, ujęta na podstawie zasiedziałości danego domu czy placu, przedstawiałaby się następująco: wszystkich placów na których stały lub stoją domy biedoty, było w Grodzisku 192. Na 103 placach mamy zasiedziałość przez dwa pokolenia. W 17 wypadkach na danym placu następowało po sobie kilka pokoleń, nie będących w żadnym stosunku pokrewieństwa. Nowych placów było 22, zaś 50 zostało w cią'5u czasu, dającego się przez badania terenowe uchwycić, opuszczonych. �497 496- -~ gruntów i osadzanie się na końcu pól, zamiast chałupników, synów lub córek gospodarzy, którzy tutaj otrzymali grunt. Stąd powstały przysiółki. W każdym razie ci kucznicy dali początek przysiółkowi Podlesie ~iczącemu dziś sto kilkadziesiąt gospodarstw. Wcześniej bodaj usunięto kuczników z ogrodów. Mapy katastralne, protokóły pa.rcelowe oraz biografie rodzin wskazują i takie wypadki, w których na tym samym ogrodzie (prętu lub półćwiartka) w jednych gospodarskich zabudowaniach mieszka jeden brat, zaś tuż obok w chałupniczym domu drugi brat czy siostra. Częstszym jednak zjawiskiem byli kucznicy pochodzenia niefamilijnego. Nieraz na jednym ogrodzie mieszkało kilka rodzin chałupniczych. Badania terenowe historii osadnictwa na takich ogrodach stwierdzają duże zagęszczenie jego gdzieś do roku 1890. Następuje potem gwałtowny spadek i likwidacja domów chałupniczych, a to głównie dzięki emigracji. Z takiego to elementu chałupniczego rekrutowała się głównie rzesza bezpowrotnych emigrantów do Ameryki, Kanady, Brazylii itd. Po tych placach dzisiaj zaginęła już nawet pamięć ludzka, świadczą o tym zazwyczaj pewne wzniesienia gruntu powstałe z usypanej niegdyś ziemi pod dom ale tylko tam, gdzie grunt był nieco podmokły. Trwalsze ślady pozostawiła biedota osiadła na nawsiu ze względu na to, że raz zbudowany domek, mimo 'zmian jego mieszkańców, utrzymywał się dłużej. Na nawsiu zresztą nie mogło być rugów kuczników, tak jak na gruncie prywatnym. Że na nawsiu osiadał wydziedzicz.ony element gospodarki już dawniej, świadczą między innymi także rozporządzenia ostatniej woli m. byla ona tylko po ·części przestrzegana, t~ j~dnak do~r.ow.a~zila do wytworzenia się sporej ilości bezgruntoweJ. bIedoty ~1~Jsk~e]. Przynajmniej część tej biedoty osiadała. na naws:u. Z drugIeJ zno~ strony po zniesieniu powyższej ustawy, mImo ~anuJącego tu. zwy.cz~Ju prawnego dzielenia gruntu i gospodarstwa .mlędzy woSzystkledZIecI z up~zywilejowaniem naj młodszego spadkobIercy, . ktory . zos.tawa~ na. oJC?- " . o I'e zachodziły również częste wypadkI wydzledzlczama mektoWlzn , . . kI _h dzieci loe. Jeśli uwzględnimy jeszcze proces rozwarstwlerua a~~~ego, w wyniku którego część ludności wie~skiej ~proletar~z~w~ł~ się, otrzymamy poważną, choć ciągle. zmienną, .hczbę bIedoty wleJs~le]. W warunkach galicyjskich, przy medorozwoJu przemysłu, r:z~mlO~a i miast _ mimo masowej emigracji po 1880 ~. dooAmer~kl l o~d~l~ indziej .--: spora część tej biedoty musiała pozostac we WSI. Częsc. ]~] znalazla zajęcie i utrzymanie przy ~iększych. gospodarst~ac~ w:e]skich nie wpływając na zmiany osadmcze. Byli to komormcy l słuzba gospodarska. Część jednak osi~dała we wsi tworząc nowe gospodarstwa domowe. Byli to chałupmcy. Proces osadnictwa ty·ch chałupników był bardzo charaktery.styczny. Lokowali się oni albo na gruntach chłopski~h, al.~,ona nawslU: Chałupników tych nazywano zazwyczaj "kuczmkarni . Była ~o .bled~ta, _która jeszcze do końca -XIX w. została osadzana ?rzez kmIecI ,~a Ich własnych gruntach i w wybudowanych przez mch "kuczach ~stąd nazwa) _ chatkach postawionych bądź tuż obo~ do.mu gospo~arSkl~go, na ogrodach, bądź za płotem na nawsiu, ?ądz tez na ~rugl~ ~onc~ ol u granicy. Kmieć, stawiając domek takIemu chałupmkowl, rowno ~~eŚnie angażował go jako siłę najemną _do s~eg~ go~po?arstwa. Za-, . d ł też par" zagonów pod kapustę l zlemmakl. Była to zwyczaJ' awa... l kI' t l kmieca 170 'ak to Stefan Czarn-owski nazwał - sta a .len e a . -' ~ osadzaniu się biedoty na końcu pól istniał takI ~wyczaJ ~raw~y, że w zamian za nawiezienie kawałka gruntu u gramcy kuczmk m~ł rawo trzykrotnie zebrać plony, na czwarty rok grunt wracał ' ~ ~łaściciela, względnie umowa zostala zawierana na ~owo. zwycza~ ten i takie osadnictwo kuczników ustało wraz z ~ostępu]ą~Y~ rozdrob nieniem gruntów. Nastąpiło wówczas usuwame kuczmkow z tych 169 W wydziedziczaniu, jak wynika z bio.grafii rodzin,. kierow:~ z~~ różn mi względami: wieloletnim przebywamem poza WSIą ą z e~igracją czy dawną wieloletnią służbą wojskową, ułomn~śclą ~Iz~c~n~ czy umysłową nieślubnym pochodzeniem, niepodporządkowamem SIę ZleCI · d'" ·tp W okresie ustawowego zakazu dzielenia gruntów korzywol l 1'0 ZICOW l . .. kt k tę stosowano stano z tych względów dość skwapliwie, choclaz pra Y ę i później. . d" 170 Stefan C z a t n o w s k i, podłoże ruchu chłopskIego. Zaga mema pracy kulturalnej. R. II, Warszawa 1936 i odb., s. 7. Ten krótki przykład dziejów nawsia w jednej wsi pozwala przede wszystkim na stwierdzenie, że są one podobne do ukazanych poprzednio. Zbierzmy krótko zasadnicze wnioski. . Jako grunt gminny, nawsie jest nadal terenem naj przeróżniejszego osadnictwa i zabudowy; wyłącznie tu lokują się wszelkie instytucje o charakterze publicznym i prywatnym obsługujące wieś i okolicę, podobnie jak za czasów osadnictwa średniowiecznego. Towarzyszy temu osiadanie tu miejscowej i przybyłej z zewnątrz ludności rzemieślniczej i wyrobniczej, co wreszcie doprowadza do powstania sui generis miasteczka. Trzeba podkreślić, że nawsie jest wyłącznym tere- v: . 171 Np. z testamentu ćwierciowego kmiecia, Jana Misia z Górnego ("Góry") z r. 1782 dowiadujemy się, że spośród 9 dzieci grunt otrzymuje zaledwie troje. Druga żona Misia wraz z trzema córkami otrzymują "zagródkę i półkątek" leżące na nawsiu. Pozostający na ojcowiźnie syn jest zobowiązany, "aby ... postawił na zagródce na nawsiu leżącej chałupę jaka być może", w której ci czworo mają mieszkać. • 32 �,I"· 498 'a si" we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnonem osa d za nI ..• , d ' , k' , d ' d względem składu i pochodzenia ble otY wleJs leJ, . ro ne~ po d' . roll' nawsia w przepływie i osadnictwie ludnoŚCI TeJ zasa mczeJ .' t ' , . kie' możemy przypisać to, że- w rozplanowamu resz~y ~Sl, _eJ WleJS J 'em zachowały się zagg:dnicze zarysy pochodzema sredm~nawSl , . . 'l Pr . t lOaSI" Poza . . no w układzie zagród Jak l po. . zeclws. aw . dl " WIecznego zarow t duża zmienność krajobrazu osadniczego naWSla m. mn. 1 at e~u że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na ~rak ode ~ d iego miejsca w dotychczasowym łańcuchu zabudowano .' pow.; ~yniku spostrzegamy wykształcenie się wyrażne~ odr~bno~c~ przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mam! Cląg~y l mmeJ wi e" ednaki w swoim wyglądzie ła~cuch zabudowan poł.o~ony u .pocz ~k~ ~ierwotnyCh łanów i ich CZęŚCIpochodnych, z, ?rt~~leJ ruchhwy i ~ienny osadniczo teren nawsia, mieszczący ludposc rozn~go POC:lO, wodu i składu społecznego. Wśród tej ludnoŚCI wyrazne d zema, za .' . k Dl iej teren swoje miejsce przestrzenne zajmuje bIedota ",:,~eJsa: ~.n nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przyslOłkaml) mIeJscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s ? o - p r z e s t r z e n n.e g ? drę b n i e n i a b i e d o t Y w i e j s k l e J od reszty ludnOŚCIw~. wY;awsie okazuje się tym elementem osadnictwa ~iejskiego, na k~o= . my śledzić zależność między rozplanowamem osady a zmla rym moze k .. nami w strukturze społecznej jej miesz ancow.. imo Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, Jak długo, m wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewny~h wa~unkach zasadnicze tradycyjne ząrysy i instytucje rozplanowama WSI, stworzone jeszcze w średniowieczu, /. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSK1CH MIASTECZEK v.: 1 .. Badania kultury ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach swych tym różnią się od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie dają jeszcze stosunkowo obfity materiał współczesny, który rzadko sięga wstecz poza wiek XIX, badania zaś w miastach, przy małej ilości materiałów współczesnych, przynoszą sporo wiadomości historycznych. Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z zakJresu ludowej kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do. różnych dziedzin życia gospodarczego i artystycznego są dla nas niesłychanie ważne i cenne. Dowiadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych miasteczkach, jakie były ich kontakty z tzw, "szerokim światem", kiedy i skąd mogły pojawiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz nie jest oczywiście bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturową wsi, wiemy bo.wiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany miały owe miasta prowincjonalne, Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało d:z:iewięć osad miejskich, a mianowicie: Opoczno, Gielniów, Końskie, Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów oraz Żarnów. W pierwszej połowie XIX wieku na skutek ,przesunięć administracyjnych odpadły: Końskie, Fałków i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńska, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około 1318 r" Fałków w 1340 r" Klwów w 1413 r" Odrzywół w 1418 r" Drzewica w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowice około 1500 wreszciePr..:ysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i .posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z przywileju wydanego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stanisława Swidzińskiego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ci-ężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoła" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w pierwszym rzędzie przed dzikimi zwierzętami, a zwłaszcza przed wilkami. Miasteczka osiemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* �498 nem osadzania się we wsi ludności przybyłej z zewnątrz oraz różnorodnej pod względem składu i pochodzenia biedoty wiejskiej. Tej zasadniczej roli nawsia w przepływie i osadnictwie ludności wiejskiej możemy przypisać to, że- w rozplanowaniu reszty wsi, tej poza nawsiem, zachowały się zasatlnicze zarysy pochodzenia średniowiecznego zarówno w układzie zagród jak i pól. Przeciwstawia się temu duża zmienność krajobrazu osadniczego nawsia m. inn. i dlatego, że lokuje się tu część zagród chłopskich ze względu na brak odpowiedniego miejsca w dotychczasowym łańcuchu 'zabudowań. W wyniku spostrzegamy wykształcenie się wyraźnej odrębności przestrzennej dwóch części wsi: z jednej strony mamy ciągły i mniej więcej jednaki w swoim wyglądzie łańcuch zabudowań położony u początku pierwotnych łanów i ich części pochodnych, z drugiej ruchliwy i zmienny osadniczo teren nawsia, mieszczą'cy lud!1OŚćróżnego pochodzenia, zawodu i składu społecznego. Wśród tej ludności wyraźne swoje miejsce przestrzenne zajmuje biedota wiejska. Dla niej teren nawsia był w takiej wsi jedynym (poza przysiółkami) miejscem osadzania się. Dostrzegamy tu proces k l a s o w o - p r z e s t r z e n n e g o w y o drę b n i e n i a b i e d o t y w i e j s k i e j od reszty ludności wsi. Nawsie okazuje się tym elementem osadnictwa wiejskiego, na którym możemy śledzić zależność między rozplanowaniem osady a zmianami w strukturze społecznej jej mieszkańców. Nawsie grodziskie jest wreszcie przykładem tego, jak długo, mimo wszelkich zmian, potrafią się utrzymywać w pewnych warunkach zasadnicze tradycyjneząrysy i instytucje rozplanowania wsi, stworzone jeszcze w średniowieczu. JAN PIOTR DEKOWSKI BADANIA NAD PRZESZŁOŚCIĄ KULTURALNĄ OPOCZYŃSKlCH MIASTECZEK Badania k~lt~ry .ludowej w miastach i miasteczkach w wynikach sw!c~ tym rozmą SIę od badań prowadzonych na wsi, że te ostatnie d.aJą Jeszcze stosunkowo obfity materiał wSiPółczesny, który rzadko ~Ię?~ wstec~ ~oza wi~k XIX, badania zaś w miastach, przy małej IlosCI matenałow wspołczesnych, przynoszą sporo wiadomości historYClznych.Przy znanej trudności zachodzącej w datowaniu zjawisk z za~res~ lu~o,,:,ej.kultury wzmianki historyczne, odnoszące się do, różnych. dZle~zm .zycla gospod~rczego i artystycznego są dla nas niesłychanIe wazne l cenne. DOWIadujemy się z nich, jak w ogólnych zarysach kształtowało się życie codzienne w owych na pół rolniczych mia~teczkach, jakie były ich kontakty z tzw. "szerokim światem", kiedy l ~k~d mogły ~?j~wiać się tam różne nowości. Uzyskany tą drogą obraz me Jest oczywIscle bez znaczenia i dla studiów nad przeszłością kulturo.wą wsi, wiemy bowiem dobrze, jak wielki wpływ na jej przemiany mIały owe miasta prowincjonalne. . Już w XVI wieku na terenie powiatu opoczyńskiego istniało dzieWIęĆosad miejskich, a mianowicie: Opoczno Gielniów Końskie Fałków, Odrzywół, Drzewica, Gowarczów, Białaczów' oraz Ża~nów. W pierwszej połowie :XIX wieku na skutek przesunięć administracyjnych odpadły: KońskIe, Fałików i Gowarczów, a przybyły: Skrzynno, Skrzyńsko, Klwów i Przysucha. Miasteczka te powstały w różnych okresach czasu: Żamów w XII w., Białaczów w XIII w., Skrzynno około ~318 r., Fałków w 1340 r., Klwów w 1413 r., Odrzywół w 1418 r., DrzewIca w 1429 r., Gielniów w 1455 r., Nieznamierowiceokoło 1500 wreszcie Przysucha w 1713 r. Niektóre spoś'ród nich, jak: Żarnów, Skrzynno i Opoczno, były grodami i posiadały zgodnie z tradycją obronne mury i fosy. Z. przywilej.u .,,:,y~anego 1751 r. przez wojewodę bracławskiego, Stamsława SWldzmslnego dowiadujemy się, że mieszczanie klwowscy obok innych ciężarów i świadczeń, mieli obowiązek "grodzenia dookoł~" swego miasta. Stawiali więc płoty, które miały chronić osadę w. pler~zy.m rzędzie ~rzed dzikimi zwier,zętami, a zwłaszcza przed . wIlkamI. MIasteczka osIemnastowieczne w Opoczyńskim nie były zbyt 32* � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a210cd51d52c01f612ab72c47a3646a7.pdf f5f75f819c31f0a069e94f04c33f20a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1774 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Etnologiczny Atlas Europy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1643 Title A name given to the resource Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA STASZCZAK t. 63, 1979 Lud, ETNOLOGICZNEGO STAN PRZYGOTOWANIA ATLASU EUROPY Projekt opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego wzbudza coraz większe zainteresowanie w literaturze przedmiotu 1. Chcąc omówić stan jego przygotowania, trzeba nawiązać do historii powstania tego wydawnictwa, jego celów i zadań badawczych, aby na tym tle była możliwa konfrontacja stosowanych środków z zakładanymi założeniami wstępnymi. Myśl opracowania w ramach międzynarodowej współpracy tego rodzaju dzieła została w zasadzie po raz pierwszy sformułowana już w okresie międzywojennym przez Sigurda Erixona, niestrudzonego badacza, mającego wielkie zasługi dla rozwoju etnologii europejskiej 2. W ciągu wieloletniej działalności naukowej dążył S. Erixon do integracji poczynań organizacyjnych i badawczych ważniejszych etnograficznych ośrodków europejskich, zmierzał do zniesienia barier dzielących etnografie narodowe, aby w ten sposób zmniejszyć różnice dzielące etnografię ogólną od regionalnych badań etnograficznych w Europie. Tym celom miały służyć łamy powoływanych ogólnoeuropejskich czasopism etnograficznych (np. "Ethnologia Europaea", 1967), wydawane słowniki terminologiczne (np. International Dictionary of Regional Ethnology and Folklore, 1960). Srodkiem wiodącym do realizacji tych zamierzeń miał być również ogólnoeuropejski atlas etnologiczny. Zadania kartografii etnograficznej widział bowiem S. Erixon w szerokiej perspektywie ujmowania zjawisk kulturowych, w rozmieszczeniu ich na wielkich obszarach starego świata. Międzynarodowa komisja dla koordynacji prac kartografii europejskiej 1 S. l. Bruk, Etnograficeskij issledovanija v jazykoznanii atlas Evropy Bruk, S. A. Tokar'elY, Problemy sostavlenija atlasa. "Sove,tskaja EJt[lOlgTlafija" 1966, [lr konferencija nr 5, po etnograjiceskomu s. 149 - 152; S. l. Bruk, sovremennyje tional Working problemy, mmże Conference on atlasu i sopredelnych LeIl1Jiingl'ad 1'977, i etnografii, evropejskogo tenŻie, i sopredelnych Istoriko-etnografżceskoje [w:] Arealny je 3 - 21; pOIf. Mezdunarodnaja stran, tamie kartografirovanije 1973, ll1Jr 3, s. 3 - 18; A. F'erJJboin, The Fourth Ethnological Cartography, też S. ,l. istoriko-etnograficeskogo 5, s, 91 - 101; Evropy stran, :S. Stockholm, 1968, i jego InternaJuly 1972. "Ethnologia Scandinavica" 1973, ·S. 144 - 147; 'J. Bara-ba&, Eur6pa Neprajzi Atlasza V. Munkaertekezlete, Visegrad 1974, szept. 23 - 28. "EitIłm~oophira" 1975, R. 86, m 2 - 3, s. 438 - 439. 2 G. Being, Sigurd Erixon, 1888 - 1968, "E)Ij;lhlrlolog,iaEJuI'OIPaea" 19,68- 1969, t. 2 - 3, s. 6 - 10; M. Gładysrz, Sigurd Erixon jako badacz i teoretyk ludowej kultury europejskiej, "EltrlIO:gJnlOOPolska" 1969, t. 13, s. 11 - 25. �220 ZOFIA STASZCZAK została z inicjatywy S. Erixona powołana już w 1938 r., lecz wypadki wojenne uniemożliwiły podjęcie jej działalności. Dopiero w okresie powojennym dochodzi do wznowienia zainicjowanej współpracy i w 1953 r. w Na~ur (Belgia) została ponownie powołana międzynarodowa komisja do spraw ogólnoeuropejskiego atlasu etnologicznego, w skład której weszli specjaliści z zakresu kartografii etnograficznej, reprezentanci siedmiu krajów Europy 3. Na wniosek tejże komisji zwoływane są międzynarodowe konferencje, które odbywane są co dwa lata w różnych krajach Europy 4. Sympozja te poświęcone są omawianiu i dyskusji bieżących prac związanych z realizacją europejskiego atlasu etnologicznego. Z odbytych posiedzeń publikowane są "Raporty", będące w zasadzie stenogramami obrad oraz zawierające komunikaty o pracach poszczególnych atlasów narodowych 5. Praca komisji przybrała jeszcze bardziej systematyczny charakter od 1964 r., gdy w ramach VII Międzynarodowego Kongresu Antropologiczno-Etnologicznego w Moskwie powołano specjalną sekcję poświęconą metodyce kartografii etnograficznej. Międzynarodowa Komisja europejskiego atlasu posiada dwie stałe siedziby (centrale), znajdujące się w Bonn i Zagrzebiu, których działalność opiera się i zasadza na ścisłej współpracy z pracowniami poszczególnych atlasów narodowych w Europie. W braku tychże instytucji powołano w odnośnych krajach ekspertów, którzy będą pełnili tę rolę. Trzeba już w tym miejscu zdać sobie sprawę, że realizacja nawet atlasów narodowych, tj. podejmowanych dla pojedynczych państw europejskich, napotyka na ogromne trudności, wynikające nie tylko z celów i zadań badawczych stawianych tym wydawnictwom, lecz związanych ze skompHkowanym 'tokiem prac atlasowych w zakre:sie techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników. Stopień trudności, na jaki musiała natrafić inicjatywa opracowania ogólnoeuropejskiego atlasu, był jeszcze większy wobec niejednolitych podstaw metodologicznych europejskiej etnografii. Do jego realizacji przystąpili przecież reprezentaonci różnych kierunków 'badań w etnologii, które odzwliercied3 CzŁOt1!ktOlWlie Ko.mlJsjli; (ZSRIR), B. G. Wiege~IDaU1In A. FenJtolIl J. BalraJbas, (RFN), (W~y), B. BraJtall1!ić (JIU!!psliawlia), K. Wri:likJulIJJa(FiJnlalIldia), P. Me&>t€ll1s S. 1. Bl"Iuk (HoiLaJndia), M. Zender (RFN). (Szlrocjra), 4 Piilffi'WSiza Imnfienmcja odbyŁaSlię w 1966 r. w JiUgosławiJi; dri1J,ga w 1968 r. w RFN; tlrz,ecia w 1970 if. w FiTIilialIldliii; 'czwarta w 1972 !T. W Szwecji; 'Pią.ta w 1974To na WęgI'ZJeCh. Berichte, 5 m1.ssion: herausgegeben 1. Erste graphie, ZaigrZJeb logische Kartographie, nisationskomission Bonn 1972. in InternationaLe 1968; fur 2. Zweite Auftrag Internationale Bonn 1970; 3. Dritte den der Sta.ndigen Arbeitskonferenz VolkskJundeatlas tiber InternationaLen die Arbeitskonferenz Arbeitskonferenz Europas und AtLasko- ethnoLogische tiber (HeLsinki) seiner die der KartoethnoOrga- Nachbarla.nder, �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu 221 Europy lają różnorodność punktów patrzenia na kulturę i metody JeJ badania. W związku z tym budzi się pytanie o cele i zadania badawcze europejskiego atlasu etnologicznego. W tym miejscu należy zauważyć, że żywą dyskusję wywołało ustalenie samej nazwy atlasu. Zgłaszane w tym zakresie propozycje ("etnograficzny", "historyczno-etnograficzny", "etnologiczny") odzwierciedlały różnice podejść badawczych do celów i zadań kartografii etnograficznej oraz ilustrowały odmienność poglądów uczo'nych odnośnie do samego przedmiotu współczesnej etnologii. Inicjatorzy atlasu, który będzie wydawany w czterech językach (angielskim, francuskim, niemieckim i rosyjskim), zdecydowali się na przyjęcie tytułu: Etnologiczny Atlas Europy i obszarów przyległych, ustalając jednocześnie jego skrótową formę: EA 6. Decyzja ta wynikła zapewne z faktu, że z nazwą "etnologia" wiąże się tradycje także historycznego ujmowania przedmiotu. Etnologia bowiem, jako nauka humanistyczna, traktowana jest jako dyscyplina, której celem jest podanie opisu wypadków i wyjaśnienie ich przebiegu w kategoriach tej konkretnej historycznej sytuacji lub odniesienia do sytuacji podobnych, względnie uwidocznienia związku tego, co się stało ze zdarzeniami poprzedzającymi 7. Do tego w zasadzie ograniczają się badania ludowych kultur w Europie, mają one charakter konkretno-historyczny, ich celem jest odtworzenie przebiegu wydarzeń w oparciu o szeroką bazę źródłową· Etnologiczny Atlas Europy jest w każdym razie pierwszą pełniejszą próbą międzynarodowego porozumienia i uzgodnienia stanowisk teoretycznych w zakresie przestrzennego przedstawienia elementów kultury ludowej na obszarze Europy i wyjaśnienia przyczyn tego zróżnicowania. EA będzie zatem stanowił pożyteczne źródło ujmujące wieloaspektowo i całościowo kulturę ludową Europy, Stanowić on będzie bez wątpienia także próbę zapanowania nad wzrastającymi nieustannie zasobami etnograficznych danych. Kartogram etnograficzny pozwala bowiem nie tylko zsumować ogromną ilość danych umiejscowionych w przestrzeni geograficznej, według przyjętej techniki lokalizacji, ale przez konkretyzację jakościową mapowanego zjawiska pozwala na jego delimitację w przestrzeni geograficznej i powiązanie z różnicami w rozmieszczeniu innych zjawisk. Wiązanie jednak rozmieszczonego przestrzennie zjawiska kulturowego z całokształtem rozwoju społecznego badanego społeczeństwa w jego uwarunkowaniach geograficznych i społeczno-gospodarczych leży już fi W jęz)"kaloh Nachbarliinder publdlk,a1cjli (EA); Atlas Ethnological Atlas Atlas i sopredelnych Evropy 7 Z. SotkiOlewlkz, of Atlasu: Ethnologischer Ethnologique Europe and stran Wprowadzenie its Atlas de l'Europe Bordering et Europas des Countries Pays (EA); und seiner Voisins (EA). do etnologii, WarsZJawa (EA); Etnologiceskij 19'74, s. 291 - 292. �222 ZOFIA ST AJS,ZCZA:K w za'sadzie poza możliwościami samego kartogramu etnograficznego, a niekiedy i etnograhi jako dyscypliny 8. Etnologiczny Atlas Europy może być również traktowany jako dążenie do ·odejścia od analiz w mikroskali na rzecz makroskaloweg-o widzenia europejskiej kultury ludowej. Ma on umożliwić równocześnie porównywanie zbiorów treści kulturowych reprezentatywnych dla poszczególnych jednostek etnicznych i uwzględniających unikalność i specyfikę ich kultury ludowej. W ten sposób EA będzie stanowił źródło do studiów porównawczych o ambicjach syntetycznego widzenia etnografii Europy. W tym ostatnim zakresie nawiązuje EA do doświadczeń inicjowanych nc: gruncie kartografii lingwistycznej w postaci Językowego Atlasu Eu1'Opy 9. Nie można bowiem zapominać, że dorobek kartografii lingwistycznej wyprzedza w czasie i rczległością osiągnięcia etnografii z tego zakresu; 'omówiony został osta'~nio pełniej w materiałach leningradzkich konferencji, wydanych pod red. S. L Bruka 10. Obok klasycznych już dziś atlasów językowych (G. Wenker, G. Weigand, J. Gillieron, K. Jaberg i J. Jud) pojawiły się ostatnio atlasy już z założenia językowo-etnograficzne, które stwarzają szerokie możliwości dla śledzenia związku i relacji jakie zachodzą między nazwą a jej desygnatem, co pozwala na wyjaśnienie zmiany kulturowej 11. Sama metoda kartograficzna użyta została przez językoznawców (J. Schmidt, 1875), a przyjęta i wprowadzona do etnografii przez F. Ratzela i W. Pesslera. Rozwój metody kartograficznej w etnografii wiąże się z tzw. szkołą kulturowo-historyczną W. Schmidta i O. Koppersa, nawiązującą zarówno do osiągnięć antropogeografii F. Ratzela, jak i do atlasu A. Ku.brzeba-Pojll1larowa, Atlas kultury Ludowej jako jedna z form pracy "Ebnoglraria Polska" 19·61, t. 4,5. 162 - 169; por. też G. Labuda, KiLka uwag o zadaniach PoLskiego AtLasu Etnograficznego. "Lud" 1954, t. 41,cz. 1, s. 802 - 822. 9 Przewodiniiczącym Międzym,aJrodowego Komitetu ALE jest A. Weirrbeln, dyrektor Centrom Dialek!ta.1nY'Ohbadań li Onoma'S'tyłk.i plrzy KaltohcJcim UniweI'syt-eci~ w Nijmgen (HoJ=diia). Polską dia·!ek.t,o!ogię 'I'epJ1erenbował pTlaf. W. l)orQSZlcws'k:i. 10 ProbLemy kartografirovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. S. L Bruka, Lenilin;grad 1974; zalmie6WZlOłnyw Ipr,a,CYindek;s s'k!rótów zestawiJa wydawnictwa atlasowe i obejmuje 58 poz)"cjli; AreaLny je issledovanija v jazykoznanii i etnografii, pod red. M. A. BOTlodiina,LeruiingTlad 1977. 11 SWZlegó1nJielkzme z tego rokresu są ·o:s,iąg)nięc:~anauki fr;alnJcUJskd;cj, por. np.: .T. Seguy, AtLas Linguistique et ethnographique de La Gascogne, t. l - 6, Pi01ryż 1954- 1972; J. B. Mial'luin, G. T'UlaiJ1,olll, AtLas Linguistique et ethnographique de Jura et des ALpes du Nord (Francoproven(;al CentraL), t. l, Paryż 10971;P. Ga,rdett'e, AtLas Linguistique et ethnographique du Lyonnais, t. : - 4, Paryż 1950 - 68; da.]SZJeaHasy wb. J. Bedl!1!aT'.'lki, EtnoLogia francuska. "Lud" 1977, t. 61, s. 59, pl'zy\p. 26; poor. też opracowall1lie 'polsk,ie: AtLas języka i kuLtury Ludowej WieLkopoLski, 'Pod ·red. Z. Sobierajskiego i J. BU'I'szty, Poonań t. l (w dlI'UJkou). 8 etnograficznej. �Stan przygotowania Etno!ogicznego' Atlasu Europy 223 afrykańskiego L. Frobeniusa i prac H. Sch~rtza, F. Graebnera i B. Ankermanna. W interpretacji przestrzennego rozmieszczenia zjawisk kultury stanowiło to w pewnej mierze reakcję zarówno na tezy ewolucjonizmu, jak i dyfuzjonizmu. Dążono do wypracowania metodyki, która mogła służyć do badania społeczeństw plemiennych, jak i ukształtowanych kultur narodowych. Metoda ta została w etnografii rozwinięta, doceniono bowiem jej walor jako środka umożliwiającego podsumowanie obfitego materiału żródłowego i utrzymała swój walor empiryczny do dziś, mimo odrzucenia koncepcji Kulturkreis i Kulturschichte. Metodą kartograficzną zaczęli się posługiwać w etnografii reprezentanci różnych kierunków szkół narodowych w Europie, spośród których wyłc'nili się z czasem realizatorzy etnograficznych atlasów narodowych: H. Harmjanz i E. R6hr w Niemczech, P. Geiger i R. Weiss w Szwajcarii, S. Erixon w Szwecji, E. Burgstaller w Austrii, B. Bratanić w Jugosławii 12. Pierwszym europejskim narodowym atlasem etnograficznym była jednak praca K. Moszyńskiego wydana w Polsce w 1934 r.13 Atlas ten reprezentował tzw. ewolucjonizm krytyczny, tj. ewolucjonizm skonkretyzowany przez uwzględnienie wpływów migracji, dyfuzji i zapożyczeń kulturowych. Tendencja do kompleksowej i konkretno-historycznej interpretacji ujętych kartograficznie zjawisk uległa w etnografii dalszemu pogłębieniu i wzbogaceniu w związku z rozpowszechnieniem się metodologii marksistowskiej po II wojnie światowej i w związku z nowymi, podejmowanymi w tym okresie pracami z zakresu kartografii etnograficznej w Polsce, ZSRR, Węgrzech, Czechosłowacji i Bułgarii 14. W chwili obecnej trudno jest wiązać poszczególne etnograficzne atlasy narodowe z różnymi kierunkami etnograficznymi, gdyż technika badań 12 Atlas der deutschen Volkskunde, red. R. HarmjalITz i E. Rohr, LeLpzitg 1'936- 1939, tekli 1- 6; Neue Folge ,'red. M. ZeIlJder, MaTbur.g 1958 - 65, -teki 1 - 4; Atlas der schweizerischen Volkskunde, ired. P. Geiger .i R. Weiss, 'cz. I, z. 1 - 5, Bazylea 1951- 1958 i cz. II, :l. 1 - 5, Bazyle,a 1949 - 1959; Atlas over Svensk Folkskultur, L Materiel! och social kultur, red. S. EJr,icXOll,Udd~alla 1957; bsterreichischer Volkskundeatlas, red. E. BurgS1t~l1er i A. Relbok, 'cz.. 1 - 5, Un 1959 - 1947; Etnoloski Atlas Jugoslavije. Pokusne Karte, red. B. BllataJIJJi'ć,ZaJgl'eb 1!}'63. 13 K. Moszyński, Atlas kultury ludowej w Polsce, z. 1, oprac. wSipólnie z J. Klimaszewską, Kr,aJków 1934; -z. 2, Opl11aJC. wspólnie z J. KILma;szews:ką ,i M. BytnaróWU1ą, K,naków 1'935; z. 3, opra,c. wspóll11ie z J. Khma;s,zew,ską, Kraków 1936. Jest topUe,rw;SJZY,aiUa,s opr,aoowait1y na podstawie l1eprezenta1cyjlIlyc'h punJk!towyoh wyników 'badań, do którego r-ol;[n1e 'ffi'oże pretendować ·s-chematycznie OiPracowany atlaJS :G. Gerlaru:l, Atlas de'r Volkerkunde; Gotha 1892. 14 Polski Atlas Etnografźczny, 1'eo. J. Gajek, z. 1- 4,Wirocław 1964 - 19'71; Russkije. Istoriko-etnograficeskij atlas, red. V. A. Alek,saJIlldr:ov,V. J. Kozlov, P. L Kusner, M. G. RabiifJJovic, MQ'SKtwa1967 - 1970; S. Kovacevi60iVa, Atlas kultury Ludovej na SLovensku. "Slovensky NarodQlpis" 1l}69, R. 17, nr 3 - 4, s. 413 - 420; S. 1. Bruk i G. S. M<l.slova, Problemy istoriko-etnograficeskogo kartografirovanija w Bolgarii, "Sov,e1is'kaja E,tiIlogTaiija" 1969, nr 4, s. 152 - 155. �224 ZOFIA STASZCZAK stosowana w tych atlasach została przyjęta i używana jest w różnych zakresach i do różnych celów. Przez wysoki stopień ujawnienia warsztatu technika ta podatna jest na różne interpretacje i reinterpretacje, chociaż ze względu na dobór faktów, kryteria typologii i zastosowaną prezentację graficzną mogą się zarysować tendencje autorów. Nic więc dziwnego, że zrealizowane i będące w toku przygotowania etnograficzne atlasy narodowe zaprezentowały różnorodne rozwiązania. Już we wstępnej fazie projektowania Etnologicznego Atlasu Europy ini~jatorzy w pełni :ndawali sobie sprawę, że jego realizacja nie może być zbiorem (sumą) opracowań cząstkowych w postaci etnograficznych atlasów narodowych. Musi on natomiast pójść po linii uzgodnienia stanowisk teoretycznych, wymiany doświadczeń, konfrontacji własnych osiągnięć z osiągnięciami innych oraz musi uwzględniać widzenie całościowego rozwoju i przemian w kulturze ludowej Europy. Przy projektowaniu EA i w toku jego realizacji oczywiście liczy się i przynosi ogromne korzyści konfrontacja bogatych doświadczeń, zdobytych w toku prac nad poszczególnymi atlasami narodowymi, z zakresu techniki badań i techniki kartograficznego opracowania wyników, odnoszących się do: obszaru badanego, doboru sieci punktów badanych, kategorii wykorzystanych źródeł, tematyki badań, typologii mapowanych zjawisk oraz zastosowanych środków wyrazu kartograficznego. Jednakże profil i zakres EA wymagał od jego realizatorów zastosowania, jak wykażemy poniżej, własnych i specyficznych rozwiązań. Sprawa o b s z a r u objętego badaniami w atlasach etnograficznych łączy się ze sprawą doboru tematyki badań. Przyjęcie bowiem za punkt wyjścia określonego obszaru wymaga dostosowania do niego konceptualnych założeń kwestionariusza i oczywiście objęcia badaniami obszarów bezpośrednio przyległych. Im mniejszy jest bowiem obszar badany, tym bardziej szczegółowe zjawiska kulturowe dają obraz jego zróżnicowania. Stosunkowo rzadkie są zjawiska o większych zasięgach, które dają podział zaznaczający się na małym obszarze. Stopień uszczegółowienia kryteriów kartografowanego zjawiska winien być w jakiś sposób proporcjonalny do wielkości badanego obszaru, także i wtedy, gdy chodzi o obszary duże. Obszar objęty badaniami w EA obejmuje Europę i obszary bezpośrednio przyległe, tj. płn. Afrykę i Azję Mniejszą (od Wysp Kanaryjskich na zachodzie po Zatokę Perską i Morze Kaspijskie na wschodzie, obejmując Arabię Saudyjską i zach. część Iranu). W ten sposób zaprojektowany obszar badań w EA realizuje słuszną zasadę, by sztucznie nie ograniczać analizowanych przestrzennie zjawisk, czego nie udało się osiągnąć w atlasach narodowych, których obszar badań zamykały granice państwowe. Obszar badań w EA został zawarty na specjalnie zaprojekto- �Sian przygotowania EtnoLogicznego AtLasu 225 Europy wanej dla jego celów mapie podstawowej (roboczej), która została już opublikowana, mimo że realizatorzy Atlasu korzystają na razie tylko z nieregularnych subwencji różnych międzynarodowych organizacji 15. Mapa podstawowa EA została wydana w skali 1 : 4 mil., chociaż sam atlas będzie publikowany w skali czterokrotnie większej, i zawiera poza granicami badanego obszaru główną sieć hydro'graficzną, ważniejsze miasta, współczesny podział polityczny obszaru objętego badaniami oraz sieć identyfikacji przestrzennej badanych punktów. W atlasach etnograficznych istotnym zagadnieniem jest przyjęty system identyfikacji przestrzennej oraz zasady d o b o l' U s i e c i p u n kt ó w badanych. Dotychczas stosowane są dwa systemy identyfikacji przestrzennej: system prosty (numeryczny) i sieciowy. W atlasach narodowych sprawdził się chyba pierwszy, który ciągle znajduje zwolenników obok coraz częściej wprowadzanych systemów sieciowych. W EA zastosowano tę ostatnią możliwość, tj. identyfikację przestrzenną badanych punktów przy pomocy sieci składającej się z umownych kwadratów (areałów), których wielkość została uzależniona od stopnia uszczegółowienia badań. I tak bok areału na obszarze Szwajcarii wynosi 10 km, w Finlandii, Węgrzech, Jugosławii, RFN, Austrii 20 km, w Polsce 30 km. W nawiązaniu du wielkości areałów została zaprojektowana ilość punktów przypadająca r.a jeden areał, np. w Austrii każdy areał będzie reprezentowany przez 10 punktów, w HFN przez 5, a w Finlandii tylko przez jeden punkt badany. Punkty do badań będą dobierane w ten sposób, aby były one najbardziej reprezentatywne dla obszaru objętego granicami areału. Postukwano, aby przy ich typowaniu uwzględnić istniejące na danym obszar7e podziały administracyjne, co stworzy w EA możliwość wyzyskania tukże innych żródeł, np. danych statystycznych. W dotychczas wydanych atlasach narodowych ścierają się dwie tendencje w rozbudowywaniu głównej sieci badawczej, która jest ściśle zespolona ze sprawą ustalonego obszaru badań. Przy doborze punktów sieci badawczej kierowano się na ogół w atlasach narodowych kryterium gęstości rozmieszczenia osiedli, gęstością zaludnienia, wielkością terytorium, starając się w ten sposób uzyskać sieć możliwie dostatecznie zagęszczoną i równomiernie rozłożoną. Chodziło bowiem o uzyskanie tak rozbudowanej sieci, aby nie zaistniała możliwość przeoczenia badanych zjawisk kulturowych, co może się zawsze zdarzyć przy zbyt wielkim rozluźnieniu punktów badanych. Jednakże przy eksploatacji sieci badawczej, nawet równomiernie zaprojektowanej, zachodzi możliwość zaburzeń w jej układzie ze względu na fakt, że nie każdy punkt sieci odpowie na otrzymaną 15 Miapa składa się z 4częś'Ci. Opra'crowarrde kalftogruificzrre i druk: uagewandte Geodii.sie, Frait1lkf'U~flt a.M. 1975. 15 "Lud" - tom 63 Irrstitut fur �226 ZOFIA ST ASZCZAK ankietę. W rezultacie więc mamy do czynienia w atlasach narodowych z siecią badawczą punktów reprezentatywnych (dobranych w oparciu o ściśle ustalone kryteria), równomiernie rozlożonych, oraz z siecią nierównomierną, przemawiającą za zagęszczeniem punktów. Oczywiście większe walory reprezentuje sieć równomierna, nie sugeruje bowiem nasilenia występowania kartografowanych zjawisk. Jedynym argumentem przeciw sieci równomiernej są kraje o nie równomiernym zasiedleniu, który to fakt atlasy narodowe starały się na ogół ujawniać nu mapie podstawowej (np. w etnograficznym atlasie Austrii mapa podstawowa zawiera ukształtowanie pionowe kraju). Realizatorzy EA zaprojektowali i zmierzają do uzyskania sieci badawczej reprezentatywnej, możliwie równomiernie rozłożonej, jednak ze względu na różnice w zasiedleniu poszczególnych części Europy jest zrozumiałe, że ten ostatni postulat nie może być zrealizowany w jednakowym stopniu na całym obszarze. Wybór t e m a t y k i b a d a ń oraz ustalenie kolejności następstwa badanych zagadnień w ciągu pracy nad EA były przedmiotem licznych i ożywionych dyskusji, ze względu na różne możliwości ujmowania i rozwiązywania tych zagadnień. Dużą uwagę poświęcono także ustaleniu samej kategorii podstawowych źródeł przyjętych w EA. Wiadomo, że atlasy narodowe oparły się bądź na źródłach specjalnie i celowo zgromadzonych dla ich potrzeb (zebranych za pośrednictwem ankiet i sieci korespondentów lub za pośrednictwem bezpośrednich badań w oparciu o przygotowany kwestionariusz), bądź oparły się na interpretacji źródeł juź istniejących (archiwa, zbiory muzealne, literatura). Wybór określonej kategorii źródeł wykorzystanych w atlasach narodowych zależał od stanu zachowania kultury ludowej na badanych obszarach, stanu przygotowania wykwalifikowanej kadry etnografów (badaczy terenowych), tematyki badań oraz środków, jakimi rozporządzały redakcje atlasów nalodowych. Źródła zgromadzone dla potrzeb atlasóvv za pośrednictwem określonej metody, tj. bezpośredniej i pośredniej, reprezentują odmienne nieco zalety (walory), jak i strony ujemne. Zagadnienie to było wielokrotnie omawiane i krytycznie naświetlane w literaturze przedmiotu 16. Obie metody mają w pracy atlasowej wielu zwolenników, jak i przeciwników. Nie ulega wątpliwości, że zaletą metody bezpośredniej jest możliwość zebrania prawdziwie wartościowych, w pełni porównywalnych danych, zakładając oczywiście, że badania terenowe zostaną przeprowadzone przez fachowo przygotowaną kadrę, w oparciu o uprzednio sprawdzony kwestionariusz, w stosunkowo krótkim okresie czasu i na całym wytypowanym do badań obszarze. Zastosowanie metody bezpo16 - 179. M. Fralnlk'OfWska, Problemy atlasu etnograficenego, "Lud" 1948, t. 38, s. 154- �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 227 średniej nie powoduje również ograniczenia w wyborze tematyki badań, gdyż przygotowany badacz, obserwujący bezpośrednio życie wsi i przeJawy kultury ludowej jej mieszkańców, może dostarczyć danych w zasadzie z każdego zakresu. Nie trzeba dodawać, że największym mankamentem tej metody gromadzenia danych są ogromne koszty pracy. Bez porównania bardziej opłacalna w tym zakresie jest metoda ankietowego gromadzenia danych, która umożliwia przy tym zagęszczenie sieci badań i zgromadzenie dużo większej ilości materiałów. Wartość ich obniża z koki jakość zebranych danych, np. brak, niepełne lub nawet zafałszowane odpowiedzi, nierównomierność ich rozmieszczenia. W EA zdecydowano się na przyjęcie obu metod gromadzenia żródeł ustalając, że podstawowy zasób materiałów będzie pochodził z bezpośrednio przeprowadzonych badań terenowych oraz z ankiet rozprowadzonych korespondencyjnie, w stałej sieci punktów badań EA. Wskazane kategorie żródeł zostaną dla celów EA zgromadzone za pośrednictwem i przy czynnym udziale poszczególnych pracowni atlasów narodowych oraz wytypowanych ekspertów. Dane zawarte w literaturze, archiwach i zbiory muzealne będą stanowiły w EA żródła uzupełniające, pomocnicze. Zgodzono się bowiem z faktem, że uzyskanie porównywalnych w przestrzeni i czasie materiałów może zapewnić jedynie stosunkowo równoczesne zdjęcie terenowe przeprowadzone dla celów EA na całym obszarze. Realizatorzy EA dużą wagę przywiązali do wyboru i ustalenia samej tematyki badań. W rezultacie licznych i ożywionych dyskusji przy Jej typowaniu przyjęto kilka ustaleń wstępnych, a mianowicie, że jest to zjawisko kulturowe na tyle powszechne, że możliwe do badań EA (chodziło o wyeliminowanie z badań zjawisk właściwych tylko dla niewielkich obszarów Europy), że jest ono porównywalne na obszarze badanym w EA i że stan jego opracowania w źródłach etnograficznych na całym obszarze Europy jest mniej więcej równomierny. Następnie ustalnno, że w ten sposób typowana dla EA lista tematów będzie dotyczyła elementów tzw. tradycyjnej kultury ludowej. Dokładne wyjaśnienie i sprecyzowanie tego ostatniego określenia okazało się jednak zadaniem trudnym. Gem:'ralnie przyjęto więc zasadę, że chodzi o przedstawienie sianu kultury ludowej w okresie preindustrialnym oraz o zarejestrowanie zmian i przekształceń elementów kultury ludowej zachodzących \v Europie w miarę postępu industrializacji. Dla śledzenia dynamiki zjaY' isk kulturowych przyjęto w EA gromadzenie materiałów odnoszących ~:ję do okresów: l) do połowy XIX w., 2) do końca XIX w. i pocz. XX w., 3) do połowy XX w. Założono bowiem, że dla pierwszego okresu chaf<:lkterystyczny jest jeszcze stan zachowania tradycyjnej kultury ludowej \V Europie .. Jednocześnie zauważono, że dla fego okresu czasu trudno już będzie zabezpieczyć dla EA materiały pozyskane jedynie na drodze �228 ZOFIA STASZCZAK przeprowadzonych badań terenowych. Istniejące zaś etnograficzne zasoby materiałowe, odpowiadające tej cezurze czasu, cechuje nierównomierność pod względem przestrzennego rozmieszczenia. Niewystarczający jest również stopień możliwości ich porównywania, wynikający z odmienności zastosowanych technik i metod gromadzenia oraz przetwarzania danych. Lepsza sytuacja w tym zakresie rysuje się dla drugiego wyodrębnionego okresu, do którego będzie należał podstawowy zrąb żródeł v'/ykorzystanych w EA, pochodzących z badań terenowych przeprowadzonych celowo dla potrzeb tego wydawnictwa. Z drugiej jednakże strony podkreślano, że dla tego okresu charakterystyczne są już zmiany i deformacje tradycyjnych elementów kultury ludowej, stanowiące rezultat procesów gospodarczych, tj. industrializacji i związanych z nią zmian społecznych typu urbanizacji. Obydwa te procesy znalazły wyrażne odbicie w kulturze ludowej, chociaż zaznaczyły się w różnym stopniu i czasie w poszczególnych krajach Europy. Odnośnie do ostatniego okresu zwracano z kolei uwagę na nierównomierność zachowania elementów tradycyjnej kultury ludowej na obszarze Europy. Podczas gdy w niektórych krajach stanowią one jeszcze zjawiska w pełni żywe (budownictwo, strój), na innych obszarach Europy występują one już tylko jako formy reliktowe, przeżytkowe, bądź uległy nawet zupełnej niwelacji. W nawiązaniu do tychże trudności zaprezentowano w EA i inny punkt widzenia. Np. B. Bratanić uważa za bezprzedmiotowe typowanie z góry dokładnych cezur czasowych i sądzi, że wystarczy jedynie wyróżnienie tzw. preindustrialnej kultury 17. Ma ona oznaczać formę lub typ kultury, a nie określony chronologicznie okres, który mógłby być v.:yznaczony sztywną cezurą czasową. Zwracano jednakże uwagę, że proces industrializacji w nierównym stopniu wpływał na zmienność poszczególnych zespołów elementów kultury ludowej, np. szybciej ulegał,v zmianom elementy tzw. kultury materialnej, w mniejszym zaś stopniu zjawiska kultury duchowej. Wśród inicjatorów EA przeważa jednak pogląd, że zjawiska kulturowe należy badać i przedstawiać w ich historycznym rozwoju, a nie tylko koncentrować uwagę na ich prze·strzennym występowaniu w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji, zmierzających do ustalenia praw rozwoju kultury. Sprawa ujęć chronologicznych w atlasach etnograficznych i znaczenie mapy etnograficznej jako podstawy do rekonstrukcji historycznej badanego zjawiska stanowi przedmiot licznych dyskusji 18. W związku z tym można zauwa- 17 18 Karte paea" Bruk, Etnograjiceskij ... op. cit., s. 17. K'Uitrzeba-FlojlllaroWla, op. cit., !s. 162 - 169; L. SZlolnoky. aLs MitteL der historischen 1975, t. 8, z. 1 s. 85 - 97. und junktionaLen AnaLyse. Die ethnoLogische "Eithlllol0'gli:a Euro- �Stan przygotowania EtnoLogicznego Atlasu 229 Europy zyc, że w EA przeważyło dążenie do generalizacji dat szczegółowych wydobytych w badaniach terenowych dla przedstawienia mapowanych zjawisk w co najmniej kilku okresach czasowych. Tendencja ta w pewnym stopniu nawiązuje do rozwiązań stosowanych w kartografii radzieckiej, gdzie dotąd opublikowane atlasy etnograficzne są w zasadzie próLą uporządkowania i interpretacji elementów kulturowych zestawionych dla ściśle określonych okresów czasu. Jednakże atlasy te opierają się i wykorzystują głównie już zastane, dawniejsze źródła, pochodzące na ogół z przełomu XIX i XX w. Atlasy radzieckie nie wykorzystują danych pochodzących ze współczesnych badań terenowych. Natomiast EA zamierza głównie relacjonować materiał zebrany poprzez prace terenowe, a więc dotyczący okresu prowadzenia badań. Oczywiście poprawnie przeprowadzone badania terenowe pozwalają na prześledzenie historii zjawiska, ustalenie dat przemian oraz przyczyn zachodzącej zmiany. Jednakże może w tym zakresie być mowa jedynie a chronologii \vzględnej. Nie można jednak zapominać, że zastosowanie samej metody kartograficznej pozwala wydobyć dynamikę zjawisk kulturowych, i to dynamikę niewątpliwą, poprzez ich typologię. Kartogram etnograficzny przez alternatywne porównywanie zjawisk określonych typologicznie pozwala na wydobycie i ustalenie zmiany kulturowej. Taka możliwość i~tnieje przez porównanie i prześledzenie np. wyłącznego, obocznego i braku występowania danego zjawiska, typu i jego odmiany, nazwy i desygnatu, funkcji zasadniczej i pomocniczej, funkcji odświętnej i codziennej. W ten sposób opracowane kartogramy etnografriczne stwarzają z kolei podstawę dla prześledzenia współzależności zachodzących między kartograficznie opracowanymi zjawiskami, ujawniają ich zmienność i wynikające z niej następstwa. Przy konstruowaniu poprawnego kartogramu etnograficznego chronologia względna każdego zjawiska i stopień generalizacji kryteriów wyodrębnienia go mają więc podstawowe znaczenie. Jak najdokładniejsze zdanie sobie sprawy co do tych dw6ch elementów winno stanowić już wstępne założenia konstrukcyjne kartogramu. Powracając do samej listy tematyki przewidzianej do opracowania w EA należy zauważyć, że została ona zatwierdzona już na drugiej konferencji w Bonn (1968). Dla zorientowania się w kryteriach wyboru tej 'tematyki, jej układzie i zastosowanym podziale wytypowanych zjawisk, warto przytoczyć tę listę w całości 19: 1. Rolnictwo i hodowla: 1. narzę19 Bnuk, Etnograficeskij narodOwa graficznego. konferencja "Lud" ... robocza op. cit., s. 12 - 13; poil'. też K. WY'Pych, II Między- Komisji Organizacyjnej 1.969,t. 53, s. 464 - 466. Europejskiego Atlasu Etno- �230 ZOFIA STASZCZAK dzia orki i orka, 2. ręczne narzędzia uprawy ziemi, 3. narzędzia do rozkruszania i wyrównywania ziemi (brony, wały), 4. kośba i zbiór siana, 5. zbiór zboża, 6. formy suszenia zbóż, 7. młócenie, suszenie i oczyszczanie ziarna, 8. przechowywanie ziarna (spichrze), 9. uprawa winorośli, 10. typy hodowli i pasterstwa, 11. wypas bydła na pastwiskach, 12. pszczelarstwo (kłody, ule); II. Osiedle i dom: 13. grarllice i ogrodzenia pól, pastwisk, lasów i sadów, 14. kształty osiedli, 15. zagroda, 16. budownictwo mieszkalne i gospodarcze (materiały, techniki i formy konstrukcji, rozplanowanie wnętrza), 17. urz<'jdzenia ogniowe, 18. formy kołysek, 19. przechowywanie mąki; III. Pożywienie i napitki: 20. chleb i jego wypiek, kasze, 21. posiłki (czas posiłku, śniadania), 22. produkty mleczne (masło, ser, mleko), 23. konserwacja mięsa (ubój, wyroby z mięsa), 24. napoje; IV. Odzież i tkactwo: 25. główne części odzieży męskiej i żeńskiej, 26. obuwie, zwyczaj chodzenia boso, 27. pranie, 28. zawód tkacza; V. Transport wiejski: 29. wozy, taczki, sanic, włóki, 30. transport nasobny i juczny, 31. zaprzęg wołów, 32. zaprzęg koni; VI. Życie społeczne: 3:3. podział prac polowych, 34. zajęcia kobiece, 35. formy dziedziczenia, 36. czas zmiany służby, pastuchów i formy ich wynagradzania; VII. ZwyGaje rodzinne: 37 zwyczaje weselne, 38. zwyczaje urodzinowe, ;J9. zwyczaje pogrzebowe, 40. pochówki i formy nagrobków, 41. wspominki i dni wspomnieIl (miejsce, czas, pożywienie, zwyczaje); VIII. Zwyczaje doroczne: 42. zimowe orszaki, 43. zwyczaje zimowe, 44. Nowy RoI,:, 45. wiosenne pochody, 46. pisanki, 47. zwyczaje żniwiarskie, 48. patreni zwierząt i pogody; IX. Kultura duchowa: 49. koszmary, wampiry, wilkołaki, 50. żeńskie postacie z podań, związane z określonym dniem i miejscem, 51. olbrzymy, karły, wróżki, leśne duchy, południce, 52. szcześliwe i nieszczęśliwe dni tygodnia, 53. ludowe nazwy najważniejszych zawołań. Z powyższej listy tematycznej EA vvyraźnie wynika, że przy typowaniu zagadnień wchodzących w jej skład skupiono głównie uwagę na badaniu tradycji starszych, wywodzących się z mniej skomplikowanych struktur społecznych i kulturowych. Podobnymi kryteriami przy doborze tematyki badań posłużyły się i niektóre atlasy narodowe. Wydaje się jednak, że bardziej uzasadnione jest przedstawienie właśnie na \viększych obszarach zjawisk starszych, wyodrębnionych przy pomocy bardziej zgeneralizowanych kryteriów, przy których domniemanie a jednolitych uwarunkowaniach jest bardziej uzasadnione. Oczywiście nie oznacza to, że przestrzenne przedstawienie zjawisk kultury ludowej miałoby ograniczać się jedynie do form reliktowych i przeżytkowych, choć z pewnością są one łatwiejsze do kartograficznego przedstawienia ze względu na stagnację, w jakiej się znajdują. Istnieje przecież wiele starych, tradycyjnych form kulturowych wywodzących się z zamierzchłej �Stan pTzygotowania Etnologicznego Atlasu EUTopy 231 przeszłości, które żyją i rozwijają się w nowoczesnych społeczeństwach (np. choćby z dziedziny pożywienia, zwyczajów towarzyskich) 20. J ednakże przy badaniu tychże zjawisk należy lic~yć się z różnymi i świeższej daty odkształceniami i dlatego typologiczne założenia kartogramu mogą mieć w tym zakresie podstawowe znaczenie. Sprawa k o n c e p c j i kar t o g r a m u etnograficznego jest sprawą bardzo skomplikowaną, zawierającą w sobie wiele niełatwych do rozwiązania problemów. Na koncepcję kartogramu składa się bowiem nie tylko zaprezentowanie rozmieszczenia jednego zjawiska, ale również uzasadniona typologiczni e i historycznie, a nie tylko geometrycznie, konfrontacja kilku zjawisk. W pełni wartościowa mapa etnograficzna wymaga należytego rozwiązania szeregu zagadnień merytorycznych, jak i technicznych, wyłaniających się w toku skomplikowanego procesu jej 1,ształtowania. Dla poprawnego przebiegu tego etapu prac w EA zadanie pmNyższc zostało przez Międzynarodowy Komitet powierzone specjalistom, którzy będą autorami poszczególnych zespołów kartogramów. Zespół kartogramów ma dotyczyć określonego tematu i będzie opracowywany dla całej Europy, w kraju zamieszkania autora, specjalisty w, Zi.\krcsie podjętej tematyki. Jako pierwsze tematy do kartograficznego opracowania zostały w EA wytypowane: 1. zwyczaj palenia rytualnych ogni (M. Zender); 2. naEędzia orki, 3. narzędzia związane z obróbką ziemi (B. Bratanić); 4. ko~;ba (K. Wilkuna); 5. materiał budowlany domów mieszkalnych (J. Barabas, S. 1. Bruk); 6. zimowo-bożonarodzeniowe obrzędy (B. Bratanić); 7. wozy i powózki; 8. formy kołysek; 9. tłuszcze jadalne. Prace nad wymienionymi tematami są w różnym stopniu wawansowane, ale większość z nich jest już kartograficznie opracowy'sana w centralnych pracowniach w Bonn i Zagrzebiu. Pcszczególne zespoły kartogramów będą zaopatrzone w komentarze tekstowe pisane przez specjalistów oraz autorów z poszczególnych obszarów narodowych, którzy skomentują obraz przestrzenny prezentowanego kartograficznie zjawiska. Duży wpływ na ostateczny kształt, przejrzystość mapy etnograficznej i jej komunikatywność mają zastosowane techniki i ś l' o d k i w yr a z u kar t o g r a f i c z n e g o. Wymagana w tym zakresie znajomość reguł i zasad stanowi niemal odrębny dział wiedzy przy opracowywaniu hartcgramu etnograficznego 21. Z dwóch zasadniczych środków wyrazu kartograficz·nego stosowanych w atlasach narodowych, tj. techniki punktowej i techniki płaszczyznowej (powierzchniowej), pierwszą z nich K. Kwa~niew~ki, Możliwości metody kaTtograficznej w badaniach nad kul"Studia MetodologicZJne" (Poznań) 1965, t. 1, s. 105- 114. 2t Por. ,np. E. Rohr, Die VolkstumskaTte, Leipzig 1939; .J. Barabas KaTtognijiai módszaT a neprajzban, BudaJpeszt 1963. 20 t'l1.rq współczesnq. �232 ZOFIA ST ASZCZAK uznano za podstawową przy opracowywaniu map w EA. Zastosowanie techniki 'punktowej pozwala bowiem na ścisłą lokalizację geograficzną miejscowości, z której pochodzi uzyskana dla atlasu informacja. W ten sposób umożliwia ona nie tylko uzyskanie zgodnego z rzeczywistością obrazu przestrzennego rozmieszczenia badanych zjawisk, ale ułatwia ona i umożliwia dokładne porównanie ze sobą map dotyczących różnych zagadnień. Technika punktowa zwiększa więc nie tylko przejrzystość, ścisłość mapy, ale podnosi również jej wartość źródłową, zwbszcza gdy do mapy załączone są odpowiednio opracowane indeksy objętych badaniami miejscowości. Z uznaniem należy podkreślić fakt, że pozostałe t'~chniki postanowiono w EA traktować jako pomocnicze, uzupełniające, z możliwością oczywiście łącznego ich stosowania na jednej mapie. Nie sposób obecnie, przed ukazaniem się choćby pierwszych map, ocenić założenia Etnologicznego Atlasu Europy, który stanowić ma rezultat postępującej potrzeby międzynarodowej współpracy. Nie sposób określić jego znaczenia dla etnografii Europy - dziedziny, którą zwykło się określać jako defiicytową 22. E'tnologiczny Atla's Europy jest w każdym razie pierwszym krokiem w kierunku przygotowania syntezy etnografii Europy, w kierunku jej opracowania i obiektywnego przedstawienia kultury poszczególnych społeczeństw w kontekście globalnego jej potraktowania w warunkach Europy, w celu wykrycia znaczących regularności i korelacji 23. Oczywiście EA nie może zastąpić syntezy etnografii Europy, gdyż ze względu na profil i zakres tego wydawnictwa znajdzie się on w połowie drogi pomiędzy kompendium żródłowym a ukierunkowaną syntezą: nie będzie tylko tym pierwszym, ze względu na skomplikowaną pracę badawczą poprzedzającą ustalenie typologii i jej uwarunkowań, nie będzie też tylko tym drugim, ze względu na możność reinterpretacji. W tym związku z powyższym warto sformułować kilka uwag końcowych, wypowiedzianych z polskiej perspektywy w nawiązaniu do realizacji EA: l. Fakt słabego uczestnictwa, a w zasadzie brak bezpośredniego udziału polskich etnografów w pracach związanych z przygotowaniem i opracowywaniem EA, musi wywołać zrozumiałe zdziwienie. Wobec tego, że niejedna osoba zajmuje się w Polsce zagadnieniami kartografii etnogra- A. 22 Zadrożyń'ska-Barącz, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia "Etnograf!ia Polsk'a" 1970, t. 14, z. 2, s. 207 - 214. 23 Za takie 'Opr,alcowa1nie niestety ,ni'emożna UlJiliać: Jro-Volkskunde. Lander. Beharrung red. T. Gebhardti 1974, t. und Wandel J. Hanika, 58, s. 242 - 213. der europaischen Munchen 1963; por. Volkskultur rec. Z. in der StasL'Jczak Europy. Europaische Gcgenwart, [w:] "Lud" �Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy 233 ficznej i wobec znających się na pracy atlasowej, z współautorką pierwszego etnograficznego atlasu narodowego w Europie (prof. J. Klimaszewską) na czele, trudnv znaleźć dla powyższej sytuacji przekonywujące wyjaśnienie. 2. Realizacja EA stwarza konkretne zobowiązania dla wszystkich pracowni atlasów narodowych w Europie, które winny podjąć opracowanie tych zagadnień, które będą mu służyły. Duży wysiłek winien być włożony w maksymalne podporządkowanie się w tym zakresie centralnym zaleceniom i dyrektywom, aby w ten sposób zabezpieczyć dla EA w pełni wiarygodną i porównywalną bazę źródłową. 3. Ważniejsze wydaje się szybkie zestawienie i opracowanie podstawowych zróżnicowań etnograficznych Europy, ze względu na podstawowe typy zjawisk w Tóżnych dziedzinach, co już służyć może do dalszej analizy, aniżeli może bardziej zaspokajające ambicje autor:')w pog!ębione, wyjaśniające studia poszczególnych zagadnień, w oparciu o analizę odmian i pododmian. 4. W związku z podjętą w EA tematyką zgodzić się należy z jedną lub drugą wersją koncepcji przedstawienia stanu kultury preindustrialnej, niemniej najważniejsze wydaje się przedstawienie tych zagadnień, które datują się z epoki preindustrialnej, ale które - mimo industrializacji - żyją i funkcjonują nadal. 5. Kryterium preindustrialności wydaje się konieczne, ale niewystarczające, a niwelujący wpływ przemian cywilizacyjnych zaznaczał się silnie już przed rewolucją przemysłową. Dlatego ważne jest przyjęcie takich jednostek typologicznych, które nie sprowadzą zróżnicowań etnicznych wyłącznie do stadiów rozprzestrzeniania się cywilizacji zachadnio-europejskiej, czy może śródziemnomorskiej. 6. Chronologia względna powinna być brana pod uwagę przede v,,'szystkim przy ustalaniu typów i odmian badanych zjawisk. W mniejszym stopniu winna być brana pod uwagę w związku z analizą źródeł pisanych i muzealnych (bo może to oznaczać chronologię źródeł, a nie zjawisk), a w bardzo niewielkim stopniu przy iluzorycznym odtwarzaniu chronologii z pamięci informatorów w drodze badań i ankiet. �ZOFIA STASZCZAK 234 ZOFIA STASZCZAK I/ETAT DE PREPARATIONS DE L'ATLAS ETHNOLOGIQUE DES PAYS VOISINS (R e sum DE L'EUROPE ET e) Aprcs avorr prcsentó une cOIurtehi!slto,i're des il!1~tJi'ativeset des actlvitós qui ant rendu possible l'entrepr'is·e de l'Atlas Ethnologique de l'Europe et des Pays Voris'in,s (EA), l'a'llteur dVIJ1lIleun 'colmpie-rendu des. <1!rguments et dc'S conclusiOillS ace~p~es ·,'il s'.agi1 ·du tiotre, a'UisoSJi bi·en que des ,me.thodes e1 dC'Stechniques de presentation .ca·rtogralphiq,ue. On ·a a:eoeple Ie regle de 1<1n~pr'Ć'senta:tion par points de la dCn'sit'e uIl'ifonme, .mais oon£orme a La denJSri,tcde la population en diffórL'nts p'iyS. La dófinlition destel1mes sera con£olrme a la diversitiÓ culturelle de l'espa'ce dL' l'Euro1pe enbóre ,et les dou1~)ees SlerOll1Jt obtenues par l'enquete sur Ie terrain, et en .supplement de la 1itterature, des aJ'!(~hiveset des .mUSCt's.EA s'eUnreera de donner ·un tableau 'Clynamique et chronologique de la ,cuHure preindustriclle de l'Europe. L'aut.eur remarque une cCl"laiJloec'oIDitraldieot:i'Oil'l entre ambitions documental·res et cx.plicatives et surtout EJntre l'aoceptat,ioll1 dou ·critere "pr1eindustriel" et chronologique en meme temps. Ce:He :eon!Jradi-cii,onpeut dOl1'l1JCT 1'li'l11agedu progres de civilisatiocls au lieu de l'irrn.age de k1 dive.rsHe 'Oultua--elk d-c l'Eut'ope. Son pustulat e'.:' de s'oocu;Pe<r surtout des elem'C'l1it'sde cultm'·e :preindustnidle, m<1is qui fOI1lctiennent jusąu'au pr6s·ent. et ne son,t po~nt des survivances, et de prendre en eonsjderation surtout la dynamique culturelle, qui resulte plus d'analyse typologique quechronologique. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2163b9e6bdd11b066ef30f28f281f72a.pdf 9f2c316525bf7da674ebb8cc8b1cefe7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1776 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1645 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.253-355 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW I CZASOPISM Lud, t. 63, 1979 AJn.I1JualRevJiew oj' AntlhTopoUogy, vol. 1 - 7, 1972 - 19'78. Pa'lo Alto, CaLifornia, USA, All1JnualRevi·e'Ws Inc. Rcda!kLoI"Zy:BennaJrd J.Silegel, AIJaIl1R. Bea'ls i Stephen A. Tyler. Jest to !nowy periodyk o 'chalra:k'terze rocZJl1Jilka mający ZJasięg świaitowy, o którego profilu i 1JI'eśai war,to polSikie~o· ,czY'Lelll1Jika p:ollinJJOlI1ill'ować. Cechą 'D1alSzy'c'h 'cZJa'sów jest m. :iln. zWliękisza·jąca 'S'ię sta,le p'I'odU!kicja naukowa we wszystkich dziedzilnach. Bodsltalwową sltąd potrZlebą k'aŻldego 'n<luk'owca j'est orien.ta,cja w l"OIZ'WOjU, oS'iągnięci,arCihli .s:LainŁedanej ~ałę:zi wiedzy. Już od 1932 r. ukazuje Slię w Ka1:ifol'inii "AnllJual Review ,of BiIQlchemistry", za którY'm poS'zły o~taILni() przeglądy ;POCZlneW.5'zyst'kii'chpmwie ,iJ!1Jnychgałęzi !IlJa'uk 'PTzyrooniczych i n'iektórY'Clh humall1:i.sJtY'CZIllyo(~h (psy'c:hologii, l>ocj,ologiJi iamJtflOpologij). Wydaje je działające od wielu lat w Palla A1to (K'a1ifo,rllJ1a) kOllJsorcj'Uim AJn!IlJua,1 Reviews. Każdy z przeglądów .ma s'woich rooaktorów ,głównych orazkOlill'iltet 'reda'kicyjny złoŻJcll1Y z wybi,1myc'h s:pc>cj,alilStów. Omawi.all1y tu "Annmai Re"'.1ew of A!nthI'opology", któI'ego prooii,l był długo 'W kręgach specjalistów dyskutowalny, jest 'Ol1ga1nemprzeZJnacz;ony,m dlia antropologów iiizycznyeh, archeologów 'owz .aontrcipo'logówspołecZIlly,ch i kultuJ'o'wych. Ma on Lnformować w sposób syntetycZllly ,i w nawiąz-aniu każdorazowo do wyboru n<)jbaDdziej znacznych pozycj,iodnośnej liJteDaitury światowej a najnowsz)'ch tendenocja,ch, teoria'ch, metoda·ch i 'oS'iągnięcia,ch w zakresie antr,opologili. Artykuły zómawi·ane są u w)'btLnych specjalLstów, którym redaktorzy stawi,a,ją okll'cślone wymagania formalne <i pI'Ofil.e ·treściowe. Stąd lmżdy z tomów ma jedinolite oblicze, a merytoryczni c w postaci zwartej daj·e maksimum inform.acji. W tym zdaje się leżeć duże wz;iq-cie tego wydawnictwa. WHirto· też z:bhżyć czytelil1~ka polskiego d~ jego treści w sY'tUo<łocji,gdy'IllieŁailwyjest szerszy doetęp do litero·tury światowej. Pominiemy tu opraocoOwall1iaz ar'cheod'OlgiJii aill!tr'Opolog;uif.izy'cZJllJej, azwróoi;my uwagę tylk() na pozycje ·etnologiczne. I w takŁm ZlawężenIiJumuSlimy ograniczyĆ s'ię, z Dacji ·sz·czuplo~ei micj'.9C!a,w więkiS1wści tylko do tytułów opr,a'cQowań, które - jako przezmu>cz;oil1e dla ,!>pecjahsiów - podajemy bez iluma'cZlonia,w brzmi,eniu '0Tyginalnym. Tylko przy tytuJ.ach lllIiejaisnyrch lub wieloz-nrarcznych podajamy bl:iższą tr(;Ść. J.esl!CiZJejedna \1I'S,tępna uwaga. Ka'Źldy z a,riyk!ułów ,ma s'wój biblliograf.iC7Jny numer, pod którym mama u wydawcy z,amawŁać kSoE'J'ogmf.i>ClZl1€ odbi·tki. Z tego też względu będziemy czytelnikom numery te podawać. Adres wydawnictwa zamieszczamy na koń,cu. Tom 1, 1972 9500. C0ll11mdM. Aren:sboog (OollumbiJa U[)Ji'Wlersity, NY), Structure and emergence. CuLture as behavior: �254 Recenzje 9505. Paul T. Baker i WH!1bam T. Saooi&s (P'eI1IIlJS'ylva[lJi,a.), Demographic studies (Dotyczy badań fizycwo-antrOiPologicznych i 9połeczno-kulturowy,ch <społeczeństw dawnych i ws'j)Ókzesnych). 9'507. Kairl G. HeideII' (Bexke-ley, Calid'orrua), Environment, subsistence, and society. (O wspórZJaleŻlI1JOoŚ'ciach między śroooWli'.>ildem firz.ycZlnylffia społecreń's1Jwem i kuliturą, metody badań). 9508. IOOibel1tM. Ca~maiQk (New YQIl'k, Ahbany), Ethnohistory: A review of its in anthropology. development, definitions, methods, and aims. 9509. NOl1marl1lE. Wihitten Ii Dorothea S. Wihi1Jten (Hl!ino1s), Social strategies and social relationshoi.ps. (WyjrarŚnJianie ZlfóŻlIl1cow~a einicZllllO-ikJul1:'ur,owego procesami adaptacji i srbraJte~ą zbliK>rQwychzac!howań). 9510. Qs,w:arLdW€!r[lJer (.Eva[lJS'toIn,Ill.), Ethnoscience 1972. (Pil'oblemy współrcresnej sema[lJt)"kli ~e!I1artYW[lej i socjoJiiIligwl1styki). 9511. Harold W. Soheffer (New Hav·en,), Kinship semantics. (Sy;stemat)"ka terminów polkl'ewieńsrtwa i ich mKJdele). 9512. Pierre Maranda (Vancorwver), Structuralism in cultural anthropology. 9513. Michael Silverstein (Caimbnidge, Mass.), Linguistic theory: syntax, semantics, wagmatics. 9514. MI'Iid,iUlaA. DUT!blin(St. Loru'i.s, Mi5s.), Linguistic 9'515. Kia!l1lV. Teeter (OambI'lidoge, MaiS'S.), American models in Indian linguistics. anthropology. Tom 2, 1973 9'5.16. Margaret Mead (N. York), Changing styles of anthropological work. 9517. SYIlliPOrz;jum!trzech aJutorów: Eld!Waird MOl1Jt~omery, John W. BeIl1J11J6tt i Thayer &rudder, The impact of human activities on the physical and social environments: New directions in anthropological ecology. 1. Ecological aspects of health and disease in local populations; of extensive agriculture; J. The human ecology of big projects: River resettlement. 2. Ecosystemic effects basin develOpment and 9518. Ralph W. Nkholas (Chicago), Social and political movements. (Artykuł teoretyczny '0 wyz!l!a'c=~ka,ch i chara1kterZle 'ruchów). 9519. R~C'hard F. Salisbury (Montl'eal), Economic anthropology. 9520. FredeI'lick O. Gearing and B. ALlan Tindall (New York, Buffalo), Anthropological studies of the educational process. 9521. Richacr.'d M. DorsO!ll (BloommglxJln), Mythology and folklore. 9522. Thomas Roeper land Dawid MooNreiUl{C'mcalgo).. Review of child language. 9523. C. F. Voog.e1m 'am F. M. Voegelin (Bloomington)., Rec'ell1.t classifications of genetic relationships. (Dotytczy 1OOidZJi.n języikow)"Clh W,f;zyiSt'lcioh'części świaJta), 9525. GliJllJi.anSanJroff (Mronitreal), Dialectology. (G'eo~afia dialektów i dialektologia sltru'kiturailInJa. I.iiIIlgw~slt)"ka dJiaohironicZlna. Gmmal1:yk'a ~ener.altYW[l'a. SocjoVngwislt )"kra). 9'526. Timothy Asdh, J<OOmMaiI'slhall, and Peter Spier (WaH'ham, Mass.), Etlmographic film: Structure and function. 9527. Mlilchacl L. BuII"Iton (lIvme, Oa,illIf.), Mathematical anthropology. 9529. KeiJth H. BaJsso (TulOSOn, All"iZJOIillł), Southwestern ethnology: A critical review. (Doty<czy pd.-WSICIh.stanów US,Ą). 95·30. Stanley H. Udy (New HampsihiJre), Cross-cultural analysis: Methods and scope. 9531. Kent V. Flannery (Ann Arbor, Mich.), The origins of agriculture. (Azja, Mezoameryka). �255 Recenzje Tom 3,1974 9533. 1'1red Eggan (Ch1oago), Anwng the anthropo~ogists. (AntDOpol!ogLa i ekJsplozja infoll:'1ma1cjli a wSlpókzesny jej stwn. Ref1ekisj1e iosob~site. N~eco o przyslZ~ości). 9534. RoibeI1t MIcC. Nettling ('I1ucson, AI1i2)oIlla),Agrarian ecology. 9535. ChdJeNaik3J[le (Tok~o), Cultural anthropology in Japan. 9536. Roger M. K'eesliJng (Oalnlber1ra, A'llstralia), Theories of culture. (K'llltury jako s)'1stemy: I3Jdaptywne, spolleC2)l1IQf-ikJulturlOwe li.idea'cyjne). 9537. Nomna McLeod (AustiJn, 'I1ex1aJs), Ethnomusicological research and anthropoLogy. 9538. Adaptive Nancy B. Graves strategies in and urban Theodore migration. D. Graves (AueMand, New Zeeland), (PI1ocesy adapt,alcji iJmilgDa[]Jtówdo życia w miJeście). 9539. A'idan Southall (Maddison, Wisconsin), State formation in Afrioo. (W czas3'C!hpre- i [!)OstklQllOIl1iJa1nyoh). 9540. Carrol A. SmdJth (New Me~ieo), Economics of marketing systems: Models from economic geography. Anthony C. CoiLoon and KaiI1e!t1E. Sdby (~ebJtuoky), Medical anthropo~ogy. 9544. Rallrri'oiJa Draper (New Mexioo), Comparative studies of socialization. (ArrtI1opologia wy'ohrorwand.a,kulJtuI1a Ii. sIOiCjlaldiZJa1cj,a). 9545. J. Clyde MiJtohell (Oxfom, AnglJiJa), Social networks. (AnaliiJro IS'i'eoi stosunków społecZll1ych). 9546. Benji WaM (LOIS Angeles), Bi~ingualism. (J,aiko strnlikitUJro lJiJl1IgwlistycZJl1Ja, aspekty wcjolog]czne li.IpsyaholJogicZIll;e.). 9543. Tom 4, 1975 9550. RaymondFirlh (London), An appraisal of modern social anthropo~ogy. AHand, Jr. (New York), Adaptation. H. GreEll1berg (StanfoI1d, Calif.), Research on language univer- 9552. Alexamler 9533. Joseph 9554. Rkhard sals. Bauman 3100 Jo.el Sherzer (AiustiJn, 'I1exas), The ethnography of speaking. 9555. Jane F. Comer (Stanfol1d, Calif.), LegaL processes. (Me1JodologiJa badań zjawisk pmwI1liJczyoh j,ako prooesów spoleczn)'1ch). 955,6. Vi'oto[' 'I'umer (ChliJoago), Symbolic studies. 9558. RJobeI1t A. Femea, ,and J'ames M. Malark1ey (A!u:sti'n, T,exa1s'), Anthropo~ogy of the Middle East and North Africa: A critical assessment. JUllle Nalslh (Nerw YIOIrk), Nationalism and fieldwork. (AntDolpolog]a 'kulturowa w badarrJlLadl rwspółc:zesn)'1ch ilpI1o!oesówoetnkZJl1Jo-lpoliiJtY'c2ln)'1C'h). 9561. Mi'oha,cl K,ealrney (Riv€mide, Ca~if.), World view theory and study. (Badama posta'w i ,poglądów n-a śwdJait). 9562. Hal10Ld K. Schn.eider (BloomiJnlgtolll, Il1IdlilalI1Ja), Economic development and 9560. anthropology. 9563. !Andrew New directions 9564. Nothern Jearn P. Vayda, in ecology land HonI1liJeJ. M,oOay (New BrUJl1JS'wlil(~k, New J,el1sey), and ecological anthropology. J,alc'kJsom '~alillibr;iJdge, Mass.), Lowland South 9565. &iJdget O'Laugh:l'iJn (Stanforo, 9566. JlOhrn Kultgen Reeent ethnography of indigenous America. Calif.), Marxist approaches in anthropo- logy. (Oolumrb~a, Mli.ssoum), Phenomeno~ogy and strukturaUsm. �256 Recenzje Tom 5, 1976 9,5'68. Margar,et Currier (Cambridge, Maes.), ProbLems in anthropoLogicaL bib- Liography. Joy'ce Malf'CulS(Anlll Arbor, Mi'ch.), The origins of Mesoamerican writing. Ladislav Holy (BeJ:fialslt),Kin groups: Struktural anaLysis and the study of behavior. (Dorty'czy Nowej GwiiI1JeiIi Melall1!€'zj i). 9576. B. AHalll TrnndiaiH(Berrkeley, Ga!Lif.), Theory in the study of culturaL transmission. (T'eoril<l transmilSji k'UItoUlryod !Strony pl'ooes6w ii,ntna- li :i.nterpsyoch.icznych). 9577. C{)lpiHa Śamna (KalI"naJtakl<l,Inooa), Status of sociaL-cultural anthropology 9569. 9572. 1 in India. 9578. Fro!l1JkCan<:.ian (Iorvine, CaHi.), SociaL stratification. (Rozważania \.eiOiretyC'Zno- me!Jodolog1CLJI'1e). 9579. RJiCiharrd E. Blall1Jtoo (WeSlt La'Layette, Indri,alIl:a), AnthropoLogicaL studies of cities. RobilIl Fox (New Brull1Jswiok, New Yers'ey), Human ethnoLogy, (Wyjaśniepocząrttków i ewO[l\liCjoiludzki'ego rochowalIlii,a od strOlIly bio.SlpQlec7Jflej). 9581. Hel€ll1 B. Schw,aIT't7Jm,alIl (Ohwa!§o),The anthropoLogicaL study of children's 9580. nie pLay. Tom 6, 1977 9>589. Chirisltie W. D. 9590. Kie.f,er (SaIIl F'mlJ1oiJi'>oo, Gali.f.), PsychoLogicaL anthropoLogy. Umitker-Sebeok (BloomiJngtOl!l, India.na), Semiotics of culture: J,ean Great Britain and North America. 9593. Naomi QUIiIIlin(Du~ha'ffi, Ntor,th Carro:in:a), AnthropcLogicaL (Razw.aoŻiani,arteor<etymme). 9594. Abdul Halmid el-Zein (PbJiladL'I1phil3,Penn.), men's Logy: The search for the anthropoLogy 9595. Harumi Befu (Stanford, i usług od strony semantycznej). 9597. Erioc Cohen (Jerusalem, Eastern communities 9598. 'mlmity on wo- and ethnic Beyond ideology and theo- (Badani.a wymiany dóbr of IsLam. Callif.), SociaL exchance. Israel), Recent anthropoLogicaL of MiddLe studies groups. John W. Cole (Massachusetts), studies 9599, 1hE studies status. Anthropology comes part-way home.' Com- in Europe. Henry T. WI1i,ght (Ann Ar'bor, .Mi'ch.), Recent research on the origin of state. 9600. Reg'l1Ia DamC'll (Alberta, perspective. g601. HOcr:'a<o10 F'abrega, vous GalJ1ada), History JIT. (Pittsburg, of anthropoLogy PeIIlIIl.), Culture, behavior, in and historical the ne'r- system. 9602. ment, J,er.emy Swift desertification, (Brighton, England), SaheLian pastoraLisis: Underdevelop- and famine. Tom 7,1978 9'605. Mey.er FOlftes (Cambrlid!1ie, England), An anthropoLogist's apprenticeship. (Za:rys aut'ohiOlglra,jjiczny U1czlt1'iaB. Mail'iltl'o,w:slkieg'o i badaero t,eronowego). 9606. Adrienne L. KaElPpler(iHanolulu), Dance in anthropoLogicaL perspective. 9607. La'ooT!altQ;ry'af Comparartd'Ve HliIman OOg)nilliQlIl,Cognition as a residuaL clltegory in anthropoLogy. �257 Recenzje 9610. William P. Murphy (Albuquerque, New Mexico), Oral literature. (Przegląd teorili i metoo). 9611. Alan C. Swedlumd (Massa1chusctts), Historical demography as population ecology. J'oan Vincent 9612. (New York), Political anthropology: Manipulative strate- gies. 9613 .. Jam-eoSW. Fernandez (Princeton, New Yersey), African religious move- ments. NOI'man B. Schwartz 9614. c1J.Uural change of behavior: Ronald 9619. Interactional Delaware), Community development and approaches. Co-hen (Evanston, t r. Topology. 9620. Dav.id MacDougall and (Newark, America. Paula Brown (New York), New Guinea: Ecology, society, and cuUure. R. P. McDermo>tt, and Dawid R. Roth (New York), The social organiza- 9615. 9617. tion in Latin IlhI1iOlis),Ethnicity: (Canben-a, Australia), Problem Ethnographic and focus film: in an- FailUl'e promise. 9623. cky), The fuzji). W,illriam Y. Adam,s, Dennlis P. Van Gerven, and Richard S. Levy (Kentu'Tetreat from migrationism. (Kry;tyka teorii kulturowych migra'cji, dy- Kaidy tom "ReV'i:ew", forma·tu :nouma.lrroej książki, o'bjętoś·oi 400 - 500 stron, zaopatrZJOil1yjes't w iindeksy: -osO'bowy i rzecZJO'wy.Co więcej, roczniki ,nowsze Z-3wiemj'l jes.z-c.ze ZJWlic;złei'l1'dteklsyzbiorowe autorów oo'n'OIsząee -Siiędo Wlszyst:kioh poprzednich tomów (C1Lmulative indexes), a ta,kże sumalryczne spisy tytułów opracowań we wszystkich Itoma'ch. Spisy te uporządkowalne są przedmiotowo według dziedZJin wiedzy: a.n:heo.Jogia, an1tro'po,log,iiabiologi,c=a, eunologi,a, ,antropologia społecZina i kultUl'ow,a. DZliał.em najobszel'niej9zym jest ant'I'opologia 'Społeczno-kulturowa, w obrc;bie k,tórej wyszczególn'iono następująoe działy (w tomie 7, bo w inny-ch uklady nieco się zmieniają): historia, teoria, metody, technolo·gia i ekologia ekonomiczna, 9tosunki "połeczn-c i polityczne, pogląd na świat i psychologia, liter~ tura ustna oraz studia regionałne. WS1zystko to ułatwia znak!omicie korzystani.e 'i stwarza z całości zbioru stale zwart'l, ba,rdzo operatywną całość .. Je9t to więc wydawnictwo rzeczywiście niezmiernie pożytecme dla orientacji w lawinowym wręcz narasta'!1Jiu w,spólczesnej wiedzy lantropologicNlJej. Adres instytucji: Annual Revi'ew Inc., 4139 EL CAMINO WAY, PALO ALTO. CALIFORNIA 94306, USA. Józef Gunter Einfiihrung. 1977, SIS. BU'Tszta Wi-egelmann, Matthias Zender, Gerhard He,i1furth, Volkskunde. Eine GruJl1-cHa,gendel' GermalIlistik, tom 12, Erich Schmidt Verlag, Berlin 265. Seria "GrUlndlagen de-r Germacnistik" znana jest z publikowania podrQczJI1ików wprowadzeń do róil11ych dz.iedain wi.edzy z ,.;a'kresu języka niemieckliego, łitera1tury e1ln:ograiioi(Volkskunde). Zawli,er:ają one podstawowe problemy dall1'ej dz:i,edziny, 17 "Lud" - tom 63 �258 Recenzje osiągn:ięoia, k!i,erunk,i i metody. etnografoWlie Książka jelst rzeczywiśóe nion:icmi'ockiej etnografii synopty'czlllym o logiczmy,ch zarazelm nieć in tu należy wydaJne '"viodących zarys Deutsche (19'6'9). "kultury Zwrac.a we ws,półpracy deZlilntegiraicyjny:ch do k'olllcepcji logi'i kultar'Owej - element wchodzi tywny ["owych jako nikach, oraz zakresie kultura zj'awisk etnograIicZlnych, w grę w 'tyeh zmiany geografiezn'l Następne oraz "wagi" 'oraz part:ie - "rzeczowej" zawieraj,! kultur'owogo kultu- systemów kultu- komunikLl- "kom; lii,owan,] kuHur teoretycznych ccnt,ralna wynikaj'lce zło- euro.pejsk,ich. auto- dysj:ozycyjncść z naj:i</ w :.;y.'lc- ,i w:l'I'unk,i intr,;'społe'C:'.Hlych dyfuzj'i innowacj'i. szerok'O - (fiksacj.i) Autorzy z.resZit,) w etnograIi:i ogólnych specjallne, jak omz uwa- (tu \Vj,'gclm,l'~;l) zacJ1,odnio- prawidłowości. filol0'!'Ji'czno-nisto'l'yczn,1, Omówiono psycho,logiczną, ,przestrzcn:no-kartograficzH,! badawczego: wyboru tClmatycz:nego w sy"temie), próby r,"prc- bada!'! porównawczych. syntetyczne wybranYIch (Sachku!tur). lndru:ć- systemów ObSZ,HÓW Sijsiednich koncepcji juk: (?JD'aezC'llIiaelementu alspekty że każdy z'Wli'lzikach i wyznacz- dosko'nale takie, POiSitępowania kulturowej książki obszaru ,metody "kompkks zjawis:kopolryfik,acji metody: za:sedy -szer1cko - "model w po- z antrnl=o- z podkreśJ.enlie:m, strukturyo'sadniel.l" endogenne omawianych zapeWIW zróżnicowanych procesy 'prooeslach etnografii d:a;,ej ogólne z uwzglc:dni,cn\i,em zl'I1Itatywrnej w niebez- c.clów lJcldrzc:d- Tóżnegoporządku. on na'czc!nyoh ,i badane, do góry), (i skandy:n:a,wSlkiej) socjołogicznąi kultury dla tradycyi, i przenikające Sltosowane autGlrzy, i meloc!lI. Nowości,! przejqte s'połeczeil~;twa, (zwł'a,szez'a koni:ulnktuJ"1alne) procesów i 'iloś'ciową, niemieckiego zlagadni'enie się (s. 9), badane ustaJ.eni,a w li'ch złożonych warstw typowych zjalwi&ka kulturowe, doszukać - umiesZJcza ilus,truje stosowane mem1eck,iej przedSą tym SZLlki, muzykologią, jerk pisz,] TZieczywi:stośei Diagram wchodzić~ następnie tu itd. mogących u,,'i~ują jest koś:eiół, najczęśc:iej (dobraopad:ające i niższych" ważność pallstwo, wybieraj,) runkOvvd'nia Określeni,' kulturowej. tr:adycy j.llil' --- określenie zawiera, jak Z wielości kulturowy'ch, średnic:h ('s. 41) przodstawiaj,!,cy wyŻJszyeh egzogennych", żemość mach w antrolpolo:gii niewątpliwie etnogr'af'i1cZlnych i .gospodarcze i jej wpływ'!lla z 'Publi- imel So:iGI- przcdsiawienier;dmien- palrtic: k:~iqżki Teorie Ba:rdZlotrafnie jak: Genncmistik rpo:klreW!ny,mi -hi'stori,] uj:mlowan:ie społeczne n:y jak To - diagram badań taki,ch, p'odobne wlidzonia do:kła:Jnie i w NRD. mOŻre wchodZJić w systemy cy jne, czy jest drugą czy 'obiekit "dolmi:nant tcżpn:y- z punktu bard7;iej 2wischen Federalnej "wprowadzcll" i i,ch środorwilska". rowych" Ei1lfiillrunu Wic'gclmW11!l i Zen- Illliemiockicj 7..HaIDe specj1alizJa1cji. Stąd systemowe jest w blm ona Pnypom- t'coretycznyc:h. dawn1iejszych kultury sprawy z n aruka,mli pokr(Jwnymi ,:>pr:awom poświęcono równlanliu mdodotle jc,t S. Svcns,'(JIna, U'wagc: obiektywne ar:chiterkturąitd. pieczell51two i wiodący,ch Na tym w podn:czmiku, głóWlnie warstw i zwiąZJku Tym ksi,]żki Volkskunde z nauka,mi przedmiotu nych - jednak w zasięguo'llropejsk'i:m, literaturoz:naw!stwem, podstawach t. 61, 1977, s. 254). Warto etnograf:ii po 1945 :r. w Republi'ce mi,o,towe etnog1r,a.f:ii (Volkskunde) historyezJnli,e w ujl;ciu "otn(JIgr:afi'i europc'jskicj". sensie histeriii 1. Weber-KeHermanln, etna:glraiii badawczych, "Lud" ja,ko w 'pewlllym wpierw badawczych dróg zachod- informuje slzc:regu ,problemów. tłumacZienie 1973 (zob. urkie'f'unkowall wissenschaften nych wybitni książk,i. z obowiązku, przeds!tawi!<lją trz('j ,i MaTburgu. Volkskuncic), jako do stworZienia w ty!mże ceb Bonn WlprrowadZlc:niC'm w prcblc'n,atykl; u:k:ierunkowan:i:alch Ethnologie, opracowali w Munster, odgałęzieniu zmierzającą siG n'iooo treś'ci Niejarko kacji dosklolnałym (w jej j'cj :profi,lu, die europiiische der wprowadzenie :z ośrodków i olsiq,glll'ięóa'c:h w ,rozWliqzywaniu propozycją gla,dnąć Oma:wiane zaehodni'On'iemlieocy Ta przeghldy zjawisk dziedzina bado!'! kulturowych. kultury cC'lograficznych Fi:'rw\·;w nie pokryw;l doty- ,Yic: z wy- �259 Recenzje dzielaną u nas kulturąmateria1ną, omawia się tu bowiom nie tylko wytwory materialne. ale tGkże kompleksy dziaIań z nimi zwiąZialTlychmazi'ch role; i 'miejsce w życiu grup ludzkich. Jest to s,tanowisko metodologicznie zupełnie poprawne. Zsumowano w ton spo'sób osiąglllit;cia etrwgraf,ii niemieckiej w badaniiu takkh wytworów, jak: dom,od:uież, pożywienie, narze;dzia pracy i S'z,tuka ludowa. Wszystkim tym p:'zeglądom - tu, jak i wsze;dz:ie, zobjjitym odesłaniem do literatury - towarzyszą l)"óby u,'tcl1eil faz 'iah rozwoju 'czy z:miml i ich związku z ogóln,,! sytuacją ,'ipołeczno-c'Konomicz,ną spokczeństwa, główni,c z koniunkturą. Są t08postrzeżenia pewnych !:rawidlowości, dające się w znacznej mierze odnieść także do innych społeczeństw l'uropl'jsk,ich. Podobnlie z analizą "przedmiotów jako cech grupowych" oraz ich zwiąZKUws,tatusem i prestiżem społEcznym jednosle'K i grup. Również z punktu widzenia trwałoś'ci, ciągłości zmian oraz z,asięgów przestrzc'nnych i,ostały omówione zwyczaje: rodz;il1lne,doroczne, zawodowe, szczególnie zaś ob:'7.el'nie rzemieślJlJi'czc i robotnicze, tak typowe dla niemieckiego obsza'ru kulturowego. Do s'pecyfiki dawniejszej etnografii ni,emi,eckiej, k'O'ntynuowanej też w RFN po o,tat:niej wojnlil', na'leżą badania kulturowo-przestrzenne (KuUurraumforschung). Znalazły one 5z,czególne odbicie w oprac'owaniu Niemieckiego Atlasu Etnograficznego (ADV). Temu zagadnieniu Zender i Heilfurth poświęcają ,całą piątą part.ię k:'iążKi. Na przyk1adzie tego typu badail ukazmją wkład o~nografiii zarówno dla pozn,lJ1\iadzliejów kultury, jak i zna'czC!l1'iedla wiedzy ,regionalnej. Końcowa cze;ść tej p,-,rtii zawiera i:nterCs'llj'lce rozważailllia leżące ,na Hnii współczesnych probIomów bad"wczych. Są lo - lmówiąc ogólnie - problemy relacji: człowiek, kultura, społeczehshvo. Sz;czególowo 'Poruszono iu: pluralizm kulturowy, subkultury, grupy pierwotne i 'celowe, 'instytucje społeczne, syst.emy l!1orm i wartoś'Cli, gm,inG jako środov/isko społeczno-kulturowe, spo!eczJności ,reliigijne, grupy mniejszościowe w rela'cji do kultury globalnej, proce'sy adaptacji i integracji w rama,ch wSipółczesnych przemiesz,czetl ludności, iendencje u}cdno.Ji.cania Siię kulturowego pod wpływem nowoczesnej technizacji, znaczenie czasu wolnego i roz;rywki itd. Jest tu widoczne, jak wiele wspólnego ma współczesna etnografia z antropologią społeczno-kulturową i socjologią. Na zakończl'nie autorzy formułują szereg postulatów i zaleceń odnośnie do p;'zyszłych badah ,i profilu nowoczesnej etnografii (etnologii). Naloży tu m.in. potrzeba mie;dzynarodowcj współpracy dla rozwiązania wspólnych problemów i dla stworzenia "etnologii europejskiej". Omawi'ana kSli'lżka 'nie zawiera wszystkiego tego', czego nalcży oczek,Lwać od t,;kiego syntetycznego zarysu. .Jest wyborem zagadnień z pominięciem wielu, jak nlJ. za.gadll'ieh f.olkloru, jt;zykO\'lY'ch, etnicz;nych, etnogenetyeonych, etnlicZiności, strukbralizmu itd . .Jest widoczne, że autorzy chcą wyprowadzić etnografię niemiecką z impasu, w jakiej sit; z,najdowala, ale równocześnie pragną dotychcza!sowy jej dorobek vvlączyć w nową, nie wszc:dzie wewnętrznie spójną postać nauk,i. W całości j( st to próba i propozycja godna uwagi i z wielu względów nader pożyteczna. Józef .J. Dzabba'rmT, ()1J.~cestvennyj progress, byt i re!igija, Bursz/a Ta'szkient 1973, ss. 218. Na pods,tawie wlasnych badań i danych statystyczmych orlaz w opar'Ciu .o ogromną wiedze; z L'-akresu teorii r:ozwoju spoleczno~o i etnografi.i, L Dżabba'ro'w, znm1Y etnograf uzbecki, pokazal na jakich nasadach i w jakiej formie egzystuje islam 17* �260 Recenzje w warU!!1Jk:aohDadziec kiej republiki ŚIodk'OIWoazj,aJ1:yckliej. Aru.ror prze<:lsrLaWlił~aleźnośai między bytem a TeltiJgią, h!iSltoTy'C2ll1Je drośwliadczenLa islamu, zdeTZienia owej religi z nową f.orma'cją sptoloecZiTlo-,edoo!nomircvną ja'ką j,esiI;socjali'zm. Pokazuje sprzecz.noś'cimiędzy tyrrni dementarmi kultUJrY 'llJaT,o:du 'U7Jbeckiego,któI'e uks7itał>towały isJ.am, CI TJJarn'stającyul1'ifaktami życia Elk'01I1iOl1TllicZJDe~o or,gallUiw'walnego według nowy'ch wzorów, :m:po'znaje czytelnlika 'Z duaihzmellTI !idei, () odTębnyc'h Todiowoda,ch i przesłankach światrOipo~lądOlwY'ch. Pnlca 1. DŻJabbCliI'owajesrt próbą marks'i'stowS'kiego spojrZienira na przemim1Y społt.:czmo-kultura,lne dokonujące się na teroni'e UZibekis1anu. Zycie 5polecZine a kultu,ra Uzbeków są rezu,l,tatem długiego procesu prZleobraź'eń, który zi:TlIt'onsyfik'owałsię w XIX wieku. WówcZias to, w II poloWlic XIX wieku, kliedy to notcreny Azji Środkowej wkra'e~a ROlsja, n'a'sitąpdło uil1Ji'cC'stwi'eniechan'atu :kokandzkiego Oil'az zwa'sal,izawanie emiJr.a,tu buc:ha,rSik',i'egoi chana'tu chiwijsikicgo. Należy wspomnd'eć, ź,e przed Rewolucją Pażdz,ierTllikową ludy Azji Środkowej pozos>klwały na pOiZiiomie1'Ozwtin'iętego f.eudalizmu i początków k,api,tal,iZimuz systemem pra,cy najemnej w rolnlctwie. Wśród pótkocZiowni'czy'ch grup ot>nicznych panowały feuda,lnopa<tI'.i'archa'1mestor.:;'un,~iz pI'Zieźy,tkarmi:SYSlicmul'oc!owcgo. Całe życic społeczne. rodZJtnne i osobis:te reguloowane bylo po,s,ta'll'ow~eni.a'miszanatu. Od momoo'tu w.kroczCIll'iaRosjli 'na t,er'ooy Azji Środkowej zaZJnaoCzo 'Sii~sto.pnio\'ic ograni'czC'Il'ic m<:lC'zooi,ar,elig.ii. DZ1iałosię tak 'w wy;rlli'ku'wpływu kultury CUl'opc}skiej i wywoł'any'ch indompU'zenbrażeń wewlJ'lę1rznych. Rozwój SlpołecZJn'o-g.oSjpodar-czy Uzbeków jest związ;a'ny SJZ!Cz·egó1l1,iiC mo'cl'1loL'.drug~m etapem przeobrażeń, k,tóre dOik-onały ,Slię,po R·e"V'01<ucji P'aż·dZJierll'ik.owcj,w 1'am;Kh ustl'oju soQIcjalistyczm.ego.Identyfika'cja wł,adzy polity,czmej z r.eligij'i1<lstraciła s""c podstawy. Państwo s:t,awało się 'sY'mho.1,emruchu i posJ1;ępu. Zmiany, które się dokonywały, miały .charakter pLanowy, zorgaill~zow,any. Przemua'na s,połoczno-kulturowa s.t.ał'a snę pro'gramowym zalożcn'iem or.garnii7Jacjis'po!ec7Jnych li władzy puństwowej. Duż,e ZTlJa'czcnicw osłabienLu funkcji islamu ,miało prawo rad7.i'ecl~i{"deklaruj'lcc usunięcie z ży,cia r'odZiunnego p'ołig,3)m~i i 'patI1i'a'rchaliZJmu. PO:.JtQPspołocZJno-gospod;Jf'czy doprowadZJił do 'aktywiZJarcj,i zawodowej i s'połoCZIlJcjkobiety. Oddz.iaływanie 1'eligiistopnliowo słabnic, duchmMieilsiwo trad swój autorytet, Reaikcje społecZleń.sltwa na zmian~ roli religii, współczesne miejSlce religii w życiu spoŁecZln)'lm,to tr.eść rece!lizowanej książk'i. Ks,iążka, nic licząc wsl~pu i zakończenia, składa się z 'czterech rozdziałów. PrzcDhodzitc do s'z,czegól owe.go omówienia problematyki L'.arwartej w pracy odnotl)"wać należy, że we wSitGipieprZJcdstawdony ZJQls.t.al .od Sltrony teoli'oetyeZJnejproblem walki dwóch 'sY,SitemóW,ideolQog)iJcZJIlych, który swym Ziaolięgiem wykracL'.a 'j)O'W granice ZSRR. Da,lej 'a'UJt'Q[' ;przed:staw:iJahis,tori<; ludów Azjii ŚrQdkowej piszą'c, jak duży wpływ na żyóe :społeczne 'i indywidua1m'e wy.wj'erał isla'm i duchowier1stwo muwłrr.ańS'klic. W szer-egu rejon.ów j.eszcZiew lata,ch 20-tyoh, razem z prawem 1'<ldZJie'ckcm, uznawan,e były ll\OI'my s'7Ja.riatu. O specyf.i,oe 'spolecZ'no-kulturowej ludów środkowo-a'zja,tyckliJch mówilo wiel'e do!kumoortów :parrtyjnych ,i pail5ltwowych, ptrogramujących .prooes prZlemii:alll.A'utGr ZW1U'cauw.a'gę, ż,e IW 'Syt,u;a'cjizaawI<J'n''SlOWoilTIC'go budownictwa socj.alis,tyczne~o .is,lam dąży do wystąpieni.a w T!ol:io'broń,cy tradycj.i io,byczajów uZlI1Iawany;chj'a:k'o .narodowe, ZJwiąza'ne z przeszlośaią. Mimo modeJ'I1.i'Styczn:,"ch tendeU'JJcj,ii 'przylsl1.oS'owa'niaduchoWiLeń.s:tw.ado warunków ~ocjaliZJmu, pr'Ziej.aw;a soię wy.r,aŹl!1iereakcyjna istota ideologii r'el'i'gii'nej. Islam, a 'l'ów.nież wierwTlIia przedi-slalill'srkie, które Zia,chowały Siię w formie ,reliktowej, przede 'wszy.'Sltkimw sferze rodZJi'l1lIl<o-byto'Wej, wywiemją nega1tywny wplyw na kSZJtałtowanie si<; zmian S'po- �Recenzje 261 lecZil1Jo-kulturowych. Is1alm, pi'sLle 'a.urto'r, kSllltałtuj'e w wi'erząJcy,ch s,połecZttlą pasywność, ma Wipl)'!w,fila :oa,ahowan'ie w życ1u oodZli€ll1ll1.)'!m JSitalry'ch,szJoodJiiwy,ch 1l10lfm i obyczajów. Zadaniem nill1liejSirej.pracy, co s,twierdza 1. DżabbaJrow, jest wsJmronie przyczyn his,torycZttlyC'h, spole,c:mlyC'h li !psychiczmych za'C'hO'Walll'iJa li fUll1ktcj.oll1Owall1ia rdil<Jtów i'sl3Jms,~i'chw życiu ood~ienm.ym. AJwtOIfZJa'UwJa,ża, że owocne badania w tym znkresie ,możliwe są przy wSlpóln)'!m wy'siłku iTi'stOlTyków,etnog)flafów, pSY<C'!l'Ologów, socjologów, f'iloZJofów i prakty;ków w drzJiedzill1ieSJpo!e'c:LIllo·-kultunalnej.Koń,c1ząc rozważania wstępne autor prezen'tuj1e wy1I1i,k[rcIll1Jki€'t, 'kJtóre .prLleiprowadLlouuezas'tały w latach 1966, 1967 i 1970 w TGo.<;zkii,endie, Sa.maiI'lk'aJrud-z:iJe, Bucł1la!I'Lle i Kaszi-J<an-gier. Celem tych a'nkiet było okJreślenie 'SI1:0piniia ro€bigijn,ośoi ankietowanyc:h. Poza wyruikarni aonki'ctautor prz:edstaJWia inne wyko~'zYIS1<lJrJJe w pI'a'cy ,mate'l1i:ały: źródl'a hi's,toryczne, dane ;;taltystycLlne i .mate'nilaly z wywiadów letnlolg)r1af'i'i. I.nteres'Ujący dla e1nOogmf<ajeSJt rOlZdZJilał pierwszy: "Po·stęp społ.ecLIlly, byt ,i religia w prZledrewolucyjlfl)'!m T'UJrkiesiJai!1lie", :ktióry .auto;r 'poświęca .oha.ra!kterysty;ce warunków ISlpołc<cZJny,C'h i żyoia d-uchawego l-udu w ,olk.res~epa'nO<WlalI1>la ideolog)ii ilSlamu. Autor rozlpoczyna rom:zji'ał Llaopr-ezenloOWiani'em spoleczJnego 'Slkladu l,uooośill żyją,cej ruł terenie Uzbeki~ta'nu i jej walru'l1ków SJpole.cznY'ch{)ra,z życia dL!Clhowego !PIfzed Rewolucją Paździermikową. W 'p'rzeddZJień rewoI:ucji waż,nla była w żyoiu społecznym dominacja ;;tosUJnków pa,lf\ianchalnyl(:,h, które były 'cechą pall1ującego 'sys!temu społecznego. Patr:i'a«:halne wspóIIlJoty wielkQlr.odzill1ll1€za.ahowały ,Slię j,ed!nak prztldoe wszystkim na peryferiLa'c-hroZ'wilflliętych roE!lg)i'Oil1ów ~O>SiPOdaTczYic!h. W zetknięciu z gospodar!ką ,towarowo-opi€ll1lięmą owe lpaitriaITCiha1JI1'e wspólnoty ro<;padały się IlJaindywidllJalllle lf'odzJi'lly.SzeT'oko przOOls,tawiJolllo 'cechy 'kuUury i życia społecZJne.go, zwiąZiU'l1cS'LlczegójlnieZJe sposobem gospodiarowan:ila, taklie ja!k: znajÓmość sztuezne.go nawadni·arnia, natU['aliny oharnMer gosrpo.darki z ni'ewielką wymianą towa'f\ową, 'pożywienie, elem'Clf1tykOQ!peracji ;międzyrodzmn.ej, 1'ola wlięzów klTwi. Th'adycje kon:serwa.t:ywne, któI'e służyly jako hamulec 'pOSltępU społecznego, zwiękslZ.oaly glębokie zacQof,a·ruie. Następnrie omówiono kOlfl'sekwencje poj,awieni.a si.ę elemell1ltów k>apilt,alisltycznych rr,zwijających się WiI'az z ko,lon'iZJa'cjąT'osyj!ską. Nas,tąplilo ro'ZwalTstwien:ic społeczne, ziemia ,i 'kJaplit<lłyZJOostalys,'konoell1olrowall1'e w ręka'ch rodzą'ocj się bU'rżu<ł'zji wiejskiej i miejsok;iej. Rozwarsi1.wi€lnie i ciężJm syt'U<ł'cja 'Plfowadziiły do uboż'en'i,a mater~ałnego i duchowego. Cech'l s,połccZi11Jokilokalnych wśród ludności osiadłej, zarówno w ,mieście, jak i na wsi, była śiCisłia'iLlola,cj1a.DzLał,alność ,i emocje regulowarne były i podporządkowane irnilercsom gI'U,py lokalnej 'i .g,enealogi,cznej. GOŚCUl1il1'OŚĆ, wZlajelffilflepomoc \'! rama,ch .grupy, sz,acunek dla sta'I1S'zy~h,były wart.oś,ci,aJmi wysoko cenioll1ymi ri tprop;:gowa'llymi w id€OJ.ogii U'SIICl:IDU, który ,głosił równość wszY'9t~'CJh wobec Alla,cha. W stosunk<lC1hz Bogil(.'ffi- według ls'l'a:m'll- człowiek wy,chodzi poZJa ramy zu,emlSk'ioej h;era'rchi.i slpo/,eczmej. A 'więc rl!e<n, kito ni'e zgadzał S1ięze s'Wo~m Sipecja,lll1ympołożeniem, nie Llgade;a!się z ideologią ,religili, wyls<tępow.alprzeciwko jej zasadom. Polri<ty.ka i rehgia byly Sliltni'ez,e 'sobą zwiąwne, s!ZJaniaot - p;rawo reliirgijne - urważano ro zasady ul!1UWerslClline, :ni~epodlegają{;e zmianom. Zgodll'ioe z ideo1o·gią i51alffiu wys,tąpieruioe przl'ciw 'pań'St'Wu byl,o wysltąpiooliem prz,coiw relligiri.. NaIeży zwrócić uwa,gę, że na opi.sywall1ym 'przez auto'rn o-bS'ZJar~wY'Zlnawall'1oSluf\iZim,kJieruuuek mistY'czny w islamie, którychamikteryzowal się ogwlmnym fanGltyz,mem. hUlto;r przypomina poglądy b3da'czy tWlierdzą:cych, że sufiLlm ma niewi,e,le wspólnIego z ortodoksyjnym !i.sla'mem. Zródlem do badań nad świad<omośoią ,społeczną sprzed Rewo,lucjri BaźdZJieruikowej jc-S't f.ol'klor, który odzwiencicd1Ja :ps.ychol'ogię ludu, w którym przejawie się myśl o w;H'<tości:aohi iS'tocie żyda. NieMóre utwory f.o1klorystyazne z tego Okil'esnl, �262 Recenzje przec.iwstawi'ając się religJijnyrrn do,gma,tom, pokazywały żyClie,które'go siłq jest praca, optymizm i aktywność. Rozdz'iał pierwszy ,autor koń,czy rozważaniami dotyczącymi nm~a,n, jakim podlegała ludność miaj'scow-a wsikuitek kontaktów z ludnością rosyjską. Zmąall1y w życiu rodz,innym i sltosuukach sJ):;oleczny,chautor uważa za 'mniej zaawansowane w porównanriu lie 'ZJmi'aIl1larrnu w kulturze materialonej. Dzi,alo s-i<;tak wsoku'te'k trwałości di\wnych obyczajów i ['digii m:ahometań;skiej, Wide materialu pOZlnawczego dla ,l'ozpairywan.ej W ksiyż,c.c problematyki wnos-i rodzial drugi: "Zmianyslruktury spolecznej, byt i religia w okn:SJie budowy socjalizmu". W rozdziale tym przedstawiono pro,ces przcobrażci1 w okresie budownictw<l socjillizmu. Reforma agrarna i kolektywiz;],cja dOpT'Gwndziły do zmi,any sto'sunków sl}ołeczmy'ch i w konsekwencji do poprawy wurunków ży.ciu. W dalszej cz<;ści rozdziału, poświęoonego glównic tradycyjnej kulturze ,materialnej i jej zmiunorm, omówiono budownictwo, ,odzież ipożywi·enie. Tradycyjne 'Pożywi.eDlie ,mieszikai1ców Uzbak'isbanu s.kladało siG glównue z produktów mlecznyoh i mą'cznych. W b,akci,e rozwoju ,SJpołecznego i gospodnrczego Vi okresie po rewo,lucji, kuchnria uzbecka - przc!am'ujyc ogranietcni:a religijne wz,bogaoib s,ię o potruwy z:apożycZiOneod Rosj.aln, ponadto o produkty pochodzenin fa hrYCZil1Jego. Do la't dwudz.iesty,ch powszechni,e nO'szono tradycyjny odzież. Ni,codły'cz.nym c1em.entem ubiioru dZ'i.ecię-c:egobyły amulety, k'tórc strzegły dzic'Oko .przcd urokumi. Tradycyjny ubiór s;LiQlpni:Qwo zanikał, coraz ,czGś.c.i,ejno:szQlnoodzież pochodzen'ia fabU'ycznego, którąsrz.yto według wZlO'róweuropejsbch, Tmdy'cyjną z'agrod<; stall1Jo'wilki()lmpld<s budynków odgrodzonych od uI,i.cy i sąsiadów głuchymi ścianam'i. W u'r'chitekturze i plonowaniu mieszkań wlidoczne hyły patriarchalne 'stoscunk,i pa'D'ują'ce w ,rodz.ilD'i e. Ws.zys,tkie izby oknami i drzwi,llffii zwróccne byly na d z.i.edziniec. Domdzi.elil 'silę na c:z<;śćŻE'l1ską,gdzie gromadz'iiu sit; calu rcd.zina - i m<;siką, która prZlEzna,cwna byŁa równ,ież do podejmowania gości. FodE:iał ten i funkcja poszczc-gólnych PO!IT1~.f:'sZJczei1 stop.niowo ule'gala zatar'Ciu. Zgod'n;e z islamem :nic można bylo :OrLdabi'ać:mies.zk'ul1 rzeźbami figuralnymi czy o·bruza'DlJi. OheCtrlie ni·e przcs,trzega sąę tych z,u'kazów. ZmiClDiiałosil; żyeie kut.tur".lne i gO:i.pod;:,r'cze, zmieniały siC; unstytucje społecznie. Rozwój przomyslu dnsturczyl nowych sprzętów i urządzel1 dQlYno'wych. Po rewolucji, kiody wprowadz'ol!1:Q bez'Pła'tne loczenie, ś'mj'crtelność' wśród osób dorC'sly'ch zmalala pięeio,kI'otn.ie, wśród dzieci dziesięcjo,kroinie. DlugG':~ćżycia wz.roslu ci'..vukrotnio<.'.Na sto dzie~;'ic;ćosób anki.etow,anych w roku 196!i tylko H korzysta·jo z porad tabi,bów leczących przy meczet2.,ch. KG,lejny r,ozdzi.Ll1:"Rola kultury socjaJistycznej w uwoln.ieniu bytu od pows'!,1jO ś:ci id,eologii religijncj" ,rozr;o'czyna au,tor cy.iowank'm podstClwOWych dekretów wiadzy pai1s~wowej, które skierowane były na prZleksztalcel1'ic i POPLlWGwarunków żvc1a oraz podnie:sienlie pozi.omu oświaty. Przod wlączeniem Azji ŚT'odkowej do Rusji j'S'tniała tutaj rozbudow.a:n,u s-ieć rel~gijny'ch szkół :podstawowych -- maktaiJ j wyżs,zych medres. Ten r07Jbudowany system nie mógł być zlikwidowany i z,clsqpiony radzieckUm sz)('olnicl:w~m w j'cdnej ,ohwili. W.uż'nym (·ta:p·~·mrozwoju s7J.;oln;dwa bylo wprowadzenie w Toku 1930/31 pows,zechnego naucz,anj,u, co przyczyniło sit; do 'stopniowej likv,,,jda,cji analfabetyzmu. W likwida1cji <l'na1f'abety~mu duże znac~cnie Iffiiała llwl'c;k'szająca s'ię ]i,cz·baśrodków masowegoprz,ekazu Dmz ro.zwój dzialainoś'ci wydawnicZlej. W nowotworz.ony:m folklorze 'Uzbeckim zani,kly wyobrLlżcnia bogów, nieba i ,pie'kJ,a. W mUcjsoc ailrybutów rdigijlny,ch 'pojawiły sic; motywy atcistYCZlnc. Po'Czja i folk10r 'Imbmly po'htyeZtrlego ch arak'teru, po'zwo,biły na zbliżenie �263 Recenzje 'Jzbeków do innych narodów socj.ahstY'cznY'ch. Uzbebs.t.an lutrzymuj'e kontaikty z 96 krajami świata. Nu terenie UzbekistaJrlu żyją ludzie róż·nY'Cihn'aJrodowości, co sprzyj'a zaeicralniu s'iq różnic miqdzy wyZil1lawoamiróżnych reli~iL Ostatni rozd7Jiol, zatytulowa1ny "Zbliżenie narodów s.ocjaliSJiycznych i j!ego zlllae;:<-nic w sekuloryza'cji bytu", 'pCŚWięC'OHO pT'zemi:anQlm życia s.poł'ecznego UZJbeków. Zrnienila s:i<;.s'truk,tura rodziny, 'poj.awiłysię nowe ntieZJnaX1Je daty,cheza's ww,octy. WyksZJl.ak·a siq nowa obrzęd'owaść. Obyczaje zwiąrolI1€ z ·narocl-Z'iIl'ID!mi dzj'8eika uwalniane są od Tehgijny'ch rytuałów. Zm:ieni<a się fonma nadawania umion. Narodziny dziC'c'k,aobeoJ1licto już ni'e >ty1ko uroczystość .l'adzinna, ale również sZJerszych grup spcłecznyDh.MiejSice dawnej kołyski, w której dziecko skrQpowane ,nie miało warunków rozwoju, z,as.tąpilo łÓŻJeczkoi wózek. Praca 1. Dżabbarowa wruosi wie}e cennego m.altel'iału do pogłęhiani'a na'szej w!edzy o prc·oe~ach zmi<a'ny mi'ej.s'ca i'~lamu w 's'po1eczeń'Stwi-e'S'O'cjalis'!ycznym, PQn'1dto przynOsi .rozbudowane teor'etyczne wyjaśruierui.a ,tych pr'aocs6w i :ilch doku-' mentację, apart"! na 'matel"ialach ,hi.slo,rycZlI1ychoraz danych z empiryczny'ch badań terenowych. Godna je-s,t uwagi rÓwnież jako ks'iążka :napisana w r'ozwijają'cym się G~rodku studiów et:n-ograficz'nyeh, j,akiim jeSlt T'<l's,z;k:i.ent. Halina M. A. CIL"nov, Naselenijc Molukkskich ostrovov. Bojan IZ!d. "Nauka", Pierun Moskva 1976, ~:s. 284. Prezcntow'an-a k"i'lż-k'a składa si<=;z czt'ereClh Zlasad:nliczych,·obSiz,erni.erozbudowanych rozdzi'alów. W pierwsz.ym zawarte s'ł ogólne wiaod'olmośocina temat śr·odowisk<l l~<.tt.uralncgoWy.-;p Moluki. Znajdujemy ,tam 'm.in. g,eog.naficzny oljji's najważniejszych w.y~p archi-pclar;u i Q1taczaj'l'cyeh go mórz, łą'cz;nie z uwypul-<ilernem wpływu warlNlkow życia .na rozw6j kul,tury jego ,mie-szk'ańców, a ponadlto 'możemy Zi<l'!Jozn.ać ~ię Y..' specyfiką klirr;'atycz;n;\, florq i fauną, pięknem krajobrazów oraz z warunkami konlL:nikncyjnymi Rozdzi,ał drugi pośwaqoc.o:now 'cało,ści z.agadll'ieni·om gos'P.odaroczym. Autor .słusznie zwrócił uwagt; ona [akt, że Moluki są jedyną ,pr.owincjq IndonezJi, gdzie uprawy ruślin bulwi,astychi korzeniowych przeważają zdecydowanie nad jada'lnymi trawami, przede wszy:,ilkoim z.aś nad ryżom i kukurydzą. Snczegółowo ibaTdzo ciekawie n,<\:o'eśl'ił .-;i:Qsobyuzys,kiwania s.ago z klodzinpalmy rodzaju Meiroxylon, przytaczając jcdLlGoczcśfllie boga-ty ze'"taw QLrzy;mywanych z wymicrniol!1Jego'SUIXJwcapotraw. Ze-brazawal również probl·em ekonomicz.nej i ku·lturowej ws'pól:noty lrud'Onezj'i ws'ch<Joc1ni.ej. Poza tym za.pO'ZJna·j czytelników z myślisltwem i zbieractw-cm, zespoS'oba!IYl'i uprawy roli przez ludnośc miejsccw,,!, z kultywacją ryżu, ba·t.atów, .manioku, taro, jams·u, banemów, alna:nasów i i,nny,ch rośliin użyik,owych. Trdć rm.dzialu t,rzecicgo dotyczy has,t,orii Wysp Moluki począwszy od czasów z.[lmierZJchly'chdo tcraźnioejs'zych. M. CzIenow ,przypomni.ał, j-ak wiel'ką rolq w dziejach bada'llego obszaru odegr,aly po-szukiwane przez Europejczyków przyprawy korzenne, zwła.szcza g,oJ.dziki a gałka mu'Szkatołowa. N<astępnJi'e,przcZil1Jaczyłwtioele:mi·ejSC:1 'na omówil'nil' poszczególnych o.kre·sów n<awa,rstw'iaini:a SJię'najbar.dzj'ej is,iotilly'ch elementów składDwych w",pólcz,esu1ej ku1tu.ry Moluków. S.charak,teryz'O'wał m.·in. e-t<apy powstawania etni'cznych skupień 'ku.p'i,eekich, zwrócił uwagę na "m,alaliz:ację" wysp u s·chyłku średniiowiccza, wspomniał o dominacj:i jawaj'skiej, a opółnoonlQim<JL1Ckich su b!alIla ta eh i państwie C'hitu,o zwycięskim paohodZiie l's1am'll, hinduizmu i chrześci.j.aństwa, oepooe 400-1etniego .panowania .po:vtugalskiego i hol ende rs.k:iego. �264 Recenzje jak też o kształ,tow,aniu się dominujqcego ·etnoslu amoońskiego. Pow tym wyeksponował wydar.zenia drug,iej wojny światowej w tY'm rejonie i opisał zwiGźlc ciężką, walkę Mol.u:kÓiWo U1tiepodległość. Z·ajął się również badaniem z:agadnienia świadomości etni'czJI1.ej'i zobroZJOwał 'Obecne rOZlpIl':z.estrz€'l1Ii'crui·e panujących religii na najważniei'szy'ch wysp'3oh. W rozd7Iioale oCzw.artymproZJedsiawlione zosltały pr.o·blemy ludnoś·ai·owe. Bardzo pouczające są ·iJIlf'OI1macjeo rdz.ęlllI1ychImie'szkallJcaoh ,arohipelagu oraz o elemencie napływowym złoż,olIlym .głównie z Chińczyków i Aralbów z Ha-d.mmautu. Przed·~tawiC'iele obu wymieniO'I1)'1Chspołeczrl,o,śQi zamieszkują przeważnie .miasta i d!Zięk1i swym umi.ejętnośdom odgrywają po'ważną role;: w handlu i usługach. Oprócz tego pewna iJ.oŚćkuhiSÓW chiiń·s.ki>chznalazła z:atrudlJ1.ielllti'e w gos.podarce leśnej. CJekawa jest też .alllaliza doty'chczasowych .prób wł,aśdwego 'U'miej-scowiel1li<a j<;zyków moluckich w rodzime a'U"stronezyjS'ki.ej, łą1cZllliez ioh k'laiSyfikacją, przytoczeniom źródeł bad'ań J.ingwilst)'1CZillych i me,todyką ,analtizy l·eklSY'k'o~ta,ty'cZlnej. R,ecenzowalI1C\'klS'iążka 'stanowi plierwszą tego .mdZJaju pubhkację w języku rosyjskim. ZredagowanaZ:Oi~a,ł'a '5!taralllnie i TIa'chowo.Na mm'gineslie należy zaznaczyć, że ptiśmi'ennictwo dotyczą,ce Moluków joest bardzo ubo.gie i opiera się przeważnie na relacja'ch :przes,tarzałych. W dą,gu 'Okresu powojeIlineg'O aż do roku 1962 nie wydano prawie żadnych po·ważl'1~ej:slzy,ch pl13'C,o kulturze,hi'sto,rili lub je;:zykarchludności archi.pelagu. Zmikoma ilość ,a'l1tykułów, ukazującY'chsię 'I1ajczęśctiej w cz:alSlQplisma'ch hc.J.end~rski<ch,nO'S'ichaJ',akier ·ogó.my i ·sumuje wyniki sprzed 30 IUib 40 hL Współcześn!ie n~jwiękslze zn3'czoentiem<J.ją j.edyrrJJieza'PrezC1IlJto'waneoS'ic\gni(;cia naukowe a.merykańsk'ie,go teoJ,oga li etnografa F. Cooley'a I oraz M. A. Czlenowa 2. Oprócz wlasIlE'go Ima,teI1i:a~u, z'eibll"anego· w cZ!a:siedwuJ.elmiego,pOlbyi1un~ tych ·odległyoh połaciach globu zielmskiego, radztiecki 'autor przestudiował wszysltkie ddstępne relacje odnośnie do 'sk:ladu etniczneg'O miesz;k,ańców ar'cll!ipcJ.a,gui porównał je .z l'ezu1.tailam.iswych badań przeprowadzvony:ch na wyspie Amoon, Oharuku, Seram :i Bu:ru. Nie mogąc oprzeć się na ist.Il!ieją'cych ,i w wielkim ffiopn'iu zd.ezaktualizowanych już pmcach dcty,czący'ch klas yfJ1k,acj i języków moluckiC'h, opracował ich -nowy poclztiał, wykorzys,tując kumuLalYWllleefekity IczY'n'l1>ikÓiW gosp'odar1()zy'ch, ekologicznych, 'his.torycznych i relti,!§ijnY'oho pewny'ch IpodobieństWlach części 'skł,adowych, na s'lyku których wyodrębniająSlię oddZJielne wspólnloty 'etn:i,cz:ne. W konkluzji doszedł do wnio:sku, że p,ierwslza osobliwość losów etnicznych Wysp Moluki polega 'na stopniowY'm nakładaniu 'S'ię .iJndon.ezyjs'kiego >modelu procesów etni'czny>OhlI1a melanezyjskJi S'ubSltra,t. Drugą zaś .cechą Jeh rozwoJu jest s'WO'isl'OŚĆ podstawowy.ch el'ementów, z których powstał obce·ny s'kład -etnJi'c,zm.y. N.ajwie;:kszą rolę ,ode,grały k<Jmpone'l1Jtyoceaniezne, indOlIlezyj!skiei europejskie. Dwie wymieniane właściwośc·i pozw,aJ.ają wydzie1'ić Wys'py MolukJi j.alko odrębny obszar hastoryczno-etnografi.czny na terytorium świaita wyls'pia'l'skli,e>go 'poludrriowo-ws>chodni,ej Azj-i i Oeeanii. I Ambonese Adat, a General Descrtption, New Haven 1962; Ambonese Kin Ter;nes. "Ethnology" 1962, vol. l, nr I; Attar and Throne in Central Moluccan Societies. "Indonesia" 1966, vol. 2; Allang: a Village on Ambon Island, [w:] Villages in Indonesia, ed. by Koentjaraningrat, Ithaca, N. Y. 1967. , K etniceskoj charaktertsttke nasielenija Molukkskich ostrovov. "Sovctskaja Etnografija" 1968, nr 6; Ocerki po etniceskoj istorit narodov Centralnych Molukk (Indonezija). Kand. diss. Rukopis. Archiv Instituta Etnografii AN SSSR, Moskva 1969; a niekotorych indonezijskich etnonimach (k voprosu ob etnonimiceskoj klassifikacii), [w:l Etnonimy, Moskva 1970; Otrazenije processa mataizacii v vostocnoindonezijskoj topontmii. "Actes du XIe Congres International des Sciences' Onomastiques" (Sofia) 1974, t. L �265 Recenzje Ładny s,tyl i wlaściwy dQbór ,sKouldelWOW,alJ1y,eh 'Miadomoooi 'spr'awiają, że książkę czyta się l.Cik'koi przyjelTIlJ1'i'e.C:enmym 'UZJu'pelnioenIi:em 'hamyt!mjącYJm{)(ma''Mi,anąpozycję jeSlt ta:bela prZlc.><iSltawiająca klasyfiJm'cję języków rruies,zkań,ców WySip MtolUJki, wykaznarodowośoi zamieszklUjący;ch posIZlczególnewyspy, ZE.'SitawgJios oraz załączony pedział 'admin'i.stracyjny wroz z hczbą ludnoś,ai. War:boś-ciowe 'są róW1I1i'cżma ter:i'ały k<lftograf'ic,zJne, a zwłaosz:cza ma/pa obraZ]ują,ca najwa"ŻJniejsze 'ośrodk'i 'hLSltorYCZIJ1e, h:mdlowe i kulturowe ,arc'hi.pelagu. Spis litemtury obejmuje 231 pozycji w więksZJośoi oboojęzycznych wybDanych racjonalnie i z wyczuc,iem. W n:aoSltępny;mwyda'l1Jiu tej interesującej pr,a'cy byłoby 'PożądalJ1e wzbogac€'l1lie teks,tu zdjqc1ami i rysun'kami {k.tóryoh br<llk daje się ,odczuwać) 'omz mapami bardziej szczególowymi, czyLi 'O więk'sZy>elhlpodz'i.ał.kach. pQ'l1Ja(:l-.tD l"LaleŻJałobyskorygować drobne usterki natury 'merytory'czmej. Epifity ,nie pa'S'oiytują na drzewach, j'ak 'O tym wspomilJ1iUautor (s. 33); t,o ni,c (są pa:s'oży,ty, ,lecz z;upelnie Tliiesz!k'odJiweporośla. Pisze si~ n,ie Metroxilon (s. 40), lecz MetToxyton. Znieksztakono nazwq palmy Areca catechu (s. 42), gdyż napilsano ,,'Oathocu". 1 Roman A. N. Sied lovsk,aja, Matyje narody Bihara. Istoriko-etnograficeskij Karczmarczuk ocerk, Moskva 1976, ss. 126. Zwiqzla mOl1iogl'afia ludów Biharu, opra'ciowana przez A. N. Siedło'wską, została wydana przez lnsltytut :E)tnlQ;~rojjii '~m. N. N. Milkłucho-M1a,kłiaj,aAN ZSRR. Praca pnynosi wiele 'CenIJ1ychiru{)lrma1cj'i. Bihar należy do najwięks'zydl1 ipóln()I(IDo-WlSiohodnilch 'prowm.cji Ind,ii. Położony w rozległej dolinie Hindusta:n.u, dorzecZJa doln'ego Gangesu, gralJ1.ioczy 00 północy z Nepalem li od W's,chodu z Be'l1~alem. Obszar 174 tys. km2 {pokaźny areał z'ajmują !;;sy). l'i'czba l:udlności - 56,3 'l11i,1.(gę'ste w'1utdin'ieni,e).Klimat ciepły, w okresie nasilenia letniego (!marzec-Imaj) temperoltur.a wzra'Situ powyżej 40°, w PQlrz,echłodów (lis,topad-I ut y) rzadko ,wynosi poniżej DoC. Światz;wierzG'CY i rośJ!ilJ1mybardw bo~ gaty, k'raj obfiituje w milneroły i węgiel kamienny. Bihia,r jest ZJallic.z'any do najlepiej rozW'inil,'1.ychgQls'podaI1cwprowincjli I'ndii. Ludność dzieli siG na kilkadziesiąt grup ple'ffiuennych O ,dużymzróżn'ioowaniu diaLektów dwu z;asa'dniczy,oh języ,ków .pochodzenia 'przedrliioeuropej.ski'ego - ,,'ffi'unda" i "dwwlidyj'skiego". Oto główniejsze 'plem1iOlna:Aisuna, Bajg.a, Bandzar, Baihudi, Bedija, Bhumlidzi, Bindzhija, Birdza, Bi'rhor, Cero, Cik-bar'aik, Gonda, Gorai1t, Ho, Kar'mali, Khalrija, K,harviar, Kho.nda, Kisan" K,om, Lohna, M'a:hali, Ma,l-,p'ah.ar'ija, Mu-nd.a,Or.aon, Pa'harijla, S<1nrt:ał,Sa'urija-:pahanijla, SaMu.a i ,in. Stare przedaryjs'kie jqzyki pómoeno-ws!ohodruch IlJ1dii omz cechy ant['iopologiczne zdradzaj,;::e wczcśniej.szcl wars't'WG'etnlkZJną weddo-,ausltra1'ij,ską 'i mOll1goaskąi późniejszą warstwq elryjską, ,przyczyniają siG do 'sli1nego zróżnicowania kulturowego ludnoś,ci. Obserwowane jeszcze wspól,cZleś,nie ,taki'e inSltYJtU'cje,j1ak domy ,młodzieży ohojga pki, s,pelniające Jak'by f()llę 'lIIrtiwel'sytetów życia, 'domy kawalerów, diCllej ś),ady 'irui<cjacjli,iatuiaż, nie 'Sltios'ow.amii,e mleka j.aKO'pok'3'I'mu 'itp. zj'aWli'ska 'Wiążą ',ę część Indii z k'U1'tU['ąl'udów lindOIchin, .FiliJpin.,Indonezji i wysp Oeeam<id.. �266 Recenzje Około XII - XI w. pne. datuje ·się przybyde [l,a tereny Biharu szczcpów aryjsbch od porudin'i'a li za'chlodu. Stau'e eposy lHahabharata i Ramajana Qlraz Rigweda zawi-crają wide motywów wa1k tubylców z przybyszami. W klsi<;~ach przcwijajc) sic; często wersje o ludach zwanych "A'sura" i "Sawaf'a", w.akzc)cych z Ariam.i. Z~l<lmienne jest, że pod powyż·szy;mi nazw.au'l1iiby~ują d,o dziś liczne plemicnoa pólnocnlO-wschodl1li,ego Hind.ustanu. Pl'aca A. N. Si,e.dłowskicj zawier,a cz,tery rozdziały poświt.;conc: l) głównym etapom ra-zwoj'll hist'ory;cZJl1Jego Biharu, 2) ,gospodarc'e i kulturze m<llterialncj, 3) wit;?.i społecznej i zagadnieniom sccj,alnym oraz agrarnynl 'i 4) kulturze duchowej. 1ntdcsująca jest prorblema,tykago:slpodarlcza i kulturalna, w tych dzied7.ina'ch bowiem najbardziej widoczne ślady ,pozostawiła eksp].oata·cyjrna bryiyjska gosp-od,uka kolornialil1a. Rolnictwo· Biharu jest dziś jes:hcze oparte w dużym l>iopniu 'na moiykowej uprawic niewielkich poletek lub na obróboe zi,ern'i za pomocą ·drcwnianego· pluga, a raczcj radIa ryloowego z żelaZJnym Qk'uCliem .ryka. (StaiYSliyc7ID·iejodcn pług ż·clazny p.rzypad'a na 300 ,pługów drew:nia!l1yC'h). W 'okr<;ga,e:hleśnych siosuje si<; (i-leini p:'zemicnny cykl uprawy poprzedwją'cy trzebicż 'i wY'palanie z;l'mśli w celu [,ozyskania nowego pola; odlóg pozostawia się dD pOl1Jo'w:ncgoz<lra"tania. W tercna·ch górskich stosuj.e się uprawę na tarasach .s.ztucZ:nJi,e n'awadnian y.c.h. Sil~ pociągowq stanowi tr.akcja bawolów zaprzc;~l1!ięty,C'hw j'arzmo. Słabe nawoż.enic powoduje nic;ką wydajność plorn.ów. Sprz~t zbóż (3 wzy w Doku) odbywa sit.; z,a pomocą ;;ierpów, mlocka na toku za pomocą wydeptywania ziarna przez bydlo. Do obróbki k<1sZi llcczenia 'oleju służą s,tępy typu kielicho-walego. Różnorodność upraw jes.t l>to~unkowo duża, najważnic}szq 1"0.1<; odgrywa p1ar,t'.l'('ja ryżu, zupełnie drugoplanową rośliną je;;,t p;;zanieoa. Uzupcinieni·cm zas,oDów pożywienia są ,plody le~ne zbierane 'przez ko'bioCtyi dzieci. Auimka opis'uje spo,;·ob.\' przyrządzan,ia ']:oil'aw z pun·a leśnego. MyśliwS'iwo odgrywa niewielką role; w zdobywaniu pożywienia. Kultura 'ma,terial'llia Bi'haru narzędzia pracy, sprzc;tydom·owc, broli myśliw~ka używana wSlpókzcŚinie, a nawei domostwa, p~zY'Pomina.iq ludzc\cO w wielu wzglc.;da,ch dawną, nic i,stn:iejącą jclŻ, a za'chowaną jedynie w muzca·ch kulturc; Slowian rubi·eży ws,chodnicj. JesZJcz.c ba,rdziej przyb1'iża nam obmz kultury tych ludów o'pis życia społecznc'goi dUetW\V'2g0 biharyjczyków, a zwla,sncza s·Dos·unków rodo'vl!o-palriarchalnych i obrzqdów r·od.zinnych, WS'PÓh1'O'ty rodowo-wioskowej, instyiucj'i r,!dy siar'ców, kultli y;rzodków i·tp. Jako ludy To1:nJi'cze,biharyjczycy l'ozwine;li bog'li'j obrzr.;dowo·ść zv,riqz;aną z wegetacją, wzrO'siem i zbiorem roślin, szczególnie ryżu. Życic biharyjc'.yka jest niemalżc nieustannym święiowaniem, jest ono przepelnione ohr.zc;dowości;) s;:;-cinia.ną z 'TIli.czwykłą ccr'emoni'aJ.no,Ś<C.ią li ry1Ju'alc'm. Bar-dz'o ważn,) 1'01<;w życiu ludów Biiharu odgrywa bowiem reHgi,a i składanie ofiar bóstwo'11, niekiooy krwawyl?h, złożonych zwykle z ptadwa. Religia li założenia .etyczne Biharu. odm;Cł1J1e od hinduizmu, <Jpar'1Jesą ,o żywe jesZJez,ePQje;C'ia -1O'i'omizmu i animiz.mu. Naczelnym b6sotwcm jest pCDsonifikowa:ny bóg slolka, isLr~ieje caly świat demonuw i dUl?hów, które nawiedzają k'ażde miejsice i towarzysz,) ·człowiekowi we w~;zys,tbch czynnościach. Cywiliza'cja eurqpej'sk,a nie wta·r·gJnę1a tu jeszcze lak wyraziśeil', dzi<;ki czemu można obserwować k'ultury te w s'iosull1lkowo pierwotym sianie. Książka A. N. Sicdlowskiej wnosi Wli·eledo pOZlli1[11JLa kultur wschodu. ALicja Beclnarczltk �267 Recenzje AS'i<rov, Islam Nygm,lil1 Autor jest ZJnanym i narody, radzieckim I.zd. "Nauka", M-o'SNva 19'75, ss. re Iig'iO'Lnawstwa, s'pecjalis,tą 250. ~ZJczególnie zaś pro- blemów islamu. W 'swej !pra'cy pragnął ,przedstawić ziawisko wzajemnego odniesienia religia na'ród. Wy'chodząc implicite z przyjętej koncepcji marksistows-k-o-leni:l-Gwsk'icj rolę próbu}c islamu w sposób naukowy wyja~nlić w krajachmuzulmańs:kioh or'az, blikach radziecki'ch Azji Śrcdkow,cj. RozdZJi.al pierwszy za lytulow.any z<i~adniczy wi'em jeśli nacz'elne poję·cia jl;ci'a narodu ki i jego feudalizmu nicja swoistą w"!Jólne do tylko ferm;) ku ukuto cy islamu, było zajmuje islamu walce ,cechy więc ród, plemię li na- zamiesz- Autor podkreślił isys-tematycz- Jak więc ludzko,Ść. aut'ora terytorium kulturowe. dla wedlug sprawiedliwe s'I)()ł'oczeńs<twa epoDefi- cha1"akterystyczna jest język, są prawd7Jiwie ~chyłku 'li fOI~my, j.ak: ws'pólny i niekltóre IO·zwOju po- widać, grobalnego, tak 'naród s'mno jak ~lais,tGpa1'i'Cproblemem z tego rozumienia koO's·ekwencjami narodu przez h~s,tQorY'c.znymi, lisla'm - szczególnie p-ojmowal:i na,ród doktrynę, na jl;z.yk, dwóch znany,ch na po's'tawie zaważyły po,trafi przekonywająco oslahicrnie wiernych. Wcw,slie mial wyzna Zbl"ojnej, jedność i szaria tu. religiii W XIX wi·e- określała, że "wszyscy wyznawwięzj ckoTlo'mi'czn.e, stanowi;) je- koncepcji - panisLamizmu muzułmanów argumCJntować świadomoś·ci ipantur- rosyjskli,ch wobec w się rewo- służyły owe za sobą osłabieni·c lud:cie korzysriali z programowej już rewolucji 1905 roku nie zna i że rezerwuje której ·oeiom pe,ciągające i jacy wyrazić, WCÓVI! jakim 'llJar-odowej wspomnianej narcdowowyzwoler'lczych) islamu ja'ko która wyrai.nie mi'ejs1ce życia, r. Cl')::cjc (wyraźne w,zystkich t:ak'ie są: komuni'styocZJllą w St<jd narodziny J 905 - 1907 lyków się którepóź'l1iej ci" nu' l'odzącą 00- w pr·obIematykę kapitalis,tycznej. być być np. plemię. bardzo ważn,) bez wzgll;dd Auler się Naród się polilyczno-ek'onolmj'czny:m. naród". ruchów jedną wy,nikaj,]cymi Teorety.cy !'lcji w zdaje narodu ekano'mkzne się przejś-aioWi) kizmu, wspólnoty, lKll'Gdy s,o-cjalistyczne zlania o charaiderze Aszirowa wydaje repu- ch.arakteryz.uje nasitąpiły forma·cj:i i jeg.o kultUrze. cechami warunki wczystki.mq den przez fo,rm<j 'p-rzejściow<j Aszirow ze że na'l"oiclzinynar'odu o s]Cołcczeń's.twie że tylk.o i islam" i wprowadza ro.zwo.ju i EeczywiSltą w Oiboonych pr'3<cy. Autor pra'cy etapu'ch związek wszystkim, narodowe st1'onę w swej począt,kowych Pod'S'tawowymi dążą j(st używane fonm<\ historycz,l1'ej dobiwl'ie, "Stos;unkii metodolo.giczną przedstawiona ·nauki rod,owoś(·. k:mia, o i.sltoty. Uważ:a, i w narcdu radzieckiej nic chod7.i powyższy pr:zede .mieE islam jednakowe przecież bić kla·s Iprawa. walki Stąd s'it; jedni ko.n- .,biernoś- jeden z teore- klasowej stanowisko· - dla przeciwne muz u ł':nann e przeciwko dl'U- gim. Drugi rozdzi'ał ksiclżki i newa interpretacja Aulor rozw,aża tulaj i re·akc,il; AS7.i'l'OWa zaty.tułow.any na o'we 'o'bi'ekty"Vlne mC'ntow"i sam proces atei:cacji, publik, gdzlie rel.ig.ią panującą poglądy tra'C<)cego do nowej k;e stawiają --narodowej swe wpływy zmiany muzułmaniic ZSRR, teoretyków "At'Cizacja isl'amu. 'pr.zyta'czaji:l'C dame jes,l wla~nie !islam. dsla!mu, rZClczyv,lIi.sbości spolcczmej. przez jest: narodów ZSRR stosunków narodowych ,przez duchowień'stwo muzułmańskie". zagadJ1Jienie z,mian porewolucyjny.chw Związku Radzi.cckim liczbowe Na tym próbującego Na·~tępuje w kwestii rozbi'C'i.a r'ozbi'ci·a konso.Jida'cj'i Najpierw z nowo gruncie przystosować .próba chara1kterY9tyki jednej wielkiiej na'rodów jednak swoje 'dogmaty zarzutów, wspólnoty Śr:odkowej u.argu- powstałyrh re~s'Z!i,row rys'uje ja- r,eligijno·· Azji. Autor �268 Recenzje prze'Ciwsltawli'a :się tym .~aT2lUtomprzyt1acrojąc oibfi,oie deklaracje kla'syków marksizmu oraz ko-lejiThe~ezy zj:azdów KomulIlli'stycznej Partii Związku Rad~ieckiego, gdzie s7Jeroko dyskutoWlano 'plXlbl'€lmtzw. Wschodu ('ohod.zi ~'U o- :re:publ['ki radZliecktej AZJi Środko-wej). Okazuje się, dowodzi Aszirow, że 'przemiany porewolucyjne wzmogły jedyll11e 'k'ollsolidaicję .p<lls'z-cze,gólnych n"!'fodów ZSRR, rpozwo.Jily :niejednokrotnie na 'kh właiś'Ciwe salmookreślell1lie. Dowodem ma być chociażby analizowana w ksią:iJoe teiZla1cja.W ·tak 'Ustaw.ionej p!:aszczyźnliJeI'e'li,gia islamu (tt<IkźereUgi.a jako ·taka) ryls'uj.e ~ię nam ja'k,o siła wstec=, ,hra'mując.a ciąg f'Ozwojowy na linii ,człowiek - społecz·eńsrtwo. A'szJ1rowdoohodzi wlięc do WJlliosku, źe tylko zupełna sekularyz:3.lcjia 'ill'oże pomóc w pe!Tnym rozwoju narodowej kultury i jt;zyka; ograni<cwnJi:a na,bury religijnej są teź powodem vahamowań w dziedzinie 'inlernacjon,alizmu. Ni,cc-o miejsoa w ksiąŹioe Is~am i narody zajmuje iaikże pI'oblcm podwój.n~go samookr'eślen'i,a IllJarodów anuzułmańskLch w ·obrębie Związku Radzieckiego. Pi·erwb,ze określenie własnej pozycj:i dotyczy uczestni'otw.a w ŻY'ClU swojego nar-odu (a Wlięc pr7ykładQwo Uzbeików), diI'ugi'e wiJdzi integ1'la'cję li 'pocvucie wispólnoty w obrębie pań'SJtwa (a więc ZSiRR). J'€lS,tto wyraźny !przejaw, nie nazwalfl'ego jeszcze w k~iąźc.Po po imienliu, plunal'iz.mu kmltuI'owego. Ostatni r'oroz:i!ał ksiąźki ,poświęcony jest polemi'ce autora z poglądami i interpreta;.cjami problemów .i,sllalmuw ZwiąZJku Radzieckim przez aUlto:rów zac·hodniich - naukowców ~ polityków. W's:piemją1csię literaturą partyjną (szczególlfli,e aktualnymi dC'k1a:r.a1cjarrni L. Breźniewa) A·smrow ~tara ,się ulmzać :pmwdZ!iwy stosunek pańsItwa socja.lis'tycznego do .p~Qlblemów re~igijlJ1Y'ch,TY'SJujeta'kźe DOję partii komunistycznej w kształ:t-o:waniu nowej świadomości, opartej na wZlOraoh pr·awdziwie ,naukowego poglądu na świat. PozY'cja Is~am i narody jest w 'SlUm'ie'cennym .i oiek'awym studium zagadnień "religia :3.:llliTód", dla etnologów chyba jednak zbyt ubogim w podejś·C'ie o charakterze SJpoł,eczno-kuLturowym. Kw,estia islamu została bowiem podlflies,iona przedl' wszystkim w kontekś'cie 'ideologi,cZJllY'm,bez próby obi·ek.tywncj oceny niczaprzeczalnegQ wkładu re1igii w kulturę dalJ1YIC'h l!1JaI'od6w.Te jednoplaszczyZll1O'WOŚĆ pOZlos.tawia'pewiJen niedosyt, zmus.ZJając jed:nocZle'Ś<J1ie, li t·o jest ·c6nlflc, do za'starnowienia się nad w.ieloma kwes,biami. Uwaźnego 'czytellllika mQże w,ięc dopTowad7Jić do płodnej poznawczo refleksj,i z pozycji .obiektywnego obserwatora. Praca Aszirowa domal~a 'się dalszych badań, ikJtór.e pOIZlwoląobjąć SZCJrs~ykrąg !problemów, niźli zawar,ty w omawianej pozycji. Wojciech Burszta W'itold AnffiOil1,Po~scy bciacze kultury Jakutów. Monografie z Dziejów Nauki TochnJitki,t,om CXII, Oss'o'lineulm, Wrocław-War'srowa-Knaków-Gdań's'k 1977, S·S. 177. W roku 1976 Siemion Pie<irowicz Danirow, uJWażany z:a l!1Jajwybitn'i.ejs·Z1ego hryka wspókzesml€j Jakucjii, ud:zJi.el:ającwywi:adtu przed.s'tawi<CieIQwip-ols:k'iego pisma "Kultura" 1 ws'pomll1'i,ał,,iź na jednym z ,plenów Związku PiSlarzy Rosyjskiej SocjalistY'cznej RepUIbliki Federl3cyjnrej ipodczas dYis;kusji na ,tema,t Liteiratury rosyjskiej 1 Czasem ••Kultura" tłumaczę 1976, nr ,s. Mickiewicza 3. (wywiad Andrzeja Bonarskiego z S. P. Danilowem) • �269 Recenzje oddanlO takż·e ho-łd ,,[... J ·tym zsylnym PoLa'kom, 'k!tórzy ,tyJ.e dobreg'o dl·a nG:s zrobili. Oni z nami żyli,oni stawali się naszyJTI'i ,braćmi w na'szym dzioozidwde kultury. Przecież SiemszewSJki 'n.ap'~sał !I1aj.głębs'Z€dotąd dzieło e1Jl1Jografjczne Jakuta('h. Za caratu ukazał 'S'ię tram pi'erwszy, .a temz w -len.il1lgnadzkJ.char,ch'iwa'ch odn:.ilezi'O'noma'szynopis tumu ·dl'u<g~ego2. Tł'Ulmaczymy Sieroszews'kJiego. Pragnąłby(m, i myślę, że pragnęliby tego wszY'scy ·moi koledzy, by dzieła SieJ1OlSZcwsk'iegoukazywały się po ja·kucku. P,iek'a'f'ski całe ży'cie poświęcił nasz·emu językoWIi. Jego slov.·1I'likdotąd uchodZJi z'a najlepszy nie tylko SJpośród ,sł'owników grurpy ,tur1eckiej, ale w ogóle j-esot-'I'Kljl.epszym s'pośród :slow,ll'i!ków jlak'uok'i,eh. Związki naszej kultury z Pola.kami - to nie tylko 'oi dwaj ludzie. To d1liesiątki inny'ch, którzy o.pisywali naszą ZJiemię.zwyczaje, pid~1Ji, którzy ~pisyw.ali naszą gr.a:matykę, którzy ż,cnili s.ię z naszymJ kobietami i częSJtonie z;a·ws'Zezos-iawaH z mm'i". Is,to~nie t,ak byl,o, a w hi sto r iti kontaktów po·).s,kio-roO'syjskioch znal!1Y jelS,t problem pobytu Pol'a'ków za Uralem, z którym lą'czą s'ię ioh za'sługi dla pO'ZJnan'iakultury ludów Sybel'iti. Oczywiście l!1asza wiedza z tego zakJresu jest ,nadal bardzo ograni·cz'ona, bow,iem pub~ik'acji z tej dzi·edzi!l1Yjeslt niewile1c, a badania archiwalTil' mogące wyjaśl1'i{- różne alspekty tego zagadnienia są zna'cznie utrudn.ioO'ne. Dotyczy to przede wszystkim ar!chiwówsyberyjskIi1ch, ,częs,to jes1zcze obecnie :nie w pełni zinwentaryzowanych. Dobr7.e wic;c się stalo, że Zaklad Historii Nauki, Oświaty i Techniki PoJoskk'j Akademii Nauk w rama,c-h cyklu "MoU'logr-afiliz Dzjejów Nauki i Techniki" wydał pra'cę W'it'OoldaArmonra, zatytułow.aną Polscy badacze kullU ry Jakutów, będącą 'kontynua'cją probl,etrnatyki 'l'ozpakywancj 'podczas konferencji na temat Historii kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, zmgan:wwaHej w 1973 roku 'Przez ten Zakład wS'pólJl1'iez Wro!Cł-awsiki'mOddz:ial-em Po-lskiego TOW'lr7.y'Stwa Ludo:bnawczego i Zarządem W-ojewódZiki!mTowarzystwa Przyjr,żni Polsko Ra-dzieeki'cj wc W,l'ocławiu 3. Recenzowany -tom jeslt wiQc kOllJs'ekwent!liI realiz,rcj'l ustaleń tej konf.erencji, ktoo'a uznała m. in. za koni'cczne prowadzenie dalszych studiów nad histor'ią badań etnograJiicznych na Syberi'i pod kątem wkładu Folaków. Ponadto warto tutaj zaznaczyć, że wokół Zakładu Historii Nauki, Oświaty i Tl'chnikJi PAN w WaJ1s,zawie zgrupowali 's'ię ,autorzy przejawiający z,l~nteresow3'nie tu!a'czym okresem na'uki polskiej, w tym zaś Zakładzie z inspir;1cji prof. dra ,Józ,cfa Babicza zgromadzono interesują'cy materiał dokumentacyjny dotyczący działalności uCZJOnyohpolskich poza gmni'ca:mi kmju, obejmujący równ;eż bogaty zespół zwiąZlalny tematycznie z wkładem Pnl:aków w poznani'e i rozwój azjatyd:ieh obszarów dawnej Rosji 4. Recenzowmla książka sot-anowi rezułta,t długoletni'oh 's,tudiów autor,a nad wkł,adcm Polaków w poznanie kultury J.akulów 'i obejrmuje okres od ,polowy XVII w:i'eku do potCzątków XX. W,prawdzj,e 00' f'aktachs-ta!l1QWJią,cy'chprZJedmiot 'rozważań aut(Jra pisalii inni spe-cjaliki ni.cc-o wcześniej, bezs'przecZiIlą jednak za'sługą W. Ar:mo:1a jest fa;~.[ uporządkowania 'Stanu badań i priledsiiawiel1li'e ni'ektóry'ch po-s,iaei w pełnIejszym świe-tle. Oczywiś,cie, niie ze wSlzystkimi s:twierdzenilami aut("J)f!<1 można się zgodz.ic·i ta nawet W tych partio'ch teks-tu, w kióry'ch polemizuje on z auto,rami ° , A. Kuczyński, Rzekome odk-rycie nieznanego -rękopisu Wac!awa Sie-roszewskiego, "Etnografia Polska" 1974. L 18, z. 1. Autor prostuje informację, że rękopis tej pracy znajduje się nie w Archiwum Akademii Nauk ZSRR, a w Archiwum Towarzystwa Geograficznego. , Materiały z konferencji ukazały się jako 103 tom Monografii z Dziejów Nauki i Techniki pL Historia kontaktów polsko--rosyjskich w dziedzinie etnog-rafii, pod red. J. Babicza i A. Kuczyńskiego, Wroclaw-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1976. • W Zakładzie Historii, Nauki, Oświaty i Techniki PAN przygotowywana jest m. in. bibliografia dotycząca polskich badań etnograficznych i przyrodniczych na terenie Syberii. �270 Recenzje wcześni'ejszych opracowań, n~nch prz'cl;ł.anek s~ic.go stara wzgl<.;dnie się po·chodzenioa !Jam, przesądzać ,Józefa gdZ!i,e na o j:akiejś dotycz'lcych W. Armo·na tej ,postaci wiemy, że istotnie zniekształ,cenia jego imienia wodów to. nim na Nie je.st jednak Mabszewicz-Matuszewski podkr.eślony znal nawet z.awsze n,ią np. Z nc,k należy, ka że ul'nać zawarte należy w j::r2cy 'o'dzmr<:1'cz,asiG dużą au'to'rem diów śdsłościq. przedmowy, że przyczym'kar&kich udziału Po'l;a:ków pracy (s. pem (s. wania 7 - 16), ziC'mi gaty zc~taw chociaż fakt 25), noszą'cym chu·rakter ,oraz p'I'zed:nlotu że j"ce na nie faktów na ze sZJczególny.m wymaga fakt jakie z,rodzily słallcami, a różnymi biograficzne Rozdz;ial się pi,erwszy nika nia jego trudno r'ozleglych la. stulem·a w bardz,o W. Vi początkach ski, XVII n;lm grupy A. miotu. Jakucji, j('szc~e o pare; dog,r.ona .tle dzialalllau- założeil. pobkimi Pod- wątków badaczami-zeco czyni ro·sy jskiego, i innych, z tym niektóre ;:: po!Jytu do wkładu na ['0- Mamy którzy nicpuzo'siały do kgu wypraw po z autopsj'i nieh zaliczył Połaków te: relacjach wyrwane w XVII Si 'rawy n.a ,tych wiGc tut.aj dzie- .początek udz.iał 7_n.ależl<i się I'o'syjskich czytel- przyswaja- .mos·ii:iewskie·go. s!iq wylącznie uczestnikami z szer- .Jakucji już _.- !\. DobrYl1- żadne relacje. Do aut'O,r znonego już .T. M<:ltuszewi'cz;J-Matuszć'wskiego, Si'eni'cki'ego, przy wiadOtmości, przcz Rosji już historiograf.ii p.ails,twa Jakucką powo1ują'cslię problemem w pro'cesie należy rosyjskiej o JaK'ucji wymieni.onych <osób. Przykładowo w P.olaka'ch, L. relacje Polaków .prz.esunqĆ jej chociaż inotere'S'ujące rola konicentrując tyoh piszących te interesujących rzeczywistego źródeł i byli Sosnowskli, T. Hr'eczynq .Ja'kucji, śl'odawiskami .j wie,Iu między różnorodpolitycznym, tych dlanieobeznanego siC; z z,iemią stuJ.ecia M. Uzupełniając na s·w·cj książce łą'czą Polaków łączenia rudymenty Armona pracy, polega- czytelnika w zamierzchłe dzieje podboju pomija tutaj omówienie .meehaniZimu tego faktyczna p.rzyłączan·u Kam:ień'skiego-Dłużyka, J. Kopcia, 'stąd jest zaznaCZC!l1y i informH'cje S. Nawalcki, drugiej w które kon,teklstu z celu badawcze' w bo- kO'mpletny, urdZli,ał w życiu Najdawniejs;::e zatytulowany Syberii wyraźni'e w wi<.;c lutaj wynikajqcej pobytu 'choćby Wstę- autor raczej metodzie jego społeczeństwa najnow<szych Sybcrii Annon i wyprawach, sz.ego jaka obszarów poOzJnawaniu pominąl i r'ezu1taty, osądzić, w świetle Ponadto stu- na temat interesującymi. ks.iążki ,etapy jest Marmy j('~t on selekcji Syberii laków w Jakucji (s. 17 - 29) wprowadza i koloniza'cji Sybe'riJi prz,ez RosjG. Autor podboj'u, że z in'&tytu,cjami W. przez szeregu w dzie::1z'i'n,ie rOI_na- dziele. poznawczym dalekiej przedslawi'cielami bardziej tym trz,eba, badacza, względnie na .l. Ba bicze •••, r·oz;poczylla badall wyeksponowaniem wydobycia baksiąż- syntez rÓWl11eZ zalożenia kontaktów załoźell1Jiametodol,ogkzme kreślen:a szkice sensie z uwzglc;dnieni,e.m przyjaźni, w pewnej zostały życiorys za ogólniejszych &tanu P.olaków w A w jed- rl'cen:wwana scala'lukl książki omówienia aut'o,r '&choma'tu: do ła- Rosji. Pr:ćyznać (s. 6). i 'przyznać tutaj wprawdzie zesla'łl.iu kul,tur" sformułowane według etapem w należy H'zuHat o tym, znajomoś(' po,;zczególnych wzgll;dLie l problematyke; udl'iału dok'Onal tej nowej badawcza k()wymi, tytule j'akuckoiej ny'ch ność oh::yc:J w w 'częśoi jest z biografii siC; a poz do- mówiący \:xJ\viem podkreślić "r ... stanowi li źródle-wych, Iiteratury widać, pobyt ta wymŹJ1j'e Ponadt'O dat i w tym GCllcral'izują'c, kS'iqżka w badaniach Zaz,naczoną k.or'ygawanie za słuszne w większoś,ci ł~ol- ~'łCZ4Cych nikle ciny, jakkolwiek nie powszcchna, występowała w owym czasic o-góJ.c ,to za śmiało £-orr,mutuje Gd!{J;r jel:;noozT1'aczne ,o,prinae i wnioski. daczy słusz- kwestia .mógl on być Polakiem, i nazwiska S4 jednym w la'cinę" nie . .Jest lVlatusz.ewicz,a-MatuszewSlkiego. vviadomości dane ,prze£. ..że podstawie spnlwi'e W. ty,m na bO'gatą związzme A'rmo'n.a ws:pOtillll1:ieć ;ualcżyo 1<it.e-raturG przed- z pocz,\tknmi 'po'S,taci gł,o·śnej w Polaków dorzuc'ić histol'ii m,6~na SyberiO ro- �Recenzje 271 dzi'T1ie Kozyril'wskich, która wedł·ug ·oonalezionych OSita;tn~o w GT!chiwach rosyj. skich źródl'! wywodziła się z porski. Pomiullięta też zo'stała w omawianej książce postać ni'l'zmil'rnil' ciekawa, z\Miązana poprzez 'slY'nnego Mazepę z naszą his,torią, c~później z ,I,akuci<l - A. Woj;narowski, .o ktÓrym znany dekabryst.a, Kom:lraolij Rylejew, napi~ałpoomat zatytułowany Wojnal'owski (1825), w którj1m z pozycj'i szlacllcckiej l"07Jpa trywana jeSit kwes,tia walki prllE)ciwkocaI'skiemu de3po'tyzmowi. B{)hakr poematu byl siootrzeńcem Jana Kołodyi1skliego "M'azcpy", dworza'l1Iina Jana Ka?jimierza, który lo ,;cZt;sto w życiu nmieniał poglądy i Ipa'nów". Będąc bezdzietnym uczyni ł Mazepa siostrzeńca swym n,a~tępcą i ·kształ,cił go w Nicmcz~'Ch. W roku 1705 wstąpił A. Wojna.rov.'ski na służbę Piotra I, zaś w dwa la~a później (! 707) 7.ONLajca la manom jednego z ,0dd7Jiałów Manepy i j€'sll wtaj.emrticz·ony w jego pl,~ny stworzeni,a udzi·el:nego kSlięstwa kosztem Qdda'l1Iia Z'adnioprz.a pod zwierzchllictwo RzeczypoSlpolitej. Od Stanbława Les·ZlCZyl1s'kieg.o,z którym przez dhl'g\i cza's p,'owadtJil MaZJepa tajne układy, otrzymał A. Wojnarowski tytuł woj-ewody koronnego, nalo.miast Kaml XII, król szwedzki, ,mianował go pułkownik,iem w'ojsk s1:wedzkich, a po śmicf'ci Mazepy hctutauem UkraJmy. Jedna'kże A. W,ojn1aroowski zrezygn.ov.'al z tytułu hetmana bez zh'Jmii, wyjechał z Tur,cji do Europy i osiadł w Nicmczech. Tutaj w roku 1716 aresztowano go w Hamburgu i wydano Rosji, skąd zesłany ZaSilał wraz z rod7Jinq do .Ja'kucka, gdzie z;ma~·ł. Omówienie Jlajdawnie}szych rc1a'cji z pobytu POloa:ków w Jakucjn końezy autor krótkq cha1'aklerystyką ocern'ają'cą te m1ateI1iały, zC'Sltawiają:c je ze wspólczcśnie Dm pows,talymi dZli·elami o Syberlii, tmkbujqcymi m. in. o kulturze ,J'akulów. Przyokazjli warto jednak ~~~,poml1li€ć,ŻJe w l'Owzi,a1oe<tym·, jak również i wc ~~;'cp'e, znie "sztakił autor ·p!',;owniE:nazwiska <L. Si·enj,ck·iego, powtarzając również ten błeld w z'apisie bibliograficZlnym dotY'czqeym joego Dokumentu oraz dwu mOll1oograLCZIly-eh '.lrtykulów poś\""ięoconych Sienii'cki'emu 5. Piiszą'co J. Kobyłeckim wspomro'al również W. Anmon, jak,obym podal ,,:uby,t entuzjals,tyczną charakte.rystykc" (s. 27, :przypis 33) Wiadomo,~ci o Syberii, powolują'c ;się .przy tym na mójaI'tykuł poświęcony wkładowi Polaków w badania nad ludami SybeJ1ii :i ich kulturą 6. Idąc Zd wwartymi w Wiadomościach o Syberii f.akta·mi, stwierdzam raz jeszcze, że hiążka ta jest pierWSZej polskąmcmografiq l'ego obszaru, ZJawi'erającel wiele intcresuj<.~cych wiadomoś·ci, ·chociaż jllslt W ni.ej również nieco śmiesznyc,h i bałamutnych opisów. Pny okazji 'pragnę oddalić zarzut wyrui·kają1cy z bformaeH umieszczonej na :;t.ronie 13 rezL'nzowanej ks.iążki, odnoszący się do mojego artykulu o .T. Kopciu 7, gdzie W. Armon ·podkrcśla, iż ,;autor (tj, A. K. - ,pod'kreślenie moje) zarzucając innym bezkryty'cznq kompi1aej(; sam W 'przoos,lawieniu życiorysu 'Uległ jednostronnej sugeslili rodziny" ('s. 13). Us·to,sLlJnk'owujqc się do powyŻislzego wy jnśn'am, Źl' znany mi jest życi·orys .1. Kopaia zalmiesz'czQlny W Polskim słowniku biografic:::nUm, pióra W. Armona 8, i nie widzę wiE:kszych różni·c zachodzących między pudanymi tam faktami a danymi zawartymi w moim artyku12. Co się zaś tyczy 3 A. KuczyilSki. Etnograficzny obraz Syberii Uj świeUe osiemnastowiecznej relacji Ludwika Sieniekiego, ,,~:lnografia Połska" 1970, t. 14; tenże, Opisanije Sibiri; XVIII w. (MateriaŁy L. Sienickogo o sibirskich aborigcnach i ich kulturie), "Sovietskaja Etnografija", 1972, t. 1. , A. Kuczy,'lSki, WkŁad Polaków w badania nad ludami SybeTii i ich kulturą, "Lud" 1968. t. 51, cz. 2. Na marginesie warlo podkreślić, że cytując tE; pracę W. Armon zniekształcił jej tytuł. 1 A. Kuczy"'ski. Wklad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Elnol':rafia Polska" 1969, t. 13. W. Armon zniekształcił tytuł i tego artykułu. , Zob. co I'i,ze W. Armon o Kopciu w: Polskt sŁownik biograficzny, t. 13, Kraków 1967, s. 630 - 631. �272 Recenzje wartoś-ci przekazanych przez J. Kopcia relacjietnogra.fi-cznych, to ocena ich w zestawieniu z innymi źródłami z tego zakresu- jest bardzo korzystna, Q czym pisano już w naszej literaturze.. Pokrewny omówionemu powyżej 'rozdziałowi jes;t I'Ozx:lZJi'ał dI'ugi 7Jaty,tułowany Polskie relacje o Jakutach z drugiej poŁowy XIX w. {s. 30 - 53). Prezentację poszczególnych auto-rów rełacji 'J:0przedza WlSltępne omówienie, w którym z dużym zn.awstwem mgadnlierui,a kreś-1Iilalutor wlarunki życia Zlesłań,ców w J'akucji i i-oh y-Olt:· w jej spoleczno-goGpod<l'flczYlffi rozwoju. Powołując Slię ,tutaj 'na ZJnanego historyka zesłań do Jaku-cjli, M. A. Krotowa, wydobyłW. Armon z zapomnienia szereg pC;ISlialci, kolóre mad Leną zajmowały Isię I1olnlidwem, działalnością pedagogiczną, rzemiO'słem. 'Na ma,rginesie ty'oh z kOnJi,ccZJnościba,rdzo ,skrótowych wi.adomoś'ci warto ,zaz.na.czyć, ż'e ten 'cYW1iJiZ!owanywkład połskiego żywiotu w humaniwcit; Syberii 'czeka na opiól'o histO'ryka. T'emat jElGtniezwykle interesujący, mateI1ialy rozproswne - mri!mo t'o z okruchów źródeł SI1;worzyć można Ii:ntere~ującą monografię problemu, o którym zaledwie w zarysk opoinfor.mOiWano czyteLnik'a na kartach .y,ecC'nzowanej książ.ki. Po ZJalrysowamJiu\\t'Slpomnnatnej·pr.oblema,tyki przedstawia W. Arrr,en d-ZJiesiięciuPokrków, którzy na marginesie zesłańczego życia, bądż badań geograf'icZJnY'ch czy dZJiala,lności lekarskLcj, zgromadzili intercsujclcy mate'I'i'ał dotyczący kultury Jlakutów :i -sl,anowiący wartościowe dopelnienie badail pr-owadzoaych w 'Szerszym wymiarz.e. Przez strony otego I'O'ZJdziałuprilewlija silę wi<;c nazwisko A. J. Koh:rra, M. Gruszjeckiego, L. Niemoj'Ow-skiego, J. Kolona, T. Augus-tynowicza, A. Czjek;anowskiego, .T. Czel'sk;iego, Z. Węgłowskiego. Cz<;ść z lych post2lci znana jes,t w spec ja.JilSJty,czne j literaturze tra'kt'Ujq'cej o wkladzie Pol;:lków w p.ozmmlie Syber:ili, są jednak tutaj i ,talcy, którzy dopiero dzięki W. Armonowi utwierdzilil -swoją pozycję w dziej.aeh badań etnograficzJ1)-'ch z.a Uralem. Do biografii Wlielu z ty.oh 'Postaci dorzucił auto~ TecenzowaTIJCj książki nowe fakty, w świetle ·k11:óry,oh'pel'niej rysują 'Si~ 'i'ch za!słu·~i w dz·iedzinlie etnogmfii. Uzupełniając nieco -i tak interesująoe WliardO'moś'cizestawiOlne przez W. Armona w krótki-ch prezenta'cj.ach poszczególnych postaci dodać należy, że A. K'ohn pisał nic tylko o .Takuta.ch, Buriatach, Ewenkach i ludach JJJadamurskich, bowiem znane -są również ilme j.eg'o matcriały, -o których wspomniał ostatnio J. Reychman 9. Odnośnie z.aś do kSliążki L. Niemojowskiego, zatytułowanej Obrazki Syberii, podać należy, że przjctłumaczol1iaona została na język angielski i ukazała slie;w dwu tomach w Londynie (1883) jako Siberian Pictures. NieZJmieTI!1JieilITter'csujące rozważania zawarte są w trzecim rozdzi.ale pracy, z2.tytulow.anym Uwarunkowania dziaŁalności naukowej zesŁait<:ów z Łat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX w . .(s. 54 - 69). Rozpoczynają je informacje dotyczące ud.ZJi.alu Bolaków w óf:uchu r·ewolucyjny.m w Pol'S'ce j Rosji, przy czym uberunk.owane -sq <llIle na zj<lwi's'k,ok:onnak,tów polsko-I'O-s-yjs.kich w tej dziedZJiriiie. Zasygnalizowana w wielkim 'skrócie ta oobs,zjennaproblematyk,a jest tłem dD -prze-cbtaWl'OlIlyohw rozdzial'e zloż-cmy,chSp'r3W działalności naukowej na zcsłaniu, kontaktów zesłańców z ill1Stytucjami naukowymi ,i ludem .J.akucjii. Z koruieczl1'ości ograni-czył się tJutajautor do wybrania rZJeczy najważni'ej,silych, przy okazji warto jednak zasygnaJi,zować ten problem, bOWliem - j1ak wskaZJują źródła - właśnil' dzięki postc;po'Wy1m kręgom społeczeń<s'twa rQlsyjskiego możliwe bylo wówczas na Syberii • J. Reychman, Albihna Kohna rękopiśmienny slowniczek wyrazów cZ1iwaskich Z tat .:ześćdziesiqtych XIX wieku, "Rocznik Orientalistyczny" 1973. t. 35. z. 2; tenże. A. Kohna rękopiśmienn1J slowniczek polsko-udmurcko-marijski z potoWy XIX w., "Acta Philologica", 1973, t. 5. �Recenzje 273 niesienie pOImocy zesŁańoom, .przy czym pomoc ta obj,awiła -się nile tylko w fQrmie możliwoś,c,i współpracy Il'laukowej z T'owMzystwem Geogrofi.czn)'1m ;i placówkami muzealnymi, lecz obejtmowała ona również działania ,administracyjno-prawne, w konsekwencj.i który.ch część zesŁańców otrzymywała zezwolenia na powrót do kraju lub zajmowała się ,handl'em, rzemiosłem, d:z;iałałnoś'oią LekaiIską!i pedagogiczną. OdlIwśnie do dzialalJno~C'i naukowej tej k'ategorii bal<ioaczy,co W. SierosZJewski, E. F!iekaI's'ki, czy M. W'itasz.ewski, której początki wiążą s'ię z okreS/em j,ch po'bytu w Ja,kucji, należy podkaeślić, że działalność ta przypada na Lata kSZltałtowan!ia się w zachodniej Europie ,t.eoretycznych '{:ods,taw etnograf.ii pTZepojonych duchem ewolucj'oniZJmu. Pol'ska i rosyjska recepcj'a kla,s.yków tegoewolucjoniZJmlU prZJedstaw~ona ZJostała w rec,enzowanej pracy niezwykle interesująco. Dla większośd z wymieni,onych prze'z W. ATlmona bada,czy kultury jak'UJcki,ejpr,ace z ,tego zakresu tłuma'czmce na język ,polski i rosyjski względn'ie czytane w ory,giJIllalerumożmWliłystwonenie interesują,cych metodologiocZlnie zalożeń ich działalności naukowej. Spr,awy te ZIIlalazły swoje odbicie w kSliąŻCJeW. Airmon-a, zwlas'ZIcZiaw l'oZidZliałaohstanowiący.ch monograficzne opr,a,cowanJie życia li. pl1acy A. SZ)'lmańJskiego, W. Sieroszewskiego, E. Pi'ekarskiego, M. Witaszewski'ego li. S. Ja'Sltrzębskli.ego (rozdzioał IV- VIII, s. 70 - 140). Bada'cze ci, wywodzący się 'z kręglU rewolucyjnych ['uohów społecznych Pobki i Ro'sji, po zetknięc'iu się z eWJOrucjonistycZillą;i Imarksistowską literaturą j,ako jedl1li z pierwszych w Rosj'i dali temu wyraz w swych dzieła'ch zwartych i ,artykułach cha'mkteryzujących się now)'lmi zaIoż,eniami metodologic Zlnymi. Myślę jednak, że wpO'równal11Ji'uz bartdlZorozbudowanymi w .tej part'lii kstiążki S'ZiCZ€gałami edycyjnymi, dotyczącymi pos'z<:zególnyoh artykułów j dzi,eł autorstwa ty,ch najbardziej zasłużonych bada'czy, Zla mało posZiedł W. Al'mon w k'ierunku krytycznego omówienia ich dorobku. Wprawdzie czyni '00 nieraz uwagi z tego zakresu, nkZJawsze jednak są one pełne li 'oddają ogrom zasIug badawczy,ch tych postad. Na marg~nesie wspomnia:ny<:h powyżej szczegółów edycyjnych uważam, iż pominął autor niezmiernie istotną wi,adomość dotyczącą drugiego wydania książki o Jakutach autorstwa. W. Siero.szewskiego. Otóż, jak podaje St. Poniatowski, w roku 1914 udając się na ekspedycję etnograficZiI1ą do kraju Goldów i Oroczonów na Dalekim Wschodzie spotkał się on w Petersburgu z E. Piekarskim, z którym rozmawiał ,o zamiarze nowego wydania monografii W. Sieroszewskiego. "Powzięliśmy zatem myśl - pisze st. Poniatowski - drugiego wydania książki pod redakcją i z dodatkami P'iekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewskii" 10. Jest to ważne dOtJełnienie ujawni,onych przez W. Al'mona szcZJegółów związany,ch z oceną tego dzieła roz'patrywaną drobiazgowo w książce (s. 95 - 97). Ostatni wzdział książki za,tytułowany Inne relacje z przełomu XIX i XX w. (" 141 - 161) traktuj.e 'O ty'ch Polaka-ch, którzy 'prrebywając w Jakucji Il'li'eprowadzili programowych badań, lecz za'intereSlowal1likulturą J'akutów ,poświęcili jej nieco miejs'ca na kartach swych wspomnień. Jakk,olwiek jest to materi'ał bardzo zpóżnicowany ilośoiowo i jakościooWJO,uzupełnia on jednak wi.adomoś'ci podane przez S. Jast.rzębskiego, E. Pliekaml<'iego, W. Siel'oS'zewskiego czy M. WlitacsZiewsil<'iego. Ponadto powiększa on w historii naszej etr1ogr,afii krąg tych Polaków, którzy pracując na zesłaniu przyczynlili się ZiIlJacZiI1tie dQ wzboga'cenia ogólJn'ej Wliedzy o ludach Syberii. Polscy badacze kultury Jakutów W. ArmOJrla są jak dotąd - najobszerniejszą monografią problemu. Oprócz pełnej rejestracji osób ;piszących o kuLturze 10 S. Poniatowski, Dziennik wyprawy. Do kraju Goldów i Oroczonów w 1914 r. zaopatrzyła i do druku przygotowała B. Heidenreich, "Lud" 1966, t. 50, s. 78 - 79. 18 "Lud" - tom 63 Wstępem �274. Recenzje tego lI1ar,oou, =lazło się w meJ obok prezentacji dorobku wybitnych badaczy -- uwypuklenie :pods;tawowyc:h cech ich procy naukowej, stawi.anycl1 celów li przyjmowanych założeń. Dorohek :ten powstaj,e we wdzięcznej pamic;ci Jakutów. Przy każdej n.adarz'ają'cej slię ,po temu okazj>i ws'pomin1ają iO'l1iiBolraków, k~ó;rzy tu, n.a kresa'ch carskie'go imperium, z,esłaniza 'UcZies,tnic,twow patriotyczny,ch s,towarzyswniach i l'ewolu.cyjnej dZliała1il1o\Ści, 'Z!!1.aleź.1,i j,esZlCJze dość siły, ,aby w tym "więzieniu bez krat" jak 'PodówcZiaJSll1Jazywano Ja,kucję - wyko'l'Zystać swą wiedzę i zachować godność ludzką. Do tej ze ws'zech miad' IinteI'esująe'ej publikacji, zawierającej szereg odkuywczych wiadomości, mlOŻinawysunąć ki'lkazastrzeżeń, k,tór·e jednak mie umniejszają jej wartości Część z niloh przedstawiono powyżej, Itutaj natQmms,t ·idZlieo ic'h sum,a.rycz:ną wymowę. Otóż lnie zawsze można zgodzić się z tzw. bibliogra£iczną dokumentacją tekstu, a poczyniO!!le powyżej uw,agi potwierdzają 'ten rażący brak w pracy naukowej li budzą 'Uzasadnione ooowy o ś·oisłoŚć ·całoś'ci. Przy okazji wspomnieć należy iillp.o tym, ż·e w eckolwiek k<mtrowefls,yjn,j,ebrZJmiącej w s·ens.ie mery~orryczmym oplinii wymżonej w przYP'ilsie la !na str,onie 122, dotyczącej Ii'niormacji o prr,acy M. Wli1taszews:kiiegopoświęconej szamanizmowi, znajdują się aż dwa błędy w paru wti·eJls'zachteks·tu, znobione przy {)Ikazjli,cytowania prac, na które W, A mon powołuje s·ię w ,swej -Kry.tycznej note.e. kut'Olr ni.e zaWIS.zekon'Slekwentnie prezentuje nam dokumenta,cję wi.ado1moooi, sltąd też nie wiemy skąd zacZierpnięta z'OISltałakOIil'kretna infor'macj1a; doty'czy to 'P1I:zyk~ad()lwo uwagi o dr W. Krajew~skim, który przeglądał rękopis J. Kot,on'a (iS. 38). Plonadto w tekś1(jie kSijążki stosuje autor .bez wyj.aś:n1enlia nowe i slt,a['e nazwy etIliic:z.ne.Ta f.onna zapisu dezOIientuje czytelnika, IZwł,as:zem iJe 'Stosując nawet stare nazewni·ctwo popełni.a \V. Ammon rlażące błędy. Pr:zykł'adowo' Ewenów, zwanych dawniej Lamutami, określa w innyc;h partiaoh ksliąiJki Łamutam:L Gdzie indziej zaś mamy wiadomoś,oi o Zyrialnach, Wo,gułac1h, Ostiaka'ch, 'I'UlI1:guzachczy Giliak1ach, co 'przy 'bl'aku zes'tawienia ,slta'rychi wspókześnie używ1anyah nazw etni:czmyoh IlIie pozwala czytelnikowi na 'Slzybki.ez<J.rli'ent'Ow<'ll1'ie się, że .ta·ey np. Gilia'cy, Ito l'ud znany dzis'iaj I::od :nazwą Niwchów, a Tunguzi to Ewenkowi,e. I'trlObl€mów zawartych w 'omaWianej książ,ce, a wyma·g'ających nie tylko recenlZyjnych uwag, lecz badall empirycznych p3głębionych zwłaszcza w oparciu 00 źródła rosyjskie, joest wiele. Szkoda, że autor nie zaopatrzył książki w mapę obrazują,cą 'szlaki podróży poszczególnych badaozyoraz charakteryzującą układ etniczmy tego rozległego obs:-.al'u. W s'lianJie, jak wsp0ffi!!11ałem, ZiaJsltrz:eż,enlia te 'r,i-e 'u'mniej$lzają wart{)ści;rozr:rawy W. Arm·cna, będą'cej monO'g.I~afiąwybranego pro.blemu z his~,orii wkladu Polaków w poznanie kultur ludów poroeuTO'pej-skic'h. Antoni Kuczyński Uwagi na temat recenzji A. Kuczyńskiego Niestety AK nie ,swlsuje sformułowanych przez Stanislawa Ossowskicgo I::0&tul'<łtów, jak'należy prowadzić .polemlikę, które to postuLaty oolnoszą się tla'kże do pisania rec·enzji:' "l) Przystęp'ując do dy:sk!u;sji'czytać uważnie .tekst, Móry ma się zamli'<łTkrytykować. 2) Dysk'li~ują,c z czł·owiekJiem [1li·e'Sprowadzać do PQlmo,cyduchów i me 'Pozwalać Slobie na licencje .poetyckie w stosunku do krytykowanych u.~tępów. 3) Brać odpowiedz.ialność za zalrzuty, które się stawia, cyt.ując odpo- �Recenzje 275· wiednie momenty w krytykowanym tekśoie albo p!fzyn1ajmniej wskazując d~kładnie milejs.ce, którego uwagi polemiczlfie dotyczą. Tylko w ten sposób umożliwia s;ć; kontrolę czytelnikowi". (Cy't. wg Ossows~i, Dzieła, t. 6, Warszawa 1970, s. 226- 227). Nie zamierzam polemiwwać z A. Kuczyńskim, niemniej chciałbym wyjaśnić Redakcji "Ludu" niektóre sprawy: 1) Dotyczy pominięcia omówienia mechanizmu podboju Sybenii, jego etapów i rezu]t,atów. Moj.a monografia miała konkretne założenia .sfoI1mułowane we w"tępie i do moich zadań nie należ:ało rozpatrywanie 'tego obszernego zagadnieLia. Podałem wybTaną literaturę historyczną dotyczącą Jakucji. Stąd też musi upaść sformułowanie AK,że ,Imamy więc tutaj wyrwane z szerszego kontekstu informa,cje o tych Polakach, którzy znaleźli się w Jakucji [ ... J", bo przecież oni tkwią właśnie w kontekście jakuckim. 2) W sprawie uzupełnień: rodzina Kozyriewskich i Wojnarowski. Szkoda, żeAK nie zauważył, co naJpisałem na s. 17 i w .przYlpisie 6 'tamże. Otóż w przypis.iepowołałem się na pr1acę Safronowa, a prZiecież z tej publikacji można ,czerpać garśdami polskie nazwiska, m. lin. Kozyriewskkh. W swej pracy e,elowo ograniczyłem się do podania kilku najbardziej reprezentatywnych nazwisk. A eo do Wojna1ro'wlslkii·e.go, to oiba'w,iam s'ię, że naw·et świ,adec'two, sZJla,chetm:egodelkabrysty Rylejewa nie pomoże mu trafić do historh polskich badań etnograficznych. 3) Dotyczy jakoby znieksztakenia nazwiska: Sienicki czy Siennicki? Do czisiaj pisze się je obocznie - por. Polska Encyklopedia Szlachecka, W,arszawa 1938, t. 11, s. 48: Sienick,i V. Si'EJmnickih[erbuJ Bończa, 'taJmże Sieniccy innych herbów, a na s. 50 - 51 - Siennliecy. Natomiast .rację Ima AK o tyle, że powinienem na S. 13 i 22, tzn. kiedy 'cytuję Kuczyńskiego, uszanować formę przez niego podaną. 4) Dotyczy Kobyłeckiego i Kopcia: jak z tego wynika, każdy z nas ipozostał przy swoim zdaniu. 5) Dotyczy Kohna. Czy naprawdę historyk badań etnograflicznych w Jakucji miał obowiązek pisania o tym, że Kohn pozostawił 'także rękopiśmienny słownicLek wyrazów czuwaskich, tj. ludu mieszkającego w Europie? 6) W sprawie cytatu z Poniatowskiego. Czyżby AK nie zauważył, że ,cytuję relację Poniatowskiego o slpotkaniu z P,iekarskim na s. 105 przyp. 7 w rozdziale dCJtyczącym Piekarskiego? Celowo nie skorzystałem z tej informacji pisząc o Sieroszewskim, albowiem zmuszony byłem podkr,eślić dwulicowość Piekarskiego, który mówił Poniatowskiemu coś innego, a przygotowywał napaść na Sieroszewskiego, o czym pi.salem na s. 95 - 96. 7) Dotyczy zarzutu Krajewski Koton. Chyba dla każdego rozgarniętego e~ytelnika nie ulega wątpl,iwośd, że zarówno na s. 37, jak i S. 38 cytuję j·edną i tę samą pozycję - broszurk(; Jakuba Kotona, Ucieczka z Syberyi, Kraków 1891, w której Krajewski pisał o Katonie. 8) Dotyczy uźywania starych i nowych etnonimów. Nie robiłem z tego specjalnegoproblemu, albowi.em Jakuci za'chowali swoją dawną nazwę, a dla innych (nic bylo ich zresztą w~ele) podawałem nazwy stare, tak jak występowały w dawniejszej literaturz'e. Przecież -nikt nie miał a to pretensji do AK, który postępował tak samo w 'swoim a.rtykule w "Ludzie", t. 51 (boję slię cY'tować tytuł, bo mógłbym zmów coś zJliek,szta!cić). Zarzut, że piszę Łamuci zamias,t La'muCii jest bezpodstawny, albowiem AK dobrze wie, iż w naszej literaturze syberyjskiej używano określeń Łamuci a nawet Łamutkowie. Dzisiejsz,a fo.rma pol,ska jest jedynie kwestią umowną, albowiem rosyjiska: Łamuty mówi sama za sielbie. A może należałoby mówić Ladoga zamiast Ładoga? �276 Recenzje 9) Dotyczy mapy. Postulat słuszny, albowiem w książce za radą jej Redak· tora prof. J. Babkza opuśdlem zdanie, które było w maszynoPQsie: "Próby wy· konania mapy, na którrej ZJostałyby narniesiione zbadalile prZJez polskich zesłańców ohszary Jrakucji, spełzły na JlIkzym, gdyż nie dysponowałem od,powied:nrią iloś,cią map, które zawtie!rałyby zarówno starr'e, j1aiki !l1roweJlIa1zwymiej'soowlQ.śaioraz oznacze!l1ia podzirału adminirsrtracyjrnego (W. A'rmon, Dzieje polskich badań nad Jakutami, Toruń 1972, ms.ZJp.,iS. 17). W swej rererenzji AK kilkarkrrot,nie ZJarZUrCia mi rażące błędy w zapisa'ch biMiograficZJnycih, ll1Jaogół jednlak są to stwierdzenia ogólnikowe. AK GrIlIinie podaje na cz}"m one polegają, anli ich - c:hociażby z obowiązku rec'cnzenrckiego - nie koryguje. Po sprawdzenlilu okazało slię, Żre są to albo TI!i·edopra:trzeniakorektolrski,e (ostatecznie j,akoauior ,otrzylmałem tylko pi,erwszą korektę, ra po wydrukowaniu książki nie ,milałrom możliwoś'oi dodani,aorraty), jak np. wytknięte ZJnieksztakenie tytulu artykułu AK, allbo efekty konsekwentit1lie stlQlsow,a<nejprzez Ossolineum transkr}"pcjli aUaibetu Tosyjiskliego, k!tórla w odróżnlieniu od tra:nshteracji dopuszcza dużą dowolność i może powodować pewne zlniekszta1cenia za'PilSu. Ale są też przypadki, w Mórych AK wyimaginowiał :sobie błędy, jak np. w notce o Wiitaszewskim (s. 11), w której post,awiłem A. Kuczyńskriemu konkretne pytanire, mianowicie 'skąd wZJiął tWierdrzenQa, który'ch przedreż niema w ,cytowanej prz.ez nas obydwóch pmcy Wiitaszewskiego (s. 122 mojej ksIiążki). Zamiast odpowiedzi AK zarzuciił mi zrobienie "raż dwóch błędów w paru wIiersza·ch tekstu". Szkoda, że AK nie napilsał nla czym one po]egajia, Swoją obsesję na punkcie :porpełn:iarnych przeze mn'ie błędów biblilrogmficzny,ch AK tak pods'umował: "Otóż nie zawsze Imożna się zgodzić ,z tzw. bibliograficzną dokumentacją teks,tu, la poczyniione powyżej uwagi potwierdzają ten rażący bI1ak w rpI1alcyniarukowej 'i budzą uzalsiadnione uwagi o śdsłość oałoś,oi" (s. 11). Nie bardz'O jednak to zda:n'ire zgad.Zia :się z poprzedzającym zdialniem, k,tóre brzmi: "W stosunku do tej ze wszeich ,miar interesująoej pracy, ZJawi,eDająoej szereg odkrywczych wiadomości, można wysunąć jednak kilka zlarStrzeżeń, które jednak nie umnicjszmją jrej wartości". Witold Armon Odpowiedź dr. Witoldowi Armonowi Z za~nteresowanirElm Iprzeczytałem uwagi dotycząoe mojej re'cenzji z k,siążkli pt. badacze kultury Jakutów. Pomijam 1Jultaj "tonację" tej odpowiedzi, w której przywołuje Autor naukowyautarrytet S. Ossowskiego, przyporminają'c mi, jak należy plilslaćrecenzję. Czytając te uwagi doznałem pewnego zdzliwieni:a, bowiem podane przeze mnire nlirediociągnięc!ia tej pracy potraktował Autor jako przysłowiowe "s'zrukalnie dZJiury w rcałym". Skądinąd trzeba tu zaZJnraczyć,ż,e każdy autor recenzjri ,oprócz podkrreślenlia waI1to'ściowyoh składników danej pracy powinien t"kże oddawać siię najgorliwiej prostowaniu mylnyoh opinii, uzupdnianliu pewnych fuMów o nowe szczegóły, korygowalniu zapilsów bibliograflicznych itp. Tak też potrakitowalrElm swoją rolę j'ako autor przedmiotowej r1ecenzjli. Problomatyka reeenz;owanej krsiąŻiklijest mi na tyle bLiska, ż,e z ,radośrcią przyjąłem jej ukazlanie s'ię, bowi'em wype1niŁa ,ona znaczną lukę w dziejra'ch wkładu badaczy polskiich w proznranliekultur ludowy,ch i pierwotrnj'1eh świaita. Przyzmaję, że pi,sząc tę recenzję 'sltaI1ałremslię - j.ako że tematj'1ka nie jrest mi ohca - oprócz podkreślenia dużej warrtośloi trej ik1s,iążklizwrócić uwagę na pewne jej niedooiągnięrciira, UlZ'Ulpełrnić Polscy �Recenzje 277 niek,tóre slz.czegóły IQ nowe fakty czyniące ca!(lść bardziej boga'tą. Zdaję sobie sprawę, że unaknięcie W1sklazanych przeze mnie nieMóry'ch braków tej k'Sliążk:ibyło niezmiC'flnie tlrudne, a nliera:z nawet i niemożlliwe wobec fak:tu ŻJmudny,ch poszukiwań archiwalnych i scalami,a sz,eregu 's\tudiów przy'czynkaTskieh. Przyznaję tutaj, że ok,reślone prZ)ez W. Al1mona i'ntencje polemj,czne starałem się zrozumieć ze względu nla emocjonalny s'tosunek autora do 'tego, 'ClOll1Ialplisał. Z drugiej natomiast strony dziwi mnie bardzo arbitralność niektórych Sitwi'erdzeń. Sam bowiem nieraz pod W1pływem recenzyjnych uwag korygowałem niektóre s,twierdzenia z wcześniejszych op'Daioowań ,i :zawsze czynił'elm to z uczucielm wdZJięcznośoi dla rc'cenzenta. Tak więc analizując mz jesilcze treść przedmiotowej recenzji potwlierdzam zawa!rte w niej "za 'i przeciw", natomiast biorąc pełną odpowiedzialność "za zarZJuty, które siC;stawi,a", wyjaśnialm, co nas,tępuje: Ad. 1 i 2. OczyWliśoie można Siię 'Sprzeczać ICzy lautor pl1a'cy tflak'tująoej a Jakacjii miał obowiązek przedstawienia mechanizmu podboju Syberili przez Rosję i ukazanie na tle 'tego dzieł,a Toli Polaków, 'Móra - jlak się okazuje w świetle najnowszych żródeł rosyjskich - była wcale niebagatelna. Myślę, że ,choćby pobieżLe zamarkowanie 'tego 'problemu uczyniłoby priledmiotową pra'cę balrdziej interesującą, zwła'szlcza że wspókzesna histodografi!a radzi'ecka odnotowuje tę pTObJematykę. OdnoŚ/nie ZJaś Wojna'rowskiego nie ,chodziło mi IQwprow,adzenie go do ,.historii poliSkioh badań etnografi;cznych", j.ak sugeruj'e mi W. Armon, na,tomiast chciałem zwrócić uwa,gę na flaklt ciekawy,oh stosunków p01sko-J.1osyj:skJi,oh w owym czasie, w ,reZJult"aóe których s,~ostrzclIliiecmocno tkwiąoego w !naszej hist'Or,i'i "Mazc'py" znalazł slię w Jakucji, Myślę, że sz!cilegół to ciekawy i godny odnotowania, zwłaszcZJa że wCileśniej o 'tym u na'S nie pisano. Fodobnie mla 'się 'sprawa z rodziną Kozyni,ewsk,ich, przede wszystkim zaś z J'a'll1lemKozyriewlSkim, który ut'rwahł ,ię w dzie}ach rosyjISkieg,o podboju Syberii. Ad. 3. C'O do zniekszltałcenii.a n;azwiska: Sienkkri czy Siennickli. Znane mi są błędy z ohoczną pisownią tego nalz:wiska występującle w cytowanej przez W. ATmona l,it,emturze. Sięgając jednak do źródła wyjaśniam, że autor wspom11lień podpisywał się "Ludwik z Boń,cz'e Sien!icki". Tak też pisali to nazwisko a,utorzy zajmujący się współcześnie wkładem S'ienj'ckiego do w1edzy o kuHurze Jaku,tów. GWQlliś":'i,słoś'cii z obowiązku ,rieoenzen'ckiego wyjlaśnJić nal'2'ży 'pr:zy okalzji jeszcze jeden błąd w zaJpisie bibliograficznym. Otóż w ;przyp.. '20 na s. 22 podał autor jedną z prac Sienick,i'm w następującym !brzmieniu: K. Bartolszewicz, Kazźmierz KrzysztOf Siennickź [w:] Księga Świata 1857, ks. 2, s. 128 - 130. Powinno natomiast być: J. Bartoszewicz, Kaźmirz Krzysztof Sienicki Iw:] Ks,ięga Świata, 1857, ks. 2, s. 125 - 1301 Ad. 4 i 5. To co w recenzji napisał'em o Kopciu li Kobyłeckim wyn'ika z faktu szczegóło'wego przeanallizowania i'ch bi'Ografii i wkładu do wiedzy o kulturze ludów Syberiii. Dałom temu wyrlaz w 'Swoich opr'acowania'ch 'na Iten tema,t i ni,e rZJe'czw tym, aby "klażdy z nas pozostał przy 'swoliimzdaniu", lecz ohodzi o pokazlanlie właściwegoobrazu ich zalsłulg pOZlOlawczychw dzli,edzin'ie !etnografii Syberii. Odll1lośni,ez'aś dodatkowych zai:ntere'S'Q;wań A. Konna językiem cZluwalsik'i,mi udmUirsko~marlii'skiim myślę, że waxto było ,odnotować w relcenzjli i ten sZJczegół wzboga'cający sylwetkę t2g0 zesłańca i jego zasłUg1ibadawcze. Ad. 6 i 7. Uważam, że fakt osobistych animozji między Sieroszewskim a Piekarskim, o czym wspomina AnmlQln,'nli,epow111lienprzy'Słaniać ,tak i.s,totnego sz;c;1jegółu w his,tO'J.1ili na'sz;ej et'll1'ografi,i,jakim były zamiary S. PoniatowskiJego w spmwie ponownego wydanli.a Dwunastu Lat w kraju Jakutów, zwłaszcZJa :ile ilS'totni'e p1sownlia wy- ° �278 Recenzje r3zów j;akucki'ch przyta,c;zany,ch pTZez Siier·oszewsk.ieg{)była pełna błędów. Ze wsy;omnianego zaś powyŻlej przez Armona przypisu nr 7 na stronie 105 Jego książki wcale r.ić· wynika, ż·e P'OIili'atowsklirozmaWli,ał w tej sprawie z Piekarskim. Przypis ten odnQsi się natomiast du faktu, że "Piiekarski mówił 'czystą polsZJczyzną i aboll1lował gazetę polską". Podobni,e ił1iejasno sformułowana jest dokumeni2'cja relacji W. Krajewskiego ·0 Tęk'Q1p'sie J. Ko-tona. Nie wynika z .niej jedn,oznacznie, że to właśnie tak, jak 's,ugefluje powyilej Armon, na łama'ch Ucieczki z Syberyi, Kraków 1891, p:óra J. Kot<JU1<3., piS<3.łKrajewski 'Swą krótką, z<:lawkuwą ocenę tej pracy! Jeśli nat{)miast idzie {) błędy w zapisie bibliogl1afi<cznym na sironie 122, przyris 10, to wyj,"śniam, że cyt'owany przez Armona tekst znajduje się .nie na st,ronic 357 mojego artykułu na łamach "Ludu" (t. 51, UW8,·cz. II), a na s,tro:nie 557, natomiast w książ,ce A. Kuczyńskii, Syberyjskie szLaki, Wrodaw 1972 ta 5IaImawiadomość znajduje się nie n~l stfloni,e 359, a na stDonie 354. Zmieks.ztał,cenia te rze'czywiście mogą być w1ną kIQrekty. Ustosunkowując 's'ię do innych sformułowań zaw.artyoh w uwagach Aflmona, prag;nępodkreślić raz jeszcze, ieoczyWlistY'm błędem jest .micsz·anie na ła,ma'ch k~'iążk,i nazw posZJczególnych ludów iS'yberyjskich, s:t,o,sują'cstarą li nową nomenklaturę względnie OCQlCZine pis,anie na2lwy "La1muci" lub "Ł,amuci". We współczesnej literaturze etnografk2ln.ej kwesti.a 'ta jes't }ednozna'cZJnie wy ja ś>niona , a pisIQwnia Inazw poszczególny'ch ludów k<O'nsiekwentn:ieprrestrZJegana; ZJob. Dip. Istoriko-etnograficzeskij atlas Sibiri, pod red. M. G. Lewina i Ł. P. Potapowa, Moskwa-Lem.i01Jgmd 1961; Atlas narodow mira, rod red. S. 1. Bruka, Moskwa 1964, w odnJiesiemiu zaś do nazwy "Lamu'Ci" czy "Ła-mud" praca G. M. W'<l'siJ.ewicza,Ewenki. Istoriko-etnograjiczeskie oczerki XVIII naczalo XX w., Leningrad 1969 i Etnonimy, red. B. A. Nikonow, Moskwa 1970,s. 204 - 217. Wyj.aśniajC}c powyższe, cZY:l1Iięto z obowiązku riecenzenta i raz j·esZJczepodkreślam dużą wart,ość książki PoLscy badacze kuLtury Jakutów. Jej lekturę oprócz wąskiego grona etnografów i hist'myków nauki poleciłbym <tym wszystk'iJm, którzy w biografi.a'ch .szukają nie tylko mechalI1iZJmówkiierujący'ch losa:mi ludzi, ale i klimatu damej epokii omz specyfiki hlis'ool'ii,która te pos<1aciezrodzila. Antoni Katendarnyje -nacato obycai XX v. Vesennije i obrjady v prazdniki, IzdateL'stvo strunach zarubeznoj Evropy, "Na'u.k'a", Moskva Kuczyński konec XIX 1977, ss. 358, ił. Pra'ca ~taJn'<JlWi drugą część zrecenzowanej w t. 60 "IJUdu" lffiolDografiliInstytutu Et nogm f.ii im. N. N. M'Hduciho-Makł.aja w Moskwie, poświęconej doroczn)'lm zwyczajom i obrzędom wszystkich narodów Europy (poza ZSRR). Jej główrnym redaktorem jest S. A. TiokaiI'iev, a autoiI'a:mi 18 etnogr.afów, przede wszystkim radzieckich. W ,y;o,s0CZJególny'ch ro,wZJiJała'cht'Omu Vesennije prazdniki ZJostały przedstawione zwyczaje i obrzędy <Jkifesu wiosennego' u Włochów, Fra,ncuww,narodów półwy.spu Pirenej'skiego, Bel,gil ;i Ho l'alDiC1ii, Wy,SiP Brytyj<skich, Skandynawii, Fi'nów, Lapoń'Cz.yków, Niemców, AU's<1riaków, nar'odów SzwajcaI1i'i, WGgrów, PoJ.a,ków, CZ0chów i Słowaków, Łu.życzan, narodów Jugosławii, Bułgarów, Rumunów, Al:bańczyków oraz Greków. Jedyną zmianę w układzie pracy, w porównaniu z częśdą ,p.ierwszą, stanowi więc rozdzielenie opra'Cowania doty,czącego Słowian Zachodnich na trzy �Recenzje 279 dzialy silczegółowe. Podobny również IPowstal w zasadzie zeS(pól autorów. Zarówno te formalne względy, jak i 'analogiczny s'posób !prezentacji materiału oraz ;identyczne zalożenia tc-oretyczno-ll11etodologiczne powodują, iż Vesennije prazdniki stanowią konsekwentną li w 'pelni log,kzną kontynuację ,czę·ści Zimnije prazdniki. Są równocześnie doskonałą monografią dorocznyoo zwyczajów i obrzędów cyklu wiosennego yo; Europie. Praca pO'Sliadaprzede wSlzy's1k!im'charakter faktOlgrafj,czny i opiom się głóW1l1ie na opublikowan.ej ~itlXaltlUrze prZJoomiQl:u, w mn~ejs'zym s:tlQlpn,iuna danych archiw'al;ny,ch i badnnlj·aoh terenowych. ZgrlOmad'llony ,ma;ter,ial dajoe s'taty;czny obraz obnędowości na prileromie XIX !i XX w. Opisowy <:ha['akt.er m ono!§I"ail'!i i wynika beZJpośI'edruo z jej za,łoż'eń, prwd'stawionych w plierwszylffi tOlmi'e.Charakter t€<o,roetycZJnY i ,sy'ntetYZJują'cyposiadają, 'podobnie jak poprzednlio, "W'pr<Owadzenie" .i "Podsumowanie", ,ale anahzę w n.ieh ograniczono jedynie do obrzędowoś'oi rOZJ{:lCltrywa:negQ O'~resu roku. Uwidac7Jl'li,asię jednak, w każdym z ToZJdziałów, dąż,enie do ukazania nawet pOIszczegMnych f,aktów w 'perspek1tywie hi'st.o'l"yocZlllJej !i ujęcli,u gen'ety,cmylffi. R!ozważa'lJJiat,ego rodzaju 'są nie tylko ~nteTeslUją'oe,ale wręcz ~OInieczmc.Zwy,cz:ajoei obrzędy dorOlCzlIl,etworzą sys'tem niezwykle złożony, a wyróimi,enie w nim poszcilególnyoh nawarstwLeń d ich d:nlerpreta'cja wymagają szczegółowej ,analizy, tym bardziej, iż zwy'czaJe ujmowane są.w p[',a,cy jako forma św!iadom:ośai społeezllJej w kcmtek.śoi,e ,cal,ego zes1p:ołuuwarunkowań i w rozwoju hi-story,czmy;m. TakJie podejści'e pozwala n'a o~€śJ.enLe elementów w ich źródłach, a w!ięc jako pnooohrześdjańsk!ich, antycZlI1y'ch, chr.ześdjańs·kich czy wyraźni,e elni.cznych. Podstawą wyróżnienia wioserm.ego cyklu obrzędowości dorocznej w IDuropie jest '1," recenzowalIlej prorCy kalenda'rz chłopska, zwJązany z o]:)serwowalIlym'i w przyrodzie zJffiian'amui następstwem prac gO'Sp:odarsikich.CY'kl wio5ellJJl1Yjest naturalnym pl'zedłużelllliem cyklu zimowego, w którego obrzędowoś'cd zazn,a<:mją 'Się m. in. przygoto'wania do wio'srennego początku nowe.goroku ch~OIpsikiego. Zwycmje i robrzędy wios'enne tworzą chyba najbardzri,ej złożony komplek.s. Przyczynia się do tego m. in. fakt, iż początek i konlirec wiosny, ze wZJględów kUlmatycznYCih,'przypada lIla różny'ch robszanach BuI'Opy na róż,ne mie'siące oll"azto, że oraTci.e chr:reścijań:s~iej obrzędowości 'religijnej Irllakalrendall'zu ksrjężycowY'm powoduje wystę.powan'ie, obok świąt stały,ch, św.iąt ruchomyoh. W wios€il1l1ejobrzędo<woś,cdmożna wydzielić dwa etapy. Pierwszy OOanowią święta karnawałowe przy;padają'c·e na okres budzenia s'ię przyrody do żyda oj mitani-a wiosny. Drug)i wiąże się z rozkwitem p['zyrOOY i roowojem polowych prac gos'podm'Sklieh, a jego punktami kulminacyjnymi są l ;maja oj Zielone Świątki. ZwycZlaje i ,obrzędy wielklanrorcne łą'czą nirej'ako oba eta,py. Podobnie jak w cykJ.u zU!mowY'm,tak i w cyklu wiors1elIluymz;aznoaczają się wyraźnie ślady kultu ognia, wody, zmarłych, magii :płodności Hd. Związek mi'ędzy elemeultami rohrześ,cijrań'skdmi,a ludowymi rróżnlicuje się ZJnra'ozni,e w .zaJ.eżnośd ord konkretn.ego świę~a; i tak np. Wni'ebowstąpienlie jrest główn.ire świętem rreligijnym, natomiast ~arnl<lwal w za'sadzie czysto ludowym. ObOk szel'egu wspólnyrch wą,tków w zwyczaj,ach i I()Ibrzęda'ohwim;ennyoh w Europie poj,awi,ają srię na IIlri'ektórych obszarach elementy specyfJicZ1lr€,uza].eżnLolIl€od środowiska geogroficzneg.o, różni·c w ;poo's:1awaoh g>cJ1S'Poda!I'czy'ch, 'l'óżni,c :roC1ri:gijnych oraz walrunków hLstorY'cZinegorozwoju. Przykładem moie być karn.awał w swojej klarsy'cznej 'PostaC'i, ch:arak,terystycZll1€j dLa krajów romańskich. ŚWiętowalIlie przełomoweg·o Imocnentu wiosny w dniu 1 ,ma['ca na połu<dniowym-ws'ohodzie, a l maja na pCJwsitałyoh orbswlf'och imoŻlI1at!uma'c:zyć oom<j'e<nTIymiwarunkHlmi klii1matyc2mymi; �280 Recenzje 'wlaŻinośćdinlia św. J'erz;ego w połlUdiniow,eji południo'Wo-,wwhodll1JiejEUI'opie Z;l1I3.czeniem hodowli i pastersItwa na tych terel1la'ch; a np. występowanie elementów kultu sloń,ca w obrzędowości majowej na Szetlandach pozostałościami tradycji celtyckich. Pos'z;c,zJególnerozdziały dirugiej 'częśd serii Kalendarnyje obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Evropysą ilustrorwane oraz uZJUlpełnionemaieI1iałami bribliog)raficznymi. Główną wartośdą pracy Vesennije prazdniki, podobnie jak części poprzedniej, jest jej faktograficzny 'char,akter. Z tego punktu widzenia jest to oprmcowanie w zasadzie pionrierskie li dlatego ni,ezwykle potrzebne. Dziwić jednak może fakt, że nie spróbowano w nim dać Iszerslzej alllahzy pOlTównawczej li synteiyzująeej, [la którą z3.warty w tekście materiał opi'sowy w pe~ni pozwala. Jacek R. J. Denisova, Etnogenez Latysej. Po dannym kraniologii, Bednars~i Riga 1977, ss. 360. Pra,ca R. J. Denisowej jest rezulta'tem wrieloletnich zespołowych badań arrcheo,log;cznych i antropologicznych Insty1tuiu Hi,s'torii Łotewskiiej Ak,ademh Nauk, przeprowadZJCrnych w obrębie Łotwy. AlUtorka buduje teorię pochodzenia Ło,tyszów ki,erując się bogatym ma,terriałem kostnym ,i ezęśdowo kulturowym (wypos'ażenlie g,robów). Ma'teriał a['cheologiczny jest tu raczej późny i pochodzJi głównrie z XIII - XVIII ww. ne. Dane z neoliltu i brązu, 00 s,twierdza także slam,a alutorka, są zna,cznie uboższei mniej zbada,ne. Skromny jest również imatef'i'ał porównawczy z Litwy, wobec bardzo Liczny'ch oprra'cowań z Estolni,i li sąsi'edinlich terenów fińskich. Pomijając 'szc.zegółową lanalizę ,metryczną czarszek i przeprowadZJOrną systemat ykC; ,r'egion alną, pragnę tu zwróoić uwagę przede wS'zY'srtkimna interesująco 'poruszone za.gadniienia etni,czne. Typ wybitnie bałty'cki 'Pod względem a,ntTolpo1oogji-ezJlly1m 'charakteryzuje się j'ako szerokoli-cy, z pokaźnymi rozmiaralmi częś'ci móz@O'wej ez:aslzki, umi.a'rkowani,e długogłowy, ze ś,r'ednio wydatnym pr of,i1oemtwarzy i rkąta no,s'a. Nie jest on jednak jednolity na tmenli.e c.ałej Łotwy, a wyniik1ato z różnego subs'trratu fizyczmego, na ja~im kształtował się typ łotewski. Obszar Bałtów pod względem wpływów antropologicznyoh i kultur'owych podzielić ,można Ina dwa z.alsadnicz.e areały: 1) północno-za,ehodni i 2) połuidnrioW'O-w'chodni, miejs'cowy mongo'1ooidalny typ ludnośei kultur -ceramik'i dołkowo-grzebykowej. Począwszy od W'cz.esnego neolitu widoczne są wpływy kultur eur'OJpeidalnych, kul:tuTy Er:ieboUe z 'terenu Danii i przybf'zeżnej Szwecji. Ludność ta wY'różniała się skrajniema'sywną budową cz:alSz~i, silną długOlgłowoś'cią i baI'dz:o szeroiklim licem, ok. 150 'mm. Powyższy typ fi,zy'ezmy ludlnośd wystąpił w k<uliurz.e tzJw. narwo-niemeńskiej n1adbałtyku okresu neolitu ,i zajmował obsz.ary późJl1Iiej,szychPrusów, J'aćwieży, .zalohodl1'iąLitwę i Łotwę. Areał ten sty1k,ał się z dnliepro-don:iecką s'iTefą kulturową na orbs'ZGlrzemiędzy Niemnem, Prypeclią i Dnieprem. Wzajemną 'oś wr;ływów ,.za'chodu" i "wschodu" stanowiła zapewne ~inria rzek Jasiołdy-Szczary-Ni.errJ11ra, comi,ało też dalsze kons,eikwenlcj'e w kultiUrize Bałtów. Zas'adillli'c;zezJmlilanyw iklształtowaniu się sluibsli<ratuprzedbałtY'ckiego wywarła pnede wszystk'~m ekspansja plemion indoeuropejskieh III i II tysiąclecia pne., kultury torpO!rów bojowych i ,cera,mi:kJi'sznurowej. Oby1dWluete klultury, uważan,e za 1 1 �Recenzje 281: rodzime, o jednolitym typ+e ceramikJi, IW s.trefi,e Bałtyku objęły całe wybrzeże w~chodniie, ,;::·oslU'wają'c 'się takż,e daleko lIla pób1Joc. W :kulturze to'porów bojowych wschodni'Ch wybrzeży Bałtyku wielu ,auto~ów Wlidzi Protobałtów . .Aintropologicznie ten typ 'rasowy przedstawiał się jak<J ,typ malsywny, długioglowy,z szerokim i wysokim li·cem OIr.aZ'WyrazristY'm profilem twarzy. Termin "P:rot,obal.towie" 'W odniestiemJi·ud<J joonośd rasy, kultury i języka oraz wspólnoty terytorLalnej, a WliĘ'ctego, co ogóLnie n.a:zwi'Elmye1mosem, w obrębie .sZlnUrowców budzi pewne zust·rz,eżenia. Przede wszY'stlk'i,mmówić o Bałta,ch w i.ch hLsooryczny'ch siedzib:wh we wc.zesnej faiZi-eme'o'litu ws.chodrui<J-·eur'opejskiego jest jeszCLe za wczc~nie, ·a TU,czCj,moŻina uważ-ać, że kultUT.a 'Szn,urowa Wl1'i'Ols!a ważne i zasadnicz:e podłoże fizyczne na {)bs'zary prZJedbaltyokJie. MLmosot.alc'g'c, integrującego wpływu kultur ~doeuTOpejsk.i.ch na mi.es,Zikań,ców wschodllJi·c,g:owybrzeża B"ltyku, nowożykla Łotwa .aż po wiek XX pTZiedstawiała dwa z.;:,sadnicze typy anLro(::Jlc,gi'czne: szel'o:w.Ji.cy bał.tyjski i wąs:k:01j.cyfiński,ch Liwów i Estończyków oraz wys'p ludnoś'ci wąskolicej wcze!Snego i Ipóżniejszego średniowie-· cza, osiadłej w zwi<.jzk·uz migra'cj.ami nor.mań'skimi i podbojem Lo,twy przez Zak<J[l Kawalerów Miecz:owych. Zastalnawiając.c, ż,e p}emiona łotewskie mają wti.ęcej 'ce'ch la.potl.o'Lda.lnycihnil. Liwowie i Estończycy, a 1akż,c sąsiednie .plemiona słcw'iański-e. Jeśl;i cdmienu<Jść (:·ora1mdrów czaszk:i i tWCl1rzyu Słow1an, na kQlrzyść 'UIlTIia·rkowanejslZerokoś<Citwarzy i wydatruiejszego p'l"o-filu, jest zl'oz,umiała, '1'0,podiobne tpaT.aJmet:ry,Finów 'nadbałtyckich, w odróżnien'iu od BaŁtów, świ~dczą '02JflaC'znym 'przemies2Janiu antropol'Ogicznym Finów, Zll1ac.zni.ejszymll1iżu 'baa:idziej ·2Ja,chowa'wczych Bałtów. Już w I tysiącleciu pne. dOT2JOOWm Oki .i Woł,gi, w leŚlIlej S'trefie U~oEnów. przeb:i'egał ożywi'onY,szlak skandY'lI1awski wymiany mi'edzi .i wytworów brązowych. 7. Kubal1iiem i sterra.mi nadcZla,rnOlmOrs!k!irmi. W klierrull1lkulpóhloonym srzllakten r;odąŻiał do Skandynawii głównie przez wybrzeża f,iń,skie i wy's'pę Gotl<lJnd, a w mniej-srzym stopniu w dół Dźwinyi Niemna. W tyrm ok:resie .archeologia stwlierrd'za też r:eWll1.e a!JaJ.o.g.icw SI-eliobriel:>ClchówkamiĘdzy Sk1an:dynawią li pofud<niowo-wsc'hodn.iJmi wybrzeżami Bałtyku. Na szlaku wołż\lilsk;im jeszcze w XIII - XVIII ww. s,twi'erdZia aurtoTka typ wąskobcy o ksz:(·ałtnej budowli e czaszki o:ri.ent,a'cji 'Ixlłudini·owej. Podobne oechy rasowe wystąpiły w dol'i'l1ie Dżw1ny, a również do'patmje się ic'h 'a·utork'a na Litwti.e. Jed-· n<"kże te o:chy antr()lpol<J'gkz;ne mogą być ś'l<adem pó~rui€jS'zy'ch'))EIDetracji no['mańskioh szlaku dnioprrow'cgo lrudów poł'ud.ni<l, który'ch ten szlak 'p'O>C'iąga! ku pó!no·cy. Ludy prabaltyckie w główll1ej 'Siwej mal'Slie,CO dobrze dokumentuje la'r'eheolo.gia i językozn.awstwo, prz€mies'zkiwały w d<J:rZie'Cz.u środkowego DIlliepvu i Berezyny. skąd r,o,zpc<cz.Ęły 1=·owo,lnewiel{)wi€'kcwe or:·rz:esu'Wall1'ie się, pod n:a:por€lm głóWlll!:i.e sło-· wiańskim, ku wybrzeżem Bałtyk,u. BaHo,wic I i II lysiądoClia Ine. jako typant~o'poJ.ogi'czny chaTlakterYZiują siię SZi€-· f(lklirmdi.armellirermt.wa.rzy u wydłuż,OIną fOTlmą cZla:slZki.Około połowy I tys. ne. 'POświ.ad'C'Lerui są j·:.Jż 'Prz.ez a[·cheololgi.ę w swo,im w,ewnętfZll1ym z:różnlc{)'WallliJu etllli'CZd10-językowym, w swe,ich h;is,toryczlllyc1hsu€diZibach, z wyją<tikiiJem'Pl€'mi<Jn łot,e,v'S,kich•. które sięgały dopiero połudlI1liowyoh Ignanic wspólcz.e'Sn'ej Łotwy. Z naj;n'owszyC'h bad,<".ńna,d BałLa:mi wyni;\('a, że Loty.sZle najpóźmi'ej spoś'ródBaltówZJajęH swe nadb2ltyckie s'iedzJiity, a proces 2JasiedI.alllia zakońc.zył 'Slięd'O'j)liero w VIU w. ne. Na.jwcześni'ej .o'S.ią~~,li wybrzeż,e B.altyk1u Prusowie i K,urrowie, o ·czym świadczą stare· bdtyckie antlrolpologi,ozll1ec's'chy K'ulfów. PIiusorwie zaś nie j)'I1zeds,tawliJająstanu pier-· wortne.g<owsku,t,ek silnego podbo·ż,a eUiro'peirdalnego i <Jdd2Jia!ywa'nia klU'lw:r zachodJu. w okresie brązl'J i we wczesnej ep)(:e żelaza. �282 Recenzje Pl.emioll1ia łotewskie Qsiedlające się w swych ziemi,ach zetknęły sdę z ludami fi6.s<kimi, Móre jesz.cze do XV w. [le. zajmQwliłly wybrzeże Zatoki Ryskiej. Występują w źródłach h~S'toryc:zmyclh jako "Liwowie". Język iehbył żywot'ny jes,zcze w XIX w. Antropologi=e cechy li'Wo6.s'k:ie- wąskolicość i wyI'aźny 'Profil twarzy -. "przebiły" ,się w niektóry,ch oko·lIka'ah Łotwy ba'rdzo wyraźmie i występują u Łotyszów współcześn~e. Zaznaczyć należy, iż we wczesn)'lm 5redniowieczu 'ok<re'Slu.plemiennego Bałtów i Słowlian zarYSiO'wujeSlię wyraźniJe etn/iczno-językowa 'l"'U'bieżmiędzy tymi etnosami, uparta g,e'nernmi,e na dom,ej Wliśle, ,zac-hodnim BUg)u,i Prypeci. Różny cd brałtyck'iego materiał ko,stny reprezentują Dregowicze i Wolynianie X - XII ww. TIe. Diliłmebr twarzy j'Mt li nhch węższy li wynosi średnio 135 mm. Natomiast typ bardzo blli:ski tylpoWJib<.tl.tyck,iemu ,przedstawiali Krywicz;e, nawaJT'stwi€lfli na subs,bru,t balty'cki. W kwestii 'l"OZiSlbrzy~lI1iia trudnych i zloż,onych za·gad;n,ie6.etulOg'onezy, gdZJie j:;owincrua nasltąpić wzajemna korelacja między rasą, kulturą i językiem, ma,teru,ał antropologiczny nliłświetla tylko jeden aspek1. Bewne wątpl,iwoś<Ci budzdć może przeprowadz,cna przez autorkę 2jbyt' odlegl'a ,r,et'rospekcja', dQkooana na późnym mliłteT'iale kralI1j.olq:~icZJnym,pochodzącym dopiero z XIII - XVIII ww. :Amea WIIloSiijednak wieIe do dyskusji 'niad etnogenezą Bałtów i jestcenlI1ym wkładem mateniałowym do tej plI'oblema,tyki. Zla'uważyć iPny tym należy, iż na Łotwie i Li:tw~e napisano wiele pro,c o 'Pochodzeniu li ik'ulturze Bałtów, 00 oozwi,er.eiedl,a p{)dall1iaw ksJiążoe bibliO'gmfia. AUcja Bednarczuk VII Mezinurodni sjezd slavistu, Warszawa 1973 (21 - 27 VlII). Bibliografie. Sestavila Eva Vel,mski\. Sta,bni kJruihQvll1ia CSu - SlorvalI1skaknihov'11a, Braha 1976,s's. 346, SIOWlitl<skakindJhov'!1la w Pradz.e, s'Iliłwlli:tyczna biblioteka nauikowa, już z ok,azji przygotowań do VI Międzynaruiowego Kongresu SJawistów, który odbyl się w Pradze w 1968 'L, wzięł.a na .sdebie o,bownązek ()Ipro'COlWalI1ia biblilOgr.ahi wszys'tkich d<Jtychcza,s'owych i ,plI'zYSzłylClh krOlI1gr,esówslawisltyezny<ch, rOZ!Ulffiiejącsporządzanie takich Z'CSlt<CIIWÓW biibliiograficznYCth jaloo swój wkhad do :historii slawi,styki. W 1968 r. wydała bibliogr:aflię I Zjazdu Sławtistów w Pradze (1929), w 1972 oiblii'ografię II Zjazdu w WalI'soowie (1934), w 19,69 VI Zjazdu w Pradze (1968). Wydan'e zestawy uzupełnia omaw;i,an-y 'tom biJbJi.ogro.fliiVII Międzym,ar<ldowcg)o Kongres!U SI'awiJsiów w Wa.rszlawie (1973). Btbliog["afia p,oIZQISltały,ch zjawów !Sllawtstyc.ZJI1ye'h j,es't już opracowania i będZlil€s'Uk1oosywruiewyd1awall1'a. Do tego C'z.a'sIU mOŻ[l'a korzys'tać 7. Kartoteki Slov1anskiej kniho\nny,w której zg,romadZJOII1o już wszystkie malteria!y bibliografilCZJI1I€ dotyreząoe zjazdów. Bibliogmfia VII Międzymrarodowego K'olI1'gr:esuSlawistów w W,arrsza'Wie została p()cl'ZJielon'<ł na 3 rOZJcloZliały. W pierwszym odnQ1JoWlalI1o zjazd'owe ref,eraty, w k'olejnośoi podstawowyoh sekcj'i: I językoznawsl1;wa, II lliberntU'rozm,awstwa, III problemów lingwistycZJI1o-l1teraturoiillawczych, IV folklrorystyki, V ogólnoslawi'sty,cZJnych problemów hi'SltorycZJI1ych.AdlI10tarcje te w ramach sek'cji zosiały uJ.ożone alfa ootycznie według autorów. W drugim l'()lzdZJilale podane są samodzidne wydawnkl1;wa i cza· i �283 Recenzje supisma poświęoO!l1e KongresQwi, w alfabetY'cznym układzie według państw. Cenne jest zjam~e's:ucz'enli'eprzy ty,ch publika,cja,ch sygnatur, które figUiriują w kar,totece i klsiGgQzbicJr7JeSlQ\",moskLejknihovlny. W 'fozx:lZ'i<ale rtr:zecim wymi'enJioQll1o artyk,uły 00nos'ząc·e się dOI:'f'o'bl€lmatY'ki zjaiZlC!'owej;ułożono je w pOTządku alifabet)"CZII1ymwedług autorów. Koń'cowy aneks· zJ8.wier.a spii's wykror:zys't'aIl1yc-hwydawI1IioCltwzbio'f'Owych i ,czas'opism omal. li.ch skrók w, jak rówJ1!ież i:ndeiks nazwiSlk (skQr{JW!idzGlfabetyczny). Biblio()~<lfiG VII Kom,gr'esu SJ.av.'Lstów przY'!1osi w sumie 1782 kilkuwierszowe adnotacje, U10ż,01new posz'c:z.e.gółny'C'hsek,cj.a'oh w podgrupy It€lmatyczme, j,ak były omawlia'nc w ,podisek'cja'ch. UłatWli'a -to znakoQlmJiJoie 'Orientację i daje od 'l'i87JUwgląd w porus'z<liną pI'Obl'€Imatykę. Praktyczną ;przydatność t,aikUego uikladu 'mo·żna rzJooemons'tr,ować na przykładzie sckci'i IV - folklorystyki. Biblio()grafJ:a ,odnotowuje ruajpierw ·czk'ry 'p{)dsiawowe ref.eraty, w 'tYlm refeI1<litprof. J. BUT'SZltyParaLeLe i specyfika w rozwoju etnografii i fo!Jdorystyki w krajach słowiańskich w okresie roman- t Jjzmu. NastGPuje wyli'cZle'ruieref'e'I1atów w 'PQdsekcj'a'c'h, a miia'l1'ow.iocie:w IV-1 romantyzmu folkLoru skiej w foLkLorze i kultury w życiu słowiańskim; Ludowej współczesnych Słowian: narodów IV-2 roLa Prawidłowości innowacji słowiańskich; rozwoju i tradycyjnej foLkLor kultury miejski RoLa współczesnego i jego słowiańwpływ Ogółem w działe folkłoryslfY'ki zgnu'P'owa1no 55 not biiblio'gf'afi'cZlrJIY'ch w układach obligatoryjnych dla tego IrlOdZJajupubłik'a'cji. Kiedy .ma ,mę przed SQbą tę staTia:n:nie przy.gotowaną i wydaną biblii()~£ię, z pOlftrelem Jułi-uSZla SłlQlw.ack'i'eg.on.a kaI1oi.e tytułQwej okładlkJi, moż'rua I1lależycie zro'ZUJmi'ećwa,gę sławrs.tykJi i ogrQlm dokonań w badalł1iach slawistyczmyoh. Na :pderwszym zjeździe w Prndz;e w 1929 r. zebrało się pOlł1ad 200 uczes,tnLków. Na siódmym kongfesrie w WaTlSZ8wl.i.e w 1973 L - :pon.ad 2000 lł1aukJowców 'z 28 klTajów świra,ta. Wygłos.illi oIlii 900 referatów, w dy'sk1usj'i z3ibrało .głos pOI!'l'ad2500 U'cz.es1miików.Świadczy to noajwymoWll1iej o iplfestiżu i ZII1il·c·z.eIlli'u VII K'o'l1'greosuoraz idei odbywania koOln.gresów s:l:awis.tyczmy'c.h,o jego roli we wzmalC!rJIi,alł1iu mliędzY'l1arGdowej s'ołdd.amości n.'lukowców, o śWlia{;owy;m zaill1'1Jeres'owa,nli;u słow:iań·Slką kiulturą, językiem, historią i d[JJiem dzisiej<s'Z)'Im. na Literaturę piękną; IV-3 Związki foLkLoru słowiańskiego i niesłowiańskiego. Jifi Damborsky Premeny L'udovych tradicii v sucasnosti. 2. Socialist/eke krajiny, [',ed. Adam PI anda. Veda, Br.ati'sła'Va 1978. Słovenska ,ak,ade.mia Vlied. Splisy MedZinarQdlł1eho komi,tetu pre etnograficke studium suca:sIł1QSt!i,t. 2. Bf'a,tislava 1978, .ss. 320. T<lki sam tytuł nosiła międzY1lJar'Odowa konferell1c}a etnogf'a,fów 'z kI1ajów slQcjal1:;tYCZll1yohZOiI1ganoi0owalllJa w 1972 r. w Smolell1'icaeth na Słowa'cjli przez Ins'tytJult Elnografii Słowa'ck1iej Akad€lmiJi Nauk i Słow,ack:i,e TowalT'zys.twlOE'tinograficzne. Plone'm tcjkonfer'encj'i był już tom I Przemźan omówiony ipopnoomlio (zob. "Lud" t. 62). Zawieorał on 24 refoC'raJtyetnografów oze,chosłowaiOkiCh i dotyczył przemia!l1 tradycji ludowych tylko w tym kraju. W omawianym tu dl'ugim tomi'e '[;()lmiCS':UCOOJIli() 20 referatów etnografów z .i1l1!l1Y'Ch krajów socjlałis.t)"Cznych. Tak j.ak tpQ'P'l'z.ednlie,do'1;yczą one rÓŻll1y,chaspektów ,pnzeobrażeń ludowej tTady'cj~ kulturowej w tyohte k.rajach. O ZJało:beniach, celach i proJiilu konfer:en,cj.i, mającej dać m. in. pogłąd n.a t€'O'Ilie, �284 Recenzje metcdy iosiągnięckt badań il1tadwS-pÓłczesilWŚ.cią, mówi w ,przedmowie Adarm Plrtail1da. Zestaw otwicTa refe.rat plfof. K. Czistowa z Len:in.gradu dotyczą'cy funkcjonowania w życiu ws'półczes.nym zarówno ludowych form t,radycyjnych, j.ak i r:oehoony,ch, "quasi podobnych", lI1egeneIfQwanyiCih,jak i wszelkich posta,oi folklory,zmu. Z kolei J. BUi'sz:ta pOir'UslZateOlre'tyczme zagaidnoj'enia wSlpół:istnienia tradycji i nowocz'€'9ności, uzasadniając konlieczność selek,tywnego z.aooowaJl1ia :aU'1.enty'cZIl1yoh czy przetworwnyoh kulturowyoh tr.adycji ludowY'c.h w życiu wsrpółcze sil1ym. Refemlt R. Peszewy z So.fii dotyClZy all1'aNzy'r:odst'awowego r:oję;cia ,tzw. "sposIObu żY'cia" OTaz m·etod jego ooda'l1Ii<a.E. Pietrnszek (Wrocław) .p()["usza prooblemy :tmdycj:i, 's'j:ory '0 joej pojmowanie oraz anali.ZJuje jej ,postade. T. Hofer (Budapeszt)zaj.muje się drogami przemian kultury chłopskiej !l(! Węgrzeoeh od okJresiU feudaliZlmu p.o Wlspół,czesną "kutwrę rolrui'czą" 'c€'ohującą się rozpadem dawnY'ch tradycji. B. K,opczyńska-J,awO'r·ska (Łódź) refefluje wy.niki badań kilku wsi k'ujaws:kiJch z 'PiUil1ik!tu widZJ€U1.ia prlZJcmian kulturowej hi,erarchii warto·ści na przykładzie stoSUJl1iklu do ziemi. D. Tod-orow (Sofia) ,ilnformuje o pfloblem.a·ch, metoda,ch ojI'eZJul-t,a:ta·ch kompleksowych badtań prlzemian wspókz~sny,ch w uprZJemy,słowionyrm i'egi,on-i-eBUTgaS. A znów R. D. Rakić (Belgrad) porusZJa problem zmian w żY'C:i'U domowym m'iJes,zkańców wlS<iserbskiej. T. ZdaUlko (M0!3kwa) mówi o wYJ1Jikaah 'Szeroko zakrojonych w ZSRR badalI1:i"achtradycyjne,go li ws'pókzesnego życia narcdów, kł.adąc nacisk na ,charak:ter 'etni:ez;ny proc·esów przemian i ifolli w ni'ch trooy,cji J1Jarodowy,oh. Z. MusiclJt (Budziiszyn) zajmuje się szeroko łużycką rodziną wiejską na pTzykłtad:zie :przebadanu,a 1500 jednos'tek, al,e tyl:ko ·cd ,ok'resu ZJawieranlia ma.łżeńs,twa do l roku źycia d2lieci. M. Dobr-owo1sk,a (KTaków) przedstawia wynlLki s·ZJeTokich badań w 'reg.i,ome Gól'lI1ego Śląska, K,a'rpa,t li w KoHinie S.andom'ienskiej nad dynamiką p:-z,euni<a1I1 k'll1t:UT'cwyoh.pod wpływem lindus'tri'aliwcji. Fodobnej tematyku dotyczy r,eferat V. Stojal1JC'ević-Ni:kohić(Belg,rad) 00 przemi'a'l1ac'ł1 wsi w rej'onie Tit-owa-Użi'oe, gdzi,e -powstały wi,elkie ZJakłady przemyslowe. A znów W. Paiplrockta (W,ar>szaw:a) przeds,tawira za,gadnienia wpływu indu:stri-ahzacj:i na przykł,aazie 1='n.-wsch. M:azows·za. L. Dukov (So:l'ia) linforrm'llje o wYll1likach ,podo,bny,ch badań we w~iaiCh okręgu !pI'Z€\my'słoweglOBUll'ga,s.T,e'gJOż OIk!ręgudotyczy także referat M. Todorowej- WaiSilewej (Sof.ia) omawiający zmiany w p<>zy,cji i' rol·i stpołec:z:nej kobiety w toku ,indus:triJa,hiZJacjii budowankt u:strojus'ocjali'sltycznc,go. Torzy nas1ępne polsklie r,ef.era,ty zawierają: M. Gła.dyswwej (Kraków) tend-encje przemian ws.pókZJesnyoh w k'ulbu!fZleludnościgór.a.lskiej; A. Zambrzy.ckiej-Kun-achowicz (Kraków) 2lmiaJl1w ,presiliżu społecZJl1ym iTz,ermieślnika :na wSli podhal<ańskiej; A. Szyfer (OlsiziY'!1) slpecY'iikę przemian trndycyjnej ku.l,tury wS'i na ziemj,ach zach'oonich, głÓ'WlI1Jie na MaZluDaoh i Walf1mH.A mów M. Sarklny (B:uda'pe5Jzt) nawiązuje do referatu T. Hoier,a ,i przeds,tawia k.ilk'a teQ['etycznych kweS'ti,i doty'czą·cych badań a!l1br!opol·o~iiCzno-Slpolec·znyc.h ZJa.nikarua kultuifY l<udowej 11IaWęgrzech. WIfE~szC'i€ M. J,ow'JlQvić (Belgrad) informuje Q w,ielol<etlI1ichi syst£c'11atycznych bad/aniach podohnych jak wyżej pl'oblemów ,pI()w.aoZlOoych·przez IJ1Js.tybutEtnografi-i SAN. Toro r·eprezentuje bardw, I~nteresujący i pO;rÓWlD'awczywachl'aiTz probl'emów badań współ'czesll1ości pode}mowanY'Ch przez et'l1ogirafów w krajach socja-li:s-Łycznych. Refera1ty pubhik,owane są w róiJnych językach, zawsZJe jocdnak towarzy:slzy im sltreszczeni-e za'rów:l1'ow języku słowi<lcbm, jak rosyi'Slkim i nioemiecikfm. Trzeba jesZJCzer:az 'podkreślić duże naukowe i oiTg'anizacyjne ooiągruięcia etno-graf~i sł-owackiej, la zwłasz,cw bra.ltysławs'kier,o Ins'tyt'utu E1nografi'cznego SAN. l Józef Burszta �285 Recenzje Jim tislava K,omorQvsky, Tradicna svadba u Slovanov. 1976, ISS.310, ilu:str. 79, res. ang. i TiOIS. Uni'Verrita Komenskeho, Bm- I Ja'n Kormol'owS'ki poszukuje ,me'tody ł~cznegoO badan·ia kulttlur słoO·wiań·~i<ch.Jest nią metoda :porównawcza, ale za6'to's'owall1Jatylko do €'lemen>1:ówswadźby, wspólJnych czy rozdzielnyoh, u róŻirlyc'h Słowila:n, bez dochodq,eń etlnog'enetycZllly,c'h. PrnktY'CZIl1ie nie jeslt możliwe <l'pI1acow:ani·e<całości mat'eriałów dioty,cząlcych wesel. Liter,al1JUJraod CZGSÓW choćby Ni'lx!erlegoOl'o:uro3ł~ 'Slięw tym :rrZ'Etdlmio'ciedo olbl1Zymk<hrozmiarów. D:at'c-go 'P0t1'z,eba w obrębie metoOdy pmównawcz,ej wyznaczyć sobie ,konkretny cel. Określeni'e waczanti;a Z3Wa.lltości ,i rmiej;~a pOSlZlcZlególnychel€mell1tów w s'truktura'C'!) tra.dY'cyjlOej swadźby SlO'WialO:w potmocą sem,aniyc.znych je<!noOstekbyłoOpobudką tej pracy. Po:! pojęciem słoWli,ań:.sk~eg,o wes'sla 'autom rozumie Zles,półregionalnych warliantów jeg;o c,zęśd skladoOwy,cih.'Irruter,es'llją goo t'e wa'ria'nty i ~Ich ZIl1aczenie, mus'ial wię,c rozłożyć 'Sltlruk,turę wesela na <owe d.aj~oe 'się porównyw,ać składniki, oczywiśd'e nie tra,cąc z oczu całej weselnej stI1uktury. Większość materiałów użytych w opI1aoowaniu pochodZJi z publiika'cj'i doty'c'zących wesel .słowiań.skkh, wydanyoh prZlez różnych autorów w długim okr,c'SIie, co najmn:iej od początku wieku XIX aż do naszy,ch czasów. Malterilał te.rCf!1owywzięty kst przez aut'ora głóWlnie:ue Slowa'cjoi. I tu!1:a,j,metoda porównawcza trochę Cl'utom zawodzi. MieszantieinfolI1macjii ,pośrednlj'ch z ,aktualnie zbieranYlmi od ludZJi na wsi budzi :uas'Ł<rzeżeruia.Musimy jloo<n<alk :ugodzić się n'a U'Z'lllaWClll1łi'e za żródłJa etnog.rafi'czn'e Zla'P'i!sówdawnych badaczy. Dziewiętil1:astQwi,ecZll1,e pr~ekazy j-użtlak się "uleżały", że zys'k,aly wy;s<oką'cenę. Zresztą znając <aihiSlr1:oryCZIDOŚĆ ,myśleruia ,chł'ops.kiego (czy też ludowego), p,mwdopodobni'e moOż'naje tT1aKitlowaćjaklQ sYJI1,chrQni'CZllle z uzyskiwanymi w 'terell1li'e,przy założ,enJu dawnego i:sJtnie.ruiaobrzędów w sy's'temie 'ZJgodnym wewnętrznie. T'iJ sam,o mo'Żirl'apowi,edZlieć o materi'ale pozyskanym z więkJszy'coh obs-ZJa1rów.W konkTletł!1ym wypadku Zlatkłada 'Slię 'poo'Obi,eń.srt:wa,'Przy:najmruiej formalne, zwyczajów u SloOwian. Wlaśnie z tego 'n'iej·oo'noT'O'dł!1ego materi'alu a'utor 'stara siC; ustalić, poprzez ,metodę porównawczą, pierwotne łub podstawowe ra.czej znaczenie obrzędów 'i zwyczajów, na 'zalsadzi'e ]ch funkcjona1no-'semantycZlnego pokrewieństwa, poprzez określenie zespołów o możliwie Jasnym podobieństWlie znaczeni'owym. Strukturę swadźby autor dzJieli na czteryczęś,ci: ptrzedmałżeńsktie żyd,e młodl.ieży, formy zawierania małżeń'stw, przygotowani'a do w,e's'ela i 'Slamo'wesele. W częścia1ch wydZlida zespoły zwycmjów. W p.ierw'slzej będą to,: samla orga'llJi.za1cj'aży'oia młodzieży 00 ur,odzcnia do Ziawaroi,a małŻ€ńs,twa, motywy weselne 'W grach dzi·eci i młodzieży, zaloty, ,miłosne czary, wróżby prZledmalżeńsk'ie w czaisile dOI1ocZlllych <Jbrzędów oraz dolniagranica wick'll 'małżonków. Formy 'zawa'rci,a małż'eństwa, rozumiane jako f1akty zbliż,eDiia członków obcy,ch Isobile [wdów, wYlmieni:a au-tor lDias,tępuj,\ce: po:rwanie, porwanie za zgodą str,o'll, ucieczka dziewczyny z domu I'odzinnego, poliginia i polialndria, Imatryloka Iność, j,aTmairki i przeglądy InieWlia's't,kJUJpno kobiety oj.uSltaleIllie wi'ana Ollaz wY'prawy. Tu tla:kże omawi'a ,1'015 dzi'ewczy;ny z dzieckiem i zakazy 'ZJawar'aia 'malżeń's,twa. Za Z!alotami i pomzumieniem ISlięm'iędzy m~odymi lub !ich rod ziloomi s.zły oficjalne przygotowalnia do welse-l,a. Jeśli nie noaSltą'pilo porwairuie lub ucieczka, W5'Zystko odbywało się nOI1malnie począWlslZyod ośwJiatdczyn.. Zespoły zadhowlań związane z czasem za..alwaJnsowan-iapr.zyg'otowań autor oma'W'ia pO' kolei: ośw~adczYJI1Y,wMęJ}ne �286 Recenzje fo'~muły przy nUloh,wywi,ad majątkowy, ZJaXę:czYll1y, okres nlarzeczeńsk,i, wybór momentu ślubu i wesela, weselna druż)'lna i f'U1n:kcjejej C:zI·OIl1'ków, proszooi·e na wesele, płacz .rui'eWlilaoS,ty, chorągi·ew weselna, kąpiel obrzędowa, dziewozęcy i kawalerSIki wieczór p,rzed ślubem. Slub '~l'aZ r<lzbiór zwyczajów dZ:i'eją,cych się przy zmi'anie s·tanu na małżeńsk'i zajmuj.e aut'CJiI"lowi pOll1Jard 'pół dZJida. Przedstawia ZiI1<łlczooiowes:k'wpieniazwycZJajów: ubiór ni'€rwi<łsty, magia iQlc'h.rolnll1ra ll1Jra wesleIu, obrzędowy obchód "po słoń'cu", porwanie j.ako obrzęd, f,aŁs:Z)'lWa nJieWlil<3Js'ta, ()·br.zędy związ:aniiCImałŻJonków ze sobą, ślub koś'coj'e1nya ludowy <liki oddania, przejście do kościoła {'cerkwi), obrzędy płodności i dOIstatku, s,tół weselny, poezja obrzędowa, t'ańce związane ze sw,adźbą, przewożenlie wyprawy, obrzędy kultu rooow<hrodzirllnego, da'r.y, -rózga wesellrJJa li jej ,zanik, zdejmowamie włanik.a i nakładanie czepca, pokładziny, św~adectwo n.iewinnoś-oi młodej, obrzędy oczy:SZJcz:ające,rytualne gry 'na końcu wesela 'o,raz Zim!i'anyw ,tradycyjnej s\\,i"adźbie. Anali2Ja lolmlnych fo.pm weisel ~ c,aJ.o·ścrizwycZiajów związalnyoh z zawarciem małŻJeńs'iwa u na1rodówsłowiańs:kich wykazała, ż·e nie ustni·eje jedna wspólna struktura, łecz rząd ,struk,tur w ich regjionalnych przejawach, zwł,asz:cza na pogra!l1ii'czach etnicznych. Autor starał się udowooll1lić myślową j.ed.no'Ść.miejscowych odmli·an 510wiańskiego weselra, która wyrolsla z wiej:S'kliego życia i ulmy'Słowego świata rolnlika. Właś'nie w śwu'a,t'o'P'o,glądzie,zachowało się dążen:iedo 'podtrzymywania ,",iJa-rychobrzędow i wier~eń religijnych, jeszcze pr~edClhr;~eś'cij;ańskich. Po przyjęciu chrzltu przez Słowian kulty mies:zJały ISlię,podobnie jak dzieje się to dz.is,i,aj 'na obszaraoh misyjnych. Z 1ego punktu widzen,ia można całość wes1elrnyeh coremoniałów podzielić lI1,a war:i'anty myślowe. Pil":zede wszystkim są' to symboUcZil1'e cZYll1rnościobyczajowego prawa, głównae dążące do Ipołączenia dwóch 'rodów j wymiany daQ'ów. Da.kj, magicZil1·eobrzędy mające .za pods,tawę myślenie 'pierw.otne, a dążące do wchowania żyda i zabezp~,eczenia dostatku, ściśle związane ze ,zwyczajami zapustnymi. ApootropeioOny służyły ,najwię'cej do ochrony .młodej :pary przed czarami i urokiem. Część obrzędów ·i czynnoś'oi j·est pozos,talością rodow.ego kultu przodków przy akcentowaniu przejścia niewiaslty do rodu małżonka. Calość 'swadźby spajały przepisy wiejskiej etyki·ety 'i folklor sławny . FolkJoor zo,stał opracowany jak'o .objaśnienieobrzędów z z.aZinaczeniemsztuki ,improwiza,cyjnej, zresztą bez Imuzyki, ponieważ jest tak bogaty, że wyma.gałby osobnej monografii. Autor kładzie nacisk na r1olęczys,tości panieńskiej i trudne źycie nieo'Sotr'Ożnejdziewczyny. Być mo·że kwestia czystości została wyolbrz)'lmiona przez opisy; na terenach górski'ch była na pewno mniej ważna. W OImawia'nej kSliążce autor lI1ie dochodzi 'p()czątkowY'ch stadiów wesel słowiański-ch, 'Czaisami ,s'!1!ujeprz)'lpuszcz·enia ()Q do pierwotnego kształtu danego elementu swadźby. Z,aostosowana metoda j.est ,po'Ziot'niedia'chron.iczna, '!liejako ZJrytual.izowana pnez tradycje na ulki zWlalllJejetnografią. Z-ałożenie, że ohrzt;dy i zwyczaje ludo,we dntalrły do lI1<:lsz)"ch 'czasów w fm"mie 'Szczątkowej, utwier'dza nas w wierze o· istnieniu pi·erwowZiorów słowiańsikich weslel 'i całej i·ch kulturowej oprawy. Ale prz'e'Cioeżuczes,tniczący w OIbrzęd<:llch nlie dbają, czy 'są one st'aTe lu.b nowe. Zwyczaje są częścią ich :i:yci'a i ZlmiEJniają'~ię wraz ze zmianą warunków tego życia. Młody'ch lub weselnik/JW mało interesuje zna,czenie ogólne posZiczególnych części ie-ałego zwyczaju. Ró' lIl1ież j.edrność myślowa lokalnych pr:zej.awów wydaje się pToble'maiYiCZU1a przy znanejalogi'cz:ności Imyślell1'i'a'chłO'P-s'kiego.Może dopi,ero oołkowite rprzeję.aie -rolniczeg{) i>pOlSobuImyślcTlIua,po'zwo,liłoby Ina poznanie przypuszczalnego WS1pólnegosłowiański~go widzenia śWliata. Zacytujoemy oota,tnioe zdanie z interesującej słO'wack.ioejpozycji wydawni'czej: "CeremOil1ial tradionej sl'o'Vansikej sV'adby v mnOthol'>tiforie;n �287 Recenzje predstavuje wyznamoiVU a lidoovu jednotu vyviemju:cu z rov!ll.a'keho pSy<Cholog1okeho. zalozenia 1I'I().J'll1ńckeho l'udu, jeho svetonahl'adu a, sposobu jeho mys'lenia". WQjdech Dudziak II Aut'or dał Slię 'Poznac JUZ WCz,eSlllJleJ j-ako twóroa 'Prac pOGwięocmych ruchom ludowym na Słowacj'i (głóWU1li.e Ipows,t'aniom Ma1eja K,olfV1ilIla) i ich ooibioClio;m w folklor,ze wiejsk,im. W ,tych pfla1cach, jak li w s'zeregu iJlJl1yClharlykułów, rpodstawo'wą &tała się metoda hi1stoTYCZll10-poTównawcza,kQlns'ekwen'tll1ie stosowana tak:lie w ounawiarnei pracy. Tradycyjne wesele Słowian j-uż swcxim tytułem sugeruje o~r·omne pr"Led:Slięw7Jięcie badawcze i wiążące S'ię z nim trudnoŚ<:li w joego realizacji. Autor wpr.awdz;ie z góry zazna'c'Za, liż SItWOTzeniesyntezy ,obyczajów i obrzędów wel'>ełnych całej Słowiań's7Jczyzony jest ,niemoż1iwe, ale daIej, w wykł,adzie ,t'eorety'cz,nym, :rysuj,e swoją ,k.Q[lcepcję ujęcia, przY'l1'ajm'niejsY,S1tematyczn1ego, tej talk obaTwnej moza,i'ki, j,alką SItanowi tradycyjne wesele słowiańskie. Przyjrzyjmy S1ięna wlstępie, jak:ie są gene'mllneZlałożell1ia autora. We<s'eletradycyjne ,prz;edslawia dla nieg'o ,,[... J komplek1s a:-eligijno-mJitologi,cz,nych wyobra:lień i nOil"mprawnych, 'norm etykiety li ,etyki, obyczajów li obrzędów, zabaw ~ ~Ier przesiąkniętych pr:oejawami folkloI1u" (s. 14). Tak'a deflini!cj<aod razu Slugeruj'e ll1!ierealnC'ść i.sot'l1Iion,ia obl'zędu weselnego, k,tóry byłby wSIp,ólny całej Sło'wiańs'Zczyźnie. Zauważa to oczywiście 'Sialm,autor rpis,ząc O' jego liicznyoh m-ólliicowaruiaoh regionalnych, będą'cych wynJikJi·em Pil"O'cesów hi!storyczn,ych ~ etnicznych z wSlzys,tkim:i ich konsekwencj.aomi. Na jaki'ej wlięcplaszezyź,nie możliwa Jest syntew Imaltefliału i przep,rowadzenie jakliegokolWlriek ,studium porównawcZJego? KOmOiI'Ovsky zał'ożył, :lie osiąg!ll.:ięcie -teg<Jcel,u możliwe jest ty1k'o po.przez roz;łożeni,e całości ceremoniału weselnego na po'szc'z,egóLneZlI1aczące elementy z uwzględnieniem i'ch relacji do 'całości 'St:ruk,tulfy <Jbrzędu, a dalej d<J s'tnuktury <socjalnej i gaspod-ar·czej. W ten SlpoisĆibrozłowne ~trU'ktu:ry POSZcz,c'gólny,chwes'el tnzeba bad-ać w regi'o'l1a1nych ·przej·awac·h, 'odwołując .się j·ednak do k'h tożs.amych składników .. Nadrzędnym celem tego zabiegu jest ukazanie .miejsca i znaczenia lmżdego pojedyń-czego składnika w ,systemie wesela. W tym 'momencie !nie sposób oprzeć się pewnym skojarzeniom. Rozkł.ad 'na C zył1'ni,ki e!emen,tame wymŻd1!ie przypo;m'i,na wydzielanie fonemów w językoznawstwie oskU'k,tuml'l1ym i l'ch ana1olgonów kulturowy'ch \Ii antr,opo!,ogii strulk tura Lnej C. Lev.i-Straussa. Autor wprawd7Jie ani raz ni,e powołujesię na publlika'cje francuski'ego badacza, jed.nakŻie możemy w jego ujęoiu dopatrzeć saG wpływu tego podzaj:u 'podejśoCia badawczego. Jest to przy'pu's7JCzalnlie efekt bezpo,średnic.goocldziaływall1i1a 'pr,ac P. Boga1ty:ri'ewa, wlspół1tow,a.rzy:SlzaR. Jakubs'ooa. Tak więc najprosisze przejawy kultury, w tym wypadku związane z weselem, te, jakbyśmy 'l11'ogEje nazwać, "czynnikli prOSIte", 'stają 's.ięprzedmiotem kOlnkretnej analizy i porównania. Na wskazane rpara'lele ze -strukturalizmem wska1zuj,e t'akże' traktowank tych podstawowych składników j·ako elementów mających zawsze olueślone zl/1,a'c,zeil1ie, 'co'ś sY1mbo1iz,ującyeh, mo.gą,cy,ch być odczytanymi dzięki znajomości kodu przez uczeSJ1.nakówkuj,t,u;ry; dokolnuje się 1Jego przy takim 'samyrrn ZlałożEn~u ja.k przy anal:izie język.a. Joednocześn'ie KoQImorovsKy proa'gniie ·tIr,a;kJtowaćzj;a.wiska kultU!fy jako pol'oc-esdymlll'IJlioczny,ZJmienny w czaoSlie,zależny od W<a1'UlIlików hislorycznych e'k. PrzepI1ow.ad.z;ona pnez Il1<asswego ·rodzaju reill1lterpretacja sta.nowisk,a autora �288 Recenzje k>iążkli wykawje, iż nie reprezentuje on żadn'ego okir,eślonego st.anowiska badaw<:zego; TZ!ecWlIlJa metoda, którą mo:ima QkreśLić s.lJruk,turalno-genetycZIl1ą, nie 's'pr.aw<lm Się w trakcie ,realizacji mgadirui.enlia. Bo cóż przynosi właściwy tekst Tradycyjnego weseLa SŁowian? Autor p()lsłużył się l1:.utaj'podział€<m mate,riału Są to ko-1ej,no: Zycie do wesela <OraZ Wesele. Na kolejnych stronach tQwa'fzyszymy ·czlonkowi trady'cyjncj społecznoś·ci w1iejo9kliejod czasoUinicja'cyjnycih pOlstrzyżyn, popnez wszcJ.k'ie morżlliwe fonmy obrzędów, zwy'czajów i obycz,ajów związanych z weselem, aż do aktu jego zamlmięci·a. NiCimożliwe wręcz wydaje Slię być zrelacjonowanie treści poszczególnych rozdziałów tej pora'cy, posiada clIlJa bowli,eun chara1klteir wyru'tnie ,erudycyjny i przepełnion,a jes.t wieloośCliąfa;J~tów, Autor zgrr'omadził duŻJo materiału faktogr,aficZlnego z ten'nów całej Sł'Owi,ańszczyZll1y(:i nie itylko) i Lst'arał się go usysolC'ma,tywwać według w:opciIDni~m'egopodziału. Materiał źródłowy jest tI'ojakiego :pochodzenii.a: żródla archiwalne, dc:tychczasowe op.racow.a'nia, wla,SIn'ebad-aniLe.terenowe .. Komor'o-v'sokykryty'cznie oonawira możliwoŚ'Cli:i olgI'aniczell1li.akażdeg'O z ty,ch rodzajów żródeł przy ich wykorzysltywamiu. Wspomniane nagromadzenie rna'tetlia1'u Uil1'ieunożliwilo j'edna'k ujęcie problemu w pClsitull(Jowa'n,e raiIDY teOlretyczne. Raz jes,zcze oka,zało siię, że przyjęta metoda 'pozwoliła jedynlie ina uponądkowany 'opi's. Wobec tego możemy mówić tylko o tej sbr<mie kSliąŻkli. TiU za,ś stwierdzić musimy jej obswrność przy za,chowaniu dużej precyzji :i dOlkladnoś'ci świadczącej 'o 'wi-e1kim naikł'adzi'e 'P'1'a'cy,i znajooiIDośaitematu. PJ'ZYPoIDIinato irn,eco ,ctziełQ K. M.QIszyńskiego Kultura ludowa SŁowian, ale jes:ocze .bardziej 'SZ!cz,egó~owe i rozbudowane ,odnOŚl'1Jie konkretnego tema'tu, Mając 'na uwadze fakt, ż'e ,pols'kii badacz J1IieiZJdążylnlapńsać trZJeoiegotOlmu .swej 'pracy, dotyczącego kultury 6,p.olecZll1'ej, r'oc'eIIlZowaną k,S'iążkę można ,chyba 'po.1Jrakto'wać jak,o części·owe <!opełni'eil'ie br,akująoeg'O 'Oigniwa..A to j'Uż chyba dobr.a rekomendacja. Przedstawiolly materi,ał posiada dobrze ustal'oną górną i daLną 'ohl'oil1'O'logię, zjawi'ska traktowane są historycznie, tzn. od momentu pierwszych {) nich wzmianek, do zaniku lub ewentualnych przemian i to w zróżnicowaniu terytorialnym. Dla jasności :niektóre problemy rozpatrywane są na szerszym tle n!iżsama Słowiańszczyzna (np. w ro:cdziale I). Całość analizy jednoczy idea, iż wszystkiie zachowania kulturowe wyrastają ze specyfiki wiejsk~ej gospodarki naturalnej i ludowego światopoglądu, co nadalo im chalraktery<styczny wyr,az, który,mhmo różJnorodnoś'cIi form, daje się ·odczytać dzięki tożsaiIDO&Ciimyśleruia. Owa jedność przejawlia się w 'sposób najbardzicj dobitny w sferze kultury 'symbohcznej, 'a ś'C.iślej w wierzeniach .mitologi,ozno-magicznych, które ni,e w pen zdo'lala oprzeksz:t,a1cićwarsitwa póź,niejsw - 'chrZ!eśaijaństwo. Dla badaczy, .którzy \Szczególnie zainteres'owani .s,ą zagadnieruiem obrzQdowoś.ci w€'selnęj, na U~"3gę zasługuje obszern.a (licząoa 660 pozycji) bibli,ografi,a. Na marginesi'e możemy powi'edZJi'eć, że w odn~esienliu do. ethnicum opol'skicg,o wykorzyst.ano przede wszYiSltkiimmateri.ały z Mazowsza i Podla,sia. Powyższe uwagi miały nam Ulna,oczn'ić, ż,e książka Komor-ovsk'iogo może być ()(;eni,ana z dwóoh punk!tów Wlidzcnlia. Oto otrzymaliśmy kolejną faktogr.af.i'czną praCt:, w Jdórej nie w 'pelni zdołaino zr'ea1i,ZOlWać przyjęte zalożenia teorotycZ!!lle.Dlatego tE?; można książkę śmiało u'mieścić w nUlDOLc pozytywi:s.tycznej refleksji nad rwczywisllJością kuH'urową, Slpif'owadmjącej się de facto do jej rejestra'cIL Obecnie zaś chyba i'stn1Jiejej'Uż zalpOtrZJebowani'e naplTa'c'e wyjaśniają'c-e w sposób naukowo dojrzały oposZiCzegó1IlJe sfery kul.tury. Tak więc k'Sliążka KomorovoS'kiegQ, mimo że na 'owo za;P'O'!Jr:z.ebowanJie me możeod,powi€<diZieć (je9t to wynikiem sytuacji .panują,cej przedmałżeńskie młodzieży, Formy zawierania na 4 częśd. małżeństwa, Przygotowania �289 Recenzje w ,całej etnografii), jest na gruncie dominują'cego ciągle nurtu r'Ozwazan pracą wyj,\tkowo rzetelną. Jest dowodem, że pomimo postępującej specjali2la'cji w ohrębie r.?uk, możliwe jes,t podejmowaTIJie 'tematów przekrojowy'ch. Michal Buchowski Wojciech Burszta Matthias Z.cnder, Gestalt und Wandel. Aufsii.tze zur rheinischwestfii.Lischen Volksund Kulfurraumforschung, Bonn 1'977, 'SS" 471, mapy, ilustra,cje, fotogJ"afie. kunde Praca M. Zendeq'a, wydana z okazj'i jego 70-lecia, przynosi przegląd dQll'O·bku aulo·ra. Z:aml1eISZlczo'ne w wydaniu jubileuszowym sJtudi,a sZlczegółowe (z których część był'a już wcześ'niej publikowall'1a) kon'cenlrują :się wokół konoepcji <regionu kulturowego (Kulturraumforschung), 'pods<taw jego o'kreśleni'a i metod badania. AutO!f zmierza bowiem do .p02ma'l1'iaodrębności i 'specyfikti kulturowej reglionu WesHalii (i jej subre@ionów) na tle ,przyleglych do niej iPegionów sąsiedni'ch. Zadania te realizuje M. Zender poprzez opra'cowania cząstkowe oparte glównie !na emp;iryc7!nych b<Jdania'ch, które zosfuly w pra,cy ;zawarte w 3 ezęśd.ac·h .obejmujący'ch następujące zagadnienia: I. Aspekty badań kultu'l'Oowo-'prZlestrzennych; II. WierzenJ.a i zwy'czaje; III. Opowiadanlia i gwam. W pie'rwszej części 'pra,cy, na którą złożyło się 6 opracowań,region w ujGciu TYJ. Zendera zarysowuj.e się jako 'określMy ,obszar, na którym na pods,lawie okreśkil1ych kryteriów Zlarejeslrowa'l1'e zosltały fakly i zjawiska kulturowe zlokalizowane przestrz anie. P\lIl1Okt wyjścia dla określenia regionu w aspekcie przestrz·ennym zjawisk kulturowych stanowtily dane z~romadzone głównie dla ,celów Atlas der deutsellen Volkskunde. W drugiej (12 s!iudiów szczegółowych) i trzeciej (4.studia) częśc,i pracy M. Zender k'Jnce.ntruje slię na anal.izie zarej.estrowany,ch faktów i zjawisk kulturowych, zlokaliwwanych nie tylko 'przestrzennie, ,ale i czasowo, z uwzględnieniem perspektywy historycznej. Dobrą podslawę dla tego typu rozważań stworzyly dalł1e z zakresu wierzeń, zwyczajów 'i zjawisk językowych (gwar"a), .przy pomocy który,clh a'utor próbuje we wspólczesnej kulturze ludowej WeslfaEi wykazać warsItwy i sytuacje kultUPowe SJiGgające w odlogłą 'prZJeszłość. Na ma.rginesie można zaZ!l11a'czyć, że według M. Ze;nodera zja'Wi1skajęzykowe mogą szybciej slię zmieniać i .przek'sZJtalcać od desygn;:;otów,które oZ'l'1a1czają. Toteż dużą uwagę przywtiązuje autor do wnikliwej analizy zjawisk kulturowyoh (wi'erzeń, zwyczajów) foQ2lumi'aIllychjako !l1ajba'fldziej spetryfikowany a'spekt badanych -elementów. Przyjęte przez M. Zondera zalożenia i metody badawcze regionu kultUlrowego wymagają pewnych wyjaśnień, któI'e mogą być tu podjęte: l) ZJewz.ględu na przyjlttą koncepcję regionu, jako pewnej ka.tegorii sipołecZll1o-k,ulturowej, 2) z .punktu wIidZCi!1lia mzwojou i specyftiki badań clnogmfi-cZ!l1ych. W .nawiązaniu do pi'erwszego zagadniel1!i.a wY'pada zauważyć, że k,ażdy regiQ'll w przeszłości był joednosiką geogm.fkZ!l1.ą, kulturową, świadomo'ś'ciową lub administm'cyjną (w ,ro:zmmioniu terytorium plemiennego). ROIzwój i. zróżnicowanie przyniosły 3 koncepcje n~g'ionu: 1) jako jednoSItki określanej 'aposlteriory'cznie na podstawie ('('<ch kulturowo-his'!orry'cznyoh (Kulturraum, jak 'li M. Zendera); 2) jako jednostkO. określanej a priori, zwlaS2lCza w związku z gr.alł1ircamiadministracyjnyrrui (H. Od um, 19 "Lud" - tom 63 �290 Recenzje to I(X) K. Young ok!r-eślil jaoJro'selek.cjlorniz.m); 3) oraz pozorn:i,e kompromisową kcncepcję regli,o'll'u jar~o r7Jeczywi:stośoCiirntensrubiektYW1l1Jej(np. J. Obrę'bski). Konc,e'pcje te pOWlstawały i nar,a's:tały w :<JWliązkuz konkreltnyrmi 'Potrzebami i ideologiami. I tak, pierwsza z nkh nawiązywała do ideologii natywizmu, a więc poj.awiffi !Się w Niemczech w dobie reneslansu narodowego, druga pojlawiła Oli<; w społeczeń,gtwac<hstarnowiących heterogenkZ'Ilie amalgamaty (np. USA), trzecia mi,ala stanowićsz;ukanrie opiaroia dla tendencji rpohtycLJIl1ychw ·pozy.tywnYlm s:1..mrieświadomości, wynikają'cej Ci7Jascmz rindoktrynacj'i. NajwliękiSzym maJnkamell1ltem tyc'h wszystkich ·poozi,alów jest ilch .sztuczma jednostronność. Nikt nie ,uważa odrębności kulturowej za nie podlegającą z;mianom i niekształtowaną w nawars,twienia'ch history,cznych, ale nie prwstaje ona być odrębnością. Tak SlamQ podziały dokonane ci priori były i są ważmym 'czynnikie.TI współkształtującym (obok ;innych z<la.rzeń hi'storycznych) region, ale nie były i nie są czynniki'em decydującY'm, ;j wi=y być brane 'I=Qd uwa,gę o tyl'e, o ile naprawdę znalazły odbri'cie w kulturze. Także świadomość ,mieszkaI1eów jes1t prz;ede wszystkim wyrozem ich społecznego !i kulituI'D-wegQ'bytu, a 'raz uksz,tałtoWiana oddz'ia!ywuje na ten b)'lt wtóDl1lie, .na pewny{Jh 'eta,pa'eh mawet w s'posób ·dccydująey, a.Je znów jest tylkoczY'l1lniJki·em br'anY'm pod uW1a,gęo 'tyle, 'o ile znajduje odbil(lie w kulturze i interakejach społeeZl!1.ych. W tym konJtekście wydaje 'się s~us:z;neprzyjęcie ra'ezej zm{)ldyfik<Jwanej ·tondencji badenia obsz,a1ru kulturQwegQ, ba:rd:zJiej ja'ko od'f(~bności uS'truktur'Owania elementów kuUury TIliż <oulrębr1O'śei!po<s'Z!e-zegó!Jny1eh elem nJtów, me tyl'kQ g.e:ne-tycLJll1ie, ale li w 'llam'sta,jącej hJ~storycZIl!i.e;z;miernnoś'Oi,omz ni,e -tylkQ ze względu n'a pozyt:)l'wną ,cdrębmość flak.tów, a.]'ei 'Ze względu na świadomość, i ,!Joo tyle, ·0 il,e powst.aje na 'i'ch gr'uIil'Oii·e i wlS1pólks1z:tałtujeje. J,edina'kże nie w ty,m kierunku potoezyły się badall1lia obszalrów ku1turowyeh w ujęciu M. Zendera li 'etnografii niemieekliej. W ty;m Imiejoou 'll'ależy j'e~z'e:<Je LJazna,czyć, że samo pojęcie regionu ni,e jest dotąd określane j1edinoZJnaC'znie.W tTaidycyj'nej etnografii r,egion utożsalmiany był z teryto-rium ,e1Jnografi'CLJIl1ym, T1ozurIDan)'lmbą<lź ja'ko odpowiednik grupy etnicznej, bądź węziej, jlako część poas,tawowego, ma-aierzYSltego :tery,toriwm. KuLturTaum w nauee zachodniej i w ujęciu M. Zendera to 'Pojęcie '0lC1'noszą0c,się do obu znaezeI1, w opa.raiu Q: la) przesłanki :hiJstQlTy'eLJll1o-'sPQłeeZ!ne, b) dane językowe i gwarowe, e) warunki fizjograHezne, d) 'eechy kultuI'ow€ w pewnej 'mierze zewnętrZJl1'c, zazwyezaj łatwo uchwytne i 'chaT1ak,terY'~ty'eznedla doa:nej grupY,e) 'eza'selm także dane o sa,mookreśl,eniugrupy. Jednaik'że ireg;jony rh'isrt.'OrY'ezno-kultuwwe ,stają ~ięz biegiom lat eoraz mniej 'Zwar,te, 'ooraz trudniejlsze do wy<odrębnienlia ;na poosltawie wymiC'nionyeh k'rytoriów. W ZJWliąZlkuztI'udnlO'śtci<ami'W Q!kTeśl3Jrnu:tradycyjnych negJionów, :<Jewzględu na lie-hZ:m'iemnQśćw ,pll"ole-eslie his1orY'cLJll1ym ri w ZJm'i'enilającym się układLJic '.stos.unków spo!eezmQ-ekonomkz'llych, 1I1J3:9tąpiłazmiana dyr,ektyw i pr-oblema,tyki badawczej w prlaeach etnClgraficzm)"Ch OŚf1odków pollS'ki-e:h.Można w tyrm ZJakresie wskaZJać na pa-aee ośrodka łódZJkriego (K. Zawi,sitowi,ez-Adamska), war'szJawskicgo (A. Kutrzeba-Poj.naro'Wa), 'I=Q1Z1!1.lańlSkiego (J. BursZJta). Powr,aoając <lo 'tend-eneN bad-anli,a 'l"egionU' kulturowego w nauee rui€lmi-eckiej, należy PQdik!reśliić związki 'z .metodą ·geogr;afi.czną 'st()15'Owanąprzez językl(),zmawców i ubr:zy.mują-eą 'się iS1kło=.o>Ść:ni€rmiookic,h etll1oog·rofówdo nawiązywani.a do ~.eh wyników li utrWlala;n.'ia tez Q I1Ii,ezmieTlII1ej C'iągłoOści·ehłopstwa i kultury chłopsbej wywooZJonej wprOlSI\;zgermaI1skiego 'Ustroju ,plemJiennego (aż do eksltTemów w rodzaju BLut 'U.nd Boden). Dla1tego pirob1ema1tyka łą-ezyła slię dl.a ,tych autorów z problematyką .charak,teTu narQdo'wego Iwe;umialI1Je~oj,ako VoLksseeLe (np. H. Riehl, a ostatnio �291 Recenzje j M. Zender). Krrytyc:me uwagi zres'ztą o tych tendrencja'ch przedstawił w nauce niemieckiej H. BaUJs'inger w 1971 r. W ZJmieni'onym układzie :st'o~urnków społeczno-l§os'podal'Czy,ch ·coraz trudni'ej jest 'IN ogóle umiejscowić w ,czasie riprz·es.trzenri zabytkowe formy kulbury tiI"adycyj.nej, celem wiązania i'ch z odległą prrzeszłoś,cią i dawnymi oraz obeonym'i terytoriami etnicznymi. W skomp~i:ko'WarnYrITl bowiem rppooe::lie,historycznym irrOzmyły\Się 'igu'bią d<.lWlne·podZJi.ały.teryto.nial.ne (plemienne). Niezależnie od nich u!kJs·ztaUowała się bowiem .nowa rz,C'czywri:st0'ŚĆ regionalna uwarunkowana w znarcznym stopni.u terenowymi środkami p['odukcji Wymaga ona już sformułowani.a odrębnyeth po\S,tulatów badawczych. Tymczasom M. Zender, mimo podjętych w tym zarkreSli,e 'Us'iłowań, utrzymał w swej pra,cy ·skompromitow.any mod,el KuLturraum, bez względu na jego ZCiwszemożliwe nawiąwnia do Kuliurlandschaft, 'a nawet Lebensraum, 7.mieniając tylko jeg'o rskładniki. Mianowicie zamiast uwzględni'ać odrębność kulturową, ale w ZJmienlnośc'ikcmtekst.u historycznego i śWliadorITloś'ciowego,dordaj.e ,tylk'o mechanrlcznie os'obne orpra'colwal1'ia dotyczące czynników hisltrorycznych do .pojmowalnego po dawnemu KuU.urraum. Dlate.gro w 'k'oncopcji regionu kulturowego M. Zendera, gdyby nawiązać do tytułu jc.goprarcy, nadal dominuje Gestalt nard Wandel. Zofia Staszczak Leopold Schmidt, Hochzeitsbrauch im Wandel der Gegenwart. (Mitteilungen des Instituts fur Gegenwartsvolkskunde nr 4). Wi'en 1976, Verlag der Osterreichis,chen Akademie der WiSJsenschaften, ss. 60, ił. Na ulicach 1I1u,s.'ZY'ch mias.t w niektóre dni, iZwł.a·szczaw sobo.ty, zauwazyc można samochody ·osobowe "lepszych" marek przystrojone kwiatami, z 'Pękami kolorowych wstążek przy antenie, nierzadko z 'siedzą'cą na masee wozu ·okazałą lalą w białym, efekt'Owny>m stroju. Widok ten nie ,budzi ni·czyjego zdz..iwienia, przeCliwnie - pełne zrozumienia ·i życzliwości uśmiechy, wszystkim bowiem wiadomo, że ,to młoda para jedzie do ślubu. Przed urzędami s.tanu cywilnego zwracają uwagę 'Szpalery formowane dla nowoż'eń'ców przez kolegów, przyjaciół, zbi'OIowe śpiewy, toasty, ,cz,asem taóce ,i wie!'e inny'ch 'IXldobnych manifestacji. Nawet już nie pralTIJi£;tamy,,od ki,edy t'e praktyki wpisały srię w 'k'rajobir.az nasz)"ch miast, 'pewne jest WiS za'kże, iż ,są one w ni.m obecme na stale od szeregu lat, równie plebejrsk'ie, jak dawne 'ohIo'pskiie kawalkady weselne czy rytualne prorwitania pary młodej 'wTa'cającej od ślubu - tyle ile nowe, współczesne; j.uż ll1uew Ik,ategorii tradycyjnego folklo'ru. lecz w (makroskali kultury rma'sowej. Nire :zrainte'resowała się nimi dotąd b1:iżej polska ebnogr.afia, ,choć problem z pewnoś,oią warrt jest uwa~i 1. WspółcZiesna obrzqdowość weselna obr,osł'a bowiem niepos'trZJeżenie w cały kompleks w:erzeń, przesądów, ceremonii ,i rytuałów, gestów i zachowań, rekwizytów i form fclkloil'U sło'wnego czekaj'l'cych na udokument!()wanie oj na'ukow.e za!in1erp['eiowan~e. Pr.awdę tę uzmysławJia nam lektura pracy <!;uistria<lkliegoet:no:l,olga,L. Schmidta, 1 Wzmiankę o współczesnych praktykach towarzyszących obrządkowi można w wydanej niedawno pracy na temat świętowania w Polsce. J. Olędzki. A. Zadrożynska. Wyrzeczysk:o. Bialystok 1976, s. 225 - 228. lS· weselnemu Zob.: T. M. znaleźć Ciołek, �292 Recenzje mając·ej za temat WLSlpół<:wsne przemi'any rzJwyczaJow weselnych. Niewielka ta praca zaslUi~uje 1l1.a. uwagę lilie tyliko ze wz;ględu na ,ni'ezwy-kLepopularny, wi,eeZlni,eaktualny temat, lecz tJakż,e z IPOwOOiU :nieoorlzi€!I1'nejm'cil;ody, j'alką posłużył sJię jej auto,r. Opracował on 'mia!l1ow;i·CIie Icały tema<t wyłącznie na pod:s,tawie donoieSlieńIprasQwych zawierający'c'h foOzma'Lteinf.orma,cje o wydarzenia'ch ,t'owarzyszącyc·h zawiNHnym ws'półcZJeŚinieślubClITl.Połowę ppa'cy wykonal'i wiG,c wścibs'ey dZJiennika'rz::, do ,autora należała s'ynteza oderwarny'ch fa'kitów :i loch naukowa interp.ret-a'cja. GI'clmadząc skrzętnie prZJez wiele lail;rinieresują.oe go wycinkii pl'aSOWC,zdolał 'Olnzebraćko'fpus dowodów wyJStar'cz;ający do wyoCiąg)nięcia uogóll1liają'cych Wll<ioskówna temat natury zjawisJ«a. M'doda ,ta wYlmaga oczywiśóe określonego gatunku prasy nrasrta'wionej no sensiacyjne pLoteczkd z żyóa towarzyskiego, jakiej nie brak zJ"'esZltąw krajach kapit.alds<tyczmych, na,tomiiast od srto.s'ują'cego ją badacza wy.maga wyjąt,kowej os'tro·żnoś'coi 'i ·krytycyz:mu w cceruie mart:el1iału oraz dobrej Zlnajo;noś·ci badanej problematyki. Wiedeńlski etll1'Ologwykazał w omawianej p!Tacy, jak należy się ową metedą posługiwać. Z od,erwall1y,ch ńakrtów jak z moz.a!iki ułożył prz;ejrzy.sty obwz wSipółczesnych zwy'cZJajów, zachowań, manifestowanych posrtaw oraz \;l'ndencji objawiających slię w związk'u z Z'3WaI'\Cli'€lm małż'eń~twa na terernie AustJ1~i'i Niemi,cc Zachodnich,a po czt;ś'ci także w ki'lku Lnny'ch klrajaoh. RO'z;pd<lWa ni,e ogranicm siG ws.zakże do s'uchej faktogra1iii, kcz jesrt wzbog'aloo'na .r,eHeksją teO'Tetyczną autor,a, któ.ry komentujew51pókz€'sność przez prYZJme ..t tradycji, niej,ednokrotnie odtwa'rzając genezę niektóryoh hi~story'czmYClh już form kuLturowych, objaśniając ),ch dawną i lIlOWąsymbohkę, a w uzasaidnli,onyc,h przypad'k,ach rozprawiają'c 'się z zakorzen.ionymi s,ter'c·otyp.ami łub ps,eudona,U'kowymi rporglądalmi porkutującymi w śwdadomości publicznej, rczpows'z;eahnianyunli ta'kż·c na łamach :popularll1y'ch 'cZJasopisffi. CałeIŚć I'ozprawy składa się z diwuml.'srtJU Towzi'ałów, w których kolejno omówione z'ostały !ll,).cktóre tylko zagadnienia tej wicl,ce !przecież złożonej problematyki zapewne te, które autor uznał za najbard.ziej reprezentatywne dla dokonującego się prO(le~u :przem~an. Już 'salme 1ytuły .rozdziałów określają kiel'unek jego docieka!'l, a zarazem w:lkazują,MóI"e o~iwa tmdy'cji wesełny,eh IszczegóJoTIli'e są q;odatnc na wpływy :m-cdy i zmianę treś,ci - warto je Wlięc prz)"toczyć. POSz,czcgólne rozdziały zatytułowane .ZJOIstały następującymii hasŁami: 1. Nadal żywotne zwyeZJaje trad)"cyjne; 2. Wianek ślubny; 3. Welon ślubny; 4. ObrącZJka ślubna; 5. Zaślubiny z;biorowe; 6. Ro'zrosi uroczys,tośei weselnych; 7. Zaślubiny pąrtnicZJe; 8. Zaślubiny w strojach ludowych; 9. Kanonady weselne; 10. Gody jubileuszowe; 11. Szpale!TY sZJpadowe; 12. Zawieral1li'e małżeństw wśród przebierańców Z3pus1Jnych. Nie ws:zystkii'e l1OzdzJi:ały'mają j'oona'klową wa,r<tość osta,tni np. wydaje S'ię zbyt :na'0iąga!ny preez ,porchopn,e'uogólllli€ll1liJe jed<J1IoSltkowyeh faktów, więkswść jednak zawiera n'aJprawdę i:ni-eresująee infonmacje. Oiekawie zwł'a'szcza wyp,ada porównanie ·opi'sywany'ch faktów ZJewspókzesną rpolską rzeczywist<oś'Cią; okazuje 'się, ż'e ni,cktór,e formy .znajdują blisrkiie ,analogie w n!3'szyoh pr,akty:kach wspólczBSinych, inne ZJnów s<; Ispecyfi'czne dLa A'ustr'ii l,ub ,k,rajów niemic'ck'ojęzy'cznych, jesZJcze inne nabrały szerokiego, uniweJ1s,alnego wy:mtaru w ramach 'c,gólnej oeywil'iza,cji świa1t.owej. Jedne wyrosły :I1IapodŁożu ,toody1cji ludowy,ch, !inne wywodzą się z subkul\;ur różJ!llychugrupowań s'.o<cj1al!llych, niektóre zaś wYllli:kają po plTOSIDU ze zwy,czajnc<go s<nobiZlmu,pozers:twa, a nierzadko z pobudek czystego romantYlZmu. O tych osta1ll1iClh,traktują zwłaszcza rozdziały 5 i 7, z który'ch dOWluadujemy się !IT!.in. o n:iek!tórych oS!obliwych zwy'czaja,ch zaś.JubinowYClh panujących w świecie, a ni,e mają'cyc:h odpowiedndk1a w polskich tradycja'ch. Z IpeWll1oś'Oią oboa p1ol'skiemu �293 Recenzje "indyw,iduahzmow<i" j,('IS1t idea ślubów z€lSpoł'owych czy :zJl'iocowy,oh (tmafi!a .się c<~astm śl,ub dwu, maŻ/e ·1Jrzech .par Illaraz, nip. w przypadku ,ftoclze!'ts,twa, przyjadół), tymczasem w niektórych kwja<ch eUTopcjsk'i'oh, w USA, a zwł'aSlZiCzaw Japami upowszechl1liła 'Sii<;moda ll1a śluby już rnlie ,zbio["'o'we,a wręcz m,ars,owe, kiedy <to przed ołtarzem staje kilkadzLcsiąt, ,a nawet trzysta rpar .(!) ,równoiCZJeśnie(s. 29). Co dziwniej'sze, śluby te zawiewrne są w wielkich ka,tohckich katedmch Tokio, SłngarpUru, Hongk'ongu wprz.cważająooj więks'z:ośd ,przez Illli'echrześ<Oij'an.Jak w,idać, hczą się tu nie względy id eo10'g.iczTIe,lecz o'wo decorum, jakiie sltanowi ka'tohC'ki rytuał ślubny z nioodZ'Ownym Ave Maria Goun{)da ,i Marszem weseLnym - tam rnie Meooels'SOlhna lecz Wa,gnem, przy czym oboWliąZJującym sItrojem ślubnym staŁa się b~ala suknia z welonem li cWl'ny gaflI1liitur.Dla zawa,rcia śluibu według tak'i'ego, "eur'opejski'ego" starn<C!aJ'du, J:apoń'czy'cy ·po.d.różują nawet SiP€'cjaln1:iedo EUIf{),py. Innym znamienlllym rysem jest 'moda ·na ZJawier'an.ie Śhlbu w wybralllych kl()ścioła,ch poza mi,oj'scem zJa'mieszka-nia, Illp. w ZIl1'any-ohmiejs,caoh {)Idpus.towY'ch;wtedy ślub jest zwykle połączolllY z pielgrzymką i o wyborze decydują względy czysto' religijlne ('Odp'0'W1i'edni'1{'i,em tej sytuacji w Pol'sloe jes,t wysoko 'C€ll1lionyw pewnych kręgach społeczeństwa "ślub rna Ja,snej Górze"). Częsbo też wybi,era siG k'ościoły zn bytkowe, o wysokli'ch wlallQlr,a·ch ·a<riysty.cznych, lub Irolmranty,czniepołożone (np. nla wysI:Qe, nad jeZliorem), bądż wreslZJCiewyszuk:uje 'się małe, intymne ~ap1i'ce, najchętllliej zamk'owe, dl-a ,odbyoia ślubu ci<chego, lecz ,ekskluzywneg{). W kmjach kapitalis'lycznych wJaś,oióel-e odpowiooll1.iohobiekiów rudo6ltęp'ruiają je za odpowiednią opłatą, CZf:;S,toWiroZ z pok'ojami goś'ci!nnylITll,,czyrJ1Jią'c z 'tego st,ale źródło dochodu,. gdyż chę,liny<ehnie brak, nawet z za'graruicy (Ain1erykan'ie, J,a,I:oń-czy<cy).Wybór takich m;ejs,c podyklwwany jest prZlcważnie 'c'hę.cią oolfóżll1'i€'l1lia S'ię od Uumu, albo zwy,czajnym SITlobizmc1ffi,zaśodlpO\V1iedniewwry czerr:li'e się z filmu, te1ewizjilub też z prasy. Przykładem podobnych motywacji w Polsce morgą być "ekJskluzyWll1e" śluby w ~aplicach t<:,kzań'sk'j'ch na Hali Cho.chołowskJi'ej lub Ilia RUSliJnJOwej Pol-alnae, gdzienawet rrie moż'na d'ojechać, ,tylk,o ,trzeba dojść piesw. Równolegle za,~na'czają Slię podobne tendencje przy zawiemniu ślub6w cywilnych PQza urzc;dem stanu cywilnego. Wybi'era się w tym celu często miejs'cazgoła niezwykle, niejcdno,krotlnie zwliąza,ne z zawodem lub 'specjal'l'lQśdą 'ilJowQŻJeńców:np. płelwonurkowie - 'r-od w<Jdą, ,grotołazi - w ja,skinira,ch; może ,to ,być rÓWIl1,ieżłódź nu środku jczio,ra czy n,a !mo'rzu, Imost, dach iilp. W 'Pogoni za oryg)irnalll1Ośaiąwykazują ludzie ,nieraz. dużąpomy:s1<Jwość, a 'przecież owy,ch ekstrawagall1 cji nie można skwitować 'po pro.&tu wzruswniem r.amioln, gdyż Imają one .swoj,e 'Psychologjczne i spoIecznc uza.s,adn'ienia li są kuHu.row{) uwarunkowane, a w;ięc zasł'ugują na uwalgę zerienlowancj na wSPÓłcZeslllOŚĆ etnografii. Zarazem jednak o wyd,arwni,ach podobnych do wyżej opli'sanych dowiedzieć się mnżna naj'ezGś'eiej z.upeJ.rtie p'rzypadko.wo lub właśnie z ,prasy, trudno je bowiem b,:dać planowo wobec 'mnogośc'i ,i wręcz alcatorycZJnego 'DoZJprosZJel1lia posZJczególnych przypadków. I w t)'lm '1=un.koiezmajduje uzaSiadnienie Imet{)da zas'tolSlowana 'Przez autarn om.awiarncj pw'cy, metoda która nie za's,tąpi 'l'llQlrmalnyc,hbadań etnogra£icz;n.ych, ale może je zmakomide pilolJować. T,ak też :należy traktować rOZJP'f'awkę LeOoI:0lda Schmidla, która nie jest .i rnie mogla być wy'cZJeI'p'ującym studium pTZJedmiollu, jest natomi,as't tre~ciowym w)"k.aZ!OJnpl'oblematyki, ,o dużym \Stopniu ulQogólnien'ia,mogącym stanolMić do,godny 'P'un,ktt wyjś'ci,a do bad,ań 's7JcZJegółowyohruJ.d zagadnieniem v;spółczesncj 'o·byczaj<owośd zaślubi'nowej (t.Dadycyj.ny ,tel1m.in "o'brzędowość weselna'" byłby tu zlJJpełnie 'J1!icadekwatl1y). l Bogusław Linette �294 Recenzje Arti popuUor Ethnographie des Etudes Tirana ne Shqiperi, a~banaise. Efhnographiques Edition 1976, ss. VI, 'iI. kol. 156, res. ang., fran,c. specia~e d !'occasion en A~banie (Juin 1976), Tkana de ~a Conference Nationa~e 1976, ss. 281. SygnaliZJowane tu pra,ce ukazały się jedn(Jcześnie nakładem I.ns,tytutu Histo<I'ii Albańs'ki€j Akademii Nauk. Przedstawiam je razem, 'aczk.olwiek różnią s'ię zasadniczo formą i zakresicm zawartych w ni,C'htreści. Pierwsza z wymicnialnych książek to barwny ·album sztuki ,ludowej Albatrlii. Na po;nad 150 fotografiach pr,ezentuje się wielobarwna, ogromnie zróźnicowana w detal,ach sztuka górali al ba ński,ch. Autorzy dccją przegląd artys'ty'cznej twór'czośoi swego kraju poprzez prczenta'cję budownictwa, wnętrz, tk.ani'ny, s:przętów, na'czyń, broni, ozdób, sltrQjów, .instrumentów i tańców. Przy slpolr·ej ilości ilusrtra,cji pamiętać należy, że np. kil.kanaście komr;letów pokazanego w albumie stroju, t(J ZJaledwi'e'część z (Jkolo 140 odmi,aonstroju ludowcgo tego nli.ewielkiego przecież kraju. P.odobni'e zresztą rzecz ma się z 'budown.ictwem. TE'roo Albanii, choć trudno dostępny, stał się 'miejs'ccm wpływów i krzyżowań kultur: muzułmańskiej, słowiańskiej - prawoslawnej i klasycznej - śródziemnomorskiej, co dalo w dek,cie t<l'k bogatą :mozalikę typów w każdej dzicd7Ji,nie lwór'czości. Druga omawian.a pra,ca to zbiór dawniej publikowanyeh artykułów, ogłosza'nych w pcprzednim dZii'es1ięciole'C'iu w wydawnidwa'ch na'ukowych otno,graJicznych i his,torycznych. W foDmie zbio'I'owej 'Pl1aoc~te wydano z ,okazji kon[CJ'cncj'i poświęconej prac.om etnoOgrafkznym. Opracowanie zawier.a w sum~e 17 a,rtykułów, 'przeważnie o tem<ltyce €'tJnogra:f·icZJl1€j. W all'tykule wstc;pny.m Rrok Zojzi -pu'zcdstawia dawny 'P()dzi,ał TegiOlna.1nyAlbanii, 'Ha którego baZl~ewyks'z:takilo siC; obC'cne zróŻol1Jicowa'l1'ie regicn.a,lne kmju i który był podstawą do uformowaruia się w XIX w. narodu albańskiego. W t)'lm 'okresie upowsz,echiniły się zwroty shc;iptar :na ,określenie mieszkańców tyeh 7Ji,emi ShC;iperi na 'określenie kraju. Wyparły one z użycia dawniejsze heme -okreś].(Jruia,wskazujące na r'e~ionalną przy;na}eŻDość mieszk.ań-ców. Do dziś jednak świadomość różni'c regi'ona1nych jes1t Jlli)CiI1a, ·aczkolwiek w kulturze ludowej wyzna'cza się za.s,adniczo dwa więksZJe regiony eitnog·rafiocz:ne,wykazujące wyrażne róiJni,ce w języku oraz eałyC'h z8Slpoł.aoh 'cech etnogr.aJ)j,c7Jl1yeh. Regi'cny te, 1.0na półn<iCYGegen.ie, a na południu Toskenie, uformow,ane w XVII - XVIII w. ze zJednoczonych daw;nie}szy'c,h księstw. PozJOIs,t'ałe,artykuły ,repreZJentują ba'rdzo różnQlf'Od!nątema1tykę, m. in.: proces urbaniza'cji k:Toaju,prawo zwyczajowe, przeżytki w wierzeniach, roozkład wielkiej rodziny, pozycję kobiety w rodzinie, rozwody, zwyczaje wesclne, budowni'ctwo, strój wy.rób prochu, rzemiosło a'rtysty'czne ,i zas1;osowaIlli,eludowych WZJo,rówartyslly'cznych wc w.wDniotw.ie ,przemysł'owym. Redakcj'a zbioI'u zap.ow.i.aoc!.a wydanie w najbliższym czasie osobny.ch 6 oprac'owań albumowych poświęconych pos'Z.czególny,ch a.s.r;eklom sztuki ludowej, m. in. wytwarzalIlJi'Ukobiierców, haftom, strojowi itp. Obydw,a opracowania w 7Jna,c7JI1y sposób wzbogacają naszą wiedz~l o ludowej kulturze tego tak malo u nas znanego kraju. Adam Annette PourJ'at, Traditions d' Auvergne, Mara'bout, Verviors 1976, Bartosz ss. 192, ił. Belgijsklie wydawnictwo Mar,about 'specjalizuj,e się m. in. w publikowaniu przewodników. Traditions d' Auvergne 'stanowią 21 po'zy'cję serii "Guide Mambout", składającej się również z (Jpracowań o ś'ciśle etnogI1aficznym charakterze. Ks~ążka stanowi ba,rdzo inspirujący przykł:ad etnogra:fiiczneg,o pr:z:ewod<nioka.W10bec wyr'aź- �295 Recenzje nie odczuwanego bmk'u tego ty'pu pr·ac w Polsce jest ona z pewno;3·cią warta przybliżenia, tym baI'd:ziej, iż .posiada rów![1lo[cZie~nlie duży walor pOZJnawczy, j.ak:kolwiek z<lJiczyć ją raczej należy do publikacji o cha·rakterze :{:opulamonarukiowym. AutoI"ką przewcdnika jes't cóplm H. p.o'U'l'I"at,znal!1Jeg>o £rancuskJi-ego etno·grafa-regionalisty. Traditions d'.I1uvergne dają barwmy 'Dipis środowisk.a natura.lneg:o li kultury l'udowej OwerniJi. Są ciekawym dokumentemtrrwająlcego w pamięei, jak i jesz'cze żywego folkloru tego regionu .. Za'chowanla w książiee perspektywa hiilstory,czna umiejscawia ws:półczesmość na tle zda,rze:'J..i uwaonmkowań prZi€szłośd. Przewodnik sikłada się z dwóch główm)~oh częś,ci. PierwsZia etanowi koQlmpcndoiuCIl etnegraH'cznej wiedzy {) J'1egionJie.OmóWIi'ono w niej więc m1in. typy k,r.ajoobra2Ju, tradycyjne budownictwo, wyposaż·e'l1:ie wnę·trz miesZJkalny,eh, język, zwyczaje i wierumi.a, lokalne świ<;ta, muzykę, .s:tI'Oje,.57Jtukę ludlową i rz;eomiosło, ZiajęC'harproo·ukcyjne, wytwórcZJość oraz Ipożywi'OOlie.W częś<ci d['1ugiej zamli,esZiCWtr1'O najwaŻIDiiejsze informa,cje -o 85 wsia·ch 'i 'miasta'ch OweJ'1lllioi(w kio'1ejnościa.1fa'betyczn;ej), Iprz.ede w~zystkim tych, które zachowały ;swój tradycyjny chiar'akter. Je,ot ba·I"dzo trudno, zarówno ze względu n,a ;ilość na,gI'o:nadw!ny'ch w oprZiewodnik '..l faoktów, jak i złożolnooŚĆkulturowej rzeczywis,tośd, nawei ,pokrót'Oe 's'chalraktoeryzo'wać regi'on. OWC'l'nli:aInależy na pewno do najhairdzioej ilnterosują'cy[ch obszarów Frai!lcj,i, tak z punktu wid:uenia badań 'E'ltnografl'cZJnyClh, jak i atrakcjitury.sty'cz.nyoh. Położa,na w środkowo~północnej 'czr;ści M,alsywu CentTalnego [obejmuje tereny 4 dep8rt'amentów - Alli'er, Haute-Loire, Puy-de-Dóme OI1a'ZCanltal. Tylko dwa ostatni.e s.tanowią tzw. historycZlną Owcl'I[lIir;. Naoblk:oe kultuf'Owe Owernii wYW'aorływy·r·aźny wpływ 'uwa.run:k<owani:ageograficzne. ŚPOdowi·s·kio'naturalne tworzą .gorail1lito·we wzgórza, góry wul'k,a;niocm·eo·raz równiny i doliny. Na każdym z tych obs2Jarów dominuje zał-ówno 'ilnny ,typ gospodarkIi, jak i spc·cyficZoJ1€!ccchy !kultury ludowej. Tl1udne na wioelu terena'ch wa·runk<i życia wpłynęły na to, że ·region :ua,chował do dziś wi.ele dawmy,ch .t1radycji, podtrzy.mywan;;ch i kultywowanych pr:uez mieszkań-ców. Odnoo'sliSlię tos:uczególlrll~e do bog:ait;eg-o folkloru i sZJtukliludowej. Nadal żywa tmdy.cj.a o'rganizowania tarigów, ja'rmarków, pielgrzymek, U'roczys'togo obchodzCinlia świąt loka,Iny'ch :patronów, a także małlo zm:ieniona zabudowa wsi i im:iastec:uek, ICZęSto.sięgającaswą genezą średnioWliecza powodują, iż Owemli,a pozostaje jedny;m widki;m ,sk,ansenem i ogromną turystycZlt1ą atrakcją, Traditions d' Auvergne zostały napiSlan·e językiem barwnym, aloE~zara.zem z dużym zmawstwem rcaloiów. W \V1i·elumi'ejoscaClh uwliJ<:lalC7JlliJa się dąż'enie Gu'torki dlo ukazania regionu poprz.ez prY2Jmaltosobowośd j'eg.o 'mieszkań[ców li osob1iwośoi jego kultury ludowej. Przewodnik sItanowi zwa["tą ·caŁość li starano soię w nim omówić możliwie wszystkii·e dZliały ·i aspekty tr,ady.cyj;nej 'kultury, zwracając uwalgę przede wozystki.m na to, co wyróŻJn'ia Owemtięod i·nnych r.egionów. Nie zabrakło w tekście również wOlkazówek pmk<tycZlnych. UmiesZlc,ZJonoje główn~e w części dru~iej. Charakteryzując podsi:oczególllle,miejs'cowośd wsk'azano m.lin. na to, ·co warto w nich z'O'ba.czyć,w jakiirch św.ięiJa·chi uroczyl5ltości'aich wa,roto·wziąć uclZli.ał,ja·klie 'należy odwiedzić muzea itd. Podano -rów.nreż Ia.dresy cHn.ionych w regionie iwóI'cÓW ludowych, mUZleów, sklepów alllitykwarycZlt1ych, tM·gów, ja!I1maalków i zajazdów. Zwr600nQ 'takŻJe u\Vargę np. na łokalne Sipecj'alnośai kul.in.enne. Przewodnik zalmykają: skrócony kal,end:ar.z n.ajważll1ilejszych t'3l'gów i świąt religijnych organli·zowalny·ch i obchodZ!ony;ch :na terenie OwermE, bib~iogr.afi,a wykorzystana w .p-racy i uzupełnJiJająca wiedzę ·0 I1e~i'onie omzillldeks. Całooć jes,t ilustrowana mim. star~mi kaI'ftk,a:mi pocztowymi o dużej wartości dokumenta,cyjn-ej. Jacek Bednarski �296 Recenzje Janusz Stefall1owicz, Bunt mniejszości, ga", II1r 317, W'arsZJawa 1977. "Biblioteka W~,edzy W&pókz.eSll1'ej - Ome- Na;pis,ana przez ZJna;negodz.i€ll1l11ikaxza pozycja ;prz.edstawia zjawisko przebudzania sio; grup ,etrui<:znych stanowiących mniejs,zoś'ci narodowe w obrębie zachodnich państw europejskich ,i Kanady. Autor przyjmuje s'Ocjologoj,cmerozUtmi€ll1ienarodu i zastanawiaSlię nad 'czynnikam>i, które .przyczyniają s,ię do wykiształceruia !pOczucia tożs3iffiości narodowe j . Cele jakie sobie sltwarzają ,ruchy narodoW'o,śdowe są według autom trojakie: kulturowo-język'owe, ,ckonomicme i Ipohtycme. Bierwszy z nich sta'ra się utrzymać odrębność duchową, n'astępny oZiIllacza walkę 00 awans ekollomiez.ny, zaś o,sltatni dąży do uzysk,a.rlJia autonomii administracyjno-prawnej. Współwystępowanie tych elementów daje w s'umie omawrialll:ezjawli:sK'o. Kolejne ro.zdz,iały mówią o problemie bud:wn,ia się świadomoś,ci w Hiszrxmi,i (Baskon'La, K,atalonia), we F,nancji (BretanJia, Alzacja, Okcyty.ruia, KOl1s'yka),w Wielk,iej Bryta:mii (Szk'ocja, W,alia). Ponadto dowiad'Ujoemy się ,o kwesti·ch sepamtystycznych Adygi i Tyrolu, Cypru, Irlandii Północnej, .Flamandów, Quebecu i Szwajcarii. Różne są podłoża i przebieg tych slepaTatYZJmów. Pozycję tę, mimo pubhcystycz.nego charakteru należy uznać za bardzo interesują,cą, zwłasz.cza z.e względu ,na 'pr,z,eprowadzoną ,analiz.ę 'przesłanek kulturowych walki grup o autonoamę. M.B. Zygfryd P.rószyńslk,i, Ziemia Pucka w opowiadaniu, baśni Wyd. 2, Wojewódzki Ośrodek Kultury, Gdaósk 1977, s's. 98. anegdocie ludowej. 68 utworów fol'kloru kasZJubskliego - podań historycznych, legend, baśni cudownych, a1negdot, porz.ekadeł, dowcipów li :innych f'orm opowiadań ludowych, które zebrał autO<I"(52) or,a-z F. F,enikowski (1), A. Necel (3), A. P,awelczyk (1), A. Pieper (2), L. Ro'Pipel (1), S. Ry,chłow.ska (2), B. Sychta i L. Roppel (3), W. Torliński (1) ;i A. Wysocki (1) w Pucku (9), na wybrzeżu ,ryba,ckJ~m(15) i w gburskJich wiosk'u'ch (44). Publika'cja jest poszerzonym lO 4 'tek1sty drugim wydanliem :ubioru z 1972 r., ukazanym dzięki inicjatywie i .staraniom W,ojcwódzkiego Ośrodk,a Kultury w Gdańsku. Większ'ość tekstów - to przekazy tradycyjnych form i trd'oi, m,anych li poza Kas.zubszczyz.ną, zaledwie klilka nawiązuje do ws,~ółcz.eSlncgożyoia 're~ion'U (,np. Skqd się wzięli koszubscy rybacy, ,s. 16, Czy woda morska leczy? s. 20 - 21), Odczuwa się tLl brak literatury ludowej z tematyką okUlp.a'cyj'llą,dotyczącej walki o Polskę Ludową, wielkich pr:z€lmian sp01o€'czno-,ck'o'llomic2Jny'ch na w"u puckiej i wybrz.eżu. Taką literaturą wa.Mo wzbogacić następny zbió,r folkloru k'aszubsk'iogo, bardw żywo intereg,ujące~o oJ1Ja.s W!szY'S't:kiC'h -omz liicznY'chobcokrajowców. Medard Katolicyzm Warszawra 1977, średniowieczny. Braca zbiorowa pod r-ed. Józefa Tarko Kellera, PWN, ss. 520. Po pmca.ch dQtyczą'cych katolicyzmu !sta:l'1ożyt:negoi W'cz€s'nośrednJowriocmego uka=łas.ię kolejna pozycja, z .tej tema:tyki, ,przJeds.tawi,ająca doktrYll1ę katolicyzmu �297 Recenzje w jej fo,nmac·h uksztoałtowa<ny.c·hw 'OIkfleg1e 'pełonego i tpóńnego Średniowiecz'a. K6iążka wydana jest :pod H~d'akcją znanego S1pecjalJi.s:tyz dziedzill1Y reh~io=wstwa - Józe£a Kcllera, który napisał rozdzsiJał o s'Oboroch powseechnych. BOIl1adtoaru·toolfamiksiążki są: E. PQtkowski, pi-szą'cy o stosunkach papi-esitwa z 'państwami europejsk'imi; M. K,);,man, zajmują'cy się ekspansją kaJt'o].i'cyzsmudo EUlr'opy półrn>c>cnQ-ws,chodl1l1ej; J. Wierusz-Kowulski, omawiają'cy w t,rzech rozdzi,ałaoeh :pfloblem,altykę mOll1a,sty'cyzmu i mistyki, ,tco.Jogi k'atollilc:kiej oraz hlisltorii kultu kariJoJoickiego;R. Pakl'clz, tprzled!stawiający pows.tanJioci rozwój u~iwcrsytclów; J. SUIO'WISlki, który zajął się .me,todologią filozofii średnicwiecznej; L. Gmchowskli, mówią'cy >OdZJiej.arch'Ustawodawstwa kościeln..:'go i wresz,cie Z. Kl'uszelJ11iec:k'i- rozsdz:i'ało i:~olIlo~a:f\ii sztuk plastycz:nych. Już samQ oprzedstaW!ienk problama,ty~i <PTe-zentow,alIlJej pozy'c}i wskazuje na jej szel'oki za'krc.s li rzeie~no·ść przygotowania. Uwzględlniając ,r'olę, j'aką odeglI'>ałkaJtolicyzm w hoist'orHkrul,tury śwlia,towej, wzbudzi orna z ,pewnością m'ilIl,teresowaJl1neprzed5!_awicieliirÓŻJllych dyscypHrn naukowych, w ty,m takż,e etnografów, szscz.egó1Jnie~pec;ałistów zagadnień religijnych. M.B. Eugeniusz Iwanjec, Z dziejów W'ars2lawa 1977, SiS.295. staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII - XX wieku, Wyd>all1iC w "pJ·ac.ac.h Bi'ał,oSlt>ockiego11owaJrzY51twaN:a'U'k'owego-"st'udii'um E. Iwańzawiera w.ielosoLDomną,ehamk1ery.stykę dlzsiejów i kultUlry .poJ.s.kie,h staroobrzędowców. Zadalnia badawcze zso·s:tałymk,r.eślone szeroko. G'eog·~afi'czsni,eobjęły one obydwa regiony 'C'siedh sta,roobrzędowców w PtoJos'ce(Suwa!sz)czyZJrlia!i Mazury), cih~'onol0.gicz~ nie włączyły ca!ąhis,tor,iq polski,ch stroobrędo-wców od ,ich ,pojawien,ia się do czasów najnowszych. Doda,tkowo, w dwóc'h rozsdzriał,ach wstępnych, orrnówiony zostal rozłam .po reformie ·cerkwi [Q'syj's!kiej w poł.owie XVII w. Ii pojiawienlic się w XVII l XVIII w. podstawowych kierunków w obrębie griUlpy·s,t.aiI"'oobrz.<;dowców. Po'Szukiw;;.:nja hoi'Storycmc spla,tają sję w pracy ze s.zczsegółową li śdsłą anal.izą etnog]rafkZll1.ą kultury z<},równom.ateda!I/1Icj, jak :i ducr.owej, badaniami nad s7.ibukąsta;roobrzędowców i działal'nością wydawniczą. Zp.rzsedmowy vyni'ka, że zainteresowanie po·ls>k'ieh uczomych s,taroo brzędo'\v<c.amli obję1,o także systematy'czsne badalJ1lia językoznawcze) k~óre jedJnak w recenzowall1ej książ'cc ruie Z1n.alaz1ycdbLcia. Odnotowane szerokie podejś'cie E. Iw,ań·ca do podjętego przezeń tematu uzn>ać r.".leży zauzas·udnione oj 'cenne. HistOr1iog,r.afia I'adziecka la.t 20-,tych XX w. ZIl1a \vspa,nia!y 'przykład 'j::odohnego szerokiego ·sfoll'mułowani.a .problemu i wZJorcowe~ opracowania 1; w okres,ic późniejszym jednra1kże tlradycja ,t'a z,ost,ała zapolmrr1Jiana i zwyciQżyłu tendencja do wą'sk,iej s'PE,cjal!izacji. Dopiero w ostatnim dZJi·esięcioleciru praktyka prac archeograflicznych w C>SJadachstaroobrzQdowców stwoll"zyła potrZJebę powrotu do badań kompleksowych, o sz.erokoiJm'Pl'ogramie. WYll1>ikJi m.etodycz:ne i praktyczne ty'ch ko.mlplcksowy-ch studiów nad 'staiI"oobrzędowoami pOO'Slum'Owane zGstały na I Wsze'chzwiązkowej Konfemn'cj'i Arehe'o'graBi Te,rentowej (-grudzień 1976, Moskwa). Przyjemn.ie 'ffi~ podkreśl~ć, że ,choć wynikli owy'ch badań lI1oi,ezn'aIl1Je były nasz·emu :j::oJoskioID:u koledze (maleniały z konferencji ni-e z<os·tały jeszcze orpubliko-. Col 1 1. Blomkvist, H. Grinkova, Buchtarminskije sta'Toobrjadcy, Leningrad 1930. �298 Recenzje wane), jego udall1'e kompl'e~sowe s,tudia prZJe.prowadzono przy 'Przyjęciu taikach .samych podstawowy'ch :roiSad. W zgodzie z sze['ok!i,m l'o'llumieniem p:rzedmiQtu badań, E. IW<J.'l1Ji,C'c wykorzystuje w 1ffi00001Ogl'a.fli obszerny zespół róż!nouodll1ych Żiródeł: drukrowal!1ych, r~kO'p.iśmi.0nnych, ma'teI'li'al'ny'c.h. NaLeży 'Szcze·góll!1ie:podkreślić, że obszer:n'a, szczegół,owo crp,r.acowa'Tha część ebnogr~filc~na ks,jążkli, została oparta na beZJpcoire-:!ni'ejz'llajomości elemen.tów 'Lradycyjnej KruHury ,marter,ia'1nej i ,duchowej staroobrzędowców, oSli'ł,gniGtej w czas'i,e badań terenowych. Blisko 30 wyjazdów E. Iwa111ca'na ter·cny za'mii'cszkalo przez st'aroobrzędowców ,SJtwoTzyły'Siliną podsLawę dla badań ,i wgwa'ra'nltowały ich niewątpliwy sukices. Wyniki badań terenlo1wych zresZJtą wykmzystanc zostaly nie tylko w rozdziałach etn.o'gmficznyc1h, lecz i hisltoryczny'ch. E. lwani'cc l1Ik'jedn()kroinie korzys'la z zla,pirslal!1ych ,prz,cz,eń podań !i ws'poffill1~eń,'U!micjc;:tnielą'cząc je z danymi źródeł pi'sall1y-c·h.Wś.ród os,tatll11i·chnależy 'Puzode wszystkim wymj'C'nić 'po raz pierwszy wprowadzone do obl'ortu naukowego rrrateri'ały Głównego Archiwum Akt IX1Wil1)"chw Wa'I"lslzawi.e,Bibllioi.eki im. CzartClryskj,ch w Krakowi·c, Archiwów Państwow)"ch w Ol:szty:r.i·ei Suw.ałkalC'h, a także archiwów w NRD. Wyk,orzysta'ny zos·tal rów.nież 'PI"ywat'l1y zbiór znanego kolekcjoneil'a z Rygli, 1. N. ZawollO'ko',·p;rzekawny przez,eń niedawno do zbiorów Domu-Muz·eum PuszkiJna. W pracy sltaranrme wykorzystan.o rosyjsk;ie p;rzedre"W1QlucyjlOe li roadzieckie wydawni<Ctw,a ż'ródeł; biblti,O'graJia tych wydawnictw, j.ark również wykaz opra'cowa1'J hi~tory'cZJny'ch dotyczący1ohSJt'alroabrzędowców, p'OIs,iadaodd2Jielną wartość. Tym wic;:ksza zat'om sZJkoda, że autor nie dotarł do ,niektórych przedrewolucyjnych studiów i wydawnictw źródeł (np. P. S. Smimowa, D. N. Biiel!ikowa), a także sze.r'cgu o<startnich 'l:oo'c moskiewskkh i [lo'Wosyl:Jli.T!ski-.ch le~lI1ogr.afów,i ·arTlcheO'gmfów.Wa!rto o tym powiedZJi.eć ~ym bardziej, Źle wsrpółiC'zeŚll1ie pirO'wadzone w ZSRR bad<anlia dwukrotnie podejrmowały =ogadniell1fie bli:skie zali'l1ter,esowaniom E. Iw,ańca,. ArchcO'g,raf'owie z Uniwersytetu Moskiew,slldoego :pod ·k1'eroWlI1liotwell1l 1. W. P'ozdiejewej od k~lku lat prowadzą intensywne, kom'Plek'sow'e badania nad sta'flo.obrzędowca:rnli 's.ta,podubsldmi 'i w:ietkow;SJkiJmi,którym 'pośwrięcony został rozdział III 'recenzowa'l1cj książki; archcografoO\w,e i ebnogmfowie NowosybilTska już 12 lat pracują wśród ałt.ajski.ch Poljakow i zabaj:lmlsk:kh Siemiejskich .sta,roobrzqdowców, którzy przes.iedEhi się w XVIII wieku z Plollski. St'aranne, przygotowa:ne z wielką dbało.ś'cią !o.szcZJegóły, studium E. Iwańca będzie wielce 'PQżylteczne dla badaczy Tladziecklich 'S2Jcz'ególniedl:<.lltego,ż'e pozwolli dokonać pouczają1cego porównClinia ,ma.ter.ialów !będący'ch w 'i,ch dyspozycjoi z materiałami badac:zy pO'ls·kiC'h.Sprzyja t€'mu stałe dąż,ern.ie E. Iwań'ca do przcśledzenia tak ł<>kaln)"ch, i'ak i chflonotl'o'gli'czrnychlfóŻ'nic w materrialncj i duchowcj kulturze st.aroobrzędowców. WskazClj,e ·om m;irn. :na to, że starol()brzęd'O,wcy, którzy os'icdlili .sic;:na Ma zura'ch, dłużej oj 'peł;niej 'Zarchowali wriele :tr-adycj:i, w ,tY'mtrady,cje związane z tabu pożywieniowym. Aut.o!" szczegółowo zbadał, jak ,SJta'!"'oobrzędowcy, MÓTZy osiedliil.i siG na SuwallSz'czyi.;n1ie,·gdzie wś;ród chł,opów 'Polskich S'z'croko .rozwil1'ic;:b była uprawa ZJiemniarka, szybklO za!t.radhi bJ.'Clidycyjne2Jarkazy używa'lli'a 2liemnriaka i prawie zapomni'Cli, jak owe 2Jakazy były argUlmel!1towane przez :i'ch przodków. W,arto, wspomnieć, że te argumenity były dobrze zm:ane ałtajiSkilm "Po:1akom" jesz'cze na początku XX wieku, zakazy były gorąco dys,kUltowall1eustnie i na piśmie. Zakaz użytkowania tytoniu, jak w)"lllik1a z olbs,erw,acji E. IwańoOa, dość !k,onsiekwentnlie za'chowany był wśród stalr'()1obrzędowców powia'LuaugUlsltowskiego. ChauakteTY'sty'czne, że w ostatni·m dZ.ii'esięci'OleC"iuzakaz t'ffil wr~póHstl!1iał z J'o0s'rer:i'!OlI1ą przez s.taX'oobrzędowców uprawą tylt'Ol1iudla fa,brykii w Augustowie, wktóTej .zres·2itąrpTa'cował'o wi€]ou 'staro<Jbrz.ed.QWCów.Stalfloo.brzędowcy, przesiedleni z P.oilis!kJl l11'aAłtaj i Zahajkale, ba'rozliej �Recenzje 299 konsekwentnie U1kzymywaE ten zakaz, a jego u~asadn;i'enie było tam sz,er~one ci balI'dziej lrady'cyjne w 'Porównaniu z przyt()tczony;m pr7Jez E. Iwań'c:a. WalI';t,oadn/otować w tym ,miej.s'cu l1Ji{~mało wypadków pelinej zgodnoś,oi zwy;czajów,obrzędów, n.awy.ków pracy i w zakresie tenmii:nolo,giliu staroobrzędowców w PolS'ce i pI'zesliedlcnye,h stamtąd na Sybc,rię. Wskazują nato 's,zczegółnie i:nter'('!sujące dane E. Iweń'ca o domostwie, 'odzieży i 'pożywieniu s,t~H{)iolbrzęd,owców. Wyjątkowo sz'czegółowa i cenna jes't alnaliza kultury duchowej 'fiQlsyjsk'i1ch mi,eszkańców obu rc,gionów Polski, 'ich obrzędów i obyczajów. Dla spocjahstów z zaklfes'U malo zbadanej historii 1'osyjskicgo mala,rstw,a religijnego XVII - XVIII w. interesuj,tCC bC;dą :inf'ormacj.e z,cbra:n,c 'przez E. Iwańca o rCisyj:~kiC'h,ikcnla'0h w Polsce, <l także o sz;k,ol,ac,h'mala:rstwa re1igi'jnego st~lI"oobrzędoWiców (Wietka, W'ojnoWoo). Dowi<:dujemy slię, że ,,[... j ,obecnie ws,zys'cy stalf'oobrzędowcy i :niedawIlIi j.ednowiercy w ,PoJosceposiadają przypuszczalnie okolo 2000 - 2500 ikon [... J, drewnianych i odlew<mYch. PoświęOOll1ywszy.sJtkiJm ty;m ,probl€'mom, bardzo interesujący VI lI'ozdziJał ·moncgrafii E. Iwańca, może uzyS'kać logicznc !i klOrzy.JStne'lVzupełnien1iew m:atel'i'ałaoh z obserwacjli mrisjolnarzy kOlll'sY'storzatobolskiego z r,oku 1783, posłanYClh do niedawno o'siedlonych nla Altaj'u "Polaków" 2. Dla ar-cheografii szczególnie ~ntereslUją,cy j,est ro'zdział monogll'af,ji poświęcony kl!Hurze ks~ążki poi5'\{)ichstarooibTzędo'wców. Tutaj Ipodda:no 3lll'aJizi,exeper,tuar skl'YPtorium w Woj'nawie, 'prze.dstawi'ono jego narzędzia i lJYlJet,ody pracy, sł.us.zn'ie ·odno'towując, że podobny obr.az napotyka się i u I1osyj-sk,j,cIh staroobrzędowców 3. W'aŻll1e są róW111ez wiadQlmo>ści o r'ozpowszechnj'eniu wśród polski<ch stI'oobrzędowców kS'lążek, m.in. 8ranc!iszka Skoriny li Iwana Fi edolI'owa, a ,także produkcji typo~rafii s~aIoobrzędowców z XVIII - XIX w. Dla k'atdego uTIC:heografa-tereno\\'Ca ZI10zumiJałej.est tpdne smutku stwlierd7:entie E. Iwailca: "Dokladny {Jgląd ,i zbadaTIJiJezbiorów ;kstiąż'ek illle jest możliw.e dlatego, ż'e slar,oobnędowcy w ogóle nie wy;mżają :na 10 zgody". J,edirmkże ośmielę się zauważyć, że tutaj mogły,by ",ię okazać pożyteczne te meVody pr,acy w barr-dztiejz:amkniętychosicdl,ach sta'roobrzE;dowców, które z ta'~im ,trudem twC'rw!I1o w cz;alSliepr,ac terenowych ar,cheografów radzie.ckich. Całokształt 'przedstawionych w studium E. Iwańca ważnych dany,ch o kulturze ks!iąi;ki w <Js!ioola'chp;olS'mi.chstaroobrzędowców pozwala nam z 'p['.zc!konaniem sądzić, że ich aiJ'lcheogr.aficZlIle"odka'yci,e" rue jest trudniejsze niż w okolicach Wietki, w Stail'odubie, Permtie, Sy;beri:i. WykorzysJ!.ani,e tych doświadczeń mo,globy zatem przyn'i,eść pewne korzyśei. Wiele uwagi w rece:nZ!owanej książce poświęca się h:i'siori/i olS'kdlenia się staroobrzędow'ców w Pols'ce. Wedłu.g c,m.ych zebranych rH'ZeZ E. Iwańca w Pols.ce, \\1 przeddzień pierwsz,c'gtO rozrnoI'u żyło okoŁo 100000 5!ta,roobirzędow'ców, a przed drugą wojną światową - około 50000. WZlruszają'ce stronice książki :poświęcone zostaly pomocy,którą 'oklazywali rosyjscy .m!iesZ!kańcy tych miejscow'oś-ai w walee z faszyzmem: ich udział'Owi w Armii Czerwoill'ej, Wojsku Polskim li oddzli.ał.ach partyzanckich. Tylko w dwó'ch wsiae,h a'ugustowsk.j'ch - Giraoowye,h GIrądach i Borze, w -który,ch mJieszka obecnie mniej <niż 500 l:udvi, około 100 ,mieszkrclń,ców walczyło z brOlll'ią w ręku !przeaiwko ,niemiecki'm fa;szy.JStoon,a trzeciai.ch część zginęła na poiu wałki. 'N. N. Pokrovskij. Antijeodatnyj protest ura!o-sibirskich krestijan-staroobrjadcev v XVIII veke, Novosibirsk 1974, s. 321 - 323. 'Można odnotować bliskie podobieństwo do jednego skryptorium zasajańskiego. genetycznie związanego z Ałtajem. Por. N. N. Pokrovskij, O drevnerusskoj rukopisnoj tradicU u staroverov Sibiri. "Trudy Oidiela Drevnerusskoj Literatury" 1969, t. 24, li. 394 - 403. �300 Recenzje Obsze:nne studium E. Iw,ań'oa lnie jest Ipozbawiiolne 'Pewnych lI1iiec!'O's,ta,tków. Nieudana jest, jak sądzę, 'kl'asyftik.acj'a źródeł pLsatnych lI1iarękopiśmiienne ·i dI'uk~ oraz podział tych 'Ostatlnic!hna 4 grUlPYwzaleźnośd od tego, kto był wydaWCą. Klasyfika.cja ~Y'Pologicz;ruabyłaby bard Zliej <poźyltecznra. P['Zcciws·tawli,enie slpołecZ.'t1ei .politycZlne bezpopowców ~ POpiowców za1rysOWa:I1IO zbyt kal1..eg,oryc7ll1lie, Zlgodnie zresztą z uksZltałt-OIWafl1ą tlI'adycją lh!i'SltoNo'gr.a£ucZll1ą. W TZlcrczyWli.Slbości obra:z był balrdziej zlożony, wewnątrrz prawie Każdej wspólnolty wY'stęj:ow:aly grupy umiarkowanych i radykałów. A'uLOII':niie wyk'OrTzysiał dwóch rękopilSów tzw. Kolek'c}i Jegol'Owsk'iej Oddzialu Rękorpisów Pańs,twowej Bibhatek~ im. Lenina, mającYich bezPQśred,ni zw,iązek z te'ffi.atem. Trzeba j'edinakże stwierd2lić, że w sumie książka E. Iwań'ca jest dobrylm przykladem udanych, szerokro Zla'proglra:mowa'rlychbadań nad po1s<kim!ist,alroQbrzędowcami. Tłum. Zbigniew Jasiewicz N. N. Pokrowski Władysław PiwowaT'srk~, Religijność miejska B1Wlioteka "W~ę7Ji"!t. 41, Wars7JaWla 1977, s. 367. w warunkach uprzemysIawiania, Kolejne socjologi.cZlne s!tudiUlm Wlia,dysława Piwowarrskiego dotyczy zjawiska katoli'cyzmu wśród lUJdinoś·c..i z.amiesZlkująeej w 'ffii·ejskim rejonie UJprz·emysławia:nym. Tematyka 'orraz teren badań (rejon Buław) wskazują, żepr,aca jest k'ontynuaocją poprZledll1iej,wydall1ej w 1971 -r. i odnoszącej s'il; do śwd.owiska wiiej'ski€go tego obszaru. Zw.iąZlek ~ komple'ffi€ll<talI'ność obydwu 'tomów :podkreśla także niema,l 'identycwy ich uJdad i wk.,r'es w!iJn.tereISQwańo,bj<}typOiS'ZlCzególmYlffili I'IolwZli'akllmi. Niezwykle ;jn,ter.esują'ce jest wprowadzenie do całośdi ,kstiążk'i, będące polemiką z rÓŻd1ym~podejś.ciami do badań nad reloigijnością. Autor krytykuje w pierwszym !!'zędZJieSltanowŻisko tzw. so.cjografii ka:toliJcyzmu, badają·c.c zjawisko ,/ko;icielnośCli", c'.yli relig,jjonioś,C\i ill1'sltytuc}oll1rcllnej. Sprowadza SJi.ęonlo bO'Wliemdo 'badania siopn'ia wiernoś,oi Wlohec Il1Ol1mKdśdoła, 'akoentując jooynie 'Spcłnianie prakltyk względem !instytucj'i ,re-1lig'ijlnej.W opo:zycji do tej szkoly wytworzyła slię grupa fU:l1ikcjonahstów religii, zajmujących s;ięzagadniell1iem ro'li i moczenia (funkcjli) rdi~i'L Ich wysiłki zmierZlające do j1ak naj'S.zerszej defil1locji rr,ellig-,ii ii rdigijlD'ośd, obejmującej ,całą tI'anscendcll1,tll1ąna,tUirl; człowieka, ISlpowodowały niemożność oddz,ielenia 'systomów reLigijny'ch i świeck.j,ch, pełintiący'ch czę.s!tJOkro,ćpodobne lub identyczne funk'cje, najczęści,ej o c·ha[",ak,terze :iTIJteglr·acyj'lly'ffi. Nie mogąc przyjąć żadneg,o z iyeh dwu 'stanowisk do swych kOll1kr·etnyc'h bada!'1 l1Iad zj-aw'i'Sk1ieml'elig;ijnym, aul1:Ciropowiada się za defilllkjami treściowymi (rrecZlOwymi, "subsialDicj-aI.nymi"). Ujiffi'ują one omawiane zagadnJi'eulie j·a'ko funkcjonują,oe w ·'rzc'czywisto·ś'ci społecznej, ,uksz.t.a-ltowane w pI'Oce8ie akultu.ra'cjli, ja<kJok'a'tegOlT'ięspoleczno-kultuI'ową. Przyjmuj<.),c takie podejście naloeży pamiętać, iŹż,rellig'ijność może być badana w :posiaci zinslytucjornalizOWianej, jest ,o.g)ra:niczoll1!U kontek'8tem kulturowYlm li slpoleczmyim li rnus,i być 'rozumiana przez odl1liels'ienli'edo świat,a 'polza'empi'Tycznogo. M'ają'c to na uwadze W. Piw{)warsk'i pod'aje dejJiIl1licjęr.e!'i.gij l1l0iici, Imówiącą, że ,,[... J j'cst ,to podZiLela;nyi spełniany prZlez ·gruopę Ludzi zbiór 'ins.tylbucjon.a,lnych v,nierzeń, warnto.ści li :symboli oraz zw,iązall1ych z nimi 7Jachowań, które wynikają z ;rozróżni,erui.a T'Zleczywistości empirycwej i po~a€Jl11Jplilry.cZll1ej ona'z z 'przyporrządko.wania 00' dowa<c:zellJia s'praw ,rZleczywi sio ś'ci €ImpirycZlr1lej sprawom rzeczywtisto,śC'i ,pozJa.empliryczmej" (s. 22). K'orzyści I �Recenzje 301 takiego podejścia to ,głównie moż1iwość rozroZJl1!lenliaśWiec@i>egoi religlijlnego oraz łat wość operacjonaHza'cj,i pojęcia dla badań empirYC'ZJl1Jych. P,recyzując dalej swój przedmiot badań, ,aut,olr zalsta!nawiia s!ię nad układem odniesienia, w konsekwencjli którego przyjmujeślwdowiskowe pojęcie religijnośa,i i stosownie do niego adekwatny wybór jej ,parametrów i wskażników. Ta relliglijność konwencjonaLnie funkcjOlnuj.e w określo'ilY'm społecZJeń'stwie, a model jej nacechowany jest .instytucjoil1Jalnie, społecznie i kulturowo. Piwowariski dOlbiera nasH;pnie pammet1ry !i wskaźniki religijności tak, by objęły możLiwie całość zagadnienia. Ilość ,palraimetrów wY'll'osis:iedem, zaś 'wskaźlllików w ich obrębie 73. Są one tak ukiarunkoiwi<lne, że wy,chwytują zarówno ireJiigij,ność formalną, j'ak li n1ieformalną, ukształttawaną 'pod wpływem K,ościoła. Parametry te ,są inastępujqce: globcc;lnystosunek do wiary - związek wi'ary z innymi płalsz1czyznaJmirelrigijnośd; ,ideologia religijna - rozu:mie1nie 'i :akceptacje doktryny Tleliigijnej; wiedzH religijll1ia znajomość prawd wiary !i zainteresowanie sprawami Kościoła; doświadczenie irleligijne - przeżywanie rzeczywis.1ościO'statecz:nej; praktykii religijne - z,a'chowania religijne zbiorowe i prywatne; wspólnota ,religijna - identyfikacja z grupą religijną; moralność religijna - realiZJowanie nakazów etycZJnyloh Kościoł,a. Mają'c tak przygotowane podłoże teoretyczne li metodologkZJile, łatwo już Piwowar:sklicmu pl'Zcjść do konk'retnej 'analizy. Przedtem jednak zapoznaje ,on czyt:elni~a z hipotezami przemian religlijności w środowisku miej'S1k,im,którego kultum w całości podd~ma jes.t proccsQ'wi uprzemysłowionia. WskazJUje na główne cechy zmian dokonuj~lcych się w świ,adomośai ludzi pod wpływem rozwoju InaukQlwo-techinkZJnego. Przyczyn utrzymani,a się dużej intensywnoś,oi praktyk 'r'eLigi,i'nyohupa,truje w k1olntY'nua'cj.i tradycji w środowisku rodzinnym, związku katolkyZJmu z tmdycją narodową (Polak-katoJoik), tradycyjnie zorientowanym duszpastertswie polskim i specyfice ustroju so'cja!isty'cznego (rowział Kośdoła od państwa, reakcja na laJicyzację społeczeństwa). Sl'rawdz:a w toku dalszej narracji także inne hipotezyZJmian wypracowane przez specjalistów ZJachodni'ch. Wyniki badań poprzedzc'ne są także sZJczegółowym ,wprowadzeniem w teren, w problematykę i organizację badań. Trzymając slię nakreślonego wc wstęr'ie programu auto~ konsekwentnie go realizuje. Tekst uZJupełniony ,i poparty jest licznymi tabelalmi i danymi statysty'cznymi, n autenty'czny charakter nadają mu przytaczane ,często 'odpowiedzi informatorów. Systematyza·cja materi,ałów i wyprowadz<.llniekcmk1uzjli zrobione jeslt niezwykle rzeczowo !i z dużą znajomośoią tematu. PosZJczególne TozdZJiałypop1rzedzi<lnesą również krótkimi wstQpami, co sprawia, źe nie odnos'imy wrażelriia :pewnego "zawieszenia ich w próżni". Wniclskli końcowe są odpowiedziami Ina postawlione na początku problemy i hipotezy, opart)"mi na uzyskanych m,ateri,ałach. Punktemodniesiienia 'przez cały ,tok wywodu jeslt model wiiejskiej re1igijności tradycyjnej. Mimo zna'cZJny'chróżnic, które zdążyły się zarY'sować, korZJcni obecn:ie wys,tępują'cych zja:wisk należy doszukiwać 'się właśnie w tradycj'i ludowej. Szczególnie interesująca dl'a etnografa jest 'motywacja wiary. B1isko 50%reSlpolndentów podaje, iż motorom kih zachowań :reli,gijnych jest tmdycj,a rodZlinna !i ludow,a (zarówno lokalna, jak i narodowa). Ow tradycjolnaliZJm przej1awi,a slię ·także w innYich wskaźnikach religijności. Choćby ze względu na to pra'ea 'może wzbudzić za,irnteresowanie badalczy ZJajmujqcych :Sliękatol,i'cyzmem ludowym. Wskazuje to ,chyba także na potrzebę pf'owadzoruia przez nlich specjaInych studiów w śf'odowi'S'ku miej'skim w celu śledzenia procosówkontynua'cj'i, ,rewaloryza'cji i Imodyf,i:ka'cjfielementów wiejskich w społoczeństwie zurbanizowanym. PewnY'm braik,iom caloś,ei 'pra'cy, zwłasz,cza z etnograficZJnego ipunrk1tuwidZJenia, �302 Recenzje jesi zwrócenj,e zbyt małej uwagli na zagadniiCl1~e ku1tm'owej specyfiki religijnośd. Poza jej obrębem pOZJoiStałabowiem liczna obrzędowość rodzinna związana z religią, wierzenia lud;()w<~,it,p. V/brew n<ldZ/i'ejommożliwość ich wychwy'ccnia w ,toku bezpośrednkh badań jest znikoma,. St'udium Wł. P.iwo'warsk.i,ego należy -oCCU1'ić jako k'olcj:ny, {)'bi'cktyWlJ1yoi wartościowy wkład do badań nad problemami religijności w Polsoee. CharakteryZJuje p'l"acę 'spójny system tearety,cz.ny i meJ1;odolo~ioCZl1Y, wypro'oowany na podstawie głębokiej znajomości aktual1nych os-iągnięć światowych w tym :oakT'esoieomlz rzetelna analiza danych empiry,cznych. Mimo socjool{)ogii'cz:nego pr-ojjilu i środowiska leżącego w "tradycyjnym" pojęciu poza za,interes,owa:niami etnografii, winno stać się lekturą także jej przedstawicieli w dobie wJa.ściwie rozumianej integracj'i badań nad rel,igią. Michal Zbigniew rodziny J,as.i-ewicz, Rodzina na podstawie badań wiejska etnograficznych na Z~mi Lubuskiej. w wybranych Studium wsiach, Bucho'Wski przeobmżeń Warszawa-Poznań 1977, ss. 117, -iI. 31. Niewi.ele dało by 'Się wyli·czyć e1Jnograjjiocznychmonograf'ii odnoszący·ch się d{) ziem zaoehodniej Polski. Tę 'Sk1"OIllln·ąs.tOiSunkowo litel'a'turę wzbogaciło studium Z. Jasie-\vicza doty'cząee zagadnień związany-c-h z rod1'Jiną na Ziemi Lubuskiej. Omaw,;ana praca jes,t ,owoc,cm badań ten~nowy'oh, któr.e w la,ta,ch sześćdzi€'siątych zaprogramowane zost.ały kompJ.eks<Jwo jako badania przemian 'społeczno-kulturowy'ch w ośrodku poz'llfl.ńskiLmpoo kierunkiem pmf. da',a Józefa BursZJty. W lXllu zainteres{)wań autom Zll1JaI.a:zły się dwa typy rodzin: rolni'cza ,i robotni-czo-chłopsk,a. Bada.niami 'objętych z,ostało pięć wsi reprezentujący,ch odmienne typy środowisk,owe: autocht,onów (stołuń), osadników wojskowych (Górzyń), zwartą grupę osadników pochodzący{Jh z jednej wsi (Pyrzany) oraz wieś o mieszanym !1cgionalnie skł.adz1e ludnośoiowym (Ołobok, Sa:ntok). Celem pracy, jak ,pis:ze autor, była "próba rekonstrukcji i interpretacji procesu przeobrażeń rodziny wiejskiej ma ZJiemi Lubuskiej" (s. 3). Dodajmy, że autorowi chodzi tu o ten rodzaj przeobmżeń, jaki stał s'ię następstwem procesów migracyjnych. Ale pra,ca Z. J'aSliewiocZJa ni,e 'Oi~al1kza Slięwyłącznie do problematyki związanej z rodz;ill1ą, lecz rz'U,ca sze1"okie ś'wiatło nap[,Q-ce'sy osadnkzc, na spccyficZJną konfigurację kultur r,egi'clflJaliny-ch i wresZJcie na .twoorzenie S1ięiruowegoobwZlu kultury tego teT€nu. W pracy z,ostały cmów'i'one kolejno takie .p'l"{)łbJ.emy, j.ak: s:posób realizowania ról rnałżQI1lków, ·dZJieoili mł<JdZli:eżyoroaz ludzi staI1szych, wybwne funkcje rodZJiny i - na kcll1iec - IP'OlWliązaTIlia -l'odzill1yz kręgiem fam:ilijny;m i sp'oleczeństwem. NiektóTYlm 'porus=ym VTz,ez a'utDra 'sprawom warto przyjrzeć się '!1ioc<JbNżej. W rozd:Z\ial'e Z1atytulowanY'm Role' rodzinne i pokolenźa w częŚ<:·i.pi·erwszej zajął s'ię Ja'Siewlilcz mjn. vroibl€lffiem doboil'u wlS>pół1małżoll1ka, a ściślej mów\iąc sprawą funkcjonowall1'ia w ,000reślonych warull1lk,alch czasowych dwóchprzeciwsta w:nY'ch kart.eg<Yriimałżcńs.tw: zawi€!nall1y,chw ;rarrua:Cihwl.aSlnej ,grupy i tZ)'W.'małżeństw mieszanych. Moa·teriał empi:ry'czJl1yodnoszący się do tej kwest,ii pDzwol,ił ,aUitorowi {)stro:lmie "'v'n.ioskawać, że w badanych ws~ach I!iczba ,małżeństw heteTog,enicznych wzralsta z upływem ,czasu, tzn. do momentu QS'ią!?inięoCia w miarę pełnej 1ntegracjli spo-łecZlno-- �303- Recenzje ·kulturowej w <Jorębie danej 'S'połecZll1Qśoi.Przy tej okazji IpTze<istawił autor w uję(;:u tabelarycznym 'pochodzClnlie :reg,j'olnalne małżeńs<tw :oawaI'tych -na przestrzeni pra,,:ie dwudziestu lated okresu powojCll1lnegQ,przyjlmującza wskaźnik procesów integr:acyjny,ch stosunc;< ,iloś.c'iowy 'CZłOlDikówgrup biCiTą,Cychudział w małż-eńlstwac'h jC'dn{),fCcn)"ch do malżeń:Sltw mie:szany'ch. Statysty'czny rnaiefliał wzbogacił autor wypowicdzia'mi informa{oTow >na,tema't Imotywacji wyboru współmalżonka, <Xl z kQlei potw:'erdZlilo m:i'll. zasad e; korelacji między wyznani'em i 'u:redz·CIDi€lmwspółJmałżonków (pe,chodzcr::i~ t·e,rytoda!n2). Szczególni'e zas,ada ,ta fUlDkcjlQlnQwa1aw pi,erwszyoh l<Jtachr:owoj.cO'nyeh, kiedy kiQInJrontcwaly się różne 5ystemy wa,rtości, WWTce i m0dele życia 'l"odzlin:,eg,o. Zanikanie w wie;kszości ,trac!Y2yjnych elementów kułt'ur regicnalny-eh odbywa s!ę w mimę r.rzcjmowania nowych wart:oś.ciprc.pa·golwanych glówn.ie poprz·ez kulturę masową, które z k-c.ici w 'piorwszy'11 rz<;dzie przyswaja najchętniej .młlC1dz.:i Cż, stając' się tym sa:m)"m w oram,;'ch rodziny, j'ak sluiSz:l1Jiezauważa 'a'u-tor, "PQtęż-nym czyruruikicm zmi2.n" (s. 47). Przec,1:::'wżenia rodziny 'na Ziemi LuouskLej .pr:ooos'tawił aut'or w ·opeTdu o wybrane zagadnieni,l, które na,cc-cho'wa:ne są 'sUJmienncścią ,i wni<klii'wą dc'kUlment-a'cją faktów wydobytych z boga,tego bagażu tmdycyjll1ych dóbr kulturowych, wnie6ionych przezpaszczcgóln.e grupy osadników w nowe środowisko. Ten zespół zjawisk, \'.' rozdz,iale zatyLulowanym Wybrane funkcje Todziny, pokazany z,c6t.ał w aS'1=ekcie cza'sQwym i w związku z ,oddziaływ.aniem :szeregu różnych 'czyll1n'ików mają,cych znaczeni€ dla procesów prz·eobraż·eń. Autor s·t'oSlu'llkowodużo mi'ej-s.ca poświęcił otocz,Gniu matm'ialnemu, a wi!;,c domostwu, Imiesz.:kaniu, ·odzieży .j 'pożywi'€lJ1!iu.Nasuwa. się przy tej okazji uwaga, że ISpOlflO przedsLa,w,iony·ch 1u Spl'aW oono'si się bardziej de sz,erszej s'PQlocznośoi lokalnej wsi,a:niżdi do .tej 'specyficznej iJnstytucj-i, j-aką jest rodzina. Refleksja ta n,asuwa się w związku z .potr:akt'O'wanJi'Clm niec'o po ,.mlacos·zemu innych, ważnych jak .Slit;wydaje, :spr,aw związany'ch z rod:z,iną, np. roE wyo,bor·ażeń zbioflowych, mi-to!'ogizowania prz,eszły'ch wydarzeń w .pfQceslie w y'chow'awczym,. v.' ksztalt-ov.raniu ·określonych postaw ·i ooen. Ostatni rozdL.jał zawiera szereg ciekawych rspostrzeż·eń 'odnoszą,cych się do dwóch zr.sac!ni,czych ukladów: gr.upy familijnej oraz społ'eczności lo1mlnej :i ponadlokalnej .. Studium Jasicwicza bafldzo dobit'ni'e pokazał,o' drogę i 'specyfikę dokonują,cych s;ę przeobrażeń ku1tufO'wych n.a Ziemi Lubuskiej. Był to ,proces obfitujący w różnego rodzaju napit;oia li konflikty, ,stanys'tr.a'chu li n'ie,pewDości. W proces'ie tym, gdy ,chodzi o r·odzinQ, uwidccz.iOily ,się dwi'e tendencje. Bierws:z,a, zmier'zająca do restauracjii tradycyjnego kształtu t.ej j'nsty,tucji, d:ruge za,ś wiodł'a ku wZJorcoln1ogólnopolsik"m. W ef.ekc-ie .pow6't.awała TIQwa jak,ość, :ponieważ rodzilIla wyzbywała sd'ę tyC'h, jak powi;:da -<lutOT,».tTeści szokujących swą 'Odimi€lnnośnią [... j, jak od:ciJeż i niektóre potrawy, wyposaż'emlie wnętrz, język, sposoby i środki gospodarowania" Is. 107), Z:a'chowywala Inatcmi,ast na WZJglę<dini'c nlie zmilEIDionY'mPOZli'Olm'ie te ele,menty kultury, które 'ffiogly funkcjonować w za,mknię.tym klręgu rodZlinnym li były niedostępne dla osób z z.cwną1orz .. Były to naj-częśd,ej Uf1oczY1stlOści dOflo,czne i 'flodzinne, wierzenia i 'Prakty~i mag'i·czne, 1S'r;osobyooohodzeruia lnire'których świąt _itp. W mim'ę upływu (~ZJa5'Ut.en <l'bszar za'k,rytej, wz.:ględnie =,chowarwczej \Skony Ż) cia za'czyna -powoLi .się kuI'czyć, a joo:l1Jc<cześ-nie ujaWlfliać wobec szerszej społeczności wioskowej. W toku tyeh .prz·E:obnażeń dostrzega ,a'UJto'rbudorwlanlie ;postawy tolerancyjnej, którą uznaj·e za jedną z liS't'obnY'ch.ce'ch 's;połecZll1'oikilokalnY'ch na ziemiach zachodn}i'ch. Jasiew!icz p'odz.jela znlany powsz,e<lhniepogIą,d, że PfQoesy moderniza'cyjne, kształtujące ped wpływem mi,8,'S'ta'W:OOIfZC'C T'odziny, spowodowały f1ozluźnien~e więzów rodzinnych z najbkl.lszYJm otoczeniem na .rzecz nieformalnych zWtiąz-· 1 �304 Recenzje ków z wy1ooru. Autor przyznaje wpifawdZlie, ile Inadal wy"oko cenione są bliskie i poprawne stoiSunkJi z najbliższym sąiSied'ZitwC/m. Pomimo głębCJikkh przoobr,ażeń, jakim uległa rodzina na Ziemi Lubuskiej, co pokazane zostało w omawi'alllej .pm-cy, nadal, c'o zolSltałQrównież w 'pira,cy uwydatnion€, utrzYJIDują S1iępeWfl1€oorębr1Q6ocikultur·owe, MÓ're decydują o jej specyficznym wyraZlie. BolesŁaw Jerzy J'<lstrzębs'k1i,WokóŁ kultury i literatury dzielnia Wydawl1!i'c7;a,Warszawa 1978, -ss. 213. ludowej Januszkiewicz 1939- 1948, Ludowa Spół- Jest zapewn,e j'edną ze s.pocy£kzny,ch ceoh kultury polskiej -ciągła żyvJ'Oiność problema'iY'kii kuHury i litera;l;ury ludowej. S'pecj,a1lll'ośC'ią ,polską kst takiJe li wysoka tempem'vu'm wsrzelkiJC'hdyskusj1i Jej .poświęoonych. Nawet i dziś v,l'raca {)Ina l1iejednokrounie. Wy.siar'czy, ['!Japrawach 'przykŁadu, .przytoczyć dyskusj.e 'o folklorystycZillych festiwala'ch, 'O sztuce pry<mitywów, o k,i'czu, który dla jedny,ch ma wiele wspólnego z kulturą wiejS'ką, dla ~nllly'ch zaś jest jej zagrożen;iem. To wreszoCie dysuksje wokół działal:noś·ci Cepe~ii, Stowarzyszloo!i'a Twórców Ludowy,ch. Wątek ten pojawia się takż,e nieoczekiwanie w rOZJpraw;a'cho współczcs'llym mieście, gdy utopijnY'm marzc;ruiem s,taje 's'ię chęć przywróceni,a tradycyjnych wic;zi mię,dzyludzkich charak,terysty'cmych dla .spolocZieństw wiejskich. W takiej .choćby perspektywie k'siążka Jerzego JastrZJębskieg'o WokóŁ kultury i literatury ludowej demonstruj.e całą swoją ważkość 'tematyczną. Za'wiera bowiem w pełni udaną .próbę Zfek'OU1.S'iruowan.ia kształtów, joak1e·pr.zybierał problem ludowy w okresie 'okupacji ,i 'pi'eTwszych la.t niepodległ'oś<ci, kiształtów, które dająs-ię lwhwyc:ić zwłastzJcza z pPOgramów str{)n:nictw ludowych. Nie jest to przy tym jedynie opisanie, !suche zr.e1a-cjQfl1Qwani,e społecznych ,i ideologicznych dysku.sji. Jastrzębskiemu udało się za,C'hować całą dy.namikę, o!>tro-ść,cZJas'emwręcz drapieżno·ść kontrowersji wybuchający,ch wokół programów świaoopo<glądowo-politycznych związanych z ruchem ludowy:m. Kul,tum ludowa w tej książce jest więc przedmiotem pośredniego oglądu. Ważniej:szy;m jes't bOWiem 'ciały sk'ampli'kowa:ny ",plait rela:cji stanQwisk wobec ni,ej. VV!fozważa:niia'ch 'O w:spół,czes[llej, 'choć :n'ie tylko, kulturze poliSkiej wyd:aje się to być perspektywa nai's~uszniej'Sza. Wyn!ika to bowiem ruie tylko z "es.tetyczJł1ego stosunku dQ poezji ludowej i w pewnym stOipniu ni'emożhwo6oci jego- prZlezwyciężen.ia", jak to przed laty określił S. K,Qł,aczkows'k:i1. Jest to wyniki,em ta·kże działallli,a mechanizmów bard:ciej ,,'llJty~ita'~nyC'h",bo mamy tu do CZy:ni'ffilli,a z "ludowo5cią pojmowaną jako ideologtia, w odr,óŻlni,ooiuod folkliOlrU,który [... 1 jest formą SZJtuki"2. Jastrzębski 'd(lsk()U1:ale'uchwydł :ten "użytkowy" aspekt aiktuaJ:iZla1cj'iproblematyk,i kultury ludowej. staje się ona bowiem, zwlasZlcza na "dZJi'cj'owym zakrę·cie", jak zauważył 'aLlter, funkcjonalnym a1rgUlmentem: "D)'lskusje na temat kuJotury, literatury czy sztukii ludowej w lata'ch 'cZJt<erciziesty,c'h Imiały ,cel przede wszYSltk'im ideologiczny, u pOItern dopi,er'o naukowy" 3. s. Kolaczkowski, Nasz stosunek estetyczny do poezji ludowej [w:l tenże, literackie, Warszawa 1968. , R. Sulima, Folklor i literatura, Warszawa 1976, s. 23. 3 J. Jastrz<:bski, Wokół kultury i literatury ludowej, Warszawa 1978, s. 82. l rysy Portrety l za- �305 Recenzje Geneal'ogila znid<,ształc.ającej "ludową TZJeczywisJtość"postawy j.e'S,tbardw stara. Jej rencs,ansowe paralele udokumentował w swej pracy Cz. Hern:as 4; .i talm również "ludowość" dZJiałań litemekich była natury "ideolog'kznej", a kierunek deforma'cji ,obrazu kultu.ry wsi był wypadkową fHozo.fkzno-artystycZlI1y,ch progmmów i społecmyc'h koncepcji. Krótk,i rek'ol!1esans Jastrz<;bs'kiego na teren dwudziestolecia m~iędzywojennego 5 ujawnił niezwykłą wprost żywotność nliekitórych postaw, czy właśe.iwiej - polskkh mitów. Szczegółowe obr,ady kom.ferencjJi "Kultura ws,i" (1930) dostarczają przykładowej rckonstrukcji róŻ!narodnoś<Ci'postaw wobec okult'ury ludo,wej. Nietrudne jest t"kże ustalenie .g.Cinealogi'i,pojawli,aj~cych s.ię tam wątków polskiego myśleDli-a. Przez modernisityc.zne fa's'cynacje, tworzą'ce bezpośrednie, CZJaSCim krytyczne, światopoglądewe zaplecze ok.resu, odsyła ona rÓWll1Jież do I'olmanty'czny'ch zwlaszcza konc,epcji kullury ludo'wej. Nazwiska Zoria;na Dołęg)i-Chodaloowskiego i Mickiewicza wyznac?ają dwa biegunowe podejścia do ni'cj, Ziawsze jednlak w pełni aproba'tywne. RównocześJ1'ie jednak funk,ejonowały także i w dwudZJiestol,ee'iu sItanowiska negatywne, dopatrujące się .przede wszysfuLm ntiebezpieczeństw dominacji w kulturze żywiołów ludowych, motywowane bądź wizj.ami kaltastrof.icznymi społeczeństw totalitarnych (Witkacy), bądź też uzasadniane względami "estetycznymi", dyskredytujące :mnżliwnś'Ci twórcze kultury ludowej (wtó.nność kultury ludowej). Dominujące jest jednak m,istawicni'e ".pos-tromantycZ/ne", dowartościowujące r'a,czej twórczo·ść folklorystycZJDą i to na rÓŻJnych pl'ama'ch. UjawJllil.a to [)Ja przykład 'przeciągająca 'Się jesz'cze i po wOjrl'l'edyskusja wywolanla wydauli'€Impr:Gcz L. Konins~iego ant;olo~i'i Pisarze ludowi (1938). Fakt umicsz,czonia w Iniej, obok twór,ców wiejskich, również li pisarzy proletariackJi'ch SJpowodował o~rOJffiną fa'lę 'protestów. JesZJcze w publika'cjach z lat czterdziestych, jakby ,odpowiadając na nią, broni'ono zas'adnliczej odrębnośd hteratury wi,ejskeij. Ujawnia się wic;c w ten spos'ób kilka spraw kardynalny,ch. Przede wszystkim niezwykle żywotna w powojennej ·sytuacji antynomia: wieś - miasto (również w obrada'ch "Kultury wsi" wątek ten znalazł odbicie w referacie 1. Solarza, Wzajemne wplywy cywilizacyjne i kulturalne wsi i miasta). Nowa sytuacja s'przyjała zwła'szcza odnowieniu antyurbanistycznych lęków, wiązało się to przecież z;Hówno z programami urbaniza'c}i i industrializacji, ałe także - ,i tu ujawnia się b('zpośredni,o .polityczny sens ludowego mitu - z 'Objęciem władzy przez partię robotniczą. Reaktywowanie koncepcji agraryzmu było z ,pewno,ścią związane z programami zachowawczymi i prawicowymi, odwoływało się także do założeń 'o "naturalności" zachowawczego ,charakteru ma's ludowych. I tu znowu 'oolnajd'Ujemy bezpośrednie pogło'sy t1.radydi romantycznych. S. Bi.goń, uzasadniając nJe.możliwość łącznego Lraktowania kultmy wiejskiej i proletariia'ck'iej, 'po'sługiwał się kaltegorią "psycbiki", wsadnoicZJej{)drębi!1'ościmentJa1ności ,chłopSkiej. Przesła'nki wydawały slię być dla ,niego ooCzywiste. Bezpośredn'i kontakt z maturą, C'iężka, ale s,at1.ysfakcj'onująca pIa'ca, tradycjonalizm, autentycZJD'€przywiązani,e do wadości narodowy,ch, a w sf,erze etyki - ;prostota i czy.stoŚć obycZJajawa, to wć.3zy.stkobyło w kulturze wiejs~iej absolutnie nieredukowalne, ale także i niepmównyw,a1nle z żadnymli it1lf1y.migrupami społecznymi. W ten s'posób wypowi'edź 'o nauk{)wYJm,autorytecioe 'st1.wa,rzalamożliwości do jej niena'Ukowego, 'uty],i,tJarnego wykorzystani.a. Potwielfdzenie więc kultur'owej odrębnośoi staje s'ię automa'tycZII1ie argu.menltem "śWliatopoglądowYJm", z którego działa'cZie 1'uoh'U!rolfzystali dość skwapLiwie. • Cz. Hernas, W kalinowym lesie. Warszawa 1965, t. 1. Por. J. Jastrzębski, Z problemów pisarstwa ludowego w kulturze literackiej stolecia międzywOjennego, "Prace Literackie", t. XVI, Wrocław 1974; tenże, Spór ludową, "Prace Literackie", t. XVlI, Wrocław 1975. 5 20 "Lud" - tom 63 o dwudziekulturę �306 Recenzje Uj-a\W1liasię prcZy.tym zw:iązkllrliaz powyższym ceC'ha niezwykle charakterystyczna dla pols.ki1ch dy\skUlsji O' "ludzie". Ja\Strzębski zwraca 'Uwagę nra pewne znamienne przooUll1iięoie·akcentów we wS7Jelktich ówczesnych polemikach, które powodowa lo często kamuf1Qwanie ,pOIS'tawautolI'ów wobe:c n:ajli'S'totniejszych sp'mw światopoglądowych i pohtycznych. Z "pe\W1ików", na 'przykład Pigonia, wysuwnno wn,iosek o :p.ierwszopl1W11owościzagadnień kulbura1nych jako wdań do· wypełnienia. Stąd ""I,' w:ięks:lJOśc.iprogmmów ruc,hu ludowego n,a pierwszy'm ,mi,cjrsc'Uznajdowala się problematyka kulrturrallno-oświatowa, przy drU'gopla'norwoś'ci - czy wrę'cz pomjj.aniu -- zagadnień stdc·te politycznyc'h. P:rz~mi'arny w systemic oświat'owym, a wic;c zalożenie, że 'WaTl.in,kiemwystar,cZlającym dlra określenia slię w nowej sytuacji j€srt "dokonarncZlmian w śWli:ad:OlI11:oś:Ci", uj'awni1ają także ni·echęć dzi'ała,czy do b'C',z,pośredn..:.ego zaangaż'owani'a 'się w dY'nami'cZll1Je 'prZJeobraż'enia w rzeczywistC'Śd lat ·czterdziestych. I zrnówmit dQPoWliada tu ,uzas'adnieni,e: t·o 'przecież wlaśnie leży w wiejsko-sl'owiań,sku:ej menta~nośC\i pol!skuego chłopa. P(jhrZlmiewają tu dodatkowo jeszcze e(;ha tradycji ongamkZlnikowskkh ,i 'P·a1ternalisty'cznych, tyle jednak, że w sytuacji, w której nrie sposób było nie tmktować "ludu" jako realnej siły s'polecznej i kulturotwór'czcj. stąd :też zwra,can-o uw.agę p['zede ws'zystkim na 'relacje między polską kulturą "sz1.ache,cko-miesz'Cz'ań'S'ką" a ludową z 'Oczywi'stym, rintensywnym dowartoś'criowanu€1mtej Qlsi-at:lllj'ej. I tym razem Tozwiąza'nia nie byly nowością. Najczc;śoC'iej Dowiem po}awialy się dwa wątki tElffiaLy.czne: bądź dyskusje <O sposobie wpwwadzania "chl'orpa do kult'ury", których :tradycję można ,odnalcźć np. >U S. Z2rom.skjego (Postęp i snobizm), 'a więc prZiffillQiSZJenlia c:ięŻJa'r'U:p~'ZiCimianna inteligencję i tym samym r'a,czej "drugoplanowego" t.rak>tow.arui.a,illosIiClieli"kultury lud'owej, bądź sposób !p'a.trzeni0 'Ilia tę problematykę 'po:przez ·hasło ,;s'chl'Opienia kul,tury", tym ['azem odwołujące się hardziej do Tomantyczmych tradycj1i ,i doświadcZJcń ruchu ludoweg.o jesz'cze z przeJ.omu wieków, .co OZll1J<l-czało pOSJtulat "odrzucenia balastu" zdegradowanej kultury miejskiej i :szla,checkiej w limię wyższych wartoś·ci kultury .tradycyjnej. Programy ludowe były więc na poz'iomie 'ffilaniIestacji przede wszystkim pro~ gramami kultumInyani. DClmirllUją·cą,pozycję klasy chłopskiej u:z:asa'dniano w now-ej sytuacji nie tylko względami ,/ilościowymi", lecz także ekolJ1'omi·cznymi (agraryz:n) oraz właśni'e kulturowymi lud bowiem 'stanowić 'mi,al ogromny ['eZ2rwuar sil kulturotwórczych. One ,t·odawały .gwalIan·cję za'chowania (odbudowy) "r'odzi,mo'wc·ści" WI: ws'pół,cZlesnej kulturz·e pohk'iej. I tu już bezpośredini.o ujawnia siC; wymiar sr·ołcczno-polityczny 'progralmów. Argument "rodZli.mości" okazywał s.ię bowiem zwiąZlany za'równlO'z ·odł·amem lewi,c'owym, jak j :ko'!1's.erwa'tywny;mruc-hu -Iudowego. Różnica poleg.ała na wnios'k,a,ch wyrsuwanyoh z tych samyoh 'Przcsła~1'ek, Dla pierwszych bowiem ozrnaczało ,to Ipolstulat dążeni'a do pełnej ,rehabi1itacj.i kul.tuTowej wsi, dla drug'i'ch zaś dąŻil1:ośćdo za'chow.aIIllianue Zlmieni·onej w żadny.m 'sZlczc'gól·ckady,cyjnej kultury wiejsku,ej li przeniesienia tego na 'cał'okszt'::lłtpolskich sltolsurnków. Op.rócz beZlpoś.pednio PoO,Joittycznego 'sensu tego rodnaju 'programy dc,kumcn1tują także i wielopłars·z'czyznowosć fUlTlkcjonowania probl·emu "ludowości". Nie sposób przecież nie zauważyć, że' :ma'my tu do czynienia z widostopniowy:mkom.plikowa(Hem sytua,cji kuH!Ury 'ludowej w s.pol'ecroejśwli'ad.OImo5ci. Dyskusje óWCZeSJl1'2 toczyły się jednak 'prz-ede wszY's,tk!imo polityk~,alej,ch spolocz:ny kontekst był oczywiście o wiele bog.atszy. Mrit ludowośó trwał w świad(JI;nośoi po'1.sk:iejdo pewnogo stoplllia mo·cą i'ne'f'cj~, ale II'cla :I'lJaj;i,&totl1Jiejsza w jego Ij:odtrzy.mywaln.iu PlI'zYiP0.jajego pohty,cwej atrakcyjno·ści. Ta zaś jest wynikiem dwóch spraw klkują.cyc.h się na zupełnie oidm'ienn'Y'ch pozioma1c:h sp:olecznej rZ:Ciczywistości: zakorzenienia romantJ'czny'ch w swojej ~ffilealo~ii mitów "ludów" w pot'ocznej światiomoś'ci, a &tąd duże możliwości manipulowanLa zwłasZJcZGw nowej społ,eczno-'polj.tycZlnej rzeczywi- �307 Recenzje stości, w której "psyohika sielsko-słowiańsk,a" stawała 'Się często .ar,gUJrnentemprzeów 'Postępującym z;mianom ustf'Ojowym. Ważk'ość :problema'tyki lud'owej wynikała rówIlJież li z długiej tI"adycji :ruchu ludowego, tym bardziej w powojeIlJnej Pols'ce tworząoego realną .siłę .spoloczną. Programy stronnictw ludowyoh równocześnie baz0wały na tych dwojaki'ch waI'tościowa<nia-ch, funkcjonujący,ch w św.i.adomości nie tylko przecież "ludowej". I znów polaryzacja postaw pr·owadził'a bądź do zachow,ań, któr'e Ja'str.zęhs·ki 'określ,ił, że "padani'e .na k,olana przed ludem .idZlietu jak ni·egdyś \v op.a;rzez fou',mułą ·osw.ajania go w etnograf.icZJIlym ,rezea'w.acie przy pomocy pochlebslw i kOlmpl'cm:entów" 6. Inne natomiast, związane z lewioowymi ugTupowan:ami, będą bardzi,ej realne ,i dążyć będą do pełnejeman,cypa1cji kulturalillej ws'i i uczynienia z niej pełnoprawnego partnera poHty,eznyoh 'przemian. B.azować więc będą bardzicj -na społecznych l'oalia'ch niż zmistyfikowanych obraza,ch ludu. Książka Ja'strzębs'kńego przYlI1oS'irekonstrukcję ,istotnego elementu w obrazie dziejów naszej kultury, ale także i polskiej :ment.alności. AutOII' jest przy tym świ'adomy kon~ecz,noś,cidalszych studiów nad tą problematyką. Opisuje bowiem pewien szc?)ególnie ważny dla ,s'ocjalisty'cznej ws/pókzes.noś·ci wycinek czasowy, ale wciąż jl"sZCZepotrzebne są dalsze 'pra,ce, które dokumen towałyby historyczną zmi'enność k:mkretnych aktu:::l!iz;),cji "mitu ludowego",i'ch 'powiązania z rozmaitymi sZierszymi poglądami nie tylko,oo aulor podkreśla wielokrotnie, spoieczno-polilty'cz,nymi. W'pływają ·one przecież lakżena różnorodne programy artystyczne, dOOlkreślają lub uzasadniają rówl1iież ,i modele 'I'XJ1slępowaIlJianaukowego w folkloorys,ty,ce, etnografii, s0cjologii, historii. Pełne uohwycenie wielorakości powiązań pwblematyki "loudowości" w okresie 1939 - 1948 w Pols,cc staje ,się 'isto'tnym wkladem do zrozumienia wielu mechanizmów naszej współ'cz'esnej kultury. Piotr N. 1. Kravcov, Problemy slavjanskogo folklora. Wyd. Rada Literalury i .Języka Akademii Nauk ZSRR, Moskva 1972, ss. 360. Kowalski Naukowa Sekcji Aulor jesl znanym badaczem twórczości ludowej Rosjan i pozostałych Slowian. Omawiana k~iążka składa się z jedena.stu rozpraw poprzedzonych krótkim wstępem, w klórym aular .slwicrdza, że głównym przedmiotem badań nad folklorem slowiailskim są jego warto'śei ideowo-estetyczne oraz oryginalnośća:rlystycz,nyc,h form i środków. Tym właśnie zagadnieniom poświęcił Krawcow 'Swoją pracę. Pic'rwsza :f.ozprawa, poświęcona poety'ce .utworów folklorystycznych, podsumowuje dotychczas'owe badania, zwłasz,cza bada'czy rosyjski,ch. Autor cytuje pis.arzy rosyjskieh - Bielińskiego, GorkiCigo, ToŁstoja, Cze'chowa, Serafimowicza i Furmam.wa, przylacz,a wypowiedzi myślj,cieli s,tarożylnej Grecj'i omz pisarzy europejskich. '1 następni,e dD'kc:nuje 'analizy tekstów z r·osyjski'oh zbi:orów 'p~eśni ludowych. Z k,olei omawia system ga'lunko1wy utworów f.ol'kloru w nawiązaniu do badań W. Pr,oppa, B. Putilowa, E. Pomerancewej, N. Kolpakowej, S. Lasutyna oraz A. ASlta'chowej. Eadając galunki fO'lklorystyczJIlJe,często porównuje się je, zdaniem autora, z odpowiednimipokrewnyJffii gatunkami litera-ckimi, np. byLiny 'Ziestarymi 'pieśniami historycznymi, bajkJi z legendami i 'Podaniami, ,eZJastUlszkiz pieśniami Liry,cZITlymli, Iprzy , J. 20' J astrz<:bski, WokÓł kultury ... , op. cit" s. 116. �308 Recenzje czym w dotychczasowych pracach folklorysitów "rzadko poruszane były sprawy wpływów jednego gatunku na ~nny [... j" (iS. 84). Stąd te2 wniosek, 'iż "klaisyfika·cja gatunków f.olkLoTystycZll1ych jest I'ozpatryw;a.rua j,ako problem rozgranie1Jcnia owych gatunków, a ni,e jako zagadnienie wzajemnego ,jch oddziaływania". Z kgo też powodu nie ma dotąd ś<cislej ,klasyf'i'ka'cji gatunków w folklorystyce rosyjsk'iej. Auto·r wymieni,apróby podjęte w XIX w. przez A. Pioti>cbnię, A. Wiesolowskiego, M. Cl:alanski'C;go, N. Sumoowa, F. Busłaj.ewa oraz ws'pólczesnyeh folkl,o,rYóltów - P. Bogatyrjewa, R. Lipc'C".a,D. Lli'eha,c-LJOwa, W.Czistowa, N. Kobpakową ,i lin., d,eochcjząc do wniosku, iż folklor trzeba badać w e,ałości,gdyż wszystkie gatunki s<.)między sobą powiąZJane, posiadają tło his'tolryczlJ:1e,i 'system podzi·ału ulegający zmianom. Tak rozum,iana prac.a badawcza, zdanie'm Krawco·w.a, wyjaśni, od czego uZiależDiionc są poszczególiJ:1e grupy gatunkowe, odkryj'e i'oh w.zajemne wpływy. Autor ,omawia równ:eż tekst i meLodię 'utwarów 'pieŚ\ni'Owyoh folkloru rosyjskiego. Zwra'ca uwagę, ,iż pieŚł'l ludowa j.ako 'twór synkreŁy·czny 'przekazywana jest p,rzypOlmocy LS lowa i melodii, a często 'poprzez t,aniec, zabawę oraz ·obrzęd, którym towarzyszy niekiedy mimika ,i gestykulacja. DIICI,tegoteż badacze winlJ:1irOZJpatrywaćgrUJpy ta:klioh iek's>tów z2.równo ·od strony treści, jak i melodii. Z kolei autor 'próbuje okr€'Ślić zwiąZick folkloru .i :mitologii. Dokonuje krótkiego pl"zeglądu badań ,poświQcony,ch temu z<.lg'adnien1iu,pO'cząw,,;zy ,od Mi·cha,ib Papowa 1, ;, skończywszy na współoczesnych folklorystach 'rosyjski,ch; ,przyia'cz.a Zd'<.l!lliabraci Grimm, Buł,gara Jordana Iwanowa 2,~tóry ~wieT'(:lził, 2·0 w bulgar'skich ,pieśniach h.:dowyeh za.chował się :kult drzewa ·oraz istot n-adprzY.Dodzonyc·h (wił, samowił, diw, S:lmndiw, znanyc:h 'także w folklorze Serbów i Macedoń,czyków); cytuje ZJnanego l:czcnegoczcskiego Jana MachaJ.a 3, Serbów - T. Djordjevi,cia 4, G. R<.ldojoicia5 iinnych. PodkJreśLa, iż duchy oj i1stoty 'zoomorfi:cznc Ziajmują w folklorze słowiańs.kim ważne miej'Siee, 'a bóstwa z 'Olkr,es'u'pogańsiki'ego, np. bóg J,ariJo, są rzadko wspOlffiinane w pieśTIJi,ach obrzędowych. Nowsze prace etnoo,grafówi językoznawców, zdan:em autor'a, nie wnoszą lnic nowego dJ.a ,określenia związku fol'kloTU 'i mitologii. Pro,blem ten może być ,części,owo wyjaśniony na przykładach epik,i ludowej: pierwsi badacze bylin rosyj.ski,ch, szukają'c li'ch p'uohodzenia, odnosili motywy ·oraz postacie w 'nli,ch występujące do okr'eslU :p'ra'słow.i·ańskioe·g:o, ,a nawet do .mitologi,i indoeuropejskiej (w bohateraoh w.idzieli uosobienie 'sil przyrody). Na t:()'mi<soi .l zwo1cnni,cy "teorii hi'storycznej" w opi'ewany'ch wydarzeni,ach szukali "od bida realnej przeszłości ludu" (s. 129) .Autor tpos'tuluje, aby związek folkloru zmitologjią rozpatrywać na ile historycznym, bOWli:emTÓNlY był :stopień :rozwoju spo-łecz'Cń'Stwa i jeg{) kultury duchowej. Elementy mitolo~i powoLi z:an~kają w folklorze, twór'cZ'Ość ludowa zawiera coraz mniej motywów f.a'l1it,asty,cznych, a r,ez:ul<tatem ~yohzmian jest wpfoowadzcn,ie elem,entów rleal,isty,cZTIych. Dalsza ,część pra'cy poświęcona jeSJt·s·erhs'bemu eposowi ludowemu i jegQ h~stoI'ii. KrawcO'w uważa, ż'e s.erbSJka Clpika ludowa 'o,s'n'uta j'es,t na wydarzenlia·C'h Ihistorycz[łych 6. Omawj,a bohaterów wy'stępują'CY'eh w 'cyklaQh junack.ich pieśni serbski<ch księd'a Laza;rza, Vuk.a Bra'nkovioi:a (z ,cyklu k090wsk iego) , VukasZlina, królewicza M,arka, Juraj;a Smeder-ovoa, StalliiJ:1JaNovak:a 'oraz ,przyta,cza dane 'hi:SJiorycz;n·czawarte 1 M. Popov, Dosugi ili sobranije socinenij, C. I - II, S. Peterburg 1772. , J. Ivanov, Bulgarskite narodnl pesnl, Sofija 1959. 3 J. Machal, Bajeslovl slovanske, Praha 1907. • T. Djordjević, VestlcU! i vila, Beograd 1953. • D. RadojiCić, Vuk totem starih Srba. "Delo" 1959. 'N. Kravcov, Idejnoje soderzanije serbskogo eposa. w: Slavjansklj folklor. l i.ssledovanija po istoriceskoj narodnoj poezil slavjan, Moskva 1951, s. 303- 360. Materlaly �309 Recenzje 'N żywotach św. Sawy (1264 r.), w Kronice Duklejansk,iei, a także wypowiedź bizantyjsk'iogo historyka, Nicefora Gr'egoras'a {z lat 40-ty,ch wieku XIV) i wyraża przekonanie, iż "archaiczność nadaje eposowi serbskiemu ważne znaczenie jako pa· n~;t;tnikowi his,torycUle.mu" (s. 151). Serbskie teksty epi,ckk, pod<obnie jak i u pozostałych Słowian bałkaI1ski·ch, opiewają głównie wałkę przeciwko Turkom. W utworach hajdu'cki-oh is'lc'tl1lie 'przeważa prawd·a hi<st'O'ry,czma,jednak w innych wydarzonia histoTY'czmc bywają p,rzez lud zabarwiane .element'amli f<JiHt1as.tycZ:flynn.i. Kołejne uW<Jgi dQty,czą słow.iaI1sk,iej b<Jllady ludowej, której .zdani,em autora, poświt;cono dotą'd mało uwag'i. Stwierdzenie to 'dotyczyć moż·o jedynie ballady rosyjskiej, bowiem już w drugiej połowie milnionego stuleoia ucz,cny bułgarski, Iwan Sz:iszm.anow, ol):.rac'owal balladG O martwym bracie 7, znaną wśród Bulgarów, Serbów, Macedoń,czyków .i Greków, a współ'czesny folklorysta bulgars:kri, Mi,chaił Arn<Judow, wydał k~iążkt; () m01tywa·ch ballad ludowych występującyoh w buł· garskicj twóre"ośoi ludow·ej oraz w sąsiednich kraj'ach barkańskich 8. Z podanej biblio·grafii wYIJ1lika,że autor omówił tylko 'kilka motywów ballad słO'wiaI1s'ki·oh, wiele ·ciekawy.ch i .oryginalnych pominął, np. Podo~ankę,znaną w P·olsee, na Ukrainie, w Bulgarii i Macedonii, balladt; O zamurowanej kobiecie, znnną we wszyst· kich krajach balkar'1skich, czy też glośną w Ma'oedoni,i 6. Serbiii balLadę o :ZJawaTCIU zwi<)zku małżeńskiogo między braŁem i sli'ostrą, 'Porwany·ch w dzieC'iI1stwie przez Tur·ków. W roz,pr·awie 13uigarskie przysłowia ~udowe znajdujemy prilcgląd dziejów z,bieractwa tQgo gatu.nku .twór·czośoi ludowej na ziemiach bułgarskich. Przy omówieniu motywów nic podano źród·eł bibliograf.iemych. Autor wsr:omrirna 'Wpl'awdzi'e glównych zbiera'czy bułgarskJich, lec.z CZęS.kl cytuje teksty pochodzące z ·terenów J llgosławH jako bułgarskie (s. 208, 209, 210, 2'11, 212, 215, 216, 217, 218,219, 220, 221). Bułgarskie pieśni żniwne z XIX wieku, tak bogato repreilell'ltowane w liryce ll:dowej wszystkri.ch 51·owian zadunajs:kirch, to k'o,lejny przedmio·t za.i:nteres.owań autora. Tck"ty te ·u'kaz'Ują 'pr'OCes prze.m,ian S1poleczno-ekonomi·cznyc·h D'<Jwsi o:mz obyczaje ludowe. Zbiermcz.e -i badacze fc·lklmu drugiej połowy XIX wieku i okreS'" mit;dzywojc':ux;go niesłusznie włą·czali pieś'l1Jiżl1Iiwne do różnych grup tem<Jtycznych, np. do utwo.rów poświęcCiJ1y,ch sprawom społ.ecznym, rodzlinnylm czy też do pieśni obrzqdowych (u Słowian południowych utTaciły one swoje .pierwotne cecby i prz,est<.lły hyć p lc0nń'ami obrzędowymi, a stały snę utworami liry'cznymi). Autor omawia dotychczas<Jwy stan bad0I1 nad .ty,mi utwor.almi. NriC's·tety i tu ni·e udało siG ut.rzymać w et:nolgraIicill1y1chgranica'ch Bułgalrii i często ,cytuj-e jako bułgurskie pieśni jugoslowiahskie ze zbiorów braci Miladinowów, Kuzm<Jna Szapk::n:wa i w'pisów Marki Cer:e!l1kowa (s. 251, 253, 266). Omawiaj'l'c Romantyzm w Literaturach słowiańskich i fo~klorze, autor zwraCJ. uwagq na st'osunek do folkloru pisarzy tege okresu. Brzypomina ilasł'ugi Johanna Herdera dla rozwoju folklorystyki słowiańskiej, podkreślając jednak fakt, iż kilka la·t przed wydaniem jego zbi·oru niemieckń,chprieśrui łudowy,c'h ukazał się zJ:,iór pi,cś'n:i i przyslów :rosyjskich N. KurganQwa (1769 r.). Przytacz·a także zbiory lVI. Czułk'owa, wydane w La·ta·ch 1770· 1774 w rOZterce·h ·częś<Ci<Jc·h pt. Sobranije ra:nych piesen, N. Nowikowa, wydane w sześ.ciu częściach w roku 1780 pl. No'UJoje i po~noje sobranije rossijskich piesen {JTaz N. Lwowa oj J. P,raleZlaSabra- 7 1. Siśmanov, Izbranii soCinenija, Sofij a 1966, t. 2, s. 62 - 215. , M. Arnaudov, Badani motiVi v narodnata poezija. I Pesenta za de!ba Sofija 1964. na dvama brat ja,. �310 Recenzje piesen, wydane w roku 1790. Zbiory te znane były w kraszczególU1-ie zbiór wierszy Ki.rszy Da'niłowa pt. Drevnye rossijskije stichotvorienija, wydany w roku 1804, a wiQc w epooe przedromantycznej (romantyzm, jak wiadomo, roz]:olczął w Rosji rok 1808, a zamknął 1841). Krawcow wspOlmiJna odkrywcę folkloru s erbisbega , Vuka K<lradżi'c<l, Móry swój pierwszy ",biór pLeśni łudowych wydał w cr"oku 1814. Prawdziwy rozkwit przeżył jedlnak folklo-r sł·owiańsk:i w dobie romantyzmu. Krawcow wymienia cz·ołowych przedstawioielu romantyzmu rosyjskiego Puszkina, Gogol<l, Ko·lcowa, !'omantyków ukrauńsku,ch - L. Borowikowski'ego, N. Kosiormarowa, P. Kulis:za, M. Maksymowicza, O. Bodjanskie.go, T. Szewczenkę, serbskiego zbieracza S~mę Milut'inovkia 9, poetę czarnogórskiego Petra Njegosza lO oraz 'przedst<lwiciela ruchu ilir. sk;ego Słoweń'ca Stanko Vraza 11. Przoos,tawia również polskJich zbieraczy: Waclawa Za1esk,iego·, Zeg'otę Paulego, Kazimierz,a Władysława Wójoi-ckiego i Lucjana Siemieńskiego, Słowaków - Pawł-a Safari,ka, Jana Kollara, Czecha - Karehl J.aromuU"aEr bena , a ,także Bułgarów - Petko Sławejkowa i Ljubena Karawełowa oraz M,aoedońoczyków - bra,ci Dimitra i Kons,tantego Mik\dinowów. Ta część pracy j'cst 'syntezą ukaZiują'cą w]:ływ folkloru na słowiańską Hteraturę romantyczną, bowiem "romantyzm we<iług słów Krawcowa - pierwszy postawił kwestię ludowo·ś-ci i narodowej samoi:s>b'1JOśd liter'atury" (s. 330). Ostatnia 'część, to 'krótki przegląd badań nad foJklorem sloWli'<lńskim z lat 1963 - 1970. Nie uwzględniono tu je<inak Iszeregu prac naukowo-badawczych, m. in. Bułgara Peter,a Dinekowa, Serba Vido L,atkovkia, folklorysty NRD - Herberta Pt'ukerta, Czeszki L. Hanwwej, Polki Henryki Czajki, zachodn.ioniemiockicgo uczonego Maximul.iarna BraiUll1a czy Dunk1i Birthe Tra.orup oraz ~zeregu innych prae ogIoszonych na ła-mach cZJaso[J'ism folklorysty'czny.ch i etnograficz·nych, ukazujących s.ię w Polsce, Jugosła\Vlii i Bułgari.i. Mi,mo to omawiana kSli'łżka niewątpliwie należy do ,oiekawszychpozy'cji wspókzesnej folklo·rystyki, a badacze folkloru słowiański-ego znajdą tu r,ozwiązanie wioel'Uslp(mnych problemów_ nije jach russkich narodnyeh słowiańs:kkh, a Kole Simiczijew "Dance Studies", -t. 1, 1976, t. 2, 1977. Red_ R,oderyk Lange, Dance Studies, Les Bois, St. Peier - Jersey, C.I. wyd. Cenire for Polski e,tnochoreolog, doc. dr Roderyk Lange, przebyw<ljący od ki,loku lat za grani'cą, w założonym prz,cz 'S'iebie 'ośrodku badań tań.ca Centre for Dance Studies rozpoczął wydawacnie f'o'cZJllJikapoświęoonego wyłącznie sprawom ,choreologii i etnochoreolog-ii. Jak sam wydawca i autor ws>pomina we wstępie do pierwszego wolu.milnu, od dłuższ.rego cz.a,su w .koręgu cho-reologów zaiSJtniała potr.zeba S!twonooia międzyna.Dodowego forum wymi.any rmyśli w posta·oi periodyku, na łamach którego mogłyby slię ukazywać drobne praee i a-rtykuły. DZiięki iakiej -j:ubhlmcj<i szerokie groo110zailnter'csowany,oh zaZilliajamiałoby siię z kierunkami badar'1 i poszukiwar'1 oraz z n:ajnowszymi osiągnięciami w wy,mien.ionej d:ziedZJinie_Re'a1.izując te • S. Milutinović, Peva'l'lja crnogorska i hercegovaćka, P. Njego', Og!eda!o srbsko. 1846. 11 S. Vraz, Narodne pesme i!irske, 1839. 10 1833. �311 Recenzje postulaty do·c. Lange zaiJn.i,cjQwał w swym ośrodku wydaw,an:ie roc:nnirka "Dance Studies". Pi·crwszy woh.lJm~n poświęcił wydawca pocj.sta:wo'wemu za,gadni-el1liu dla choreologii, jakim jest Slpr.aw,a notacj.i 'ruchu. Zebra:ne w :rui'm antykuły doty·czą róż.nor<lkiego zastosowania .kinetogr·afii, 'czyli zapisu .metodą Labana-Knusta. Tom ten też zadedykow.any został prof. Albr'Etehtowi Knustowi z okajli jego O'siemdziesięclole-clia, w u:zma,niu ogro,InmJego trudu i kcns6kwentnie tprowad:ZJonej przez całe życie pracy nad udOIskonaleniem 'kinoOmatografiJi 1. Wśród autorów pi'E'rwszeg,o woluminu znajdują !Się badacZJe i peda.godzy z różnych oś,rodków szkół europejSlkioch i ameryk,ańsklitclh, w któryoh zapis L'abalna-Kll1'usta zastosowano bądź do badań lJ1'a'Ukowych, bądź w nauczarui'u. Pira,oe auto;rów amerykańskich wsk.azują na dużą populaTlJ1o'ść .tej ,metody Ina Ipol'u dydaktycZlIlY.m i w dZJiedZJinie twórczoki chore'Ograficznej. Autorzy am'erykańscy ",godni.e podkreślają ogromne zna'czenie zapi'su dl'a sz,cz:egółowej analizy s,ame,go ruchu tanecznt'go. Doty'czy to różny.oh rudwjów tań'ca zarówno kloasYCZJnego,jak jazzowego, lub innych fonm Lań,ca nowoczesnego. Ciekawie ,przedstawiła Muriel T<Jpaz swoje doświadczenia w 'pracy nard ip['zyswaj'a:nLem repertuaru tań,oa klasycznego przez odczytywa[l~e party,tu'f. I,mponująco też wygląda li5t'a pozycj.i z,e świato'wego repertuaru baletowego, zanotow.alJ1y'ch przez :nowojorskie D<lI11'ceNotat~o!ll BUTeau. Artykul Billie Mahoney omawi.a mebodę [l,auki tańca jazZJowego poprzez odczytywanie partytur. Bardzo ~nteresująco opiwl,a Nadiia Ohilkovsiky-Nahumck proces twoT;',cnia kompozy.cji d,o,reogr'aficznej z pOImocą równoczesnego joej notowon1ia. Słusznie a,uto~'ka zwrćdla 'uwagę, że <Jd<powi.ed<nli dobór ZJnaków i spo'sob'll notacji stanowi również cu;ść procesu twoTlze'llli·a, który dzJięki temu staje s~ę bardziej świadomy i pogłqbiiony. Pedagodzy cur'C!pejl~cy, podobnie jak i,ch amerykańscy koledzy, podkreślają wielkie znaczenie kiine.mat:ograf.iii dla zdefiniowanlia roodwj.u i ,c:ha'mkter'u ruchu. Mówi o tym praca Lby UJl,maniTI. KiJnematografia S1tała się sZJczególnie przydatna w przekazywaniu tań·c6w na~odO'wy,ch i ludowy,oh, wraz z ich bogatą cha'rakterystyką ruchu, o czym szeroko wypowiada się Gisela Reber z Fołkwang Ho-ch Schule w Essen-Wer,dcn. Wyjątk<Jwc zna,czeIJl;ic wszakże posi'ada kinematogmjj~a w ro.sto\5o'Wanuu do badań naukowych, pozwalajqc śledzić ppocęsy prZJemia:n 'Społecznych oj kulturowych, odzwierdcdklJ1c w formie taf1.ea. W s'wolim 'adykule d<Jc. Lange omaWlia tego rodzaju pJfcc'esy m. Ln. na ·przykladz.ie kuj'awiaka, tpO'równują'c jego fo~mę ludową z u po wS'Zcchnion q f'ormą olań,ca 'narodowego przyjętego rpr"'ez ŚifoodoW1i'sk'o miejskie. Zubożony ksz,taH kujawiaka narodo'wego świadczy o zanikajqcym bogactwie kultury wiejski'ej w zetknięciu z miastem. Również !lliezwykle [!ll,teresującą analizę fODmy tTzc>ch węgi'C'rskioch verbunków przep.rowadził w swym artykule dr Erna Pesova:r z Imtytutu Mu zyk'olo gili Wqgiel1slkioejAk.ademili Nauk. Nie tylko w dZ.iedzinie etnografii, lecz także w badani,alch hi6tory'czny;ch zaslto50wani'e zapisu kinematogmficznego zr1Jaoczn·iero~zerzyło moż~iwoś'oi QP'f'acowywani'a formy, s.tylu j charaktoru dawnych t'ańców. Mówią o tym ip.mee Jaąueline Challet-Hass i MireJle Ba'ck.cr OO'l'azniżej podpisanej. Drugi wolumin "Dan'ee Studies" poświęcony został w więk'sZJości. zagadn;ienli'Olrr etnografii .i etnoloo'g)ii tańc-a. Otwioera go wstępny aJrtytkuł doc. Lange ukaZJujący w skrócie roz:wój z:ai'l'1t.eres'owań i poszukiwań tańców ludowy'c:h, spowodowany l Dance Prof. A. Knust zmarł w dniu ł9 III 1978. Cały swój warsztat Studies, mianując dra Lange opiekunem swej spuścizny. przekazał do Centre for �312 Recenzje wzrastającym zrozum~eniem wartości kultury ludowej. Auto-r przestrzega jednak przed niebezpieczeń'stwami szerokiego eksponowania tańców ludowych na pokazach i f.estiw.alach, 00 dOIprowadza do nieuohronneg-o odkształcenia j przemiesZlanj'a form .txadycyjnych, choć z drugiej strony sp,rzyja 'Poz;naniu tradycyjnego tańca :przez -szerokie rZl6sze widzów. Wobec przys:pieszonego ~Qstępu m'banizacj'j i przemi:an nas'llej koultury :niesłychanie ważną staje się ~otrZ:eba ścisłego i naukowego olpracowania i utrw.alenia resztek spuś-cizny tradycyjnej, dopóki tl'wają -on.e jeszcze 'wswoi'm Il'odzimym ot.oczeniu. Rzadko s-potykanym przykładem ofiarnej i długoletniej pracy nad ocaleniem tr8dy-cyjnego kształtu folklo-ru tanccZlnego jest dzido życia Dory Strato,u, kier0wniczk~ ludowego zes'Poługrocki'eg{). Budzi podziw jej pie:tyzm i zrozumienie glębo:kich treści symbobcZl1ych tańca. Z ogro'mną :s7Jczcrością ~ bezpośredniośc:ią pisze a-utorka. o swojej prarcy, wielok.ro-1nych wizytacjach w t2renrie poJczas ludowych uro'czystoś-ci i pioczołQwitych sharaniach nad przeni'C'Slieniem form 01'Yg!nalnych do ze~połu, Nieco ;inaczej dochodzi do spuścizny tanecznej plemion :poludniowD-<:lfrykańskich prof. John Blacking. Jego zainteresowanie tańcem zrodzilo slię wtórnie, jako uzupełnieni'e studiówetnomuzykologicznych. Przytoczone ob"erwacje są wszakże bardzo ,ciekawe z uwagi na podkreślenie rołi społecznej tańca oraz aktL;alnie -za'chodzących przemian na !przestrzeni dwudziestu lat prowadzonych przez -autora badań. Obszern,e op.ra,cowanie .p_rof. Blackinga, zaopatrzone fotografiami i zapisami tań,ców metodą Benesha, stanowi lis,toini'2 poważony przyczynek do poznania kultury ta.necZlnej SZJc.zoC'pu Venda. Na zakońcZJenie drugiego woluminu "Dance Studies" zamiesz-czone zo&taly jeszcze dwa artykuły, powraoające do zagadnienia notacji tańca mdodq Labana-Knusta. Doc. Lange wYJPowiada się na temalt uniwersalnych cech tcj notacji. Ingebo-rg Baior-F-r:a,cnger pTzytacza szczegółowe -sp!'awozdaJnie z kongresu f.olklorystów, który odbył siG w 1957 T-oku w Dl'eźnlie. PodcZ<ls tego kO_'l-gres;l 0::1b~'tego ponad 20 lat ,lelmu, na którym po·śród grom,a około s'Z'cśćdzi,esię'ciu s'p~'cjalistów z różnych krajów ,obecny był rówIT1Jioeż ,prof. AlbI'eoclht K,nust, ~odjęto uchwały o zalecerniu kinern.a:to'graf,ii do badań ,i dokumentacji tańców ludowych jako H;,;jbardziej obieMywnej .i uniwersalnej metody notacji ruchu. Delegatami z Polski byli prof. .Ja.nina Str;'Jembo'Sz, doc. Ma,rian Sobieski j do,c, Rordcryk Lange, W świetle 'powyższych wy~owi-ed2Ji podjęta 'p;rze:z naszego rodaka 'inicjar1.ywa wyd:awa,nLa serii "Dam'ce Studies" ma do'Spc!nienri,a bardzo waiJną rolę w -upowszc'chni·a,nilu TIDwy-ehO:Sliąglnięć wiedzy O>tańcu. Towaorzy.szy jej ·inna SoNia ZoCszytów z dokumentalnymi mateniała.mi tań,ców ludowych Z<l'pbanych w k!incmatorgmm_a.ch. J;ako- pierwszy zeszyt 'uk,azaly się Tańce kujawskie doc. dra Ro~ dE,ryka Lange. Maria Mi-chaił Arnaudov, Studii vyrchu ss. 351, t. II, Sof,ila 1972, ss. 464 . .Folklor byLgarskite SloVvlian połudnliowyah obredi Legendi, Drabecka t. I, Sofia 1971, WCląZ z-askakuje badaczy swą orY'ginalnos'Cią li epika ludowa, jak również i inne rodzaje li gatunki .lwÓTazości 'ludow,ej, ZJnajdują coraz lJ-czniejsZJCgPO,floO badaczy, W <po:róW'l1Jall1.~U ze serbską rtwór-czością ludową, fl()1klor bu!,g.a,rskii ""lSz,edł na i boga'C'twem. PołudniowO'sł,owiańJslka liryk'a �Recenzje 313, warsztaty naukowe ·stosunkowo późno, bo dopiefio po wyzwoleniiu kraju s'pod jarzma tmeckiego (1878). Odtąd lI1Iie'słabną zailIlter,esowaniJa bada'czy bułga;rską epiką i liryką ludową or,az P000st,alynnii ,gatunkami ,i r,oozaja.mi literatury ustnej. Szczególnie dużo zasług w r;opula1ryzacj!j tego nicwyczerpanego sk,a'rbiU kultuJ"Y łudowej ma nestor folklorystyki bułgarskiej, iProfesor Michaił Arnaudow, który w roku 1978 ukotJ'czył 100 lat. J.ego m:1Tiaż z a:.od21imąłiteraturą ludową zawarty w mkdo/Ści nic (siabł, ,mie przestają bClWli'cmwy,chodzić 's'pod jego pióiJ.1awalI"t'C5ciawe prace ·cdkrywaj,)ce wiele tajemnic :minionych epok, za'Wiarty'c.h 'W bogatym folklorze. Arnaudow jest kolt1'sekwentnym kOlntynuatowm dz.iełaswego profLsora Iwana Sz,isz:manowa, z.uloż)"oi'ela folklor ys'tyki· bulgarski,ej. Zau.nter'C'sow.ania Af'n,,'udowa są ws<cE>chstro'nne.J·est 01Il ZJn.rów.no świetny.m Z!nawcą bułgm:sI,icj lite'['.atury artystycZJnej, jak rówlnież i twór,czości ludowej. W-iele z jego 1JraC napisanych przed I wojną śW1iatową oraz w okresie międzywojennym nie ut;'acilo swej <:lktualności i służy badacZJOm f(tlkloru bulgar,skiego jak,o oOenna lektura. Zawarty w I tomie omawi.arnej pracy materiał po raz pi-e.rwszy ukazał się na łamach ·o'rganu Bułgarskiej Ak,a:demii Nauk "Spisane na By1garsk'ata AJk13dE'mija na N:au~,it(;" (t. IV z 19121'. oraz t. XIV z 1917 r.). M'aterrj'ały n:atomia!St omawianego t. II oglosZ'One zostały w 1920 1'. na łam·a·ch XXXIV tomu serii Bułg".rskiej Akademii Nauk "Sbol1nik za Na.roo·ni Um()Jtworenij,a li Narodop'~'S". Po raz drugi ta 'os.tat'łl~"1-p:r.a,oaukaz:alaslię w Sofii w 1922 r. Bo pół wieku d>o>cZJekała siE; cna trzecirc'go wydania. Jak podkrreśl.a sam autor w krótkli,m wstęplie. pracat:a byla już n.adk,o,śoią bibliografioczną i z tego ,powodu .przyg,otował on nowe jej wyda'l1lie. Arnaudow nie zmi,e-nił treści, a !pewne uZJupe~niel1lia·i [Oprawki umieś,clił w komc"!1,tarza-oh.W.spom.iJn.a,że ozęść z tegiO mater.iału dotyczącego kolE;d i wio'scrunych pi'eśni obrzędowych weszła do IV 'i V tomu zbio.ru Eylgarsko narodno t worc::estwo, wydanergo, jak wiadomo, w 13 tomach p.rzez wydawn'ictwo soJijlsk.ie "Bylgarski Pisat'el" w l,ata'ch 1961 - 19-62. Jedyni'e rozpraw:! o "Ncstinarach", która po raz pierwszy weszIa do jego ksliążkd Oezerci po u:dgarskija folklor, ZJCrstalalJlIieoouz~pełni'e.na. Arnaudow został wk~rn)"m zwolenniki·em J. Frazera, A V.an G.ennepa, A. Ha.rn<lcka, F. CUlmonta ,owz swego profesoIra Wundta. Nie zdradZlił starych szkół folklorystycznych ·po dziś dzień. Wpraoacll jego p~'ZJepIatają 51ię t'eorie szkoły mitoi'og,icznej, hlis,t'orycz,ncj, an1'ropolo'gJicznej, psyc·hologiJcznej i migracyjno-porównawczej. Wlidać to i 'W o:nawi.umy'c'h wołurmi:n.a0h. Autor kładzie główny naclisk nam.ity i legendy, prawie [l'i'e porusz·a stOlsunków Ispołeczny.ch, w r.amach któr:;oh powstał f.olklor bułgarsIki. Przed r;cwom.a laty MmaJudow był krytyk.owany za te·, iż poz;c~tał niewoLnikiocm 'swoich ;poglądów li nii·e 'UistosU'nlkQwałs.ię do nowych prądów naukowy.ch. Nie Z1mienił :on swOlich Ipo,głądów na Wliele spr.aw dotyczących s[:o·leczncj roli folkłoru bułgm'skiego (dodać rnałeży, że akadCll·n.ik Arn::udow bylprzezpewien czas :ministrem ośwlia,ty Bułgar:ti w oikre;;ie II wojllly światowej, kic::!y t~n kraj był ·satelitą Hitlera). T'om I omawia,nej prn:cy ·otwiera obszermes·tudi,um o "Nestim;a'l.'ac,h Tracji". Dotyczy ono stara::la w.nej trady'cji zachowanej 'W 'I:olud:n~oW1O-za.chrodrLiej Bułgarii _. 'chodzonia boso 'Po Iro.zżarwnych węglaeh. ,Obyczaj telll, oparty <O dzJiałania m::ll?Ji'cZll1e, znany j~.9t ,równLeż i 'u inlnyoh ludów. Autor (Jp.arł 'Się nie 'tylko. na informa,cja,ch pochodzącyoh z 1860 .r. i ma·teriałach późnJiejszych (lat 1875 - 1913), lecz zbudował swoją p~"acG na 'r;odstaWlie własnych badań terenowych prtbelplfO\vadzornych w latach 1914- 1919. W,edług nliegQ, do 1920 r. na ziemli'alch bułga'l.'skich nest~nany znachodz.ili się w 22 wioska·ch Bułgarui o .ll:aJsitępującyrrnskładzie· �314 Recenzje narodowym: 9 Wliosek z ludinością gr'ecką, 12 - z bułga'r'ską i l wieś z ludnośoią mi'eszaną bułgan;ką i grecką. Obyczaj ten, j'ak tWlierdzi autor, był początkowo u Bułgarów n iC'Zillł:n y, a 'P'Tiaktykow.any 1;ylkoprz,cz ludność ,grecką zamieszkałą w Buł.garii ,i ,od ll1Iiej oprZledQlstał'S'ię do fol,kJ.orubulognrskiego. AI'naudow 'szukG także par'aleli li u 'ilnlnych na.r:odów. POlZa slta'rożyt11ymi Grekami .przyVaeLa RZ)'lmiaon, Chiń'czyków, Hindusów, derw,~s'Zów z Azj>i Mni,ejszej, A.rabów Maroka i Algie-Pili, 'szamanów SY'b€l·)ii oraz Węgrów, wśród których także był znaIJy ta:nic'c bosymi nogami [:Q Yozża,rzc:nych węglach. K'ult mag~i z'Wliązany z t)"m makahrY0znyrrn 'obyczaj.em autm odnosi do y'c-Iugilipropa'go'wam'cj przez Za,ratustrę. NawiąZluje {)ID rówrui€ż do oid:powiedinli,ch'oby,czajów i Tytuałów związany'ch z kultem ognia w niek.tórych kr'aj,ach Afryk,i, Ameryku i Australii. Tak wię'c kwcstli,a IQckryóa ;pierwotnej o'j<czyzny tcgo obYCZJajuj,est ni,ełatwa. Om,awi,ane :n,asotępnie barwne 'olbyczaj.c Wli'osenne zajmuj'l zaszczytne miejSCe w folklorze bułgansldm, a ta'kże w twórcz,ości ludowej pozosLały'C'h SI,oWlian, Auto'r om,awi'a obycZJaje "d'odolskie", ,,'peperuda", "wypędzalnie smoka" i "German", tj. zamawi,anie deszczu. Obyczaje te I10ZJpatruje również na tle porównawczym z inny,mj luda1mi, podkreśl.ają'c przy t)'lm, że owe ,staro tradycje Buł,garów są śdś.]e zwiąw:ne z ,rdigijnym i kultowym dzk~dzictwem sąsliednich i bardziej oddalonych na'rodów, u których ZJa,mawiania .te wysU;pują. Obyczaj zażegnania suszy i zamawiania deszc.zu, ja'k wiadO'mo, jest znany wśród Indian Ameryki południowej Ij półnoQocm~j,Murzynów Afryki omz u tubylców Ausotralii i i'nnych pI€lmioU1 Dal1ek,iego Ws,chodu. Jest on związ,any z działani.ami magicznymi i il"lli'ej,est obcy ,i ,innym SI,owianam, :np. Rosj,anom, Fol.ak,om, Ukraińcom i Bi a}.o.rusLnJOim.Zbieracze utworów ludowych w Serbii, Ma,cedCinii, Czarnogórze i Rumunii także zapisali \Sporo tekstów 'pieśniowych towarzyszący'ch temu obyczajo,WL. Co do .Qbyczaju "GeT1mall1"(ZJnGnego u Rumunów pod nazwą "Kaloj,an"), Arnaud-ow .sądz'i, iż jest 'On pOZJostal-ośdą kultury dawnych Traków i Greków, a w,ięc od ni'ch odziedziczyl,i go 'póżniej Słowianie bałkańs,cy ,po osiedleniu się na nowych zi'emia<ch (VI - VII w.). Do takli,eg,o wni,osku doszedł autor na p<xlS1tawie r'ozmieszcz'eni.a geo,gr,af~czneg,o tego obyczaju - półnoona Bułgal1ia, północno-wsehodnoia Serbia oraz 'lJiemie Rumunii. "German" jesl figurką gl,jnianą 'Symbolizującą \Suszę. Figurkę tę lud WTZJucado rzeki i wierzy, że .tym SI]:O<Sobem Z1aż'egnaklęskę suszy ,i s'PQwoduj1euprag)n'ioll1y deszcz. Kol'ejn.a obrr'zędowa grupa ,pi'eśniow:a to utwory związ.ane ze świętem Enia '(Enjowd-en). Bogate gry i oby'czaje związ,ane z .tym świętem znane są również i u sąsiednich narodów słowiańskioch Serbów i Macedończyków. Iluslrują p'astare troadycje 'pogańskie (niektóre z 'I1iiochznane .są także i u innych narodów Półwy,s'pu Bałkańskiego - Grcków i Arumunów - zwłaszcza obyczaj zwany "klidon", mający na celu "odgadywanie przyszłości"). W t. II Am1a'udow omawia 'uzy oiekawe ZJa:gadnieni,a: 1. Gry i obyczaje zWliąZ2f11.eze świętami "kukeroi" lub "dżamalmi". Gry i oby,czaje prZJebierań,ców znap.e są także w PoIsce li w innych kraja,ch świ,ata. J'C1sltto k,a,rnawał ludowy, który poza chG'faklerem czy's'to zabawowym oflXlr·ty jesot także () bogate wi'erze-nia ludowe, podkł'adom których j,est ,malgia; 2. Gry "rus'alijsk!j'e", zachowane }c>dynie po dzi,eń dzi'Sli'ejszy w południo,wej Macedolt1Ji,i:na p6łnocyod Salonik, w okn;gu Gewgelii. N:iesłusZJ1lie gJry "rusa.lijsklie" Ar.n.audow z.aUcza do f'Ol,klo'r'u bułg'arskieg'O, bowiem są one t.am JlIieznane. Sporą część II t'omUZJajlIDuje rozpLl'awa Q "Zamurowanej niewieś'ci,e" opart.a m. in. o wła'S:ne .badaonia 'aUJ1:o·m,przeproOwadzcme na zj'erruia,ch bułgar'ski'Oh. A,r'naudow omawi,a oby'cZJaj,e ludow,e związa,ne z budową Imo,sltów i il!1rnych obri,ektów �315 Recenzje kcrnunah1y'ch ze składal1!i·ern ofiary lud zkJiej, by obiekt ,,się trzymał". Wi'erzenia ludowe :w'warte są w ·motywie znan'ej ball.ady O zamurowanej żonże budowniczego (majs'tra czy mur·a'rza). Motyw ten jesiłpowszecl1l1!ie zrrrany ni,e tylko wśród Bulgarów, lecz także 'u sąsi,edini'ch SłoWJLan Serbów, Ma'c1edO'ńczyków oraz w krajach niesIowliański,oh Grecji" Albanii, RU'rnuJlli,i, jak też i wśród Wcłochów mieszkających w Jugosławii, Bułgarii j Grecji. Jak wiadomo, jeden z najws.palll.i.al'Szych odpowi,edni'ków tej baUady ludowej ogłosił V'uk Kar.adzić. W odróimi,eniuod pozns,tałych Wallia:ntów, tekst seI'!bski j,est utwC'I'ern er;a,ckim opiewającym dramatycZJne przeżycLa królews~Lego rodu Mf\nj.avc,eviciów Vukasina, Uglesi i Grojki. Przytaczając wY'PowiedZJi ,innych bada<ezy poprzedników, Arnaudow wysuWiU hipotezę o grecK,i:m pochodzeni'u motywu t'ej ballady, który rr,iał r;osł·użyć potem jako wzór dla Ipozo,stały,ch SłowLan bałkańsk,ic:h. Twierdzenie Arnaudow,a o gr'eck,im .pochodzeni,u tej baHady jest jednak mało 'przekonywując.e. Nie t['zcbu zapomin.ać, iż motyw ten je:~rt znany róWU1;ieżi wśró-d innych narodów eu.r'Qpej:ski·ch, a więc jeg,o ojczyZJną (ffioż'e być kaidy kraj, w którym utwór ten jest popularny. Poza ba.gatymii materiala,mi zawartymi w omawianych pm·cach A-rmłUdowa, które ni,ewq,tpliwic sq ccnnym żródł-em dla badaczy folklo'r:u słowiańskiego, nie można nie za:sygnuEzować li uchybień. Poważnym ,manikamentern jest świadome zaoier'anli,e g'Dani,c narodowy'c'h i etlll.ograficz:nych ZJi,ern r;ołud>niowej Jugosła'wii, kt6re nieslusznie włącz:<! <:1-0Bułga:nii. Prz'€<ci,w~o temu lprzemawia odmienny język lud.noś,oi słowiańskiej za,mieszk1ująclej te ł1.·er,enyoraz odomien:na kult'U'T·a ludowa, powstala w irltrlych waJ"unkach hiLstory'cZJnyclhi s'połeczno-ek'onQ,mi'cznyoh n:ż bulgaJ'ska. Niewątlpbiwli'e uchybi,en:~a te pooważ'ają erudy,cję auotor;a, subiektywnie oceni'ając dorohek kulturowy południo'Wo-Zla'chooni'ch sąsiadów Bułgarii. Ponadto w omawianych pracach nic ,ma nawet wzmi,ankii 00 zlna,czeniu twórczości ludowej dla r,ozwQju język'a i lite:ratu.ry pięknej n'ar'odu bulgall:'Skueg'o,a przecież wiadomo, jak wielki wpływ wywa'rł folklor na życie k'ultuDO'WC kraju na przestrzeni długich wioków. Odrodwl1iie Bułgariri. .rozpoczęło się opóźmo, a twórczość ludo·wa .przyczyn,iła oSliędo powstawa'Illia .pli.erws·zyc:hpoot)'lcki,oh :i pT<nai.cz.ny,ch utworów liiemckich w XIX w. F,olkbor był i j'eS't nadal ion.s;piJmcjądłoa pisarzy, kompozytorów ,i artystów plastyków Bulga.riJi. Autor nie neguj'e twópczej roli prostego ludu, ale nie akcentuje, nie podkreśla lczynnilków społeocZJno-ekomomicznych, które bulga,rsk'i:rn utworom ludowy,m nadają treść rpOISltępOWą. Omawiana pozy,cja, mi,mo wspo,rnni:anych bmków, jest pmwdziwą kopall1!ią cennego lI11,ateriałudla badaczy folkloru bułgall"skiego. KoLe Simiczijew KUZlman Szaopka'r.ev, Izbrani deLa, ,t. I - V, SikOlpje 1976. W folk].Qłry~ty.ce słowi·ańskiej KUZJma:n Szapka'rew (1834 - 1909) zajmuje jedno z czołowy·ch ,miejsc. Długoletrui noauczyeci-eljęz)"ka maoedońs'kiego w róimyc:h ,mi'ast:Jch, a w ostatnich ła'ta,ch j.ego ży'ci,a urzędnik buł,gal'1s\k,iJ, maał okazję zapoZJ1lać SIę dobrze z kulturą ludową tych dwóc'h na'f1Odów sł'owiańskioeh. Zbierał mater1iały folklorylstyczJne etnograficzne przez 30 lat i wydał je z 'Wli'elkim lJI1udern w SQif~iw l!a,taoh 189,1 - 94. Piierwsze wydal1!i'e slld-ada się z 8 tomów. W:ię'kszość �316 Recenzje tych materiałów pochodzi z Ma'oedonili i tylko <część z Bul~a'fii,i (z okn;gów som, SamkQwa, gdme zbieracz mi,eszkał i 'pmoował po wy,emLgroWlUntiuz Macedonia). Zb,iór Szapk.arewa zawiera duż,o archaLcznych i l1li,eznanych u ,inny'ch ztieraczy tekstów 'plieśniowych oraz !bajek, 'przysłów, zagadek, wiorzeń i legend ludowych. FOlfl'adto Szapka:rew zbierał ma-teriały etno.gr.afi,czn.e do-iy'czące różnmodnyeh Qbrzędów, m2dycyny ludowej, kultury mater.i'alnej. Jego zbiór, wydany w stolicy B~ga.ri;j 13 lat po wyzwokmiu kraju spod jarzma tureckieg,o, byl przez długie lata .pmwdziwynTI białym krukiem. Z -tegO' też powodu SZla.pkarew rzadko był cytowany przez badaczy folkloru słoW!iat'lskiego. Drugie wydanie zbiorów pod 'redak,cją P,enra Din'ck,owa i Stojko Stojkowa u~azało ,~lię w Sofii w roku 1973,omawiane zaś trzeoie pod .redakcją TOIme Sazdowa w Skopje w roku 1976. Wydania bułgarskie .pierwsze i drugie nie różnią sił; co do 'treśoi. Drugie wydaruie zostało tylko dO'sto~'Owa'ne do wspókz,e~nej pisowni bułgarskiej, która, jak wiadcmo, uległa refolrmie po 9 IX 1944 r. Zamiast 8 tO'mówpi'C'rwsz,ego wydania, drugie sofijskie składa siG z cztereeh. 5-tomowe wydanie macedoń9kie ZlaW!iel~ajedyntie UtWOTYzebrane przez Szapkarewa lIla z,j·emi.ac'h macedońskich, a ;nic ma tu ,ma'leri,ałów bułgarsk,ich, które w pierwszyrrn i drugim wyda;niou wjmują piątą część za,~j.sów zbiClf<lcza, Pondto alfabet buj,g'ar:sk;i zamieruiono :na ma'cedoń'skJi. Tak samo wstQP, uwagi, ko:menta1'7.e zbieracza, przeznaczone dla odbi,or,cy bułgarski,ego ,i na,pisane w języku bułgarskiim, Sazdow .pl'zełożył na jGzyk ma'cedoń~ki. Omawliany zbió.r 'f.<Jlprzedza wstęp Sazdowa, w którym znajduj.emy znane dane biJografi<CZIfle o zbief0'c.z;u, ,iJnf.ormacj.e ,o j,eg,o pmcy, brak natemiast anaEzy utwa,rów zawa,ptyoh w tY'ch toma'ch. Wlidocznie Sazdow uważał za zbędne '1';'0daw<lć także Wli,a dom O'Ś Ci o s.posobi'e zapisywania, a .informatorach .i bajarzac,h oraz ś'piewakach ludowy·ch, gdyż o tym 'podawał sam zbieracz we w.stępie, któ" ry ni.cz,mlleni.ony wS'zedł do .omawianego z:biuI'u. SaZJdow ni'C'slusznie zarzuca zbierc,czowi, ż,e wydał ta,kż'e waria.nty niiektóryoh motywów występują'cy'ch w różnych regiGnaooh Ma,eedO!l1Jiti. Dla bada,czy bowiem jest nliesłycha>l1ie ważne rozmics:ocwnli'e iprZJestr:oen;ne wą1ków posiadają,cy'ch kilka odpowiedników. Na pods1aw,je i'ch geo'gJrajji<:ZJnej10kaliZlatcji, treś>ci, stylu, ś'f,odków a,rtystycwych, jGzyka itp. mOŻ'l1!aodkryć pierwotną oj'czyznę 'owy'oh utworów. Znane są trudnoścli, z jakimi bo.rykająsiiG bada'cze folk,j.Oirusłowiańskiego. by dotrz,cć do prototypów niektórych tekstów pieśn~owy<ch '.i bajkowych wy~tępujących na obs'zairze danego kraju lub i w ,inny'ch kraja·ch słow.iański<c·h. Sam Szapkan'w świ,ado:nie zbierał takie warianty, .gdyż uważał, ,iż będzie to pożyteczne dla przyszłych bada'czy. GI,osil ponadto, ż,e "po 20 l,aioaiohll1!ieZlOls'ta[]Ji'e iani 'połowa z tego, co można znalcżć dziś" (t. I, s. 54). Sam wliedział, iż zebrany przezeń ,mater~ał był przekazany w s'tanie "slUro'W)Om",'ale Ibył IprzekOll1'any,że w tej 'postaci będzi.2 ·on 'po.żyteczny "etnografom, ihis1>orykom, geog:nafom, £il,ologom i 'a.r'cheologom" (t. I, s. 78). Tom I poza W.StQPCll11 Soazdow,a i Szapka,rew.a zawiera 217 tekstów pieśniowych o isnot'aich nad.przyrodzon)'lch, W)'lstGPują'cych ZJarówno w li'ryc.e, jak też i w epice rudowej, tzw. sa!mowlila,ch (nr n.r 1 - 8), 'O s!mokaoh (:nlr 'nr 9 - 10). Ciekawy jest wątek 'o św. Jerz)'lm, przypomilIlają'cy motyw .polskliej bajki o 'smoku wC1welsokiJm.W t. I ZJawal'to także ObTzędowe prieŚini wcselne z ookrGgów Ochrydu, T;.kwesw, Kostur.a, Sztypu, KOlCzalllJi,Lerilna li Debra (:nr nr 108 - 202; 205 - 210). Zbie,ra'cz włą'ezył także ,S1erbskiiepi'eśI1Ji weselne z Prizrenu (nr nr 203 - 204). Ponadto w tomie tym zTIJalazły 9ię ['ÓWlllleZ4 obrzędow,e ,pieśni pogrzebowe z O'koEc DebI"a (nr Inlr all - 214), ,a !lakile dwile 'obrzędowe Ipi'cśn<ilazalrski'e (lIliI'nr 215, 217). �317 Recenzje Tom II zawiera 325 'Plesm epi-ckkh oraz hajduckich, wśród który·ch są oryginalne wątki, j'aki-ch ż-aden il1lny ze zbieraczy nLe zapisał i ni'e wydał. W t. III reprezentowane są ballady, pieśni Hiryczme oraz utwOlry hUimorystycZll1e. W t-omie tym lfóWll1icżz,nalazly 'Slię pircśTIliobrzędowo-kalendarzowe (nr nr 799 - !l08) Q,raz dwi'e hajduckie (nr nr 810, 811). Boza tym w to,mJi,etym zamj'ElszC7.onQdwie ·pi-eśni ludow.e w języku a.lb.ań'skim (n.r nr 825, 826), któDe zbieraczowi dostarczyi K. A. Małkow. Ciekawy jest cykl 89 dziecięcych maced<Jńskich pieśili zabawowych. BardZJO 'i-nteresująCe -mate,riały zawiier<l t. IV. ZUlJajdują się tu wiierzel1'i,a ludewe, za babony, Qhru;dy, zwyczaje ,i obyczaj'e oraz ,opisy strojów ludowych. Zabobony z'Upisane przez Szapkairewa są cennym żródłem do badań etnograficznych. Czytelnik dowi-aduj2 ,;ię np., że lud rmacedońSlkd otaczał troskliwą op1eką pc>łożn;i'cGi nowoTadka. Aby pomóc np. przy oj.ężk:~m .porodZJie, wy.staI1czylo, według wierzeń ludowych, r-ozpl-eść gwożdZliem warkocze niew~aS'ty olr-az tym gwożdzicm roZlpiąć wszystkie jej guziki, by 'poród był .lekki. Noworodek w pierwszych dnli'ach po ·porodzie powija!l1Y byl na cdwrócomyun si,ai-e, aby dzi,ecko był<J syte, nk pIak-ało itd. Dużą czc;ść materialów tego tomu 'st!anoWlią obrzędy, zwy'czaje i oby'czaje oraz zabobony związane z narodzinami dziecka, z weselem, z 'pogrzebem oraz ze świętami. Ponadto ZJnajdujemy tu także róiJne wierzeni'a Z1Wią'zane z za'wodami, ze snem, z 'prawem lud<JwY'monaz api'sy strojów ludowych (da1mskioh ~ męskii'ch). Ostatni V toOIIDzawi·er·a 245 bajek ma'cediońs'ki\'oh, 6 aabań~ich, 2 tUTeckie 01 az 7 wioskich. Tom zamyka 13 !'egend związanyoh z mi,astaJlrn li PoOlStac:iami h:storycznymi Ma,cedonii. Omawiany zbiór Szapkarewa slużyć bGdzi'e badacZiomnie tylko folkloa:u macedońskliego, locz i pozOIstalyoh Slowian, bowiem zawier<l utwory, w k,tórych z,awarto wide sta.r'odawl1y'ch zwy'czajów lioby'czajów oraz ,obrzędów ludowych, w wielu wypaldkac·h -p<J.si'adają,cychod:poWliednli'kJi'W l'iitelI'a.tlill'ZJeludowej sąsiednich Slow-ian. Zapisy Szapkarewa dostarczają -cennych ilTIfm1ma-cjdo ,kulturze spolecznej, <J 'przemianach życia ludu ma'cedońs;kiego na przestrzeni dlugli'ch wieków, który mimo wieloWJiekowej niewoli za-chował swój język i wspanriałe wątki utwo'rów ludowy,ch - poetycki'ch i pwza;j,cZJl'lyoh. Kote Simiczijew Dusko mitski Konstantino'v, Zdravko Hozinovski, Tuka e Makedonija. Narodni ko- pesni, Skopj.e 1970, 's's. 607. Ks!iążki z kr'ajów południowosłoWJiański\.ch dlQlcier<ająd.'o Polski rzoadk'o. Z tego 'powodu nowoś!oi wydawni'cze ty,ch kflajów są u nas albo nieznane, albo (co ks,t 'czGstY'm zjawiskiem) doci'erają Zie ZJna'cZJl'lY'm opóźmieni'em. T,ak się zda>rzyło i z <JIIDawi'anąksiążką. Na przełomie XIX '1 XX w. w llaloedo,ńsllciej 'poezji ustnej powstała !l1'OW.a grupa pieśni bohaterskii-oh, .poświęoona walkom !l1Jar-odowo-wyzw<Jl,eńczY'mtego narodu. Utwory te są lI'lIiez.na:nc'li sąsiednioh ludów slow1ański,eh - Serbów i Bułgarów, boWliem mają Clharoakter lokalny. W pieś111a'ch tYCih opiewalIle są czyny boha'tersikile ,po:zywódców rma'cedońskliego :powsta'niia, zVV1a1nego 'ilińdeńskim (2 VIII 1903 T.). Powstanie to miało, masowy ,charakter, jednak nie -,przyniosło wolnoś,oi na-rodowi, ponieważ polJTIogł,aTurkom ~nte'rwel1JCja zbrojna sąSliednlch. krajów - �318 Recenzje GrEcji, Bułgarii i SelI"bii'i.Nieco \późmiej, bo w ,latach 1912- 13, wybuchły kolejna I i II wojlna bałkań.ska, kJtórre doprowadziły do TO'zbi<H"11 Macedon.ii. W nowopowstałej syluacj,i cZylny bohaterskie 'llcz€'st'!lJików powstania ililndeńsktiego olŚwicc<:Jy d<po·gę n.aJ"'Od-owim·ac.ed,ooskirem'u walcząc'emu 'w trzech zaoolI'!a,ch. P.rzywódcy 'powstania i1irndeńskiego s·tali ;Slię ulubionymi boha,teromi :nowego ,cyklu pi,eśnli ludowych. Utwoxy te C'ioe.sząsię dużą {:opulaI'nośoią na ZJi€lmia·chmaccdońskuch. Pierwszytm zbieraczem, który ogłosił te:(.sty pieś'niowe opiewają'ce to powstanie, był Parl1'czroM!ichajło'W z miasta Sztyp (Panezo Mkhajłow, Bylgarski narodni pesni ot Makedonija, Sofi,a 1924). Po II wojnie światowej Blaże KOIneski zredagował zbiór macedońskich pieśni ludowy'ch, WŚi'ód ktÓ'rychznalazła s'ię także grup" tek:s,tów macec1ońs'kiic'hor;i·ewiają'cych p,rzywódców tego powstania {BIaże KanEsk'i, Zbirka na makedonski narodni pesni, wt.oro izj,ani c, Skopje 1947). SPOlI"'O hlkri,ch tek,stów za:p1saTIoon:a f.estiwala·ch pieśni i tańców, które 'odbyły się w ma.sta'ch Bitola i Sztyp (Maked01J.ski na rodni pesni sobrani na festiwali/e wo Bitola i Sztyp, Skopj.e 1947). Duź.,o wątków -o powstaniu ilindeaskiJm znajdujemy w zbiorze Kosta CyI'HUSZanowa (Makedonski narodni pesni, Softia 1956), w zbio·r-· ku Paskala Paskalewskj,ego (Narodni pesni od Egejska Makedonija, Skopje 1959). VasUa Hadzi:manova, (Makedonski borbeni narodni pesni, Skopje 1960) i w zbiorze Nikołaja Kaufmana i Todo'l'a T'odorrowa (Narodni pesni ot jngozapadna Bylgarija. Pirinski kraj, t. I, Sofia 1967). W 1972 r. zbieracz Filip Kawajew także wydał zbiór pieśni poświęconych temu powstaniu (Smilewo slawno wogan gori, Bitola 1972). Omawiany zbiór zawiera wyłącznie pie9ni j~indeńskie. KsiąŻ!ka za'opatrzona jesl1; dwom,a wstępami: 1. Ruch narodowo-wyzwoleńczy lndn macedońskiego odbity w pieśniach Indowych pióra Duski KOl1Jstantinov,a i 2. Zdravki Boz.inovskJiego O motywach poezji Indowej poświęconej temu powstanin. Autorzy r;okus'ili si!; o przodsta wienie tej hcz.nej gpupy mace<}.ońskri·ch pieśni bO'ha·terski·ch, która wciąż się rozwija i wzbogaca !nowymi wątkami. We wstępach I:odane są informacje, skąd poohodzą zawarte pieśni ludowe. Z małymi wyjątkami teksty są nowe, ni-ezna.ne przedtem badaczom i zostały zanotowane dopiero po II wojnie światowej. Wlielu Fowsiańców jes-zcze żyło w latach 50-tych, kiedy zbieracze ma'ccdońs'cy wpisywali te utwory. Wśród bohaterskich i historycznych pieśni ludowych Słowian. ,południowych 'cykl poświęcony powstaniu 'iIindcńskicmu jest najobszernj'ej's.zy ,'t1!ajboga,tszy. W ·parnię·ei ludu wciąż są żywe wydarzenia his torYCZrllo2 związ:ane z tym <powstantem. W omawianym zbiorze zawarto tek:sty zebrane na terenach calej Ma-cedonii po II wojnie światowej. D. Konstant'inow i Z. Bozinows~i ułożyli teksty pieśniowe' tematycilntie związa!l1.e z bohateram1/i - .przywód.cami tego powst.ania. Do pierwszej grupy weszły pi.eśni 'Opiew:ająoae ideologów i o-rganizatorów pow.sbania Goce De1rczewa, Jane SandańskiegoO, Dam'e Grujewa ,i in. (26 utwo.rów). Potem mamy teksty .pieŚrll;ioOwe opiewające czyny bohaterskie powstań'ców - mężczyzn, kobi'et, goń-ców 'powstan;ia :i 'sta'r<szyeh os-ób. Są także wątki ukazują,ce oi,erpienia Ma,cedończyków uwięzionych !przez Turków. Osobną gw'PC; stanowią pieśni opo-· wiadające .o wake ochotników z :inU'loY'ch krajów (Bułg,arów, Włochów). Ponadto z.najdujemy utWOTY o krewnyeh pows:tań'ców, 00 wro.ga·ch ludu ma,cedońsrkiego i () zdrajcaoh. KS'iążka j-e!st pierwszą tego :rodZJaju ,pozycją zawierającą ,p:Le9t11i rewolucyjne powstani.a ojlindeńskiego, -pochodzą-ee ile wszysl1:kich regjionów Macedomi-i. Jest to niewąt!pIiwie bardzo Ipożyteczna lektura dla badaczy folkloru macedońskiego. zwłaszcZJa utworów o walkoach [);a.roo'owo-wyzwoleń'czych te-go nieIicz.n.e.gQ ludu �Recenzje Slowiańszczyzmy poludnjowej. W,iadouno, ile ipOwstla.ńcy iHndeńS'Cy \Swoim boha-terstwem za.chwyciLi ,całą Eur'Opę, uzyskując p'Opalrcj.e 'postępowY'oh sił O'r'az 'SY'mpatię narodu polskiego i .innych Słowian.. W sZe.fegaoh powls;t.ańców ilindeńskich zna.leź1,is'ię również Folacy i Rosja!l1>i,e.P.o.l'ska pras'a :informowała obszernJie l() ;:owstaniu ilumdeńskim, które dla na,rodu ma'c·edońskiJego było ważnym wydarzeni:em •. grlyż zmobihzowalo 'slily patri'Oty,czne w dalszej wake o 'uzyska,nrie wolll1Oślcii niepodlegloś,ci. Wlaśnie pieśni zawarte w omawian)'lm zbiorze oddają w pełni atmo-· sferę tamty,ch czasów ·oraz ·n.as.trooje i dążno·śoi ludu do swej państwowości. Kole Va,rv.a.ra Adrianowa-Pieriet,c, grad 1974, ss. 172. Drievnierusskaja litieratura Simiczijew folklor, Lenin- Wzajemne wpływyliteratull'Y ustnej i piqkmej zawsze kus'iły bada'ezy. Różne sa wyglaszarK~ na ten tama,t poglądy. Ni'ektórzy nip. wud:zą jed:nostronny wpływ literatury arty'sty,cZJnej na ,Literaturę l'UGoowąi uważają, iż t,a oSltah1lia utorowała scbie dr·ogG i rozwijała s'iq dzi<;k.i 'utworom literackim. Inl1li natom'iast (i ·to więk,zość br,daczy LitC'ratury i' f.olkl()1r:uSlo'wian) reprezentują sluszny pogląd o zdccydowanym wpływie utwo,rów ludowy'ch :na uksz,tałtowanLe języków 'i litell'atury pisanej. O wzaj.em;ny·ch wpływach liter:atury i folkloru Tosyjsk,iego> !można Iffi·ówić cd powstania 'piśmiennictwa na Rusi {,ok'oło 988 IT.), Odtąd obserwuj.e ;się stałe przen:kan.i·e elementów i wzorów w obydwóch illltemturaah - pisarnej ~ ludowej, jakkGlwi'ek f.olkJ,or r'osyjski, lak jak ,i Słowi,a,n bałkańskkh, w mni·ejsz)'lm st'o·pni'l' k0rzystal z wzorów lit0.Tackich, Tym wzajemnym wplywom poświęcona jest omaw'ia'nra książka Va,rvwry Adriancwej-FieTietc (1883 - 1972), Autorka omawia okres XI - XVIII w., który jest niesłychanie ciekawy w dziejach kulturowy;ch tego wielkieg·o ,n-a:rodu slowiallskiego. W Rosji, jak wi,adomo, przez dlugie wieki dnminowały w piśmiennictwie motywy o treści historyczno-krcmikar'ski'ej :i mOlTalistyczmej. Jednak, by 'P,rze-· mówić do odb.ior'c6w, pis'arze rosyj.s·cy musieli dostosować swoją twórczość d<J wu',.;nków :;l'.cle::znc-poi;itycz,nych i ICZC;a uciekali się do wzorów zaczer"n.iętych z folkloru. Pierwsze ].,race nieżyją'cej już Adrianowej-Pier'i'etc uk'az,ałysię w 1907 If. i odtąd w C'iągLl 65 laŁ wyszło sped jej 'pióTa wiele wartc-ś>CIiowychi oiekawy'c.h rozpraw dotyczących wzajemnych wpływów twórcwści ludowej i rosyjskiej 'lHeratury ,pięknej, Zaga:!nienie to 'przyciągalo i przyciąga uwagę fol,kJ.orystów li .historyków liicratury, ponieważ z,nnjdujemy tu dwa świa,to;poglądy. Często pisa'rz O>~'azrosyjski baj.a.rz li śpiewak ludowy repreren-oowaE identy'czne poglądy w wLelu sprawech, le,cz 'nic z,awsze poglądy te były Gdbite w UJtwornch, .gdyż rpisarze byli kQntroi'owani przez admini'strację f.eudałów li ,hierarchię kleru 'l'osyjskiegD, a w,ięc niC' mogli wyrażać swobodnie swoich myśli. Utwór ludowy nait·omiast nie jo.'st ,cenzurowany i jego autor moile swobordm·Le.gl'osić 'Po,glądy ~udru i jego stosune), wobec wl<.:dców 'i dos,tojn·j,ków 'cerkIi'ewm)'lch. Różni·ce więc, j,ak słus:zinlie pordkreślaautork.a omawiia:nej książkli, wynikiały z niejedrnakowego podejścia pi'sarza i pieśniarza ludowe.go czy baja.rza -do "hist'oll'yczmej .rzeczywistości", z 'czeg.o wynika, iż byla różna ich oc~na "wyda.rreń li pos,taci ,hii.stOlTyczny'ch".ZagadIlJi,eni1a �320 Recenzje urtysty'='e!}o odbi,eia żyClia w obydwóch uiwo'ra'ch Q·r,az metody, przy pomocy których były realinowalllre owe zargadni'ClTI'ia,również rprZJebiegaly po odmiennych torach. Właśnie na te sprawy aut()lrk'a poł'Ożyła sncZJególny nadsk. Książka zaw:~e-r,a n.astępują'ce il'OZJdZ'iały:1. Lilteratura staro.ruska 'i folklor, 2. IJiterotura historyczna XI - początku XV w. i poezja ludowa, 3. P.owieś,ci historyczne XVII w. ·01 twórczość ludowa, 4. Sł·owo o wy,prawie Igora i poczja uslma, 5. U źródeł sa'tyTy rosyjskiej, 6. Z historii przysło.wia rosyjskie~o i 7. Trcś'ci folkJ.orystY'ezne 'rodzajów wierszowanych XVIIIw. Pr'ace te były .o,glosZJOneprzez :aui<CtTkę jako samodzielne rozprawy i artykuły w latRch 19'34 - 1954. Adri.anowa-Pieriet.e ll1ie om~ll1ęła talkże stolsunku ludu rosyjskie~o do religii .chrześ·c'ijań'skliej podkreślając, że wdroż'elni·e Iffiorolno-fil>ozoficzncj te'o,ri·i prawo'S ł;:.W1I1 ej w śWliadomość człowiek,a opieralo się na Rusi na ideologii ideałów panujących warstw, że w rzeczywistoki sto'sunki te ·różniły siG diarnetralnJie od tych, które wyr,aŻiala twór,cZ1Q'śćludowa. W<€dłougautopki, zamiaSlt aktywnY'ch boha,terów bajk,i i ·eposu ludcowago, 'którzy mogli pomóc wl.asnemu narodowi, by r;okonał przeszkody, r'Cligia potrzebowała biernych "dobroczyńców", "po'ko.rnych i pc'Słus.znych walii bOlskiej li władcom" (s. 8). Na pewno takie były zamierz{~nia hierarchii cerkiewnej oraz władców feudalnych Rosji (zresZJtą nie tylko w tym kraju), jednak nie należy całk'owicie negować w:pływów religii 'chrz;eścijlańskiej na twórczość lu<iową. Omaw.i'ając związki ,epiki ludowej z kroTIiikarstw.cm J'osyj-skim, Adrianowa-Pienidc pOipi-eI'aZJdani'CZlTIancgobadacza HJlsyjskiego D. Lkhaczowa, a mianowicie, że epika ludow.a "zlewal.a siG" dwa 'razy do la'topli.S1aJ'st\\."U rosyjskiego w XI i XV w. Owa ści'sla zależność ty'ch dwóch 'Todmjów Eteratury ludowej i piGknej wyniikała z faktu, ŻiCodbito w nii(jh ,;ogólnonarodowc interesy". Nawiązują'c do litem tury historycznej XI ~ 'poczqtku XV w. autorka widzi różniee w spos'ob>ie wymżall1d.a i prz;ckazY'warnia tematyki zawartej w utworach histlOrycZlTIy,ch'i w bylinach. Wyni~a to z faktu, iż ,roLa ·człowieka była różni,c oceniana prZJez hJi,sto'l'yków ,i 'Pieśniarzy ludowych. Uważa, że ·do 'Stmroruski,ch oj:owiadań historycZITI'YohXI w. zostały j:TZJeni'es'io.nebez zmian tematy i motywy bq,dź kż środkialrtys,tyczne z literatury ludowej 'i że czas.em były one odpowiednno przez pisarza przeTa,biane, w zależności od j.ego świ.atopoglądu. Tak f;.armopoezja ludowa oswajała metodę piśmiennictwa, a wydarzenia historyczne lud traktował wodług własnych kryteriów. Autorka pGdk'reśl-a taJkże ś·aisły związek Słowa o wyprawie Igora z litenaturą ludową. SłuszlI1Jie twierdzi, 'iż w okresie gdy latopis prZJeksntalcał się w baroziej lub mniej kook:retne opowi,ada-l1Ji,eo wspó!czesmych kronikarzowi wydarzenia'ch, to ,począwszy od XII w. do kr·onikarstwa rosyjskiego dcstawały Slię ",cale podania ludowe" traktowane prrez kron:i,ka'rzy jako ź'ródła hi5toryczne (s. 43). MilaIo to Irni'ejlsl0esncnególnlie w okresie narzuconego Il1l3l!'Gdowi rC'lsyjskli'emu jarzma prz,ez T'altarpów i Mongołów. Fodobnie jak u Słowian połudl1'liowyc'h podczas najaZJdu tUT'EJcmiego,li Rosj'an we wspomnianym okr'csie "Iegenda ludowa wzbogaooała literatu['ę opowi'adarui,ami ·reaListy;cnnymi o powstaniaoh przeoiwko 'UciSlkowi :ta;tarr-sk'ich»baskaków«, o męimej obpolt1ie mia'st prneciwko oddzia{'Om tatla.pskJim,a tarkże ,o konf1iktaoh kJs~ążąt IPCLsyjsk!i'ch, 'pośród któ.rych byli i tacy, którzy szukal!.i w tej w:alce IpOlmocyu władców tataJrskich" ('s. 53). Aidriall1owa-Fi,erietc omawila wzajemne wpływy wszystki'ch gatunków i roo:mjów liIter.aCik,i,chi ustJnY'ch. Niewą;bpliiwie większy, jak już wspomnlialno, był zawsZle wpływ Hteretury ludowej, :która wzbo.ga:c;ał'a utwory hi,sli<ory'czneli po'etyckie me tylko element'a!mi, lecz italkŻJewWlTa·mi·aDtystycnnymi i :motywalll'i, przede wszy: stkiirn zaś zapożY'CZlałalim żywego języka ludu, k,tÓTy powoli wypierał skostniały �321 Recenzje jE;zyk sb,roruski. Tu ~'ola folkloru rosyjskiego okazała 'się 1Bk wielka, że literatura plękna po dziś dzień cZC'I'piez utworów ludowych. Ciekawe są sposiTzeżcni,a autorki doty'czące elementów satyry ludowej, która wywarła duży wpływ na pisarzy :ro'syjskkh. Literatura rosyjska, począwszy od XVII w., wwruj'1C siG na sa'tyrze ludowej, ukształtowala s'obie nowy model krytycznej oceny ,istniejących stosunków społeczmych. Rosyjskie utwory li,tera'ckie XVIII, XIX i XX w. świadczą wymownie, jak trwały był ten ,most prz,erzJUtów z arsenału bogatej twól'cz,ości ludowej. Potwierdza to omawiana ks'iążka, która v-i sposób lda,rowny te wpływy ujawnia. Mniej więcej w .s:po,sóbanalogi,czny układały się wplywy w lit'l'Taturze i folklorze wszystkiich Słowian i pod tym względem ksi'1żka Adnianowej-Pie'riek może służyć także badaczom twórczości i 1i:teratury pisanej poz,o'stałych Sł'owian. Kole Laograjika simmikta gimnasiu Agiu Nikolau Kritis. Epimelia Simiczijew Andrea Logaki, z. I, ss. 46, z. II, ss. 48, Agios' Nikolaos 1974. Omawiane zbiorki pod redakcją Andreasa Lo gaillisa, nauczyóela gimnazjum m. AgiO's Niko.]aos 'na Krecie, dostarczają badaczo'm :ciekawegomatedału, zebranego przez uczniów tego gimnazjum. W krótkich wstępa'ch Joanisa Epitropaklsa, dyrektoraszkoly i wspomnianego Logak'i'sa, podkreślane jes,t znaczen~e utworów ludowych dla poznonia kultury nar'odowej. Zbieranie utworów ludowych przez uczniów nie jest zjawi'skiem nowym w folklorysty,ce. Wiadomo np., że w drugiej połowie min'ionego wieku Bułgar Petar Draganow, nauczyciel gimnazjum w Salonikach, poleoił sWQiimuczni'om pochodzącym z różnych zakątków Macedoni'i, aby podczas waka,cji i ferii zbierali na terenach swoich rodzimych miast i wios,ek utwory ludowe. Zebrane materiały Draganow wydał w 'roku 1894 w Petersburgu pt. Makedonsko-slawjanskij sbornik. Podobnie postąpił inny nauczyciel tegoż gimnazjum, pochodzący z miasta Well'S, pMniejszy profesor Uniwersytetu Sofijskiego, znany badacz macedońskliej kultury duchowej, Dymitr Matow, który wydal zapisy t.ekstów pieśniowych zebranych przez jego uczniów macedońskich. Nasuwa SliGwięc pytanie, 'czy to dobrze czy źle, że angażuje się do zbierania materiałów folklo.rysty'czmych uczniów? Na pewno taka :akcja ma swoje dobre strony, gdyż wzbudza u młodZlieży zaintc:resowan'ie twórczością ludową; z drugiej Z2Ś strony mogą wyniknąć uzasadnione z,a:rzuty z tej racji, iż ich zapisy nie zawsze odpowiadają wymogom nauki, nie są bowiem pozbawione błędów i uchybień. Teksty hteratury ludowej zapisywalne prZ!ez :niedoświadcwne o'soby poddawane S'1 zwykle krytyce, }akkolWliek często wśród ty,ch zapisów trafiają slię bardzo wartościowe i o,ryginalne utwo.ry ludowe. Omawialn:e zbiorki także nie uniknęły tych braków. Da się zauważyć niedozwolone "wygładzanie" S'pecyfi'cznej gwary wyspy Krety i "dopa'sowywanie" jej do literackiego języka greckiego. Jest to manka,ment poważmy, bowiem taki utwór ludowy przestaje być utworem autentyczmym, gdyż nie przek:azuje niualnsów dialektów i gwa.r lokalnyeh torenów skąd pochodzi. Andrea's Logak'is, który zredagował oba omaWli,ane zbiorki nie podaje, czy dał jakiekolwiek wskazówki swoim uczmiom i czy sprawdzał i:ch zaJpisy. Jednak takiej kontroli chyba nie było, ,co widać choVi 21 "Lud" - tom 63 �322 Recenzje ciażby zagłoszonych tekstów, poddanych "retuszowaniu" językowemu. Czyteln,ik chciał także wiedZ'ieć o iniorrrrllatolJ:.a'Oh :i ś.piewak,aClh owz oD baj,alJ'z'fl'chludo'wych, jak róW!I1!ież,o :nloG'i'Cli'elach tY'ch utworów (kiedy i od kogo nauczyli s'ię tych tekstów, bliższe infQlfmacje o gen.ezie nieMóry;oh utworów itd.). Niestety, 'równioCŻIna te py!.anm 'czy,teoJ.n1k :nie znajduje oo-r;owiedzi. Tak samo Loga'k,i:s:nie podaje, czy uczniovI,ie wpisywali teksty tyLko w J'odZliln1nY'oh wsiach li rnia:staoch,'czy i w ,innych mj·ejs<co'wośc1a,ch.Sądzić w,slwikże należy, i,ż ogra:ni'czah się raczej do wio'sek i miast, skąd poC'hodzili. Mimo tyc,h braków ImateJriał ZJawa,rty w obydwóch książoczkaeh jest ciekawy dla bada,czy ws;półczesneg,o starnu folklo:I1u 19r,eekioegowyspy K!rety, bowi'em spor,a część tekstów uj'rzala świa!tlo dzienne właśnd!e dzięki młodym zbiefla'czom. Omawiane zbiorki są więc świadectwem, liż foLklor tej wyspy nie wygasł, że żyje nadal. Pierwszy zbiorek 'Zlawie['łapi,eśni hi1sto'rycZJn'e(nr 1 - 8), legendy (w hczbie 12), 74 'Plfzysłowi,a or.az 20 wi,erzeń ludowych 00 za,pobiegall1JiuIOhorobom i gojenliu mn. W drugim Zlbioll''kuZlna-Lazłys,ię Ikolędy (jeden utwór), jedrna .picśiJ pogrzebowa, 16 'PieŚll1imilo'Sll1y'oh,dWi'e pieśni weSlelne, joeden tel<,s,tpieśniowy o omi,gnm1:tach zarobkowych, a w 1'0'ZJdZli,a,liku pt. Romaźtości zawarto różnomk'i,e ,gatunki ,i il'odzaje literatury ludowej, takie, jak: dzialania m:agiczd1e, reeepty z medycyny ludowej, f.clkło:r dziecięcy, w.gadki, pieśni humorystyczne, pieśni weselne, lcgendy ludowe 00 Św. J,erz)'lm o.raz pod.all1.iao cie:r,pkn'ha'c·h l'udu 'Poocz,a<spanowanl·.a Tu.rków. Pieśni historyczne ipo,świę·cone są walk'om narodowo-wyzwoleiJczym 'przeciwkO' Turkom. Jedyny utwór epli·cki o treści fantastycznej 'Pt. Uzbrojony, opiewający anolJ1'i1mowe!!!obah-a,tera, przY'P()lITJIinaZIll.any motyw z~.oc'kiego ludowego eT:OSu bohaterskiego cyklu Digenisa Akritisa, który walczył m. in. i ze śmier'cią. Tu "Uzbr'ojocIl1Y"stanął także do walkiZJa;paśIlli'cZJejze ś'lnleDcią na "żelazmym gównie" .. Jakkolwiek jouna:k ów ,idziewięć razy powaNł &miorć", jednak oslatecvnie uległ jej i wst,ał Ipo'kOil1iany. W odróżn'ie:niu cd epiki ludowej Sł,owian ;południ·owyoh, w której o,piewane są pos:ta'cie i wydarzenia dawne, bohater.skJie pi,eśni ludowe tego r'eg·i·GlnuGrecji poświęcone są zJna'cZJll'ienowszym czatSom. Ponadto zasadnicza J'óżnica w twórczośd ludowej Słowi'an bałkJańsik!i{Jhi Greków 'polega na tym, że na wyspie Kreci'e brak pieśn:iobrzędowych. POZJatym w tek1sty ludowe omawianych zbio,rków wpleci'one .są elementy reLigijne, świadczące o siLnym wpływie 'ccrkwi prawosławnej na kulturę duohową, w f'oll'kloOfZJe :ilaś Sloowilan zadLUnaj'skich wpływy religii chrześcijańskiej sąo wiele 'Slahsze. Dość popula'I"'ne na Krecie .są bau'lady. W ,omawianych zbiorka,ch Zinal.azly s'iG aż t.rzy warianty ba1J.ady ludowej pt. Matka morderczyni. Wątek te'n oc;nuty jest l1a zdradzie. Wy:r'odl1lam'atk'azabija wł,aSlllcgo syna, k'tóry w!st,ał ją z kochankie:n. Aby mogla zaialić śl,ady mou.'du, ni.ezawahał,a siG :postąpić jak kalnibal. Oialo zabjtego syna upiekła 'i 'podała na obiad mężowi. Pieśniarz ludowy przedstawił miłość ojca w sposób 'orygiTIJał.ny. "Pie'cZJeiJ" 'Plfzemawi:a do oj'ca: "Jeżeli jesleś psem, to zjc.x1zmlJ1ie i ,nie zo'Stawhaj kęsk,a./ JeśLi zaś j·esieś m'Ciumaj'cem, 'pochyl .-;iG i pocałuj mnie". Oczywiście matk.a-mo.rderczyni nie uniknęł,a zasłużonej kary - mąż zabija ją. W ,p'ierw,szY'm utWOI!'7Je,ZJapi'Sall1ym'P'rzez uczn.iia Nikol·a,oiS,aPawlakisa od 65-I,etll1iej M.aru:iPa;nagjota'kis, zamordowany :syn nazywa !'liGK'OInstantinos (l, s. 2223), w d1'ugim, z,a'piisan)l1mcd llrell1YGr.igc[':a'kti.slat 75 .prECZuCZJrJiiaGeorgios.a Tawlase, zaobi,tysyn moa na imię Jm'lis, ·a w trzedim wa;riancie ze wsi P.pina, za-.not'owanym prZJez uczelJ1nicę Ma:rię BpisilooJpa<kis,od ,gO-'letmiej sta.ruszki Zambii Frandzdakis, z;amv'rdowany syn rówlJ1'ieżl1JOsiimię Jan:ios. W pierwszym utwolrze mąż odniósł �Recenzje 323 głowę zabitej przezeń ż,()lnydo młynarza, by ją "zmełł", w 'drug~m wariancie zaniósł §,ci<;tą głowę jako "preZJe.nt" t'eśdowej, a w t'rzecim tekście, który jest rn1eco krótszy, 'po usłyszcmi'u gł,osu syna "z ialerz.a", wydągnął nóż "ze llrebr;ruejpoc,hwy" i "przeciął 'szyję" żony. Motyw tej ballady jes,t z:n3ny irówni'eż w bułga,rskim i ma,cedońskimeposie boha,terskim. Tu tmgcdia wydarzył,a się w zamku królewic2Ja Ma;rkia, którego syn zostaje zahHy przez własną matkę z obawy, że ,poWli'eswemu oj'cu, iż zastał ją z trzema jancZJarami ("Sboirn:ik za Narodnli Umotworenija", t. XVI - XVII, Sofi.a 1900, s'. 159 - 161). T.ruO:ruow tym wypadku odkryć oj'czyz:nę .pierwotnego motywu tej bal1ady. W 'omawi,any'ch zbiorkach l11'iez.abrakło wątków poświęoolnych życiu marynany, bowiem zawód ten jest ba'rdzo Ipolpu].aTlllY wśród mi,eszkańców K~ety. Ciekawa j(-st ballada ,opowiadająca ·0 śmierci ma,ryrr1arZia(1, ;s. 27 - 28), który ZJo'Stajepocho,wany nad brwl?Ji'em ;mOirza. J·og,o matka isiosir.a szuk,ając .go trafiły Ina je.go grób i przeklinają marski'e fale, które go uśmier,ciły. Wśród legend ludowy,ch związanych zniektórymi :miejscowościami wschodniej części wyspy znalazły się :taki'e,kJtóre odnoszą się do świętych. W jednej np. św. Jerzy zabija .groŹ!fllegopotwo'ra (1, s. 29 - 30), unJnym razem ten .9aJmświęty Zlmusz.a chłopa, by zwrócił rękojeść !sickiery zTobionej ze ściętego prZiezeń drzewa, które rcsło na podwórZiu cerkwi ws'i Chon,os koło LasithiQn. Nartomia'st św. Jan pTzeklął drapieżniki, 'PQnieważzabierały kury z 'Podwórza cerkwi św. Jm1Ja. W innej legendzie św. G:DzegO'rzmodLi s'ię do ikony św. Jana. W zbio~·k<lchty-ch zrnaJ.azły 'się również materiały zw.iązane z zabobonami ~ magią. Te właściwości grecki'ch utworów ludowych zbliżają je niejakJo do twórcwśd. ludowej Słowian 'P01udnJiowych. U Serbów, Macedończyków, Ohm'watów, CzalI'ncgćrców, HNcegowińców i Bułga,rów j·est wiele 'Utworów ludowych k'aktujących o dawnych wierzeniach w 'czary, ,o siłach nad'Pfzyrodwnych, 'istotaeh fa;ntastycznych i dzialaniach magicznych. W omawianych zaś zbiorkach, poza ,medycyną ludc>wą, opartą na ma·gii, jest zaledwie kilka poclańO'snutych na prastarych wierzeniach ~o.gańskjch o losi·e i przeznaczeniu, ustalony'ch dla noworodka przez istoty r.:ldprzyrodzone. Jak wśród Słowian bałkańskich, taki według tego wierzenia greckiego wróżba ta jest nieodwr.a'calna. Może być zasko,czeniem dla bada'czy 'istni'enie kolęd o treści świeckiej na wyspie Krecie, pOilieważ na pozostałych terenach Grecj.i kolędy są hymnami cerkiewr.ymi opowiadaj<.jcymi o narodzinach Chrystusa. Dzieci greckie 'odwiedzają w wigilie; chaty wicjskie lub domy dzielnicy n.i:asta,gdzi:e mieszkają, noszą'c szopkę "szałas". gdzie sit; urodzil Jews. Natomiast wśród 'prawosławnych Słowian południowych kolę'dy o·parle s-ą na 'obyczaja'ch i obrzęda'ch r;'ogańskich, a ich treść jest świecka. Bada'czc wi;dzą w f.olklorze tych Sł'owian ·po·z.os·talo·ściz ·obchodów święta Rzymian, tzw. Calendae, które, j.ak wiadomo, obchodzone było na początku miesiąca. Na uwagę zasługuje za'pis ze zbioru Lo,gakisa, zanotowany przez Mari<; .Mene.gakis. (II, s. 3 - 4), opowiadający o kolęd.ach śpiewa:ny'ch w dniu 1 maorca, jak to, miało k:edyś miejsce w W·cnocH, pod której panowalTi'empozostawała wyspa Kreta przez długi okres. Utwór ten wyrażnie świadczy Q wpływach Włc'chów. Porównując ten utwór grcc:d z kolQdami, zapisanymi dotąd na ziemia,ch Ma,cecloni'i, Serbii l Bułgarii, widać wyraź:nie duże podobień'stwo. I tu, jak wśród wspomni·anych Słowian połudn'iowych, kolc;dnicy składają życze:n'i1a go'spoda'rzom odwiedzanych d.:mów, by rok ,był urodzajny i s'Ziczęśliwy. Kolędy t'e 'Ol!ają c,harakter tYI:OWO agramy. Greek'l ;picśńwmyk,a wersot:reści religijnej: "Niech Ma,tka Boska i Chrystus pomogą wam", 'czego nie spotyka się w ko'lędach Słowian bałkańskich. �324 Recenzje Pieśni ,pogrZJebowe ,na Kif'ecie, w odróżnieniu od południowo-słowiańskich, wyk<mywane są dla 'słucihaczy, a nie są skierowane do .nieboszczykla. Jedyna pieśń pog:'zebowa zawarta w tych zbiol'kac'h (H,s. 5) odnorsi S1i~do j·akJi·egoś Georgi-osa. Utwór ,pooh-oelZliz miasta Ul's.i,thioJn i (lpowiada o żałobie, jaka oga11l1l;łaJ1Jietylko najbHższą r·odzi;nę zmarł'ego, lecz 'i przY1I"cdę. Mat-!m owego Gcorgi,osa płacze tak r~)Zpa<czl'iwi'e,ile "trawa więdła", a n'awet "płakały Ii'kony". Tak'i,c m;etafory są nieznane w pogrzebowych 'pieśnIiach Słowian ·południowy,ch. Pieśni weselne wyspy Krety ujawni.ają stosunki międzyludzkic-. W j.ednym utworze (II, s. 2'5- 26) jest ,mowa o złych sto sunklaoh mi~dzy teści'ową a synową. \Vesde to jest przedstawione w sposób .hyperbo.Jiczny, bo pannl; młodą "trzyma za pas ty,siąc 'sw.altów", jej "fartuch trzym'a trzysta ,osób", a jej "wark'C'cZJ~plc'aie czterdzicści dzi'ewcząt". Inny utwór weselny z'e wsi KrusLas {II, s. 26) przedstawia wesek w sposób alegOlI'y;czny. J.abłoń, która rosla w sadzli'c, uSlchła w dniu zaślubin dziewczyny. Na 'Pytanie dlacz.eg(l uschła, czy dl.atego, że zabrakło jej wo.dy, albo ż·e nie dbał o nią gospOO'arz, 'drzewko .o.dr;,owiad,a, ile uschło, gdyż w jego cieniu "palrka młod<ożeń,ców zawada związek małżeński". Ni·e wi.adomo, jaki zwią7.ek ma' tu śJub z jabł'cnią. Z weselllly'ch pieśni w)"l1Jika, że 11'iestl one związane z obrzędoamli, bmk w ·nd,ch elernern1ów magicznych, a dominują tyłko poj<;c.ia religijne, czego n,i,e ma w bej grupie utworów Słowian p<Jłudniowych, które - na'syconep<J:równa:niami i sy:mbola1mi - są ś,aiśle związane z bo'gatymi obrz<;dami lud·ov/ymi. W pieśni :np. zapisanej od 76-letJflJi.ejM.alrii Kl'ondzak'is ze wf:li Furni narrator prolsi, by "otwolTZyły się wrota ,c'erkwi i 'raju, by przyszli aniołowie i błogosławili pannę mł,odą" (II, s. 32),a w utw<Jlrz.e ze wsi AgioiS Nikolaos MClTabelu, zapif.a:nym od 82-letnd'ej Ma'Pll Kriootakis, lllJa weselu "zjawił 'si~ Jezus ·i ,ar;ostoło"'lie" (II, s. 34). W niektóryDh tekJsbach poruszane są wydarzeni,a z wieku XIV, w innych 7. okresu póżniej.9zego łącznie z II wojną śWlia.Lawą. Teksty pieśniowe z tego 'Obszaru Kr'ety ·pos'iard.ają wers 15 - 16-sylabowy, ,00 jest zjawLski€ll11 ba.rdZJO już ,rzadkim w poezji ludowej Słowiam połudn'iowyeh, gdzj,e p·rzeważa wers 8 lub 10-zg1o"s'!Qowy. Jedynie wśród przysłów z:awa,rty'oh w oma Wlianyeh zbiorkach możnaspo,tkać odpowiedniki znanie nUletylko u południQwy'ch, k'cz i wś.ród wschodnich i zachodn;ch Słowian. Jest to zJ'ozumiałe, gdyż te krótkie utwory ludowe w swych w~drówka,eh wDhodzą szybk,o do .r'epertuaT'u il1Jnych narodów. Wni'o'Sek jlaki lIlasuwa się z -tej lektury, to niezaprzeczalny fakt, że nawet w kraja'oh 'o tak bogaty'ch -tradycja'ch kul1uIowych, jakim jest GITC'cja,ludoznawstwo wciąż wzbogaca sd~ o nowe odk'ry:cia pamiętników duchowej kultury ludowej. Kole Simiczijew Cvetana Romanska, Vyprosi statii, SoHa 1976, ss. 428. na bylgarskoto narodno tvorcestvo. Izbrani studii Akademik Petar Dilllek'Ow oraz 5'tefm1a St,ojkowa pTZygQltoWlaHdo diruku omawiany zbiór p·rac nlieżyjącej profesor Uniwersytetu Sofijskiego, Cwetany Romalllskiej. Była orna córką znalIlego slaWliJsty, <pro·fesom UniwCiI'sytetu SofijSlkie.go, Stojana Romanskie.g'o. Po studriac,h s1>awisty'cZll1y,ohna Ullliw€1'sytecie Soflij.skim odbyła �Recenzje 325 specjali-za,cjęna Uniwersytec'ie BDaslcim (1937 - 1939), gdzie ohroniła pracę doktorską. Po powrocie do k1'ajU rozpoczęŁa pracę jlako asystent przy ka-tedrze językoznawstwa i etnografii Uniw. Sofijskiego. W roku 1956 Romanska została powołana na stanowi,s,ko docenta, a w 1963 IT. ,mianowana profesorem Uruiwcrsyteltu Sofijskiego. Wykładała folklor Słowian 'olraz etnog-rafię Bułg,a'rii i etnografię ogólną. Od 1962 r. byla kierowniik'iem s-ekcji foB<:IIO'rystycznejprzy InstytuCJie Etnograhczl".ym Bulgalrskiej Akademii Nauk Pi'erwszA~ pmce Romanska ,ogło~iłla rprz.ed II wojną światową, ale główna jej d,ialalncść naukowa prz.ypada :l1<aokres l[Jowojeruny. Duże z',l'slugi 'miała <ona jako olganizato1r bodat'! terenowy'ch. Dzięk'i ;niej zebrano wieLe 'cenny'ch utworów folklorystycznych ws,i bulgarSikiej. Cwetana Rom,ans.ka zmarł-a 4 'marca 1969 r. w wieku 55 la t. R'Oz'prawy zamieszcZ/olJ1'cw omawianej kS'iążlce zasiały nap.i'sane w lataich 1953- 1969 i -].:oruszahl różne zagadnileiłllia folkloru bułga-r'Slkiego, często n.a tle porówn:Jwczym inlt1ych Sl-owiain Ii iJ1"l'odówbałkat'!:sJd<ch. W pierwszej rozprawie 'pt. Bułgarskie pieśni łudowe. Niektóre ich charakterysl:yc;;ne wiaściwo.~ci i podobie-ństwa z pieśniami ludowymi pozostałych narodów słowiańskich au Lorka dzieli bulgarską -poezję ludową na trzy :z:a.s.adn~'czegrupy tematycz.ne. Do pierwszej należą utwo~'y wy'r.ażające prymi.lYWine pojE;cia i ].:0glądy ludu o świeci.e i życiu ,czł'owieka. Dogl'urpy tej zatucza ona pi-eśn.i obrzędowe. Twierdzi, że w tych utworac.h, jak zresztą li -u lporllosi1:,ały-ch SłOMan, zawarte są podstawowe pojc;cia o żyoiu -olI1azświatQPogląd ludu. Do drugiej grupy zaliczyła teksty pieśni'owe opiewające życie codz:i'cTlIn<e, ·a wlięc pieśni mil-osne, rod7iI1lne, poświęeone Tóż'nym 7Awodom, ballady, hu,mOJry,styczmeli 'Pieśni dziecięce. Do grupy zaś trz-c'ciej włącz.ono utwory bohateI'ski.e i hiJstorycZln.e, w tym pieśni hajduckie oraz rewolucyjne, poświęcone wal'ce 'an-Łyfas,zyst,owsk:i,ejokresu 1923 - 1941. Romanska widzi zasadni'cne różnice tylk,o w g)r'U'pie drugiej, odtwarZlającej przemiany zachodzące w życiu Bułga,ra, a w dw6c'h ipo:ws:tałych grupach widzi sporo podobieństw występuj'l'cych u wszystkich Słowian p'Ołudin'iowych. Druga rozprawa om'awia pochodZJe:nlie i ;ro~przestrzen:ilallllie się wśród Słowian balklań.skich motywów 'O Król,ewi,czu Marku. Autorka przyta,cza tu pogl<j,dy badvczy XIX i XX w. przyjmując t'ezę RosjalI1+na, Milcha'iŁa ChałańskJiego, iż oj'czyz.ną ty-ch motywów jest Ma,ced<olI1ia,skąd pOltem utwory te ,przenikały do :sąsiedni'ch krajów słowia!'l-sild-ch. Zresztą r-ozp.r;aw'a TIlie W1Il<os:i ni<c lI1'OWlegO, gdyż p,o·wLarza myśl'i inlt1yc.h bada,czy. Cie,lmwa jest iIllaOOmialStlI1a.sttęplI1araZ/prawa o- podobieństwech i wwjemnyc.h wpływa'ch między buŁgarskim eposem bohaterskim a epj'ck,i,m:i pieśniami uklwit'!'s.k:imi. Auw-rka rozpakuje wątki dumy ukrait'!,skiej Biedna wdowa i jej trzej synowie, któm ].:osiada ,odpowiedniiki w bulga['skiej poezj'i ludowej, liWiaż«jąc, iż 'treść utWOTUUJkraińskiego j<est bardziej rea1'i'styezl1Janiż ,p:i,eśnibułgarski,ej. Romanska -].:odziela w tym wypadku pogląd Uk'raińc:a, P. L'i:ntura, iż <spolro motywów w uk-naiński,ch dumach pfwdo:stało si.ę z krajów Slowiat'!:sZlczyzny południowej. Popula,my w bCllgars:ki'ej ,i ma,cedoI1ski.cj pO'ezj:i ludowej motyw Trzy łańcuchy niewolników '!,a:kże zlllalazł odipowfiedndk w IUtwOII"Ze 'uk>raiń:s:ki.mPole-ż moje s.:yrokoje, w którym to wątk>u j-est m,owa o ,n:iewolnikalch wzięty<oh przez Tatarów do niewoJ.i. BohaterQWli Mokzilowi poświę'cOl1Ja jes,t kolejn-a lfocz;pr·awa. A'u.to<rka przytacza wypaw:i'edzi badaczy z 2 .polowy XIX w. i 1 połowy XX w. co do ojczyzny pier"lotnego motywu o tra;g)i-cznej śmiffi'lCi bolhat'CiI'a. Twierdzi, ,iż utwory bułgarskie wpisane w Rodopach i wschodmej częki Bułgarii są ,sta'Ts7.le,-gdyż w nilch Molczil walczy przociwk,o T,urhltlTI ~ BiZJall1.tyjczyk'OIm. za!pils-y na:bOlmi'as'tpQlohodzące z ZJa- �326 Recenzje 'Chodnich terenów Bulgarii uważa za utwory nowsze. Romanska nie nawiązuje do waTiantówz:c:notowanych na tel'enach dzisiejszej Jug'Olslawii, gdzie tradycje epickie są starsze 'i bo~atsze niż buł~arskie i z tego powodu gła.szone {:oglądy autorki są mało przekonujące. Następnarozp,rawa pOIT'us.zaogólne wlaściwa.ści bułgarskich i serbskich pieśni hajduckkh. Według Romansbej, w utworach tych dominuje motyw walki przeCIwko uciskowi. Inną ich cechą jest śm:iałość i boha,terstwo. Dużą rolę w Fieśnia'ch odgryw'ał'a także drużyna hajducka, k:tórą bułgarscy ,i serbscy śpiewacy ludewi opiewali w liczmych utworach. Do 'innyc'h wł,aściwości zalicza cna historyzm oraz demokratyczny 'cha'rakter tych tekstów, a także optymizm. Szkoda, że nie wspomina nic o macedońskkh pieśrniach hajduckli'ch, które posiadają wiele elementów wspólnych z bułgarsbmi i 'sorbskilmi. Mniej więcej ,te same zagadnienia pOTusza w 'T'OZJprawieBułgarskie ludowe pieśni hajduckie w porównaniu z utworami o podobnej tematyce pozostałych słowzańskich i bałkańskich narodów. Bułgarskim partyzalD'ckim p'ieśniom ludowym z lat 1941 - 1944 poświęcona }es:t kolejna .ra.zprawa. BułgaTia, jako satelita hitlerowski·ch Nieffili'e<c,InJi,ebył,a widownią wZJmożonego ruchu pa,rtyzanckiego. Partyzantk,a rozwinęla się na terena'ch zachodnich - okręgi: Rodope, Trtnsko, Razłog. Rozumie się, że utwo'ry tej grupy nie były tak rozwinięte i bogate jak w Jugosławii, gdzie, jak wiadomo, w 'okresie powo}ennym zebrano ponad 20 tysięcy tekstów pieśniowych opiewających męs'two wakząoego przec'iwko faszyzmowi narodu. Romanska Inapisałatakże 'O Imało zbadanych dotąd w folklorystyce koł yS<.l!nkach bułgarskich, dOlszukującsię w nich cech narodowych. Obecny stan bajki ludowej i rola bajarza w folklorze bułgarskim to kolejna rozpł'awa Cwetany Romanskiej. Autorka dok'olnuje prz.eglądu zb~emczy i badaczy tego gatunk'u utworów ludowy,ch, słuszn:ie twierdząc, że ba}kJi fantaistycZJne i o zW1ierZGbch szelrzą s'ię wŚ'ród dzieci, a nosidela,mi bajek obyczajowych są mężczyźni. Z badańterell'lowych autorki wynik'a, iż ten galtunek twóriCZośei ludowej w Bułgarii, jak i w pOiZJOist'ałych kr'aja'ch sIowiań'S'k;jch, CODaz bard ZJie j obumiera. Do'ść populaDne ;natomi,a.st i nadal żywe są legendy ludoW1e <OpOlS'taci'ach i wydarzeniach h;sio,ryCZJnych. Temu za'ga:dini'eniu pośW1ięcHa Romranska kolejną rozprawę. W Bułga'rii, jak i UpozClstałych Słowian południowych, prz'ez długlie W1iekli p<,now.ania tureckiego klronikarzyi rhilstolryrkówzalstępowały legendy. Autorka dzieli legendy na kilkla grup: l) IQ posta'ciach histoirycz:nych średniowiecza, 2) o hajdukach, 3) '0 twór'oalch kultury oraz 4) legendy zWliąz'ane z mi:astami, wioskami i miejscowościalmi. Kolejma rOZJprawa om,awia leg'Elndy o Królewi,czu Marku. Następmie mamy a,rtykuł poświęcony legendom związanym z pO'sz'czególnymi .miejs1cowośeiami Bułgam,i. Ciekawe jest studium poświęcone bułgarskim przysłowliom i przypowieści'om ludowym, które aut'olrka rozpatruje nra .tIe porówDlawczy:m z odpowiednikami występującymi u pozostały'ch SIowi'an. Do najbia'rdz'iej wartośóowy'ch pra'c za:wairty'ch w 'omawianej kS1iąż'ce należy zaliczyć ,mono.grafi'Czny szki,c IQ Ipieśni'arz:u ludowym ze wsi Masłowo okręgu Sofii -- At,anasie Kocewym (Dziadku M,alnem). Folklolrystyka słowiańsko wciąż odczuwa brak plfac mOlnogmf'ic.znych o wykonawcach i nosicielach pieśni i bajek ludowych. Autorka podała obszerne d,ane biograficzne tego p'ieśnia1rza O'faz omówiła jego bogaty reperiua,r, do którego wchodzą utwory epickie, hiiJst'oryczme, rewolucyjne, partyzanokie oraz li:ryczne. Pieśn:i,alrz ten ur'odZJił się 13 stycZJnia 1884 r. we wsi M.asłowo. Bułgarskie i pieśni wierzenia narodzinowe, ludowe, to następny zabobony, zwyczaje i obyczaje oraz obrzędy aDtykluł R!olmanlskd'ej.Wielrzeni'a te, jak i u pozo- �327 Recenzje stałych Sł·owiall1o,pełnią funkcję ZJapew:nlienia nlQWO'flodki()lmsZC!zęścia, bogactwa i zdrowia. Autorka omawia następnie zna'czenie współ'czesnej folklorysltyki bulgarl'sikliej, cytując róź,ne poglądy głosZJOInew <!l'a'llCeodnośnie dote'fmlill1u f o l k lo.f. Tw!i'e'fdzi, iż pod t}'lm pojęciem należy l'ozumi'eć literaturę ludową, pi1eśruiludowe oraz tańce. P,)dzie1a pogląd f'Olklorysty Tadzi,ookie~o JUJfija SokoIowa, iż "folklor nie jest tylko cdgło's'cm prZJClSzlości,lecz s>ilnym głosem ter,aź!lliejsZlo~oi". Podsumowa'l1iiem 'omawianej książka jest r00prawa Współczesna folklorystyka bu.łgarska - stan i osiągnięcia, zadania i perspektywy. Autorka zw;raca uwagę na b:"alki, jakie powstały w dz1edziJnie ,bad,ań 'nad f,ołkl>Qlr,embul~arslkim. Zbieractwo, jej Zidan<iem,pfZJCbiegało zawsze lepiej '!liż badania. Sła.l:lIi'ejopracowane s'ą pJrzede w~zystkim za~adki i Iprzysłowia buł~a,rskie. Omawiana książka daje wyczerpujące odpowi,edzi Dla wiele pytań !lurtujących bada'czy tWÓI'CZlO~ci ludowej Bułga,rili. Jednak ruie roOŻJna nie wskaooć na r;oważ,ne uchybicTIlia, które plfzewij,ają s'ię ,częs,to w p"acach Romanskiej, a mianowicie na ś\viadolffie 'lxzyswajanLe dOl'obku kultury ludowej poIud'l1iowej J'ugosławii. Kole Simiczijew Gross Partwitz. Wandlungen eines Lausitzer Heidedorfes, bearbeit,et von Paul Nowotny UU1tcrMikllrbei,t von (tu 13 n'azwi'sk Współpifa,coWlników), DorrTI'owiillł-Verl~'g, Bautza'1 1976, \';Is.354. Spi'sy IIll!stytuba za s'erbski J.udos·pyt, t. 45. Zbiolrowym wysiłkiem wszys,tkich pracoWll1Jików I:ns1tytutu Łużyckie~o w Budziszynie, w wynuk,u i,ntensyw!l1ych badań w t,ereni.e oraz przy wykor:zystaillliu szerokli'ch a[",c'hiwaEów i pełJnej odn,09nej literatury, :powstała sZlczegó1Jnamonografia historyczno-etnograficm<l wsi łużyckiej GmsL'>P,a'rrtwi:1.z(po luźy,cku Fa-wow), leżącej na pogr,a!l1iczu Górrnych i Dollny'ch Łuży,c. WY'chod:ząc z założenlia etnografii marksistowsko-leninowskiej jako nauki his,torycz.nej badają'cej historię l:;;ra1cującego ludu, pos'iawi·ono so<bie za 'zad~ill'i€''iII1:terdyscYlpliJnal!"l1e przebadanie 'historii społeczno-ga.<;podun:zej i kulturowej wybr>a!l1ejw.sli,'przy powJąZianiu tej hlli.wrii z dz:iejami rozwoju spol,eczeństwa. Wybrm1Jo Gross Pia'r:twitz, da WIlliej wi,eś czysto łużycką, poloŻ!oną w centrum r'egiOlnu złóż węgJ.a brun:a:tnego, wieś dZliś już nie i'Sltnliej'ICą, 'na terenie której pOWlst1ałaodkrywka węgl,a bru!l1Jabne~o,oś.odka pTzemysłowegjo zwanego dzi,ś SohwaTz,e Pumpe. Fod,s't'awowytm celem ,było poznanie życia i kultury mieszkań,ców i zmian i'ch bytu we wSlpólzaJ.eżn<J9ciwlaŚini'e ze zmiail1amJi WIkolejnych eta]:a,ch stosunków p11'odU'k1cyjny,chspołeczeń'stwa. Z ta~ich załoź'cń wynikł profil treśoi'owy monografii i podział chnonolo;gkzny nco sześć okresów dzi1ejów, stanoWliących zara,zem ko].ejne I'oz.dziJały 'o zbliżonej czy :nawet to'Ż!samej SookWle'l1cji pf7Jedmi,o·1;iowyoh analiz. Tak więc w rozdzLale I ,od.tworwillo histodę te['ell1.'Ll 00 cZJasów n~jwcz'eśniej,Slzy,ch do wojny 3D-letniej. Następny .ro,z,dZJiał,obejmujący o~re.s od póŻ!ne~o feudaliZJmu do z:ruiesi·ernia{lięż-arów feudalnych, ZJawiera już 'rekol!1iSlbrukcjęplYsZJczególnych <lzied7.in życi1u wS'i, opartą o źródla historyczne. lntere8lująoa jest tu m. in. rekonstrukcja układów gruntowych z XIII w. i związa;ne~o' z rumi systemu gOSlpodra,I'QlWail1ia orraz życia spo!cc.zneg<J li kulturalnego. J e'szcze ba'rd:ziej <lokł'adina w wyniku l'OZpolfząd7Jallli,apomnożornym!i źródłami hist<ory,cZlllY'mi jest 'rek()U1Js'tl'ukcjaIprzemialll Wlsliw okre.'Siie:kiapili'a1izmu do I. wojny �328 Recenzje światowej, omawiana - na tle hist'orii sj::ołeczeństwa niemieckiego, - według nastc:pujących ko,lejnych działów: gospodamw,anie, życie 'rodziJnne (rodzina jako jednostka go!spod.af1cza,pożywieni'e, cykl życia 'rodzinnego), budowrJJidwo i m.i-cszkania oraz życi'e s'~ołecZllle wsi w świetle: zwyczajów do,rocZllly'ch, folkloru związanego z ,pra'cą, rozrywek i żY'cia kulturalnego (śp,iewy, tańce, muzykowanie), wreszcie hi~,tortii i Toli 'szkoły, kośoioła i dZliał'ającyh we ws,i 'stowarzys'zeń - wszystko na tle i w ZWiąZlku zestru:kturą są:;o!-ecZlllc·-warstwową wsi i w wyznacznik<Jch tkwiących w spoloczeńs1wie globaLnym. Tym ,0\Sl.atnrim poświc:'cc'ny j·cst ~'ozdz'ial IV omawiają'cyimpakt kapitału związanego z eksploatacją węgla brun<J1J1lego,kiedy to kopalm.ia <Jdk:rywkowa zaczęła wJera,cz.aćna te'ren wsi. Równrież bardm sz·czegół<Jwo ,przed.s-t-awione 'no\Stały 'Szeroko pojmowane Zl;niany strukturalne w okresie międzywojennym (ro·Zldz.V). Także na tle ]:-olitycZUlychwydarZe!l w ówczeSlllych Niemczech, a sZ czególn:ie zmi<J't1rood wpływl~m 'l'Z;ldów hitlerowskich, zrekonstruow'ano procesZlmian w gospod;l'f'ce, życiu rodzinnym i dalszych, wspomniany'ch wyżej aspektów ży'cia wsi. SzczegóLni·e in-l.orC'~ujące są przeoDI'ażeni'a ws'tcslUnka'ch roaZlinny,ch oraz w kulturowej tradycji: stopnicwe zanikanie język'a serbskiego, str'ojów ludowych, osłabienie wpływu kości'o.Ja, klasowa ]:0laryzacja młodZJicży 'na chłopską i 'I'O'botnkzą, s;tQpnriow.e sl-abni<;c.ie zasad i zwyczajów chl'opskich, ogółny odwrót od tI'adycji i od łużyckości; nar'oGowy ruch lclżyeki nlie ,mógł się tu przejawi<ać. Gdy w r. 1884 wg bada6 j<;zykowych było we wsi 322 Łużyczan na 535 'mi,esrz.kań,ców,to ]:0 II wojnic nra 604 :mieszkań-ców do Łużycza'n można bylo zaliczyć 167 ,osób, z któTY'oh 137 (2.3%) :mogło jcsZJCz.eporsłu.giw.ać s:C; mową łużycką. Największe z.miany wniósł okI1es 'socjaLizmu (rozdz. VI). Po 'Osiodleniu s'i<;kilku rodzin prnesi,edleńców, łi,czba gospoda:f'stw WYll1iOiSł.a 107. PrZJe-prowadzon-o wpierw pi10celację gruntów należący'oh do ·ktOpal'n·i(295 ha). p,o I10Jku 1952 ,ro,z;poczęto kolektywieacj<;, przy 'równoczesnej I1ozbudorwie kopałni węgla brunatnego i powstaniu w okolicy sze,regu za'kładów 'przemysłowych. Wszys'tka młodzież pOdjęła pra'cę w przemyśle .i usług,ach, w roLnietWli'e opoeJosbałi tylko 'Starsi. UtworZJono rohlJiczą spółdzielnię ]Jo!'odukcyjną (LPG) początkowo 'o 74 ·ha 'powierz'chni, stopni'orwQ sJię rozszerzającą. Po 1960 'l'., ki,edy !państwo podjęło ,pI1O'gram pem,ej kolektywizacji rolni,ctwa, utworzon'o w GirGiSSPa-rtwiJtz l!1iową.spółdZlielnię ,produkcyjną obe}mują'cą jU7 wszystkae grull1lty otrne, a :następnie i użytkii zielonc, iPO'Zost:ają,oedłuższy czaS w użytkowaniu 'indywiduaLnym. W końJcu oprzep:rowadZlono nowy podzi'ał ar'c>ału wiejskiego. Pociągnęło to za sobą m. in. zanik dotychczasowych nazw polnych (i,ch spis wraz z listą nazwiis.k 'mi,es:zkań'ców podane z:ostały w arneklsi·e). SZJczegółowo przedsta""'li'oll1'ożycie społ'eczn.e we wsi ,spółdzJielczej: powiąZJanie życia wsi z kopal:nią, Z1akladami p.rzemysł-owymi a usł-ugami; doja.zdy ,do pf'a'cy (Pendelsystem), wspólne prace dla gmtirny, wspólne uroczystości i 'roZJrywki, praca klubu wiejskiego; U'trzj1mywanie slię -(,radycji wiejskiiej tylk'o 'U pokiQłeniJa stafSiz,ego pracującego w roInidwiJe, ·a tra.kitowanie przez ImłooZli'eż.tradycyjnych 'obrzędów jaklO zabawy; zmian.a roli i pozycji kobi,£,ty; fiO'nmalłn€wystąpi,eni-e części Ludności z Kości,oła itd. Nastąpiły równ~eż 'isto,tneZlmiany w wa,runka;ch bytu i w 'stylu życia. W'icś stracił'a Jchrurakter ,chlopsk!i, n<a'sJtąpil ,za:nlik 'roozin jako jednorslck pr,odukcyjlllych, zaznaczył'o się wyróW1l1ywa:nie iS,tył:u życia. Cha'I'a-k.ierystycz:noe. że żywe były nadal zwy'czaje 1'0dzinno-s,ą'Si:ed'Zlkie(weseła, srebrne wersela, ehrZJei:ny, I komuni,a, urodziny, k'Olnfirma'cj,a). Gruntowllla modernizacja nacStąp'iła w zabudo-wa:ni'ach m'icszk<llnYJC!hi w urządZE!I1Iiu wnętrz oraz ich u'P'odo1:mi'eIllieSlię 'll<ł'[ówno u To.ln'ików, jak i robotlI1li'ków przemysłowych. Upo;w:s'Zechn;i'eniJe'się ,ap.a,rntów tc1ewizyj'ny'ch (uS'tawi'a:nych w 70% w "dobrej iZibi,e",a tylko w 7% w kuchni) sp'owodowało zal �329' Recenzje r,ik \.:·CZE;SnCz.a:nia do gospody, a powGzechnym zjawi,,-~i-em .st.ało się ZJubażalI1:ieżyda zi,ioro\vego W~ Woi -na rz;ecz k'CInisum'(:cjikulturalnej w domu. MC~1c,grafja wsi Gl'O''''S Hartw:itz z'csbał:a 'Wzbo·ga'c'oll1'a145 ryam,ami - f-otografi;-:mi, szkica:l~'i, mapkami, rysunkami il'U!slt'rującymi p'0s.2JCzegó1nr2za.gadnienia. Monog.rafia zdumiewa ogromem wloż'cncj w nią -pralcy, zwlaszcza dla uzyskan[8; oc!r:owk::ón;'Gbc-gatej bazy źródłowej - od dany-ch alr'chcologiczmych, 'Poprzez wszclkipgo rcdzaju 7.ródla historyczne, 'PO dane tereJlowe. Wy'll'agał tego jej .profil. Jest Ie tow'lem z jecin::j slr{)ny mono.gmfia elnogl"afiezll1'a - rckon:stl'uk'cja k"LlltucrywSli IN r:o·:;.zJczegó],llych ok.rc~x~'c:ljest bowi'em glównym jej imotywom - z drugiej strony z.aś jest lo lYI:·owa 'mon'Oografia z z·abrcs'll hi:stodli spoloecZlno-gc'Slpodarczej wsi. C-ć(~sI0też bi:]ika 'na'syccna j.eS't nazbyt dużą il06C.ią faktów o 'charakterz.e gospud::lrcz)'m, z pLnklu w·i:Jzenia elno,gD::Ifii nie zawsze k'CIllli'C'czmyc·h. Jest widoczne, że autorzy chcieli odtw'Grz.yć wsz.ys.lke, co doty'czy oh'islorii Pl<lroowa, a p'z:ez to ci:'ć tylym 'm.ic,:.-k;::!lcCLl1 wsi - o czym zl'es'ztą jest wzmi'aJTh..1;:,a we 'wstępi,e prof. P. No\';ol:ne;::c mo,żliwiepelne jej dziej.e s:połecm.o-gOlsrpcd.ar'cre i kulhwow'e. Dziqki tomu mnnografi.::I j-cst SW10'~stąsondą w dz.i'cje S'pol'eezno-'golSlpcdaricze li kul· lurGwe OCsI.MU niemi:'ckiego na ws,chód od Laby, zbhżone zL.'1·a-cmlie do tych .na z;crr_'l:;,ch'pchkich. Czytc1ni'k zauważy w.ie,j'e pcdobień'stw w kultourze wsi z obszartl~,~ 1;obkri.111i. Lc~:,lo,:()w<ll1yLI mod~1 'l11ono,gr:afii wsi wzbudz;a jed.nak 'Szer·eg refł€ksj~i. Daje en szczegółowy p8gląd 'na wieś jako jedno.s-tkę ipI10dukcyjną w j·ej hilstoryc.zJny'ch przoobr'ażc'l1'iach, zawiera jednak z mlolury rZlec.zy mniejsze 'rnoż}.iwoś:Cianal.izy s,amej jej kultury l::l'k, jak to w elnograf!E j-est na ogół przyjęte, bowiem małe tu są szans.e bezpośredniego badania ,cz.łowliek-a w j,ego postawa,ch, wartoś·ciach, w j'ego s[.'Oleczno-.kultul'owej osobowości. Józef Im.re Hc·gyi, A nepi erdokieLes torteneti formai, Akaderniai Burszta Kd:adó, Buda'pest 1978, ss. 320, i!t.:.slr::lcje. Obszerna mO'l1lografi.aIimre Hegyi Historyczne formy wykorzystania Lasu przez Llid sLanov,iIi ewene;11·ent w etnograLi,c:mej li,teraturze węgienski'ej, w której brakow::Ił'o dOily'chczD.s tego rodzaju 'o'pracowall1lia, przy O~DOIrn:J1Jej ~lio'śiCizehnany.ch w przeszłości i wS'i=ókześnie .m.ateriałów :p'rzY'czynkan;ki'ch z róimyoh obsZJarów kraj'u. Auto~ skoncentl'o'w'::Ił .się na "etnografii lasu" półlnocnej 'części gór Bakeny, h~r,etl1'u zasiedlonego w X wieku !=irzez Węgrów, a także nasy'conego oSladini'ctwem l1.iem!i'eckim ii slow::l'co,dmw wieku XVIII. Zachowane dokumenty hi'St'Otryczne PQzwohły odtw'orzyć i pfześlcdz::.ć dzi·eje .cosao:ni'CtwagÓf B<lli:'Olny, tSt()sUll1ik'i własnoś'Ci:ow.e, kSZltałt'lwaonie się g'CIs!=oda:r-k!i leś'nej 000 w~eku XIV po czasy It1<ajnoWSz.-2. 00 nadaje procy charakk'f ,hb.:c't'Y'cZ:lloc-'etn'o.gmfi'cmy.Badania !terenowe ł"ozpocząl autor w lecie 1945 r. i z małymi przea'wami pr<OwadZJiłje do Toku 1970, Przehadał w tym czasne wszys'lkie pr::twie wsie 're.gicn'll Bak'ony, Ipflow,adząc także bada:ni,a porównawcze na ~c!'lly·chte:r::n2,ch Węgier. B.adaJ1lia hi'stofyczne 'lljaVv1J1ilypodstawy pmwll'1e użytkoWialf1ia lasów prl'el. chłopów il1'o.t)lm ·ten'i1l'ie zarówlI1lO w cZJaS>aJchpań'sZlCizyŹ:ITLanYJc:h (Pr-awo gruntu 1769 r.), jaik i późllli,ej (Ustawa leśna 1853 r.). Szel'd1<o 'OI!11aWlia 1. Hegyi przYlsłu- �330 Recenzje .gujące l'uonoś'cU pańsZJczyżnu,a:nej prawa do użytkowania lasów (drewm.o 'na opał i buduloec, wypas bydła, zbiór ,owoców leśmych 'itd.) omz 'Pó~niejszy - w kapitalIiżmie - podział lasów Ilia chłap:skie (urbaJrsiklie) i pańsMe. La,soy urbarskie należały ··do pewnej tylko częśai ludności 'chłopskiej, immli byli I1ch pozbawicl!1:i (pOOZliałna ,;uprawniony,ch" i "ni'eupraWlll'icmych"). p<Qd:k.reślaL Hegyi z11'acz,eruiepracy najemnej w lasa·ch u oS<chyłkuf.euo<llizmu i w okresie póŹinli,ejszym, upatrując w niej 'czynrnik ł,agcozący napięcia społeczne. Masowo 1.lIp;raWli,ana prnca ,IlIajerrrn,aw la~;>ach,glóWlrui'ewyrąb, dawała ludności .gór Bakomy żródła utrzymania, sta:no'Wliąc 'i'stotne dopełnienlie T'olnictw,a i hodowE na tym tereni'e. Drobiazgowe opisy Imetlod i sposobów sńosowany'ch przez drwali, ich wiedzy fa'chowej, ,cyiklu pfa'cy, pożywieni'a i sy\<;temu wy;nagradza'llIia nadają rozprawne s'Zicze.gólnywalor. lnkC'resując,e są ,mało znaJl!1eszczegóły, ja.k np. stos'owane przez drwali rz;abie!1Jizdrowot.ne (nadNanie zmaiT'zniętych częśCJi dala łojem jelenjm, obowiązkowe wi'C'CZlorn'eg'O'Tą'cekąpiele nóg H,p.). Tę część pra'cy zamyka tcchnliczny opis ś.r'Oiclkówi 'sposobów tT'aIl1JSipOIiu i zasady pielęgna'cjli koni. Obsze'rne nm'!1Jmenty pr,a'cy traktują wyko'rzySJtanliu dDeWn<l zarówno przez rzemiosIo w'i1ejski,e,jak li wytwórc2Jość domową. Ludność gór Bakony slynęl,a z umiejętności obróbki drewil1la, jak ,i z je~o wY'pal,an!ia. Zwl,asZJcza ta druga umiejętność miała istobne znaczcruie dla żyóa gosp'O'c!a'I'cZJeg{) wsi, gdyż handel węglem z·alrudn;ał znaczną iłość nJlic!s~k.ań,ców\VISIi, dając 1m ,okazję 00 da,lek,ich ni'ekiedy wędró".-ck. WY'rabU'an,o:również w górac'h Bakony i WOOOl!1I() ,na sprz·edaż smołę i k'olo,maż. Sze'roko opi~uj.e autor formy OIrgall1.iz,a<cyjne p["lacy węglarzy, warunki pr:a,cy, ich pożywi-elllie itd. Pewne znacwn'ie .go'S'poda.I'czemiało również wypalanie u TOzsplf7Jedawanlie \VIapn<J.. llst-otne f'Dagmenity pmcy dotycczą hodowli świń ,i owiec, hodowli tak ściśle związanej na badanym ter,enie z użytkowaniem }.a,,,ów. Góry Bakony słynęly już w staiToży>tI!1ości z ż.ołędZli,RZY'mi:anli'enazywali je "glandifom", tj. przynoszące żołędzie. Na tych ż'ołęc!ZJi'achż'er{)w.ały deJiklie śWlinlie,me,gdyś T'asa udomowiaoo p:rzez Celtów, później p-owiól"Il1'Le zdziczała w czas:ach panowani'a tureckiego. Hodowla 'owi,ec i świń związana bylu z !in<ter'esuj~cą o'rganiza'cją pasteJ"'ską, zwyczajami i obrzędami hcdowlaJnymli. AUlbor pT<ZedtstaWlLa takż'e ci'ekawe dan,c na temat znakowanila owiec, 'stroju pals1terzy, ich wi'edzy hoclowl,anej itd. Ni,ezwy,kle zajm'ujące są fm'!1Jmenlty pra'cy {)!mawiając'e zbieractwo i łowlicdwo w lasach Barkony, !1Jałę:zi,gospodaTkii 'przyswaj,ającej, niegdyś ważnej dla 'okolic, dziś już o zn'aczenJi'll :minliJmalnY'm. Praca L Hegyi stanowi wzorowy p,rzykł'ad .m<Qn'og:rnfiihisbory'czno-etn'o'g'rnf'i'cznej, TZetelillJej w W<lr,sttWlieiillionma1cyjnej, pmynoszącej bo,g,ac'two s:lJezegółów w zw<wtej, 'poprawnej m'etodolo!1)icznie flQlTmie.Ośw'i'etLając rolę l'asu w g<Qspodarce i kulturze stosunkowo 'nliewieIIDj,e~oregli<OIn:u Węglier pok'a2Jał aut'or doblitn'ie, jak z:lgadnieni'a te wiążą się z c,ałoksZltaltem żyda wsi li j'ak zmieni,ająsię pod wpływem warunków pra Wl!1o~;S'połecZiny:C'h na pr7Jestrzenli wi'eków. W'alor pT'HCypoon'osa j'ej wydanrie; bO!1Ja,to!i.lus,t:ro'Wlarua, drukowall1,a n'a dobrym papri,erze, oprawiona w 'plótn<Q,ksliążka Zl<UÓWl!1iO' 'Swoją treścią, jak i fOl"imą może sprawi·ać przyjemność 'et.nogmfom i ·hlis-t,o'rykom. Należy 7JaooDośdć etnogDaf.om węglieiTskim, że minąwszy 'chlubnie ela~ .sk.rz~tnego zbi<emnia ma:terliałów - p:rZJesiZJui :klll Ii'ch nowoczeSInemu ·o'prac{)wywanliu, "czego dowodem jest m. in. omawiana mornograf1i1a,dzieło godne uwagi inaślaoowl1ictwa. ° Ryszard Kantor �Recenzje Tivadar Peteresak, IIegykoz, 331 Miskolc 1978, ss. 116, i1. Kolejna pozycja serii krótkich monog,raflii etnogr:aficzmych, wydawany,ch pr~ez J\Iuzeumim. Otto Hermana w M'iskoku, rpoświęcoll1ia}cs,t re'g)iolllowi Hegykoz, najd"Jej na północ wysuniętemu skrawkoWIi Węgier, Hegykoz to kotlina we wsdl'Odn:cj partii gór Zempl,cn, położona w pobli'żumie}slcowoś1Cli Sato'f!alj:aujhely tuż PifZy granicy węgierS1ko-czechosłowa,ckiej. Dzieje regionu Hegykoz są interesujące i w znacznyrm siorpl1'iu,cha,r,akteryS'tyczne dla północmych rcze;śdobecrnyc'h Węgier. Od wczesnego śfedJnioWliee~ado XVII w. istniały tam bogate i ludne wsi'e z'armieszkałe prZiez element etlllkz'Drie węlgireJ"!ski. Na początku XVIII w. ludność ta wymarła prflawie całkowicie w wyniku epidemii dżumy bądź wYEJmigrowałra na inne obszary. T'EJren zlQlS'tałpowtórll1lie ZJa:siedlollly przez rcdz1inę Karolyi - największychI::osi'adaezy zi,emskich na tym obsza1rze elemenlemsłowa,ckim omz oSladnik>ami z terenów Km'pa,t ru:skioh. W drugli,ej połowie XVIII w. założono w okolicy huty szkła (KiSIhuta, Na!gyhuta, Vagashuta). Do pra'cy w ni'ch sprowadzono dal,sZ:Y'ehosadników ze Słowarcj,i. W poł'owie wieku X:;X założ'clno jesZicZiefabrykę faj,an:su. Na terClnJi'eHegykoz docninowała typowa gorsrpodarka 'obsza'ru nieUJrodzajnego, na którym nic sposób przy pomocy Iprym'i'tYWlt1ychteohnik Dolnyeh i 'mało wydajnej hodowli wyżywić wzmstającą liczbę ludnoś'cli. M'ieszkańcy owych 21 wsi składających slie;na region ~rudnilri się dodairkrowo zawodamli wędrownymi (szklarze, druci!<lrze), pr!<llcąw leSlie, furmani'e'Dliem, wędrowali do slezJQlnJO'wy1ch pr'ae Dolnych na południe itd. WielkJie zl!1iaczenie dla gospodarki ludlD'ości Hegykoz 'mi,ał lars, pokU"ywający ponad połowe; obszaru. Dostar,czał 'Poźywienia, drewna na olpał, narzędzi li s'Przę~u domowego, dawał możliwość zarobkowania przy wyrębie i transporcie, wypalaniu drzewa; wypasano w nim także bydło. Trudniono się na tym terenie w znracZJnym stopniu rozwiniętą gospodarką leśną przyswajająeą: zbiiemdwem 'i łowiectwem. Rolniotwo i hodowla w Hegykoz Im1i,ałydo XX w. cihar,ak>ter wyraźni1e ekstensywny. Drobne na ogół .gosipodarstwa nie były w stalt1lie p1rodruko1waćpłodów rolnych i zwierzę'cych na zbyt, z trudem zas:pokajlały własne potrzeby. Si,lne niegdyś 'Pasterstwo owiec upadło w drugiej połowie XIX w. po zniesrieniu swobody korzystania z pastwisk leśnyeh. Uprawia roślin pas,tewny0h w tym czaSlie spowodowa1<1, że najWlięksZie g:olspodarstwa za1częły hodować bydło i trwdę chlewną na slprz'Cdaż, co wpłyne;ło na wzbogacenlie warstwy nlajza's'ooni1ej;s.zydlw ziemię g'olSpodiarzy i pogłębiien'ie różnl1c majątkowych ludnoś,c'i do t'egoeZJarsu wZiględnie homogerni1czpej. Mieszkań,cy t,rzechszk:la'rsklc,h wSli, w więkslZiO'ścliSłowa1cy, t!Dudnili sJię zawodami wędrownymi, do drugiej połowy XIX w. szklawtwEJm, rpóŹIDliej druC'i<aif;sltwem. upadek szklamtwa związany był z z;amykaniem mało wY'drajny1chhut S'zkł,a IDa tYlm ter'EJTIlie. Go'spoda1rka rolna i hodrowlania wsi fZJemieślnirków wędroWlt1y'c1hznajdowała się eałkowieic w ręka'ch kobiert. Budownidwo w Hegykoz, do XIX w. wyłączmire d:rew:n:ianre, z CZ'<llSelm w wyniku wprowadzenia planowej g05rpodrark i leśnej i r'esrpekltowania prawa własności -przeszlo na inny maleniał: glilnę li kamień. Da1chy krY'lo słlcmą. Wnę~rz:a domów mieszkalnych wypO'saż1all1!o w drewniane sprzęty wykonywane bądź w 'ObrębiE: gClSpoda,mtwa, bądź kupowane u rzemieśLników w Satoraljauj'hely i Pusztafal. Te osta'!nie odzna'czały Slię wielkJiJm bogarotwem zdrobirerna, zwła!szcza malowa,.niem. 1 �332 Recenzje Miej'wowa ,cdZiież i strój }eszcze do poozątków XX w. OplH,ta była główni'e o prcduk,ty wytwóT'cZ'oś'ci domowej: l,en ~ konopie. Golt·owe Uibiory kupowano w pobliski.ch miasta,ch. Ogóln1ie można stwierdzić, że strój ludowy ll1a tym obszarze był ,SJkromny i nie P'l"zYiPomiJnJał w :n.i'czym pl1'zep:y'ohust'roju ludowego ,obsz'aTów polożonych baTdzi,cj na p-ołoo'!1Ji'e. K'U'ltura duchowa i Slpoleczm.a mieszkańców Hegykoz ,cham,k'tc'ry'zowała sję znac7~nym udZliałem [ma.gii w życiu gospodarczym i sulną rolą TodZJ~ny.Obrzędy rodzinne i do,roczme, bardzo ro.zwinięte, przetrwały w swojej tmdycyjnej fonmie do początków XX w., z cZlasem - podobnie jak na i'nnyc:h obs7)a'l"a,chWęglier - poczC;ły zanik'ać. NieWlidk,a objętośóowo mOIl/ografia Tivadara Petcrcsaka nies,ie dużą ilcść inf.orma'cji o dZliej,ach i kulturze regionu Hegykoz, !f'egi,onu różmiąeeg,o ~Iię wyraźnie skład€Jm ctni-cZJnym i ku l,tur 'l od -innych terenów Wę·gier. Bez wątpi0l11ia Hegykóz to j'ak,by pomos,t ,między Północnymi K,aTTpa1amia Niziną Węgierską. Otoczo,ne górami, względnie iZlO1<oWlane wsioe Hegykoz za,chcwały wiele coCch a,r.chalicZJnych w ~ospodar0c, kul,tun·e duohowej i spolecznej. Monografia w p,recyzyjny sposób pokazuje owe 'cechy, ich monik zwła,S'Z!c.zapo drugi.ej wojn-i,e światowej. Walor opracowal/1li'a podwyżs,z,a jego fQlI'rrna,przejrzystcść tn:ści oraz 1icZinc ilustracje. Praca Tivadara Petercsaka j.est -cennym, ,choć 'popularnym, ;materiałem porównawczym dla wszystkich badaczy zajmujących Silę kultuq ludową, a zwłaszcza tych, któ'rzy badają kulturę ludową Kairpat. Rys:::ard Gheorghe Nistoroaia, Stergare popular e [Ludowe 252, dl., res'. frall1c., ,ang., :niem., ros. ręcznik\L Bukareszt Kantor 1975, ss.. Na He t:kall1m wykc'nyw.all1y'ch na SłQ'Wi~ńs'~czyźnie rę.c7Jnik;J występują jako odrębny typologi,cvnioe ioch rodzaj. Obok 'swej 'Podsltawowej, użytko'wej f.unkcj.i, ręczr..ik jest elementem wys:tTiOju 'Wtnętrza, a ,t,akże pełni pewne role w obrzędowoś'C'i. Różmo.rodnośćZidobniotwa :i kolorystyki oraz rozmaitość nadawanych mu funkcji, szczególnie widoczne są u Slowian ws,chodnich 'i południowy.ch i naturalnie u 'ich beZipośr,edinich sąsi,adó.w. AJutiOr pre~e'l'lJt!Qlwa;nej p;racy 'Podjął wsze'ol1s:tronne studia nad tym typem tkanilly w Rumunii, poodając ana1izie jej funkcje ora'z ma1.eniał, 'lJdoobnJiotwoi techn!ikę 'Wytwar7)ania. Rumuń'skie' J'ęcZJn1ikiwyko:nywall1Je SJą z lnu li k'ol/1lOpioraz od dość dawna także 7 bawełny. Ich Zidobn.iC'1wo~różJTIi'oo'Wa'!1e jest .głównie w za].eŹJn.ośCli od fu:nJkcji i reglicll1'u. J'eśLi na'tomiast ,chod:z:i o kolorystykę, to ni·e.za1-cŻl1l'i'e od wymienionych czyI1lDików na obs~arZ!e całej RUffi!unu:idOlmi:nują '1<rzykolmy: 'na bi,ałym tle wzór cza=y ci ,(7)erwony, w zJd.ecydo,wanie mIl/iej.szym stopniu występuje kolor niebieski i od niedoRwl1ta- ilnne ko].o;ry. I,nteres'ująaa jest J1:y'pologiJa,ręczników, w,skazują'ca na wie1O'm,k,ość ich zastosowaln/i,a. Wyodręb:ni'cno 4 typy ręczników. T,ak wilie obok podshawowej fun:k'ch płótna do wycierania ciała, pe~ni 0rr1fUIn:kcję dekolracyj/ną w .fl1li·C's,zkalllli.u. Za.wiescz;a sil) go bądź na ż,erdkalch stużą'cyah jako wies:mk na 'U'br<aDli.a .i1tp., bądź też 'Przybijany bywa na ś-cmn:i'e. W mJ,eż,noś'CIiod <t·egojest zdob~cll1Ytylko na jednym k'ońeu (gdy wisi na żerdce) wild/oc7JIJIY'm '00 s/trolny pa1rrzące~o ze śwdJka izby, bądź toeż. �333 Recenzje ZDobi się go na 'Obu k'Ońca~h, 'czy całej pow.ierzchni (gdy wisi rozłożony na śdanie). RĘ'czniki eks·pOtrHYw.ane ·na śóana'c·h mieszk'ani<a 'chłopS1ktieg<o zawuesza slię według ustalonych spos'o'bów (rozpo'starte, zdr·ąlpowane); w kSliąż<ceznajdują s'ię ,rys'lln.kowe schematy tych uk!'a,dów. W StflOju ludowym rĘ'cZlnikwystępuje w :posta.ci zapaski, jako I'OIdmj szerokiego szala okrywaj'l'cego cial'O i najpowszEx:J1Il1liejjlaiko chusta na glowę UTIGża<tkli. Ręcznik ma ·też swoj.c {,kreślnl1Je funik'de j.ak'O rekwizyt w .obirzędow'o\Ś{).i.'Iiukj, w m!·eżności od chaw·kteru 'oorem'Clll.ialu(ślub, pogrzeb, 'chrzic:iny, święta dorocznr), ro~maiLe jest jego zdobnlidwo 'i k'olorystyka. Ręcznik wySJ1:ępuje częs.to IW tych cc:remoniaeh w p05iltad daru przekazywan'cgo kon:kretnym os·obom. Publika'cj.a je.sit bo.gato ilw,trowa:na (spolr'o IiluS'tr.ą,cjli ba'Twnych), zaopatrzona Vi bibJi.ogmflię 'Oraz sł'own,ik teflmLnÓW tec:hlI1Ji·eznychli wyr.ażeń dial,ek,ta1Jnyoh. ŻJał(}wać należy tylko, że jako ilus,t'1'a'cje .sł,użą IITbemal wyłąc:nnoie ZJdjęcia -eksponatów muz.ealnych, ·a w .przypadk.u '\vnętrz - ·są ·to wyłącznie iżby ze 'simll1JSenubukaq-eszt<:ńskiego. Przy g,to'sun.kow() żywej jeszcze Wli-ej,Sikti€j wytw6rczoo'ci tkanin w Rumunii nie byloby .(,rudne zdok'U1men<towall1lie publlikacjli kilkulnasit'omlU ilustm,cjaIDJi ViS półczesnym'i. Stl!rgarl! populaTI? to trzleC'i'a publik<a1cja Z .cyklu pra'c 'prez'en:trujących posZJczególne zjawi'ska sZJtuki ,i zJdobnidwia lu<d<oweg()w Rumul1Jili.PoprZJedlnio wydano praCe o dyw.anach I 'oraz 'o mebla·chi wytwórc:z:ości w metalu 2. Adam Krzysztof Ruszel, Studia nad kulturq Okrqgowe, Rzeszów 1978, S'S. 184, ilustr. ludowq Puszczy Sandomierskiej, Bartosz Muzeum l W rekonsl1..rukcj-iprzeszłośd muszą brać udział dwa zasadnicZJe czynniki: wiedZJa wyobl'a7cllli.a.W widu znów wypa,dka'ch, zwł,a'S.zcza nad problemamik>ultury, n.a p:crwszym 'planie winien się ZJnaJ.eźć·człowiek , twór'ca kul bury. Mając to na uwadze, z zadekawieniem, .ale ,i ze wzrusZJeniem oraz !l1'ie~okokm, brakm do Tąk nową, omiłyim wyglądZJie ksiąŻJkę, wymieni'C1ną w tytule, wyd<,ną przez Muzeum Okn;gowe w Rzeszowie, autorstwa dra K'rzysztofa Ruszela, pracown/ika naukowego tegoż ,muzeUlm. W:pi'erw, ~iIlY aiek'awośdą, książkę przekartkowałem: przyZlwoi,ty papier, ładny, ,choci.aż drobny dflUk, dużo, bo aż 61, dobrych fo,tograIh (przy mniej dobrej 'eherni!¥,afii), Sp()lI'lOwyrazistych lffiapek i licznych wykresów (do Oista1tn:kh m,ożna ,by mieć ZJasbrZJeżenLa).Sztkoda, że nakład tylko 500 egzemplarzy. Wspomniałem o wzrusizcn.iu dlatego, ż·e ksliążka ,odnosi s'ię do Salndolmierskiej Pus,zezy, kmitny 'Przeze mnic szcZJególnie ulubion.ej, którą 'przewę<i[,Q'Wałem wzdłuż i wszerz w CJiągu widu lat badań. loh konsekwe'l1'cją jest S'ZJeregmoich dl"ukowar.ych prac. l do tejże Pu.sz'czy - po 'p["awdzie mówią.c - wp'l'lowadzJiłem autora wspominlia[lej książki. Brał 0111 udzi'ał w <nJiektóry'ch bada<nJiach pI'zeze mme orgaI M. Foc~a, Scoarte romtine$ti din colectia Muzelui de arta populara Bukareszt 1970. , M. Pauncev, Mobtlier $i feronerie populara, Bukareszt 1971. al R. S. Romania, �334 Recenzje nizoWJall1yJCih, tak zoopołolWy,ch, jak i iooyrwidualll1'y,ch. Sprawozdania z lychże badań Zlnajdują .slię w ,a',r'chiwum DZJi'alu Etnog'r,aficzmoego Muwum w Rzeszowie. Czyżby zaltem nowa książ,kla o Pusz'czy była ,syntezą tak dawni'ejl~zych, jak i późniejszych badań, prowadzonych juź sa'modzlielnic 'pI'ZJezautora? Sam kiedyś o takiej syntezie myśJ.akrrn, brakło, ,niestety, czasu i sił. , Kult-UJrIa j,est 'terminem wiel'OLIDJa'=y>m. Raz obejimuje oałokształt zja-wJisk, to znowu wydzi-ela 'się z ll1iego j,akby isu,bk'uLtury, cZE;ŚoCi >składowe: Ima:teru'a1:ną,s·połeczną, a-rty>slty,cZlną, duchową i'llp., a ll1-awet zjawiska barozi'ej szozcgółowe z kultu.ry dn.ia cooZ!ienl!1Jego, ,towanzyski,ej, .mi,esz;kaniow,ej itp. Ruszel kla'syf-ikuje s'woją pracę jako studia nad k u l t 'u r ą l u d o w ą. Tedy naleźałoby slię ,spod;ciewać badań komplek6olWych, ,c1alo\ŚciowY'cha lOIienad poszlczególny,mi aspektami. Badania takie wyma-gają !mITzyst'ania z jednej strony ;Le źródeł, z drugiej badan:i-a zjawisk jeszcze żywych. Im rozleg-Lejs'va ba;z.a źródłow<l i głębsze bada!I1lie zj-awi,sk żyCliowych. tym większe 1T1O·żliw<Jś,aj znalez.li'e'nlia c7Jeg<Jś nowego, wZlględnie TZJUoeenlie na ooś znanego nowego, jaśniejszego świlaltla. Książka Rus'zela składa się z dwóch częśd: wiE;k:s-zej (objęto&ciowo) pierwszej i ITl!I1Ii'ejsZJej drugiej. Prz.ebY'lą dr'ogę ,aut'oraok,reślają przypisy. A tych, w st'osunku do n,iezbyt dużerglo 'teks,tu, jest ba'rdzo dużo, bo 388. Zdecydowanie przeważają powołYWl3Il1!i'a slię na li1eratu.rę, wit:;·crzeczy zn<l'ne, w il.na'czn~j mll1iej.sw.ści odwołujące się do źródeł. I ten _a'Slpekt:n.ajdobiJbniej charakteryzuJe salffią 'p.race;. ZnaJomość liter<ltU'l'Ymówi o ·Zlnaczn.ejwiedzy <lut'orn, jes,t to W1ielka jego ,za:slug<l. Ob.ie czC;ś>ciksiążkJi <róŻll1Jią się ·od siebie zdecydowanie. Pierwsza jest faktycznie podS'UilTIoWJaIl1ILems1tall1JU wiedzy, bynajmll1iocj jocdnak nie kompleksowo wZlięlej kultury ludowej Lasowiaków. A!ut'OT:pominął cale aspekty. Zrobił to n.i,cwątpliwi-c z pełną świ'adiomoś'C:ią. Po,nieważ tego Il1Iiewyjaś-nlia, również i ja nie będę do'chodzjł prlzyczyn. W drugiej c:zęśei jako przedmdot badań - znowu nue kompleksowych - autor wziął dwie sąsi1adują'ceze sobą wsie, ,a to Lipnicę oraz Dzikowiec, a fakty,czui'e dwa D~ikowce: Stary oraz późni·ej :nazywany Nowym, tj. dawną koloIl'Jię ni€lmiecką, jÓZJefińską z koń·ca XVIII w., Wildcnthal. Czyżby te wsie uważał Z<l reprezentantów ku'lotury na 'terenie Puszczy Sandomierskiej? Obie byly ·swego czasu k.rólews'OczyZ!naimii ,olbie należały do klucza Ta'niż-ows'kiego. J eśH chodZli o Dzik'olwiec, to wybór był jak naj bardzliej trafny, na lomiast Lipnka to wieś ciekawa sama rw ,sobie, .owszem,ma również odpowiedniki, ale to było:by innymzagadni€Ill,iem. Rep.rezen.ta'l1<tką - w moim ~'ozumien;iu - ona właŚ>c.iwie[tie jest. W sZJczegóły nie będę wchodził. Czy nie lepiej byłoby wslawić dwLe wsi'e - obok k.róleWiSiki,ejprywatll1ą? Albo tY'Pową pTZy;:oIi'ółk'ow'ł, jak chociażby Woilczą Wo,lę, -o której zresz'tą autor wspomina? Będą'c przy królewszczY'zna'ch, Illie -sposób nae zat,rzY'mać siC; p<rzy nich dłużej, zwła-sz>cza przy kluczu rall1iźowskim. Ruszel, -o);:iemjąc ,się na Literaturze mówi, że "':Śród 5 kluczy do nllll!iż·owskiego należało 8 wsi, a to: Raniżów, R<lIniżows,kaWola, St,anus!zewskli'e, Ldpnka, Mazury, Nalrt i Zi,elonka. Tymeza'sem oryginalne źródło, mi.anowlic:ie zesn,awie:ni-e spis1u 1udnośd w cyrkule rzeszo·wskim, dokonanym w zimie w 1832 L, Si]:'o,rządZJO'r1e naliuraln.ie w języku niiemkckim do ,.Sla:atsgul R.aniS'z,ow", oprócz samego RanIiżowa zrdI.icza nas,tc;puj'ł,ce Jl1Iiejs'C'owo":;'oi (pQdaj~ wr;orządku w dokumencie, oryginał w IpOlsiada!I1~u auloom recenzji): Płazówka, Cholewiana Góra, Ci'Sowła.s, DZlikolWiec, GwoŹJdzli-ec,Kopci-e, L<ipruj.ca,M-a>rkowiz.n.a,Mazury, N~r.t, RanilS'cha.u, RanliźQ'w:sJkaWol<l, RusJi'aJnów, RU'Siinowska WoOl'a,S.ta:n:b'zcwskie, Wikza Wola, WildelI1:lhal; w sumie 17 wsi .. Jest tedy pewna róż,ni,ca. W tabeli nr 9 (s. 153) ruderzaznacm03 luka w 'ChrOiOlQ,lo~i'i prZJedstawicnia ilości. mieszJmńców w Wiłd€ll1thaI. Wypełnill. ją przytocZOlne źródło. Właśnlie w roku �Recenzje 335· 1832 - wlięc między latami 1812 :a 1880 - w Wrildenthal było 46 domów i 293 mieszkańców. Nartomias,t w Dzikowcu było domów 206 li 1153 osób, w Lirprnicy 266 dcrmów i 1709 mieszkrań,ców. Czy, sz..ukając, trlJie zlnalazłoby się Wlięoej podobnych ż.ródcł? Oprócrz źródeł urzędowych mogą być jeszJclze [Innego !rodzaju, jrak iCl1Jodażby pamiętniki li spmwozdrarnli.a z badań, rirndywlidualnyrch czy zbiorowyerh. Na ter,etrlJ1e Puszczy Sandiomierrskiej szerokie badania prZleprowadzał Irl1Jstytrut Sztuki PAN podkirerow1nidwCim prof. R. Reinfus>Ja, rówmież DZJiał Ertnogra:fiircZlIlyMuzeum w Rzeszowie. Szkoda, żle Ruszel nrie wykorzystał sPJ:"G'wo1ZJdiań z ty'ch badań, bowiem r:ie powołuje s,ię nra nie. Ruszel, po przeprowadzemliu prawdZliwy,oh ,sltudiów nad wSlirami Dzikowi,ec i Liirpnkra,sk'olnstruował sobi'e wlizję, k!tórą plr:Ziedsltawiłwłla~l1Ji,ew II ezęSrCl swej książki .. Nlie będę wlchodzlił bliżej w teehl1likę badań rautram or·a,z w Imalteriały, na jakich się ·crparł. Osobiśóe wyrrorbiłe:m sobie rnieco rinny 'Obraz rcha,rakteru i rOIzwoju obu wsi, ,crhocliaż zatr'z)'lmalem Slię tylko na Dzikowcu. Być 't'eż ,miOŻJe,za's'tosow2łem nieoo ilnlną mC'todę. DZlikowi.cc od swego początku (Zialożomy jeśli nie prod krOlniec XV, to n'a początku XVI wieku) rozwijał Sli·ę według wręcz klaisy1czJl1)'lchrprlalwidłowośrCi.Najstarsza część wSli - Ito DzikKJrWlierC Dolny. Możma by doj.Ść, ilu O'sradinli:ków mliał na początku, licząc lany. P:rzyjąć Imożm.a, ile osadnircy ()I\rrzymywrali !pO jednym łan:ie. Dzikowiec był ulicówką z tym, że zagrody us!ralwliono:po obu strrolna,oh dro'g:i, jalko osi, ale nrie przy n'i'cj sa'mej, bO'wielm po 'obu jcj sltrrolnaeh Ipozr()jslta~wlioll1o "wlileś" (u K. R. s. 164), gdzie lindziej nlazywaną "ll1awsie". Bylllaj'mniej 'nie było ono przeznaczone dla chałupników, których rnla wsi tak ma początk!U, jak i dł'ugo późmiej nie było w ogóle. I ter.az problem: po co ,pozolstawiom'o tak dużo ziemi obok drogi, a zagrody budowano 2J11raCZnlie dalej? "Wieś" to było pastwisko. J'ak to wyk,a,zał'em gdZJieiI1Jdzirej, w puszczy długo wielką groźbą były wilrk:i. J e:szrcze pod koniec XVIII w. rzabijały orne zwierzęta i ludzi. Stąd bydlo i Ipastuchy bezp:iecZiniejrsZiebyły wewnątrz rwsir, wilkri bały s,ię t 11 za Pusz,czaĆ. W rCiągu k,ilkunastu, a najwyżejkiilkudZ)i,esięci'u, lat należało szukać miejsca r,a nowegosprodarstwa dla nowy oh pokoleń. P!r.a1widłowo powinna twmzyć s,ię .,góra", czyli narastajclceprZrCdłużanrie się wS'i na teronach go'~szych pod uprawę i najczQścriej mniej'szych działkarchaniż,eli na kmiecym "dole". "Dół" ll1ie zawslze leżał na dole, a "góm" na górzle. Jest właśnie 'oiekawe, ile DZJikowiec Górny leży niżej aniżdi Dolny. W Wyrs'orkirejLańrcucki'ej "dół" leży na wyżyrnrie,zaś "góra" na terena'ch barrdz,o niskich. Przy badanJiu Dzikowca na;rzurca się, że tzw. "góra" ZKJrst2ła zaplanowana podobnie jak i "dół" li to być :może wklrótloe po założeniu ws:i. Bowi·emi Górny Dz;ikowierc porsriadał woale TOizległą "wieś", najlplierw jako pastwisko, dopiero późnirej pozwabnro budorwać 'się tu d1Jałrupnikiom. PłraciliolI1Ji z tego c.::ynsz, naturalnie gromadZJie. POImi·eważludności przybywało, a il1lapodzi'ał łanów Eie zawsze zeZWG!alno,radzono srobie w t-en spcDób, że wyrnajdywano tereny jako tako przydalr.nc oped uprawQ i w ton 'sposób iwo,rzyły ,się gOiSpoda·rstwa Ziagrodl1'ieZJe. Jllk ·poka.zujemoja Ima.pka, wykonalna przezemn1ie w 1961 ,r. przy wskaz'ówk'ach s(;dziwych dzikowian, zagrród w roz:umlieniu siku,pieDJiramniejszy'ch gOIS'podars,tw powS/tało kJilka. Jeszcze w latach 50-tyoh w Dzikowcu Górny:m były woale znaczne skrawki "wsci". RczsprZiodano je właścircielom przylegrają,cyeh gruntów, a to na opłacenie elektryfrika'cj'i wsri. Włraś,oicielepól w ten sposób doszLi do drogi, wzdłuż której buduje 'się wsrpółrcześnliem'U'rowarne domy. Bardzo wiele czynników złożyło się na to, że na ter·enach Puszczy Sandom,ier- �336 Recenzje skiej wyiwOlfzyła slię ,arcyciekawa grupa kulltru,rowa, kresowa wz,glc;dnlie wtórna. Książka RusZ!ela przyezynia slię w jak,iejś 'mierze do pozmanJia Lasowiaków, ale też zawi'2ra szereg elementów, k,tóre wY'magają wyjaśni'eń, uZ!upelilllieńa nawet dyskusji, Co - podkreśliam - nie umnriejsZJa jej wariośd. Poniżej ustosiU'l1kujGsiG jedynie do n,ieMóryoh z :nieh. I tak. Na s. 60 auto'r ,omawia bartnictwo ~ pas,ieezmidwo na ter~'ni,e FU5Z!CZY. Słusznie, bartni,cy byli przede wszys:tklim rolnlikami, rolnictwo było podstawą 'ieh ŻY7 et;}. Nawet w dużyeh ,miasIteczkach nlie 'mówiąc o 'małych o wys'oko rozwiniętej prociuk'cj'i 'rzelmieślni'czej każdy rzemieślnik posiadal mniejsze l:Jb większe gospodarstwo 'ro'lne li olno 'Stallliowlilo'czqs,to o jego zalmożności. Przdrwało to nawet do początków XX w. Pf'zerzmoiłomwiele wiejsk:ieh ksiąg prawnych, tylko wyj;~tkowosp()ltykałem nazwiska ehłolpów porsiadających barcie. PorsiadaN je ci, którzy byli właśoi,cielami g'Ospodarsltw ozynszowych. Faktyczmie ba,rcie były przywilejami właśóeieli la:s'ów, w ,tym i k,rólów. Poddanli królewsey też byli whowiązani do pmc pańszczyżnianych. Mogli je odrabiać - w ten sipO'sób'płac'lc za użytkowanie ziemi - w fOilwarkalch, ,ale też pracą w dymar:kach lub doglądając barci. Natomiast balrdzo często w testamentach ,i inwentarzach chłopskich są wymieniane więk:3ze lub !mniejsze 'pasiekli, nie :m.ająoe Il1Iiewspólnego z par'lslzczyzną. Na 'S. 67 autor wspominlao 'smolarzach i dziegciarzalch. I tu nawiążG do mieszkańców L:ilpn'iey, którzy handlowallimaz~ą (smarowidłem do wozów) i stąd przezwisko "ma,ZJialr'le".Jeźdzlili oil1lipo wr"ia,ch li sprzedawali :maź,a także dziegieć j'ako ;środek lecZJni'Czy.Autor podkr1eśla zmianę drZ!ewolsital11'u na terel1lie PU'sZJczy,gdzie v;ładz,e ausltriack'ie wprowadZJiły SIQIS'l1ę na 'miejsce ;innyeh drzew. Lipniczanie kliedyś sclmi topili maź do wozów, a kJ~edy brakło odpowiedni'ch drzew, k'OntY'l1uując dodatkowe' zajęc~e, sprowadZ!alii ją z Podgórza. RU'szel w~ele mówi o ośrodkach rzemieślniczych czy przemysłowych na terenie PusZJczy. Na termat wytopu żelazasZ!erzej wypowiedZ!iałem 'się w artykule Ślady ,dymarek i kuźnic w Sandomierskiej Puszczy (Tradycje hutnicze w Puszczy Sandomierskiej, Stalowa Wola 1970). Ale jeślli w Miechooi11'ie - nie k'oło Tarnobrzegu, ale Dzikowa - pows>iałośrodek garncarski, wytwarzający mezzomajolikę, to dlatego, że u s'tóp zJamku potężnego ,rodu TaI1nowskich :i nad Wiisłą. Meble kolbuszowskie, któryc:h żródłem był Sokołów - 'rynek lokalny dIa szerok>iej okolicy, zaspokajający tak potrzeby k'ościelne, jak 'i dworskie przecież rozwinęły Slię obok z8.mku s.anguszków w Kolbuszowej, dopier,o w 1700 r. podl1liesionej ze wSli do rangi miasteczka. Drobnych ośrodków ga'rncarskkh było wszędzie dużo. A jeśli chodzi o Medynię Glogowską, oModek jak :najbard ZJiej wiejslk'i, to po'wSitał 0111 wcześniej aniżeli w połowie XIX w. (s. 71). I :tu powolam 'Się na tradycję rodzinną, przekazaną mi przez dziadka S.tanisława Liszaza, osta,tniego ,strychana dworsk!iej eegidni w Głogowie. Otóż kiedy Lubomirscy - Jan Kazimierz z Urszulą z Branickich - przystąpili dQ budo,wy zlamku w Głogjowie, a z kolei kl'\lsZJtoru, murowa'nego ratusza i domów zajezdnych, spTowadz'ili z Medyni s:trY'cha:rza - niewątphwie dośwliadezonego garnc;nza - rni,eznanego ;m'i Z ~miel1lia LisZ!cza, który zalprowadził cegielnię .. Tak'o uposażenie otrzy,mał k'awał ziemi. KSliąż,eczka ,strY'charska jego sy1na, Józefa, znajduje się w WAP w Rzeszowie. Jego syn, Antoni, wydał swoją córkę za mąż za garncarza z Medyni, kitóry osliedlił 'Slię 'W Głogowie na Wygodzie, obok ieśCli,a li tu prowadził swoją galrnea'f'l1lię. Według mego prczekonaniia ośrodek medyńsk,i powstał pa'zynajmniej w XVIII wieku. Na tym 2lakoń>czyłbym swoje Ulwa,gi, czresztą tylko wybrane. A teraz niejako na zamknięaie. Autor w 'moim ,pTZ!ekolllallliu- podjął bardw skomplikowany �337 Recenzje temat i w jego Qpracowaniu Daczej fr.agmentarycznym niż Isyntetycmym - zastosował właściwą ,m·etodę naukową, włożył w dzieło mnóstwo pI1a'cy, wykorzystał dotychczasową wiedz(; o Pus,zczy, zHia'cm~e ją rpowiększaj<j!c. Ale równoczeŚinie ON znacznie mJni'ejszym stopniu poslugiwał się wyobraźnią, przez co niejako umknął mu aspekt onajisto1t!niejs.zy, c zł·o wi e k: L.a:sowiak czy Lesi-ak, twórc.a las'Ow.iackiej i bm'dzo specyfi·cznej kultury. A dzi:ałał tem.że c:z1,owi,ekpod ,na'porem ok,reślonych c~Yl1Jllików,z których już niewiele pozo\Srtało, w określonych warunkach i okolicznościach, drawno już zmien:icmych. Zmiamy bo:wiem nastąpiły gwałt'owm1ie i liczne. Trudno a-adzić temu, kto o radę soię n'ie :z.wr·aca. Omawia:n·ą Ipra1cę- w moiJm pczekonaniu - należałoby ni'e tylko pogłębić przez z.astosowa'l1Jie wyobmźni, ale i edtworzyć 'Człowieka. Czy nie byłby to temat do na'stępnej rozpr~wy? Franciszek Kotula II Kulturę badać moź,na w rozma:ity sposób 'i z różnych 'Pu:nktów widzenia. obecnej sytua'cji ,nauk 'społecznych, 'slzczególnie zaś .jntercsuj<j!cej nGS tutaj antropologii kultur·owej, listnieje wiele równopl'awnych teorii i m·etod badawczych, które kOlnicentrują się wlaśnie na iróź,nych .aspek,ta,ch ludzki.ej ~ultury. Jak pislał swego ,c'za:su C. Kluckhohn, antropologowie interesują się ,,(... l z.aleź,nO'śc.Lam'i między sferą kultury i psy,chiki (... j, pogra.ni'cz'em biologi,i i antropologii. Jeszcze inrni skupiają uwagę na śl'odowlils'ku materialnym jako czynniku 'Warunkującym oi narz.ucającym gra,nioceI'OZWO.juli funkcjonowania k'ultury". Wykaz możliwych ,podejść b:,dawczych moglibyśmy znacm1ie wydłużyć, ale nie '0 to w ty,m wypad~u chodzi. W konkluzji chcielibyśmy jedynie podkreślić, że mimo takiego wachlarza możliwości zaWS'l;epojęciem naczelnym dla humanisty pozostaje kultura. A jeśli kultura, to o2zywiśei'e jej nosiciele ludzie, zorganizowani w osp<Jłecznośc-ilokalne, grupy etmicz,ne, nerody itd. Tytuł pracy K. Ruszela Studia nad kulturą ludową Puszczy Sandomierskiej sugeruje nam właśnie pracę o kulturze ·określonego regionu, w czy,m utwierdza nas aodatkowo sam autor w swych deklaracja,ch. Zakłada on, że publikacja będzie "f. ,.J próbą ukazania specyficmego zespołu zachowań ludzkich w konkretnych ru.ma,ch terytor'ia1.nych środowiska naturalnego" (s. 7). Innymi słowy mamy się dGwiedzieć, jaki jest wpływ podstaw materialnych .i środowiska geografioczneg.o na rozwój i moż!iwoś·ci ada:pta.cji puszczańsk:iej kultury ludowej, AiU.tor chee wykryć \\"ieloaspektoQlwezwiązki pomiędzy kulturą .s'P'ołec:z.nośdlokalnej ,a wa,ru.nkami środowiska - wszystk,o to w r,ozwoju historyc?Jnym i układzie prz,estr:z.enny;m. Dl'ogi prowadząoe dQ rOlzwiązani-a tego problemu wi10dąk<JI·ejno'pl'zez pokazall1iiew~runków naturalny,ch środowiska pusz·czańskiego i stosunków osadniczych, następnie zarysowanie w ujęoCiu modc1owym materialny;ch podstaw kultury ludowej. Teo1retyczną kcncepcję książki kończy pr-ezentacj,a wybranej mikrostruktury {Dzikowi'ec), aby ,na jej przykładzie zjawi'ska makr'o~trukt-uralne ujawnić w ich lokalnym wymiarze. AntrOlp<Jlogi,cz.namonograf,m Dziko'wca moa być modolo.gic?Jnym "studium S:PQłeczn·ości lokalnej z wydobyciem ·czynników przystosowawczych". DokOlnać jej można, w'wni.emautora, pr.zy 'pomocy pewnych ,elementów oorioenta,cjiek'ologi cznej (tzw, human ecology) i przy ,Ik'onkretno-history.cznym tmktowaniu badanej społeczmoś'cli lokalnej". P,rowadzona z uwz.ględnieniem tych założeń anal<iza funkcjonalno-strukturalna w końcowym efekiC'ie ,,(... l pozwoli uwzględnić zarówno 'V 22 "Lud" - tom 63 �338 Recenzje ma·telf!ialne potr·zeby Jej ,członków, j'ak i Isys,teomy walftości, ;postawy i role związane z okreś'lclIlymi s'ńaltUls'auniludZli 'Or.az ~tl1ccesy dezo~'galIl'iza'cjli li dezi.ntegracjoi, pOWlS'tawalllie ktO!I1:fNktówi irua,p~ęćSlpoł,ecZlIlych - wszystk,o w rama'ch okireśloncj str:uk,tury ~poł'ecZlnej" (.s. 1'21). Tyle Zla~o~eni;aautoIfa. Przyję-c:i.e f1;'ej,według nas, zdecydO'Wa.ni.e ekologicznej kooc.ep,cji podejści·a do zj,nw'Sik kiultul'owyoh, .pociąga za 'sobą siłą ,rzeczy a.n:ałazG joednos.tl'eil1lIlą,a pen-adto kryje pe'wne l!1Ii,ebeZlplieczeń:stwo - z.agubioell1iesamej Ij."t()ltytych zjawisk i p<:'rtycYP'ującY'oh w nich j'ed!nostek. Nie uniknął te,go niestety autor Teccnzowanej pracy. Z~l,lmi'a's·tobiecanego ob['azu 'uj'awniają·oego wpływ ś'rodowis,ka ma,turalnego r,a kul burę, otrzymuj.emy j'edynie pr·ezenta·cję tego śirodowiska li dokonujący się w []Jim rOZlwój ma·teriia'l:nych ,podstaw eg)zystencji; wszystko to uk.azane za j':OiffiCcą r.zetelny'ch tabel, wykresów oj cyfr. Nie tworzy to w tym wymiarZe spójnej całości, zaś TZe'CZlOl..'1ych opowiąZJań funkicjon<:llno-'SJtlfuk,tura,lmych zdaje siG, że możemy s'ię tylko dClffiyśl.ać. Kult'ura dLa Ru:srela kończy ·się rn.a jej aspokde technologiczno-użytkowym z pominrięoiemsf.ery 'Symbohczn,ej. Krótki <[,oZJdZJiiał 'o sPQłecznej to,p<l'g)rafii wsi, mający być zalS'adn~czą, według ogól,nych zaloż·eń autora, częś.cią mo,nografii Dzikowca, w m'in1imaLnym stopni,u wypełl!1lia tę luk!;. Do< j,akii'ej ka.tegoT'ii opra'c:)wal1 możemy więe ZJalaczyć,oałość Siudiów ...? Ogmnicz·onies'i<:: do :r'ozwiązań typu histO'ryczno-'gospod'l.Tczego i goo'graficzno-przyrodniczego oddala tę pDacę od uj!;Ć et,nografiocZlnych, k,tórych z:asadIlliczym celem jos,t badaI1li'e kultuJ."y ludowej jako '9pocyficzm-ego .1;WO'l'U w obrębiio::~narodu. Oczywiści'e nie możemy kwes;tioonow,ać ,zas.ad[]joś'cli podejmow<:lnia studiów nad cZYlIl:nikam'i kUlotUTę ,tę kształtują,cymi. Nie~tóre z ,tych ,czy:l1Jników, w)"mienJi<lll1'e pe'wyżej, ZJos-tały przez autor.a 'cmówi,one bapdz:o dokładnie. Moż~i'wc jes.Ł także uję'cieakcentujące określoOlIle stanowisko' czy też -abs.tmhujące 'cd zdarrz.el1 ,i faktówuznal!1ych 'Ea uboczne. Lecz j'eśli alutor tytJułem .pracy sugeruj·e ·balClan'iaklultury ludowej, to ni,e ,powinien, 'przynaj'mniej bez st'osownych po\stulatów teor·etycznych, zatrzy;mywać 's'ię w swych T·ozwa~arna·ch na etapie wstępnym. Faktycznie bo¥;,iem Zlooj.duj.emy w pr.a'cy zakres pDoblemów leżą'cych u podsLaw wytworzenia '9ię kultury opusZJczańskich 'chł·opów. Ruszel wi'Clokrotni,c mówi o specyfice tego reg)ionu, udow<1Jd:niato 'ZJre9ztą pTzekonywują'c'o, ale... tylko w odnie:Jieniu de) kultury tecbIlli>czno-użytkowej. Jakie bO'wiem 'implik,acje dla społeczności Dzc,ikowoa ,i in. ma 'Specyfika geogra:fJi,cZlno-.gospoda.rcza i history'cZiIlla? Czy kultura symbo1i'czna t)"ch Dogi'OIIlÓW wYlfóżrua 'slię swą specyf'iką i lorkaln'ym cha'rakterem? Te 'i iil1lI1epodobne za,gadniell1liia'pozostają IPO~ rOZlwa'żalIli,aomiK. Rus'zeLa. OmaWli;a.na pozy'cja wydaje się n:am doskon<:lły.m pretekstem do pewnej refleksji na!tury Qgólni'ejsz.ej (np. taki:ej r'ef1eksji, j.ak i innych 'tego typu, w por'acy autora bmikuje). Postawmy ;s,obile 'PY'1:Jalllile: jaik1ioej'CSltmliejJSiociDola metody ek,ologicznej w całroś0iowym badallliu kuHu,ry? Możl!iwości tak.iego ujęcia nikt nic n0guje, lecz jej w.acr-tość .pioZlIlaWCz.ajCSlt ogml!1liczona. Opierając się :tylko n.a niej, nie mQżIlla wyk'w1czyć pOlZoaściśle O'kir-eś'llQnykTąg problemów wzajemny,eh zależnoś,eiczloowlielm i ślf<ldowiska. Funkcja jej llIie m<lże wiQc być w kontekś'cie tego, co powiedz'ieliśmy, podsltawą ['IltlCl'preta1cji zjawi'sik kulturowych, locz j,edynie i·ch d0pełni,€!naem (,czy ~eż <)Ispektem). Człowie'k, pr'zytloc:z'OIny zjaw,iskami przyrodIllic.z)"m,i ~ :m,leżlt1JośdalIl1Jiekoll1Jolffi~'czmymi, 'llwalkła,ny w walkę o 'Swoje ,prz:.c'1:rwanie biol'Ogiczne, t1f!aoi tu 'Swą wartość jaiko ,tJwófioa kultury w jej HSipek10ieświ.a,topoglądowym. W 'czasie czytania :recenzowanej .pracy utwierdzal'i~my ·s'ię w tym prze.konalIliu. Z k'rontiikarnkie.go olbow:iązku od'Ilo.!Jujmy, ;iż t,ekS't wzboga1cooy jest serią zdjęć �339 Recenzje (61) autorskich z tegoż regionu, wspomnianymi już tabelami i wykresami oraz ta bl·i{~~mi.P.ra·ca oparta jest J1Jamateriała,ch źródł:owy'Oh, dot}'lchczasowych rpublik:.;cjach .j badani,ach w1aSlIlyeh autor.a. Z wUJfszta'torwego!punktu widzenia jest przykładem soJ.i'dno~cili dohrego przygotowania badawcZiego. I Jeszcze uwaga końcowa. PraDa, ja'kitej dokonał K. RusZiel może być uwatana lza zamknięt,!, do podcjm1owanych zagadnień nie można wnieść już pmkty'cznil' nic odkrywCZiCtgo,b~dzie to już najwyżej kumula,cja f.aktów. Wydaje się, że po przeformulowalllJiu za!oteń t€'oH~ty,cZIDychli :i:llIny,mustawieni u ,płasz;czyz:ny po,znoo:wcz,ejautor może kontynuować swe s,tudia !nad regionem Puszczy SailldOlmiers;'.:iej w ujęoiu, które uzus.adnli! ty,tuł tej pfIa'cy. Rodzi się jednak pytan1ie - w j'akim stopniu obecne badania ,i ustalenia mogą być punktem wyj&cia do dalszych a!"laliz, jaką obrać dr·o,gę, aby Studia nad kultur q ludowq Puszczy Sandomierskiej były częścią całości Qbrazu kultury tego r,egionu? Motoe sam aut<>r znajdzie tę drogę. Michal Buchowski Wojciech Burszta Stanislaw Ol<;dzki. Polskie instrumenty ludowe. Zdjęcia: Zbigniew Kamykowski. Polskie Wydawni·ctwo Muzyczne, Kraków 1978, ss'. 115, ilustr. 86. Album a 'r;olski-ch ludowych instrumentach iffiuzy,cznych, przygotorwany przez Stanisła'wa Ol<;dz.kiego, jest pierwszą próbą całośdowego' ,przedstawienia stanu rolski·ego instrumentarium ludowego XIX i XX w. Autorr zajmuje się tylko inst.rumentami muzycznymi, które Ziostały wytworzone przez twórców ludowych blldowni'czych instrumcntów. Natomiast zostały pomiJnięteiJnstrumenty profesjonalne (np. klarnet, trąbka), które przeniknęły do kapel ludowych w omawianym okreslie. .Jcst rzecz.'! oczywlS'tą, Żie 'forma a,lbumu nie pozwala na wyczerpując8 o:nówienie tej problematyki. W pracy swej autor wyodrębnia dwie części. Pierwsza jest omówieni'em his~orii PQwstawania instrumentów i charakterystyką pO'sZJczególnych grup instrume-nltów. Druga część jest dokumentacją f·ortograficZIDą.Autor zastosował w swej pra,cyr;QdZiioał linslnrmentów według klasyfika'cji 'Przyjętej przez muz}'lk'ologów. PI'czffiI-iUjąC zdjęcia iJnstl'umentów autoJ' przedstawiJa w pierwszej kolejności instrumenty wykopaliskowe, a n<lstępIllie chordofony, ael'ofony, m€UTIbmfony i idiofeny. KaŻidoafotograf.ia insltru.mcntu pasi,ada krótki ·kom·en1tarz, ,a lliddóre 'przedslawione ,jnstrumeJ1ty mają ['ównlież podaną skalę głoslQ<wą. Przeds1tawliują'c stan 'iltliS'trumentalni'llmlud-ow,ego w Po1stce w XIX i XX w. autor r;ominąl i,stnienie 'lliiektórych ins,wuJmEIDtów, ja1k np. 'o,k:alrylll.O ich wystE;pc)wanli,u na Żywieoczyźnie infor,muj€ K. Moszyń'SIk!i1. Okaryny znane są również z tCi'·enu obcocnego. województwa nowos'ąd€lckiiego, skąd w 1977 r. porzyskano do zbiorów Muzeum Na,rodO'wego w POZl1!aruu Oddz.ii.ał'll Inst.rumentów Muzycznych kilka cgzempta'rzy ,tych ceJ1almkzny'ch iI!1stTlUmentów2. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. II, Warszawa Okaryny uzyskano ze wsi Szalowa od Franciszka Kostrzewy konywał je od 1928 r. i na nich grywał. l % 22· 1968, s. 579. (ur. w 1903 r.), który wy- �340 Recenzje Książka jest ruieZ2miennie C€il1Jnąi potrz'ebną po'zycją wydawniczą, obraz ~ns.wumeu1ltalIliJulffi ludowego z 'OJ3ta<tJruiego stulecia z aalego kraju. Zbigniew gdyż daje TOToński Zbornik radova Etnografskog Instituta. Etnografskij Institut Srbske Aka~ demij'e Nauka i Umetnosti. Ebnoloska prouealV1anja Djerdapsk'og TII"Jseljla,cz. I, t. 6 Belgmd 1973, ,SIS.162; 'cz. II, t. 7, Bel.grad 1974, ISS. 128; cz. III, t. 8, Belgrad 1976,s's. 158. W trzec·h k'olejnych tomaeh "ZbolfI1ika radowa", wydawanego przez Instytu;, Btn()'gI'aficz;ny Serbskiej Ak,adeTIJiliiNalu:ka i Sztuk:i, opubhkow,ane zostały wynikli kOiffiplekwwych badań etrlogr:afkZll1ych,' prowadzony'ch w l,atach 1963- 1970 we wsiaoh leżą'cyeh w okręgu Djerdap Żelazne W'rota (wSiohodnlia Serbia). Historia podję.oila badań tego iypu, obejmującyeh jll1iteresują'cy z tC,tn()o~afjicznego punk,tu widzerui<a tereu1 (zasiedlony prz;ez ludnośćpoehQdZicniia 'se,rbskiego i rumuńskiego o 's.pecyfi'c21nej 'kulturze), jest ciekawa. J,aik PUstze prof. M. Barjakiarović w alfty/klule d{J·ty,czący'm p'l'obl.ermatykii 'badtań etnografieznyeh tego obszaru, drog.a dQ pelnej r'ea'~iza'cji ,byla ll1!~ej,akod'wuls1topni'owa. W okóI'csic pod!pi.syw,ania parow:mi>€il1iiJamiędzy Jugosławią j Rumunlią .d'oty'czą'cegQ budowy wspólnej elekt1Gwni wodn'ej na Dunaj·u, In\Stytutowi Eln;ografieznemu zlec,olno przep['owadzen ie badań nad flJOJwąloka.jiz'30cją 'Osiedli, '!~tóre mialy :znaleźć 'się na tepeU1:i-ezbiOO"n:ka wc'Clneg{J. Zaodarneta:k.ie zostalo wY~l()ona<ne w 1'963 T. W tej faZli'e na plan p.ierwszy wysun.:;ły Soię badanila doty'czące :struktury ludnościowej i jej charakterystycZJnY'ch .cech (kwes,tie pochodzenia, więZJi spolecZlnych, więzi torytorial.nych itd.). W drugiej f.avie badań prZieppowadzonych przy popanciu mailel'i'al:nym specjednej komisji mającej 'na celUOClhl'Onę 'pamiątek kultury li 'przyrody tcg,o obszaru, przySJtąpiolDlo do badań mOlll'ogwflioc2my'ch.Tok 'pra'c badawczych znalazł swoje odzwierciedlenie w ukl:adz,ie 'tematycznym posZlczególnych tomów. W częścli pie1"wS:ZJejza'waJrto opracowani'a dotyczące charakterystyki gC{Jgraficzlnej, ludll1JośoCiiowej li językowej badanego terenu. M. V. Lutova,c opisuje okręg d,ierdapsk,i, z geogr,afiocznego punktu widZlenia, wskazują'c t'e cechy kraj{Jbrazowe, które wywarły ,istotny wplyw 'na ,rozwój społeczno-gospodarczy (stosunki wod:1e, komunik'<licj'a, znacZienie po,htyc21TI'epolo'żeni:a i kwcs:ti.e graln>i'cz.ne).Ciekawy, dają'cy jamy obmz slkiomp1ikowaID.y,c:hw gI'1unci'e il'Zleczy stosunków ludności{Jwy'ch, artykuł M. BarjaktaroVlióa dotyczy l'OzwaŻJań nad historią osadnidwa. Autor wskazuj:e na istnJieni.ie kJil!ku 'W,aJDs,two\Sladni,czych: :z. oik,resu przedtr,ackiego, n'ajostarszą warst wę os,adn~ctwa s lar,oibałkańisikiego, na'Sitępni'e osadni-dtwa 's.t,a'roslowi'ańsk,iego. Na wymaenione wa'fs:twy Uliaklada,jąsuę dalls:z.e, będące wynik'iem silnych ruchów migra'cyj1ny>oh (we wczesn:ej fa-m,e ok:reslu panlowania ,tured{ii,ego, w ,późnliej-szym {Jkresi'e pod w,pływem Zlffii,an,p:oJit)'lczmy'c'h,IDip.ukla'dów z 'końca XVIII w, o wolnej streHe 'finddul1Jajskiej). UZJUlpełnioenici'ego tematu 5lta'llowiop:ra'oowrunri'c D. DrljDey, w któr)'lm .przeds,tawione zostaly ruchy ludnośdowe w okresie budowy hydroel,ektiJ"own:i. Kwes:tlie jęzY'lmwe, doty'czą'ce dialektu serbskJi-c·go używanego na tym terenie, omawila A. Peeo. Kilka dailszy'oh artykułów 'poświę:c,onych jest za,gadl1ii,eonJiomgospodarki i tradycyjnycih zajęć ludinoŚ>oi. D. Bandić w a,fltykule Tradycyjna gospodarka Tolna We wsiach djardapskich przedsiawia głóW!ne ndcJI"Un!kJi tlI'adyeyjln:ej l?)oS'po:c!.a.rki chł'op- �Recenzje 341 sk;ej, hodowli i rolnidwa. Na pods!tawie zg;rolmadZiolnegomater,iału charaKiterywje gospodarkę rolną 'stwierdzając, że Ipod wpływem środow,is'ka i 'układów społeczno-poliity,cZJI1y;ohuformował 'slięmieszany roll1iiczo-hodowlalny typ ekstensywnej gospOd'Hki. D.mgim typem zajęć było 'rybołówstwo. S. Zeoević i D. Drljata w artykule Rybołówstwo djerdapskiej części Dunaju omawiają historię rybołóws,twa na Dunaju, da'wną i wlspóklZJelsnątechll1likę połowu ,i handlu irybami. Rybołów~two w tej nęśoi Djelrdapu było dlla niek!tórych wSli od da wina podSlt'awowym zajęciem. Z tego też względu 'charakteryzuje Slię wła:sną, 'różniącą się od innych, spocyHką. Rola jaką odgrywał Dunaj w kształtowaniu obhczaillUilt'Ulrolwego tyoh terel'ÓW była ogromna. Rzeka dehmitował!a 2Jasię@i,pewnych zjalwisk kul'turowyc:h, .twOiTzyła osobną :>trdę, w której J'ozwilnęły slię takie formy zajęć, j!ak wspomniane rybołówSJtwo ,czy żogluga. Żegluga '9tanowił'aspecyf/ilczll1ą formę 2JaTobko\vani,a. ZagadniE'lniu tomu pośw:ięoony j'esit antykuł B. Vllahol\'iić Żegluga jako gałqź gospodarki we wsiach Djerdapu (ze stanowiska etnograficznego). Przedstawiony Wi nim zo~tał rozwój żegllUg)i,która ,od XIX w. nabiera 'coraz więklszego ZJI1,aczC'nb gocspoda'riczego. Specjalną gruipę zawodową ISltanowi,li ,mies:Zika,ńcywsli trudr.iący Siię prze{liąganiem łodzi wzdłuż rzekli, utrzymywall1iiem ['zleki w spławności oraz samą żeglug'l. Katego,rie te, jak iSlt'wierdza ,alUtorik:a,miały wpływ na żyoie społecznemaz nl(l kulturę ma1tori,alną, uWlidoezniło 'Się to pr7.ede wszy,stklim w budoWlTIiiet wie. Rzeka miała :ta'kże wpływ naro,zwój os,ied1i ,położonyC'h przy brodach" w tych miejscach rozwijają się centra handlowe. Przykładem jest osiedle Tek:ija, k'tóre na IprZieło,mieXIX i XX w. roZ)wija się jako najwlięklsze centrum handlowe reglionu. N. Pavković w artykule Handel i rzemiosło Djerdapu omawia histo1rię r'ozwoju :regionalnego handlu, strukturę, stosu'llkli społeczlno-ekonomiczne. W zakoilczeniu podkreśla dwutorowość rozwoju handlu, z jednej stron:, skupicnego wSItrefie g;ralllli'czln:ejhandlu międzYIn:arodowego od poezątków wieku XX oraz z drugiej - handlu wewnęrtJrzmego miiędzy miastem a wsią. Rola rzemli'osła byla lokalna o zróżnicowanej prodiuk'cjli, nalS'tawionej głównie na ZJaspokojenie cdbiorców wiejskich. Drugi tom Badań etnograficznych wsi djerdapskich zawier,a opmcowania dotyczące wybranych d2Jiałów z za'ikr'8S1U kultury 'materialnej, duchowej i społeczLej, B. Vlahović w artykule Tradycyjne pożywienie ludności Djerdapu podejr:1Uje temat tradycyjnego pożywienia, dotychczaiS w serbskliej 1iiteraturze mało opraieolwany. W r:ożywieniu (na tym terenie zasadni'czą r'olę odg)rywały taki,e surcewce, jak ryby, ,mleko li przletwory rnIeczne, Imięso i potrawy z kukurydzy (mar:1ałyga). W począt,k'a'ch XX w. miejsce mamały'g,i, j:ako podSitawowego składnika p')żywie'l1!ia. zaj'muje c:hleb, prizede wszysrtk'i,m wypiek,any w domu. Wa,żną rolę odgrywa także pieczywo kultowe, sZicZiególni,ePOW!iąZian€z obrzędowością pogrzebGwLj. A~torka oma wio sposoby przygotowywania i przeróbki I;Ocs:zlczególnych skladnlików stwierdzGj'lc, że w zakresie .poży""'1iClnlia na!stąpiły w okiresie powojennym nieznaczne zmiany. Artykuł .T. AranceloV1ić-La2Ja,rić Ludowy strój Djerdapu zawiem ,dekawe wypiki badail wskaz:ujące, iż stirój ludowy t'ego terenu nie jest jednolity, lecz wykazuje powiązania ze strojem ludowym rpółnocnowsohodniej Serbiii, a ,także De strojem rumuńskim. Na podstawie zachow.anej formy od2Jieży z koilea XIX w., d także elemontów powszochnie dZii:cJiajużywanych, można na ty,m obs'zlarze wydzieltić trzy typy stToju. Goc,grafi'c2Jna specyfik'a 'regionu 011az CZyllln'iiilli społeczno-gospodarcze sprawiły, że do okresu obecnego zachowały s'ię formy archaicznej odzieży oaisterskiej. �342 Recenzje W dalszej częśCIi zamiesZJczono opracowania dotyczące rodziiny, obrzędowości rodzinnej i dorocznej omz wierzeń i medy-eyny ludowej. N. Pantelić w alrtykule Y'zyczynki do badań nad małżeństwem i rodzinq na podstawie anal,izy żródeł demograficz:nychi 'ma,teriałów z badań tEIrenowych ormawi'a wiielkość i strukturę rodziin. Dane wskaL:ują na tendencję zmian w obrębie rodziny poszerzonej, idące w kiierunku poj'awiani'a się rodziny nuklearnej. Do dzisi'aj obowi'lzuje w zakresie zaWlierrainia małżeństw endogamia. Wpływ industrializacji powoduje, że na tym terenie pojaWliają slię rmałżeństwa mieszane zawierane między Serbami a Rumunami. W dalszym oiągu zwyczajowo kojarzy się małżeństwa między nieletnimI. B. Vlahović omawia w opracowaniu Zwyczaje mieszkaiLców okręg;[ Djerdapucykl zwyczajów rodzinnych (obrzędy narodzinowe, weselne. rogrzebowe) oraz obrzędowość doroczną li zwyczaje zawodowe. Badany terencharaktc'ryzuje się bogadwem zwycZJajów i obrzędów dotyezą-ey,ch posz'czególnych cykLi, przy czym ich zróżnioowanie terytorialne jest silne. Autorkę interesuje przede wszystkim ich funkcjonowanie w nowych warunkach 'oraz towarzyszą'cy temu proCes zmian. S. ZeceV'ić w rartykule Wierzenia ludowe przedstawia wyniki bi.ldań nard wierzeniami związanymi z istotami demonologiczrl1ymi. Na terena'ch tych, podobnie jak na terenie rcałej południowej Słowiańszczyzny, występuje bogactwo najrróżniejszy,eh wątków demorl1ologiczmych. Wierzenia w iOJto,ty mityczne, bóstwa i demony, mające oharakter przedohrześeijański, są lkzne i mają rozmaitą genezę. Autorr klaisyfikuje wys'tępująrce wierzenia na trzy kategornie. Pierwszą stanowią demony powstałe z żywych ludzi, talasan, wi.lmpir, niechrzczone dziecko. Szczególnie wi,ara w talasona (nazwa zapożyczona z tureckiego) - - dueha opiekuńczego domostwa, będą'ce~o duszą człowieka który dorm (ś'Cianę) budował, jest w tyrm rregion1ie rozpowszechniona. Drugą gr'Upc; stanowiLI demcmy związane z plfzyrordą duch 'Wody, sumska majka (rumuńska nazwa panduri) -- bogini lrasów omz zm.aj (żmij). Trze'oi'a grupa istoty mJityczne wpływające na ludzki los (sudjenice borgirnrki larsów), demony spr'OwadzajLl'ce chorI'oby i epidemie. O. Mladenović w opraoowarl1riu Tańce ludowe oma!wia i charakteryzuje tańce ludowe, wyróżnlirając dużą storsrunrkowo grupę tai1ców obrzędo'wych. Medycyna ludowa okręgu Djerdap to ,temat alrtykułu M. Dragica. Zor5tały W nim omówi'one te fOlfmymedycyny ludowej, k,tóre są chamkterysty!czne ii pozwalają na wydobyeie jej srpecyf'iki. Przyczyną rozwoju lecznictwa ludowe~o w tym okrc;gu były słabe konrt'ak,ty z ośrodkami Imiejskimi 'i bri.lk pcmcicy mcdy'cznej. Stan ten istniał do II wojrny świa,towej. Autor przedstawia poszczególne elornernty dz,ieląc medycynę na dwa działy: medy'cynę empi'rycL:ną i fitoterapic; z bogatym zestawem ziół łecznkzych ,oraz medycynę ludową o charakterze magicznym. W trzeciej części z,ami'8'szrczono cykl artykułów poświęconych monograf,iorm poszczególnych wsi, które w związku z budową elektrowni wodnej zostały pu:-zeniesione. W monografiach tych przedsrt'awiono wybrane zagadnienia dotyczące charakterys,tyki społecZJl10-goispoda'fczej li przesz.łości historycznej badanych ws,i. Przeds,tawiorno takż,e problemartyrkę etnoglrafirczną,kitóra nie wstała uwzglC;dl1liorl1!a w porprzednirch tormach. Z przeds,tawirornego układu i zawar,tośoi poszczególnych tomów wynlika, że jest to jedna z ciekawszycih rmcmogra,f,ii Tegironalrnych, uwzględniają,ca podjętą tematykę z dwóch punrrktów odnliesli,enia, 'oa1regor'egilornu i danej spoleczJl1oścri lokalnej. Ristor)'1CiZll10-pOrównawcZJa !metoda, j/aką w więkrsL:orś'Ciprzypadków ZJals,tosowano, pozwołila nra badaniie całolkrs'ztałltu specyfiki ku!,turowej regionu. Andrzej Brencz �343 Recenzje "Glasnik Etnografskog lnstituta". Etnogralfski uka i Umc1nos,ti. t. XV (1976), Bel~rIad 1976, ss. 241. Ins!titut Srbske Akademije Na· Omawia,ny tom otwliera a'rtykuł S. A. T'okairli,ewa Vuk Karadzić jako etnograf. Zestała w nlim wnikłiwie IOlmówlilonadzJiałlalność Karadzića, który oprócz ,gromadzenia materiału folklorystycznego- (Srpske narodne pjesme, 1841 - 1846) zebrał też. sporo materiału o .chaTakterze czysto etno~raficzJnym. Zos1Jał on opublikowany wpra,cy o CzarnogóI'iZlc, później w pralcy Zycie i zwyczaje narodu serbskiego (wydanej po śmimci w 1867 r.). S. A. 'Doika,riew Ipodk,r'eśla, że oprócz poezjli i p~eśni ludowej, w swy'ch lli'czny'ch wędrówkach Kalradvić zhielrałtakże m>a:klriały dotyczące wierz'oń, obrzqdów doro-cznych i rodZlinnyc,h. Zainteresowania swoje kiercwał równ~eż na delmonty kultury społecznej, j'aik 'organiza,cja 'władzy wojewodów, kniazi, kmieci, kap.itanów, instytucji 'hajduków .itd. Zainteresowania ,te wykraczały dałeko pozu krąg zainteresowań badaczy kultury ludowej owej epoki. Kolejny artykuł, M. Ba'rja:kta'rovića, poświęcony jesJt s.iedemdivie<Sliątejrocznicy nauczania etnologii na Uniwersytecie Belg'radzk~m. Z początkami naucZJania etnologii na tej uczJC1'l1ii zwuązane jest navwiiSko geolgTafa, J. Ovijióa. Ucwrny ten w 1895 r. zakłada Instytut Geogmf,jczny przy Szkole Wyż'szej w Bie,lgradzie, w którym wprowadzono także wykłady i ćw,i'cven,ia z zakresu etnogflaflii. W 1906 T. ma Uniwersykcie Belgrudzk'im etnografia staje 'Się plI'ZJcdmiotem 'Uniwersy:tockim obok geografii i hist·orii. Jako samodZJielna dyscYlplina etnologia zostaje wprowadzona na Wydziale FiloZJO,f.)Clznym w 1927 r. W dalszej częśd przeds,tawiona została historia Katedry EtJruognafii do okresu powojennego. N. M'a.rtinovlić omawia za·gadinierui'l' Iffi'igr.acji zalrobkowej z Cza'rnogÓiry do Istambułu. Emigracja zarobkowa z ubogich i go,spod:ar1czo zaniedbanyeh terenów CzuI1nogóry rozwija się Imasowo w XIX w. Sytualcja cza'r;nogórskkh elmi,g,ran'tów w owym okres'ie na t,eI"Ciruie Turcji (Iszczególrnie w I's1Jalmbule) niLebył,a łatwa. Wyr;;kało to ze zmieniającej slię nieusitJannie sytu:alcji polilty'azmej. Z .tego też powodu unikali oni podawania swej prawdziwej n.arodowoś,oi określając s,ię na}częśc!iej jako Chorwad. Spowodowało to wysun1ięde przez na.cjolrualis!tów ohoI'waekkh w okresie późniejszym szore@.l błędnych wnliosków. Po pQ'zy7Jna'niu Czairnogórze niopodleglości, w Istambule specja,)ną opi'ekę nad nlilmi rozta,czał oficja'1ny przedstawiciel - kapitan. Szer,eg kwostili 'I"egulowanyeh było :specj,alny:m regula'milruem. W ok'resie pó';'niejsizym rozwi}a się s,ilny !ruch m"ganiz:a1cyjny i wydawniczy. Auto:r ornawia działalność ka'pitanra oraz później powstałYich organliZJa'cji li wydawnidw. Problomatyką zabobonu cygańsk!iego zajął się w swej rozpnaw,ie R. Djurić. Autor na podst'awic materI1iału z badań przepG"!owadzonyoh w sku'pisku lud!l1ośd cygahskiej w micści·e (Mladenova'c, SR Serbia), poddaje art1JalizliesZJereg wierzeń cygaiJskich, doszukują'c się ic'h gene'zy i dając próby interpr'eta'cji. Osobną grupę ulrtykułów z,amliesz1czonych w olmawiGlnylm tomie sltanowią rozprawy doty'czące a·nu!'izy dOiI'obku badawczego poszczególnych UicZJOnyohi Za[nite!'l'",owań etnografj'cznych.jJii'sa,rzy jugosłoWliańskkh. M,iLialna Radov,anović i Milovan Radm"anović w arty,kule Sabacka Posavina i Pocerina w badaniach antropogeograficznych V. Radovanovića omaWliiają dorobek tego znakomitego uczonego, z:ałożyoiela Lipimwszego kliero'WIillikaInstytutu EltnogmfkZJnego. Wynikli badań przeprowadzonYIch pr7Jez :niego w okrreslie powojeninYIm niesltety !I1Iiedoczekały się jeszcze publika'cji. Autorzy aU'tykułu, na plOds,t'aWliezgI'om<adZJonegoma'telri,ału, anlali,"ują metody badawcze li założenlia .metoido1oo'gi,czne,wSlk'az1ują,cma ich ZJn,aczernrr'e etnograficzne. AJrtykuł P. Vla,hovića Sima Trojanović jako badacz narodu serbskiego i jego kuLtury '~zY'POlmirr.a pr,aoe badawcze tego wszechstronrrego 'U'CZJQ:rre- �344 Recenzje go, prof.esor.a Uniwersyt'etu Belgradzkiego :i członka Serbs-kJcj Ak.ademii NaukI. A. Miljković w swym opr;a'oowa!Il!iu przedlStaWlia dorobek :naukowy V. Bogisiił (1834 - 1908), pr.aWlnika, badacza pl'awa zwyczajowego Słowian polud!Il!uowych. Kolejny ,artykuł doty·czy analizy treś·oi etnograficznych zawarty>ch w dOTobku plisarskim B. Stankiev:ica w zakresie kultury ma:t'O!"i,ałi!1,cj Vranja w o-k,resie panowania tureckie'go oraz na przełorni,e XIX ,i XX w. Dociekaw:S'zy.ch artykułów zaHczyć moż.na ,rozważania 1. Kovacev.ica DoLoLe _. integraLny sposób badania obrzędów. Pr,a'ca tama dwa cele - wyjaśnienie 'natury jednego z obrzędów Oifaz s.prawdzenieza1ożeń metodologkzmY1oh. Obrzęd dolo li (opi.sywany przez V. Kamdzic,a) autor analizuje Istosując kol,ejno zalożol1iia metodya;nalityczno-po:równ awczej, s,truktural:nej (analiza pieśni), furnk'cjoonalnej, pcychoana.lity'cznej. W zark'oń.czeniu podk:reśloln.e zostało ZJnacz·enie zasltosowania kilku Tóżny.ch me.tod, dające w sumie pelniejsze wyjaśnienie rozpa'!rywancgo zjawiska. Wybranych zagadni·eń z zakre;>u medyJcyny ludowej dotyczy arty-kiuł J. Tucakova Ludowa fitoterapia prewencyjna. W Opł'<l.cowaniu tym prred:stawiono wyn-:ki badań nad stosowaniem w lecz-ni.otwie ludowym cZ;Qsnku, k.apuSJty, chrzanu, rzodkwi, jako środków lecmi<czyoh, między innylmi przec-iw epidemiom. Oprócz wymi-eniionych zami€lSZJczOlnotakże artykuly poświęoone P!'oblematycc m . .in. n:aziewnictwa wsi (J. Ma'rk.ović) o~'az op.itS,li koment.a.rz historyczny doty'czący gr:obów, zwanyoh ,przez ludność a:r.abskillTI'i,wy.stc;pują.cych -na obszarze Bitolij·i (J. T:rifunoiVski). W d:z.iaIe .przyczy.nków za:mi'CJSZJC2JOin:O inte.res,ując-c omówicmia wYll1ików badań tereniowych. B. Milić-Kriv<ldoljan.in omawi.a sytuację sr;ollxzn<l--ekoHomi.cwą i pożywienie ludll10ści wiejskiej w okręgu Lj,ig (SR Serbia). Obróbce korala na wys.pie ZlalllUn'r;oświięoony j-est artyk1uł L. Djaą::lOvj,ć. Kolejny tom "Glasnika etnografskOlg "Inst.ituta", jak wynika z pobieżnego przeglądu, zawieTa szereg unte<reslUjący.oh,a,rtykułów poświę,cony'ch zróżnioowanej problematyce. Dz,iękli temu posz;cZJególne 'tomy "Gl-asnik.a" stanowią cennic żródlo poznawcze, wzbog,a,cające wiedzę 10 Słowiańsz;czyżmie l=o,~udni.owcj. Stanow,j ona bowiem teren, gdzie ,trady'cyjna kultura ludowa jest autentyeona i żywa, gdzie przeplatają 'Slię dawne formy z l1iow~ffili,kształtowanymi pod wplywcm lindus:t!"ializacji 'i urbanlizacji. i Andrzej Muzejna zbirka, Ruski Kerestur 1976. Pr.a.ca zbiorowa, il. 45 (w -ty.m 14 kol.), tek.,t w j. T'usińskim !i sleu:bskim. I3rencz Nowy Sad 1976, ss. 135, Prezentowana 'publika'cja skł-ada 'S'ię z dwu częśoi. Pie-rws-w, obsz€'nniejs:za, autoiTs1wa Ljiubo'miro Medjes.ie-go, je-Slt zwięlym OPiiS"C!ffi 'ill'cll1·ografi<cZJny,m histor.ii i kultury Ru-snaków jugos10wiań-skkh *. W częśd tej zawarto na-stc;pujące rozdzialy: Rusnacy w Jugosławii, Gospodarka, Mieszkanie, Strój, Ustna twórczość ludowa, Język i instytucje kuLturaLne. DI'Ug'a czc;ść !Stanowi katalo'g eks-pozycj-i mUZJealnej, zn:aj-d<ują'cej,się w Rusk.um Kcre.slturze (autorzy: M-aJ'ija Banskli, Bron-i- • Rusnak - nazu:a wlasna, w j. serbskim - Rusin. �Recenzje 345· s-lava StefeiIlov.ić-Idvorean, Ljubomi:r Medjeili). Całość opracowaiIli.a po.prz-edza szkic dot)"czą'cy ,historii zbiorów (Jank1o Olej<l.r). Rusnacy jugoslowiańs'cy zamieszkują glównie w Wojwodinie. kh s~edziby zr'.njdują siG w Bn'cwe oraz 'paz-a Wojwodiną, w Slawonii. Najw,ięk,sz,e skupiska lo: Ruski Ke~'estu'r (94,4% ludności), Petrovd (87%), MikluseV'ioi (83,74%) ~ Kucura (60%); ,caln ich :;/poleczność liczy w Jugosławh okola 35 tys, ludzi. Rusna'cy przywędl1owa1i do Ba'cZJki w polowie XVIII w. z tetH~nów Bes!kiidów Ws,chodni;ch i Podkarpaoia; dokladniejsze badania lat os.latnich ,pozwoLiły ustalić ich siedziby piorwotne: Zomphn, Sz-anis.z, SI=usz, Ukraina Zakarpacka, G,alicja. N,-,pływali oni do Baczki ;irz·ema £alanni, z ktÓT)"ch I()!Sltatrna (przełom XIX i XX w.,) nOSiila już, nieznane Rusnakom wojw.odińskilm miano Uk~-auńcy. Pośród większości dawD)"c,h osad:n1ków ,tra'cą !Oni jediIlaik ISWą odrębność jGzykową li gubią ,nazwę, stając Sliępo pr'Ostu RJU:Slnaiillalmi. Ze s'wej ma,cierzystej zJiemi RJUlsruacy wynieśli k,ul:t'U'rę naSiiąJkillIiętą wpływami po.L'iko-sJo'walck'o.-rusik'o-;madz.iar-skiJmi·. Na teIleullJe roś Do'lnej Ziemi ulegli z czasem w róż.nym natężeDJiu Wlplywom S.erbów, Choa-wa,tów, Niemców, Wę.'lJTów,Czarl'logórców, w znleżnośd od sąsiedztwa. MiI!XłOty'ch 'róŻInorakich wpływów zachowali swą ·odrGbno·ść manifestującą się w języku, świ'adQlmoś'c'ioraz k!ulturze. Początkowo przybysze z ,póhnocy mówili rÓŻ:I1ymlidilal.ektalffii przyndesionymi z sobą, lecz już w połow.ie XIX w. 'Począl silę fonmow.ać w,Slpó1ny język, l.an'90we:.ny p·rzez grupę domrilillującą. W 1890 J.'lOK'U 'Wydan,a zO<ltaje pierwsza k,Siiążoczka (zbiór picśni) w języku "u1g.rorus:k!i'm"(k!a~rpatOiI1Ulslk!im). Było to pi-erwsze łit,er;:.cki.e o:pra'cowanie język·a RUlsll1Jakówz Baczki, a uka:naŁo się me bez wpływu. młodej i.n1.elUgCil1.cji ukrniń,ski'ej ze Lwowa, Uż:hOl100Ui ·F\r·e.s~()wa,K.on;tak.ty z IDJaukowymii i kulturalny;mi centramu UkJ<łIi:ny Za'c1hooll'i'ej ·i Zakm'p.aiCIci.ej 'odtąd już stają się coraz trwa1sze. Po I wojnic świ.adomo·ść ncurodowa Rusn.aków Zlos11o.1a moono r'ozbudzona przez: krąg !inteligencji, która z.akhada 'W 1919 r. R'UiSK~eNa,rodne Pl1o>swi1m.eDruŻJtwo_ W wyniku prac owego tiOwaTzys;i.wa dochodu do opraoowania n<JfWlOCZJeSll1ej gramatyki jGzyka "Ru.s.naków z Ba·czk,i" (1923 ['.). Odtąd daltuje slię rozkWlit 1itemckiego języka R'Ulsnaków jugosł·owiańsk!ich. Powstają nowe towo.,rzystwa, s'ekcje sro.rtowe, kółka d·ramatyez.ne, jednoczące ludność a-u;slna'cką, DZliś w języku I:'U1SWskim wychodzi kilka cro.s.opis;m, naJbardziej ==e, ,to "Ruskie Slov,o", "Sv.ietlocs", a od 1971 r. ,istnieje Drużtwo za R!u:Slk!i Ja:zliik,które od 1975 if. wydaje CZJasopismo "TvorcolSc". Radio Nowy Sad iIl'adaj.e audycje w język'u Tusiń.sikim, <emituje 'się w tym języku programy telewizyj:ne, 'a jęzY'k ;r.m,1iń,skiIstał &ię wyk1adowy.m w s'ZIlwlach średnich. Otwarto też lektorat języka Iru ińJskiegiO n'a Wyd·ziale Filoz.ofii,cZJilym'W Nowym Sad Zlie. Jako jGzyk literacki jest to jeden z ,najmlodszy<ch jęzY'ków showiański!ch, nliemniej pe:soi"da już ·spory do·r·obek wpostad pub1i'ka,cjj, naukJOwyeh, 1iteraokich i prnsowy.c·h. Centrum kultury Rusnaków jest Ruski Kerestur, siedziha i.ns'tytucji nQukowych ,i .oświatowy,oh, Tu odbywają się Iprzeglądy Tuskiego fooklollJU u ;inne. imprezy lintegrujqce ,;,pok·cziIl-OŚć. W Ruski,m Keresturze znejduje S\ię 'też !I1Iowool!:war:taekispozy<cja obrazująca kuHutfG i hi.ste1'lię Rusnakó,w ju.go~low,jański'ch, Ek!slpclnowan.e n.a wystlaw;ie Zib.iOry hi,;,torycz,no-ctno'gruf\iocz:nepochod,zą w największ·ej częśai z da.'rów, w nli·ewielkicj mierze z zak,UJpów, P<oczątkJi kol.ekcjisJięgają -p.i€lfwszych la.1!:po ostatniej\-\lojnie, kiedy zo.rganizowano pi,erwszą wy,stawę etnografi.czną. Obecn,a ekspozy.cja (olwartiU w 1976 r.), mieszcząc.as'ię w M~ejsik,iJmDomu K:u1t1U1ry,j.eslt klolej- �346 Recenzje ną, już pełną, fa,chowo opraoowHną wystawą (opracowanie naukowe - L. Medjes,i), liczącą około 1000 p;r;zedimio,tów. Kolek<cja ,ta irs'tn1ieje ja,kio oddz:iał VojvodinSJkiego MULieUimw Nowym Soadzi2. Na ca}.ość lSl!d~da się kilka działów, kil"Óotkow k~ltalcg~ scharakteryzowanych, 7. wylicz.e!t1iem IplT€'zent,ow,alllychoekiSlpOlllGtów. A oto zes<poły zagadn.ień przedstawio:ny-ch 1l1~ wysoŁawi.e: R u s ki K e ·r e s t u r ('pierwsze miasto Baczk!i zasiedlone pl Liez Rus'11afków; prz'edSltaWJi'ono doku'fi€ll1ty, plany u-ozwoju m:,as'to, zdj~'cia oby·czajowe itd.); R z e 'fi i os ł -o (glówni'2 rze:nio6ła df7.ewne, również kow~lstwo [ in.; int.c:res-ują,oe, ż-e pośród Ruslna'ków nie by~o w ,ogóle druroiarzy, szklalrzy j ga'fTIcarzy; przed!stawi-ciele dwu pi,erwszych wymienionych profesji przychodZJlli do Baczk z półinocy, z ter-CII1IU Karp-at); Rollll'ictwo; Rusk'a kuchnia (naczynia, urządzenia kuchenne ,i in'1'l;e przedmiQlty związane z oprzyrządzanriem posjjków); W r u s k i m d o m u (komplet 'malowanych mebli, dywany, skrzynie wianne i inne eloemea1ltywy,poSJaż,enli'awnętrza); S t rój k o bli.e c y (,od końca XIX w. panuje krój miejski, z uŻy<C'i-emfaibry;czll1ych tka,nin; na wystawie w c-gó1c nie uWLiględniano 'stroju mc;srkliego, rp['awdopodrobnie dl~,te~o, że nie rl-achowaly siC; w nim tra-<tlycyjne cechy rrusińskrie, a przejęty został z ludowego stroju wc;giersklicgo). Adam "Annual" (Godisnik), Bartosz Sofia, t. 1 - 11 (1966 - 1976). "Annual" jest czasOipismem IPo-święcony!m Żydom bułgarskim, ze szczególnym -uwzględni-ooi-em "oSlt'O'SlUll1'ków przyj>aźrni łączą,cych Bułgarów i Żydów", jak to wSlkamll1'o 'W prZJedmu\lvlie do jednego z num-er ów. Jest to wydawnictwo Ol'ganizu,cH Społecmo-.Kultu:ralnej i Oświ~1owej Żydów w Ludowej Repubhce Bułgal'ii. Pierwszy Il'JjUimer"Rocz;ruik,a" ukazał się w 1966 iL W wer-sjli bułgarskiej, a od 1970 wy,chodza równioeż wersja angieVska, co 7Jllilcznie zWJię.k.szakrąg odbiorców zagrani-cmy;ch. Dziś więc "Rocznik" docieTa do ponad 80 kTUjÓW. Każdy tom druk'owa.ny jest wobjętośoi ok.oło 350 sltron, z ilustw,cj'ami na wklejkad1 kredowych. "Rocznik" r,edaguje grono naukowców pochodzca1Iia żydowskiego oraz inne oso,by interesujące się l1Ji-stOlriąi kulturą Żydów w Bulgarii. Są p'o~ród ni'ch pne<de wszystkum his,tory'cy, ale także językoznGwcy ;i hi-story,cy sztuki. Opru'cowa:ni'a ukazujące się w "RJoczniku" są o tyle interesujące, że zajmuj~1 siC; hi:;to.rią -i kulturą Żydów 'Sefm·dyj.ski.ch, a więc nieznanych w naszej Czc;ś'l'i E Lll'OPY.Przy tym, .podobnie jak aszk.enrazyjczy'cy w Em'opie środkowej oj wS'l'hodniej, ulogLi oni w og,r-omnej swej masie wynisZJczeniu przez Niemców. Na wstępie niezbędne wydaje się podalnie pods:tawowy;ch irnf.crrmacji charakteryzujących tę wielką ni'egdyś .g1rUlpęŻydów europejski-oh. Zanim zaslied1'illi kraje balkańskie, ŻyoZii oi zamiesLilciwal.i Ri-sz:praIl'ię i p.ortu gali ę. Tam przejęLi wiele z obyczajoowrośei a,rabskiej li ,ohrześ,oij-at1:S'kii,ej, a ,eo naj'ciekaws'Lie, rprzej<;li w zupełI1Gś<cijqzyk kastyLijski, na tle którego po,Z)os.t.ałośd hebraj:skie oraz mpożyczenia -arabskie praWJie 2iUJ]:emie's:ię zagubiły. Żyjąc -tam do XV w. w atmoslfClTze względnej tolerancyi, wi,elu Żydów =ienriało wiarę, często jednak -tylko dla pozoru, uzyskują'c przez to w średniowiec~nej Hiszpanii -ek'sponowanestanowiska. Tych pl-zeChrZ'CLiOlny;ch Żydów nazywano maranitami. P.ierwszeprześladowanura Żydów 'TIlapłw. I'boeryj.Slkim rOZJpoczęły się po utwo- �Recenzje 347 rzeniu I-nkwizy.cjQ. Do.piera jednak edykt Izabeli w 1492 r. !pozbawia Żydów w'.zelkich praw i nakazuje im -c,)'::uś·cić w ·pr:ueciągu kJilku m'iesięcy Ara:g.Dnię, Kastylię, Sycylię i Sardynię. Niedługo potem :podobny edykt wypędza Żydów z innych prowincji hisZipańskich i z Po'rbuga1ii. PrześladowanIi.a dotk!nęly w j.edrułkowymstopniu, t:rak.towa.nyoh dotychcZias :na innych proawach, maranJitów. Wobec :represji s.to,;owanych w stosunku do Żydów w pań,stwa'ch niemieckkh i F'rancji, jedyna wolna dla wypędzonych droga Wliodła z rpłw. Iberyjskiego na )'::ołudnie, do Afryki oraz na ws'chód, do krajów bałkański,ch 'i Azji. Na Banmna'ch ŻydZli zamieszkiwali już dużo wCZJcŚ:niej.Byli to ,p.Lerwobnie tzw. romanioci, Żydzi mówiący mies.zarniną hebrajskiego i greckliego. Do Bulgarii przybyli z Bizancjum 'PO ,pcierwszy;ch pr.ześLadrow<l'nia<!h,sZic~gól'l1ie do'bkllJiwyoh w okre-si·e panowarni.a JUJSty11liana,a patem Korns.tantyI!1a VII FoiffiI'lo'!1!enety.Bulg"rzy, którym :zal'eżala n,a 1'ozwijaniu -handlu i IrZicmioiSła,odnos.il'i S1ię do przybyszów ze wschodu z. wielką lolerancją. Żydzd .ci zresZJtą dość szybko o:panowali j<;zyk mi,cj'olcowy, stali się poszuk!iwanymi pośredrrikaJITIii w halndlu. Interesujące jC's·t, że również po ·chrystianiza.cji kraju, .nawet n,a wyr.aźne żądania zwierzchnich władz kościelny,ch, 'st,o'sunek do Żydów rni,e zmienił się w Bulgairili absolutnie. Otóż okazali się oni, rniemniej ,niż w .handlu, ,przydatni dla krzewienia nowej religiti. Mianowi,c'i'e ZJnając język miejs'cowy oraz przede wszystkim :hcbrajskJ i ,grecki zajqh się tłumacwni'em ksiąg litUlr!1!i·ezny,C'h. Pierwsze księgi k05delne tłumaczyli wiqc Bulga.l'Om właśnie uCl'en.i żydowSJCY. Nas'tqpna grupa IITliigra11tówżydowlsldch dotarła [1a teren Bulga'rii po 1360 r. z WqgiClr. Byli to ,ci 'sami Żydzi, którzy 'llszlJi wówcz,a·s ,sbamtąd do Po1'Sk.i.oraz do Aus,trii ·i Mołdawii. W B '..l łga'rioi .otrzymabi !t1Jazwę agrigini. Kolejna fala ŻydÓw przybyla ,po 1391 r. z ,Fran'c)i, a po 1470 II'. n-astąpił.a Wli-elka mi·gracj.a z Hawan,l. Byh lo pierwsza duiJa l'i,czebnic :grupa Żydów aszken.azyjlskioch, którzy w ti.mp£'llium otomaiJs·k,im Zinaleź1i s,chronien,ie przed prześladowaniami obejmującymI wówczas niemal calil E-Urrop<:za·chodnią. W SOlfilirpowsltaloa wtedy wielIDa gmina aSIZJkenazyjska,obok mniejszych, is,tnieją'cych od klilku dziesięcioleci w inny,ch mias'tach tureckiej Bulgaf'ii. Bowiem po opa:nowaniiu Eułga,ri-i przez TUTków (koniec XVI w.) Żydom nadal pozostawiono tu dużą swohodę. W państwie (J,tomańskJim przywiązywano wielką wagę do .f'ozwoju handlu, ,a żydowskńch kupców wyk·o·rzystywano pcnadto powszechni,c ja.)"o dy,plomatów. Również uczerui żydows'cy oiesz.yli s'ię wielhmi ,przywilejami. Żydów ·osiedlano s.zcregól:nic w miastach, a główn,ie v/ Konstantynopolu. Wreszcie po 1492 r.cale B:ałk;my zetlmqły Siię z 'Udekinierami hLs'Zjpańskimi. Nowych Żydów, nazwanych sefardi (Sefard w j. hebmjoskim znaczy Hiszpania) p(Jwi,Lały Zlróżnicowane, n,iewielkie stosul!1kowo .miejscowe gminy żydowsktie, Przybysze okazali siq gf'Upą niezwykle ekspainsywną. Reprezentowali ba.rdZJOwys<ok'i poziom duchowej i matmialnej kultury. Ba!rdzo lioczni, narzlUoiE ,swą kulturę autochtonom i właśni'e napływającYlm z pól1nocy kolejnYlm faIom 'll'oiekcinlie:rów a~zkcnazyj.sk:i,ch. Żyd2Ji his'zpallscy przynlieśli ta'kże swój język, który po niedbugim czasie sIal s-iq .powszechnym językie>m wszYiStbch Żydów balkaiLsk.idh, nazywanych od tąd scfardyj.czyka.mi. Jqzyk, Móry zos·tał prz;ez Żydów sefalI'dyjsklkh WJprowad.zony w poibaczne użyciE.:w krajoach balkań-skli<:h był 'pi<erwotnie po pro·s-tu hi Zip'ańJs!k1im, a dokładniej casimano, w swej :po.sta-ci XIV -wiecZin'ej. Nateren:i.e Ri!sZJpal!1ii, !t1Jarsycolny el€'lTIentarni arabsk'i<mi, rzwany był tadino oj.jako ta.kli został .przeniesiony ll1Ja Bałkany. Następnie kSZitałtując się bez koinJtaIDtu ze :bl'ódłem iberyjSJkim, po wchronięc.i:u �348 Recenzje słoWlll.i·otwa tureckJ.e~o i elementów i.nnyroh języków bałkań'sk~oh, U'trwali ł 9ię w f.ormie zwanej judezmo. Był to .pO'w.s~echny język Żydów w :tej cZGś,ai świ'a1.a, mający swą IJtera1urę, używail1y w handlu, kOTes,):ondencj'i i ży,ciu codziennym. Ostat'I1Jie stadi·um t-ego' języka, ukszbałt<Jwane w dI'ugi,ej ipoloiWlic XIX w. pod wpływem kontaktów kul.tu'm!Jn'Y'ch z F,rancją, ,powodujących lł1apływ słownictwa francusk,i'egQ, znane jes't j,ako forma języka judeo-hiszpańskiego. Ogól;nie na ok,neśleIllie języka Żydów sefar1dyjs'kkh, niezależnie od jego stadIUm rozwoj.owego, używ'a się kilku 1enminów równolegle: ladino, judezmo, sefardit, judeo-kastylijski, judeo-hiszpański. We wlspół'czeslIly,m ladino k'ompolIlent kastylijsk\ obejmuje około 62'0/0 wszystkich jed!IlJos,tek leksykaJny,ch. Jest ,to słownidwo ,najbardziej pod st'awowe, u'TIIiwersla'!Jne, obej,mują'ce okreśJ.eJ1lia opi!sują,ce stO'sunk'i miQdzyludzkie, 'I'odzi,nę, nazwy części ·ciała etc. HebrajsiQiego pochodzenia są nazwy miesi<;'cy, świąt, mo. dlitw .i ilł1nych zjawrusk zwiąZJany'ch (l ł'eligią i litur~ią. W koń(~u XIX w. mocno za='czają się wpływy języ.ków nJaI"odowY'ch,'od którycoh brane 'ą nazwy ws,zelkich zj.awisJk nowo tworzonych. W języku' ladźna .powszechnie piS<lJIloO dZJiela TIia'U'kowe,reli~ij'I1c li ipropagail1dowe. Stąd piśmien.nidwo w tym języku jest dość 'Obsz,er.ne. Współcześnie jednak znajomość ladino jest 'coraz mniejsza. Pomijając fak,t zmniejsZJonej liczebnie s·połeczil1'oś·ciżydowskliej w krajach babk,ańskJi'ch, zauważa 's'ię ZJanikanlie znajo-· moś'C'i tego języka u młodego .pokolenia. Tak więc przynależność do Żydów sdard)'jsikich nie jest równozna,czna ze znajomością sefardit. JesZJcze do II wojny w s'amy.ch Sal'onika'ch ży],o 90 tYSlięocyŻydów s'afardyjskich, z których i!1J'emieckie prześladowania przeżylo zaledwie 800 o~ób. Żydzi sef,all'dyj'S,cyżyją dZJiś (poza Izraelem) w Bułg,arii, Grecjoi oraz Tur'cj.i. Oczywiście, część ,ic<hwyemi'wo'wała d,o USA .i innych kmjów Ameryki, a peWlIla lioczba również do Hisz,panii. W Madrycie tworzą około 2,5-tysię'czne 'skU!pisko, a w 1968 r. zbudowa:no tu pierwszą od c<:asów Inkwizycji synagogę. Przed kilk.ud1JiesiGciu laty SpOI'O 'S'ef8,'rdyj'czyków mieszkało w Egipcie, obecnie w wiGksZJości wyomig:rowalii do Iz;rae1a. Jedll1ym z więk:szy'ch skupisk Żydów 'Sdardyjski'ch jes.t dziś Turcja. Zyje ich tu ,około 25 tY:S1ięcy.Ak i wśród :n.~ch zanik'a ladino ja,ko czyrrlDlikwiqż'łcy społeczność. Ostwtnia 'NSliążka w ,tym języku ukazała się w T1urcjli w 1928 r. Przed kilku laty 'pll"ZJes>tały wyoehodzlić gazety "El Tiempe" i "La Ver·a Cruz". Do dziś pnebrwał jed-em..tygodnik - "SaLom", w którym publikuje siG k,ilka k,olumn w języku ladina; resZJta tek,~tów d~'uko'W3na jest po turecku. Opublikowan.e dotąd tomy "R'o<czni:ka" w ~I:Oisób dość pełny dają obraz kultury, hiJs,t'oniJii języ.ka Żydów '~2fa'rdyi's!k:ich z ter€lł1'u Bułgarii. Dla 'polskiego czytelnoike jest to naj,pełJ'1iejsze i;ródlJo wiedzy o tej 'inieres'ującej grupie kultu·rowej. ZaVlt1artość joedena:s'tu wydanych ,tomów iP,rzedstawia s,ię nas1GPująco (liczby prz.ybliż,OIne): 45% objętości zajmują ·artykuły o treści polityczIlio-propagandowej oraz podejmujące problematykę żydowsk,ie'go ruchu robo t;ni'czego; 240/0 histania Żydów w Hułganii i na Bałk,annch (migracje, orgoniz.a,cja SoI:0łeczna, .prawo, życ,ie gospodarcZiC); g% - ma,rtyroloQ1giaŻydów w 'Czasie ostat'llliej wojny; 5% - język Zydów bułg.alI"skioh; 50/0 - oby'czaje. Po'z,os,tałe 12% zajmują artykuly ,o treś'oi innej ('sylwetki 'słaWlnyoCih Ludzi, zbiK:J'l'Y bibillotek, archiwów i,tp.). Li,czba <lJI'1tykułówprzydatnych interesującym się tr.adycyjną kultur'l Żydów jes't więc Ilość pok'aź'lla, a,c:zkolwiek pneważają, jak widać, artykuly o tematyce ws.półczesn ~j.Brzy tak małej l.inbie ł.atwo d'OE,tępnychws.półcz€sny·ch opracowań z t.ej �349 Recenzje dziedziny, każdy a.rtykułd·otyczący tin,teI'esująrcej ,etm.'o~rafa ternatyki stanow;i po~ zycjG cenną. A oto klilka nazwisk ·częś'ciej .pojaw:iają,c,)"ch się ill3 lama,ch "RJocznik>a": Eli E~zkenazy - zajmuje się historią ,i obyczajoami 2ydów Bułga.rskich, a m. im. historią migra'cji, organizacją .s,połeczną, ży,oiem duchowym ,i ekonomkznym w odn~esieniu do poszczególnych okresów. Izaak Moskona 1ingwista, pośwlięca się studiom nad językiem ladino, jego historią, strukturą, Wlpływami obcymi, przysłow:iami,piśmiennktwem w ladino,or:az tr:ad)"cyjn)'lrni obrzędami li zwyc~aj'aJmi Zydów. Podobną problomatykę 'podejmuje Iwan Ke'czaw. Sneż'ka Panow.a kilka artykułów PQświGoiła ekonomicZlnym warunkom bytowania 2ydów. Arrtystycz.ną stroną 'i'ch żyda zajmują się Ana Paszkow:ska (a["lchi,tek,tura) li NjJmlaj KocZtew (na.pisy nagrobk'owe, 'Plastyka kultowa). Adam Bolgar tanulmanyok (Balgarsk Sltudiii), Dehre'cen, 1974, t. Bartosz 1; 19,75, t. 2. Pierwszc tomy "Studiów Bułgarski,ch" wydane Z!Dlsit:ały jak,o efekt k,ilkuletniej współpracy i wymiany naukowej międzyD€rti Muz;eum w Debreczynie a Muzeum Okręgow)'lm li M'uzcum Lajosa KQs'sutha w SZlumen. P>rezentowane tomy ukazały si~' jak,o 26 i 29 numcrry "Hajdu-Bihar Megyei MuzellImok Kozlemoo,yei" ("Wiadomoś'ci Muz·C'um KGmita'tu Htajdu-Biha'r.i"), pod red·a,kcją dyr~ktooa Der·i Muzeum Imre Dail1kó. Zawartość pierwszego tomu, bardzo Tóill1lorodną, łą'czy ,pI'oblematy;k'a wzajemnych kontaktów i wpływów bułgarsko-węgiersk,j,ch. Toeklsty węgiel1S'kie <uzupełniają dcść obszerne streszczenia w języku bułgairskim. A Cito treść kolejny,ch artykułów. Gyorgy Módy, Sladami węgierskich emigrantów w Szumen, zajął się wyszukaniem trwałych wpływów emigrantów węgiemklich w kulturalnej i gos'fXJda'rczej sferze życia miasta Szumen po roku 1850. Otóż wi'ele instytucji, 'przedsięwzięć kulturałnych, wzięło początek w 't)'lm ·cza:slie z ,ich inicjatywy. Tak więc Węgrzy zajęli się krzeWfieniem sportu, założyli nowoczeSiI1ą aptekę, orki,es.trę s,y;mfonicz.ną (pierwszą w Bulg.u'rii), rprzy'czynih się do il'O'zwoju !t1Jowoczesil1ychgałęZIi przemysłu ,itd. Erze bet G. KapLl"si, Młode lata Vasila Kolarova, wielkiego rewolucjonisty bułgarskiego. Biogmfia 'pieT\Ą/lszychlat życia i dZlilalialnośoi j'ec1negQ'z największych rewolucj.oni.stów bulgarski:ch. Kola,r,ov 'UI'odZJtił 'S,ięw Szumeil1 ;j tu !Spędził 26 la,t. Gyula Va'rga, Bułgarskie ogrodnictwo a węg·ierska kultura warzywna. Po Toku 1880 rozpoczęła \Się maso'waemigra,cja za,rOlbkow,a BułguIrów. W duilej mierze byE tf) ,ogrodnicy, którzy mi'growa~i m. in. IllH Węgry. W porównaniiu z [.ch kulturą upraw, węgiC'rsk,ie wairzywnictwo bybo bardzo .prymi'tywne. S.tąd og;romny wpływ emigrantów bułg.a,!"skiochna ,podniesienie kultu1ry upraw na Węgrzech na przełomJe XIX:i XX w. Imre Dankó, Literatura dotycząca ludowej architektury Butgarii. AJU~<Q;r wskazuje na ·~poI'Cluki w .();pra'cowal1li'utematyki, -stwierdm ~k o.pr.acowań syntetycznych .przy sporej ilości 'prac ma1eroiaJ.o'wy<ch.PoOddaje charaktery·S'tyCte publi·k'o·wane prace z tej dZliedziny. Zoltan Hethy, Węgierska emigracja na terytorium Butgarioi w latach 1849- 1850. �350 Recenzje Bibliografia publikowanych źródeł i opracowań. Podano z baJrdzo~rótk,im omóW/ieniem 56 publikacj-i, głównie w języka,ch węgier:sl~im, bułgarskim i T1Ji·emieckim. Tom drugi "Studiów" zawiera wcał<JŚ'coimate~iaŁy z bulgarsko-wę·gic-rskaej sesji poświęconej 1stvanowi Ecsedi, odbytej w maju 1971 r. Ecsedi (1885 - 193(j) był wykładowcą historii i geografii w Instytucie Ped'agogkznym w Debreczynic, a 'r;otem dyrektorem Deri Muzeum. Zajmował 'się etnograficznymi badaniiami w dziedzinie rybołówstwa, past.erstwa, pożywienia ludowego, rolnictwa i hodowli. Dwa razy wyjeżdżał na dłuższy pOIbyt do Bułgarii, gdzie prowadził s7Jczegółowe badania nad hodowląbydła i ow:iec. Największym wkładem w zbliżenie obu narodów było opubl.ikowanie w 1930 r. kSliążki ipt. A bolgó.rok foldjen (Na bułgarskiej ziemi). Omawiamy 10m zawiera 13 krótbeh artykułów związanych z ży,eiem i d7Jiałalnoś'cią L Ecsedii na polu wzajemnego poznania Bułgarów i Węgrów oraz <lrtykuły nc.wiiązujące do w.spó~pr:a'cy bułga'rsk,o-węgierskiej. Tom ten k'ończą slre5zlczcniu w językach bułgairskim i il1iemieckim. Adam Bartosz "Traditiones", Zbornik I.nstlltuta za slovcnsko narado'pisje. Vol. 4 1975, Ljubljana SI'ov.e·l1JskaAkaderrnija Znanoosti li Um:e·tnos!i, Razr·cd za Filoloske in Literarne Ve.·de, &s. 380. 1977, Czwarty tom Traditiones zawier'a przede wszystkim artykuły i materiały związane z folkłorystyką. Ta jEdnotematyczność otomu, jak 'czytamy w dopisku redakcyjnym, wYil1likaz faktu, że mateniał publikowany miał być w specjalnym zeszycie Tmditiones, wydanym z okazji ·czterdziestolecia .powstania Instytutu Folklo'rystyk:i. Niestety nie doszło do wydania -tej publikacjoi. W dziale rOlip.raw zamieszc7Jonl(} szereg alrtykułów dotyczących pieśni, 'muzyki i tańca ludowego. Z. Kumer w artykule Mati Ljubica. Prispewek k razlagi balade o pastirju in carovnicah wyjaśnia pochodzenie ballady ludowej o pasterzu, któremu trzy kobiety-'cza,rownice wyrywają serce i piersi. Vla,rianty tej pieśni rozpowszechnione 'są na terenie całej południowej Słowiańszczyzny. M. Terseglv w swym opra'cowaniu Jenkov knezov zet in ljudska baLada o grascakovem vrtarnju omawia histo,rię powstanilai rozpowszechnienia siępicśni ·opracowanej 'p.rzez S. J ankova. Autor wskazuj.e, iż J:ank{),v IPosłużył się przy opracowaniu ludową 'pieśnią, która wstaje zapomll1'iJanalub przepla'ta 'SIięz publikowaną przez niego w 1860 :r. Artykuł R. Hrovatina Metrice in architektonske dvojice u ljudski pesmi dotyczy kwestiii różnorodl\1oślci metiry,cmyeh ·i architektoni'cznych struktur p'ieśni ludowych. Kolejne op.r,a·oowan:ie B. Ravn,ika:ra Glasbeno narodopisje u luci teorije o informacji poświęcone jest kwesti·i t€'OI'ii·infor;macji w badania'ch elinO'muzykologicZJI1ych.D. Hasla w alI'tykule Haloka żvegla opisuje na podstawie .mate,riału z badań terenowy'ch charakterystycZil1Y d1a okręgu Haloże ,i,n'strUJmentmuzycz;ny - flet, ta:m 'produkowany i używany. AulJor tprzoolsltaw1a charakterystykę tego llin.stDumontu, >Jposób produkcji siprzedaży. Dwa kol.ejl!1eartY'kuły d{)tyezą ku1tmy materialinej. J. DuŁar w a·rtykuJ.e Svetila u Beli Krajni orTIaWli.afQ.rmy wszystkich przyrządów 'służący'ch do nświet1enia, począwszy od stojaków do łuczywa, aż 'po świ·eczniki, lampy naf.towe i karbidowe .. T. Cevc opl'zedstaWlia :tr:zy formy dl1'€Wl1IialIlych zamków z klu.cza,mi używanych na. terenie Słowenii. �351 Recenzje V. Novak w artykule Madzarski spisi o ljudskem zivljeniu u Prekmurju prrZledstawia i charakteryzuje ·J.itcraturę is<pisy w języ<ku węgier.skJim, j'ak'ie porwstały od XVIII do p::;·czątków XX w., .a dotyczyły słoweńJs:kiiej kultury ludowej na teretn.ie Prekmurj<1. Dz.iał mat:::riałów z'awtiera liczne orp"ffi'c'O'waniadoty'czą'ce pos.ZJczeogólnych działów folkloru, przede wszys,tkim 'pieś'ni, dalej rprr.zysłów, pr:zY'PoWli'eś·oii nicktÓi'ych obrzędów. Andrzej ss. "Zbo,rnik Sl·Qvenskeho Narcdneho 253. Muzea", Brencz R. 71, Malf'tin 1977, E<t:nograria t. 18, W ~erii "Etnografia" uk<1zal ·się 18 tom rocznika wydawanego przez SłQwa,ckie· Muzeum N<:lfcdcwe w M<1rtii.nie.Podobnie jak w poprz-edni1ch tomach, 'I:0sZicZlególn,e arty;';uły zC9taly .óKupic'rloew k:ilku czę~ciach tem:atyczny,ch. Cz<;ść rierwsz<:\, "Przyczynki do hislorHnarodopisu i muzeologii", otwie:ra art yp:uł Ma'rty Turzovcj Artysta narodowy Ferdis Kostka. Pisz:e autorka: "Wielu art ys:.6w ma p·rzy swoim n<1zwisku odważny epikt: "na:rodowy". Fercl;isowci K'ostoe,. J<:;ko pi[,[w,-;zL~mllludov:err.uar1y~ci·e, Inależy suę on .tym bardzkj, gdyż przez całe życie swoją dz.i'abJtlością dCikumel!1tował m'ił-ość do ludu i do jego pil'alcy". Taka. rekc.:TIcmdacj.a z pewnością .nie 'po·zwala pominąć 25r{)'cznicy śmicI'c:i a·rtysty (1878- 1951), który stwOil'zył okolo 3000 pDa'c. Są~o przede wszys,tkim dz'bany, cz.erpakJi, m~sy, taleTze i 'Pla~\tyka figur'alna - wY'Doby stanoW!iące ozdobę najwaŻl1Jiejszy'ch slowackioch muzeów. Z okazji 50-locia urodzin dr Hazeny Filov·ej, Jan Michalek omawia dorobek i działalność przedstawi.eiełki I:iierwsz-ego powojennego pokoleIllia etno-grafów s1owack.ich. B. Filowa jcst autorką szeregu prac dotyczących przemian w folkIorze i kulturze ludcwej Slowacji. Jest ona ,także wieloletnią redaktorką cZJas,opisma "SIGvensky N2.rodopis", a 03ta1,O'i,0 została k'ie'row:nikJiem "NaI'odopi.sneho Us.tavu SAV". W 1975 roku etnografię słowacką dotknęła bolesna str.ata, w wieku 72 lat zmarł 'profesor UniwNsytetu A. Komenskkg'O w Broatysław.i·e, dlf Rudolf Bed:na:rik. Zyoie ,j działalność tego naukowca ,i patrioty, jego .pra'cę w Słowacl{jim Muzeum Narad'owym, w Macierzy Słowa'ckiej i Kate·da:2'J€Etno<gr,afi'i UK ,omawia Andrej Polonec. W częś<cidrugiej "Studia i 'materiały" do ciekaw6zyC'h wrtykułów nal.2ży praca Igora Kristka 'I:ośw'i<.;conakowaLstwu wiejskuemu. Odgrywało ono waż,ną !I'Olę w zaopatrywaniu chłopów w podst,awowe n3'rzęd"lli,a 'I'oLIlIi<cze.Kristek omawiG wpływ wsi na r'ozwój kowablwa, slirukturę wyrobów, która była w dużej m,ielfDe uz.ależn~C1naod lOik'alnego zapotrzebowania. W związku z wYlPa,elf;aniem wYirobów wiejskich ·prz·ez przemysł, kowale cor·az barozi,ej 'Prze,chodzą na p~oduk'cję podków, metalowych kora-t li innych zdobień. Omawia też praktyki lekarskie ko>\V,aLi,<przede wszysl-kiim leczen.ie kona. Calość te-goo,o'bs.zer.nego aI1tykułu za:mY'ka oharakterystyk;a ż:,'cia 'S'połeocz.no~go'sI:.oda·rczeg·o k'owali olraz i,ch f.olkIorr. Ciekawą 2nalizę budownictwa ludoweg;o na Kiis<ucza,ch :i w zachodn,i,ch Karpata'ch pned-sta.wia Andrej Polonec. Autor' omaw1ia pr,ocesz.a·si,edłenia tych Zliem,. system 'poIowy związany z typem wsi, daje am.alIizy :r:ztlJtu pil'zy~.emi.a, omawia funkcję komór opowiąwną z typem gJoopodarki ocaz jej warianty. G€iIl.ezę, 'rozplanowa- �352 Recenzje nie wnętrza i fUlllk'cje pOlmieszcileń dwojaków przedstawia autor w drugiej części artykułu, słus,z.nie nawiązująlC do budownidwa ina terenach Polski. Pra'Da z,ory ZubeI'cowej o umeblowaniu wiei'~k.ich ,~hałup dotyczy 'rm·eJscowo,s'ci Kremn~ckie Branie i S.paina Dol,in,a, ,polożonych w śrcdkowej Slowacji. Główną podstawą ukzymalt1lia mieszkańców było gÓ'f'l1Ji'Ctwo, mimo to umcblowan.ie d'omów niezbyt różnHo s.ię od umebIowa!n!ia we wsia,ch 'roIni,czych' Oprócz wyżej 'przedstawiOlllydl, roczm:ik Z'awiera następujące 'prace: Gabrieli Jesenski'ejo ludowej wet'ery.na;riJi, Ma;r·ty KOlmcłl'ovsktiej o czel'paka'ch liptowskich i Idy St'a:snej o 'orn.a'men1yce w hafde ludowym. 'Viera Abelova priledst<lwia g·ospada'rkę mIee'mą z okolic TI'Conczyna, a Stan,isł:aw HOIrvat'h omawia wyceny domów mieszkaLnych :rzemieśLników li chł'OIpów Ipańs,zczyźnix.llDy'chz Uhrov,ca i majątku uhr()l~k:iego w XIX w. Z k,ronikarskJiego obowiązku należałoby j·esZ!cze,odnot<Jwać, że w części trzeciej "Zbonnika" ,poświęconej muzealnioCtwu znajdujemy: artykuł Igora Kristka {) ekspozycji Słowa'ckiego MUileUlm Narodowego w MarLinie oraz artykuły Ireny Lec.howej i Edw,aroa W,aLigóry o mUZJealny,ch,ek~p{)zy,cjach et.nograficzny'ch w Łodzi i w Kruilrowti.e. Brawie wszystkie artykuły ZJaWli,erająsrt:r,esilczeni,aw językaich rosyjskim i ill,iemieckim, a 'Spis treści podany jes,t także w językach: l'osyjskim, niemieckim, an_gielsk1m, f'ralnous'klimi wę~iel'skim. Mariusz "Kalel1Jdarz Śląski" na rok 1~78", Ostrava Baumann 1977. Z matełl'~alów ludoznaWlezyeh zami·esilez:onyeh w tym interes'uj<:jcym numerze kalendarza Polonii zaolziańskiej (ukazał slię w nakładzie 7,5 tys. egz.) warto wym,i,enić i krótko 's·chaJraktery.wwać n,astępujące: D. Kadłubiec, który od lat poświęca uwagę literaturze pamiętnikarskiej piór autorów z,e Sląska Cieszyńskciego·, w 'artykule pt. Mistrzowski dziennik z XIX wieku omawia za'piski Adama Ci.encialy, wyksztal'conego j postępowego rolnika śląskiego. DZJiCil1l!l'ik zawiera wiele ,c'ElTIny'chinfor.macjii <O gO'"podarce, meteorologi'i, obycZ!aja,ch i wydarzeniaICh 'społecz.ny,ch, ma też okI'eśJ.oną wartość językową, gdyż występujące w nrim dialektyzmy umożliwiają głębsZ!C po-znanie gwmy za·chodniocieszyńskiej. Szkoda, że ze wilględu na szcZJuple il'amy kalendaJ'za D. Kadłubiec mógł dać tylko ,nieNtóre zapisy z lat 1868- 1871. Not,a,tnik po'siada także dużą walftość hi.stQlry'ezną i dokumentaI1ną li zasługuje z t'ego powodu na S ilCrsizeomówienie wraz z ewen<tuaLnym opu'bld.koWlaniem oałośd w zeszytac:h ludoz.nawczy'ch. W a'ftyk:ule pt. Prognostyki pogody ludu cieszyńskiego, w chrono,logi'cmym 'Ciągu zgoonym z porami 'roku i z krótk'im .k<omentarilem objaŚini:ającym, zawarto .sporo ci'eka1w1egomateriału ludo zna wc z.c.go,który móglby stanow,ić bazę i do naukowych dCCliekań. Należ'al,oby go oopcwiedlnJi,o sklasyfikować i przeanaLiz'ować na szerszy,m tle po.J.s'l<Jim :i czesko-słowa'cki:m, by ;można orzekać o oryg,ilnalno'ści śląskooieszyń'~ki,ch ludowych ;prognostyk. Naturalnie, w kalendarzu trudno zam~eszczać n,aukowe rozpr'awy, 'cnoćmo'ż:e wlaś'nie bardziej pogh;bione potrak,towan:ie tenutykli mogl,oby Zla'chę'Cićdo 'systematy'cznego zbieranlia ,tego 'rodzaju zanikającej 'two;rczoś'oi ludQwej wśród ludu cileszyńsk1iego. Od daw.na ,przy.ciągały 'liwa-gę zarnicsZJczane w pras'ie zaolZJi.ańskiej (szczególnie . w mieSlięczniku "Zwrot", ale r-eguJ.arni'e lTówn:ieżw Iposz·cz,egóLnychroczn'ika'ch "Ka- �Recenzje 353 lendarza Sląsk,iego"), przyczynki z zakresu nazewnidwa c'enionego bada,cza, Józefa Łyska, zmarłego w 1977 r. Przycz)'lnlk,i te odzma'czają się rzadką w popularnych rozważani'a'ch erudy'cją i umiejętnym wiązarniem spraw językowych z podłoż,em S'połeczno-marteri1ałnym. W kalendialrZJu J. Łysek zarpozmaje Iczytelników z traJnlsrporrtem drewna z wyrębów w Iasa,ah besk'idzkkh, dając "opirs technologiii różnych form zwózki i ich fragmentów" i analizując przy tym "przynaleŻJne rnazewnidwo gwarowe, dziś bezpowrotnie zanikające w mia'rę za'choctzących zmian gospodarczo-społerczJnych ,i 'POIstępują'cej mechaniza'cji wpańrstwawej gospodarce leśnej". Oprócz opisu transportu zwra,oa Łysek uwagę również na ścinanie drzewa' w lesie. Pomija on jednak Sipław drewna, "któremu z uwa!!)i na je'go odrębność należałoby się os'obne opracowanie". Nic bardzo jednakrmjUlmiem, dlaczego do !poważnego i inte[('sującego artykulu dolączcno kliczJOIwate"nras1trojowe" zdję'Clia z leśny,mi motywami, zamiast zilustrować dobrymi rysunkami poszczególne 'czynności, jak śdąganie i spusoczanie pni, ich załadunek, opinanie fury, zwózk,a, wyładunek, składowanie itd. Pla,sty'cznyopis wraz z dokładną rinfolnma'cją o narzędzJiach aż prosi się o tego rodzaju ilrustra'cje. Zasłużony zbieracz folkloru na Śląsku Cieszyńskiim, J. Ondrusz, w artykule pt. Pionierzy !udo:nau;siwa w Cieszyńskiem kreśli sylwetki najba,rdziej zasłużonych pierwszych autcntyczn)'lch cieszyńskirch folklorystów, zbieraczy pieśni ludowych, stroju, obrzędów, sz,tuki, wyrobów kultury materialnej na Śląsku Cieszyńskim, a mianowioie: PawIa Stalmacha, Andrzeja Cirnclały oraz Roberta Zanibala. Dobrze by bylo kontynuować tcn cenmy sZlkri'c,posz,erzając ,go o bliższą perspektywę cza'so\vą. Dopiero w tak zarysowanym obrazlie będzie ,można pełniej oc·en:ić ogrom dokon8.ń zaolZJiallskich fcrlkJ.orystów :i etnografów. Ich trud ma wiEJkie ZJnaczenie dla opisu dziejów kultury ludowej ludu polskiego w ogóle: Pośrednrlo z interesującą nas tema'tyką związany jest artykuł o n:ajstarszy'ch wydawnictwach śląskich i pierwodrukacheieszyńskich. Nie nowy to temat, był już parę razy podejmowany, ale dobrze wracać do spraw mających istotne znaczenie dla krzewienia kultury umysłowej i rozbudzania świadomości narodowej wśród lud u polskicgo w Cieszyńskiem. W artykule kolejno omówiono druki religijne, oko!iczrnQś6owo-specjalistyczne i polityczne. Z oryginalnej literack:icj twórczości ludowej daje kalendarzruiestety tylko dwa wiersze w gW<:llzecieszyll"kiej: jeden znanej poetki ludowej, A. FHipkowej z Łomnej Dolnej i druki poetki ludowej, E. Milerskiej. Z artykułów hi::torycznych, wydobywających na 'twiartlo dZJienne nieznane karty przesz!ośd, warto odnotować: historyczną reminis'cerrucję śląskrkh powstań pl. Ziemi ojczystej przypisany, pióra S. Majewskiego, prrzy'czY'nek K. Pliegzy pt. Jak rozwijała się u nas sztuka fotograficzna oraz infof1mację O. 'I1oboły o st,ary'ch k:ina'ch. "Kalendarz Sląsrki" na rok 1978" jest 48 tomem edycji polskiej wyrdawlnidwa "Profil" w Ostmwie, a jednocześillie już 17 roczmikliem swej s,eriL JiTi Damborsky Kalendarz Ślqski na rok 1979, Ostmva 1978. Jednri [adzi by widz:ieć w "Kalendarzu Śląskim",' wydawanym staranliem ZG Polskiego ZW1iązkruKulturalno-Oświatowego w Czeskim Cieszynie, 'c.oś w ['ordZJaju rocZJnrików etnog)rafi'czny'ch czy zeszytów lJurdoznawczych li folklolrysty'cznych, inni 23 "Lud" - tom 63 �354 Recenzje mów,~ą, że ma kaJenda,rz pr:zynosić pa:-:zedewszY'stkliJm sporą por'cję dobrego czytania, Ziabawy i hummu, :trzeci podchodzą do tego jedynego tego r'OdZJajupe1riodyku, ukazującego slię już ord 18 l'ait po polsku ina Śląsku Cie:szyńskim, ba rdzliej ambitnie, chcqc w ni,m Zinaleźć odbicie wiSpókzeslnego życi,a Pololni,i czecholsłowa'ckliej. Powiem otwarcie, że zalicZiam 'Się do ostatniej katego6i i od kilku lat Upof'czywie nawoluję, ilekDoć przyjdZlie mi 'Pisać a "KalendamlU Śląs:klim", by stał się on właśnie zwierciadłem t'erażniejsZJości. Nie w sensi,e dydakty,cZJno~umof'a1ruilają'cym, ale - pamiętając 'O tym, Żie jest rio jedyna Ipubliik,a,cja Itego rodZlaju - w sens1i,eobywatelsko-patriotyc=ym, mówliącY'm Q 'tym, 'czym są, czym żyją, jaki wkład wnoszą we wspólne dZlieło budown,idwa s:acjaliistyiczJllJejojczymy P,olla'cy roku 1979 w CzechClsłowacjli, jak kSizt1ałtuje Isię lich naDodiQIwakultura, a:-ordząsię nowe obY1oZiaje,jak układają . się stosunki z krajem ZJamieszk'alliia i z Polską. I jesZlcZie,jak układają s,ię i,ch stosU'l1'kJiz obywatelamii i,nnyc'h ll1Jaa:-odowoś:cli w Cielszyńiskliem. Tema,tów w,ię'c masa, j<lklie powwnrny znal,eźć s'ię w kalendarzu rdl,a PlOloniJi'. Powinmla być, ,co zr'esZltą lTIiamiejs:oe, oryginallna twórczość lJiter:ack,a i popularnO-ll1Jaukowia,powinny Zlnaleźć się w "KalenrdalT!zu Śląskim" próbki ludowej literatury, gawęd7Jiarsltwa, folkloru, artykuły z histor:i'i li ludoznawstwa. A też dobra zabawa, taki humo'!', który baWli i śmieszy, zresztą takiego humoru nri,grdynie brakło na ziemi śląskiej, dość przypomnieć iSOCZyStyhUlmorr górni:czy. Po wyliczeniu wszys,tkirch tych wyimogów, jak'ie trzcba pOIstawić kalendarzowi polonlijncmu, mOlglibyśmy poprZJestać na stwierdzenilu, że w edycji "Kalendarza Śl<lskiego" na rok 1971} niewiele l1Ii'Cistetyz ,tYichpostulatów jest ZJr,ealiZiowarny'ch. Tl10lchę byśrmy jednak Isk1rzywdziLi zarówno aut'orów, jak i wszystki:ch, którzy przyczynili iS1iędo wydania]{)ałendarZJa. Na :pewrno wiele słów uznaiDii'a zasługuje strona grafli'czrJJa, k,tóDa czyni z kalendar:Zla (nieomal fotograficzny almanach. Bo chyba po 'raz pierwszy udało iSię zgroma:dz:ić tyle ciekawego matcl'iału zdjędowego od tylu Zlnakormity,ch :alT!tylstówfotograf,ików, polskiich ,i ,cwchosł,owa,ckich. Z twór:CZJoś'ci Litemcbej dano kilka :pięknych próbek litem tury oryg~l1'alnej i przekładowej (z iczesk1ego piśmiennidWla). Trady:cyjnie dobry pOZJiomu-eprezentuje poelzj,a ludowa w gw,arze Anrny F,il!ipk,owej, zwycięŻiczYl1liwidu konkursów podyckich (natomiast nie jest'em przekonany, ,czy równi,e pozytywnie oceniamy jej próbki 'czyst,o literackie) oraz Ewy Mi.1erskiej. Do tego kręgu należą gwarowe opowiadania A. La baj Tak sie u nas żilo orraz A. Filiipkowej Na torgu w Jakónkowie, BadacZJa etnogDafa z~l!1tCir,esują niektór'e matcDiały, 'szczególnie Mistrzowski dziennik sprzed stu lat, którc:go część pierwszą ogłoslił Damiel Kadłubiec już w ,popTZlednirm "Ka1le:ndariZJuŚląskiim", zaś :obecruie zalmyka ,swe ,rozważan,i,a. DZliennik zawlie1rrawie,le ,cennego ,m'a:t'eDiałuz dziedZJiJlly'oby'czlajowej, rolni:ctwa, InazewniiCtwa, realJiów itd. Z TóWlnym zalinterre:sowalniem .srpotka się K. Pliegzy Odpust i H. Bielesza Czarodzi'ejskie mlyny w Mostach przi JabÓnkowie. ZnakomHY'm gawędziarzem ~ s,tylistą jest St,aJnrslaw Hadyna, cZJego jesZlcze raz daje dowód w andraszku 'czyli hii'sltorlii jednej :p:i'eśni. Jak 7)aIWSZeuHadyny, refleklsja prZJeplatasię z żywym, ba1rwnymopi,sem beskidzkliej kraimy, orsol::iislteprZJeży,oia z OdcZludlelmogółu. Folklorysta Józef Ondrusz zami,eśdł artykuł pt. Z dziejów folklorystyki cieszyńskiej, pnypo'milnając zainitereslQwarnria'oi'eszyń.siką rprro'zą ludową od L. Malinowskiego do B. Hoffa. J. Szymik zajął lS1ięlecznidwem ludowym w Oieszyń.skiem, zaś R. Mrózek Dawnymi nazwami karczem w toponimii Sląska Cieszyńskiego. Brzejrzyjrmy ,pok'rók1e da'llsze ,materiały. A. Rusnak w :artykule Fiewca naszej krainy szkicuje sylwetkę Janusza Kubiszra, autora znanej \pieśni Plyniesz Olzo, z okazji przypadającej na rok 1'979 50-t,ej Docznicy śmieTC:i.W. Oszelda powraca do tekstów �355 Recenzje z opis,a,mi Wlisły, W. Josiek /PIfzypomfu1akont'akty J. I. KraszeW1sk~ego z,e Śląskiem c.:.eszyńskim, O. Matu6zek oastanawia ISię nad zagadnieniem region:u cieszyńskiego \V sztukach a.mato.n,kii'ch. J. K'orzellJtly w ,artykule pt. Z dawnych dziejów śLqskich zajął się poda:llIiemo tajemnli'cach ganków .podziemnych prowad,zących 'z mmku cl'eszyńskie~o, konfrontując je z materialem >historycznym. E. Rasner przedstawił próbę d1Jiejów p.iŚlmi6Illl1iictwaludowego po rok,u 1945. Najciekaw.s:zy, m'oimzdalIlli'eun, przyczYinek ZJoS'tawiłem sobiJe na k>Q!Illi,ec tego prreglądu. Jest nim wnikltiwa iil1for:macj.a Haliny Malin Do współtczeSJl1iejbibliotece jako składnij,cy mądTcśoi. Dane, jakie zami'eśCliła (jest ona kJierownikiem bii,blioteki literatur słowiJańsk,ich w Karwinie) o s,tanoi,eczytelniC'twa z lat 1960 - 1976 ll1Jaterenie Sląska Cies.zyńsk,eigo świJadczą wymQwnie -o awansie 'czyte1nlilctwa, dok>\JJm€ll1towanym wZJrosiem liloś'ci WY1Pożyczeń (w dwójna'sób), stanie księgozbi'o[,ów (prawie dwa ti pół ,raza więcej) oraz iloś'o.i ,czytelników (wzws<t o 40%). <;::j.es,zysZJCzególntie fakt, że wzrasta czy,telnictwo pol'skitch ki:liążek i procentowy udział młodyoh czytelników. Niezbity to dowód wzros'tu oświaty i kultury wśród P-olomi. Utartym zwy'czajem "Kalenda'rz Śląski" otw,iera kalendarhJJm z ludowymi przyslowiami, zamyka dział humoru. Ten, zaś, jak wiadomo, najtrudniej jesit uprawiać, c01Jresztą potwiordzają arnegdoty, żarty, .sentencje i aforYZJmy tu za,mi,eszcZJone.Nie wiadomo tylko czemu nadano tym 'aforyzmom tytuł Myśli zwyczajnej chłopskiej giowy. Mni,em:am, że ,;chłopska gł'0wa", niechaj li będzie "zwyczajne", ma mi,mo wszystko lepsze poczuoie hum'oTu, niż to, które demonSitrują teks,ty tu op'U1blikowane. W ZJamknię.oiu przypomn.ieĆ jeszcze należy, że "Kalendarz Śląski 1979" bardw staranni,e nakładem 7,5 tys. 'egzemplarzy wydał "Profil" w OS'wawie. W sumie tegorocmy kalendalfz nie wyróżnia się in pLus od poprz,ednkh edycjł, 'pOZOSttając wynazem ,a'czej tylko średniej aktywności lit'erackri,ej li ;pisarskIej il1a Zaolziu, mniej zaś wyrazem prawdziwej ambicji kulturalnej zaolziańskiej Polonii. Jifi DamboTsky 23· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b9c83270f0e9881c4efc670427d264b.pdf c10323ecc1d8b5a7de065494f34bac2e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1778 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1647 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.426-444 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V. IN MEMORIAM Lud, 63, 1979 TADEUSZ PRUS-WIŚNIOWSKI (1901 - 1978) Oddział Pohkiego T10warzystwa Ludo,zlnawczego w Mszan.ie Dolnej poniósł dot'klJwą str.atę. Ubył z 'l1.aszy,chs·zeregów dr T. Prus- Wiś'niowski, n.auczyciel Lticeum w Myśleni·cach, wielki dz.ia·ła·ez społ,eczny, założy-ciel i pierwszy prezes Oddztiału Polskiego Towarzystwa Kraj.oz.n.awczego w Myślenica'ch, twórca tamtejszego Muzeum Reg)i'Onalnego. Kierował Szkolnym Powiatowym Ośrodkiem Krajo:zmawczo-Turystycznym przy Wydziale Oświaty i Kultury Prezydium Powi,a'towej Rady Nanodowcj w Myśleni,c.a'ch. Był aktywnym członkiem Zarządu Głównego F(}lskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu oraz ·czł{Jllkiem Komisji Rewizyjnej Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Brał 'niezwykle czynny udział w zebraniach Oddziału, na których w c'iągu ostatni·ch lat wyglos.ił ponad 20 referatów. Tą dT<Jgą ,członkowie Oddziału Msz;ań'skiego zapoznali siC; dokładniej z terenem ,etnograficznym Kliszczaków, ich osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, kulturą i osIągnięciami, widocznymi choćby na 'Przykładzie tak,iej wsi, jak SułkoWlice, sta,ra osada kowałi, a dziś ośrooek przerrnyslu żełaz:neg<J. Bardzo interesująco opnaoował temat Cechy demograficzne Ziem Zachodnich i Północnych, a w wyniku podróży zagrani'cznych - Einografię Bułgarii. Popularyzował wybitne postaeie. "Na droga'ch Reymonta", "Szlakiem Kopernika", "Zycie i działalność Orkana" to wyrywkowe tytuły ciekawych 'prelekcji, których nam teraz brak. Wygłosił wiele ,prelekcji także poza PTL w 01'gaJllizaej'a'ch społecZJn)'lOh(Liga Kobiet, Związek EmeTytów), ,a zwłaszcza w wielu szkołach. na teT'eruie województwa nowosądeck,iego. Pracując w szk,oł'ach sanato,ryjnych w Rahce miałyśmy często 'okazję witać dra WiOOiowsJ<liego,i podziwiać wpływ wy.chowawczy jego prelek'cjli na lrillooz'j,eż, zwłas.ZJezaI!l!amłoozież śląską, która łeczy.la się w sam.atoriulffi fun. W. Ps1:roWTs;kie.go. Vi 1978 T. �427 In memoriam Dr Prus- Wiśniowski byl szeroko znany z nfiezwyklej aktYW!I1ości zarównQ mlodzieżowym, jak li dorosly'ch: Jako Ipecla,gog z wy:ks:ztakenia miał wspaniale ,osiągnięcia w prowadzeniu wakacyjnyoh obozów :krajoznawczych, połą(;zony,ch ,z naukową 'pracą badawczą danej okolicy. Towarzyszył blisko 2 tys. wydeczkom kraj.oznawczym,oprowadzają'c ich 'U'czes,tników po ziemi myślenickiej i ~n.nych poWliataoh regionu kra'kowski.ego. OrgaTllizował ,ta,kże obozy wędrowne na Podhalu, Pomorzu ZachodniJm, Warmii i M,azura'c-h oraz w Sudeliach. Tą drogą w>'7.lczepiałzamiłowanie d,o pracy nad 'P'0,znaiI1iemregionu, zarintertesowanie życiem ludu, jego prZieszłością, zwyczajami, gwarą, iwór,czością, słowem - K'u1turą ludową. Efektem tej działalności są opr,a'cowa:nia mOllJog,raficzne Myślenie i okolicznych wsi. Ua:pisał w sUlmie 160 pra'c, wśród k,tórych z,n'ajdiują s'ię alfiykl1.lłyo Z1abytkaeh, architekturze, o zagadnieniach ,etno,grafi,cznych ,i przyrodnkzy'ah. Bada:nuami 'Swymi objął również Ziemie Zachodnie li Północne. Wśród jego' a.rtykułów dflukowanyoh \\" 'czas,o.p,isma'chznajdują się ·sylwetki sławn)"ch Polaków. J.ego publi,lmcje nacechowane są głębokim patri'otyzmem, umił,ow<l'IlJiem,polskiego ludu i rodziJmego krajobrazu. Oprócz wiedzy o ziemi polskiej, o wielkich .ludziach naszej oj'czyzny, dr Prus- Wiśniowski budzjił w młodych sercach poezucie dumy naflodowej i szla,chetne ucżucia. Spełniał więc rolę 'cennego wy'chowawcy. Dr Tadeusz Prus-Wiśniowski utrwalH slię w naszej pamięci jako ,człowiek, który w swoim ni.ezwykle czynnym żydu real.izował hasło: "Ojczyzna:, nauka, ,cnota". w środowi'sku Malwa Baryczowa Zofia Kolkówna BOLESŁAW ŁOPUSZAŃSKI (1927 - 1978) Dnia kwi'etr1i,a 1978 r. w szpitalu w Repta'c'h Śląskich zmarł po długi'ch -SPQwooO'wany'chobrażeniami po w)"padku samochodowym, który mial ,mjejs'Ce w Kwkowie d'I1lia25 bistopad.a 1977 T., dr Bol'e/sław Mariall'l ŁQPL:szań,ski, kus-tosz Muzeum Etnografi,czJ1Jego w Krak'Owic, czł-onek Za;rządu Głównego Polskiego Towarzystw.a Ludo,znawczego, historyk. Urodził siG we Lwowie 12 styczl1Jia 1927 T., Był ,s)"Oem Alfons,a Lopuszańskiegv,pracownika Miejskiej Kasy Oszczędnoś,ci we Lwowie i Jadwigi Frankiewicz, którzy 'obumarli .go w dzic-ci!'ls,twie, ·a wy{)howanJiem z'ajęł.a :się '~iio,stra matki, Zcfia Frank,iewi,cz. Do 'Szkoły podstawowej uczę.sz'czał w lata,c:h 10933 - 1939 we Lwowi'e, tamże w Ilipeu 1946 r. zlożył egzamin dojrzałości. Studia wyższe odbył w Krnkowie na Wydziale Humanistycznym UiniweDsytetu J,a,g,iellońskliego w I,at'a'ch 1947/1948 - 1950/1951, a dyplom magistra filowfii z zakresu ,historii otrz)"mał 5 grudnia 1951 r. Tytuł doktora nauk historyczny,ch uzylsk,ał 19 listopada 1969 r. w Wyższ.ej Szkole Pedagog,icznej w Kmk'owi'e, przedkł.adając pra'cę pL Geneza i dzieje 15 'i ciężkich ,cierpieniach, Stowarzyszenia Ludu Polskiego. Jeszcze w 'czasie studiów w 19,50 r. rOZJ]:ocząłpr.acę jako IPr'e!egent Towarzystwa Wiedzy Pows.zechnej. Prz,omaw.iać lubił. Mówil jasno, rze,czowo oj, treściwie, dbając o ,rz'eteln,e infonmowanie ,słucha'czy. W latach 1950 - 1951 opmeoWlał kwerendy dla Katedry Historiii Ruehów Społeczny,ch UJ, zaś w 1951 - 1952 kwerendy dla Katedry HistoniJi Polskiej UJ, wykazmjąc żywe zaillnteresowanie hi<stmią Polski �824 In memoriam XIX w. Jednocześnie pełnił funkcje kierow. nika gabinetu Młodzieżowego Domu Kultury w Krakowie (X - XI 1951). Od 15 wrześni,a 1952 r. rozpoczął stałą pracG w Muzeum Etnograficznym w Krakowie jako '1nstruktor oświatowy. W tym czasie wstąpił do Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, przez szereg lat pełniąc w nim funkcjG 'sekretarza ,i delegata na doroczne i Walne Zjazdy. Był również członkiem Polskiego Towarzystwa Historycznego oraz Towa,rzystwa Miłośników Książki. W Towarzys,twie Wiedzy POWSZEchnej przez długie lata pełnił Qbowiązki wiceprezesa Zarządu MIejskiego TWP w Krakowie. Nigdy nie uchylał się i od innych prac sp'ołeczmy'ch, a wręcz przeciwnie, wszechstronnie się udzielał. Nieraz bywał nimi przeciążany. Na stanowisku pracownika Działu Oświatowego Muzeum pozostawał do 1 ,czerwca 1954 r., kiedy to objął funkcję kierownika tego działu, pełniąc ją ,aż do końca roku 1966. W latach 1966 - 1976 był kierowniki'cm Archiwum Muzeum EtnogflaHcznego, zaś z dniem 1 lutego 19'76 objął stanowi"ko kierownika Dzi,ału Wydawnictw. Dr Bolesław Łopuszański był autorem 'Szeregu prac, rozpraw, biograHi (umieszczanych w PoLskim Słowniku Biograficznym), wspomni'eń i recenzji drukowanych w ,czasopismach krajowych i zagrankznyeh, m. lin. także na naszy,oh łamach. Zajmował się przede wszys,tkim dziejami PoIski wieku XIX na terenie Galicji. Opracował również biografie. Wykaz jego różnych 'pr,a'c przekracza 200 pozy,cji drukowa'ny'ch. Cieszył się uznaniem jako zdolny ihistoryk, pracowity i !Sumienny badacz. W uznaniu tych ms ług zo,stał powołany na członka Komisji Nauk HiistQry>cznych i czł'onk,a Komisjli Etnograbcznej Oddzi,ału PAN w Krakowie. Był odznaczony Złotą Odznaką "Za .pra'cę Społeczną dla Imi',"sta Krakowa", Odznaką "Z'asłużQl1JegoDział,a'cza Kultury" i Złotym Krzyż'em Zasługi. Smierć zabrał,a .go z kręgu żyjących w okresie [najlepszej twór'czośoi, pozostawiając o nim wspomnieni,e jako o ,człowieku ofiarnym w pracy, ,chętn)'1m w POOl mocy, dobr)'1m, pogodny,m i wszystkim sz,czerze ży'czliwym. Krzysztof WoLski WANDA BRZESKA (1893 - 1978) Dnia 10 mar,ca 1978 r. Zlmarła w Jabłonowie Pomorski,m dr W,a,nda Brzeska,. p:ra'cownik naukowy Katedry Uniwersytetu lim. M. Kopernlika w Toruniu. Dr W. Brzeska urodziŁa się 19 XI 1893 r. w Krotoszynie k. SzubiJna na Pałuka'c:h, w Ikznej (j.edenaś'aiorga ,dzieai) ["odzLni'e ziemiańskiej, z matki Józef y z d., Węsierlskdej :i ojca Jul,iana. Wzra.s'tala w paJtriotycZln)'lm środowiSIku polskiJm, które, były �In memoriam 429 kształtowało jej pierwsze dOZil1ania.Do 'szkoły średniej uczęszcllał,a wie Wrocławiu. a naiS,tqpnie w górnej Aus'trii. E,gza'min dojrzałośai złożyła j'ako eksternistka w G!imllclzjum św. Anny w Krakowie. W 1918 r. wstała studentką Wydziału HUlmanistyellnego nowcpowstałego Uniwersytetu Poznańskiego. Podjęła studia w zakresie ar,cheologii 'u 'prof . .T. Kostrzewskiego i w zakresie etnol'0~ii li etnografii u prof . .T. St. Bysironia. Doktorat uzyskała na Uniwersytecie Poznańskim z filozofii ścisłej w 1928 r. na podstawie rozprawy pt. Relatywizm wolności woli ludzkiej. Rozhczme li twóreze już wówczas zainteresowania naukowe i poznawcze skierowywały Wandę Brzeską na problematykę kultury ludowej ziem północno-za,chodniej PoIski. Była wówczas współpracownikiem Bożeny Stelma,chowskiej, ówezesnego etnografa na Uniwersytecie Poznańskim. WSlpólnie z nią pogłębiała wiedzę etnograficzmą również w zagranlkzmy'chośrodka,ch Imuzealnyclh, m. in. Francjli, Włoch, Niemiec i A<ustrii. Drugim nurtem ,twórczym zalinteresowań Wandy Brzeskiej była literatura, zwłaszcza zaś literatura o 'charak;terZ)e regionalistycznym. Z jej ważniejszego dorobku pisarskliego z tego okresu należy wYJmi(mić takie pozycje, jak: Dolarowicze, Pwki ścielq gniazda, trzy regionalne pow,ieśd zwiąZ)ane t,ematy'czn1ie z rodzinnym regionem Pałuk,a to: Zatopione wesele, Bustrujące życie mies'zkańców wsi pałuck:ej, Pali się - obrazki z żyda miesZ)k,ań,cówBarc,ina ,i Pakośd, Dwaj bracia i inne utwory litemckie o zabarwieniu regionalnym. Największe uZJnanie !Czytelników i ówczesnej krytyki literackiej zdobyły: powieść etnogra1Jkzna <O tematyce regionalistycznej pt. Sprawa gminy Cejnowy (Lwów 1938), bliskli tematycznie zbiór liryków Mitropa poezje włóczęgi (PozIiań 1932) oraz zbiór poezji lirycznej U strqdu (Warszawa 1936). W ślad za Stanisławem HeliSztyńskim, Wanda Br,zeska tropił'a rpałuckie ślady Stanisława Przybyszewskiego oraz kujawski'e drol:§i Jana Kasprlowkza z Szymbmza. Te zainteresowania zaowocowały w ,s,tudium 'pt. Lata szkolne Jana Kasprowicza (Inowrocław 1872 - 1877), wydanym w Poznaniu w 1931 ,r. Była współzałożyoielką poznańskiego oddziału Związku Zawodowego Literatów Polsklich, a przez ,okres około dziesięciu lat prowadziła w Poznaniu ,czwaTtk,i liiteracki<e, r:edagują'c pisma o tematyce kcbielcej. W 1938 r. uzyskała I nagrodę w konkursie na najlepszą nowelę o tematyce środowiskowej, 'ogłoszonym 'przez redakcję "Tekli Pomorskiej" w Toruniu. Wczasie okupacji Wanda Bnesk<a przebywała w Warszawie pełniąc obowiązki aSy1stenta u prof. B. Stelma'chow,s,kiej na -tajnych kursach Uniwersytetu Zachodniego. Po zakończeniu dzi,ałań wojennYich powróciła do Poznani,a obejmując w 1945 r. stanowisko asystenta w ZakIadzie Evnografili Słowian Zachodnich UP, kierowall1y1mwówcza's przez prof. dr B. Stelima'chowską. W tym 'czas,ie wSIpółredagowała pierwsze studium etnograficzne Lice ludu ślqskiego, wydane w monografii Dolny Slqsk przez Instytut Zachodni w Pozmaniu, ponadto publikowała w pras1ie POZJnania i Bydgoszczy ,artykuły o tema1tyce etnografii<cznej, głównie z przeszłości etnografkznej Krajny i Pałuk. W roku akademkkim 1945/1'946 powi'erZlone zostały dr Wandzie Brzeskiej 'ohowiązki .asystenta przy nowopowolanej Katedrze Etnogra:fiili i Etnologii na Uniwersytecie im. M. Kopernika w Toruniu, kierowanej przez prof. dr B. Stelma,chowską. Te pierwsze powojenne la'ta jes,zclle ściślej związały Wandę Brzeską z probl€matyką etnografi'czną ziem póŁnocnej ,i Zachodniej Polski, głównie zaś z etnograf,ią KasZJub, KOdiewa, Powiśla, Słowińców oraz ziem bytowskiej i lęborskiej. Lata 1,946 - 1956 wypełnriły W,andzie Brzeskiej prace terenowe kontynuowane �430 In memoriam przez Katedrę Etnografii li Etnologii UMK, udział w tzw.ekspedy'cja'ch pomorzoznawczych oraz 'Studi,a teo'retyczne z zakres'usyntezy dawnej, tradycyjnej i współczesnej kultury ludowej ziem północnej Polski. W latach 1945 - 1953 prowadziła także zajęcia dydaktyczne na kierunkowych studiach etmograficznych na UMK. Po śmierci kierownlik'a Katedry, prof. Stelmachowskiej (21 XI 1956), dr W Brzeska ,pełniła ohowiązki starszego asystenta w Katedrze Etnografii w czasie, gdy opiekunem Katedry był aDCheolog, prof. dr Kazimierz ŻUI"owski. W latach 1957 - 1958 z upoważnienia Rady Wydziału Humanistycznego UMK, jak i Zarządu Towarzystwa Naukowego w Toruniu, zajęła ;się przygotowaniem podstawowych prac naukowych ze .spuś'oizmy zmarłej prof. Stdmachowskiej, przygotowując m. in. materiały do kolejnych tomów "Biblioteki Słupskiej" wydawanych przez Oddział Polskiego Towa'rzystwa Historycznego w Słupsku. Były to prace dotyczące etnografii ziem SłoWlińców i Kaszubszczyzny zachodniej. W 1959 r. publikuje na łamach "Etnografii Polski" szkic etnografi,czny na temat kultury ludowej ziem zachodnich, w którym precyzuje również własne st'anowisko badawcze w kwestii etnografii ziem zachodnkh i północnych. W k'ońcu 1958 r. Wanda Brzeska zwalnia 'się z ,pracy na UMK w Toruniu opuszczajCjJc Uczelnlię, a nliebawem i Toruń na zawsze. Przenosi 'się do Kartuz na Kaszuby, gdzie współdzi1ała społeczni'e nad 'przygotowaniem scenariusza etnograficznego ebspozycji etnogmfkznej i dokumentacji zbiorów z kustoszem, Franciszkiem Trederem, w mliejseowym Muzeum Kaszubsk,im. Po ukończeniu tej pracy przenosi 'się do Muzeum Dolnego Powiśla w Kwidzynie, współpracując tam nad sicenariuszem i porządkowaniem zbiorów z ówczesnym kustoszem, Alfonsem Lemańskim. Poszukując dla siebie odpowiedniej atmosfery do kameralnej pra:cy naukowej dr W. Brzeska 'o;siada w 1969 r. w Jabłonowie Pomorskim - Zamku, u gośdnnych Sióstr Pa'sterekod OpatrzJllości Boskiej. Tam też oddaje się pracy społecznej wśród młodzieży ż,eńskiej, ale równocześnie wciąż jeszcze opracowuje spuściznę naukową po prof. SteLmachowskiej. Na zlecenie Gdańskiego Towarzystwa Naukowegoopra'cowuje także biografie wybitnych lekarzy-społeczników z z,iem pomorskich dawnego zaboru pruskiego. W 1975 r. w uznaniu zasług dla kultury i nauki dr Wanda Brzeska została odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Było to jej jedyne odznacz'elnie za znojny trud życia. Dr Wanda Brzeska zmarła 10 marca 1978 r. wypełniając po brzegi twórczy i aktywny żywot, pracująe na niwie społecznej, naukowej ,i literackiej, przede wszystkim zaś dla etnografii Kaszub. O Kaszubach i ich ziemi mawiała zawsze' z uznaniem i dumą, podkreślając sprawę narodowego ocalenia kresów polsko-niemieckich. Ryszard Kukier PIOTR KALECIAK (1915 - 1978) W dniu 9 czerwca 1978 r. zmarł w Limanowej mgr Piotr Kaleciak, zamiłowany filolog 'klasycZlny, etnograf, socjolog, autor 'prac naukowy,ch w dziedzinie etnG!i:rafii i socjologii, długoletni ,członek Zarządu Głównego PTL we Wrodawiu. �In memoriam 431: Mgr P. Kaleciak urodził się dni'a 4 c1oerwca 1915 r. w Kasinic Wjelkriej w woj. Nowy Sącz (w b.powiecie limanowskim). Podstawową szko-łę ukończ.ył w Kasinie Wielkiej, gimnazjum klasycznc w Nowym Sączu i Tarnowic. Studia wyższe ukończył na Wydziale Humanistycznym UJ w Krakowie w zakresic f.ilologii kla'sycznej oraz etno~n:lfii i wcjologii ,i z tych trzec'h dyscypHn uzyskał stopień magistra. W labch 1953 - 1957 był a9pirantem naukowym UJ w Knakowie. Wo-kreS'ic okupacji należał do Ruchu Oporu w Nowos<jdcckiem (karta kombatanta wys'lawiona r:rz.ez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w Nowym Sączu), uczestniczył w partyzantce ,i prowadził tajne U1aucwn;ie na terenie powiatu limanowskiego. Po wyz.woleniu w 1945 r. przeksztalcił tajne nauczanic w gimnazjum z pnawacrni państwowymi w Dobrej k/Limanowej prowadził je do koń,ca 1947 ,r., będąc równo,cześnie radnym Powiatowej Rady Narodowej. Był wsr:ól'organiz.ato,rem OddZliału PTL w Mszani'e Dol,nej. Od 1950 r. był wioceprezesem tego Oddziału, a późmiej prezesem do czerwca 1978 r. Powięks,zył Oadział do 75 ·członków, których p1'zygotowywał met'Odologicznie do prac terenowych i pemagał opra'cowywać .zebr,ane materi,ały, 'Uczył rozumieć i pielęgnować or,az upowszechniać tradycję ludową. Ludoznawstwem zajmował 'się od 1.928 r. wciągnięty do tej pracy 'p.rzez prof. E. Pawłowskiego w g;imnazjum w Nowym Sączu Oego Iffi.ateriały -einografriczne z tych ·czasów znajdują się w m"chiwach Katedry Etnografii Słowian UJ w Krakow'e). Zwiqza;ny jesz,cze bardziej z ludem Ziemi Limanowskiej podcza'S tuła,czki pa1'tyzanckiej, od wczesnych łat popularyzował piękno i wari-ości wychowawcze kultury ludowej w szkoła'ch, zakłada·ch pracy oraz 'W środo,wisku rmieszkań,ców przez radiowęzeł. Dzięki temu wiele zabytków kultury ocalało w tereni c, bądź dostało się do muzeów. Władze PTL we Wrocławiu pozytywIJJi,e oceniły staraniamgra Kaleciaka -o-wydanie druk,iC'm prac 'etnografi·czny,c'h ,czł'onków OddziaIu PTL w Mszan.ie Doln-ej, i to ze środków finansowyoh uzyski wany,ch {Ja lokałnych instytucji. Ukazały s.ię dwa zeszyty "Materiałów ElU1,ografi,czny'ch" z powiatu bmanowskiego (1967 'i 1971), których redaktorem i współautorem, oprócz .iU1ny,chczłonków Oddziału, był P. Kakciak. Dalsze pra,ce ·członków OddZliału 'Są przygotowane do druku, uzyskano również dota'cje na t.en ·cel z miejs,cowy.ch riostyturcji. Mgr P. Kalcciak był także dzi,ała,czem Towa.rzystwa Wiedzy P'Owszec.hnej i przez kiJka kadencji sprawował funk,cj.c członka władz wojewódzkich TWP w Krakowie. Jako działacz kulturalny był delregatem woj. krakowskiego na Kongres Kultury w W,arszawie. Nalcżał do Rady Tow.arzystw Kultura~ny'ch woj. il1o·wO'sądeckiego. W lata'ch 1965 - 1975 był radnym Mjejsk!iej Rady Narodowej w Mszanie Dolnej w dwu kadencja·ch, pełnjąc obowiązki członka Komisji Oświaty. Interes-ował- �432 In memoriam się ro.zwojemgospod.al'czymswojej rodzinnej wsi, Kasiny WielkJiej, w której długie lata był .przewodniczą.cyun Frontu Jedn<Jś<:q Narodowej i <Jrganizował elektryfikację wsi w ,czynie s'Połecz.nym, budowę Szkoły Podstawowej nr I <Jraz przy~zynił się do uroczystego obchodu 600-leda Ka'sliny W.ielki-ej w 1963 r. P. Kaleciak był także działa,czem spółdzi.elczym (m . .in. gminnych spółdzielni "Samopomoc Chlopska" '.i "Spóldzielczo-śd Ogrodniczej") oraz spolecznym -czlonkiem zarządu Banku Spółdzi'e1.cz;ego w Msza'lllie Dolnej (od 19'65 T. do ,czerwca 1978 r.). Należał do Związku Psz;czelarzy, w którym był .członkiem Zarządu Powiatowego .i Wojewódzkiego 'przez kilka kadencji oraz prezesem koła pszczelarzy w Mszanie Dolnej do 1976 r. Za wkł'ad pracy -społecz.nej zasłużył na głęboki szacunek i trwalq pamięć. Otrzymał lic2me podziękowall1ia 'i dyplomy: 1) list od przewodl1Jiczqcego Rady Naukowej TWP, prof. B. LeśnodoI'skii'ego, z podzj-ękowa'niem za udział w popułaryzólCji wiedzy i :kształtowaniu -socjalisty,cznych wartoś-ci :moralnych wśród nasz;ego Epołecz,eń'stwa (l9{l8 r.); 2) zawi.adomienie 'prrewodl1Jkzącego Powiatowej Rady Narodowej w IJimanowej 'O wpisie do KSI.ięgi Zasłużonych dla Ziemi Limanowskiej z okazji 30-lecia PRL; 3) dypłom Przodującego Działa-cza Spóldzielczości Ogrodniczo-Psz'czelarskiej woj. krakowskiego w 1974 ~.; 5) dyplom uznania z przyznaniem tytułu Honorowego Członka Wojewódzkiego Związku Pszczelarzy za wkład pracy w rozwojuplSz;czelarstWia w woj nowosądeckim w 1976 r.; 6) list wojewody nowosąd-€,ckiego z 1·977 1'. z podZJięk-ow.aniem za trud, zaangażowal1Jie i pasję, z ja'ką dziaŁał dIa I-OZWOju,j u:p'owszeC'h1nial!1iJa :kultury w woj nowosądeckim. Mgr P. Kaleciak posiadał :następują-ce <Jdzna-czen.i·a: 1) Medal Zwycięstwa i WoInoś.Qj (194-5); 2) Odznakę 1000-Iecia P-aństwa Polskiego {1964); 3) Odznakę Zasłużonego Działa'cza Ruchu Spółdzielicz;ego (Warszawa 1969). Kazimiera BIBLIOGRAFIA PRAC NAUKOWYCH PIOTRA Paszkowska KALECIAKA Zestaw.iła K. Pa'Szkowska 1951 Herodot jako etnograf. 1952 ro~nicze, ich rozwój i funkcje gospodarcze i społeczne kiej, wsi powiatu limanowskiego, w ~atach 1848- 1952. Tradycje pańszczyźniane w Kasinie Wielkiej i ich społeczna rola. Narzędzia w Kasinie Wie~- 1955 Postęp techniczny w latach w rolnictwie w Kasinie Wielkiej, 1948 - 1955. Jego uwarunkowanie -gospodarczych wsi powiatu limanowskiego, i ro~a w przeobrażeniach społeczno- i kulturalnych. 1958 lr-racjonalne racjonalne aspekty 1960 Monografia wsi Kasina Wielka. meteoro~ogii ~udowej w powiecie limanowskim. �433 In memoriam HJ62 Przemiany w nych, wiedzy dokonane szczegóLnym i wierzeniach w wiekach Ludowych, XIX uwzgLędnieniem dotyczqcych i XX we wsiach Kasiny zjawisk powiatu astronomicz- Limanowskiego, ze WieLkiej. 1!l76 Medycyna Ludowa połowie Medycyna w XIX wieku Ludów świata zachodniej części i pierwszej połowie a potrzeby województwa XX wieku nowosqdeckiego (do roku w drugiej 1976). współczesności. 1978 DoLa dziecka niem wsi wiejskiego powiatu w okresie międzywojennym, ze szczegóLnym uwzgLędnie- Limanowskiego. STEFAN ŁYSIK (1908 - 1978) W dniu 27 kwietnia 1978 r. zmarł w Swierkla6cu Stefan Łysik, ksilądz ze Zgromadzenia Słowa Bożego, mgr etnologii li etnografii, ZJ8służony znawca i badacz kultury ludowej na Sląsku,członek Oddziału Sląskiego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Katowicach. Stefan Łysik urodził silę 29 VIII 1908 r. w Boruszowcu koło Tarnowski'Ch Gór. Po maturze, którą zdał w 1930 r., wstąpił do nowkjatu na studia filozoficzno-teologiczne w Międzynarodowym Seminarium Księży Werbistów w St. Gabr;iel pod WIedniem i równocześni'e w specjalnym Seminarium Etnologiczno-Lingwistycznym przy Instytucie "Anthropos", które prowadził Paweł Schebesta, badacz Pigmejów, a w czasie jego ekspedycj.i naukowych do Afryki O. Kirschbaum, pionierski badacz kultury Nowej Gwinei. Te semjnaryjne studia ukierunkowały póżniejsze zainteresowania lingwilstyczmo-etnologiczne Łysika. W Seminarium bowiem przez kilka lat opracowywał z rękoplisów materiał lingwistyczny, przy,~ieziony przez P. Schebestę z badail nad Pigmejami i uczył się języka suaheli (Kingwana), rozpowszechnionego u szczepów murzyilskich Bantu. Po studiach S. Łysik przez 3 lata (1937 - 1939) zgłaszał się bezskutecznie na misje do Nowej Gwinei lub Kansu w Chinach; przeznaczono go do Polskiej Prowincji Werbistów. Od 1937 r. do wojny był nauezy.cielem w gimnazjum ;misyjnym z prawami puilstwowymi w Górnej Grupie koło Swiecia, a zarazem redaktorem misyjnego pIsma "Nasz M,isjonarz". Podczas okupacji, wobec zamknięoia gimnazjum li wywiezienia ksiGży, przedostał się z początkiem 1940 L na Sląsk i tam pracował jako pomocniczy duszpasterz w Rybniku iCzyżow:k'a'ch, potem w Roj,cy, skąd, by uniknąć wcielenia do Wehrmachtu, przeniósł się nielegalnie do Łagiewnik koło ,Bytomia i objął funkcję wikarego. Przewidując klęskę Niemiec i 'przesunięcie naszych granic na zachód, samorzutnie, już od 1942 r., zajął się gromadzeniem z historycznych źródeł i żródłowy,ch opracowań wszystkJvch historyczntie udokumentowanych dawnych polsbch nazw miejscowości na Sląsku OpolskiJmi Dolnym, aż po Ziemię Lubuską. Równocześnie na konkretnych p:rzykładach wykazywał całą drogę rozwojowq, jaką nazwy te prZJeszły w ciągu Istuleci. Potrzebne mu prace toponoImastyczne li źródła historyczne wypożyczał, z narażeni'em życia, w hiitlerow28 "Lud" - tom 63 �In memoriam 434 skiej LandesbiibliQtlhek w Bytornliu. Powołany po z.alwńczeniu wojny do pracy w Niższym Semin.ariU1ffiDuahow:rl)'lm w Ny~ie, na1y;chJmiast .przekazał z takim trudem zdobyte ,matelf.ilałyInsotytutowi SląskIiemu, który już w 1945 r. wydał d:rukiem Skorowidz gmin Ś~ąska Do~nego i Opo~skiego. !Nim go wydano, Ipo15k4ewładz.e IPOlityczno-.adlmini:s'tracyj:ne K.aiowj,c często pos~U'giwały się w swyoh 'podróżach na Zachodnie Zi€iIDi,e Oc1z)'lSkane r~kopiśmi€il1nym.i maot,enałaJI11litoponomalStycznymi S. Łyslika. W pierwszym roku po wojnie S.Łysik pomagał niemieckim proboszczom na OpolszczyŻ[1,ie przy obsłudze polskJi,ch katolików, najpierw w KopeI'lll.ikia'ch,Izdebce, Kępnky, Hajdukadl, Sr€'dniej WSli, później w Niwnky li Nawrotach. Wszędzie d źwli.gał z ruin kości'oły li plebanie,wszędzie, żywo współdziałlając z mies7.Je:ań'caml wsi, przynaglał do obsiewanlia :pól. Odwołany do Nysy pod koniec 1946 r. uczył matematyki i angi:elskiego, od 1947 If. był probosz,czem w Sr'ediniej WSli, a w dziesięć lat Ipóźniej kapelan,em we Wroocławliu-Zernikach. W la-tach 1958 - 1961 dzielił swój ·czas na wykłady w Wyższym Seminarium Duchownym w PienięŻ[1i'e oraz na urządzanie bibLioteki Werbistów w Lublinie. Od 1961 r. oSliadł w Swierklańlcu jako kapelan Sióstr Boromeuszek. Częs,te revocatio St. Łysika 'po wojhj'e przez jego władze z jednej placówki na inną wzbudza smutnie :refleksje, że temu :skromnemu, lecz o duży'ch zdolnościaC'h i ro'zległej wiedzy 'człowiek<J"w:i,wy.bitnemu znawcy SIą's1m, nie stworzono- wa;runków ułatwiających P1facę naukową, do której był tak dobrze przyg,oto.wany. Stefan. Łysi:k jedJnak, IrniJmo t'fludnyoh warunków pracy mwodowej, kosztem wyrz-oczeIlJia się jakioegokQlwiek wypoczynku, ·pracował Ina'Ukowo. Sw.iadczą o t)'lm Ji,czne jego publikacje. Utrzymyw.ał również konotakoty z etnQgrafami Uniwersytetu we WTodawiu, z językQznawcaJInJi z Uniwersytetu Ja'giellońs:kIiego oraz z pr,aoownią Po1sk,iego Atlasu Etnografi'cZlle-go we Wrocław.iu, dla której pr-owadził badania i oPlfacowywał kartogramy. Będąc 'członkJiem Oddziału Polskie~o Tow,arzy.stwa LudQZJ1Jawczegowe Wrocławiu, od 1961 r. Oddz,iału Sląskiego w KiatO\vlica'Ch,brał <czy.nnyudział w jego pr,acacho Na wnios'ek TowarzY'stwa w 1974 r.otrzymał od MiJnistra Kultury i Sztuki odznaczenie "ZasłuŻ/ony Działaicz Kultury" -oraz "ZłQtą Odznakę Zasłużony dla Województwa Katowickiego". Dobry, uczynny, ;przyjadel dla wszystki'ch, wykazywał wielką mądr'ość żydową, fenomenalną pamięć li szeroką wi,edzę, którą ohętnlie slię dzielił. Takim za'cho~ warny go w 'nasz'ej pa'mięci. Maria WYKAZ NAJWAZNIEJSZYCH PRAC Zestawiła ETNOGRAFICZNYCH Suboczowa ST. ŁYSIKA M. Suboczowa 1952 Zajęcia ~udności XIX-wiecznego osad leśnych przemyslu 1957 Hasła .gwa:rowe, [w:] Maly XXXII,LVI. w dorzeczu Malej Panwi związane z potrzebami Ś~ąska, Wr,ocław 1962. atlas gwar polskich, It. l, ,cz. 2, Kraków 1957, s. XXVIII, �435 In memoriam badania nad Pigmejami prof. dr P. Schebesty. "Biuletyn Infol1ma'cyjny PTL" nr 2, Wrocław 1957. Prof. dr Martin Gusinde 70-Lecie sławnego badacza Ludów pierwotnych. "Biuletyn Informacyjny PTL" ilU 2, Wrocław 1957. Powojenne 1960 Kartogramy, Pigmeje 1961 ,.Spómnienie gwarowe. Wypał [w:] PoLski afrykańscy Atlas z młodości" ich języka. (próbka gwary Pod red. A. Zaręby, Kraków węgLa drzewnego Zeszyt próbny, "I.iud" 19'60, t. 45. Etnograficzny. i zagadnienie na Górnym śLąskiej Wrocław 1960. [w:] ŚLąskie z Hanuska), teksty 1961. ŚLąsku w świetle badań "Za- etnograficznych. ranie Śląskie" 1961, t. 24. 1964 Jurga KLeparski, Wprowadzenie śLąski kosy Etnografi'czne" kuźnik jako średniowieczny. narzędzia przy "Zaranie źniwach na Śląskie" 1964, t. 27. "Prace i Materiały ŚLąsku. 19'64, t. 23. 1968 GórnośLąskie archiwalia z parafiaLne roku 1607 pisane po poLsku. 1969 Hasła gwarowe miej s,cowości BoruszoWJiec Hanusek, [w:] Atlas językowy ŚLąska, t. 1, Kraków 1969. Paweł Schebesta Hejestr zakładów - pionierski hutniczych badacz na Pigmejów Górnym ŚLąsku 'pow. Tarnowskie (1887 - 1967). w połowie "Lud" XIX 1969, wieku. Góry, t. 53. "Zeszyty Gliwickie" 1969, z. 7. 1970 metryki z parafii Kopienica -Teologiczme" 1970, z. 3. PoLskie z Lat 1607 - 1611. "Śląskie Studia Historyczno- 1975 o przywróceniu s'ki" 1975, nr 5. Jeszcze Zabytki Ludowej kańców kultury śląskim nazwom na ŚLąsku SLąska. Nazewnictwo. miejscowym poLskiej i w Częstochowskiem. Tradycja przemysłowa, postaci. "Język Pol· Rozdziały: Język Bytom 1975. miesz- LEON ROPPEL (1912 - 1978) Dnia 12 maja 1978 r. zmarł w Gdyni-Orłowie mgr Leon Rappel, współzałożyciel gdań'skioegoOddZli'ału PTL ,i jego długoletni skarbnik. Urodził slię 19 września 1912 r. w Wejherowie, gdzie ukończył gimnazjum klasyczne. W la'ta,ch 1933 - 1937 studiował filologię germańską na U:niwel1sytede Jagiellońskim. Przez wiele la't był lektorem języka ll1JiemieckJiegow Wyższej Szkole Pedagogicznej, a późmiej prowadził lektorat tego języka na Uniwersytecie Gdańskim. 28' �436 In memoriam L. Roppel był indywidualnością l.iiemcką o różnOl'Odnym zakresie działania. Był poetą, prozaikiem i edytor·em piszącym ·często pod pseudonimem "Piętów Tóna". Cala jego działalność publicystyczna była ściśle związana z regionem 'Pomorsrklirrn,głównri'e zaś z Kaszubami. W 1939 r. opublikował zbiórr oprowirast,ck kaszubski·ch Na Jantarowym brzegu, którego ,cały niemal nakład spalili hitlerowcy. Jednak talent pisarski L. Roppel rozwinął się w pełni dopiero po ostatniej wojnie. Fas'cynowały go przede wszystkim historia i kultura regionu kaszubskiego. Stąd, począwszy od roku 1949, zaj'lł się populC'ryza'cją dz:ieł wybitnych twórców dawnej literatury rpOlmorl"skiej:Floriana Ceynowy, Hieronima Dcrdowskriego, J,ana Karnowskiego, Aleksandra Majkowskiego, Franciszka Sędzickiego. Zainicjował rpubEkowanie "Biblioteczki Kaszuookiej" poplfzez Wydawni,ctwo Morskie. Był autor,em antologii plesm k,aszubskiej li prozy marynlistycznej. Zbier'ał namiętnie przysłowi:a oraz 'Pi'eśni kaszubskie !isarrn był autorem p.ieśni, utworów pCr{',ty,ckich i scenicZll1ych. J.ego poezje były tłumaczone na języki: łużycki, 'słoweński 'i niemiecki. Publikował przyczynkJi biogr.afi.czne i bibliograficzne szczególnie do życia i działalnoŚ'Ci F. Ceynowy. Szkircowa1 stos.unki kulturalne kas.zubsko-łużycklie. Napisał interesującą pracę onomastyczną na temat nazw terenowych slowiańrskiej wsi Kluki. Zajmował Isię rozwojem polskiego 'słownictwa mors'wi'ego. Do najważniejszych zaś pubbikacH folklorystycznych wypada zaliczyć śpiewnik pl. Pieśni z Kaszub, opracowany wspólnie z muzyko-Iogiem pomoDskim, Władysławem Kirsteinem. Pracę twórczą ułatwiała ,mu jego własna, :pieczołowicie uzupełniana biblioteka, zawierająca wiele rzadkich druków lnie :spotykanych w wiodą,cych na Wybrzeżu k:>ięgozbioraroh. utrzYlmyw,ał 's,tały kontakt z zespołem Instytutu Słowianoznawstwa PAN ,i ko,r'eslpoll1dował ze sIawlistami, dr Hinz-em z Berlina i prof. R. Oleschern z Kolonii, zajmującymi się również badaniami dialektu kaszubs,kiego. Współpr a,cował także z rk'omisją ustalającą zasady p1sowni ka,szubswiej, do której prócz niego należeli E. Breza, W. Kiedrowski, A. Labuda, J. Treder i J. Trepczyk. L. Roppel był ,członkiem Gdańskiego Towarzystwa Naukowego, Zw.iązku Literatów Po-I'Sk,j'chli członrkierrn-założydelem Zrzeszenlia Kasz.ubskJiego. Za wybitną dziaIalność zQstał luhonorowany medalami "Za Zasłrugi dla m. Gdań'ska", "Zaslużony Ziemi Gdań'skiej" i złotą odznaką "Zasłużony Praoownik Morza". Przewlekła choroba serca nie pozwoliła mu uk'9ńczyć zaaw.ansowanych pva-c z zakr€lSu slowni-ctwa kaszubswi'ch rośDin, drugiej części dykteryjek i historyjek z Kaszub oraz wychodźstwa ka'Szubskiego do Kanady. W zma'rły.m 'StlfarCiliśmy stale pogodnego ,i przY1Chylnego kolegę o·raz gorącego patriotę. Toteż pozostanie on wśród nas zaw\Sze w miłej pamięci. Longin MaLicki �437 In memoriam BIBLIOGRAFIA PRAC ETNOGRAFICZNYCH L. ROPPELA Zes'tawił L. Mavickii 1939 Piętów Tóna 1939. (pseud.), Na jantórowym brzegu. Powiastki 1955 Piętów Tóna i Staszków Jan (pseud. J. Piepki), Nasze nia kaszubskie, Warszawa 1955. 1956 Piętów Tóna, Orzechi! do ucechi! abo półtesqca kaszi!bskie, stroni!. kaszi!bscich W'ej'herowo Wiersze zagodk. opowiada- Gdańsk 1956. l!!58 Kirstein Władysław, Rappel Leon, Pieśni z Kaszub. Cz. l, Gdańsk 1962 l'iazwy terenowe słowińskiej wsi Kluki na podstawie "Rocznik Gdański" 1962, t. 21, s. 237 - 264. 1963 Ma jesma od morza. Gdańsk 1963. Hl65 Z księgi mqdrości Gdańsk 1965. Poezja morzan. i proza 13 centurii kaszubska mapy a morzu. przysłów F. Pallasa Antologia powiedzonek 1967 Florian Ceynowa twórca regionalzmu kaszubskiego. Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego" 1967, nr 6"s. 46. Dodatek 1!~69 Florian Ceynowa jako folklorysta, Wrodaw 1969. 1000 przysłów kaszubskich włączony'ch do Nowej księgi przysłów berga pod red. J. Krzyżanowskiego, Wa'rszawa 1969 - 1972. 1970 N ieco o rozprzestrzenianiu się połabskiej pieśni "Ptasie za serbski LudoiSiPyt w BrudysJnie 1970, <Rj.A XVII, 1975 I:::ydor i 1977 Dykteryjki Teodora i historyjki Gulgowscy z Kaszub, i ich Gdańsk dzieło we 1958. Si. z 1926 r. kaszubska, kaszubskich, do polskich "Biuletynu S. Adal- wesele". "Letolpis" Instituta 172 - 182. Wdzydzach, Kośderzyna 1975. 19'77. LUDWIK MROZ (1893 - 1978) Mgr Ludwik Mróz był ZlI1anym działaczem regiOit1alnym li społecznym na terenie regionu Zagórzan, Mszany Dolnej, Ty<mba:rku. Urodził 'Się 17 Isierpnia 1893 r. w Jasiennej, pow. Nowy Sącz, w wielodzietnej rodzinie robotniiczo-,chłqpskiej. Ma- �In memoriam 438 tUTę zdał w Nowym Sączu. Studia wyższe ukończył w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, gdzie uzyskał stopień naukowy magistra nauk ekonomicznych. Następnie ukończył Studium Planowania Przestrzennego na Uniwersytecie Wrocławskim. Po studiach pralcował jako kierownik Państwowej Składnicy Kółek Rolniczych w Nowym Sączu. Od 1932 r. pełnił funkcję generalnego dyrektma Ordynacji Przygodzickiej Radziwliłłów, od 1936 L do wybuchu II wojny światowej pracował w ślą'skkh kopalniach i 'cynkownia'ch w Katowica,ch jako szef naczelnej rewizji. W 1940,r. objął kierownictwo ruchu w fabryce Podhalańskiej Spółdzielni Owocarskiej w Tymbarku. Tu wstąpił do organizacji podziemnej Związek Walkli Zbrojnej (p""eud. "Dębówka"). Na terenie inspektoratu Nowy Sącz pełnił obowiązki oficera żyw1ilośdowego 1 PSP, jak :również zaopatrywał w żywność oddziały padyzantki radz;ieckiej, walczącej na 'terenie powiatów Nowy T,arg i Limanowa (Zołotar). Po rozwiązaniu 1 PSP w 1945 r. objął kierownictwo Wytwórni Soków w Swiętochłowi1caeh, następnie pracował jako dyr,ektor Spółdz. Pmcowników Kontroli Węglowej w KatoW!ica,ch. W 1949 r. był delegatem Komisarza Rządowego ds. Organizacji Gospodarki Mięsnej :na woj. wrocławskie. W 1950 r. powrócił na teren pow. Limanowa, gdzie wespół z inż. J. Markiem zorganizował Zakład Ogrodniczo- Warzywni'czy i Zakład Wliilliarski w Mszanie Dolnej. W tym okr.esie przyczynił 'się do przebudowy drogi do Poręby Wielkiej, jak też do budowy i zorganizowania Technikum Ogrodniczego oraz Zakładu Ogrodniczego w Mszanie Dolnej. W 1957 r. wraz z inż. J. Markiem był inicjatorem założenia Spółdziclni "Zdrój" w Porębie Wielkiej z siedzibą w Mszanie Dolnej. Mgr L. Mróz do ostatnkh dni swego życia aktywnie 'Uczestniczył w życiu gospodarczym ,i kulturalnym nalszego regionu. Był długoletnim członkiem Oddziału PTL w Mszanie Dolnej, człowiekiem ogromnie popularnym i powszechnie lubianym w środowisku. Swą wyjątkową grzecznośdą zadziwiał i jednoczcśnie zniewalał każdego, kto się z nim zetknął, do odwzajemnienia taką Isamą formą zachowania się. Zawsze pierwszy pozdrawiał znajomych, dla wszystkkh okazywał bc,zinteresowną uprz;ejmość li życzliiwoŚć. Stanowił wzór osobowy taktu i kultury hycia na co dzień. Częs'to mawiał: "Wszyscy ludz;ie są dobrzy, tylko warunkli ży,cia uczyniły i'ch tabmi, jakimi są". T,ot'eż nigdy nie pozwolił okiimkolw,i1ck poWiedzieć czegoś negatywnego. Marzeniem jego było, by ludzie .naszego regionu Zagórzan przywdzia,]i z powrotem góralskie stroje. Mówił: "One są najpiękniejs.ze na śwlieaie, będą nas wszysłcy podziwiać, a turyści będą do nas zjeżdżać". Wiele pracy i starań, a takŻie własnych pieniędzy, poświęClił mgr L. Mróz zachowaniu li utrwaleniu pamięci po poległy'ch w ,cza!sie wojny kolegach oraz po partyzantach, przyczyniając się do !budowy 'Pomników, ołtarzy, a także MuZ!eum Partyzanta w Szczawie. Zmarł 6 lipca 1978 r. w Mszanie Dolnej. Za udział w pra'cy konspiracyjnej i osiągnięcia w pra1cy społecznej obrzymał: Krzyż Walecz;nych, Srebrny Krzyż Zasługi z Mieczem, Medal 3D-lecia Polskii Ludowej, Odznakę Zasłużonego DZJiałacza Ruchu Spółdzielczego oraz Krzyż K,awalerstk1i Orderu Odrodzenia Polski. Aleksander Kalczyński �In memoriam 439 WALENTY GAWRON (1891 - 1977) Walenty Gawron niezwykle ciekawa postać w dzieja'ch pol,skiego ludoznawstwa - urodził się 1 'sty'cznia 1891 r. w Starej Wsi koło Limanowej, jak s'a,m z dumą podkreślał, w setną roczmkę uchwalenia Konstytucji 3 Maja. Był 'Synem szanowanego dz:iałacza chłopskiego, wie'lole1tniego wójta 's,taa:owiej'sikiego, członka Rady Powiatowej, przewodni,czą'cego Kółka RolnicZlego li .zastępcy przełożonego Kasy Stefczyka. W labc'h 1899 - 1901 ukończył ,zaledwie dwie klasy szkoły ludowej w Limanowej. Z domu rodzinnego wymiósł j,ednak pasję doczytania książek, szerok,ie zainteresowania i pragnienie ,społecznego działania. To dziedzidwosprawił,o, że już we wczesnej młodości stał s:ię wyróżniającą indywidualnością. W 1909 r. zaczął pisywać do prasy ludowej artykuły ludoznawcze, jak: PodhaLanie Limanowscy w okolicy Kamienicy, Zycie Lachów w okolicach Limanowej, Rok nieszczęść itd. 8 maja 1910 r. założył w Limanowej Teatr ,i Chór Włośdański. W 1911 r. odbył kurs sekreta,rzy gminnych przy Wydziale Krajowym we Lwowie ,i pracował jako sek'retarz ~miny w Starej Ws,i i w Sowlin:ach. Został wybrany również sekretarzem Kółek Rolniczych w Starej WSli i Morda'l'ice. Po wojnie w 1924 ;L wrócił do domu rodzinnego. Odtąd stanął do pracy w Stronnidwie Chłopskim i ,chodząc od wsi do wsi ,organizował chłopów do walki o wyzwokniespołecZlne. W 1940 'I', wstąpił do podziemnejor:galnizacji wojsk'owej pod nazwą Związek Walki Zbrojnej, był żołnierzem Batalionów Chłopskich (pseud. "Ogrodnik"). Po wyzwoleniu obsypano go 25 godnośoiami. Był m. in. sekretarzem Zarządu Powiatowego Stronnictwa Ludowego, prezesem Zarządu Powliatowego Związku "Samor;omoc Chlopska", ,członkiem 3-,osobowego Zarządu Banku Spółdziekzego. Ze'. aktywną działalność SlpołecZlno-polityczną odznaczono ,go w 194,6 r. Medalem Zwycięstwa li Wolności, a w 1974 I', Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Od 1951 r. W. Gawron poświęcił się bez reszty pra'cy ludoznawczej. Ona na stare lata stała się dla niego widką przygodą. W ,szerega'ch PTL samokształceniem nadrabia braki w wykształceniu i odważnie staje do pra.cy naukowej, do grorr.adzenia źródeł do dz:iejów powiatu limanowskiego, do rekonstrukcji prZl€lszło'śd na;zych wsi. Obdarzo'ny żarliwym 7Japałem, fenomenalną wprost pamięcią li wytrwałością, w mrówczej pracy pioniera zbiera ślady przeszłości celem utrwalenia i pokazania przyszłym ,pokoleniom. W ćwierćwieczu Polski Ludowej zdołał uzyskać zdumiewające rezultaty. Jego pracą linteresuj'e <się11lie tylko Polskie TowarzY'stwo Ludoznawcze, które za dokonane osiągnięcia nadało mu godność członka hono['<Qwe go PTL, ,ale 'również 'PI'Gsa, radio i telewizja. Prace historyczne i etnografkZlne W. Gawrona w więks1zośd pozostają w rękopusa'ch. Torują :sobie one drogę w wydawnictwa'oh PTL li in. W IpierWSZ)'lffi �440 In memoriam zeszycie limanowskiego tomu "Ar,chiwum Etnograf,icznego" ukazała się napisana przez niego monografia wsi r'odzinnej pt. Stara Wieś. W drugim zeszycie - jego praoCe poświęcone kultur;~,e ludowej pt. Wesele Lachów Limanowskich i Haman zapomniany obrzęd zapustny w Limanowej. W rękopisa'ch i mas,zynopisa1ch W. Gawron posiiada kilkadziesiąt pmc history'cZJn)"ch i etnograficznych obejmujących różne dz,iedziny kuHury ludowej, liczne 'studia źródłowe, o[:lisy, wspomnienia własne j wyniki badań archiiwalno-bibliografioczny,ch, jak i badań terenowy,ch. Pra'ce te będą sto,pniowo ukazywać się w druku w miarę uzyskania funduszów na ioch pu blikację. Oceniając naukowe Zi3'sługiiW. Gawrona nie można pominąć jego zasług popularyzatorsbch istamń o stworzenie Muzeum Z,iemi Limanowskiej. Bezinteresownie wygłasza on wiele wykładów i odczytów. Budzi za,interesowanie ludoznawstwem u przyszłych nauczycieli, przygotowujących 'się do tego zawodu w Liceum Pedagogicznym w Limanowej. W dowód wysokiego uznania dla jego ideowego życia i powagi dokonanego dzieła, w 1964 Torek,tor UJ, prof. dr Kazimierz Lepszy, zaprosił go na wielki jubileusz 600-1ecia Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie wystąpił w ulubionym przez siebie ,i uroczym stJroju pcdegrodZJkilm. W. Gawron wieloklroltniie udoiS,tępniał 'swoje pisma naukowcom i młodzieży S'tudliuj'łcej. Z nimi ,też w trakcie o,:obis'ty,ch spotkań dzielił iSlięswą rozległą Wiedzą na tema't ,tradycji Li ma:nowsZJC!zyzn y. Był doskonałym na'rrra!Jorem, miał głos o dużej sHe ei~S'presji 'i nie potmf<ił wykł,adać beznamiętnie. W. Gawron skutecznie zabiegał 'O przydział funduszy z mi,ejseowych slpółdzielń dla Oddziałów PTL w Mszan:ie Dolnej i Limanowej, 'czym poważnie ułatwiał real:izację Ich zadań sta,tutowych. Walenty Gawron dobrze zasłużył się swej rodZJinnej Ziemi Limanowskiej i z jej dziejami na zawsze związał 'Swe pracowite żYCli'e. Wincenty Gawron EDWARD MACH (1902 - 1977) Edward MaiOhnależał do tyoh }udowców-społeczn,ików, którzy całe życie poświę'cili wsi. Pracę swą r02mmiał jak'o organizowanie i lustrowaniespółdZJielllli regrionalny'choraz szukanie form opieki nad artystami ludowymi. W swoim życiorysie złożonym w Klubie ZJa,służonych SpółdZJieków wyznał, ,iż sztuka ludowa była pasją jego żyda. Urodził 'się w Przemyślu w 1902 L W rodzinie kolejarza. Po SzkoLe Kupieckiej w PrZJemyślu ukończył Akademię Handlową ,i Wyższą Szkołę Ekonomiczną oraz Studium SpółdzieLcze w Krakowie. Jedną z pierwszych jego prac było lustrowanie spółdzielni rolllliczych .JuŻ wtedy interesował go przemysł ludowy. Współpracował z Patronatem Przemysłu Ludowego i Domowego we Lwowie, ZJałożonym jesz'cze pod austr'ia,ckim z,aborem. Patrolllat ptrowadził kursy instruktorskie i zakł'adał 'Slpółk,i zarobkowe oraz zorgan:iz.ował dwa skLepy: w Krakowie i LwoWlie. Z koLei E. Ma:ch objął Is,tanoWliskorew,identa Spółdzielni Gospodar1czo-ZJar'Obkowy,ch w Kra'~owlie, a potem Związku Rewidentów w Wa:rszawie. Praca tego ifodzaju zazn'ajomiŁa ,go z ogromną li'czbą działaczy i społecmików, który'ch losami zawsze żywo się interesował. ObdarZJony miezwykłą pa- �In memoriam 441 mięcią, urodzony gawędzi'arz, był żywą ilch kartaoteką. WSlPomnoienia jego 'slięgały czasów Franciszka Józefa. Jeszcze z zasiłków Międzyministerialnej Komi'Sjli 'pod 'prz.ewod<nidwem Mini·stra Handlu w 'czasa·ch międzywojennych .zorgal1lizawał :spółdzioekzą p:rzęd:wlnię "Runo" w Wolborzu. Była ona 'prowadzona ,przez E. Ma,cha znak'omicie. Wytwarzała nie tylko przędzę, .ale ii zapaski na pobrzeby okolIcznej ludno'śd, w tym ludnośd miejskiej. E. Mach propagował wśród swych spółdzie!czyń hodowlę owioec na runo na pctrzeby SpółdzieLni (niestety, ta zdrowa koncepcja nie mogła się utrzymać wobec obo·wiązujący,ch 'przepisów). Spółdzi,elnia "Runo", połącZlO'l1a z in.nymi placówkami cepeliowskimi, istnieje do dziś dnia. E. Ma,ch był jcdny;m z zaIożycieli Cepelii, z j'ej kier·ownictwem dzielił się 'swym olbrzymim doświadczcn:iem spółdzidczym i organiZla,cyjnym przez pierwsze lata w Dziale Produkcj.J, a pÓ:tniej jako kierownik Wydziału Artysty'cznej WytwÓTlczości Ludowej. Wydział ten, przemianowany na Wyd zi,ał NadZJOru Etnograficznego, nadal pracował pod jego w ielo lctruim kier·ownidwem. Należała do niego opli'ck.a :nad li·cznymi spóldz.i-elniami regionamy;mi Cepelii, Spółdziekzymi Zrzeszeniami Chałupników WylWÓfoCÓW. Oczaraowany sztuką ludową z .całą pasją poszukiwał nowych form organizacyjnych opiek,i nad twórcami ludowymi. Jemu należy przypisać ,ini'cjatywę 'Powołania Stowarzyszenia TWÓTlcÓW Ludowy,ch, w którego Radzie Naukowej pfo<:l<cowal do ostatka. Jako w.ieloletni członek Komisji Oświaty i Kultury Zjednoczone,go StronnJictwa Ludaowego za,Sliadał w Komisji Naukowej Wojewódzkiej Rady Narodowej w Wa,r'szawie. Działał społec,mie i w wielu innYich dziedzinach, służąc swym wielkim doświadczeniem organizacyjnym. Jednakże głównym jego zamilowarn-em była nieustannie sztuka ludowa. Z obawyprwd jej pos,tępującym zanikiem opracował plan nauczania jej w szk'ola,ch podstawowych w TlegU<lTIoaoh ·0 nieZJagasły'oh c.ałkowide r'~k,odzielniczy'Ch tradycja'ch. Ten jego plan, publikowany w 'Pismach looowych, zrealizowała słynna wycinankark,a na Kurpi,ach, CZlesIawa K,onopk6wna. Kolega E. Mach należał do aklywnyeh człanków nas.ZlegoTowa:rzY'stwa. Do Qls>tatmch 'chwil swego życia pełnlił funk,cję .sk,a.rbnik,a Oddziału PTL w Warszawie i z głęboką troską myślał i mówił o <lziałalnO'śoi Pols.kiego Towarz.ystwa Lud()znawczego. MimQ konieczno~'ci ogra:ni·czen.ia swej pra·cowitej l"uchliwoś·ci z powodu zawałów s<::r'ca,E. Ma,ch nie 'chciał rozstać się z umił'owaną pr'obI.ematyką. We wrześniu 1977 r. udał się na sesję naukową z oka,zji 52-go Walneg'o Zjazdu PTL w Łodzi, poŚwięlcOiną kulturze robotniczej i etnografii .a,glomer<llcji'Przemysł{)wej. Zmarł nagle w hotelu. Mgr E. Mach był odznaczony Krzyżem Kawalernkim Orneru Odrodzeni.a Polski, Srebrnym Krzyżem Zasługi, odznaką Zasłużonego Działacza Kultury i ,odznaką Zasłużonego Działa·cza SpółdZJiekzego. Janina Orynżyna ST.ANISŁA W SZYLLER • (1914 - 1976) Urodził >SIięw 1'914 .r. w Krakow.ie. Po ukończ€ll1iu gi.mnazjUJll1 kr.akowskiego przeniósł s·ję d<l Warszawy, gdzie PTaIC'ow,ałdo chwili wybuchu wojny. W czasie dział,ań wo}enny<:h wraz ze swoim oddZJiałem w bi'twie po(} Modlinem dostał się do �442 In memoriam n'iewoli ndemiecki,ej, skąd 'uda~o mu się zbiec i powrócić do Warszawy. Był jednym z tych, którzy w wa}oe podziemnej dążyli do wyzwoleni·a narodu polskiego wraz z jeg.o kulturą i traoycj.ami. Wskutek nasil,ających się aresztowań był zmuszony wkrótce opuś'cić WaTszawę i kon1tynuować działalność partyzancką na innY1m terenie. Przyjechał wiQc do rodzinnego mi,asteczka swej matki, tj. do Mswny Dolnej. W Ms,zanie Domej jeszcze w okresie ok Uf..'<lcj i za'czął pisać pamiętniki, w któryd'l dominowała probIematyka kuHur:alna, a zwł.asz,cZ<lzagadnienia tradycji mieszkań,ców Mszany Dolnej i okoJ.i.c. Zebrane matEJI'.i,ałyposłużyły mu do napisania pra·cy nt. hislorii Msza:ny Dolnej i okolicy. W latach 1943 - 1976 pełnilszcreg funkcji zawodowych ,i ·spokcznych. Długie lata był przewodniczącym Rrezyd~um Miejskiej Rady Narodowej w Mszarozwojem mias'ta, dl3 k,tóre.g.o postarał się o .przywrócenie ,nie Do,lnej, ki,erował praw miejskich. Mimo utTaty zdrowia :pełnlił nadal funkcje społeczne, a tQ: przewodni,cząceg.o Komiletu Redakcyjneg.o .adi<lwęz!a w Msoonie Dolnej, czlonka Zarządu Spóldz. "Zdrój" im. W. Orkanu w M.szanue Dolnej, przewodruiczą'cego Kola Przyj.aciół Miejskiej Biblioteki, przewodniczącego Komisji Rewizyjnej ZBoWiiD. Od 1946 1'. byl skarbn·ik,i.e'ffi Oddziału PTŁ w Mszanie Doln.ej. Za pracę zawod{)wą is'poleczJną został odznacz·ony B:rązow)'lm Krzyżem Zaslugi, dypl<lmem Zasłużonego dla Ziemu IJimanowskiej li ooznaką Z.a:służoncg<JDzi,alacza Ruchu Spółdzielczeg<l oraz Wlpli'sanogo do Księgi Pamiątkowej Ziemi Limanowskuej. Z'marł w dniu 29 VIII 1976 r. w Krakowie. Aleksander HENRYK Kalczyński ORMAN (1920- ł976) W dniu 1 marca 1976 r. zma.rł w Kr.ak<lwie w WJieku 5'6 la·t ppłk mgr Hen·ryk Orman, długoletni (od 1956 r.) członek Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego. Ppłk .mgr Henryk O:rman uwoził się donua 11 styczJnia 1920 r. w Lośmka,ch koło ZawJer.cia. Do !szkoły podstawowej i g1mnazjum lim. R. Tra.ugutta uczc;.szcZJałw Częstocho'wie. W czasie okupa·cj:i w lata,ch 1941 - 1945 pracował w a;ptece 'li mgra Wrocihs'kliego w Częstochowie. Po wojnie w 1945 If. PQdjął studia na Uniwersytecie Jagiellońskim na Wydzi,ale F.ar;ma'cj;i. Dyplom mgr,a fa'rmacjli {)trz)'lmał w 1949 r. Po <lirzymaniu dyplomu p,r,a'cował w aptece mgra Franciszka F.pasia w Mszaillj,e Dolnej. W lut)'lm 1950 r. ws,tał p()wołany do 'czynnej .służby w Ludowym Wo}sku Polskim. Prze.szkol,eniie wojsk,owe 'odbył w Szk,ole Ofi'cer'skiej w Łodzi, ll1astc;pnliepracował na różnych stanowiskiach w Warszawie, Katowic'aoh, a ost,atn'io w Krakowie. Za WZQIr,owąpmcę w W,ojsku Polsk1m otrzymał Brązowy medal "Siły Zbr·ojne w Służbie OjczY2lny", Brąz.owy medal "Za za:sł.u·gidla obronnoś'ci k:r,aju", Złoty medal �443· In memoriam "Siły Zbrojne w Sł·użbie Oj,czyzny", ZłOlty Krzyż LJasłu'gi, Medal 30-1ooia Pol-ski Ludowej oraz odmakę Zasłużonego Pmoown:ika Służby Zdrowia. W z·akreSlle ludoznawstwa interesował się iIUOOyCYil1ą ludową. Był aktyw:nym członkiem Polskiego T.owarzystwa LudoZiI1awczego w Oddziale Mszana Dolna. Maria Orman MIECZYSŁAW WOŹNOWSKI (1898 - 1977) Dnia 11 listopada 1977 r. zmarł prof. dr Mi·eczysław WoOźnowski(ur. w 1898 T.),. były profesor Li,ceum Krzemien'i·eckiego i Ghmnazjum Polski-ego w Gdańsku, jeden z najstarszych czlonków Oddziału PTL w Mszanie Dol-nej, ,antropog·eo,graf i s.pecjali'sta zagadnień żyóa pasterskiego w Beskidzie Zywiecki-m. Cześć jego pamięci. KRIPO SHANKER MATHUR (1929- 1<977) W ost<ltiIlkh llatach 'et.nografia indyjska pOnJiOlsłaboIesil1ą stratę. Z grona etnografów tego olbrzymiego knaju ubył joeden z najbardziej czynny'ch i najprecyzyjniej pracujący uczony. 21 września 1977 zmarł w Lucknow pwf. dr Kripo Shanker Mathur, kierownik Katedry Antropologii uniwersytetu w Lucknow w Uttar Pradesh Vi północnych Indiach, ,redaktor ,,'Dhe Eastern AnthropolOgJi,st" (od r. 1962) i honorowy sekretarz generalny Ethnographilc and Folk Oulture Sociiety in Lucknow. K. S. Mllthur w wku 1940 zapisał się '!la studia ekolilomkzne na un'iw,ersyte<:i-E w Lucknow, gdzie studiował pod kierunk'iem .z,nanych uczOiI1Y'ch, ,prof. R. Mukherjee (t 1968) i .prof. D. P. Muk'erjli <t 1962), a później pod kierunk'i-em prof. D. N. Majumdar (t 1960), znanego indyjskiego ·etnogoI.a, ,o'd 1'. 1951 klieroQ\vn.ikanowopowstałej Katedry Antl"opologii na 'uniwersytecie w Luckinow. Pod kk-l'unki-em tego pr'of-es·ora rczpo-czął bada·l1Jiate.renowe w UHarPrradeslh w rejonie Dud-hi. W r. 1951 K. S. Mathur został asysl'entem przy Katedrze A:ntropologiIi KultUiI'<OWejw Lucknow, lecz wk.rólce wyjechał 'na stypendium na uniweI'sytet w Canber,m w AustralIii, gdzie w 1954 'f. ro'Zpo-cz'lłpracę doktorską, którą ukończył w f'oku 1960 pod k~erulTIkiem p!'of. J. D. ,F,rceman. Pra-oa ta r;od tytułem Caste and Ritual in Malwa Village 'ZOst<Jławydana w roku 1964, zapewniając aut'oroWli szer·OIkirozgłos. Prof. M.athur pracował pxzez kilka Lat w Delhi, a w 1957 r. powróci! do Lucknow, ,gdZJieprzebywał już do ost.atmiocihdll1li,swego życia. Świetny orgul1Jiz'a'tori pDecyzyjny wykładowca, skrupulatny bada,cz i 'li'czony, cieszył Siię wiełkiim uznaniem w Indiach li za gra;ni1cą. WY'mag.ający 00 :studentów 'p.ra'cy, precyzji i wi.edzy, dbał o postawi€Jl1Jiena należytym ,poziomie nie tylko prac doktorskiich, lecz :i magisterskkh, dziękii 'czemu archiwum Klatedry wzbogaciło się a sller,e.g c·ennych r·ozpraw (w rękopi,s.ach), a etnogr,afia hndyjS/k,a zyskJaLa ·ktilka pozY'cj.i drukowany,oh. Wyjści·e ze szkoły prof. Mathur'a gwarra,l1ItowafO' wszoohistI'onny !i wysokii poziom wyk-ształce- �444 In memoriam nia. W roku 1966 IpII'Of.Mathur został wybrany wi'ceprzewodJlliczą'cy>m Indian AnthroPQlogical A'S:£odatiQn, a w 1973 II'. ZJostał członkiem International Union of MthrQPologi,cal and Ethnologi'cal Soier1Jces. Pr'of. Mathur zm·arł w tr.ak<C1€pr.zygotowywań pokongresowegosYlm<pczjum poświęconegQ chłopstwu i wsj,które miało 's'ię odbyć w Luck-now w rQku 1978. S:mierć zabrała go w kWliocie wieku i w okresJ:e najlepszej 'i najaktywniejsZJej twórcwści nauk'owej. 1{rzysztof VVolski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/239c43540e93d949322b08bd2cf3d042.pdf 7aec9bca871f17f286abead3e7d9ea37 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1777 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1646 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.356-425 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. KRONIKA Lud, t. 63, 1979 aO-IJEel'E PROF. DRA WASI LA .MARINOWA W dll1J~uIti grudln'ia 1977 Ir. w IlnstJ'ltucie Etnogirafiem1ym i Muz,eum Etnogmficzonym Bułgan,kJiej Ak.ademi.i Na.uk w Sofii luroczy.stą akadernaą obcho.dzono 06liemdzieSlięciolec:ie emerY'towaiIlego IfIDof. dra Wasila -MalriJnowa, z,asłuŻJooego .bułgar-sk'iego u-cwnego i etlllogif<afa,od 'roku 1945 pru'cująJcego w Muzeum Etnografkwym w Sofii. Wasil1 MarritnQw oraz 'Prof. dr CM'sto WakarelSJki są twóroami 'o-beon:egQmuzeum, a ,iJohpralcom i .staranl~om -muzeum Ziawdzięcza :ugromadzA:miewiękS'wści zbtiorów. Jak wiadomo, budynek ,muzealny uległ 7Jn,iszczeniu -podiczas II wojny świ,atowej li kolekcję tTzeba było gwmad7Jić prawie (Ja ll1'owa. Pro-f. Marilll<l'w, n-iestrudzony t'erenoWfiec, pl'owadZJił bada'l1!ia etnograficZJne w Dobrudży iJnteveSlują'c_Isię Ga,gau:uami, a także badał w rejonie Pir;1nJu grupę pasteTską Ka-f<aka,cZJall1ów ii na ·ten- -temat, jak i lJ1Ja-wide innych, opublikował sporo pra,c w Bul-galrili OIr-aZz'a g'fIanicą. P'odsumow,anliem 'Pr,ac I() gOSlpodarce pas tersK,iej i wyslOrk'ogóI1skimwypasi-eowiiec IIlIaha-Lach śI'odrkowego Bałkanu był aI'tykuł Die almenwirtschaftliche Schafhaltung im zentralen Balkangebirge z,amieszczony w Viehwirtschaft und Hirtenkultur, Budape.s-zt 1969 (15-. 357 - 377). Stpecja1il1i-ec-enionymi pozy,cjami ISą opflalcowa'nia na temat form pługów bułgalrsklich, a specjalnie pługów z tel'elilów górzystY'ch, il1Jadktórym ,to zagadnien,i-em ,praicow.ał próf. Malrmow w rtere-rue w lataloh 1938 - 1963. Wynikli 'swyoh badań il1Jad:pokrewn)'m na.rzędzi-em rolni'czym, I1adł-almili ,gór BułgariJi, publikował w 1957 rr. Również ilIl'teresował się 'pracami śrooowisk e-tJil-ogr,aficzny«Jhn'a Węgrzooh i w PcLsce, zami,es'Ziozając w buł,galJ:1sk.iroh cza,~pts:mach 'etnogirafkznyoh li'cZJne r,ecenzje z publik-acjli emograficzny,ch wyda,nj'C'h w tyoh kraja'ch. Akademię ZJRgatilIprof. dr HadŻli:nik(Jło-w, dyr. Insrty-tU'tu i Muzeum, 'p(JdnoS'ząc zasługi jul::li.]'a-tana po.]u buhgarS'kii,ej etnografii J Imuzeali!1Jirciw-a,pod-kreślając rówmeż jego Zialsługi dydaktyczne w klSztał'cenilu młodych kadr bułgamk'ieh mu:uool-ogów. Doe. dr Maa-ia Velevia w ,kirótkiim refer-ade 'ilJakir,eśłił,asylwetkę jubil-a,ta li omówHa jeg(J dZJiJałaLno'śćil1JapoLu oś Wfi<a ty J .etnlograiii, j-ak rÓWlilrież,poosumowała do['-cOOk naukowy. W UiZJl1ail1Jiu zasł'ug, j ubila,t za,stał udekorowany order-em CyTy11a i MetiQdego. 1 Zyczeni.a proof. Mal'liJnl()!WIOw:i zm-żył 'PTZedsiaWlirciel Karakacza:nów, wręczając piękną laskę p<asWrską; lfówiJ1ieź z daromi p<rzyibył delegat li Razgfradu z Dobrudży. Zebrani kOlledzy, uCz.r:l1iJowie i gośde,z1ożyli ży'c'Ziel1lia.Z Polskii brał udzi,ał w U'roczystliooci dJr K:I1z)'lSrz:tof Wolski, 1ctóry od piI"zeszło dwudziestu lalt ,poz06l1.awałw konbktach n-arukowY'Oh z jubli,latem. Prof. Manill10w podziiękoW1ał władzom, zebranym, kolegom i młodszym kadrom muzealil1Ji'ctwa bułgarskiego, specj'alnlie podkreślając �357 Kronika zawsze pełen życzliwośms·tosunek do swej osoby li do SlWyc<hprac, 2'Jaśna 2lakońc7Jenie Uil:Qcz)"S'tościobecni jesLJCzeraz grot'U'1owali; ś.'CiJskającdłQń czcigodlruegJOjubilata. Krzysztof Wolski X MIĘDZYNAiRODOWY KONGREIS NAUK ANTROPOLOGICZNYCH I ETNOLOGIC~NYCH (X ICAES), NEW DELHI 10 - 16/21 GRUDNIA 1978 T. D?Jies>iątyz kolei kOil1.'@'·es, ICAES był drug)inn, kJtóry odbył ~Siięw ,kraju azjatyckim, a pierwszym roiI'ganizrowall1y.mpr2'Jez pańs·two zaliicw.jące się do ,kiI'ajów trzeciego świa,ta,rQlzwijającychSiię. Z PQlpxzec1mjącyC'h go kongresów 5 ,odbyło się w EuropiezaC'hoofl1,iej (LOil1.dylIl1934, Kopenhaga 1938, Bruksela 1948, Wdedeń 1952, Paryż 1960) dwa w 8ta[]jalch Zj,edll1oczol\'1)"ch ,AP (F'iJ;adeliliJa 1956, Chlicago 1973), j'eden w Związku Radzieckiim (Moskwa 1964) li jed,en w JapOll1Jii(Toklio 1968). Jubiłeuszowy dziesiąIty kiong)res zost.ał :zJolrga1niZJowany przez irrn:lyj.SikiKomitet Namdowy ICAES, któremu przewodni<czył prof. A. Aiyappan z Uniwersytetu w M,adr'a'Sii'e, lelcz głównym 'olrganimotorem był prof. L. P. Vid)"arthii z ul!1JiwersJ'lt.etuw Roalnchd, prow. Bilhar 1. KC1I1g)resten zasł·uguje rlIiewą,tpliwie .rua szerS2'Je []J<lświetlenie i omówjenli,e jegQ roli naobOC'TlY'ffi etapie il"ozwoju iI1auk antlropologi,cmych, nawiąZ'Ujące do ,ogło,sZlOI1yoh daWll1iej pubbkacjli o konwes.a,ch w Moskwie. i Tokio, a wcześniej w ParyŻJU2. Z.adaniem tego S'pPaWlozd:alll<iJa będzi'e jednak tylko plrzedsl1;aWliel!1Jie zwięz- . łE·j informa'cjli o joego'ptrogxamiie, orgalllim'cj1i i 'p'T'Ziebieg)u. Właś'ciwy 'k'ongres ·obtradował w 's,tolicy 1lI1dtiti,New Del;hIi, w druaJch od 10 do 16 ~r'lidnia, po czym odbyło stię w il'óż,ny\ch'li:ll'iwet['Syieckich IIDLa:stadl looii 17 sesji 'PcśWlię~~O[J,oyoh wybrm\ym, złożoltlym prr'oblemom a;n1Jropolo.gii l),po!'ecZlrlej (15) lub Jiizycmej (2). Selsje o'bradowały w dltliliaC'h19 - 21 !!)rud;n'ia. Uczestnliczyło w nich przeCliętnie po kilkadziesiąt osób i miały one hardziej Tobaczy eharak,ter I11liżposli·edzen:i,akongresowe. 1 Antropologia (fizyczna i kulturowa) jest wykladana na 19 uniwersytetach indyjskich. Jako per wszy otworzył studia w zakresie antropologii uniwersytet w Kalkucie w 1920 r., a po nim dopiero w 1945 r. uniwersytet w Madrasie i w 1947 r. uniwersytet w N. Delhi.. Czołowi przedstawiciele antropologii indyjskiej studiowali na ogół w W. Brytanii lub Stanach Zj. Kadra nauczająca w uniwersytetach liczyła w 1978 r. około 120 osób, lecz profesorów mniej niż 10. Istnieją nadto placówki badawcze powiązane programowo z niektórymi uniwersytetami. Najwi<;kszą i najpoważniejszą instytucją badawczą w dziedzinie an~ropologii jest Anthropological Survey of India, utworzony w 1945 r., a wi<;c na krótko przed uzyskaniem przez Indie niepodległości. Instytucja ta stanowi odrębny wydział w Ministerstwie Szkolnictwa centralnego rządu Indii i zatrudnia okolo 200 pracowników badawczych w różnych oddziałach i regionalnych stacjach badawczych. Zakresem badań obejmuje wszelkie współczesne działy antropologii fizycznej i kulturowej. . 'O poprzednich kongresach ICAES ukazały się 2 publikacje w "Ludzie" i 3 w "Etnografii Polskiej": R. Stopa, Sprau:ozdanie z udziału w V Kongresie Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Filadelfii w dniach 1 - 9 VIlI 1956, "Lud" t. XLV: 1960, s. 485 - 494; J. Gajek, VI Kong"es Mi~dzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu, "Lud", t. XLVIII: 1963, s. 34 - 54; A. Kutrzeba-pojnarowa, VIl Mi~dzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie, 3 - 10 VIIl 1964, "Etnografia Polska", t. IX: 1965, s. 185 - 198; W. Dynowski. Etnologia japońska. Jej obraz na VIII ·Mi~dzyna1'odowym Kongresie Nauk AntropOlogicznych i Etnologicznych w Tokio, "Etnografia Polska", t. XIV: 1970, z. l, s. 103- 122; B. Kopczyńska-JawOrska, IX ICAES, Chicago, "Etnografia Polska", t. XVIII: 1974. z. l, s. 240 - 244. �358 Kronika Problem przewodni kongresu to antr·opologia w<:lbec wymagań rozwoju. Poj~cie irozwoju roZóumianQ przy tym szeroko, obejmując nlim i rozwój .cywillizacyjny, i społeczny. Probl€tl11 ten, tak istotny zwla.-sZ!czadla krajów trz'eciego świata, uwidacznial się dość wyraźnie w 'Obradach k'ongres'U. Poświęc'ona mu z'O's'tata sesja plena~'na, która obmdowaŁa 10 i 11 ga-udnia na 6 posied:oc:ruia-ch(posi'edzenj'e. otwierające,p'O<5tie<iz.endJapoświęoone Azji, Afryc,e, Amery,ce Łacińskiej j krajom IfOZwUniętym Oiraz p'osiedz.enie ~przed's.tawiające wnioski). Nawliązywano do głównego pl'oblemu na różnych posiedzeniach poświęc'ony'ch Z!agadnli.eniomsz'czególo'wym, w tym na obfitującY'ch w dyskusje z.ebrarniach na t,emat perspektyw antropoj,ogii. Pr(Jblematyka kongres'..! byl'a w ,j'stoci-e ba;rdzo :rozlegla. Zgodni,c z pr,zyg'C1to'wanym wcześ.rlliej planem, który zos'tal z m'ałymi zmIanami wykonany, w dziale antropologii f.izycZ!nej obr.adowaino 'nad 17 piroblemami (przeważnie z zak,wsu biolog)ii i fizjolog1i czł'owieka), w dZ!iale antropol'ogii s;połecZinej li ku1tul'owej mad 23, prehist,oIlii - 10 (Jraz hl1lgwistYNi - 9. Ogólem ,odbyło się blisko 120 pOl:Jicdzcń sesyjnych, sympozjów i zebifań komisji. Obmdy odbywały s·ię w zna'komi,oic do takich celów przygotowanym gmachu Vigyan BhaVlan,posi,adającym (Jdpowiooilllią ilość sal, gabinetów li pomieszczeń rek<rea,cyjny'ch. POSJiedzenia odbywaly Slię ;z;a,sadniczo w 2 seri'a'ch: godz. 9 - 12 Oiraz 14 - 17, a wyjątkowo w g(Jdz. 17.30 - 19.30 miały miejscepoIsiedzenia komis,ji IU!b zesp<Jłów 'l'oboczy'ch. Ponadto w głóWil1ej sali wyświetlan-o od 12 d<J 15 ga-udni-a li·czne fi1my etnograficzne. UcZ!estnJiozyŁo w kQlIl;gr·esie, z·gooil1ti.ez wyd rU1k(Jlwanynn, lecz niepel;nym wykazem, około 1600 os·ób z 68 kra·jów, a więc znacmie mn~ej niż Iprzed 5 laty w Chicago i rrmi'ej niż w 1,964 r. w Moskwi,e. Zg~osWl1JOr:()na.d800 referatów, niemal 'tyle, co w Moskwie 3. Dominowali liczebnie Hindus~, którzy stanowi1Ji nlie-mal połowę o,f,icja.j;I1~e zgłooZ<Jnyeh delegatów, Inlie IJcząc pojawiający'ch się na obr.aoda,ch innych osób, głóWll1lies,tudell'tów z Delhi. Zapewne na żadnym z d(Jtyohczas(JwyClh kongir€'sów trrzec.<i. świa't nie był I1eprez.E·ntowany mk liicznie, j'ak w Delhi, C'hoć ,z więkSJZOŚd 'tych !cr'ajów pojawili się baroZ(J nieJi.cznli dele~aai lub nae było ~ch wc,ale. Z wymienionych we wspomnianym wyk'a:zlie 1567 delegatów (bez Związ1ku Radzieckiego) 763 stanowili obywatele Ind i-i, 145 Iffiiesrzkańocylinil1Ycl1k:lrajów Azji (w tym 57 Japonii), 34 Ameryki Łacińskiej, 33 AfrYNi, 37 Australii oj Oceanii (w ,tym 31 z slamej Aust,ralili d 3 z Nowej Zelandioi). Jak zwykle Uczna byl,a de1oeg,a'cjaSrtanów ZjednOicZ!onych, ,złożona z 254 osób, ń,ie>oomniej osób 1JicLlyły'Wszys!tkie IraZiem delega'cje eUlf(Jpejsklie (bez ZSRR), bo 247. Ze Związku RadZJieckliego przybyło około 40 de1oegatów, z F·raneji 48, z RFN 34, z W. Brytanii 32, z Jugosławii 22, z ·Polski więcej niź 104, z innych krajów soejalilStyczn'yCih'po k-ilka osób, O!1aZ46 z Kan,ady, 11 z Meksyku, 14 z IZ!fael.a, 13 z Mal.ajzji, 11 z Nepa'lu, tylko .po 1 z Pakistanu i 'I'ąmcj~, 11 z Nigerii, z 5 li1nny'ch krajów af'rykJańslkuoh ,po l tylko oSJOibied·M.s • W 3 tomach abstraktów dostarczonych uczestnikom znalazły się streszczenia 2167 referatów i komunikatów; większość z nich była przeznaczona na sesje poplenarne. , Polscy uczestnicy Kongresu nie stanowili jednolicie zorganizowanej grupy. Było wśród nich 5 etnografów, l antropolog, kilku fizjologów, l archeolog i l socjolog. OfiCjalnymi delegatami Polskiego Komitetu Narodowego IUAES byli prof. J. Burszta i prof. T. Dzierżykraj-Rogalski. Prezes PTL doc. B. Kopczyńska-Jaworska została delegowana na Kongres przez Uniwersytet Łódzki, zaś sekretarz gen. PTL doc. E. Pietraszek przez Uniwersytet Wrocławski. Dr K. Wolski z Muzeum Etnograficznego w Krakowie przybył jako delegat ICOM-u, zaś dr J. Kamocki z tegoż muzeum przybył na obrady w Delhi w trakcie swego dłuższego pobytu badawczego w Indiach północnych i Nepalu . • Najpełniejsza była, podobnie jak na poprzednich kongresach, reprezentacja Ameryki Północnej, natomiast z krajów europejskich zabrakło w Delhi przedstawicieli Bułgarii i Irlan- �Kronika 359 N:ajwic;cej referatów rz,głosiE gO'ipoidarrrz,e,okloło 330, a więc mniej więcej 40% wszystkich, drugie mliej.s'ce zJajc;li prZledsitawiJCiele Stanów ZjedtrJ;ocZlcnychzgłaszając ich ponad 100. Z pollskiejsltwny zgłoszono na kongres 5 referatów, w tYlm tylko jeden z zakresu etnolgraf,ii (J. Bur'szta),a 'pon1adto 2 'refelraty przeds1taWlirono na SE:sji pośwlięClolaejspołec=,(~j antror;ologiiehłorpsiwla (Lucknow, 20 XII). DZJięki Hcznej reprezernta'cjli indyjskiej .refmaty z krajów ,j;rze'Ciego śWli!ata !sltanowiły po raz pr,erwszy ponad ,połowę ,referraltów 'rz,głoszonylchma kongJres. Ujawniła silę w Delhi pelnown'i,e hczehna zwła!sZlcza dominla'cja ant,ropolo'gii wywodzącej siC; z tnadycji Llnglosaskiej,:::o której zalicza się też antropologia i etnologia indyjska. Wplywała na to sama hczba uCZJeslników, która obejmowała ponad 360 osób z USA, Kamady, Wielkiej Brytail1Jitii AlusItraLiIioraz ponad 760 z Indii, co razom slanowiło aż 70%. Wyróżniała się jednak :r'Ówrui·eżetnogrlaHa radziecka, której przeds,tawiciele przybyli z wyjątko'wo zwarrtym rz,espołem ref,e;ratów. Przedstawili ich 42 ·na 20 r;osliodZlcni:alch,poświęcając najwic;cej uwagi zagadnieniom procesów integracjietnlicznej (10 referatów), teorii rozwoju społecznego, a także nomadyzmu (8 reforatów). Na posli'edzelniu pośwlięeony;m malrksizmowi ,i meo'ewolucjonizmow:i zwróciło też uwagę balrdZlO dobrrz,e przy'gotoWlaine wy'stą,pienlie del'egatki NRD. Nie mogąc dokonać sZlczegółowej charakterystyki obrlad kongreslu, autor niniejszego sprawozdall1lia .może 'PrZledstawić tylko nieeo wła'sny,ch spostrzeżeń i impl esji z posliedzcń, w których uczestniczył. A więc na sesji plena'rnej 'zwracała m. in. uwa,gę dyskusja lila tema't ,ilSltotyrozwoju ODaz 'P'o9tulaty tworzenia modeli rozwoju adekwa,tnych do walrul1Jków lirotrZleb konkretnych klrajów, a nie przenoszenia ich zwlasZicza z klrajów wysok,o rozwiniętych AJmeryki Półnoonej ozy Europy. Podnoszono potrzebę dok'Olnywalni:a "dekolonliz,a'cji umysłowej", aby wyzwolić uczony'ch Itrzeaieigo świa;t,a ze sposobów czy Is'ahematów myśIen!ia na'rzuconyehim w epoce kolonialnej (O. Okodij.i, Nigeria). Wskalzywan10 na konlieozność dokładnego Iprecyzowania celów rozwoju, jak i jego przedmiotów, a więc d'Olkł'adnego określalnlia tego, eo i jak 'ma być Zimi'eniane li rozwij.am,e. Mówtiomoo potrzebie selektywilej alsymilacji WZlOfÓWzcwnętrrz,ny,ch w lstosunku do ork'reślonylch '~ultur ze wz,ględu na slillne, nii,eraz bezwz'ględne, uwaruTI!kowcvnia ,rozwoju ok,reślonyc1h kultur. (E. Eames, st. Zj.). Powra'carno mas'esj!i pIena'nnej kilkakrotnie do problemu grani.c pr:zeobmżeń, ilia które sobie Imożma w konkretrnych walrumrk'a0h pozwolić, oraz swoist,ego dawkowanlia l1ozwoju ("how rmuah deveIopme:nt is allowed", jak zanotowałem z wypoWliedzi S. N. EJLsem!stadt'a,S,t. Zj.), a rówrnocześnLe uwalnli:ania się od konserwatywnych czy reak,cyjny,oh rreż'imów poliiJtycznyeh. Zwrla!cano uw<:tlgę na nliewłaściwość przyjmowania jednokli'el1unkowego rozwoju poprzez industf'iaEza'cję. Etnologowie bywają pważall1liro "rlodzaj technokratów pl1odukujący,ch postęp" w klr,ajaleh ,sl,abo rozwinięty'ch, lecz bardZJo rZJ<lidkoudaje się im ZJllaleźć i wskazać do wdl'ożen:ia właś'oi'we kliienunrktii środki ,rozwoju. Prra'cując na rzecz dii (nie wymienionych w oficjalnym spisie). Z Azji nie przybyli delegaci okolo polowy państw, w tym Birmy, Cejlonu i Pakistanu, Afganistanu, Chin, Korei i niemal wszystkich państw arabskich. Afrykę reprezentowało tylko 10 państw na 43, Amerykę Łacińską 8 na około 30 (pomijając mikroorganizmy państwowe). W 1956 r. w Filadelfii i 4 lata później w Paryżu nie było jednak jeszcze przedstawicieli prawie źadnego z b. krajów kolonialnych. i dopiero od VII Kongresu w Moskwie udział ich stał się widoczny i znaczący. W Delhi wśród uczestników z krajów trzeciego świata znaleźli się też mieszkający tam Europejczycy i Amerykanie, a co najmniej 4 z tych państw znalazło się tylko dzięki nim formalnie wśród uczestniczących w X ICAES (Afganistan, Pakistan, Singapur, Kenia oraz Papua i W. Salomona). Zdarzali się też Azjaci i Afrykanie wśród uczestników z krajów europejskich i Ameryki Pn. �360 Kronika rozwoju powinni ,c,iągle zWlfa'cać ,9zcz,ególną uwagę na to, czym są w istocie kookretne kultury 'i jak 'rzeczywliśde żyją konkr,etne społeczeństwa (L. LomnLtz, Meksyk). Wypowi'cdzi tegjo rodzajuspotyklały 'się z ożywioną aprobatą i okl'ask,amli. O możliiwoślciach anltropologii w przek'Sztakanru na'Szego świat:a dyskutowano też żywo na lli'cznie obsadzony'ch pos,i,edzenia,ch, poświę,conych przy,szłośoi anitropologii oraz poglądolm młodych antropologów na przyszłość i'ch dys'cypliny i kul,tur ludzkioh. Niektórzy wspominali ze smętkliem, że all1bropoliogjowieto prol€'tariusrre naukli, z którymi wieltcy i możmi tego świ:ata !llli:ebardzo 'ohcą slię hczyć. Z aprobatą spotkało 'Się S1twdeDdzeniejednego z delegatów lindyjskich, że tak jak Marks postawił problem, iż ris,toine jest dokona:J:lliezmiany zalstanego świlat,a, tak my mamy przed slubą probIem, jak tej zmiany dokonać. Nie można przeprowadzać rewolucji według dogmaltycznyoh s,chelmatów. Na sesji poświęconej przY'SlZloś,ciantropologLi bardZlO znamienne było wystąpriell1lieprof. OondomJnals (,F1ralt1!cj,a), który 7lajął m. lin. s'tanowisko wobec opiruii o kryzysie antropologii. Bodkr,eślił łiczme nieporoZlumi,cnJia i trudności wynikające z rozległoś'ci ,całej antropologii, na którą skł,ada się dorobek wielu samodzielnych dyslcyplrin, od biologii i fiLzjologLipoprrL'lezpsychologię, demografii'ę do ekonomiJi, językoznawstwa i folklorystyki. KuHUlry 'ulegają skOlmphk'owaniu i skompl'ikowaniu też ulega lich pOZJnawanie na skutek rozwoju środków ,ma's,owej komun:ika,cji i przekazu i ,coraz szybszą wymianę ,treści. JedC1Il z przedstawicie1'i Afryki wypowiedział przyjęte z pewną aprobatą zdalnie, iż widoczny je:>t kryzys arntI'opologii jako nauki o luda,ch prymitywnych, ale an,trO'pologia is'inlieć może i będzie tak długo, jak długo będme istnieć TodL'lajludzki. Wypowuadając 'Się na tej samej sesji, przewodniczący d elelg!acji radzi'eckiej prof. Bromlej przypomniał swe 'stan{)wi'sko, że nie ludzkość jako taka, lecz specy:fliozne ugrupowania społeczne, obnosy są pTzedmio~,em zainteresowań badaw,ezy,ch etnografii, jak ma to miejs'ce w Związku Radzieckim. W związku z tym ltiezbędne jest prowadzen,i'e odpowiednio teo'retycznie i metodologiczne ustawiony'ch badań empli,rycznych, tOT'enowyoh, m. in. przy współpra'cy z socjologią. Zabii.erają'c głos już nla Izak1oń'czeniekongresu jego przewodniczący _prof. Aiyappan podk1reślił, iż sam odezuwa troskę przyszłość a:ntTopologi,i, lecz I,iczy na to, że jej integralność nie zostanie n,aI'uszona. "Duchy Tylora, Haddena i Boasa byłyby w niebie baI'dw nh~sZlczęśliwe, gdyby miał się udać zamysl niektórych alntT'opolo·gów,by 'antropologię pokawałkować" 6. Wylonlił się też problem zmilany struktury władzy wmiędzynarodowy,ch organiza'cjach antropologicznych na ko['zyść większego udziału przedstawlioieli t,rzeciegoświata. Odpowiadając n,a postula't ZJgłQlszony,jak 'się zdaje, przez jednego z delegatów japoń.sklioh, Sol Tax stwierdzil, że ",alntI'opol'ogoW'ie"tanowią 'spoleczmość, w k,tórej niklt nie chce na1rzUicać'swego punktu Wlidzenia i'nnym" li te obecn'i plrzedsŁawiciele władz ICAESgotowi s'ą us,tąpić miejs'ca innym, którzy zost,aną na i,ch miejsce wybralt1li. " Na zebraniu dyskusyjnym mlody,ch antr'opo}ogów odezwały się ponownie glosy o domlinacjli białych w alt1lt'T'opologii,przypominano ,też, iż a't1Ibropolog'iarozwinęła sit; szczególnlie w epoce imperializmu k{)IQlni,alnego.Jeden z delegja,tów indyjsk!ich odpowiedział na to przekonująco, że antrropologjia ,rozwinęła się wprawdzie w państwach kolClniialnyc1h,lecz sama jest przede ws,zystkim dziełem ośw:i~oonia i dążeń najbairdziej pos1tępowych Imyśli,cieli do pozn:anlia ,i zrozumienia losów wszelkich ludów ZJiemi. To wła'śnie dZJieciz'i'Citwo antr'opologlili powinno być, szczególnie 'szanowa- ° • Według powielonego tekstu dostarczonego uczestnikom sesji. �Kronika 361 i rOZWIJane. W rozpowsZJechnionej wśród zebranych "nociJe wrprowadz,ającej" do. dyskusji jej ,autor ,A. K. Sinha (ze SpH{:e A'Ppli>cat'~olllOe'll.ke w Aihme<j,abadZJie). podk'reśl'ał, że "nic możemy sobie ,poZ'wall,a,ć'll.,abadania Or'l1Jalmenlt,a1cyjne, l'ecz skupiać siię na sprawa,ch związan)'lch z rozwlOj.em dz.iedzm istotnyoh dla współczesnego życia, a więc naucZJania, wyk'olrzy'sltywani,a ,sUlrowców i,td., 'O[~~allii,Z'ują'c odpowiednie dl", tych celów badiliniia". Wspomilnali niektó:rzy, ż,e zbyt wiele ZJależy wiCIiążod ludzL zaawansowanych wiekiem, a kielrującyoh !illJstytucj'ami lllJaukowymi, gosp'odar'czymi itd. P'rZJej'awykonfliktu pokoleń też więc dały =ać I() sobie. Ogrom za,g'adnień i problemqw stojących przed naukallTIli a'll.tiforpologicznymlizarówno w 'Płaszczyźnie badawczej 'Ii t'eoifety'cznej, jak i stosowa.qej, ujawnił się na. X ICAES dość wyraŹJnie, przy uŚWli,adomielll'iu:sobie zaraZJem iSkromniej pozy'cji tych nauk wsk,ali ogólu nauk, zwlaszczaslużą'cy'ch bezp'ośr'edlllio ~ospodarce li teohnice. Ujawnilo .się też jednak ,przeświadcz,ecrlie, że wZJmi'alllli,e nJasze~o świ:aikt na lepsze, w XX w. naukli ,antropologiczne odegr,aly wielką rolę, SlZJczegÓ'lllllie przez upo'wsz.echnianie rzetelnej wiedzy 'O ,czlowieku i spolecZleńsitw,ach ludzkich ,or,az i'ch kultura'ch. Możliwości da'lszeg'o oddZJiia.lywalllliawitym k,ierunku Odczuwlalllloi <lp[,Ob0wano ogólnie, zwlasZJcza wobec HUlZj'i jednoistronmego rozwóju 'techinicz1nego7,. Na zakończenie wypadnlie jeszcze dodać palrę uwa,g 'O sesji pok'olngres1olwejnt. społ>ecZ'llcjalntropolO'gii 'chlopstwa, która odbył'a się w dnJi,a,ch 19 - 2,1 grudl1lila w stoNey sltanu Ut,talr Pradesh, LucIDnow. ZglflOlmadziłaIOltlJa około 70 uC:ZleSitlnik-ów, w tym ponad 20 "poza Indii, wśród nich kilku znakomit)'lch ucwny,ch, jak E. Wolf li T. Sha-· y;;n. lWwnolee:le odbywala się konferencja Indyjskiego '1'owarzvstwa Etnoe::mfi.czmego li FolklorYls,ty'clzlne~o,które ,ma w Luckn'owswą 'Sti'edz~bę.Z kr1ajów social:stYoCZnychbylo na omawl,wo€J 'seSJ;1tylK'O 2 1-'olakbw (E. Pietraszek i K. Wolski) il V,ęgwr, wS1półaut'o'r znakomitej 3-,toID'O'wejmonogr1afii wsi A,tany, dr T. Hofer,. Przedmiotem zaintereslO'wań w tmk'cie obrad sesj,i była głównie sy,tuacj,a chłopstwa ,i gospodarki chłopskiej w kraj.a,ch rozwijających się, a zwł'aszcZJa w Indiach" w warunkach nacisków gospodairki wielkorynkowej. Dr Wolski mówił o obserwowanych przez nie,go w trakcie wielo,loetnkh badań zmia'nach gospodarki 'chłopskiej na SrodkowYlm Ws'ohodZlieli w Indiach, zaś dr Hofelr i niżejpodp'is,amy przedstawili problem istotny dla wielu krajów ,europejski'ch głębokich zmian s'truktury społeczno-zawodowej 1icznych wsi pod wpływem wzrosltu zatrudnienia poz'arolniczego. Zjawisko to występuje dotąd w krajach trzecieglo śWi'ata, w tym w India,ch, raczej słabo, choć ujawniło 'się w zapleczu niektórych wielki,ch Imiast. Wyjazd do LucknO'w dał też Ol{a'zję do przyjrzenia się, iP'rzyna,jmm'iej od zewmątl1"z. wsi indyjskiej na Niizinlie Gangesu, któm ma 'swój tak bardzo własny, oryginalny charakter i pPOblemy jedne z najtrudl1liej'szych na ziemi. X Kongres IUAES odbył s,ię 'W kr'aju stanowiącym, jak bodaj żiaden ,inny ma [JE 1 Bardzo mocno zaakcentowano ten problem także na odbytym wcześniej, 3 listopada posiedzeniu Komisji Futurologicznej IUAES, utworzonej i kierowanej przez wybitnego orgaClizatora badań społecznych w Indiach prQf. B. K. Roy-Burmana, a także na posiedzeniu tej Komisji w trakcie obrad KQngresu. W krótkim drukowanym raporcie z listopadowego posiedzenia zamieszczono m. in. stwierdzenie, że "panujący dziś etos nauk społecznych zaist"iał w istotnej mierze w kontekście pasożytniczej industrializacji Zachodu, która była: oparta na eksploatacji dóbr krajów poddanych panowaniu kolonialnemu". Nauki społeczne nie mog'l dziś być kontynuowane w dawnym stylu, a jednostki nie mogą według swej indywiduainej wizji stwarzać na użytek społeczeństw obrazu naszego świata. Należy się więc' wyzbyć racjonalizacji, które przeniknęły do nauk społecznych" "aby nowa generacja przedstawicieli nauk społecznych mogla iść naprzód uwolniona od brzemienia przeszłości". Komisja ta skupiła zainteresowanie głównie przedstawicieli nauki indyjskiej, w słabym stopniu zaś zachodniej. �:362 Kronika swi'ec'ie, znakomite l!abOlralt'oriUlmdla s:;oeroko r,ozmmianej antropolloglii, ZJacr-ównobadawcze, jak i szkolEniowe. Byłoby dla naszej nauki niewąiJp1iwym pożytkiem nawiąlZianie bEż!slzy'chniż dotąd konta,któw z anltrotpoIogią i etnologią indyjską. Możliwośdpo temu 'istnieją ZJarówno przez beZJpośrednlią współllxa'cę między li'niwersytetami lub innymi placówkami naukowymi, jak ci przez 'indywiduGlne wyjaZJdy naszy,ch badaezy. Kolejny, XI k'cn,g'r,cs ,ma się odbyć w Vancouver, w Ka1nadz,ie, pod przewodnictwem 'prof. C. Be1showa, w roku 1983. Wybór Vancouver został dokonany ze względu na 'osobę prof. C. Belshowa. który jeSlt pr'ezydEnkm lU AES w nowej kadencj:i' i ma organizować przyszły kon.gres. Nie wydaje s'ię jednak ten wybór zbyt Slzczęśliwy ze względu na peryf'eryjne położclil,ie kgo miast,a i jego dużą odległość od k1rajów trzeoicgo śWlia1ta,a także Europy. Udzllał w nim przedstawicieli tych krajów może być jcszc:;oe bardz,iej ,skifomlilYniż lilia po,pr:;oedni<c'h kOlngresach, np. w Ohri'ca'go,a dominacja nauki angloSaskiej jeszeze wyraźJlliejsza. Istotne wydaje Slię witej sytuacj:i py,tanlie, czy i w jakim Zlak!rleS,ieznajdzli,e ina XI kongI"C1slieswe odbide ujawniony w Delhi niepokój 'o właściwy rOIzwój antTopollogii, wyrażalny m.in. prwz przed9tawiclieIi nauki III świata. Edward SESJ'A 100M Piet raszek W NEW DELHI 8 - 9 XII 1978 R. W powiąlZianli'Uz X ,Międzyn<a1ro<dowymK()lllIgres,em Nauk Aint,ropolog.icznycih 1978 r. odbyłla się w New Delhi w Illld~a'ch sesjia IeOM, kom~tetu Międzynarodowej Rady Muzeów Etnogr,afkznych, w której z Polski wZlięl,iudz'~ał dr K. Wolski i dr J. Kamocki. POSliedzeni'a odbywały się w sali konferencyjnej" nowo otwartego Muzeum Przyrodnkzego przy uhcy BaI'ahkamba w cenbr'Uim Nerw Delhi. Indyj'Slcy goslpodarZJe lil'ieZJm1eTlnieserdeczm,ie gośclinnie przyjmowlal~ pmybyłych. Sesja ,była niezbyt 1,i'cZJnieobSlad:;ocma(ok'Oło 40 osób), co umożliwiło baJ'dziej k'ameralne prowadzeni,e <Jbrad. Otwarcia dokonał sekretarz generalny Indyjskkgo KfJmitetu, dr Sa-chin Roy, emerytowany kustosz działu et'llogr;af1iii wilcedyrektor MuzeUJm Na'f<Jdowego·w New Delhi, a ży'c.:;oen~la 'Owocnyoh obmd składała dr Gl1alce Morley, były dyrlektor Muzeum NalfiOdowego w New Delhi, a obecnie k'ierowlllik Regionalnej Agencji IeOM na Azję. Następnie ,przewodniczący ICM1~, dr H. Ganslmayr, dyrektor Ubersee Museum w Brlemie, wprowadził :;oebI'alllychw wieloraką !tematykę se,sj:i rlJoczącą Siię jednak stale wokół problemu, jak uwspókześnić nie tylko ekspozy'cję w muzeach 'etnogr1a,fi'cZJnyc'h,ah~także ja/k pr,zedistawić w muzeaich ot'llograLi<cznych 'stare i nowe, jak pogodzić tr,ady'cyjny, 'minliony obTlaz :;oewspół<ezesną !rzeczywistością krajów dla Euf'Opy za,mo'l'sklich, zaś w tych klfajacih jak przedsitawić Iprz,eszłość li t'craźuliejS'ZJOść w wrielu aispek'ta'Oh jej !stałycih prizemi'an. Przewodnkzył w 'pierwis'zym dniu sesji dr N. R. Banerjee, dyrekriJor Muzeum Na'l'odowego w New DeIhi, a plierwszy Teferujący, dr A. K. Das, Ipr:;oedstawił pokirótce zebranym polożenie wspókzesnej etnografii indyjsk'iej jako dyslcY'Pliiny {Is,tosunikowonowej Ina lilllliwer'sytetalch)i muzealnic'twa etnografi1ci:;one,gona tIe wSiPókzesny'ch potlrzeb, przy iSltni,eniu jeszcze licznychgr'U'P plemiell1nyoh. Uzupełnił te wypoW'i'edzi nlasltępny referent, dr D. K. Ray, kierownik ka,tedry 'muze01ogLiuni,wei'sytetu w Klalkuoie, mówią'c ,o =ikomej ilośd 'muzeów etno:grafkzny,ch w przeszło 600-lmi:lionowY'ch Indi'8Jch. Na 251 muzeów w i Etnologi<cZJllYc'h w dniaich 8 i 9 grudnia �Kronika 363 Indi.ach jC'Sottylko 18 etnogmficzny·ch, a 19 ,poSIiada również zbiory emo·grafic;me. Jest najwyższy czas na zwróc.enie w I,ndiaoh ba"~ZJniej.szejuwa,gi 00 muz'rolnictwo etnografi.cz.ne. W dyskU'sji dr A. Hassing z USA zwracał uwagę na koniec2iI1ość pozosl.awiai1iil obiektów \\' ich 'naturalnym i l':Ultul"Owy'm oloczl'l1iu, gdyż ksżde wyobcowanic szokuje odbj'C<TcęZJnają,cego Imateriał, ·co obserw()iW,ał w Ni-gerii. W kilku referatach delegaci posZlczególnych krajów 'przeds,tra'wili wł'asne stalllowirs~a ,j wyniki poszuki'Nań nowoczesnych metod ekspozy,cji etrnograii'cznej. O howych założeniach \V Trcpcnmus'Cum w AmSlterdamie ,mówił.a pani W. H. Kal, a dY'rektoIT tego muzeum, dr N. C. R. Boo.g·ar;:wt,mówił o audiowizUralnym przek,alZywaniuwded.zy w muzeum. Odczyt dr W. Mey'a z B€lrllin;a 2a,chodrruiego wp'I.'owadzał w 'zagadnienia teo'Tetyczlle muzealnictwa etJnografi'cZJnoego,zaś dr A. Lliderwaldt',a z UbE.'Tsee Museum z Bremy ukazywał ,prakJtyczne ,rozwiązania ekspozy'cj-i (technika Jej p·rzygotowanJ'a) na przykładz'ie wystawy czł'owi'CJkoaz le9sowego pa'sla ChlilIl w tJ,bersee Museum. Pr·elegenai przemaJWIiali po .angieJosku z wyjątki'em dr L Ba,ranowej, dyIT. Muzeum Napadów ZSRR w Leni.ngr,adz~e, któPa IQ 'I1!OwocZleslIl'Y'ch ;metodach pr·acy swego muzeum mówj],a po rosyjsku, a ,jlulma'cz dok>cnywał opr:Zleikladu.Rówl!iież o praca'ch swego ·muzeum mówił dr Mhmd. K'alsls'i1mbin Haji Ali, dy,rektor Muzeum NaTodowego w KuaIa Lumpur w Malezji. Spe'cjal'l1'ie ,oi·ekawą był:a wypowiedź dr,a Klausla Ferdinanda z Danii. Omawiają'c dWi'e duńsk:ie w)'lstlawy 'czasowe pośw,ięcone Afganista1IloOwi'.i N,i,gerii, Ip{)lk'azałna sZler.egu p["ZleŻiroczy,poszczególne 'Slale i zagadnienia j::oruszanre na ekspozy.cjli "egwty'cznej" współ'czeslI1oś'ci etll1ografi<lZll1cjtamtych ~I'ajów. PlaniSZJa wejś'Ciiowa li ,allisz ·przypominały ilUJs'tro'cję z komiksu, będ~c m-a~nesem przy,oiągają'cym młodZJież d,o zwioo7!anaa wystewy. Obok ,pl.alIl!SZi makiet na hCZJny'oh wykresach ,i ta,oela'ch 'ukazywano Sltrukturę społeoz:ną OflaZ stan ekonomi'cmy Af'ganietanu i NigerIii. Ukl<łzanoZJanilmją'cy ,stary dorobek z dziedZliny kultury ma too,a11I11ejli wy,piePają'cą ~o wszędzie 'międzynaTodową -tandetę, a takŻle miej510owe naśladown;i'ctwa WSlpół'czesnych p'l"zedimiotów lilm'P0lTItowall1ych.NI<ł,turalnej wtelkości malnekiny, duże f'otog;rafie z pors1Ja<CiamiIlJaltum1Jnej wielk,ości ilUJstvowały życ,ie codzlienne ws,i i OiSHd,tar.g-'Owyc'h w dZJirsliejSlzymAfgal1li'stH[)Iie i Nigerii. W dyskusji zabierał głos dIT K. Wolski, Z'W.mcają1c uwagę na niebezpieczeństwo przeł:adbrw'alnli'aek's,pO'zy'cjoiwykresami li danymi sita'tysty'c.ZJnymi, co ZJazwyczaj nue jest zbyt a:liraikcyj.ne .Lods:traJSZJazwiedzającyoh. Z powodu nieprzybyJCia wielu ze zgłoszonychczlonków .Rady Muzeaw Etnog·raficznyc,h 'P 'zełOŻlOa1'O omawi'all1ie s.prawy zwrQtu dóbr kwtury l!1Iawiosenne posiedzenie, które zaplGnowano na maj lub czerwiec 1979 w HolandJJi. Dr S. Roy odczytał 'nadesłany li'st ,i ży,czel1lia od prof. drr M>alTtiPrtiffewwej, a dr K. Wolski p,rzedstaw.ił zebrollY'm sylwetkę 'tego zasluŻlOlIlego dLa el:lnJogrofi.ipolskiego anuZJOO-' loga. UczesrLnicy :sesji mielii m'ożność ZJa'poznanli1a ..slię z ekSlpOlZ)'lcjąetnoglTaf<icmą w Muzeum Na:r'odowym w New Delhi pirezentujcrcą ,c'zęść 2Jbi'orów dr V,erruer EIwina (1902 - 1964), ZJnalnego bada,cza życia ludów 'rnIieszkający'cih na półi[1olcno-ws'chodll1kih obsZJarach llooii, którego kolek,cje w 1964 r. troLiły do dZliał'U etil1lolgmd'kwego tego centralnego muzeum 'indyjs,kJiego. Zapoznano \SIiętakże z ek,s'Pozycją Muzeum Pirzyrodni'czego i 'tamtejs:zY'mi metodami audio-W1i~alnymi. EkSIPozycja C'tn{)'~afliczna dotycząoa grup plem1C1!11nych'W Ind!iaoOh w MUZlCUimNalf.odowy,m j€.S'1:u,trz.ymana w k!Olrlwencji :J10WocZlesnej,,poo'cza's .gdy wY'stawy 'W Mu.zeum Przy.rooIIlJczy,m U1t'Tzymano w dawnym stylu, uważając, że takli typ bE,-dzie bardziej o.cJ.powiadał dydaktycmym wY'mogOlm w dostosowaniu się do wlięk,S1Z0ś0izwiedzającY'ah, to jest do młodZJież;)ls'ZJkolnej. OczYWiiście w obu m'uz€'ac'h gTIupy op;rowadzalIlJC są <prZlCZ prze- �364 Kronika wodn~ków z d~łu ocświ,atowe~o. PokaZJano także uczestruikom ses}i zalążek slkansenu, j-a1kdSltal11.owiwystawa na PIDagati Maidan perzy Mat'hum Rd., dokąd dowieziooo gości autOJkal!'em. Po's1la'WllOIl1O już 's.pOl!'Ozabudowań wiejskuoh z 'l"óżnyoh regionów i 'stalJ1ówindyj\5lkaoh, a po mmk:niędu obecnej wy\5ltawy planuje l5ię kontynuowanie ro'zbudowy skansenu. Również na Pragati Maidan obej1rmno wy's'tawę rzemiosła i sztU'k,i ludowej wielu pegiolJ1ówI'ndiii. Wys'tawie tej pa1twnowało Muzeum Rzemliosła AI'Ityst~znego (Art and Crof1t.s Museum) w New Delhi. Krzysztof MIĘDZYNARODOWE WoLski SPOTtKANIE ETNOGRAFOW Z SOCJ~LISTYCZNYCH KRAJOW EUROPY (BUŁGARIA, PAŹDZIERNIK 1977) W dmach od 9 Q,O 13 :paźd.z.i.ernikta 1977 T. ,obradowała w Podop'sk1im ml€6C'le okręgowym Smolji<l.Jl1 "Troocia o·gólno1k.mjowa k,olJ1ferencja etnol§rn.fów w Bułgarii" poświęoona "EJ1mogr,afli'cznymaspek'tom s,ocjahstyc'zm.ego sposobu żyoi'a". W konferencj,i tej wzięło udział ok. 200 etnogra,fów bułgan;klioh Teprr-ewl1ItującyochBulg<:<rską Admdemlię Nauk, ka1Jed!ry ullliwersyiteckie, muzealnictwo' ocaz wydZliały kultury p1acówekminter,esowanych dZliałalrnośoią ,etnograficzną. W :mmalch 'tej ogólnok'rajo'Wej konferenc}i odbyły się także untiędzyna['odowe spotkal1'i'a etnografów 'l"ep['ez'€ID1tującyehkTaje s'o'cjali,siylcZJnejEuropy, w tym: Buł~rię, CzochoołQw1a1cję,J'UgOlSł.aW'ię,NRD, Polskę, Węgry oraz Związek Radq.ieck.i. Wśród przyobyłyoh 20 .gośoi zagrnll1liczn'Y'chznajdowali 'się członkowie Międzynarodowego KomJitetu do Badań nad Ws;pókzesn'oooią oraz i'l1Ini I3lpecjaliŚoC'iz m'k['e\5lu badań etno,grnfjj,czny,ch nad wspÓłcZeSil1Y1mi, przcQbmżeniami k'uHun'y ludowej wsi i miast. W pi'erwslzym dniu oibrad w dniłu 9 'PaździeTlJ1ikaodbyło slię dolI'ocz:nc pos,iedzenie MiędzY'l'lalI'ooowego Komitetu do Badaó nad Ws.półcZJe'SI11o,ś'oią (po'Przedntie posiedzenie było 'W 1976 r. w Bralty:s-1awie'i SmQl€:J1Jiea,ch - CSRS). W obrada,ch Komitetu uczeso1:nliczyHprzeds'taWliiCIieleBułgarii, Z'W1iązku Radzi,ockliego,. CZJechoslowacji, Polski, Jugosławii ,i Węgier (dotychcZJa'S n,ie ijgło'sili jes7Jcz,e swego aklce'Siuna członka Mliędzyna:rodowegto Komitetu - Rumuni). Glówne ,pU[}lkty'prolg>ramu obrad to sprawozdanie z calolI"olcZln€jdz,j'ała!:noś:oi Komi,tetu, dokonane 'P['zez generalnego sekr'etail'Za DekZJo Toid-Ool'Oo'Ma, orrcaz dyslkU'sj;a ~liad lo,pr'aicQ'Man'iemwy,ty'cznych do badań por6'Mnawczych nad w.spólC'zes:nyJmiIprzcmialnami rodziny. W .mYCŚIuso1aleń ,poprZl€dniego ,pos'i.edz.entia,w ok,resie s;pnawozdawczym ScklI'etaTtiat Między:n'a['odowe.gQ KOomiJtetu w SQf,ii utrzymywi<lł Sltały -kontakt z przedstawioielami ooŚ,rodków etl1lOgI'afi'czlnychwszY'stk.j.ch krajów wchodz<:jJcychw skład Komitetu, Ponadto Seklr'etariaip['zygotował i oddal do druku 'Pier~'Szy numer s'wojcgo "Bli'uIet)'ll1lu",który opirócz spmw C'rganiz;a1cyjny,ch - 'm'wiem 'inforrma,cje buł~arskie i 'polskie dotycz(tce badań et11llo'!§rafi1czny'c'h w zakr·esie wspók.zesl11'oś'oior,az bibliogmfdę tych Ip~ac za 'okr,es cd 1970 - 19'75. Przewiduje 'Slię,że ,!=cdobne ma:teriały inforrma'cyjne i 'bibhogl1afti.czne z pozostały,eh k'rajów nałeżący,ch do Komi,tetu będą drukowa'l1ie w nwsiępny,ch 'kolejnych numera,ch "BiiuletylUu" w 'l1'lJiairęich nadsyłaniG. do 'l"eda'k,c}i, Zaoodni;czy.mp!l"zedmio-tem oibrnd Międzyoor,odowego KomJiote1:ubyły jedn,ak wytyczne do wS'Pólniie .pnzygotOW<l'l1yoc'h bada'ń nad rolą tradycju w .przeobnażenia,ch �365 Kronika wspó]lczes,nej rodmy w europej.s.bch kraj.ach socjalisty'cmy,~h. WsJ1:ę.pnewyiYJCZIle do tych badań ZJOISbały IprzedłoOŻJor1e 'przez 'SIt.5lalmodZlielinegopr,a1cownikta mlJUKowego R. Beszewę - bułgar:skąspecjaliskę do badań nad rodziną. W ,toku ożywionej dyskusj;i wn1iesi'Ono szereg nowych postulatów badawczy,ch dotycząc)'lch metod(}lQo~ili i metodyki postępowani'a badtawczego,a ,także '~alffiegozak,rie:>u tema'tycmego projektowanych badań nad wspókze:>ną rodziną. Ustalono, aby postulaty ,te ZJo'sttały uwzględnione 'prZJezautorkę "WyŁycZll1)"Ch"waz Sekretatriat Komitetu i w uZJUrpełni-onej wersji w najb1'iiJszY'm ,eza'sie prze'Stane do wglądu ws'zySJtkim czJ.onkom MiędzynaI'cdowego KomlHetu. Po:>tulowano ponadto Il1Iaw,iązywan1iedo badań socjolog;'cZlflych 'nad rooZJiną w kraja.ch Europy zachodniej plaiIllOwanY<:lh'prz;ez oś'rooek wiedeń:ski. Drugi dzi,eń międzynaroJowego .:>potk,ania elm.ogl'iafów (10 października) rprwznacz,ony był na plenarI'ne i sekcyjne ZJebrani,a naukowe, p()'dcZJask,tórych wygłolSzono 28 .refer:a·tów, w tY'm 13 prZJcz uCZJcstn'icząc)'lch ,gośd ZJagTiaJnicZll'1y'ch. Tematyk'a referatów oW€gQmiędzY'r1ClJI"odowegoS-Y'Illpozjum koncentrow,ałia 'S.Lę roWlniież wokół wiodąc'ego ,problemu III ogólnokmj.owej konferencjli etnografów Buł'ganii - "EtnografiJczne aspekty 'slOcj.liSJtyczmego s,poS'obu życia",. Podstawowy :i w,poowadZJający referat na z'cbr'al1Jiu plenalmym. wygbosił dyrektor Instytutu Etnograf.ii i Muzerum BAN, 'Prof. dr W. Hadż!~n~kołow,pt. O socjalistycznym sposobie życia i niektórych jego etnograficznych aspektach. Dals'ze ;refera'ty 'WygloSJiH: pI'oof. K. W. Czi,stow (ZSRR) Etniczne aspekty badania współczesnej kultury duchowej (odczyta;no tezy referatu); prof. J. W. Arutjuillja,~ (ZSRR) - Narodowe' "wielooblicze" rodzinnego sposobu życia; doc. dr A. Robek (CSRS) Rola tradycji w bycie i kulturze socjalistycznego społeczeństwa; dr T. BodlPo~i (Wę,~ry) - Badanie socjalistycznego bytu na Węgrzech; doc. d'r M. Biennacka (Po1sk'a) - Tradycja a współczesne przemiany spnłer:.no-k1l.1.::urGwe polskiej wsi; dr B. Filowa (CSRS) Rola i miejsce tradycji we współczesnej socjalistycznej rodzinie; st. n. pr. L. Dr,obiżewa (ZSRR)Internacjonalizacja sposobu życia narodów radzieckich; 'Prof. P. Vlahov.ić (Jugosław,ja) - Współczesne wesele w warunkach serbskich. Obrady w pierwsz;ej s,ekcji, dotyczące "Teoretycznych i metodologiczJllY'ch PPOcesóws,o'cjalisl1;y,cZJnego 's,tylu żyC'ia", .rozpoczął 'referat .st. n. pr. R. Pe,:'Jzewy (Bułgar'ia) - Rodzina i socjalistyczny sposób życia. Na:SJtępni Tefepenci to: dr M. Szarkan (Węgry) - Zmiany w sposobie życia na przykładzie wsi węgierskiej po drugiej wojnie światowej; dr K. P-odolakowa (CSRS) - Socjalistyczny sposób życia i jego uwarunkowanie; L. Makarwiejewa (Bułgaria) - Zanikanie religijnych warstw PIZy formowaniu się socjalistycznego sposobu życia; ppof. J. Rojd,jewa (Bułgalr~a) Socjalistyczny sposób życia we współczesnej rodzinnej obrzędowości; prrof. H. MIizow (Bułga1ni,a) Etnoreligioznawcze problemy socjalistycznego sposobu życia; n. pr. I-gna,t Mitnkow (BułgalPia) - Niektóre naczelne i aktualne problemy socjalistycznego sposobu życia; dr A. Pranda (CSRS) Formowanie się nowego systemu wartości na wsi slowackiej; ln. pI'. B. Tuma-ngełQlw (Buł,ga!ria) Etnograficzne i1spekty podejścia systemowo-strukturalnego dr F. FosiRr (NRD) - bu życia; robotników w okręgu Osobliwości zamieszkałym przy badaniu spo·sobu życia przez Serbów socjalistycznego wiejskich sposo- przemysłowych Łużyckich. W sekcj,i dI'ugi'ej pt. "T'rady,cja 'i ws'pókZJe.sność" 'ws'tępny refemt wygłolsH doc. dr W. Frolec (CSRS) - Tradycje kultury ludowej w socjalistycznym społeczeństwie, a naS'tępnie bułgars'cy P'!'a'cownicy naukowi: D. Kowacrew,a i D. MHew E~nosocjologiczne !lU Ruse; i1spekty i psychologiczne N. Kol,ew socjalistycznego problemy Socjalistyczny sposobu życia sposób socjalistycznego życia; robotników; sposobu N. Wekzew.a B. Atana,so'Wa - życia w okrę- Etnograficzne Miejsce ludo- �366 wej Kronika muzyki P~'zemiany czystości instrumentaLnej w związane socju~istycznego; wa - sposobie z długim zmiany sposobu socjaListycznym roLniczej pożyciem L. Botusm!fow Współczesne s(jcjaListycznego w życia w życia - Ludnośd małżeńskim Zmiany tradycyjnym (na przykładzie sposobie jako W. Ma,rJnow G. Waj-silow - Uro- życia; bułgarskiej; nowe formy sposobu życia w systemie świętowania; G. Simeono- kaLendarzu świątecznym jako okręgu rezultat Ruse). Jak już na wSltęp'ie zaZl!1a>c)ZóOOO, między'11a'f,odowe sympDzjum etnogmfi'ozme toczylo się w !ramach ogólnoillrajowej k10nferencji etnognafów bułga,r'Sk-ich (obradujących je'Szlcze dD dnd'a 13 października) w sekcj;ach "kultury ma<teni a,lnej" i "kultury duchowej". Obmdom przewodniczyli kand. nauk Ganka M.i1chajłowa ora'z st. n. pL Stojan Gancz€iw. Fr'oblematyka tej konf'erencj'i d01ty'czyła ertnografii całego ohs'z,aru Buł@ar:ii z;e s.z,czegó1lTl)'mjednakże wyeksl;:lOnowa1nieIDza'gadallień związ;my'ch z regionem rodopskim (okręg Smoljan). Bezpoś!fedn1ie zapolZnani'e slię wszystkkh uczestlt1ików k1olt1ferencjd(ZJagranilczmy'chi bułgal"skich) z ~ym ,wg'ionem zapewn·i1a d'obrze zoogall1li.zowa'l1Ja wyC'ieczka, p!f()twadzą,ca s,zlakliem Inajciek'awsfL)'ch obiektów hi'storycz;nych, kultu.owych i tury'slty'cznych. l Maria EUROPEJSKIE BADANIA POROWNA WC ZE W RAMACH "KULTURA" KONFERENCJA W TALLINIE Biernacka PROJEKTU Do reaHz-a,cji projektu badań "Kultura: kJierunki i tendencje rozwoju kulturalnego w nQlwocz,esnym spoleczeń'stwie", podjętego pod au~pkjami Europejskiego Cenitrum Koordy'na'cjl Badań j Dokumentacji w zakresie Nauk Społecznych z siedzibą w Wiedniu, przystąpioll1Jo po konferencj;i w Moskwie w lffiar,cu-kwietl1Jiu 1976 roku. Dalsze etapy prac przygotowawozych wyznaczyły konferencje w Zaborowie (pażdz,ieI1!1Jik1976) 1, Bud3'peszcie (kwiecień 1977) o'raz Balatonalrn<idi (wrzeslień 1977). Na podstawie ustaleń terna'tycznych ,i kwestionaTiiuszy przygotowanych po 'spotkania,ch <iliaWęgrzech (dokument roboczy nr 20/77) przeprowadzono na początku 1978 r. badani,a pilotażowe nad tema'tem: "Działalność kulturaLna w rama.ch rodziny 'i plrzeka'z kult.ury". Pilo~aż 's,tano,wił pi·erwS'zy etap prac bad,awczych r'eaUz,owanych w .amach projektu "Kultu.ra". Celem j,ego było zweryf,i,krowanie zaróWl!1o kwesitionariuszy, jak i problemu badań w zróżnicowanych warunkach po'Szczególnych .krajów. Kwest;i'ol!1'alI'i'lls'le,jeden ptrzezlnac:wny dla l'odz,d,cówi li-czą'cy 158 pytań o.az drugi, dla dzioci, z 97 'PY'tani<am.i,składały 'Się w większości z 'Pytań ska,tegoryzow3Illych. Zawarte w kw€'stiQnal"iu.sZla'chpyt.an1li.adoty,czyły główn.ie trzech zagadni.eń: 1) mat€ria.}'nej ti spoJ,eczno-kultu!flO'Wej 'SytlU'alCjirodziny; 2) konslUmplCji kulturalnej w r-odzinie, związanej przede w'Szys±kliJmz oclbi'orem treś-c.i przekazywanY'c'h .p;rzez środki masowej komunikacji ,i,ciJnst)'tucje k'ultumlne; 3) 'przekazu kultury między generacj.arrni. Kwes'hOll1'alfius1L€ zaopaltrzone ZOGtały W 's:ZiCz,egółowein~tpuKcje d,otyczą'ce pl'c<c,edury badawczej. Fodstawową jedinostką badań była rodZJi:n<adwU'Poko1,e!l1liowa. posiadająca dzieci w wieku 10 - 20 1alt. l Por. Z. Jasiewicz, Narada 1977, t. 61, s. 308 - 310 i 314 - 315. w Moskwie ... i J. Burszta, Konferencja w ZaboTowie. "Lud" �Kronika Bad-aniami (J.bjE;w w .każdym z ulC:Z€'stni<czą.cych w p1ildbażu kr.ajów 36 .rooZlill1z,amiesz:kały'ch w 3 ty'paJch ŚU'odowisk: a) o wysokim. stopniu urbaJniJztacj.j; b) pmej-śeiowym, znajdującym się w trakoie liintemsy~nyoh przeobrażeń 'społeczno-ekonomi'cwych; e) rolniczym. W obrębie posZJCzególnyClh środow.isk wybnan'o. proll=0ll1Cjon"l:nrie rodZJiny określonych ,tYI:ów: rOibotni<czy'ch~ 'l'olni,czYClhz,a'all1'~aŻJowall1ych bezpośrednio w działalnośoi produkcyjnej, Ir,oidZJiin iJnte1i,ge:n1cklilch li ,rodzin UitJl1zymujących się z I:mcy w usługa-ch. Bad;';lll.~apilotażowe prz,epr·owadZJił,o 7 k,rajów: Finlandia, Fl1alncja, G,r'ecja, Polska, Węgry, Włochy -oraz ZWiąZ2k R~dzie·ckli. Nliektóre z ni<ch, np. F1inłandi,a, zmiemły Zln<.'cztrl'ieZJaik'r,cstemartycz,ny 'i :sposób fo~mul<YW1all1ia ,pytań o.raz poszerzyły problematy'kę bad<lń. Badania t,arenowe w P{J}sceZJrealiZlo'wal ZJes'P'ólpl'laicowników Katedry Etno gra fi;i UAM ,pod ki€ru.n~k,i.emppof. dra J. Bupszty i 1=1I'0,f. dra Z. J,asiewlioeZJana terc!1k! W,uelk'O']:>o.lskri: w P<>woa:niu{Osi,edl'e Dębi€c), SłU!pcy (woj. kon:ń'soki'e) ·oraz wsi G,ob (w.oj. lcsz.czyńskJie). Badania Hna'll'sowail1€ były prrez Wydz..iał I PAN za pcśreenklwom Komitetu Nauk EmalogJi.cZlI1yoehPAN. Sprawo'manit' z badail pil·o'tażowyc·h przygot'Ciwali prof. dr Z. Ja's~ewi,cz li mg.r J. Bedna/rS/ki. lVEędz.Y'na'pcdowa konfere!l1cja, która 'obradowaŁa w Tal1inie w dlll'i!arch11 - 14 IV 1978 r. pod<,'umowała wy,niki p!"z,c'PIowradz,ony,chbadań pilotażowyrch o,paz ustalila l<-,i er Ull1Ik i i harmono,gram dalszy,ch pm'c. Or'ga:ni:za'wlroamik'onfer:e'll'cj'i były: InstyLl Iinformacjri Na,uk Spo1ecZl1ych AN ZSRR, Instytut His,trorii AN Es,t'oń'Skiej SRR etruz ln,ltyt:u'l E1!nografi.i AN ZSHR. W s'Potka,ruiu uC7!oOltnkzyli socjol{}~O'wie' i ·etnografowie, u'ep'rezentlctlnrci11 kr·ajów: F,Lnlandii (K.Bskola z U\I1IiweTsy,te,tuw Hels·inkach i J. P. Roo$ z Uniwcl["sytetu w J,oensuu), Francji (P. BesS'aignet iZ Instytutu Badań l'ntere-linri·cznych i Międzyrku1t'urrowyoeh Ull'liiwersytetu w Nkei olI'az J. Cui-. son.ier i J. Gosrs~aux z CClnt.rum ElbnoJ.ogiiF.ranouski,ej przy M'u7!cUlmSZltuk,i i Tradycji Ludowych w Paryżu), Grecji (V. FiJrj·a,s'z Ośpodlm Badań SpQł,C'cZJnychw Ate11<1,ch),Jugoslawii (M. Jovam'ov,ie z I'll;s<tytutu Etnogra1iiri Serbskiej Akademii Nauk oraz M. P,rosie i P. Vlahović z Ka,tedry Etnograf Li. Uniwersytetu w Belgradzie), Polski (J. Bcdnarski i Z. J,a'Slicwicz z Katedry Eltmograf'ii Uniwersytetu w Poznaniu), Rumunii (I. Dragan z Oś,rodka Socjologii Uniwersytetu w Buk:areszde oraz P. Petrescu z Instytutu Etnologii i DialekJtolc,gii w Buk:aJresZlcie), Szw.ecjoi (P. Petursson, .J. Steen oraz S. Tcllonba'ck z I'nS'tytutu Sc,cjologii Uniwersytetl,l w Lund), Wę-gier· (G. Dienes, K. Fordor i M. Sa~i z I'nstytut'll Kultury w Budapeszcie), W,ielkliej Brytanii'i (N. M<lJnning z Uniwersytetu w Kent), Włoch (G. Lazz,a'ri'ni i G. Sertolr:io z Instytutu An ropolog.ii UniwcTsytctu w Turyrue) 'OlroazZwiązku Raid71i'eoek,j,ego (J. W. Arutjumja,n, J. W. Bmmlej, L. M. Dwbiżewa, I. G,l"iszaj.ew,L. E. Kubbel z Instytutu Etl1lografi'i AN ZSRR, J. Khak ,j·'E. Rannik z AN Estońskiej SRR oraz J. S. Wedoojralpin z Instytutu Iniopma,cji Na:uk Sprolec7!nY'ch AN ZSRR). Ponadto w obrada·ch wzic:h udzliał rprzedst:awi,ci·ele Europejskieg,o CentJrum Kroordynlacj.i. Badań i Dokumcn:tu,cji w z,akrresi'e Nauk Spole.czmy'ch: F. Alv,aDeJZ-Perreyre - sek,retarz naukowy prrroj.ektu "KuHura" oraz S. C. Mills - dyrektor CelJ1rt!"U!m. Przedpoł'udnie pie,rwszego drtia 'obl1ad .1=,rzeUJJa'CZJOIJ1;O na ;&ym'l=ozjrum"KuHliira i st:rukltura '&I=o}.e,czne". Refem'ty wygloS'ili: 'P'l'of. P. BelS's.alignet,Przeobrażenia struk11lry ekonomicznej i społecznej Francji i ich wpływ na rodzinę o,raz dr J. W. Mu-. tjunjan i d.r L. E. Kubbel, Typotogiczne i konceptualne aspekty kultury w nauce radzieckiej. Fo wpr:owadzeniu dQ· dyskusji, 'pr:rez kierują<:ego w tym dl1liu <obPadarnd prof. J. W. BnJ<mleja, głoOlS ZJabrali prof. G. S,zlI'tori'o, rp!l'of.Z. J,a,s;iewi'cz,prof. L DI'ag,;n, dr J. W. Arutju!l1jan i F. Alvarez-Per·eyre. Uwagi dyskutantów nie przyciągała· jednakże ogólna ko;],ccpcja kultury, lecz p.roblernatykJa podjętyJCh emp.iTyc:zmych badań kuJ.turoznawczych. Dy'Skuta:nci z Wł'och i P!Jlski w SJWY'c.hwYlS'tąpiel1luach_ �.368 Kronika podk<reślili zmaczenie badań nad przekazem kultury w ramach rodZJiny i prób rozWiIlli,ęoi<lkoncepcji kultury '!."Odzin,nej.Przedstawiciele Związku Radzieck,i'eg() w dy· skusji i jej 'Po'dsu:mOW<lniu.zwrócili uWlagę na występujące zróżnicowane PQdejś'cia hadawcze w stOSiU<n~U do. l'odZJiny i k.Qln.ieczn,o'Śćrozp()znania pewnych, !nie~iedy :::.reszią ll1i,ezby,tisio1mych, odrębności w badaniach nad kulturą .l. żydem społeczn::m, sygnali~owan:ich odmiennymi termiHal1ui: obraz żyóa, ,style ży'Oia, s'posób ·ży"Cia. Obrady popotud!IlIiow,e w dniu 11 IV 1978 r., którymi kiel'Owal F. Alva'fICz-Pereyre oraz obr.ady przedpołudll1liowe w dnliu 12 IV 1978 r., nad którymi przewodll1'ictwo objął S. C. MiHs" lpoświęcono na z8Jpoznanie się ze 'slprawQ'zdaniami z przeprowaozonY'ch badań pilotażowyeh. K'olejno WySitępUją'cy mówcy z: Polski (Z. Jas~ewicz), F["'ancji (J. Gossiaux), Węgier (G. Dienes), F1inl,and1ii(J. P. ROlOlS 'i K. Eskola), Gpocji (V. Filias), Włooh (G. Septorio) li Związ:k,u Radzieckiego (1. Griszajew) poddaLi ooondoekW€61ilOnartius,z; i ptl"zedstawJili propozy-cjoe dotyczącoe metodykd badań. W dyskusji s't\vlierozono, że ,przepl'owadzone badatn.ia empiryczne, mimo bmków kwestiona'rli:UJszy, ws.k,a,zywały ,na doll1JiQ'Słość podjętego -tematu i za.interes'owanlie po· szczegóInyoh krajów IproblClTI'a1:ykąrodziny ja~o Ś!rodowi'Sik,akulturowego. W wyniku dYISl~usjiiP'odjęto decyz.ję o pooZJielen'iu :praJc ~onferen-cj:i między dwie grupy robocze. Grupa I mjęł,a się przyg<Jtowaniem msad opoo,cowanla obrazu struktury · społec'znej i wa'runków uczes1bniktwa w kiUlturze w makroskaLi po'szczegóLnych społeczitlJoś'ci państwowych. Opm.cowanlie to ma· powS't'ać w opa;f{Jiu {) istniejące dane statYSlty'czn,e [ Istudta. Grupa II rratomi,alst iU'S1bal,i,ła zak,r'es i za'proponowlała udocskor.aloną k'olncepcję [ narzędzia badań empiTyczn.yoh. UdZJi,ał przedstawi'Cieli Polsk'i w 'pra1oa'ch gl'Up zmterzał do stworzenia śdsłych zWliązków ,mri<;dzyobu kierunkami badań oraz nadaniu studiom empiry'cznym charakteru aniropologiczn'ego. W druiu 14 IV 1978 przeds'tawiolno na posiedzeniu plenamY'm wynikli ustaleń grUtp 'robo1c:zych i propozy-cje dotyczące dals'zyc·h pra.c nad pro·jektem "Kultura". W obu grupach mdecyd'owano, że ostatec:me wY'IlIikibadań w :ramach projektu winny z'O&taćopubliikowaitJJe. Każdy z uczeSltilliczący,ch w badaniach krajów dostarczy dwa opracowania, odpowia.dająoe swymi zakresami problematy'ce zailll'tereSlOwań I oj II grupy roboczej. Analiza stl'uktury społecznej oj, wa,runków uczestnictwa VI kulturze wska,}j pOiszczegóL~ch pańiS'tw, rprzygot'owaJna na 'podstawie źródeł ".astany'ch, stanowić będzie wpDowadzenie do opra,cow,a11lliaopartego na danych z badań ~pdrycznych i pomoże w us,talenliu stopruia reprezentatyw71ośoi tyoh ba··dań. Przedmiotem badań empiryc:mych w rama'ch temaitu "Działalność kulturalna w Tama,ch :I'oozinyi przek,az kultury" będą wizje wS1pók:zeS1negoświ'ata, wytwory i za'chowa,n.ia związane z ży'ciem kultul'tllnY'm, stosunki wewną,trz rodzia1y, komunika'cja mi,ędzy T'odZJiną a liJI1IllY'mi grupami li iIllS'tytucjaJmi 's'połeczny,mri, OI1ientacje i wa'I"toś<Ciwewnątrz rodziny. Post'anQwio'r1o utrzymać wybór trzech śrooowU'sk ba'dawczy'oh: wysoko zurball1izowan,ego, przeobrażającego się i DO'1nliczego.Rr0pOtIl<Jwana lticzba rodz'ill1, które mają wstać podda.ne badaniom, wy,niesie 00 kilku\'>et do kilku tyslięocy w zaJ.eżl1JO,śoi od możliwoś'ci zeslpołów ktl":ajowy'ch,przy cZY'm próba ta nie musi 'speŁniać warunku ,pełnej repr1eZJentatywnoś,ci. Hość 'pytail w kwesltioll1a,r'i<uszach zas'tanie zl'edukowana do 80 w kwestioonari:uszu da rodziców i 40 w kWe'stionariwszu dla dz;ioai. Do kwes'tioll1laiTi1uszy wprowadzi 'się większą ilość pytań OItwarrtych. W ,celu wypra'oowani.a osba<Łeez;noej wersj'i kwes,u,ona.riuszy pCiwoiall1'okomisję, .która posł'uży slię wynikami testowania kwestionariuszy w trakrcie badań pilota:zowych i Trozpallirzy propozY'cje dodatkowo nadesłane z posz'czególnych krajów. KQń,cząc Qooa.dy wyrażono podZiię.kowa.rui.aorga:niza torom konf.erencj,i, a szcze· gólnie jej beZJpośl'edniemu gospod.<aiTzowi,jakim był Insty;t'ut Bi's,tor-ili AN Estoń,.. o, �369 Kronika skicj SRR, za stwo.rzenie bardZJO dobry,ch warun,ków do p;ra,cy .i możliwości zapoznania siG z życliem kulim'alnym Estonui. Ustalono również 'termin nasrtępnej kGnfe,roo'cjli. Odbędzie się ona jesienią 1979 Toku w celu za'prezentowania przez poszczególne luaje 'UC7Rstruioczącew badani,ach przygotowanych dwóch opraoorwań: z badań empirycwych ·i z badml <JipaiI"tychna materiałach zastanych. Konf.erencja w roku 1979po-nadto .podejmij,e <Iecyzj.e przyg'oi-ow<lm.irado d,ruku dostar·cwny<C'11 studiów li kształtu pub1i·ka'cj,i. Dal,s'zy ·tok ;prac nad pwjektem "KrultuiI'a", za'prtoponowany 'na konferoncji w Tallinie, wy>ma,ga j,ednakże Irozpatrzenli'a i ·ak'ceptacj·i przez Radę Zarządzającq Ośrodka Wiredeńsk,iego. Uczestnictwo polsk'i'Cogo zes,polu w ,europejskich badaniach porównawczych stwa'rza korzystne warunki i.ntons,yriikracji badań pl'Owadzonych w ,naszym kraju i zaprez;entowa'TIIiadorobku ~lJauki polskiej. Pifzewidziane programem dalszych prac nad prujekiem badania C'mpli~'Y<C:l;ne prowadzić bGdzlie w dalszym ciągu zespół pracowników K,atedry Etnogm£i<i UAM. Natomiast przyg·oriowanie wprowadzającego opracowania struktury społecznej i warunków uczestni'ctwa w ·kulturze w skali kr,iju wymaga współudziału s'ocjologów. Badania ·będą mogly zostać zrealiZJO'W'ane jedynie przy dalszy/m zainterl's'owan'iu 'i opiece Komitetu Nauk Etnologicznych PAN i Wydziału I PAN. Jacek Bednarski Zbigniew Jasiewicz WSPOŁPRACA Z REDAKCJĄ "DEMOS" UWAGI PO KONF'ERENCJI W LUBLANIE Plonal'l1a konferencja redakcyj,na "Demosu", etnogr,aficznego i folklorystycznego organu informacyjnego eUl'opcjskich krajów soQcjalisty.cwych, obradowała ostatnio w ·dniach 6 ·i 7 wrzcśni'a 1977 1'. w Lublanie. Jak'o delcga,oi uczestniczyli w nicj prZ0clstawidele poszczególnyC'h r0clakcji krajowych - z Bulgm'~i dr L. Makavejeva, z Cz.echosłowacji doc. dr L. Kum:, dr E. Phckova .j doc. dr A. Robek, z NRD dr W. Ficdler, dr sc. R. Weinhold i dr B. W'cissel, z Polski dr S. Blaszcz.yk i doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jawors,ka, z Rumunii prof. dr P. Petrescu, z WGgier dr K. Javor i- dr G. Zsigmond, z ZSRR dr N. Szlygina. JugosławiG 1-eprezcntowali: dr RFabijanić (Bośnia ,i Her·cegowina), dr .J. Bezić (Chorwacja), 'proof. dr B. Ristovsk: (Maoedolnia), dr B. Vlahović (Serbia) oraz prof. dr N. Kuret, dr H. Lozar-Fodlogar i dr S. Zermljić-Golob (Sł'owenlia). Zebranych powital wiceprezes Sloweń s,k1i ej Akademii Nauk, !Cifof.dr B. Kreft, a w imieniu słowcll'skiej Dcclakcji luajowej "DemQ;su" jej przewodniczący, prof. RureL KonfcrGll'cja poświ<;,co!l1abyla omówieniu dotychczasowego dorobku w zakresie informacji ·etnograf'icznej, jakiej służy ukazujący się od 1960 roku "Demos" oraz jc'go funkcji i praktyc7Jnej przydatnośoi w obrębie krajów objętych zasięgiem redL';;:cyjnym, wres'zcie ukierunkowaniu pl'a'C redakrcyjny'ch na najbl,iższ.e lata. Konkretne ma,teri:aly do przedmiotu nail'ady s,tarała się fedak'cja główna uzysk,ać przez uprzednie rOZJesłaniiedo posZJczegóLnY'chreda.kcji kr,ajowy'ch rodzaju ankil,ty oz pytaniami: 1) jak kształtuje silę wSipółprarca z redakcją główną, 2) jakie uwagi nasuw~dą s:i<;w związku ze sposobem rec·cnzowaJnia publikacji etoograf-i,cznych ,i folklorystycznych 'W "De'mosie", 3) w j,a:ki-cj ,ITlIierzezo's.t.aly w "Demos.ie" omówione prace etnogm£icz,n·e i felklorysrtyczne z terenu dzia la Inośc i redakcji krajowej, czy 24 "Lud" - tom 63 �370 Kronika uchwycQne ZJostały publilka!cje wsczys!~ich rinstytucji naukowy,ch, uczeLni i muzeów, ł) w jakiej mi'erze "Demos" jaklO ŹJródło li:IlJformalcjiwykorzysltywalny jest w pracaoh badawczych IIlJarpolu etn(}~mfii i folklou:yslty,ki, 5) co n:ależy robić, aby zwiększyć lkvbę a bOlner!1ltów "DermOlsu". Rediak,tou: nacZJelny (pilsma, R. Weinlhio1ld, za@ajając obrady nad wysuniętymi w kwestionm:'i:uszu .sprawamii, przedisrtaWlirłilJJawsrtępie dotychczasowy dorobek "DemaGu". Nlie bez pewnej sa,tysfaklcjri podał do wiadomośrci, że od 1960 r. do trzeciego zeszytu 'rocZJni:ka1977 włącznie ukazały '9ię Ina łamaclh pisma 7103 imiorm,acyjne omówienia (re'cenzje) pra,c eltnrografJilc?)lllydh i foIkl'orysltyc?)Illych O'Taz 267 różmych informacjri o kOllg)veSal,(lh, zjaroraloh, sympozj!a1ch IHp. 'i że wydano dwa zeszyty specjaIne z okazj:i konglresówe,trnoglTlaiic?)Illlych(w 19,64 r. i 19'(8) OI1az zeslzyt z rejestrem etnografriczno-geogmf[czno-'ł1Jirsltorycznym obej'mującymroczmiki 1 - 10. Słu"znie podkreślił WerilIJJhold,że "Demos" jako j'edyny 'oflgan postawił s'Obie zadaIlJie odzwierci'edLeIJIilakierUillków, rozmj'a.rów i ifęzlUltatów badań etmoglrafi,czlllo-folklorysiyx;znyc'h w kraja'ch demokrarcji ludolwej, jak trównlież osiąglIlJięć teolrertYGillyc:h i metodiologlilczmy,chw 'pr'ecyzowanilu etJllloglra:Jii,cznej dyscy,pliJny badawczej. Obraz ten rue jest jednak jes,Z)czepełny, bo dotąd tylko 50~/o diorobku publikacyj[leg() znalazło Iswoj1eomów-iJenie w "Demos,ie" i ,t'OjeSlt jedną z głównych tvosk .redakcji nacZie1lIlJej. Prz€rchodząc do dalSIzych kwestri popuszony'ch wanJkieoie pośW1ięoił Weinhold wiele uwar!§i metodZiie pi5anJLareOenz!ji inf()lnma'cyjrny'ch dla "DemoiSu". Sz,czegóLny nad\Sk prołiożył il1Japrot['zebę uwzględrrianiaprzy 'tytułalch pełrnych danych bibLiograficzmych :i jak najbalrdziej zwarteglO referowauli'a ,t'feśd omawilarnych pubhk,a'cji z okI'eślerniem lich cdu badawcZiego, z dokladną lokaLiJza'cją geografirczną li c,ZiaSlową, z okveśleniem metody badań, vałożeń wyjśdowyc'h autom, jlego tez czyhi!j::otez, wresZicie wyiników, do j,ak,iJclhdoszedł. Redalkitor Weinhold pOI'UJsrzyłteż sprawę n;ed'Ols'tateczneglo jresZicz'ewykor,zystywarnria - jlak to wynika z odpowiedZii na ankietę - :infoflmacjli, wtóre przY'nQs'i "Demos", w pvalcach ,etnograJiiczmy'ch li folklorystyczny,ah rna'5'Ziegoobozu. Rrzyc.zyną jest m. in. ,to, że mie do w;szys,tkich instytucjietnoglTlafilcljn)"chifolklorystylcZiny,ah ,ochalrakterZie naukowym "Demos" docie['a: ,odnosi się to również do 'ilnSlty,tucj:ipoLskiich. W trakcie dyskusj'i, jaka się na tym tle wywiąZiała, delegaci polSlcy zwrócili uwagę na t,o, że jedną z przy,czyn może być taklt, ,iż ma:leje Zill'ajomość języka rniemi,eckiiego wśród młodszej kadry etnogpafów, pvcferują'cyoh język ,angieLsiki. Dla'tego już irl'a konf'erencji w BłaŻ!ejewku (w 1974 r.) delegaeja Iredak'cj,i powslkiej pos,tulowała podawaniie tytułów recenzowarnych pra'c nlie tylko w olryg'inale i w języku ilJJiemieokim, ale też w UumalczenLu angielskim lub fra'IlJouskim. (Postulat tern, U'ZJnrarny wtedy za 'słusZiny, jest już r-ealiz;0wany ma ży'czenie reoenZiEmtów w pflakltyce redak,cyjnej). Redaktor WeinhoLd zauważył, j'ako rzecz=almienną, że podczas gdy "Demos" nie zaWSZiebYWla dooenilarny w nlieMórych kraja'ch naszego obozu, to traktowany jcsJ!; jiakrOgłówme żródło 'infO'rmalcji o pralcach e,tnlQigraficzmych i folklolrysityczm.yoh naszych krajów tak w RFN, jak li w ArngEi, o ,czym świ1adczą liczni tamtejsi aho!t1E:iIld. Delegaici r'edak'cji krajowy'ch 'Ulstosurnkowalli 'Się pozy,tywIJIie do wywodów ,edakitJora nalcZielnrego. Aby zrealilZiować jeden z głóWlny'chpostulatów, mianowicie odpowiednlie przedstawiani,e w recerlIzj1ach z;awartośd wszy'ltkioh uJkazującylch się waż'IlJiejszye:h pubLiklacjli etnolgmiJilcZJnychi folklo-rYIs,ty'cznych,popap]i pols'ki wni()'sek, by IredakcjG głóiWIl1la,z uwagi na spercyf,ilcljny chalraklter wydawanego przez nią organu .ilnfo["imalcyjlnego,opvacowała inrsi'f'ukcję p'ilsml:i'arecenczji dla "Demo'slU", wymaglająoego skondelllsowany,ch omówi,eń (w 'między'c:zaslie instrukcja taka zas,tam �KrOl/tika 371 już do rc<lakJcji k.rajowych roozesł.all1!a). Zebran.i byli też zdania, że "DemOlS", jako nauk'Owy oq~an infoomacyjłl1Y, ll1Ji€poM'lill1!ien Ip'O,prws-tawać lI1!arprezootowaruu j,edynit' publikacyjnego dorobk.u ebn:o~rafów i folklorystów, a dawać szersze 'informacje, ,m. in. oiJl1IStytUlcjach badawczyoh w rpos;z,czegó1nych,k.rajaclJ.demokrat)"cznych, c ukazujących się czasopisma oh etłl1ogr'afri'czmychi f'olklor)"Sl1.)"CZłl1ych (razem około 200 ty;tulów w kraj1aoh objęty,ch d:ii1alalnoś,cią redakcyjną "Demosu"), o zreal[z;owanychczy będą1cyoh w tOlku badania,ch pr'Oblemowy'ch, czy o etnograficznych zbioroch muzealny,ch. Za<1econo pon'adto wydawanie zeszytów specjalny,ch nie ty1k'o z okazji kOłl1gre-sów,lecz też poświę,conych różn,ym ak,tualnym zagadnieniom badawczym ('postu l,at delegacji polskiej). Idąc naprzeciw tj'lm życzeniJom redakcja "D€'mosu" wbow.iązala się do wydania w H179II".zeszj'ltu specjalnego, pośwlięcOlllego muzealnidwu €'tnog'raficznemu w krajaJCh demokracji Iudo<wyc'h (redaktorzy: L. Ku'!l!Zd R. WeiJn:hold), a w 1980 r. zeszytu z :inform:acj,ami o instytu:tach etnograficznyoh i folklorj'lstyczm)"ch diZiałJający,chna uniweITSytetach czy w rumach akademii a o wSflJelkliegorodmju :towarzystwaich zajmująlcych się kulturą ludową. Dalsze zeszy'ty specjalne 'ukazywaćs'ię będą w (miarę uzgadni,an1a i'ch tematyka i U'stalen:iJa nadwru rooak'cyjne'go. Boza ,tym ['eda'kcja zamierza wprQlwadZJićdo "DemosIu" sŁały dziJał infonmujący o wyniklachzakoń'cZJonyc:h pr;ac badawczy'ch, jiak równi'eż ,oorocznde ZJa:miesZJcz;ać 'krótkie dane o p,racach dok,torskich 1 haibiHta1cyjlllY'ch.Na ,redakcję główną '~p"dają tedy dodatkowe obowiązki, obciążają.ce jednak też w ZJnacZ'llym stopniu redakcje kmj{)we, ktÓlI"emuszą gI'Olmadzić i ,regular'!1li-eprrekazywać aktualne materiały informacyjne do dl'uk,u w "Demo'Sie". UCreSttn,llcyk>Oll1Jf.erencji 'I"OO'a:kJcyjll1Jej doszli na podstawie danych przed Sita wiol!1yc,h przez roo'akcj,e .kir:ajowe i ,r,edaikcję główną do .pr-zek'onal1lia, że mimo rui-edOSltateczmego jesZJcze upow.sZJechonie'nia"Demoou" s~'ał się ()Il1waŻlnym i nieodwwnym, bo j,edynym ,organem 'iJnfoI1mują'cymna bi-eżąco () tym, co dzieje się w zakresie etnograflti 'i rolkIorystyk.i w 'kJrajacheumpejskiiCh naszego IObozu. I <choćinf.ormacje te nie są dotąd wyczerpujące, to jecl:ruakStta:nowią w sumie wysta'rczający w mian; "bank" danych na'równo dla badań porównawczy-ch, jak i ty'ch, które nie sięgc;ją pOozagranice Iregionu. To zaś, że infonma'cje wykaZJują jesZJcze dotklliwe luki, wY'nika z faktu, .iż omówienia r,ecenzyjne :i wSZJelkJiemateriały infonma-cyjne dostarczają ze 'swoj.ego obszaru wyłąclinie redakcje kTajowe. Tak więc spI'awa, w jakiej mierze dorobek badawczy posz;czególnY'ch Ikrajów r·eprelientowany jes-t w "Demosie", zaLeży od ni'ch samyeh. Doty'chczas naj'pe~ITiej ·ukaZJują w "Demosie" sWQ>j'e'osiągnięcia badawcze Węgrzy, którzy nie tylko iJnf'OTmują o publiikacjaoh ukazujący,eh ~s:ięw ważni'ejsz)"Ch ośrodkach naukowych, lecz w szerokiej mi'erze uwzględllli.ają :teżdorO'ook muzeów i różnych ,pLacówek terenowych. Podobnie korzj'ls'tn.i.'e,przedstawia się sygnaliZJowanie pr,ac z ter'enu Czechosł'owacji, sikąd pochodzi ,aż 2fJl/o ogólu recenzjli zam'i'esZJczonych dotąd w "Demos'ie". Sukc,es ~en wY'nikla m!in. z naktu, że w Czechosłowacji etnogr:afowie dysponują pełną bibliografiąopmcOowywaną na bieżąeo od 1945 r. Bułga~k,ilm zaś ko,legom, również l:icZJnie,zami'eszeZJającym r,ecenzje w "Demosie", ula;twia wybÓlI",pUlbli'kacjoi do omóW:i'eńopr.a!cowaJna przez nich ,pełna mJiędzynarod()wa b~bliograf'lla do,ty,cząca .przemian kulturowy,ch. Pilnie t>eż iillformują o swych pracach etnograflkzn)"ch i folklorystyc=ych P'OS'liCZJególne republiki Fedenacji JugosloWiiańsk,iej. Bol'ski d(J["{Jbek badawczy ukazywany joelsi n.atOlmll.aStw "De1ffiQlSl.e" bard·z'O'skr-omni.e. Dla PlI"zykładu w ;r>oc:zn;i,ku 1974 Q1'a440 'Omówień je;;,t tylko 31 pozycji polskich, 'czyli 7%, w l'ocz:ruiku 1975 na '530 omówień :fii'~uruje 56 ta'k.iloh pozycjli, to jest ,okolo 10%, " w r. 1976 'llił ogó1n'ą liczbę 416 mamy pozy<:ji polsiki,ch 44, ,czyli nii'ewiele ,pomad 10%, by w I ,półroczu 1977 r. 'spaść ZJnowu jOOYQ1iie do 17· 24· �372 Kronika pvzycji wśród ogólnej li,czby 235 omóWlicń, czyli 's'tanowić tylko 7010 całości. Wśród tej s.kromnej iloś'ci Ipmc s~gnalizowailly.ch w "Demlos1e" uderw nikła iJ.o,ść - parz.<) KolbeQ"gianami - omówień publiika,cji folklorysty,cz:oych. Nioe 1:rZJe,batl:umac.zyć, że tak ni-ekoil'zy-sny stan n:a's:zej 'irn,f'or-mncj.iw mi<;dzynarodowym oTlgall1!ie tnie s],uży propaga'ndZli,e nauki polsIkiej. Jednq z przyczyn takiego stanu 'l'Z!eczy j.est podział etnografli'j i folklorystyki n:a dwie oT.ganizacyjn-ie osobne d'y~;cypliny naukowe. Brak sprawnej, bieżącej informacji bi,bliograficznej wpływa również w nie-małym stopniu ujemnie na wybór 'pmc do omówień. Należy przy tym mieć [la uwadze okoliczność, że cały trud typowan'ia naszych prac do omówień, werbowania recenzentów i przygotowywania redakcyjnego maszynopisów spoczywa na bark,a,ch zespołu 'pracowników Ośrodka Dokumentacj'i i Informacji Ebno'grafilcznej PTL w Łodzi, nie dysponującego 'odpowiedniel do potrzeb bazą rr.atenialową .ani wystarczającą kadrą. Mimo tych trudności redak,cja polska. a \vpraktyce ODiIE PTL, z uwagi na prestiżowe znaczenie naszej obecności na szpalta'ch "Demosu", zabiega o to, by omó\vlienia prac polskioc'h pojawialy siq tam w korzyS'tniejs'Ziej proporcj.i. Zaleca siG więc m.in. auto,rom polskim zamieszczanie w ,.Demosie" licznych autorecenzji w formie krótkich 'streszczeń, szeroko praktykowany.ch w innyc'h kirajoach. Umożliwi to znaczne przyspi'C'sZJCil1ie informacji 'O nowych pozy,cjach wydawnkzych, gdyż st,re:sz;czenia te mogą s,iq pojawi'ae: niemal równocześnie z tenminem ukazywania się p.ra'c. Redakcja "Demosu", której zależy ,n,a ty,m, by uchwycić możliwie w:;zys,tkie ważniejsze publika'cje ll'k,azujące SliGw eurolpejSikich państwach socja],istycznych j by w:prawIl'ić kh r,eoenzow,an,lie,pro:si we wspomnianej ankiecie również o wypowied7. w tej slprawie. OŚl'ode'k w Łodzi powd.eI.ił 3:nk.ietę i r,ozeslał ją do .zainteresowanych katedr, zakładów li instytutów oraz do .muzeów etnografioczny,ch ccle:n uzyskunia materiałów do opralcowania odpO'wieclti dla "Demosu". Uwagi j postulaty respondentów weszly d{) obsz.e'I'neg{) ·opra'cowania pr,oblematyki ws'pólpru'cy z re akcją główną, przedsltawion.egoprz-ez delegację polską na plenum w Lubla:nip, co wply11(;10w dużej mierze na tok obrad konfereJlJcjli 'i jej posbnowienia. Uchwały konferencji, zmierzające do rozszerzenia zak!"csu informacji naukov,'yeh "DC'mosu", nakładają na red.akcjc kr.ajowe w'iGk'sz;eniż dot'ld obowiqzki i obci'lżają nowy,mi, szerszy.Jmi zadanialmi przede wszystkim redakcjG główn'l w Dreźnie. \'1 tej sytuacji nie będzie ona mogla, z.daniem Weilnholda, kontynuowal: prac nad z<linkjowalllym przez "Demos" tezaurus,em etnograficznym, który bGdzie musial mieć wlas'ny ap.a:rat kierown'iczy. P,rzypomnieć tu należy, że pomy,sł opraeowania uzgodnionego z rcdakcjami krajoowymi tezauru.sa etnograficznego Zlrod;aił slię w zwielzku z potrzebą jednoznacznego i'ndcksiO'wan-i·aza wart oś'ci omawianych w "Demosie" pra·c. Dz:ię-ki wspólpracy z Akademią Nauk NRD przygotowarno przod kilku laty wer'sj(; ,n,iemiecką tczauru~a, miluj'leego uporządkować i ująć w j'edensystem calość terminologii etnograficznej wszystk'i'c.h narodów rc,pl'ezentowanych w .,Demosie". W'ersja ta obejmuje ponad b ty'sięcy hasel w ukła:dziealfabetycz:oym (w tym 721 deskryptorów i 420 mody fikutorów) omz tabli'ce sY>:ltemaitycZil1ew ukladzi'e hierarchicznym. T<1k opracowanq Vi.'crsję niemiecką rozesłała .redakcja "Demosu" poszczególnym redakcjom krajowym z rro:pozy,cją przetłllJma!Czenia 'i przyS'to'slQlwan:iatcz.aurusa do potrzeb wynikających z ujmow,an;ia własnej specyfiki kultul"owcj. U nas dokonano tłumac7.elnia teg·o całego materiału w Ośrodku Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Ł'odzi, a ponadto opr;acowano tam pod kilerUIT1Jkiem doc. dr hab. B. Ja w'O,r·ski ej kootrpro'Pozy,cje do układu systematycznego, któr.estaly siię podst.awą do przepracowa'l1ia całego tcz,mrusa na now{). W pracach 'Iliad tezaurusem poj,s,k:izespól wysunął s!ię więc na �373 Kronika czoło, prz;eświadczOiny ,o ~ch niezwykłej donti'osłO'śd, bo zmIerzający(Jh do ,nieodzownego uściślenia lerminol'O~icwego w a1ia,UJkowyc:hkxmt,aktadl Imiędzynarodowych. Z tych też ,powodów delegacja Ipolska na ,plenum w LubIanie postulowała piln.e kontynuowa~uie prac nad l'()Z'poozętym dzi'ełem,sZJCzególinie zaś dokOil1ywarrrie tłumac,:eń i uzupełni'eń prrez redak'cje "'rajowe. Delega1cj'a pols.lm zwróciła przy tym uwagG na możliwość 'po1Jrak'l,owalIluatezaurusa jaikoe1Japu Wlstępnego pra'c nad międzynarodowym słownikiem etnogr,aflicZIIlym. K:antynuoWlanie jedllllak tak szeroko i dalekosiężnie pomyśla,nyoh pr.ac, po,lączony'ch .z dużą dozą OdplOw.i'edzJia'IDości, wyrr1aga 'istot,nie o'sobnŁ'go kierown'idwa 'oTgan.iza~yjn.ego i Iflliemo~e ·spoczywać nad.al w rGka·ch redakcjoi "Domos'U", któr,a kon,cen,trować się musu na realiz:acj:i rozszerzonych zudań ustalonych na konf.erencji 'plenarnej w Lublan'ie. StanisŁaw OD REDAKCJI BŁaszczyk "DEMOSU" Redakcju polska kwartalnika "Demos", powodowana troską Q rOZipropagowanie i jak najpełn:iejsze wykofzystani<e informacjii 'etnoograficzJThejii folklrorys tycznej , pra,gnie zapoznać po'bbch etil10gJrafów ,if-olklorystów, ,choć rrie tylko dła nich cZJasoplismo jest przeZJll.<J'cZ'OThe, z charakterem "DemOlSu". Czasopismo "Demos" je-srtwydaWllliotwe.m iIIlfoI1mującym o ctoflobk,u naukowym etnografii ojfolklorYSltyki eurl'o'pejsku'ch kirajówsocj,a-łi-stycwych. Wy,ohodzi od 1960 1:., publikując w jt;zyku niemieckim noty dokumentacyjne. Redakcja naczelna, koordynująca pracę redakcji krajowych, znajduje się w Berlinie. Podstawową częścią materiałów publikowanych na łamach "Demosu" ~ą recenzje prac z dziedziny etnografii i folklorystyki. Recenzowane prace do1:\TERX\I'IO:'\,\LE tyczą zagadnień ogólnych tych dyscyETllNO(;H.\PIIlSCHJ~ plin, jak również dociekail szczegółol':\'D wych z zakresu kultury ludowej, strukF()LKLORlSTISCHE tury społecznej, historii kultury mu teJ:'\FOH:\L\TI,O:\'EN rialnej, historii kultury robotniczej i folklorystyki. Recenzje, oprócz podania noty bibliogruficznej, referują krótko treści omawiunych publikacji, określają ich cel badawczy, podają dokładną lokalizację geograficzną i czasową, określają metody badań, założenia wyjściowe autoru, wreszcie wyniki końcowe. Czasopismo zamieszcza różne informucje o przejawach etnograficznego i folklorystycznego ruchu naukowego w krajach socjalistycznych. W 1979 r. redakcja "Demosu" planuje wydanie zeszytu specjalnego, poświt;conego muzealnictwu etnograficz:-<1,(/ nemu, a w 1980 1'. zeszytu z informacjami o instytucjach etnograficznych i folklorystycznych, zajmujących siG badaniem kultury ludowej. Kwartalnik "De'i1lOlS"można z:a,p['enum,ex'ować za 'PośTedlllic,twem "Ruchu", cena rocznego abonament'U wYill'OSJi 420 zł. W związku z dążeniem do- ,przy,gOitowywarua dla "DemoiSu" rec'enzji według jednolitego wwru 'podajemy niżej zasady ich oprracowywania. DEMOS I' �374 Kronika ZASADY OPRACOWYWANIA RECENZJI .DLA .,.DEMOSU" STRESZCZEŃ AUTORSKICH ORAZ 'PRZYGOTOWYWANIA I. Składniki tytułu 1. Imię (>imiona) m'e sik.raooltlei nazW!i'sJmautora - dużymi NteJrami. 2. PełlO.y tytuł omawianej (.recenzow:anej) ,pracy (kISliążktl,artykułu itd.), z podtytułem, jeżeI.i wystę·puje: 'a) w nawi,as1ie krwadratlowym dołączyć ty1Juł streJSzczelfli'a oobc,ojęzycZIfle.go(fJran·cuskiego lub angielskiego), gdy omawi,ana praca takowe posi1aoa, b) w przypadku gdy pozycja n!iezarwiera tStres'zczoolia obcoję,zyc·zmego, autor recenzji mOŻe przetłumaczyć tytuł pozycji w języku angielskim Lub francuskim. 3. Przy omGwiani'll k:s,iążek 'podawać: wydawcę, miejsce wydania, rok wydania. J,eżeli książka uk'azała się w mmach ser'H czy wydawnictwa 'ciągłego, wtedy należy podać nazwę li numer 6€[1ii czy wydawni,ctwa; ilość stron, ilustracji (fotografii, rysunków, szkiców, tablic), ilość planów, map, wykresów itp; streszczen.ie oboojęzyczne (można też podać tytuł stresz'Czenia :fira!TlOUJSikliego ,luib a'lllgli1els'kliego - wb. pozYJCja 2a). Przykład 1: StanisłJaw BLASZCZYK, Ludowa plastyka kultowa w Wielkopolsce. (L'art plastique cuUurel de type populaire an Grande Pologne). Mu.zeum Narodowe w Poznanliu, Poznań 1975, Monografli'e MU1j€um Narodowego w Poznaniu tom 14, s. 217,97 i!., biibliogr. iRe'S.Zfg. 4. Przy ,omawilan'iu artykułów podać lnależy: n,azwę ,periodyku, ,tomu z;bi1ororwe'go·, rtytułu księgi pamiątkowej, .mleJsce wydani.a; numer rocZl11ika (tom), zeszytu; roik wydania, przy mni'ej Zl11'anyohperiodykach .również miejsce wydall1iia; :ilość s,tI"OiI1 (od - d'o), iI.oŚć i1tUs~racjli(fotografii, TySUil1ków, seJkiców, t<l!blitc),'map lub planów, wykresów i1tp.; s:troeszczerna obcojęzyczne (można też lpodać tytuł streszczenia francuskiego lub angielskiego - zob. 2a), Je'żeli roeoenzowany arrtykuł jesrt dalszym cią~iem wsz€'ŚlI1iejszej p'ubllika'cjoi,to Jl'OżądGrlia jesrt i'l'lfolI'm!a1cjia, k[edy i ,gd,Zlie!się ukazała (-ewentualnae z podm1iem numeru omówienlia Z3lffi1i'e's,zcZJonego w "Demosue"). Jeżeli przewidlli1any jes't ciąg dalszy a'rtykułu, to również należy Ito 'ZJaZl11aczyć. W 'przY'P;>.dlmgdy ·re'cenczowany aritykuł publIikowany był p~.t€'m w innym języku, pożądane są odpowiednie informacje. Przykład 2: Edward OZGOWICZ, Józef Lurka dolnośląski rzeźbiarz (Józef Lurka - folk sculpter of Lewer Silesia), Lud, 1972., ~. 56, s. 25,2 - 263, 10 i!. Sum. Przykład 3: Jan K.rzysz'tof MAKULSKI, Miejsce kultury ludowej w współczesnej (The PLace of FoLk Culture in the Cu!tt~re Villages) [w:] Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych, Wrocław 1973, s. ,17'5 - 187. Sum. Rez. Res. II. 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. kuLturze Present wsi Day Os,sol'in€'um. Omówienia czy streszczenia winny zawierać następujące dane (bez oborwiąz,]{UZJachowaniG podanej ,tu kolej'nośd): Określeni'e ZJakreslU' tematycznego i jego zawa.rtoki (nip.: opowiadanie prozą, zagadk'i, stmsUII1kirodzinne, zWY'czajezwiązane z pracą, narz.ęd7Jia do orki, rybołów,s.two lind.). OZl11aiC.ZJeJnie lI'egi'onu geogr.afic,zJnego, admtiJIliistnacyjnego, z k,tórym związana j.est publikacja (np.: TranlsylwaIl1,ia, Wiielk,a NuzinG Węgiel"ska, Bośnia, Eurropa połuctnliorwo-wschodnia itd.). Uś,oiślenie cz-a'Sokresu,którego dotyczy p['alca (np.: współcZJesiność, okra') feudalny, 19 wiek, 1918 - 1935 itd.). WyłusooZlelI1:iepowodu opra,oowa[)Jia Iprzez ,autora dalI1Jego,tema~'u. Cel pl'a'cy, proiblBmy, które są W n'iej por;UiSlzane. Najwa,żniejsze ź.ród~a wykorzY'Sitane prZlez autolI'a, np.: materiały z badań terenowych ~podać z j'ak,jego <Jkresu i terenu pochodzą), reinterlPreta,cja publikowany'ch materiałów. Met>ody badawcze Cl'lltooa, ważne jest zwróceni'e uWGlgi na nowe metody (np.: badania ter'eII1rOwe,eks,per)"melI1lt,alI1'a~ii·ZJa ilościowa). Nazwi,skG osób, Ilia osliąg[)Jięc:im~hkrt;órych a'llto~· siię opiera, względnie których pr,alCe s'talllolWliąpUink,t wyjśda d1.a jego ,rozpr,awy. T·ezy albo ,h'i'PQtezyautora. Naukowe konkluzje autora. W przypadkach, gdy QlTIóWlieruie dotY'czy prUblikowall1ego refeTatu, naIeży podać, �Kronika 375 z jaikiej okazjliZJostał wy,głlOsZJOny (np. Kongres UISAE, Irefemt z 'ok,azji otW<lrrtCti'a roku akademickiego w '" ,głOls W dyrsk1us'ji na okrreślonY1m kolokWium itp.). 12. Omów/ienie w~nno być podpislane n:ais1tęprująoo:I~mię (<iJmilona)bez SkifótóW li nazwi,sko oraz Imiejs1cowość (rzamieslzlkan<iawzględnie praJcy receruz;oorta). III. Omówienia nie powinny zawierać: 1. I:nfolfmlacjriza1waifltY'ohjuż w !tytJule 'clZlypodtytule l'OZ-pifawy. 2. Fo'W'szech[]jie0I1any'ch faktów. 3. Odsyła,czy, iplrzypi's6w. 4 Sztuc'lmychzbitek słownycha'lbo maŁo zl'OIzumiały'ch sk,rótów wYifazo<wych. 5. Omów,ienie ni'e pOiwlinll'obyć dłuŻ!sze niiż 2 sltJI'onyIma'SzyonopiSJll (1 rsk'ona d1Jaal'tykułu, 2 stifony dla pOiZycji 'Zwalr,tej). IV. Uwagi dodatkowe: 1. Unlikać n1a,leży sformułowań wrart'oś'oiującyeh zarówno pozytywny!ch, jak i negatywnych. 2. SfoI'mułowania przyjęte dosłownie z omawi'anej 'publikacjli muszą figurować w 'cudzysłowie (" ... "). 3. TeI'miny 'sp.ecjalistY<C;7JI1Je wY'sltępujące w orygiJnra:lnyrm tekś,dire (np. z dziiedzmy tkadwa, brudrOwniiOtwra,slt,olsunków pokII1ew:i'eńJstwailtp.) muszą być plfZJetŁumaczone albo bliżej objraś'!1iioll1e (w Ill'awilaisie). 4. Wszelkliego rodzaju nazJwy topografliczne należy podawrać wyłą'cillllie w postaci rzecZJownikowej 'i ZJaws ze w mianowniklu (np. ni,e województwo kaliiskie, tylko wojewooz'two Rjalisz). Jeżeli tiaka ni3<ZWaw pos'taci Iprz)'lmiotl1tikowej wysltępuje w tytule lUJb w 'nazwach inSltY'tucji, to obok formy przymiotnikowej należy też zrawsllle podawać w llawiaslie naz'wę topograf'i-cilllą w poS'ta,ci rllleczownika w mlianown~ku. OGOLNOPOLSKA FUNKCJE S80ŁECZNE ETNOLOGII KONFE'RENCJA NAUKOWA, POZNAN 11 - 12 LISTOPADA 1977 Od dawnaś,rodo'W~'sk!a etnograficzne w Polsce odic2Juwały potrzebę szerokiej wypowiedzi na tema,ty, k,tóre na obszairze etnogflafirc'2Jnrejdzilałralności WY'magają kankI etyzacj;i bądź nowych isformułowań, jako swego I10diwju ,odpowiedzli na społeczne z2potrzebowanie. Dlategollloflganli21owalD'aw POlllllaniu prrzlez K'a'tedifę Etnogm:f1,i'iUAM, Kom1tet Nauk Etnologiczny(Jh PAN i Wielikopolskie Towarzy'stJwo Kul'tU!ralne konferencja ,naukowa stworzyła dobI'e warunk'i dla wY'miany linfolfmacji i dyskusji na temat 'wiedzy etnologicznej, mającej znaCZClniedla s!poIec'zeńsitwa. SitWOlflZlO1l10 zatem warunki dla roboczego spotkani'a, dając w ten sposób możność '2Jabmnia głosu szerQkliemu klręgowi etnogr,afów, zatJrudnionyrch w ,różnego rod2Jaju insty1tUtcjla'chna terenie oałego kraju. Z fOinmalnego ohowią21ku wypada poinformować, ż'e w konf'erenrcji wzięło udział ponad 110 U!czestników, że 45 refemtów i ,k'omun'iilmtów wy;głosziOnychlllOiSltało na obrada,oh plenJa:rnyrch li w 'seklcjarC'h,a 8 ;Ziło'iJonoW ,maszyn.opilslie do rew,enturalnego wykorzystani;a w form'ie publikacji. W ,celu 'stworzenia odpowiednioh warunków dla fOI'mułowanyoh 'zaŁożeń konferencji, przewidziano oprócz posiedllleń plenranny,ch pracę w wyspecjalllilzowralnyeh następujący'ch z!es'Połarch - sekcjrarCih: I Etl1tologlira,a potrzeby orgallliza'cji życica społeclllllego, II EtnoIO'gia a sy's,tem oświatowy, III E'tJlilologia a U1czestnirctwo w żydu kulturalny;m, IV Etnologia a współpl1a'ca międzynarodow!a. Na obrada!ch plenalrny'ch wygłoszoIno w Ipierwszym dnliru dwa refr8ifaty: prof. dr J. Burs!zta - Etnologia polska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy olfaz prof. dr Z. Sokolewi<cz - Badania podstawowe w zakres,ie etnologii a praktyka spo- �376 Kronika leczna. Ponadto komun1ilkaty wy,głooili: rprof. dr R. Jeh'ibek z Brna - Formy, metody i ceLe akademickich studiów etnograficznych; drr K. Maku,lsK)i - Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii oraz S. Słopień - Etnografia w działaLności WieLkopolskiego Towarzystwa KuLturaLnego. W sekcj.ach najbardziej żywo li .przy autentycznym za,angażo'waniu uczestników kiryst'aTIiZJowały'się 'olpillniei propozycje mające ,charakter praktycznylCh wskazań, a odnoszące s,ię ZJaróWlllodo ,gZJcZJegółowych, jak i ogólll1ych dZJiałań. Efekty działalnośc'i posz,czególny'ch sekcji pod.&umo·wali na koń.czącym kanferencjq poSliedzeniu plen-a.ITlY'mkh przewooll1kzący: dOlc. dr ha'b. E. P!iet.rasZJek,dr K. Makuhkli. doc. dr hab. B. Kopczyńska-.Taworslm o,raz p,roL dr hab. Z. Ja'siewi,cz. E. Pi,eka'szek zwrócił uwagę, że w obrębie 'sek1cj,iI ujawniły siię pewne grupy tematyczne. I ta<k,pie,rwsza grupa komuniikatów dotyczyła zagadnień bardZJicj ogólnych, zawie,rała pewną dozę optY'miZJmu, ŻJe w zmioTIli,ającym się świecie rośnie bogactwo prroblemów, a w 'ZJwiązku z tym sm'ns'e odIaetnologów są Wliększe i ciek'awsze i że udział ich w przebudowie w:spókzeSlnego świ.a-ta wimien być 'p•.. 'łnliejszy. Druga grupa komunikatów doty'czy},a Ip,roblem'a1yki ,tworrzell'ia srię nowej obrzędowości. Z uw.agi na aktualność i ważkość tego- zagadniienia padla propozycj.a (doc. H. SWliet1kol, .aby zwołać specjalną k'onferencję, która zajęłaby silGsprawą przeobrażeń obrzędowo,śc.i trady·cyjnej i powstawania nowej obrzędowoś'Ci ws;pókzesnej. Trzecia gru'Pa tematów poruszała pr<oblematykę rozpadu iprzcobmżeń dawnych grup rcgionalm yc·h. W ·grupie <C2'JW<u·rtej zreferowano- lSZJcregC'i8kalwY'chzagadnień na temat pożywienia i -medycyny 'ludowej. W k'ookluzjli E. Pie-trasz.ek s'tw~eQ'dził,że obrady w sekcji pierwszej dały szer.e.g WIl1iiosków.praktY'CZJ!l.ychdo d·alszej dziHłalno'ści, utwierdziłyt.eż opin·ię, że gdy chodzri (} formułowIanie wskazań praktY'clly'ch dotyczących pr,oeesu przebudowy współczesncgo świ·ata, ·etnologia może śmial,o konkurować z socjologią. Z koleli K. Ma.kulsiki, prz.cwodll1kzący II sekicj'i, sprowadził dyskutowaną t·ematykę do trzec:h ,grup tematy,cztl1Y'ch: 1) system oświ1a.towy a e1mogJra:fiia,2) ·problemy oświatowe w muzea1njc,twie, 3) problemy oświ'a'towe muzeów na wolnym powietrzu. Obrady tej .sekcji miały charakter konstruktywny. Padaly c·iekawe sformułowania i propozy'cje, j.ak eho,ciażby propozY'cja włączenia do programu dydaktY'cllo-wychowawczego szkoły problema.tyki. uwzględniającej sztukę ludową. lnforrmowano też o 'różnych fo.rma'ch działalności oŚW1i'a,towej,zwrHcano uwagę na trudrno6,oi i nied Q1ciąg,nię<Cia, wskazują,c np., że w Bol,s'oe,kraju o żywym, a gdzieniegdzie bogatym fclklorrze, brak jest t'Urys,ty,cznego ·szlakuetnogr:aficznego. W·skazywano na humanistyczne i hUlmand1t:m'Il.e treści, j-a,]{)imiwinna być nasy'C'ona działalność muzeów, wysUlniięto na'wet pr'o}okt ;ponownego zorga[]jfzowlania Związku MuZJeów P.ol'ski.ch jako stowarzyszenia o walorach wSIpólnoty moralnej, odipowiedzialnej za s'prawy ludzi zaangażowanych w działalności muzea1nej. W sek'cjri III pod prZJewodn:j,cbwem B. Jlawor:skiej, komun.ikaty .koneentwwaly się wokół praktyki IspołecZlflej,jej pozytywów ,i nega-tywów. Zawiewly s7..eregpostulatów na dziś i prognoz na przyszłość. TemaJ1;yka sek,cji uWlidocz'nriła t'rzy llurty zagadnień: pierwszy dotyczył 'UdZlialu etno:grnfów w .po.prieran,iu i aktywiwwaniu dział,al;nolici folklorystycznej i ludowej iWÓIrCz,ości,zwł.a's.ZJczaszbuki, jako czynników kultlU'otwÓir·czych we współczes'ny'm żyoi,u, dr:ugJi nurt za'gadnień sprowadzał siC; do analizy potrzeb i przebiegu uczestnictwa w kulturze określonych środowisk wiejskich, wreszcie w ostatnim bloku tematycznym .poddano analizie te formy organizacyjne i instytucjonalne, który·ch ,celem je.st uaktywnienie kultury regionalnej. Wnioski i postulaty, jakie formułowano w tej sekcjoi, dotyczyly m. in. kwestii odpowiedniego 'Przygotowani'a etnografów do spełniania nowych ról wynikających z aktual- �377 Kronika nych społecznych potrzeb. Zwrócono rówIJJież uwagę na potrzebę badań wspókz,esnych 'procesów zachodzących w życiu kultura,lnym na wsi polskiej, podkreślono konieczność fachowego doradztWla etnog,raficz(lego w StPrawach doty,czącY'ch uczestnictwa w kulturze, a takż,e potrzebę aut-enty'cznego rozbudnania zainteresowań własną kulturą środowiska wacjskiego. W celu u~prawnienia dz,iałalnoś,ci w poruszonych dziedzina,ch postulowano współdzia1an,ie placówe'k kultu['lalnych ponad uik-łaidalmiwojewódzkimi. 'Wniosek ogólny B. J,aworskiej był taki, ażeby U'powsZlechnić problematykę konferencji zaróWll10 w środ.ow.isku e1m.ografów, j-ak i w środoW!i,~ku działaczy, któny aktywnie uczesbniczą w stel'owaThiu ży,oiem kulLurałnym wodo'wisk wij·ejskidl. Sekc}a IV 'pod przewodnictwem Z. Jasiewicza :pracował,a w wyjątkowo dobry'ch warunkach (rmni,ejsza iłość wygłialszany'oh referatów, więcej cza,s'U na dy,skuesję). W wystą;pieniach wskazywaiI100 na slzereg dziedzJin wSlpółlpra'cy mliędzyma'rodowej, w który,ch uczes1.:nicząe1mologowie. Zwmoano też 'uwagę '00 te problemy kontaktów międzymarodowych, w których udzi,ał etnołoga wydaj-e s.i'ę być pożytecmy. Ponadto wskazywano na wm'unki, w jakich dzi'ałająetnologowi,e i na ich w tym z,akresie p<:·trzeby. Na czoło wysunięto sprawy wypmw 'etnO'logic2'JDych,które oprócz walm'ów naukowo-badawczych spełniają ristotną fUlnkcjęspolec2'Jną. Ogó1ne wIlIiIoski z ty,ch rozważaiJ, Lo kOiniecznO'ść wyka,zan~a tprzydatThoś'ci ,sa:my,ch etn.Qilogów w nawiązywaniu kontaktów międzynarodowyoh oraz k>oniec2'JDośćlepszego przygotowa.nia do pełnienia tych funkcji m.in. przez ,odpow.iednie s'ilkoleruie etnologów na po,zi'omie akademi'ckim. W podsumowaniu konfe['oocj,i J. BUl1szta stwierdził, że tematyka spotkani.a okazała się bardzo, ważna fi owocna, że nurtuje śwdo'Misko polskJich etnologów. KonfeHencja potwi.el'dziła. że współczesność etnologiezm.a tkwi wPlf'olb1emach dzisiejszego życia. Spotkanie było więc okazją do uświadomienia zło2JOnoś·ciJ i Wiielośoi zagadnień charakteryzujący,ch społeczno-kulturowe ~problemy W!slpókzesnego żyda. Bolesław OGOLNOPOLSKA Januszkiewźcz SESJA STUDENCKA "WYPRA WY POZAEUROPEJSKIE E'DNiOGRAFOW" W dniach 17- 18 rna,I'ca 1978 r. Oidbył,a się w Poznaniu pierwsza 'ogólnopolska sesja nauk'Owa studen'tów ebnografi.i ,pod nazwą "Wy'pJ'awy pozaeuropejskie etnografów". Na miejsce obrad zjeohały delegacj,e z Kra-kowoa, Łodzi, W,aJ"Szawyrl W:roc1awia. Spotkanie zostalo wJ'garruizQ.warne przez Koło Naukowe Studentów E.tnografii DAM w Poznaniu. Obrady otwon:yli: kierownik p02'JDań'skliejKat,edry, prof. dr Józef BUJTISzta oraz opiekun Kola NaukQweg,o, dr Bogusław LineH-e. Pierwszy dzień obr,ad był poświęcony Afry,ce i dorobkowi wyprawcinogr.a.f.iczny'ch n,a ten kontyJnent. Na C'z,ołowysunęło .się wystąpieni€ ucz·cs1ników Studenckiej Ekspedy,cjli Etnogmńkm'ej "Afryka 1976- 77" do Mali, Kamel'unu i Czadu. Spr,aw.ozdaniie z przebiegu WY'pnawy i jej rezultatów przedsla wił WłodZJimierz Żukowski. RyszaJ1d Vo:rbri'ch omówIił metody stosowane podczas badań wśród pLemion Dogonów, Kirdi i Dalba. Część ilustracyjną komentował kierownik ekspedy,cji, Piaweł I<;ostuch. Po południiuobrady ,otworzył komunikat Magdy Miśkiiewicz z Warszawy,poświęcony wyJprawomafrykańskim or'ganizowanym w rr,aJmachbyłego Studium Afry.lmrlli- �378 Kronika sty'cznego przy U;niweI'syt,ede WarszawSlkim. WySitąJpiieniJedotyczyłQ nie tylko spł'awoZidania z dwóch już Qdby,tych wypraw, I,ecztakże planów na rpa-zysz!QŚć.Dzień afrykański :rokończył referat Aluny OwsLej.czuk z Łodzi na terna ,t s<wsQwan!i'aniektórych pojęć iY'PO!ogic:mych w etnognaJij<jna przy!k1ad..zi'e AfTyki- Z'J.<Ch. WY'S1tąpienie wzbudziło SipOD:o dyskusji, 00 jest dowodem 'ciągłej aktualności problemu adekwatnośc,i pojęć teoT1ety'cznych do rzeczyWliJSltoślCi empiTy,cZJnej. Dl'U'gi d~ień obrad, w przeważającej części poświięc0;ny problemom Azja', za,inaugurował,o wys.tąpien;ie Sllmdenta Kiatedry Etnografii z POZJl1<alllia, Krz)'lslZ.tofaŚdsłego. Zrelacjonował on przebieg i wynikii wyprawy "Indie 76", sZJczegó1nąuwagę poświęcając badan:iolffi wś'ród pó~noclnolindyj,s,kj,e,goplemienJia Bhilów. NastQpni'e Lech Bernasińs'k!i po'informował o .mająoej się odbyć w przysz!yml'oku, z T'amierui,aKatedry łódzkiiej, wylpmwie <s·tudenckiej do Af,ganiISltalllu.Wiele ceTI'nych uwa'g i komentarzy dla studentów z łxx1Z1izawierało wytStąpieniia mgra Ma'I'ka Bero rz Pozna'll'i1a,który obsze['[l:ie omówi! E,tmo'logj,cZll1ą Wyprawę Azjaty'c:ką "Ewa 76" do Afganli!Stanu. O zamierz.etrlia,Ch ZJolf;gailiZJo,wania w 1979 r. wy/pr,awy s<Ludenckiej do Ameryki Pdudn.i.owej (K'Olumhia, Ek'wadio<r,Peru) pn. "Amped 79" poiU1f,o:r:mowałzebr.anych k,ierQwnik gl'U'PYorga.nim,cyjnej, Andmej Antczak. Pod-o'brue jak i nad SEE "Afryka 1976 - 7'7", tak li nad tą wyprawą patronat Slpmwuje m. in. Koło Naukowe Studentów Etnografii z Poznania. Na zakończenie Atnda'Z'ejKrupiińsik:i z Kira'kowa poJilnfo.mował o planach wyjazdowy,c,h studentów I1Jamtej,szejK'a,tedTy na stacjolllaame obozy ibadawcZJena WęgTy li Słowa,cję. Przebieg obrad !i cała dy,s!msjJa dowodnJie wskazywały na oelowQść i doniosłość !'ealizowamia wypraw poza,BUl'opej:sJcioh\por'zezetU1o~nafów. KOl'zyś'ci z takich prreds'il,'Wzięć'są aż nadto widoc:me: l1l1Jteresuj~cermateriały badawcze, kolekcje muzealne, szereg popul,a['lllo[)a,uk,owy,cha'rtykuł6witp. Poza tym 'poszerwją one Z1akres badań P<'lskiej etmografili, skOllioOOJWQWanej przecie ws:zystkim lI1a za'gadnienli.ach kmjowycll. Uozest n:ioc y s'esji spotkali się ,także z pr,a'oownikall'TliKatedry EtU1ogl'aHiw Poz:naniu, gdzie prof. dr Zbigniew Jars:iewkz przewodinirczyl rozmowom o dorobku i zamieJ'ZJeniach .tutej.szej ,p1acówki. Sesja była <Jkazją do ,podjęcia 'r,o'zmów w 's'pora'Wiie wSlpófprr-acystudenckich Kół Naukowy,ch wszys-tJci,chkatedr uniw.e'rsy-teckkh w Polsoe. Postalllowiono po.djąć wys<i1kiw spr,awie wymiany bibhografii, orgalrLiZ)owaniawspólnych badań terenowych, ccrr'ocz:nych sesji Situdenckric,h (,następna odbędzie się w Krakowie), szybszego przepływu ini'oorma,cji (m.iln. dotyczy to infonmowartia 'się O' tema:ta'ch zamiorzony'ch prac rnagi:stersiklk1h). Spotkanie p>OśWlięoonebliż'szym ustaleniom w tej kwesti-i odbędzie SIę joes.zczeW tym roku we W'rocłaWliu. Michal WKŁAD POLSKIOH KONFERENCJA Buchowski, Wojciech Burszta BADACZY W POZNANIE KULTUR LUDOWYCH I PIERWOTNYCH ŚWJ:ATA NAUKOWA WE WROCŁAWIU, 24 - 25 LISTOPADA 1978 R. Wprawdzie żadoo z uniwersyteckich ośrodków etnografi<c:mych w Po1soce, am też. zakładów tego typu zgrupowany,ch w Insrtytlloie Hrist<J['ii KuHurry Materiialnej Pclskiej Ak;a.demii NJa,uk, nlie prowadzi. pr,o'gJramowy,oh badań !nad wkładem nauki oclskiej w ,etmografdczne badaU1ia na świeci'e, powoli jedmak i w tym temade nas tę- �Kronika 379 puje peWlne ożYWli·enie.Nie jest '!lo jednak ten wymiar, jatki !pOwinny ollosdćprace z tego ZJak,reslU,bo zaległ{)śc1iw 'tej d:z;ioo2Jiruie mamy ogromne, bowiem r{)la Polaków poznających kultury ~ud()Owe i rpierwQ'i'ne śWli'ata byla ll1apraWidęnieba,gatelJn<a.Akt·ualnie jednak jesteśmy świadka'mi ZJor'ganiZJow.a.ni.a. Iniespeln'a w c,ią,gu pięCliu loat tTZJech k(ln.fe~'encji etnOgTafj'czny,ah PO<ŚWlięC-oIl)'lch tej 'Problemat)"Oe. WlSzystkie <Jll1eodbyły sil; we Wrocławiu z :inicjatywy wrodawlSkiego ośrodka e~!l1ografJiczneg{) 1. Jes:t t,o temat rni.cZJmi'eTni·e in ter,esują'cy, mało .zbad.a.rnyi kawy podejmujący go napotyk.a na bogactwo różnorodnych ;mater,ialów źródłowych. Mówiono o ~ym podcza,s ostatniej kornfe:rellicj:inaukowej na temat Wkład polskich badaczy w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata, która od'była 'się w drui'ach 24 - 25 listopada 1978 roku we Wfloc!.aWJi·u.J'ej o.ng'arniz,a,tor.amibyl!i: K>Olffiite.tNauk EtnologiczmyC'h Polskiej Akademii Nauk, Katedra EtJnograLi:i Un~'Wersytetu Wroclawskioego oraz Polskie 'Dowa1rzy's'two Ludoznawcze, Oddział 'we WrodaWJiu. Całością pra'c OIl'ga:nimcyjil1yoh kierowali: pirof. dr 'ha:b. Zbi~niew JoasieWli'czz ra.mieni<a Komitetu Nauk Etnologiczny'ch PAN ,i doc. dr hab. Edward Pietraszek z ramienia Katedry Etnografii Uniwer.sytetu WrocłaiWS'kiego. Zadaniem 'kcnfe-rencji było pTlZedlSt:awieil1~e i Iplf'ZJedyskutowanie pol:s:kli1chbadań -o:bejmujący'Clhludy i :kuli'UlfYpoza rpolls:kimt.erytorium etnicznym na przestrzeni od XVIII do XX wieku. SZJezegółoWlegouwzględinienli'a wymagają bowi-em w tym ohsze.nny,m tema'cie .mebod<llogi,czne li teorety'czrne pr<>bloemy betdań !Je.renowy'c.hprowadzonych Ipr,zez Polaków nad k'lilotU'ramiludowymi i piel'WQltnymi świata, jak rÓWll1ie'żwy,k'O'nany'ch IprZJeznich opl1a1oowań sys;tematy,cznyc·h. Na oberny:rn eta!pie k'szialt'owanliasię Zia'interesowań tym zagadnieniem ważne zma,czenie ,ma także przypomnienie i ,omówienie dOf'ohk·u wybHnych badaczy, z uwypukkniem ,pod.stawowy'ch cech i'oh Ipl!"a,cybadawcZJej, stawiall1)'lch celów, przyj'mowa'l1yoh Z<\łożeó,1Itd.,oraz oddfZJiaływani" ich nJ<lnaukę ljJ<>lskąi obcą. G'eil1ewlizując,pookreŚ'ł:ić rn'ależy ZJgodruiez z'alożooiami p'I'O'blemowymi konferencji, że w hisltodi etno~rafii poLskiej niezbędne jest przedstawi,enie całości badań empi.rY'cZJny'chi publikacji syntetyzujących 'or.az waż'!1l.iejl$z)'lchIPOIPuloaryzators1-:ich 'oN oolnietSii·en,ju do S\·owiańs,zczyzmy, Europy .pOZJasłoWliańskiej,Azji, Aust-ral1i li Ocearndi, A IrykJi oraz Amery:kli Półn<lcnej i Połudrni'Owej. CeLem konferen!cji było więc zwrócenie uwagri.n,a stan 'i zarsób pubLikacji po1skioh ,0dnoszącyClh 'się do etno'groafii Eurorpy i sWlia,taoraz :niezbędnych Ipota:zeb w tym zakresie. Ponadto ehodziło o powiększernie u:społu ludZJi,k,tórzy w rezulta,ciie kon.f.erencji mogLiby odk:.ryć nowe możliwości badawcze i o:kreśl,ić s>wojoe 'micjosce w ty·ch badaniach, wYimagających cz;;sto, udążliwych poszJUkiwań, Żlmudny.ch sy:n~ez oraz thllmaczeń. W.ielou'bowiem pOllsKkh !badaczy pTa'ee swe publikowało Ipoza granicamiklr.aju, stąd też pełny obr'az dorobKU naukowego tych post'a'ci wyJma-ga <także Jllcmych kwererud bibLiogr.a.iiic.zny,ch. Na progr,a.m kOil1fer·encji złożyły się a:.efemty 2 li dyJskU'sja poświęcorne różnorodnym aSipektom polsku.oh badań kuUur ludowych i :pierwotilych śwJiJata. W obradach Pierwsza z tych konferencji odbyła się w 1973 r. i poświęcona była kontaktom polsko-rosyjskim w dziedzinie etnografii. Materiały z konferencji ukazały się w specjalnym tomie zatytułowanym Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii, pod red. Józefa Babicza i Antoniego Kuczyńskiego [w:] "Monografie z DziejÓWNauki i Techniki", tom CIII, Wrocław 1976. Druga konferencja obradowała również we Wrocławiu w 1976 r. i poświęcona była pamięci Aleksandra Godlewskiego, wybitnego etnografa i etnologa, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego, badacza ludów Oceanii. Materiały z konferencji ukazały się drukiem pl. Ludy i kultury Oceanii. Sesja pośWięcona pamięci prof. dr. A. Lecha Godlewskiego, pod red. A. Palucha, w: "Acta Universitatis Vratislaviensis" nr 435, Wrocław-Warszawa 1979. 'Tematyka posiedzeń plenarnych: prof. dr Zofia Sokolewicz, Polskie etnograficzne teorie kultury a badania terenowe ich twórców; dl' hab, Andrzej Paluch, Zalożenia metodologiczne funkcjonalnych bada", empirycznych Bronislawa Malinowskiego; dr Zbigniew Biały, Kazimierz Moszyński jako historyk i teoretyk kultury słowiańskiej; prof. dr Richard Jerabek, 1 �380 Kronika uczestniczyli etnografowie - z natury rzeczy najliczniejsi - z katedr uniwersyteckich, Insty,tutów .Polskiej Akademii Nauk ,i muzeów, ,a także jt;zykoznawcy, history,cy oj geografowie interesujący się tym problemem. Zaproponowany porzez Oirg.a·nll7Jaiorów tok ,obrad rozpocząl slię pos:iedzeniem plen:o.nnym. Otworzy! j,e :prof. dr ha.b. Józef BUIr'S'zta,który ujmując w perspektywie historyc7Jnej probIematykę polskich badań .etnografi'czmYCih w różnych rejonu'ch świata pod.a! ich klasyfikacje, dzJ.eląc je ,na prace o ,charakterze wybitnie materiałowym orazOlpracowania syntetyczne. Ws,k'aZJują'cna duży dor,o·bek w obu tych katego,ri-ach podkreślił, że probIematyka konferencji nawiąZJuje do dwu szerokich problemów ba'dawczych sf<o~muł'owanych podcZJaiSK'ongrmu Nauki Polskiej w 1973 roku, któr}/lmi są: "SwiactomooŚĆ historyczma n,a~'odu polskiego" i "Polskie dziedzictwo kulturowe". Z prZYCzyn ruBzale:imydl ,od Q'rga.rui=torów konferencji część referentów nie przybyla do Wrocławia. Spowociow,a!o to zna'czne us:zlczuplenie rozpatrywany()h problemów oraz zna'czm'e przemiesmnie w terrminarzu obrad.· KoniecZJność ta zaistniała już pod'cZJas posiedZJenia pl,enamego. Jak,o pierwszy wystąpił na tym posiedzeniu dr Z. Biały z T{~feratem poświęconym Kazimiel~zow,i Moszyńs'kiemu. Autor, poruszający się znakomicie po obszar,a.ch zainteresowań badawczych Moszyńskicgo, przedstawił j-e~o z·asługi jako historyka i teoretyka kultury. Doko'nuł on wnikliwego :przeglądu jego zasług badawczych, w których przejawia "it; wiele wątków i problemów ze sfery teori·i kultury i hi-sboI'iiSłow.iańszczyzny . .lako badacz dawał Wpływ polskich badaczy na kształtowanie się czeskiego ludoznawstwa; prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Polskie potrzeby badań porównawczych nad historią kultury ludowej w Europie. Tematyka referatów w poszczególnych sekcjach: sekcja Europy: dr Witold Armon, Badania Eugeniusza Frankowskiego na Półwyspie Iberyjskim; dr Władysław Baranowski, polskie zainteresowania kulturą ludową północnych terenów europejskiej Rosji; dr Danuta Tylkowa, Polskie badania nad kulturą pasterską Karpat i Bałkanów; doc. dr Bronisława Jaworska i doc. dr Maria Biernacka, Polskie badamia w Bułgarii w okresie powojennym; doc. dr Adolf Dygacz, Badacze polscy kultury ludowej na terenie Czechosłowacji; sekcja Azji i Ocea· nii: mgr Antoni Kuczyński, Polskie badania etnograficzne w Azji północnej. środkowej i wschodniej; doc. dr Henryk Swienko. Feliks Kon - badacz ludów Syberii i rewolucjonista; dr Sławoj Szynkiewicz, PrOfesor Witold Dynowski - inicjator polskich badań etnograficznych w Mongolii i jego założenia badawcze; dr Jerzy Wasilewski. Podstawowe kategorie języka symbolicznego w kuLturze tradycyjnej Turgutów mongolskiego Ałtaju; dr Iwona Kabzii,ska-Stawarz, Adaptacja młodZieży mongolskiej do środowiska pasterskiego; prof. dr Zbigniew .Tasiewicz, Zespół do Badań nad Kulturami Azji Środkowej Uniwersytetu Poznańskiego im. Adama Mickiewicza. Cele, założenia, wyniki prac terenowych; dr Krzysztof Wolski, Polskie badania etnograficzne na Środkowym Wschodzie; dr Leszek Dzięgiel, Polskie badania współczesnego Kurdysta'nu irackiego; mgr Barbara Kopydłowska, Polskie badania Oceanii; sekcja Ameryki i Afryki: dr Krzysztof Makułski, Polskie badania etnograficzne w Afryce poludniowej, dr Ryszard Kantor, Badania afrykańskie Andrzeja Waligórskiego, dr Krzysztof Zielnica, Relacja Józefa Mi!kowskiego O wyprawie dahomejskiej; mgr Mieczysław Tracz, Uwagi o etnograficznych badaniach w Egipcie; doc. dr Maria Paradowska, Polskie penetracje etnograficzne w Ameryce Południowej; dr Barbara Golda, Stan i potrzeby badań nad kulturq zbiorowości polonijnych w USA; doc. dr Jadwiga Kucharska, Badania nad Kaszubami w Kanadzie. Ponadto w ramach obrad wygłoszono szereg komunikatów dotYCZ'lcych publikacji. opracowań i zbiorów związanych tematycznie z wkładem badaczy polskich w poznanie kultur IUdowY~h i pierwotnych świata. Oto ich tematyka: mgr Teresa Zakrzewska i mgr Elżbieta Karpińska, Tematyka prac habilitacyjnych, doktorskich i magisterskich opracowanych w polskich placówkach etnograficznych, a dotyczqcych kultur pierwotnych i ludowych; dr Zygmunt Kłodnicki, Tematyka pozapolska w pubLikacjach i w materiałach archiwalnych Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; dr Henryka Romańska, Relacje etnograficzne w czasopiśmie "Ziemia"; mgr Barbara Czuchnowska, Kolekcje dotyczące kultur pozapolskich w zbiorach etnograficznych w Polsce; dr Krzysztof Makuiski, Kolekcje egzotyczne w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Warszawie; mgr Zbigniew Sicrszuła, Historia powstania, główne kołekcje i perspektywy badawcze Muzeum Azji i PaCYfiku; mgr Mieczysław Tracz, Materiały doty' czące społeczeństw pierwotnych w Katedrze Etnografii Slowian Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 381 zawsze Moszyńskipierwszeństwo faktom Iprzed hiipotetycznie brz.miącymi sformułowimiami. Moszyński pojmują'c etnogroifię jako naukę zajmującą się badaniem zrębów kultury, poprzez swoje :prace z tego zakresu rozs'zerzył nasze poznanie świata, :} to czego dQkonał, slanowi wielki wkład w 'rozwój poznania ludzkiego. Przyb~iże.nie zasług tego czołowego etnografa 'polskiego :i teoretyka kultury 'spotkało się z dużym zainteresowaniem słuchaczy, którzy raz jeszcze mieli możliwość przekonać si!; jak WIi,elesfer kultwy ludzk'iej 'obejnl!ował swymi 'zaiJnter'Cso'Waniami bada'wczymJ. Niejako poza oficjalnym programem -obr.ad,plenarnych w pierwszym dniu konferencji wystąpił dr Leszek Dzięgiel z 1nstytutu Rolnictwa i Leśnidwa Krajów Tropikalnych li Subtropikalny'ch Akademii R!01ni'czej w Krakowie. Do dyskutowanej ,coraz powszechniej w kraju użytkowej ,roli etnografii dorZJucił on szereg warlo'ściowych uwag z pozycji uczestnika interdyscyplinarnych grup cks'pc'rtów, które na zlecenie tzw. krajów ro:zwijający'ch się pI'owadzą specjahS'ty,czne badania zwi'\Z<.lnez ro,lni,ctwem. lic jes·t to ,oczywiś'cie pow.szoCchna w P:ols'ce fo-nma udziału etnografów jako eksrpertów w centrala'ch handlu zagranicznego, a także grupach roboczych podejmujących usługową 'dzialalność w zakresie TOZJpoznawania tradycyjnego moddu gostpodark'i rolnkzej i określanie jej prognot Tozwojowych w krajc.ch tropiku i subtropiku. W każdym bądż razie jest to problem interesujący, daj,]cy etnografom nowe pok do dzi,alania. W dru&im dlliiu obl'ad odbyły 's'ię Po~iL'(]zeruia trz.ech sek'cji, tj. Europy, Azj' i Oceanii oraz Ameryki ,i Afryki. Organizatorzy konferencji 7Jdecydowali się na taki podział obrad, bowJ.cm zgłoszone 'I"eferaty, zgodnie z wcześniej przyjętymi założeniam~, dotyczyły tych obsz'arów. Sl'kc;a p,ierwsz.a poświQcon:a Europie :pI'O,wadzona byIa przez prof. dr. A. Kutrzebl;-Fojnaro'wą Prezentowane w jej ramach referaty dotyczyły polskich badań etnograficznych na Półwyspie Iberyjskim, na terenie Czechosłowacji oraz Bułgarii. Pon<Jdto z.aprezentowano także polskie za,iJnteresowaTJJia kulturą ludową pólnocnych toronów europejsk,iej 'części RO'sji,a także pols~ie badania nad kuliul'<! pasterską Karpat i Bałkanów. W sumie problematyka I1ozważan:a w ,tej sekcji ujmvnila L:.naczny ddicyt wiedzy o faktycznych zasługaoh etnografii polskiej w poznaniu kultury ludowej Europy. Wkład tilll, ,chociaż bez ·porów.na,nia :mniejszy od wkładu w polskie badania ,etnograficzne na terenie Azj,i, wym.aga jednak pewnego u,;y,'tcm<Jtyz.owania, ponieważ do ,chwili obecnej wiadomości z tej dziedziny są nilzmll'rnie fragmentaryczne. Najbogals.zą problcmatykl; zw:iólza.ną z tematyką konferencJi zaprezentowano w ramach sekcji obraduj,jccj nad wkładom Polaków do wiedzy o kulturze l:.;Uów Azji i Oceanii. ZgruPQwane w tej sekc}i 'referaty dotyczyły hi-stori i polskich pe11etracji etnograficznych na omaWiianych 'obszalrach, a także badań prowadzony'ch wspólcześnie, Z przyczyn niezależnych od 'organ1izatorów konferencj:i_ wypadła z toJ·w obrad cala problematyka badań mongolskiDh pf'owadzonych przez zespół pod k!erownictwem prof. dra Witolda DYDtowskiego. Ponadto nie wygłoszony został również zapowiedziany relerat mgr Ba,rbary KopydłowskLi,ej, poświę.cony polskim h:1d:miom Occaulii. Sekcja ta z.gromadziła najlicznoiejszy z.cs1pół uczestników konfeH'ncji. Jej obradom przewodniczyli kolejno priof. dr T'adeu:s'z Lewick,i i prof. dr Zbigniew .Jasil'wicz, doc. dr Henryk Swienko. Obszerne wprowadzenie do obrad zawierał refm'at mgr Antoniego Kuczyńskiego, 'poświęcony /polskim badaniom etnograli<cZJnym w Azji północnej, środkowej :i wschodil1.iej. Prredstawiono w nim p;erwoci-ny ·po,bki·ch zaii.nteres·owań etnogr:afi·cznych na omawialflym o,bsz.arze, sięgające r:ocz,jtków XIII stuleci,a, kiiedy 'to mniJch z W,roc!awia, Benedykt Polak, �382 Kronika odbył długą podróż wgłąb Azji. Kolejno w układzie chr()!J1ologiczny.m zaprewntował auto,r Bola'ków podróżujących po Birmie, Indiaoh, Indochin,ach, Japonii, Pcrsjli 'i inny;ch :rejonach Azji. PtrzeWlijały się więc w referaoie ciekawe 'postacie Gas:pra da Gamy, Jędrzeja Rudominy, W'ojciecha Męcińskiego, Mi,chała Boy.ma, 'Władysława DOToszeWli<:za,HierClU1JimaDrzewiecktego, Gabrliela Lątowskiego i innych, Przy okazjip~ezelIltowania ty~h -postaci podkreślano w r'cferacie ważną rolę polski'ch .misji :ka'bo.liokic,hna tererJJie Azji, temat do dZJi!S:i,aj mało znany, cwk'ający na swego dziejopi'sa. Olbrzymi ohsza'r stanow,iący przedmiot rozważań wspomlliianego powyżej referatu wy zna'czai kcnieczJDość zaprezentowania najważniejszych zasrug Polaków w dzJieja'ch pOZinawania Azji i ciekawsze fakty z tym związane, Niektóre z 'problemów, zasygnalizowane tylko przez A. KuczyńskJi'ego, znalaziy SZC'fszeomówienie w wySltąp;icnia,ch innych referentów. Tak wi~c doc. dl' Henryk Swienko w sposób niezwykle i'ntercsują'cy ukazał postać zmanego rewO'lucjon i,;ty Feliksa Koona, jako bada'cza ludów Syherii, a dr Krzysztof Wol'skli wystąpli! z ciekawy,m refera,temomawiającym badani,a polskich ctno~rafów na Środkowym Ws'chodz:ie. Dużą część wystąp;ienia poświęci! K. Wolski swotm hadani'om w Afganis,tanie, Irame, India'ch, Nepalu i Pakistanie, a pon,adŁo wspomniał o innyoh PoLakach penetrują'cyoh w ostatnich Jatach te obszary. Jednym z nich je:;t Leszek Dzięgiel, który podcZJas 'Plenam,ej s,esji w pierwszym dniu obrad ,przed'stawił informację na temat :i1nterdyscyplinalrnych hadań prCYWadZJonychprzez polskioh ekspertów z Instybutu RolJnictwa Krajów 'I1rQpikalnych li Subtr'Opiik'alnych Aka,de:ni'i Rolniczej w Kr,akowie. W 'ramaoh obrad <tejsek'cji wy'Stą;p:ił'On ,równiież z referatem poświęconym 'p<J1lskilmbadaJnio.m wSlpókz€lSlIlegoKurdystanu irackiego, w którym 'S'koncentoował się przede WlSzy~tk,im na wla'sll1ych badaniach tego obszaru, WprawdZJie gr>upa badawcza, w której u.czestniczył L. DzięgJiel zajlmował.a Soięgłównie badaniami nad tr,ady'cyjną kulturą agrarną omawiane!1io obszaTu, na ich marginesie po,czyni! on jednak interesujące obserwa'cje doty'czące różny'ch dziedzin kultury. W pewny,m kontekś·cie do omawianej przez K. W'olskiego i L, DZJięgiela problematyki nawiązywał rreferat prof. dra Z. J'J,lsi,ewicza, który berował wyprawą etno~af:icZiI1oąZespol,u do Badań nad Ku 1t'urami Azji Srodkowej Uniwersytetu im. Adama Mi'ckJiewlioczaw Poznallliu. Wy;prawa ta, zorganizowana staraniem jej kierownika, 'odbyła się w roku 1977, a 'Ulczesbni,cykonferelIlcj,i mi,eli 'możliwość dowiedzenia się 'o jej 'ce1a'ch, założeni,a'ch li wynikach prac badawc.zychZJanim ostatecznie calosć zgromadzonych rmateniałów ukaże się dl'ukiem. Wyprawa zgromadziła ba'rdZJO,cenne .materiały i w z;na'cZJnejilości ,z różnych dziedziln kultury. Materia!y te ukazują przemia'ny :aachodzące w k'ultu,rze ludowej (Jmawiia1nego obszaru, a j,ch zarejestrowanie stanowi ważny dokument wzbogacają'cy naszą wiedzę o tej ,problematyce oraz stanowi 'Pewną kontynua'cję polskich zairnteresowań tymi obsZJa'l'ami w XIX stuleciu. Podobnie jak poprzednio, rÓWlf1ieżw s.ekcji tTZJeciej obradującej nad wkładem Polaków w badan'ia na Iterel1Ji'eAfryki i AJmery;ki ZJabra.kło paru referentów, którzy z przy'czyn n:iezaleiJnych ,od ,orgalllizatorów k'onfere:n'cjli lIllieprzybyli do Wroc!awia. Zapowiadiają'cy 'się interesująco program obrad m'u'siał więc z koniec ZIIl{l'ŚC i ulec znalczmemu uSZJCZJu1pleniu, Str.esZJcZJającjednak na}ogólniej !problema'tykę p~'ZJewid2Ji,aną progr,amem podkreśLić iI1!ależy,ż'e doty;czyła ona mało z:nany,ch w dz:iejach naszej etl\1ografili polskli,ch badań afJrykańskioh Andrzeja Waligó:rskieg'O oraz p{'lskkh 'Penetra'cji w Amery;oe Południowej. Ponadt'O w ra,mach sek'cji zgł'o-swno niezrrniernie ważny problem stan,u oj pO'trzeb 'badań nad kulturą ZJhiorowośc:ipolonijlnych w USA, a ta'kż'e referat su.mujący doty;chcz~sowy dorobek w bada[l!iaC'h nad Ka:5'z,uhalmiw Kanadzie. Ciekawe infoOiI1macjezaWlier,ał refera:t dra Krzys,ztoia �383 Kronika Zie1ni'cy, dotyczący ,H~,lacjiJózefa Miłkowskiego o wyprawie dahomejskiej. Oprócz 'spostrzeżeń o kulturze ,ludów Dahomeju, rela'cj,a ta jes1t doskQlIlałym obrazem losu jej autora uwikłanego w za!skakują,ce wydarzenia ,spowodowane niewo,lą Oj<czyzny. Flodobnych J. Miłkowskiemu wędrowców wielus'P'otkać mOŻlna w dZliejaoh naszego narodu, a część z ni<Chpisując Iswe wS'PoffilI1ien:ia 'utrwaliła na Ikh ka,da'ch obraz kultury ludów, z k,tóry1mi się ISJpotkaliw Azji, AmerY'ce czy Oceaniii. Odkryty przypadkowo przez K. Ziel,nicę ,mat,ed,ał jest j<eszc2'!ejediny1m dowodem na to, że ko1l1Jiecznejest wnikliwe 'Przeanaliwwanie polskiego pamiętn:ikairstwa pod kątem jegc zawartoś'Ci etnognaflicZlilej. Jest ,to jeden z waŻikJkh problemów badawczYClh w ogólnym temaCJie: wkład 'Polaków do wiedzy 'o kulturach ludowych i pierwotnych świata. Problematyka konferencji - zgodnie z,resztą z założeniem - była if·ozległa, toteż warto jeszcze wspomnieć o komunikata,ch dopełnia,jących dwa pmcowite dni obrad. Komunikaty te dotyczyły pu'blik,a'cjii, opracowań i zbiorów związanYich z temwtykąkonferencji. Część z nich obejmowała hiSJtorię kolekcj,i etnogl'afi'cZlilych dotyczącYCih kultur pozapolskich w z-biolralchetnogm:5i<C:mychw Pols,ce, inne natomiast traktowały o mater:iałach a1whiwalny'ch li drobnYich publrkacjach roz'pa.'oS2JOnych w czacSopismach. O tym, jiak dalece aktua1JnJi,ekifajowe pla1cówki ebnograficzne zajmująSlię tą problematyką, ,informował wy'czerpujCl'cy komunikat mgr mgr Teresy Zakrzewskiej i Elżbiety Karpińskiej, 'Poświęcony tematyce pra'c habtillitacyjnych, doktorsKJich i magi:S't'erSikichopra,cowatnY'Clhw polskiclh pla1cówkach etnografic:my'ch, a doty'czącyc·h kultur lpierwotnych ,i :ludowych świata. CałOIŚĆobrad IPosrzJcz-egóLnytClh 'sefficj1i'Lamffinęło posliedz,enie p['enal1ne, podczas którego prof. dr A. Kubrzeba-iPojnarowa wygłoSJił'a ref'eflalt na temat Polskie potrzeby badań porównawczych nad h-istorią kultury ludowej w Europie. Oprócz zaprezentowania poLskjlch potrzeb w ty;m :zaklr,eSlie,wynikającYClhze sł,abego jak dotychcza's za:interesowani'a ,Slię u HalStą problematyką, refer,at ZJawier,ał linteresujące w!adomo&ci ,o w:spółcze:'illli'e'prawadZJonytch prac,a'ch 't1Jadty1m zagadnieniem w innych kr.ajach euro'PejSJkioh. Kończąc, należy podkreślić - zgodnie z tylm, 00 'stwi'erdzoIl1'Ow ,ożywi,onej dyskusji - że obl1ady konferencjli uznać należy ZJaważne wyda'rZlenie w polski'ej 6tnQgrafh. Mówił 'o tym ,między innymi w :zalwńczeniu kon:Eerencjli doc. dr E. Pietraszek, .podkr,eślając wielość <omówionyeh ZJagwdnień, wśród który,ch Zlnalazło się sporo ref:.eksji prakty1czny'ch, jak również wiele elementów teoretycznych. Konferencja umożliwiła zatem uświadomienie tego, co już podkreśUłem na początku s}>rawo2'!dania,że konieczne jest ustalenie jednoHteg)o programu badań nad wkładem badaczy polskich w poznanie kultur ludowych i pierwotnych świata. Antoni Kuczyński SPRAWOZDANIE ZARZĄDU GLOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA OKRES OD WRZEŚNIA 1977 DO SIERPNIA 1'978H. A. Oddziały i członk'owie W okresie sprawozidawczym Towarzystwo posiadało podobnie jak w ub. roku 19 Oddziałów. L:iczba !członków we wszY'stkkh Oddziałach wg stanu na dzień �384 Kronika 3) sierpnia wy/t1Iiosła 762, w tym 3 członków pr.awny'ch. .Jest to o 18 członków więcej niż w ub. okreslie .spmwowawczY'm. Mamy w PTL nadal 6 człOlflKówze Słowa,ck,iego Towarzy'stwa Ludorzmawczego w BratysłaWlie oraz 17 członków honon'wych, w tym 11 za,~.a1!1.icZillych. B. Władze Sklad władz Towarzystwa, wybranych w dniu 13 IX 1976 r. w Krakowie na sprawozdawczo-wyoorczym WZD, uległ zmiaJnie na skutek zgonu 3 osób. Zmarli .dwaj ,czlonkowie Zarządu Głównego, za:słu:ileni dZiałacze naszego Towarzystwa dr Bolesław Łopuszań'ski z Krakowa oraz mgr Piotr Kaleci,ak z Mszany Dolnej, a także wieloletni członek Sądu Koleżeń'skiego dr Tadeusz Prus-Wiśniowski z Myślenie. Na 'ich miejsce dokoolptowano na pos'iedzeniu Iplenarnym ZG w dniu 14 września 78 r. 2 Slpośród zastępców członków ZG. Postanowiono, by do następnych wyborów nie uzupeŁniać składu Sądu K'oleżeńskiiego. Or.ganiz;a'cyjne organy Zarządu Głównego: biu.ro adminis,tracyjne, biblioteka glówna, redak,cj-a LL i "Ludu" we W,rocław.iu, ODiIE PTL w Łodzi o,raz pracownia DWOK w poz'naniu zatrudniają lącznie 17 pracowników. 2. D i.a I a I n '0 ść Za r ząd u GIówn ego jego agend A. Działalność 'ogMno-organiza,cyjna ZG W okresie sprawozdawczym ZG odbył 2 posiedzenia: w dniach 3 IV 78 14 IX 78. Prezydium ZG odbylo pOIsiedzenie w dniu 12 XI 77 w Poznaniu (glównic sprawy wY'dawnkze). Główna KomisJa Rewizyjna prz:eprowadził'a 3 kontrole w dl1iiach 20 - 21 XII 77 w Ośrodku DOIk. ,i IIIlf. Etn. w Łodzi, 17 - 18 III 78 w Redakcji DWOK w POZJoaniu or,az 6 - 7 VII 78 w ZarządZlie Glównym PTL. Sąd Koleżeński w okresie s'prawo-zdawczym -nie ,odbył ż.adnego ·posied·zenia. PTL posia:daswego .przedsiawiciel.a w redakcji "Demosu", który biCEP ·czynny udział w pracach zespolu fedakc) jnego (prof. dr A. Pojnarowa). W.spółpra,ca z Czeskim Towarzystwem Ludoznawczym rozwija sit; nadal po'myślnie, m. in. przez wymianę delega,tów na zjazdach i konfer·ancjach t'/ch towarzystw. Prz.edmiotem obrad ZGi Prezydium były sprawy organizacyjno-naukowe, administra'cyjno-finans,owe :i wydawni,cze. Wiele uwagi poświ<;c'Ono z-aległ,oś-ci-omz tytułu sklad-ek członk'Owsł~i'ch, zalecając Oddziałom nadal maksymalne wys'iłki w celu wyegzekwowania zaległych składek. W lutym 78 r., jak zresztą co roku, wysIano z biura ZG ·do wszyslki-ch Oddziałów ,imienne wy.kazy l:z!-ouków zalegających z opłatą składek ,człoll1.kowskii'ch.Zalegl,oś·ci w składkach, znacZJnie zmniejszone w 1976 r., wzrO'sły niestety i wynoszą wg stanu na dzień 30 VI 78 - 20.685,zł. Szczególnie duże zadłuż'enoie wykazują Oddziały w Warszawie (6.000,zł), we W.f'Ocławiu (3.350 zł), w Sanoku (2.340 zł). Wzorowo 'przedstawia :siG 'Oplacan:i.e skladek w Oddziale KTak'owskim, ·gdzie ·oala zalegl,ość wynosi tylko 30 zl na 80 c1.!cnków oraz w Łańcucie i Zakopanem, gdzie wszYSCy czl-onkow,jc skladki opbcili. Dobrz.e jest t3kże w Łodzi, gdzie zalcgl'Ośe.i wynO'szą 360,zł przy 97 czlonkach i w Toruniu 410 zł na 74 człcmków, N:iektó;re Oddziały przeprowadzJily weryfikac.k członków, skreślając najbardziej pasywnych. Członkowie Prezydium PTL utrzymywali ·kontakty z Zarząd<Jlffii poszczególnych Oddz'i'ałów PTL. Dzięki staraniom prof. dr. D. Simonides reaktywowano prac<; Oddziału w Opol'u li Iprzcprowadzono tam wybory nowcg,o Zarządu. �385 Kronika B. Kontakty naukowe Prof. dr Maria Znamierowska-Rriifferowa i dr Longin MaHck:i zaproszeni ZJDstali na nowootwartą wystawę (18 X 1977 r.) pn. "Rozwój Rybołówstwa" w MuZf!um Ry.bołówstwa, Rolnictwa i Leśnictwa w Hlubokiej k/BudziejoW/ic (Czechosłowacja), która był.a połą,czona z rderatalmi 'i pokazem prostych technik połowu ryb stawowych. Prof. M. PriiHerowa uczestniczyła również w lipou br. w konferencji Folklore Sc>ciety w E_agham pod Londynem, gdzie wygł'osiŁa odczyt pt. Some probLems of sea fisher foLkLore in PoLand. Wygłosiła też odczyt o ochronie zabytków kuHmy ludowej w Polsce w Domu Polonii w Lon dY'nie. W X Sw.iatowym Ko,nkresie Nauk Etnologicznych ~ Antropologicmy,ch, który odbył soję w ~rudll1Jiu 1978 r. 'w Delhi, wzi-ęli ,udz~<ał:,przeowooll1i'czą cyKNE PAN prof. dr J. Burszta m'az pr·ezes PTL doc. dr B. Kopczyń:ska-Jawopska i sekretarz gc·n. PTL doc. dr E, P!ietmszek. 1 C. Działalność badawcza W okresie ,sprawozdawczym kontynuowane były praoe z korespcmdeJ1JtCllmizbierającymi mater'ialy terenowe do prac bada,wczych związanych z problemem węzłowym "Pols'k'a kultura Inalf-od-owa,jejteJ1Jdencj-e 'rozwojowe li peI'cepcja". Przepvowadzono także szkoleni-e lich, doskonalono kwestionariusze ba,dawcZte. W dniach 10 - 11 grudnia 1977 r. odbył się II zjazd ,szkole1l1iowy koy'espondent6w terenowych w Uruit'jowie-Zamku 'Przy współpracy -pracowników li 'studootów Katedry Etnografii UL w Łodzi. Z·osotala·omów.iJona działa1ność Sekcji k'CJ'I'lespond-entów PTL 72 lata 1976/77. W zjeżdzie udział wzięło ponad 30 'osób. Lista kQ'res;pondentów obejmuje obecnie ł51 osób. D. Ośrodek DiIE (spwwoZidanie na -s. 388). E. Biblioteka Zarządu Głównego N a b y t k i B i b l i o t e ki. W okrcS'icsprawozdawczym do Biblioteki ZG wpłyn<;ło 695 egz. dzieł zwarty,ch i czasopism, w' tym: 596 ,egz. z wymiany krajowej i zagranic7lllej, 59 egz. z zakupu, 26egz. z darowizn oraz 14 egz. wydawni'ctw własnych PTL. Zakupi-ono książek na łączną kwotę 20.135 zł, w tym dzieł zag,ranicznych za po·śrcdnictwcm Ośrodka Rozpowszechini'aJlJia Wydawnidw Naukowych PAN n<J kwotG 16.413 zł. W y P o ż Yc z e n i.;1. W -okresie spraworoawczym -odnlQtowa'lloow czyie1ll1JiBiblieteki 2010 oowiedz:ini ł476D v,ol. wYPożycZień na .miejscu. Na zewnątrz Biblioteki wypoży'czono 385 \1'01. W ramach wypoży,czeń międzybibli'Oteczny'ch udostęplnianc są również książki bibliotekQIffi naukowym :i publioc7JllY'mw innych miastach. Biblioteka przesyła ['ównież do Redakcji "Ludu" do P'oznania wydawnidwa do recenzji. Udzielane są także informacje bibliograficzne ustnie i pisemnie za'inter'~sowanym. Bib1ioteka współpra'cuje z Zakładem K,atał'Ogów Cootrałnyc-h Biblioteki Narodowej, do którego przekazuje karty katalogow.e wydawtll~ictw za,g)r.aniocwych wplyw;ljących do Bibliotekli PTL. W listopadzie 1977 T. przep-rowad:z,onoskontrum d;;i·eł zwaM)'ch (12540 pozycji i-nwenta.rzowy-ch). Stw.ieooZiOlnobrak 42 ks'iążek. Z z'arobu drU!ków zbędn,ych przekazano książki do następujących instytucji: 1) Bib1ioteki Instytutu Botall1ic2lJ1oego UllLiw.Wrocl.awskiiego 2) Bi'b1ioteki Instytutu Geografi-cznego Uniw. Wrocławskrl.e-go 25 "Lud" - tom 63 �386 Kronika 3) Biblioteki Instytutu !Filozofii i Socjologi:i Uiniw. W.:'ocławskiego 4) Biblioteki Ins,tytutu F1ilologiJiSłowiańJs'!ti-ejUnJiJw.Wr'ocławskiego 5) Biblioteki Głównej Uniwersytetu im. M. Ko~nika w TlOTuniu 6) Biblioteki Głównej UMCS w Lub~iJnie 7) Biblioteki UnJiWe1'sy,tecki.ejw Łodzi. Ogółem 'pr:oekazan'o ok. 290 vol. W pierwszy'm kwartale br. zak,oń'czono pra'ce zwią='e z przepisyw.a[]jiem ksiąg inwenta,rZlowy,ch cza1sopilSmoraz podS'UJmow,a71iemwartości ik'siąg inwentarz'owych. Ustalono waI1tość linwentarzową Bi'blioteki, 'k!tóra na dzień 30 VI 1978 r. wynosi 1.502.077,90zł. W y'ill ia n ,a w y d a w ni c t w. W okresie sprawozdawczym prowadzono wymianę z 218 instytucjami, w tym z 46 w kraju oraz ze 172 instytucjami za grani,cą. Drogą wymiany BibUoteka otrzymała 596 egz. wydawnictw, z tego 8rfl/o z za,granicy. Są t'o główn,ie 'cza;sop:iJsmai wydawnidw,a ,seryjne trudno dostępne w kr:aju. W za,rnfian wysIaliśmy 505 egz.. wydawnictw PTL. Za p<lŚr'ednidwem wy>mlianywydaW[]i,ctwa Towa'rzystwa dOdierają do .bibUotek 'UJIlJtweT'Syteckii,ch, mUileal!l1ych, instytutów naukowyClh i towarzystw w 36 kraja,ch. F. Działalność wydawni<cza W okresie Is<pI'<awoz<iawczym ukazały 'się dru'kiem :następują,ce publikacje: - 1) "Lud" t. 61 2) "ŁódZikii'eStudio Bt71ografi'czne" t. 19 3) "Literatur,a Ludow,a" 1177 4) "IJiter:atura Ludowa" 2/77 5) ,,Literatura Ludowa" 3177 6) "Literatura Ludowa" 4 - 5/77 7) "Litera'tur.a Ludowa" 6/77 oraz spoila planu P AN 8) "Strój kielecki" - 12,00 Łąc=ie: W druku .ZJnajdują 'się następujące publikacje, a) z planu wydawn1cze~o 19771'oku: 1. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 1 30,00 ark. wyd. 11,50 5,00 6,00 " 5,10 10,00 6,00 zatwierdwne - przez PAN: 2. DWOK - "Ruś Czerwona" t. 57, cz. II, z. 2 b) spoza planu PAN 3. Katalog wydawil1:iJctwP'nL w wersji aJI1g. c) z planu wydawniczego 1978 roku: 4. "Lud" t. 62 5. DWOK t. 62 - "Pisma muzyczne" cz. II 6. DWOK t. 67 - "Oprac. me1od'ii ludowych" 7. DWOK t. 68 - "Utwory instr. i wokalne" cz. 8. "Łódzkiie Studia Et'Ilog'raf'i'czne" t. 20 9. ,,Li;t·eratura Ludowa" 1/78 10. "ui;teratulT<a Ludowa" 2/78 11. "Literatura Ludowa" 3/78 85,60 ark. wyd. 78,80 ,a,rlk.wyd. 3,50 30,00 30,00 30,00 30,00 12,00 5,30 5,25 5,30 Ra'Zem: 230,15 a'rk wyd. �387 Kronika W przygotowanliu znajdują się nil' 4 - 5/78 i 6/78 "Literatury Ludowej", ,,Lud" t. 63 oraz koloejnoetomy DWOK. W oprac-owaniu jest ,też kolejny zeszyt APSL Strój limanowski. Wspomnli-eć należy, że ze zbioru DzieŁ wszystkicl~ O. Kolberga 2 wydawnktwa: Ludowa Spółdzielnia WydaWlThiczai PolskieWydawil1iidwo Muzycz:ne dokonują stale wznowień - wprzygQt,owa:nli.u jest wznowien1e tomów 009 do 17 - .przy merytoryczneji edy,tors-kiej pomocy Redakcji DWOK. Redak,cja DWOK, IXJ uzyskaniu w ub. rOiku z PAN dodatkowy'ch funduszy:i pap:eru, przygotowuje obecnie do wydan:ta po 2 romy ['ocznlie. W związku z podwyżką 'cen usIug poligrafii'cZll1y<chZa'rząd Gł. PTL uchwalił one; posiedzeniu w drniu 3 IV 78 podwyżkę cen wydaJWil'1ictw.Od 1978 r. cena 1 tou;u "Ludu" będzie wY'l10sić 60,- zł, "Literatury Ludowej" - 15 zł (zesz. pQdwójny 25, -zł), DWOK 80,zł (do 30 _ark.) i 100,zł (ponad 30 ark.). Bodwyżka powyższa n.ie o'bejmuje subsk,rybeniów DWOK or_az iprenumerraborów "Litffi~atury Ludowej", abonujących to pismo na pod'stawlie u:oczlI1ych przed·płoat, dokOll1any'ch w 1977 1'. a canto Tuku 1978. Planowe wydawan!ie na'szych publ.ikacji napotyka na pow_awe trudnośoCi wynikające z 'odraczaniatermlinów przez druk!arnie (tłumaczą-ce się m. in. brakiem kwalifikowanyoh drukarzy i nadmi.arem zleoeń) oraz ze WLJTOSltu kos,ztów druku. G. Działalność £ill1all1.S'owa Za tWJierdzony pnez Po1ską Akademię Nauk budżet określa wydatki na p<Jszczególne k,ierunki działalnQ5ci 'Oraz żródla pakry,cia wydatków, przy ,czym poziom dow-cji jes,t uwarunkowany pI"awiidł'Owym 'J}ostęPell11realiza'cji doohodów własnych, a więc sprzedażą i .składk.ami czł<lll1kowskimi, a pon.adto nlloeprzekraczaniem wydatków osobowy,ch. W okresie sprawozdawczym kontrole 'przeprowadzone przez terenowe władze fir!ansowe i Zakładu Ubezpieczeń Społeczny-ch nie 'Stw.ierdzają 'u~hybi-eń, natomiast okI"esowc kontrole Głównej K'omisjli Rewizyjnej podkr-eślają wagę nadmiernych zapasów książek w magazynie, jak również ni-e zawsze for-maIną dokumentację, nadsyłaną z Oddziałów terenow)'ch PTL. Dochody i wydatki 'planowane i wykonane w roku 1977 oraz w I półI"ocZU 1978 r. obrazują lXlniższe tabele: L Dochody w 1977 roku: Plan Wyk'onanie 1.846.000 1.846.000 dotacja budżetowa 42.430 11.433 wpływy ze składek ,członkowsklich 442.454 297.416 wpływy ze sprzedaży wydaWll1i-ctw - dotacje na prace zlocone 243.575 497.794 Razem 2.574.459 2.652.643 W roku 1977 PAN przyznała doda,tkową doia'cję w kwocie 250.000,zł na wyrównal11h~zwiększlonych kosztów druku pozy'cji wydawIlliczych. Niewykona:n-i-e sprzedaży wydawni'etw wynika głównie oz ni'eukoń,cze.nia w porę druku tomów DWOK i Stroju kieleckiego. Badan.ia węzłowe zapoczątkowane w p<Jtow~e['oku "praw:ozdawczegQ prrez redakcję DWOK w Poznan!iu 'Stanowią wart;Qść przekroczenia wpływów za pr-ace zlecuneo Niższe niż -planowano wpływy 'składek 'członkowskich dO'ty'czą w głównej mierze składek zaległych z latpoprzednJkh. 25· �388 Kronika II. Wydat.ki w roku 1977: Plan 1. Dzi.aloalność ma,tutowa 0_- DzJLałalność orga'!1:izacyjna - Od,czyty _o_ ZjaZJdy, konferencje -- Biblioteka wydawnicza 3. Usługi Różnica 30a.049 304.423,82 - 116.496 146.636,29 -I- 30.140,29 36.828,10 - 12.471,90 48.300 165.864 -_.- Razem: 2. Działalność Wykonanie 638.709 1.459.575 332.175 2.430.459 ------~ 147.520,-- -------- 3.625,18 18.334,- 639.408,21- 3.300,79 1.153.370,80 415.451,60 +- 2.204.231,61 - 306.204,20 83.276.40 226.228,50 Ad 1. Wydatki 'na dzi.ałalnośćstatutową wykazują w poszczególnych pozycjach przekroczenie lub oszczę<:l'!1oś-di,wSUlmie jednak powstała oszczędność 3.300 zł. Ad 2. Z braku mocy przerobowej druka!l'ń mie ukazały się 4 pO'zy·cje wydawnicze, w wY\l1;irku 'czego 'I1IiewylkOTIaIl1ie ,koSlz'iówwYll10si306.204,- zł. Ad 3. Przek!I'ocnenie nakladów usług ma ,pełne uzasadll1ienie w zawartych umow,"c'h na wykonanie o!kreśl:onych badań węzłowy'ch, co 'PotWlierdzają wpływy za te usługi wyk,azall1e w części I. W pierwszym półroczu żadna z plalnowa,ny,ch pozycji wydawniczych nie wstała zakończona druki,em, wobec czeg'o nie wykonano planu splt'Zedaży. Sprzc>daż usług nalstąpi dopiero w końcu roku, Sciąganiie składek członkowskich na'potyka na t,rudności, p<micw'aż w każdym przypadku wypadałoby dotrzeć do zainteresowanej osoby, wobec tego ,okl'esowo wysyłane są 'Pi~ma do Za;rządów Oddz!iałów z wykazaJmiimiennymii zaległy,ch :skladek. Realiza'cja wnioS'ków poprzedni·ego Walnego Zgr-omadzenia w Łodzi. Obydwa wnios!ki dotyczące: przyznania ;honorowego czro.nkow'Stwa PTL prof dr K. Ziwistowicz-Adamski-ej oraz z-organizowania WZ w Toruniu zostały zreali-' zowane, postulaty -nat-omia'st 'są uwzględniane w bieżą'c-ej działa1ności Towarzystwa. SprawoZJdania z dzial'alnośoCi,organizacyjnej, ,badawcZJej i popularyZlat'Ofskiej nadesłało 12 Oddzji,ałów 'oraz Sekcja Muzealna PTL, Sekcja Korespondentów Terenowych PTL i Redakcja DWOK. Na podkreślenii'e wsługuje :interesują'c.a dZJiał,aln,ośćOddziału w ŁaJ1cucie, który skupia m. in. kilku wybHll1ych pisaJ.'zy i twórców ludowych, a także sum:ien.na praca nowego Zarządu OddZliału w Opolu. Bardzo 'owoona 'była praca Sekcji Muzealnej na:swgo Towar:zy·s"twa, a zwłasZJcza j'ej przewodniczącej prof. dr Marii Znamierowskiej-Priiff€!l'owej, co· sZJCZJegóIni'e milo jes't .na,m w tym spmwozd·a'D'iu podkreślić. H, Vhoclaw, dnia 29 VIII 1978 r. SekretaJ"Z Generalny PTL Pietruszek doc. dr hab. Edward SPRAWOZDANIE Z PRZEBIEGU PRAC OŚRODKA DOKUMENTACJI I INFORMACJI ETNOGRAFICZNEJ W 1977 - 1978 R. W roku 1977 w Ośrodku Dokumentacji 'i In.fonmacj.i Etnograficznej PTL, pro'\,\,<ldzonym opod kieruIlJki€'ffi doe. dr ha'b. B. J.aworskiej, z'atTuo-nJionebyły dWlie 050- �Kronika 389 by na pół ciatach (etnograf i sekr'etaI'1ka) o~az j,ednaos,oba na całym etade (etno~ graf). W okresi€ 'sprawoZJdawczym działalność ODiIE kon<C€In,trowała się na zagadnieniach dokumentacjli bibł iogra fk z:ncj, przy czym część tych pcr-ac finansowana byla przez KNE PAN. W r.amach tych prac: - mgr Ewa Ka,rpióska przygotowal,a do pubLikacjii bibliografię etnograficzną za lala 1970 - 1975; 'pra,ce są jesz,cze w toku, ich zakoń'czenie przewidziane na grudzieiJ br.; - jak co l"<J'ku,przygo\o.wano wyb6r 'p()Zycji ,bibEo,gra£icmyc'h za pak 1977 dla międzynarodowej bibliografii nauk spo.jec~nych, wydawanej ,przez Comite Intennational :pour la Documentation 'et la Informati'on des Science.s Sociales (E. Kanpińska); - kontynuowano współpracę z naczelną redakcją kw,a'rltaJonika "DEMOS", przek,lzująC niemie·ckim kolegom stresz,czeIJjia polskich prac etnografi.cznych i f.olklorystycznych. W ramach działalnoś,c'i Ina uży.tek wla.smeg'o środowi'ska etnografi'cz;n,ego Ośrodl'k, na 'Podst.awie zaproszeó przysł'anyeh ~zez organizatQrów,pnekazywał poszczególnym ·osobomi 'placówk,om inf'ol1macje o zjazda,ch i konfer'cncj.ach zagra!nieznych. Ponadto, podobnie j'ak w la,tach ubiegłych, opra,cowa,no za 1977 rok zestaw informacji do k:rondkii "Ludu". E. Karpióskaopra,cowala wykaz z,G-rganiwwanych w PoLs,ce sympozjów, kongr.es.ów i inrny'ch spotkań naukowy.ch z udziałem etno~rafów 'o,raz wykaz 'pru,c magis,terskkh, dokto~s-kich i haJ:jilitacyjny,c.h. L Wiktor przygotowała wykaz eza'Sowyeh wystaw etno grafi'cm y'oh. Zródłem informa,cjii były zaproszenia przesyłan.e do ODiIE z Za'fZądu Głównego PTL, wy,cink'i .pras'owe oraz ankiety ro'zsyła1ne przez OŚ[,<Jdek. Organizacyjnie z ODi'IE związa,na jest Sek>cj.a K'or'espondentów Terenowych PTL, której -pracami kieruje mg'r Z. NeymanowG, w Imiarę potrzeby k<Jnsu1tując dZ.i.ałaln<Jśćz kierownikiem Ośrodka. AJmJinistra'cyj.no-jjiJIlans'OJwe sprawy Sekcji pr<Jwadzone są w Ośrodku. Pracowm/ky ODiIE bra,li udział w zorganizow.aniu II Zj.azdu Kores'pondentów Terenowych, który odbył Isię w grudniu 78 w Uniejowie. W iistopadz,ie 1977 Komitet Nauk Etnol-ogkznych PAN IPowołał Zespół d.s,. Dokumentaej,i BtlO<Jłogiicznejpod lI»"zcwooo'iotwem doc. dr hab. B. Jaworskiej. Zespół ten, w ścisłej współpracy z ODilE, ,podjął natychmiast(J·wą działalność, organizując w Łodzi w dniach 21 - 22 III 78 zebranie ·członków oraz osób w,s;półpracujących do tej ,pory z Oś'r,odkiem. Celem zebrania bylo spowodowUlniie dy,s.kU'sji nad różnymli formami do!ku'ffien\:'lcji, kolejnoŚ·c:ią podej;mowa,nych pr.a'c w tej dziedzinie O'fGZ nad współp~acą polskiego środOW!i:skaetn(Jgraficznego z redakcją ,eza:sopisma "DEMOS". Wstępny r€ferat na temat dziaJ.a.l:ności ·OśTodka przedstawiła T. Zakrzewska. N.a'stę-pnie E. Karpińska wygłosli\.a rdera't rna temat współpracy z lI'edakcją "DEMOSU". W toku dyskusji, z osób uczcstniczą'cych w zebraniu została utworzona sieć kores'pondentów, którzy zobowiązal:i slię systematycmie dostarlCzaćdo ODiIE s,tresZJczel1'i'apra'c dla "DEMOSU". Wchodząc" w 'skł,ad Z€S'połu: B. J.aworska (pTzewodnJj'cząoa), T. Zakrzewska (,'ekretarz) i E. Karpińska (-członek) pTZygotow.ały na VII plenarne posiedzenie KNE PAN, które odbylu siG 2 VI 78 w Warszawie, eks!pozycję pt. Problemy dok:;,mentacji i informacji etnograficznej. W zwiqzku z pr,o,pozycją redakcji francuskiego czasqp.isma etnograficznego "Objets et Mondes", wydawanego przez Musee de l'Homme w Pa-ryżu, Ośr,odek podjął p:-aCe organiz:lcyjlle zwiiąwne ze zgromadzeniem, tłu:m.a'czeniem maz p;rzes.yłaniem dn Francji artykułów ilustrujących kulturę -ludową nas.zego kraju. �390 Kronika Kontynuowana był,a wspóŁpraca z CIDSS UNESCO w Paryżu oraz wymiana materiałów z PracowiDtią Dokumenta,cji. Instytutu Etnografii Srowackdej Akademii Nauk w Bmtysł,awie. Bronisława Jaworska, Grażyna Ewa Karp1J'!ska KONFERENCJE, ZJAZDY l INNE SPOTKANIA Z UDZIAŁEM ETNOGRAFOW W 1977 ROKU S e s j a O ,g ó lo 'P O' l s k a pt. "Tradycje i wspókzesność kultury polsk,icj" (Opole Dąbr1Qwa NiiemooHńska, 6 - 8 V). Organizat'orzy: Zakład FoJkkl'rystyki Wy~szej Szkoły Pedagogi'cZll1ej w OpoJu, Komi,sj.a Kultury Ludowej Opolskiego Towarzystwa K!Ultm:'alno~Oświatowego, Opolski Oddział Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej. Referaty: D. S!imonides, Rola kultury ludowej w utrzymywaniu polskości na Sląsku; W. Nawrocki, Otwarta koncepcja kultury socjalistycznej; J. Damrosz, Społeczno-wychowawcze zagadnienia rowoju kultury ludowej; M. Walińoski, Folklor folkloryzm kultura masowa; S. Gawlik, Spoleczny ruch kultnralny jako forma uczestnictwa w kulturze; S. Czech, Rola Uniwersytetów Ludowych w upowszechnianiu kultury; D. Czubala, Legenda i prawda. Na rr1.arginesie opowieści wspomnieniowych; E. Kosowska, Legenda. Z problematyki gatunku; J. Ługow.ska, Folklor i literatura; T. Smolińska, Współczesne gawędziarstwo ludowe na przykładzie Opolszczyzny; B. Ogr·odowska, Rola Muzeum Etnograficznego; Z. J,aJstrz~bski, Funkcje kulturotwórcze Muzeum EtnGgraficznego. Ucze.stni'cy sesji zwiedz;iJi skans'eJD w Bierkowi·calch oraz wzięli udział w spotkaniu z działaczami kulturalny;mi PirudnJi'ck,i-ego Towa,rzys.twa Kultury w Prudniku. 52 Walone Z g 'l' o lID a d z e n i e D e l e g a t ó w P o l 's k i e g o T o war z y st waL u d o·z n a w c z e g o i s e s j a n a u k o w a pt. "Etnografia ośr·odka p,rzemys~owego" (Łódź, 12 - 13 IX) Orga[lizątorzy: Polsk!ie Towarzystwo Ludoznawcze - Oddział w Łodzi, Katedra Etnografii UŁ. Referaty: B. Kopczyńska-JaworsKa, Kultura środowiska robotniczego w Łodzi; O. Skalnikova: Specyfika kult1ny ludowej w ośrodkach przemysłowych Czech. i Moraw. Komunikaty: E. Pietraszek, Odmienność robotniczego etosu; E. Horvathova, W. Rusnakova, DzisiejSZa koncepcja i dotychczasowe A. Dyga'cz, Folklor badania ludoznawcze kultury robotniczej na SŁo- A. W02Jniak, Stan badań nad obyczajem i modą w środowisku robotniczym Zyrardowa; A. Kuczyńska-Skrzypek, Niektóre elementy tradycyjnej kultury robotniczej; J. P. Dekow;s,j"i, Z obyczajowości robotniczej miasta Tomaszowa Mazowieckiego; W. Now-osz, Przekształcenie warsztatu T2( mieślniczego w ośrodek przemysŁowy; H. .r'ohnov'a, Dokumentacja etnografic:na w muzeach czeskich; B. Baziel<i'ch, Zbiory etnograficzne w rejonie wielkoprzemysłowym; S. Łysilk, Obraz kulturowo-spoŁeczny le.~nych wsi górnośląskich (po::a mecką węglową) w dobie ich industrializacji i dezindustriali.::acji; K. Kaczko, wacji; Współczesny stan Katowic; tradycyjnej kultury w środowisku wielkoprzemysŁowym Gap. Uczestnicy sesji wz:ięli udział w UT<Oczys·tośc,jjubileuszowej 50-locia pra·cy naukowej prof. dr. K. Zawi's:tJo'wi'cz-Adamsk:iej połą.czonej z zebraniem t'owarzyskim. Impreza towarzyszą'ca: wy,cieczka do Tomaszowa M-azoowieck'i,ego·. K ,on f e l' e !fi c j a pt. "Elementy wspólne w kultu'rze Słowian południowych i północno-wsehodnkh ,oraz ,i-ch zna'czenie dla etnograficznych badaJ1 nad etnoge- �391 Kronika nezą Słowian" pośWlięcona ~a2limierZJowi Moszyńs>kliemu . .lózefowU Obrębskiemu (WarsZiawa, 2'5 - 27 X). Organwzator: FQrska Akademia Nauk, Komite,t SłowianoznawstWla. Ref.eraty: N. P.avković, Z prob~ematyki prawa obyczajowego współczesnej Jugosławii; B. Ristovski, Z badań etnograficznych w Macedonii; Z. Sokolewkz, Znaczenie związków między południowymi i północnymi Słowianami dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego; A. Kutrz0ba-PojnaJ'orwa, Józef Obrębski i jego wkład w badania proCeSÓw etnicznych; A. Czekanowska-KuMińska, Trudności łącznej interpretacji wyników cech morfo~ogicznyclt i funkcjonalnych; Z. Benedyktowiez, Kategorie swój K - obcy Kubiak, i diabe~skie ernicznego pogranicza kiego); w kulturze Wyróżniki swego (na ~udowej obcości i przyk~adzie Z. Sta'szczak, a niektóre bajce i prob~emy ~egendzie identyfikacji białoruskiej. etnicznej; Cechy boskie Mróz, Swiadomościowe wyznaczniki dystansu stosunku do Cyganów); M. Pokropek, Metody badania obcego; etnograficznego w (na L. przykładzie Z metodyki pogranicza wyznaczania pogranicz po~sko-~itewsko-białoruskuLtu,rowych (na przy- A. GóraJoski, Metody badania centrum leoria "resu"; Z. S'O'kolewlicz, A. Góralski, Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między e~ementamt kultury (na przykładzie Atlasu L. Frobeniusa); Z. Sokolewi'cz, Wnioskowanie "ljer ana~ogiam" w etnografii. Przeniesienie wniosków płynących z ana~izy wspólczesnego materiału etnograficznego w głąb historii; M. Stomma-Opalska, Egzemp~ifikacja prob~emu na materia~e norweskim ze szczegó~nym 'uwzględnieniem związków między osadami; L. Stomma, zasadzie rekonstrukcji struktur obr,:ędowyeh Slowia11szczll:my; R. Tomi,cki. Porównywanie strukt'ury i schematu kładzie pogranicza po~sko-niemieckiego); ° kosmogonic:::nego Kv;estie mitu słowiańskiego .ze strukturą i schematem mit~t Samojedów. czasu i przestrzeni. S e s j a p o l s k o - r ,a d z i e c k a 'pt. "OcsiągnJięcia pań:s,twa socjaJoistycznego w dzil'<lzil1Jiemecenatu nad folklo.rem i sztuką ludową" (Poznań 4 - 5 Xl). Orga'niza1orzy: Ministe'fstwo Kultury i Sztuki Departament Bibliotek i Pra'cy K-O, Centralny Ośrodek Metodyki DpQwszechnliania Kultury, Instytut Kultury. Referaty: S. W. Titow.a, R.o~a amatorskiego ruchu artystycznego w Związku Radzieckim; E. A. Szumilowa, Fo~klor wspó~czesny 'UJ życiu i na scenie; B. M. Mali-ckaja, Zadania domów kultury w upowszechniani'u nawdowej twórczości; W. M. SZCZUl'OW, Fo~k~or i amatorski ruch muzyczny w Związku Radzieckim; W. Sandecki, Współpraca ku~Wralna Polski i ZSRR; ,T. BUI'szt,a, Mecenat państwa nad fó~k~orem i sztuką ~'udową w Polsce; .J. Kos'sak, Leninowska koncepcja kultury i jej realizacja w PRL. K o n f e r e n ,c j a na u k o wa p.t. ,iF u n kc j e s p o l e ,c z n e e t n -olog i i" (Pozn.ań, 11 - 12 XI). Organ;iza-tor: Katedlra Etnografii DAM w Poznaniu, Komit.et Nauk Etnologi,cznych PAN, Wliclkopolsk'ie TowaTzystwo Kulturalne. Ref.eraty: J. Burszta, Etno~ogia po~ska w służbie społecznej. Dokonania i perspektywy; Z. Sokolewioez, Badania podstawowe w zakresie etnologii a praktyka społeczna. Komunikaty: R. .Jerabek, Formy, metody i ce~e akademickich studiów etnograficznl,'ch; K. MakuhkL, Potrzeby współczesności a zakres i definicja etnografii; S. SlQpień, Etnografia w dziala~ności WieLkopolskiego Towarzystwa Kultura~nego. Po cz<;ści ofi,cjalnej 'Uczestni'cy 'konfer.encjli obradow,ali w IV sekcjach. Sek'cja I Etnologia a potrzeby życiaspoleczne.go, .przewodniczący: E. Pie1ra'szek. Komunikaty wygłoslil:i: K. Braun, Z. BryJlli:k1owski,.J. Damrosz, T. Ka,rwkka, F. Kotula, R. Kukier. Z. Neyman, A. Paluch, L. Pelka, E. Pietraszek, .J. Pólćwiartek, Cz. Robotycki, W. Sadowski, A. Stawarz, M. Suboczowa, H. Swli,enko, Z. Szromba-Ryoowa, D. Tylkowa, Z. Wierzbicki, K. W'ołos', M. Wożniak; Sekcja II - E1..nolo~ia'a sy,stem oświa- �392 Kronika towy, przewodniczący: K. MakuIski. Komunikaty wygłosili: B. Baranowsk1, .T. Czajkowski, R. Jez'ierska, J. Kamocki, B. Kołodziejska, F. Midura, J. NJiedźwiccki, B. Pol'Oczkowa, M. Shllpecka, L Sochaoka, M. Zn<łmie['owska -Pl'iiffcrowa, A. Gólski. Sekcja III Et'nologia a uczestniotw.o w życiu kulturalnym, p'rzewod!J1łiczący: B Kopczyń,;ka-JawoT'ska. Komunikaty wygłosili: T. Ambroż·ewicz, T. BaTaniuk, B. Bazielkoh, A. Bełz, A. Błachowski, L Bukowska-Fłoreńska, A. Bukowski, R. KantVI', B. L-inette, H. Łoś, M. Meres, A. M,oniak, M. Orl'C'wicz, M. P'iotrowski, O. Podlewskli, K. Ruszel, B. Turn·o,. Sekcja IV - Etnologia a współpraca mit;dzynarodow<l, przewodn~czą'cy: Z. ,J,a'siewicz. Komunikaty wygłosili: P. Burchard, L. Dz.it;giel, M. Gawęckii, P. Kaleciak, J. Łapott, T. Nemere, S. Szynkiewia. UczC'stnricy konferencji wzięli udział w uroczystości jubileuszowej 40-le'Cia pracy n,lukowej r:rof. dra J. Burszty 'Połą'czonej z zebraniem torW<lrzyskim. P o s i e d z e n i e n o<J u k'O we z o k a z j i 40 - l e c i a p r a c y n a u k o \II e j p 1'0 f e s,o l' a dok t 0['<1 J ó ze fa B u r s z t y (poznań, 11 XI). Organ.izator: Dziekan i Rada Wydzialu Historycznego DAM. Referat: Z. Jas-iewi,cz, Profesor Józef Burszta - badacz dawnej i współczesnej kultury ludowej. S e s j a n a olik o w ad l a u c z ,c z e wi a o g lo s z o.n e g ,o p r z e z 1\1 i n is l e r s t woK u ł t 'li I' Y i S z t u k i "R 'o k u P o l s k i e j M u z y k.i L u d 'OW e j" (Słupsk, 1'9 Xl). Or~aniZiator: Polski Związek Chórów i Orkiestr. Referaty: J. Kołaczkowski, Chóralne pieśni kurpiowskie Karola Szymanowskiego; M. Obst, LudoWe pieśni chóralne w twórczości Feliksa Nowowiejskiego; W. Kirstein, Ludowa pieśń kaszubska. SYMPOZJ A, POSIEDZENIA, KURSY K o n f e l' e n c j a f a l k ł -ol' y s t y c z n apt. "Adaptacja' sceniczna folkloru" zo.rga:nizowana z okazji III Międzywojewódzkiego K,onkursu "Praca w obrzl;dach i zwyczaj,a'ch ludowy,ch" (Rzeszó\v, 4 - 6 II). Org.a.nizai-o-r: Wojewódzki Dom Kultury w Rzeszowie. Referaty: A. Ka.l'cz.m-a'rzews'ki, Obrzędy i zwyczaje związane z pracą te tradycyjnej kulturze wsi; M. Bobrowska, Problemy adaptacji scenicznej ludowego widowiska obrzędowego. Uczestl1<i,cy konferencjri -oglądali występy zespołów folklorysty,cznych. M i ę d z y n a r o d o we Wa r s z t a t y F o I k l 'o r y s l y c z n e "A r t a m a 77" (Rzeszów, 10 - 13 III). Organizator: Robotnicze Centrum Kultury. Referaty: S. Dzieran, ZaŁożenia i formy mecenatu socjalistycznego państwa nad ku!'urq ludową; R. Reinffus, Rola i funkcja kultury ludowej w rozwoju kultury polskiej. UcZC'stnicy "Artamy 77" wysluchaLi wykl.adów na tema't tańców ludowy,ch oraz odbyh praktyczne zajęóa z ·choreo~rafami. Imprezy towarzysz<.jce: zwiedzanie Muzeum Ins,tU'u.mentów Ludowy,ch w Szydł-ow:cu .oraz Zamku w Łańcu·C'ie. p l e ,n -a·r n e p ,o s i e d z e -li ie K l' a k ,o w·s k i e go K o m i t e t u Z S L "K u itura lud,owa - trw.alą wartoŚ'Cią narodu" (Grobla, 29 Ifl). Omawiano kierunki ~o:zwoju kultury na wsi kU'a1kowskicj do 1980 !foku. Plenarne posiedzeil1!ie Komitetu Nauk Etnolog[cznych P o I s k 'i e jAka d e ill i i N a u' k (Wa,rszawa, 5 IV). Referat: .l. Burszla, RO:ll:Ój nauk etnologicznych w 25-leciu P AN. IV Se j m i k Ł ę c z y ck ic h T w Ó l' oC Ó w L u d o w y oC h (Lt;czyca, 12 V ). Org.anizator: Muzeum w Łęczy,cy. Referat: B. KohLl,tnicki, Sztuka ludowa a rzemiosŁo artystyczne. Wn;czOU1o nagrody uczestnikom konkursu "Rolnik Q jego pr'-lca w rzeźbie li mala'rs'twi.c ludowy,m". S y m p o z j u m pt. "Inspira'cje ludowe wc wspókzc,sncj t wórczoś·c.i i wy( wórczości" (K.raków, 6 IX). Sympozjmn od·byl.o o,iię w ra,mach imprez towarzyszących �393 Kronika TargDm Sztuki Ludowej. Rdemty: W. TelaJ<owska, Twórczość ludowa a przemysŁ; T. Więckowski, nola "Cepelii" w zachowaniu sztuki i rękodzieŁa ludowego w Polsce; A. Jackowski, Współczesne przemiany zachodzqce w sztuce ludowej. Z j a z d T wór c ó w L u d o w yoch K:a s z u b ~ K o c i e w i a (ZblewD, 3 Xl). Organizatorzy: W'OjcwódzMi OŚTodek Kultury w Gdań'sku, Gminny Ośrodek Kultury w Zblewie. Referaty: L. Mahcki, Zwyczaje ludowe na Kooiewiu; W. Błaszkorwski, Kultura i sztuka ludowa Kociewia; S. Skórowa, O stanie sztuki ludowej i jej warunkach artystycznych. Imprczy ,towarzyszące: wystawy ,rz·eźby i ha,Hu, inauguracja kursu haftu k()ciews~iego, występ kapeli ludowej ze Staro1ga'rdu. II Zjazd Korespondentów Terenowych Polskft,ego Towarzystwa Ludoznawcz'e,go (Ultliejórw Zamek, 10-11 Xl'll. Organizator: Pol'sk'ie Towa'rzystwo Ludoznawcze, Zo<l'rząd'Główny. Rcler.a1ty: Z. Neym:anowa, Działalność Sekcji Korespondentów PTL w latach 1976 -1977; B. Ko'pczyń:ska-Jawors·ka, Etnograficzne znaczenie badań nad środowiskiem wiejskim; S. Blaszczyk, Artystyczna twórczość łudowa; E. Nowill1a-Sroczyńs'ka, Badanie aspektów widowiskowych w obrzędach cykłu zimowego; V. Krawczyk, Potrzeby badań nad współczesnq literaturq ludową; H. Nowicka, Tematyka materiaŁów z badań korespondentow terenowych PTL oraz ich przydatność dla opracowań etnograficznych. Pos~edzei!1ia Komisji Etnograficznej Polskiej Akademii N a u k w K:rakorwie. Organizator: Oddział PAN w KJrakowie. Referaty: 24 V M. Vasović, Współczesne badania etnograficzne prowadzone w Serbii, 2 VI L. ChramcD'wa, Australia kraj i ludzie, 13 X-P. Raybaut, Organizacja studiów etnologicznych we gicznego w Nicei, Francji. 28 XI - Prace badawcze E. .F:01des, Pisanki (tematyka i metody) Z materiałów OniIE Grażyna ETNOGRAFICZNE ośrodka STOŁECZNE opmcowała Ewa WYSTAWY CZASOWE ZORGANIZOWANE PRZEZ MUZEA I JNŃE INSTYTUCJE WOJ. etnolo- węgierskie. W Karpińska 19'77 ROKU WARSZAWSKIE M u zea War s z a w a, Państwowe Muzeum Etnogr,aficzne "Tlrzydziestolecie Kwartal:nlika Polska Sztuka Ludowa" S.cenariusz: Aleksander J'a'ckowsk.i, 'o'prawa plasty,czna: J,adwiga Ja,rnuszkiewiczowa, 362 ekspo,n,aty oraz 55 fotogramów J,ana Śwlidersk·iego. Ekspozyoeja: 19.01- 14.04. Współor,ganizator: I'llJstytut Sztuki PAN. "Kolekcj.a dzwonów pani Ewy Śliwińsktiej w zbiorach Pań'Stwo·wego Muzeum 'grafkzne~o w W'aTszawie" Etno- Scena['liusz i opm w.a plast)'czna: EWG Sl>owińska, 138 ek$JpclillJatów.Ekspozycja: w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy (folder), 15.09 - 10.12 w Muzeum Kupiectw.a w Swidnoicy. 27.05 - 26.08 �394 Kronika "Broń dalekJi'Ch ludów" Scenariusz i oprawa pla'styc~oo: zespół pracowników Państwowego Muzeum Etnol1og)ircZJnegow DreŹini'e, k;onsultacjla naukowa: Lydlia-Schwalbe (Drezno), 411 eks pOil1at ów. Ekspozycja: 4.02 - 3.03 Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnologiczne w Dreźnie. Ka'tałQg. "BolSikie sltroj'e rudowe" Scena:riusz [ oprawa plastycZil1a: Barbara Kaznorwska, Małgo:rz'aia Pol, Elżbieta PiskOirZ, 472 ekSJPQnaty. Ekspozy'cj.a: 11.02- 16.03 w C=trum Kultury Robotniczej w Mielcu, 30.06 - 25.08 w M'UJzeUlm w Kae'iJmie:rzu Dolny.m, 2'87 eksponatów. Ka,talog. "Trony li i;nsYl?Jniawodz,o'wskie Afryki" SCe'l1'alriuszli opra,wa plasty'czna: Jolanta Koziorowska, 77 eksponatów. Ekspozy.cja: 28.04 - 15.05 w Klubie MPiK w Zduń'skiej Woli, 3.06 - 31.08 w Muzeum Archeolol?Ji'czn'ylffiw Gdańsku, 2.09 - 2.1.1 w Okręgowym Muzeum Miedzi w Legnicy. Folder. "Twórc:wść nieprofesjon:alna w grafice ,i plaka<:lie włoskim" Scenariusz: M'ar'co QUeT1el,'k'omisarz wystawy: Joanna Tlom~'cka, 112 eksponatów. Ekspozycja: 14.04- 20.05. Wspólorganiwior: Galepia "La Feluca" -- Rzym. Foldex, plakat. "Tuaregowie - koczowni1cy ,centralnej Sahary" Scenalriusz: Jol~ta Koziorowska, opr.awa plasty'czna: Stanisław Duda, 110 eksponatów. Ekspozycja: 23.04- 25.05. Współorganizator: Towa:rzystwo Przyjażni Polsko-Afrykań'sk1iej. "RzeŹiba lpol>itm,a Użkumisa" Scenal1iusz i oprawa plastyczna: Ma,gdalena Parnowska, 52 eksponaty. Ekspozycja: 14.05- 4.07. Współorganizator: Zarząd Główny TPPR "Z Ihi·storliidomowego ogniska" SCelIl'auiusz: Piotr Sza1cki, Ul'szula Gma1chowska, 28 eksponatów. 17.05- 27.12 w Bi.bliote.ce P.eda,go.gi<cznejoW Wa'flszawie. Ekspozycja: "Rodzina w polsiki'ej l;z'tuc'e ludowej" Soetna,r~U1S:z Ii olpraiWa IPlas1ty'czna. HaIJina OIQdzka, KQ·zysżt.of Bumatowkz. 173 ek,spOll1aty.Ekspozycja: 26.05 - 9.08 w Muzeum w Warszawie, 25.08 - 15.09 w Biurze Wystaw A!rtystycZJDyc:hw LesZJD'ie, 18.11- 10.12 w Wojewódzkim Ośrodku Kultu:ry we Wnocł.awiu. Folder. "WlSpókzes:ne formy ,obrzędowości pOllski-ej- wyst.awa fotogramów" Seemalfiusz: Ewa Bar-c::'ikow.skai Zdzisł.aw SOlsnowski. Ekspozycja: 2.06 - 20.08. Współorganiza,tor: Zarząd Główny Towarzystwa Krzewienia Kultury ŚWj.c'ckiej. Folder, plak'at. "Natura - człowiek - ku1tura" - wys1.>awaplakatów Scena,uiusz li oprawa plas;tyczna: Magdalena Parnowska, Krzysztof Burnatowicz - plastyk, 40 eksponatów. Eksporzy,cja: 6.06 - 15.09. Współolflgall'lizato.r: Ogólnopol-ski Komitet Fron:tu JOOiJ1'Oś<Ci Nalrodu. ,;Ludow<c skrzynie wi,a:nne" Scena,riusz i oprawa 'pla'SltycZJl1'a: Urszula Gma1chowska, 24 cksponaty. cja: 2.07 - 30.09 w Muzeum WsIi Opolskiej. Ekspozy- "Malarstwo .niepl'Ofesj<ollJa1ne" Scenariusz i oprawa plastycZJDa: Anna Kurzątkowska, 82 eksponaty. Ekspozycja: 16.07 - 16.08 w Robotmkzym Centrum Kultury w Midcu. Współorganizator: Robotnicze Centrum Kultury w Mielcu. F,older. �395 Kronika "I!r'an dZJisi'aj" Scenariusz: zc.spół PI'la'ooWnli'ków'll.a'ukowylChz Iranu. Komisalrz wystawy: Tere.sa W.ałendzi.ak, oprawa plastY'cz:na: Czesław Łąc:zJm, 340 fOltognlmów li 120 obiektów. E:kspozy'cja: 20.08 - 30.08. WspółorganiwitQr: Minristers,two Kultury i Sztuki oraz AJmbasada lra.nu w Polsce. Folder. "Folklor llTluzy'cz:nycWiIlnej A:£ryk>i" ScenaTiusz i oprawa pIa!s,tycma: Jolanta KoziOlI'Owska, 81 eks.potr1a,tów. Eksp<Jzycja: 20.09 - 15.09 w Klubie MPiK w Zduńskiej Wołi. "Tęcza ma śniegu" Scenaniusz: ze9pół .praoowników Pań9twowego Mu"Z€'um Etnografii Narodów ZSRR w Lerui·ngradzie. Komisarz wys,tawy: JaniJlla Skrzyńs:ka, opmwa pl:a"tY'czna: Krzysz;tof Bumatowicz, 261 ekspOlrtatów. Ek.spozy,cja: 22.09 - 31.12. Współorganizator: Państwowe Muzeum Etnografi'czne Narodów ZSRR w Leningradzie. "Dawna i wspó1czesnJa sztuka MongoJii" SCC'l1ariusz: D. Das:z:bałgan, oprawa plastycZJl1Ja:C:cesław Łączka, 300 eksponatów. Ekspozycja: 19.10 - 3.11. Współor.ganlizato1': Mitnist'erstwo Kultury i Sztuki. '\Iluwum Azj,i i Pacyfiku w Warsz'awie. "lndi,anie Andów Środkowych" Scenariusz: Teresa Walendziak, oprawa plastyczna: Małgorzata Kosek, 115 ekspon.atów. Ekspozycja: 7.11-10.11. "WIoskie złotnictwo ludowe" ScC!nariusz: .Ja·copo Recupero. Komisarz wystawy: Piotr Sza'cki, oprawa plastyczna: Krzysztof Burnatowicz, 600 eksponatów. Ekspozycja: 15.11 - 18.12. Współo'rganizator: WłO'ski Instytut Kultury w WarSZlIwie. Folder. "Indonezja" Scenanius,z i oprawa plastyema: Zbigniew ,F1ilarski, 25 eksponatów. Ekspozycjla: 20.11.76 - 7.05.77 w Biibliotec·e Beda'gogicznej w Warszawie. "P.olski'e i:l1Jstr um ent y loudowe" Scenariusz li oprawa pJ.a.styczna: Teresa Ambroż,ewicz, 90 eksponatów. zycja: od 3.12 w Muzeum Okręgowym w Białymstoku. Katalog. W <J r s z a w a, Muzcum Azji i Pa'cyfiku Ekspo- ,,8ztuk,a zdobni,cw Af.g.aruistanu" Sccnariusz: ZbigJn.iew Sier'szula, Hal1lna .Jankowska, opr.awa pla~tyczna: Henryk Grocho,Js.ki, Emilia Kunowi,cz, kon~ulta<cja: Zbigniew J'asiewicz, 350 eksponatów. Ekspozycja: 11.06 - 14.08 w Muzeum Ard,eologiczn'Y'm we Wiroclawiu, 21.08- 18.09 w Muzcum Ślężańs~im w Sobótc.e, 24.09 - 7.12 w Muzeum w Oleśnicy, Oddzial Muzeum Al'cheolog)kz'nego, we Wrocławi·u. Ka<ta'log, 'Plakat. WOJ. BIAŁOSTOCKIE Mu zea B 'i a ł y s t o k, Muzeum Okręgowe "Faj,ans włocławski" Sceruariusz: Zenobia :Ridrzykowska, oprawa pla!>tyczrna: Józef eksj:onatów. Ekspozycja: 13.01 - 27.02. F'older, plakat. Stolarz, 540 "Zabytki etnografi'czne w zbiora<:h Szkoły GmiJnnej w Janowie" Kombarz wy's.tawy: Haruna Chołodowska, kOJlsultaJcja: AIeksamder Chomczyk, oprawa plasty.cz:na: Hałina Jakubowska, 114 eklsponatów. Ekspor.;:ycj'a: 1.03- 11.04. �396 Kronika "Tlkanina ludowa półil1ocno-wschodnkh terenów Polsli:i" Scenariusz: G<Emowefu Tkaczyk, konsultacja: Halina J'akubowska, natów. Ekspoz)'lcj,a: 3.05 - 19.06. Plaka1. 200 ekspo- "Kultura ludow,a Bliałos:tocczymy" Komisalrz: Ha~ina Jakubowska, apfiawa plas,tyczma: Adam Sokolowski, 157 eksponatów. Ekspoz)'lcja od 27.05 w Rat'uszu w Bielsku Podbs.kim. Współorganizator: Towarzystwo Przyj.adół Bielska Podlask~ego. "Sztuka ludowa Bi'alo-stooC-czyzny" K,omisa;rz: EWia Smólska, 53 eksponaty. Ekspozycja: 17.06 - 20.0fi Ogólnoksz,tałc~cYlm im. M. Kopernika w Sakółce. w Liceum "K:.l!tura Afryki Za'chodniej" Scenariusz ~ oprawa rla.stycL:na: Bogusław SzeI'ruiewicz, Habina Chołodowska, 800 eksponatów. Eksr;ozycja: 20.09-20.11. Informator. "Zabytki etnograficzne na Białcsto,cczyźnie" Komisarz: Irena Stankfiewi,cz, konsulta'cja: Hali:na Jakubowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.04 (o,twar-cie) w III Li,ce-um Ogól,noksztaJ.cącym w Białymstoku. "Polskie bnstru'menty ludowe" Scenariu'SZ: Terosa Ambrożewicz, opmwa plastyczma: Małgo.rzata Pol. 93 eksponaity. Ekspozy'cj'a: 3.12 (otwarcie). W:spółior,galnliza'tor:WydZJial KuI.tury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, 'Pań'stwowe Muzeum EtnograficUle w WalrsZJawie.Ka,talog. WOJ. BIALSKOPODLASKIE Inne in'stytucje B i a ł a P o d l a s k a, Wojewódzki Dom Kultu.fY "Malall'stwo Macieja FalkiewicZJa" Oprawa plastyczna: Madej ,Falk1e'Wli'cz, 25 ekSiponatów. - 28.02 w Domu Kultury. Fol.de[', plakat. WOJ. Ekspozycja: 15.02- BIELSKIE M uz e a Biels ko Bliała, Muzeum Okręgowe "Ludo·we zwyczaje zimowe w Bes'k.idZlieŚląskim i Żywi'0ckim" Scenariusz: Bennadeit,ta Tur:no, Kry&tyna Kaczko" 68 eks'pOl1Jatów. Ekspozycja: 18.12.76 - 6.02.77 w Muzeum w Zabrzu. Współonganizator: Muzeum w Zabrzu. Folder. "Trndy,cyjna tkanina beskli.dzk<l w zbi'orad1 mu·z'ców {)kn~gowy'Ch w Biels;ku-Bialym li Bytomiu" Scene,riusz li O'Pr<lwa plastyczna: BernadeHa Tur.no, B. Go.styiJska-Bil'!icka plastyk, 65 eksponatów. Ekspo'zycja: 6.08 - 18.09. "Tkanina wilamowicka ZJasto6owana w stnoju oraz w:;póJ.czoonych adaptacjach" Scenarliusz: Bernadeit:a Turno, 51 ,eksponatów. Eks>pozy'cja: 9,09 - 30.11 w Muz2um w Stry's-z:owie - Oddział Państwowy.ch Zbiorów Sztuki na Wawelu. W.spólorganizator: Muzeum w Stryszowie. "W'sopólcz'csna tWÓl1CWŚĆ Iudowa w województwie bi.elskim" Scenea:'iusz: Ber.nad-etta Tu.rUoo,40 eksponatów. Ekspozycja: 23.09 - 26.09 w Domu KultUJfY "KuŹ1r1l.i,k" w Us,trOlniu. �Kronika 397 "Zimowe zwyczaje li obrzędy w ,plastyce ludowej woj. b1elskiego" Scena,riusz: Bel'nadetta Turno, 30 'eksponatów. Ekspozy,cja: 29.11.77- 4.02.78 w zespole 'szkół zawo()dowy~h w Bie1sku-BUalej. "Wystawa wz'oIlD'ictwa'Spóldz. "Mak,owi.alJ1ik,a" Oprawa plasty,cz:na: Helena Czerny, ok. 60 eks.po[],;atów. Ekspozycja: s1eIlplień w lokalu Spóldzielni "Makowi'anka" w Ma,ko'Wiie. Inne in'stytu'cje S u c h ,a B c s k i d z k a, Towarzystwo Miłośniików Ziemi Suskliej .,Wy'stawa ,rzeź'by, lmalarstwa, zabawek ludowych" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Krzeszowiak, Helen'a Matysiak, kOlrlsulla·cja: Alicja Paduch, 280 ek1s.ponatów. Ekspozy'cja: 1.08 - 30.08 w Urzędzie Miejs'l~im. Plakat. S zc z y r k, Urząd Miejskli i Gimill1Jny "Wystawa prac tWÓIlCÓWludowych dzialający,ch przy koła'ch ~ospodyń wiejskich" Scenariusz i opr.awa plastyczil1Ja: KrUlplińSlcy,300ekJspo.n.atów. Ek:spczy'cj·a: 4.08- 31.08 w r,emizie w Godziiszku. Współ'OTganiwtor: Komitet Qrganinacyjny Tygodni,a Kultury Bes1kickiej. "Wystawa prac twór'cy ludowego St€'I'l1ala" Scena['iusz i oprawa 'plaSlty'cMa: Sternal, 24 'ekSlpon'uty. Ekspozycja: 6.08 - 14.08 w Buczkowicach. "Wystaw.a .pcr-ackół ·go'spodyń wiej:skich" Scenariusz li oprawa p].CIJsiYJczJni<l: Krupińska, 50 ekspona,tów. EksipozYJCja: 6.08- 14.08 w God~iszkach. "Mini wystawa haftu r'e<g11ona'lnego" Scenariusz i opraw<.l ,plalstyczJl1t<ł: W'iktoni,a LasZJczak, 24 ekspolt1Ja,ty.Ekspozycja: ti.08- 14.08 w W<PT "Bcskidy" SZJczyI'k.Afiisz. Wad'O W i c c, Miejs.kii Dom Kult'UTy "Wystawa zbiorowa grupy twór,ców nlieprofesjon:alnych "Beskidy" Scenaniusz: Zbigniew Jurcrok, ok. 200 eklsponaiów. Ekspozy'cja: 6.05 - 17.05. WOJ. BYDGOSKIE M u z,c a C h oj i c e, Muzeum RegionalJ1{~ "Sztuka ludowa Kaszub" Scenalriusz: Wanda Tyborska, kOlnsiul-ta1cja:M'uzeum EUJ1Iografi.cz:n'e w TOl'U<ll.iu, 96 ekspoll1,atów. Informa,tor. I n a w r o c I a w, Muzeum 'i'm. J!ana Kals.prowicZJa "Haft kujtaw.ski" Scenariusz: Halina Mikulows.k:a, 23 eksipG1naty. Ek'spozycj,a: 18.09- 18.10. Współo.rganizat-or: Muzeum Etnografi'cz.ne w Toruniu. 11 WOJ. CIECHANOWSKIE Muzea P u I t u s k, Muzeum Rt'g1ioll1a1ne "Sztuka Ludowa P:us,zczy Bialej" Scenariusz: .Józef Sniegockii, 300 eksponatów. EJks:po:zy{:joa: 30.07 - 30.08. Plakat, folder. WOJ. Muzea C z ę s t oO'C h c wa, CZĘSTOCHOWSKIE Muzeum Okręgowe �398 Kronika "Zapasikla >częstochowska" Scenar~U:Slz:Domill1lik,aMarchewk,a, opl'law:a Ip1als1t)"CZJlla: Mariusz eks pOlrla1t ów. Ek'spozycj.a: 5.06 - 15.07 Grądman, 20 WOJ. ELBLĄSKIE Muz ea E l b l ą g, Muzeum "Wielcy Pola,cy" Scenariusz: Aleksander Bła:chowski, op["'awa plastyczna: Elżb~eta Sobocińska, Józef Łapiński, 98 eillS'pona1tów.Ekspozycja: 2.01 - 16.01. Współorgjanizator: Muzeum Et!ilogl1afkz.t1Je w Toruniu. "Rzeźba tWÓI1CÓW ludowych Do1nego Powiśla" Oprawa p1a;styczna: Józef Łapińs1kii, 131 eklsponatów. Ekspozy'cja: K w i d z y ń, Oddział Muzeum Z'amkowe'go w Malborku 18.06- 9.09. "Hajjt ludowy Ina Dol:ny:m Powiślu" Scenalr:iusz: Hali!t1laSa,mpłaWlsika, oprawia Ipla'styczma: St'alnisław Czerny, 60 eksponatów. Ekspozycja: 15.06- 30.12. Kata1o,g. WOJ. GDAŃSKIE Muzea G d a ń s k, Muzeum Narodowe "Snopki klaiszubs:kUei kociewskie" Scena:riusz: Teresa PrZJała, Krystyna Szałaśna, ,oprawa plaS'ty'czn:a: Dorota Borowska, 30 ekspolnartów. Ekspozycja: kontynuacja z 197,6 r. do 1.03. 77 "Ryb<l!ckie narzędzia kome" Scenariusz: Ter'esa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa rowska, 22eks:ponaty. Ekspozycja: 2.03 - 8.04. pla,styczna: Dorota Bo- "Pisalllk!i ludowe w zbiorach Działu Etnograficznego" Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa pl<l!styczna: Dorota Borowsk,a, 87 eksponatów. Ekspozycja: 9.04 - 29.05. "Pomorskie zabawki ludowe" "Scenariusz: Teresa Przała, Krystyna Szałaśna, oprawa plastyczna: Dorota Borowslm, 23eksponaity. Ekspozycja: 31.05- 12.07. Współoq~ani,zator: Bałtycka A!ge:ncja Al1ty!stycZJll'a z Sopotu "Obrzędy zimowe, rzeźba, haft Kaszub ,i Kociewa" Scemmrusz: Teresa Plrzała, Krysty!na Szałaśna, oprawa p1asty'cZJI1a:Dorot'a BorOWiska, 200 ekspona,tów. EksipozY'cja: od 13.12. W d z y d z e, KasziUbski Park Etnograficzny "Gulgowslki ch dz~eło wciąż żywe" Scenariusz :MałgorZJa:ta Buczkowska, Edmund Kaimińskii,' 90 eksponatów. zY'cja: 23.07 - 15.09. Inne !inistytucje W e j h e r owo, Miej'ski Dom Kultury 1 Ekspo- "Pokaz sztukii ludowej ziemi wejhel1ows,kiej" Scenariusz 'i oprawa 'Plas'tyc~n:a: Szymon Gl1egor, Zygmunt L,eśniowskii - pla'S,tyk, kO[]J~ultla'cj!a:K,ryS'tyU1Ja Makow~k!a, 480 eksponatów. Eks;pozY'c}a: od lipca do grud'ma 1977 r. �Kronika 399 WOJ. GORZOWSKIE Muzea G o" z Ó w W i e ,lk o p o l s k i, Muzeum Okręgowe "Bo1ska ceraJmika ludow,a" Scenaniusz i ,oprawa pla'styczna: RQslaw Lewandowslri, Grzegorz SkatlskJi, 160 eksponatów. Eks'Pozy>Cj-a:27.03 - 30.04. WspółQrgani2Jabor: Muzeum EtnQ·graficzne w Poznaniu. Koa,talog, plakat. "Ceramika mcksy;k,ańska okJre~mprzedkolu:mbijs.kl1eg()," Scena'lliu1sz i oprawa pla'sty>CZlllJa:.Air1na S'Ulrzyńska-Błas2jCzyk, 174 eksponaty. Ekspozycja: 27.11.77- 4.01.78. Współ'organiza,to'r: MUZJeum Etnograficzne w Poznaniu. Katalog, plakat. M i ę d z y c h ó d, Muzeum RcgiJonalu1.e "Ludowe ~nsLrumenty Wielkopolskii" Scena,l'i'usz, Zbigniew Towński, ,opllaw1a .plaJstycZID.,a: B. Kosmowska, 62 eksponaty. Eks:poczy,cja: 1.01- 1.06. Wspó~org<lJniza,toif:Muwum w PoznaiI1Jiu. Folder. "Sztuk'a ,ai'ry:kańsk,a" Scenariusz: Wojciech Sadowski, opDawa IplastycZJl1Ja:Grażyna Ner'onowkz-StQliń'ska, 30 eksponatów. Ekspozycja: 1.01 - 1.03. Współorganizator: Muzeum Okręgowe w Gor2Jowie Wielkopolsk~m. Pla,k'at. "Indie 76" Scenaniu>S'zi opria'wa plastycZlllJa: Anna Bła:S2jCZlak,88ekisponatów. Ekspozycja: 19.10- 25.11. W'spółorga'nivator: Muzeum Narodowe w Poznaniu. Fo1der, plakat. MiGdzyrzecze Wielkopo1:sk'ie, MuzeUlm "Pokaz pisanek wielkanocnych" Scenal,iusz: Joanna Pa tor:s;k,a, opmwa plaJstycZlna: Lech Klimkiewicz, Ryszard Patorskii, 64 eksponaty. Ekspozycj,a: 1.04 - 15.04. "Wyroby wiklinia.Iisklie Tegionu" Scenariusz: Joanna Patorska, oprawa plaSlty'czm.a: Lech K'l[mkiewicz, Ryszard Patorski, 75 eksponatów. Ek.spozy,cja: 20.09. - 1.10. "Starop:olski piernik świątec2Jny" SC0nariusz: Joa.nna Pat'orska, oprawa pla's.tylczna: Lecz KUmkiewli'cz, Ryszard Patorskli, 82 eksponaty. Ekspozycjla: 17.12- 8.01. WOJ. KALISKIE M u z ea Kro t o s z y n, Muzeum Ziemi K.r'otol>zyńskiej "RobotniJcZla izba :kiro1t{)s'zyńska(1870 r.)" Scenariusz: Hieronim ŁawniJczak, 80 ek.'S:pOll1Ja1tów. EkS\porzycja: 00 1.05 w domu robotniczym z pocz. XIX w. WOJ. KATOWICKIE M u zea B y t o 111, MuzeUim Górnośląskie "T'radycyj.ne zło,tJni'ctwode'Szyńskie" S.cenariusz: Maria Lipa-Kuczyńska, oprawa pl'astY'cmla: Rys,zard Kowa>!, 125 ekspolllatów. Ekspozycja: 1.01- 9.03, w Muzeum Śląska Opo.lskiego w Opolu. Współ,orga:n:izator: Muzeum Ś'lą'sIm Opolskiego w Opolu. Kamlog. "Timdy,cje kultury ludowej w PoiLsce" ScenaJl'iusz: Barbara Bazi'elich, 45 eksponatów oraz 95 :floto~.Cl'mów.Ekspo;z;ycja: 22.02- 3.05 w Zakładowym Domu Kultury w Knurowie, 10.08- 5.09 w Miejsk~ej �400 Kronika Biblioteoe miu. w Bytomiu, 6.09 - 30.09 w Domu Kultury Kopalni R0zbark w Bylo- "SztuJm ludowa Górnoślą~k!ie.go Okł'ęgu Przemysłowego" Autor 45 fotogramów - Stefan Deptuszew\SkJi. Ekspozycja: 7.09 - 30.09 w Miejskiej Bibliotece w BytomliJu. "Nepal] - Kraj - Ludzjie" Scenariusz: Jan Białas,OIprawa -pJ.a-sty'czna:Zbig:niew Czajkowski, kOlrKs-ultacja: Ja:nusz KamO'cki" 267 eksponatów omz 100 fotogramów. Ekspozycja: 5.10 - 21.11. "Ludowe ozdoby i kl'ejnol1;yChorwacji" Scena'riusz: Ira\l1ka Vrbovec, komrslarz: Madia IJipa-Kuczyóska, oprawa plastyczna: Zbi~nilew Czajkowskli, kons'Ultalc}a: Jelk,a Ra'daus, 234 eksponaty. Ekspozycja: 19.10 - 27.11. WSipółorga\l1lizator: Etnografski Muzej w Zagrebiu. Plakat, afisz, info-nmator. G l i w'i c e, Muzeum "Tradycyjne rZ€lmiJosł-o].ud!o'wellil Śląsku" SoenarillJSz: GrażYllil Przybył, ok. 300 ,e!<'sponatów. Ekspozycj.a: 10.12.77 - 31.01.78 R. a c i bór z, Muz-cum "Obrzędyzirrnowe \I1awsi doł:Iliośłąsłciej" 13 ek'sponatów. Eks'Pozy,cja: 17.12.76 - 15.01.77. Współorganiza-tor: Muz~um Etnografitczme we Wrocławiu. "Thatdycyj= obróbka drewna" 47 eks.pomatlów. Ekspozycja: 5.02 - 31.03. "Po1ska ~aj)ik.a ludowa" 29 eksponatów, Ekspozycja: 12.06 - 11.09. W's'półoif'gani'Z<ltor:Muzeum ELnografii.CZII1J€ w K,r,akowie. "Szopki krakowskie" 9 eksponatów. Ekspozycja: 24.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Historyczone m. Krakowa. "Sztuka jawajska" Scenari-usz: .Janusz Kamocki, -oprawa plastyczn-a: Marian ZawisŁa, 136 eksponatów, Ekslpozycja: 30.12 (otwarcie). Współorganizator: Muzeum Etnograficzne w Krakowi,e. Fo1der. Z a b r z e, Muzeum "Ludowe zwyczaje zi,mowe w Beskidzie Śląs·krm i ŻYWli0ckim" Scenariusz: BCl1nadotta Turno, Krys1.yna KaiC:uko,oprawa plastycLJna: Krystyna J<;drzejows:ka-Nowak, ok. 150 e.kspo\l1la'lów. Ekspozycja: 17.12.76 - 6.02.77. Folder. Innc/ins1.ytucj-e B ę d z i n, Miej;ski Dom Kultury "Wystawa dorobku artysty,cznego indywidua'lnych ,członków Będzińsbego Klubu Twórców Ludowych" Scenariusz: Mic'czyslaw Krzemień, oprawa 'p131slty'czOla: Mieczy.sław Łazarz, kOIl1sult:a'cja: Ma'r.diak, B. BazieliJch, 600 ~k~poruaiów. EkSlpozycja: od 1 - 28 każdego miesią·ca (lO wystaw ;po.święC'OOy·chpo's~czególnym twórcom). lnf,o:rmator. WOJ. KIELE.CKIE Mu ze a K i e l c c, Muzeum Nal'odowe "Dawny sprzęt w wiLejlskim·gospodalf\stwie domowym" "Scenari'usz: Barbara Erber, oprawa plas-tylcma: Jerzy Wron iewski , 95 ek~pona- �Kronika 401 tów. Ekspozycja: 15.03 - 5.04. Współorganizator: Wojewódzki Związek Spółdzieln)i RolJnkzych "Samopo-moc Chłopska". "Plas.tykaobrzędowa" Scenariusz: J·ani;na Sko·til1li·cka,oprawa 'Pla!Styczn·a: Jerzy Wroniewski. Eks'pozycja: 30.12.77 - 15.02.78. WSJpółorgarruizator: Wydział Kultury .j Sz,tuki Urzędu Wojewódzkli,e-gow Kieloca·ch. Plakat. Inne instytucje K i e l c e, Wojewódzki Dom Kultury, T-owarzystwo Przyjaciół Górni'otwa, hutnictwa i Przemysłu Staropols.k1iego "Wys,tawa twórcz-oki ludowej KieJ.ec-czyZJIlY" Scenariu'sz i oprawa plastY'cZJIla: Krys,tyna Ściwiarska, Gr-aży.na Łongowik, 230 ekspo,natów. Ekspozycja: 17.09 - 18.09 w Nowej Słupi. Ws,półorganiZJatm: WojewódZJki Dom Kultury w KJdca,ch. K i e l c c, Wojewódzki Oddział Stowarzysze:nia PAX "Ws.półczesll1a d'.eligijna .sZJtUikaludowa" Scena;rtiusz: Andrzej Krzcpicki, oprawa plastyczna: Jerzy Wroniewski, konsulta,cja: Barbara Erber, 450 eksporualów. Ekspozycja: 8.06 - 15.08. Folder, plakat. WOJ. KOSZALIŃSKIE M u zea K <J~ Z a l i n, Muzeum Archcol·ogi'cZJn·o-Hi.s-tory·czme "Tkactwo ludowe Pomorza" Scenariusz: Juliiusz Sicnkioew.iicz, 140 eksponntów. E-ksp<Jzycja: 16.02 - 5.04 w Muzeum Okr<;gowym w Koszalinie. Plakat . .,Indie 76" Scenariusz: Andrzcj Moniak, 120 ekspon-atów. Ekspozycja: 7.04 - 21.05 w Muzeum Okn;gowym w KosZ::llinie. WOJ. MIEJSKIE KRAKOWSKIE M u z ea K n k ó w, Muzeum ArcheoJ.ogiczne "I~ona w ikOll1oSltasie" Scenariusz: ze&pół pracowników Muzeum, oprawa plastycZJIla: Mari'a Michajlow, konsultacja: .Jadwiga MatLnowska, 36 eksponatów. Ekspozycja: 4.12.77 - 15.01.78. Współorganiwtor: Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Plakat, folder. K I' a k ó w, Muzeum Hist<Jryczne M. Krakowa "K,rzysztoiory" "Szopki krakows~ie 1977" ScenaTi'usz i oprawa pl.as-ty,czna: Tadeusz Wroński, konsultacja: Alek::laJ1dra Jakhńska, 73 eksponaty. Ekspozycja: 10.12.77 - 2.02.78. Afisz, plakat. Kra k ów, Muz·('um Etnoografi-czne "Wielcy Pola,cy" Scenariusz i oprawa plastycZ1na: Leszek Wajda, 66 ekslpoll1'atów. Ekspozycja: 28.09 - 13.12. WspÓlor.ganh.atoT: Muzeum Etnogr.afi,czne w ToOTun,iu. Kra k ó w, Muzeum Narodowe "P.olsik'a - Cz..echQslowa'cja. Wńeki sąsńedztw'l i przyjaźni" Dzial XIV: "Żul.tura i sz,tu.ka ludowa 'pograll1i,cza" Scenariusz: Halina Bittner-Szewczyk, Józef VlachoiVic, oprawa pla-styczna: Jan Kolnn'owski, kon.sultacja: Edward Waligóra, 92 eksponaty. Eks'Pozy'cja: 16.12.7715.01.78. WspólolI'ganizatOil': SlovensKe Narod:ne MuzeUJm w Bratislave. Katalog, plakat. I' 26 "Lud" - tom 63 �402 Kronika Inne instytucje Kra k ó w, BiuI'O Wystaw Ar:tytstyCZil1y'ch "Międzynarodowe Ta.r~i SZJtuki Ludowej - Cepel'ia COQpex,im" E'kspo'zycj'a: 4.09 - 28.09 w BawlHon1e Wy,stawQwym Biuu-a Wys'taw Artyslycznych. Współ'O,rgan'iz.ator: Biuro Organiza'cyjne Targów i Wystaw w Poznaniu WOJ. LOMZYŃSKIE Muzea C i e c h a n 'Ow i e 'c, Muzeum R'Olniolwa im. K<rzyszt,ofa Kluka "Rybołówstwo dorz.ecza Bugu li Na'rwi" Scena.rrilUsz: GrażYll1:a C:uerWlińs:ka, opraw,a pla:styczna: Wojdech BoguckIi, konsuHJacj'a: Ma'liarn P'O'k:ropek, ok 60 ,eksponatów. Ekspozycja: 23.01 - 9.03. "Haft białoruski" 30 ek'S'ponatów. Ekspozycja 26 maj'a. "Podlasklie ,meble ludowe" Scenariusz i o:pr:awa plaslyczna: Tomasz Czerw:iński, Wojciech Bogucki - konsultacja: Marian Pokropek, ok. 50 eksponatów. Ekspozycja: 28.07 - 15.09, "Wień'ce dożynkowe" 7 ek6poll'1ćl,tów.EJkspozycja pokOlIlkul'SQWa:18.09- 30.09. "Narzędzi.a ol'a,ckie na pQdlaSliu" Scenaa:liusz: Toma'sz Czerwińs.k!i, opwwa pla'sly'czma: Sołtysik, 58 ek's.ponalów. Eks,pozycj.a: pażdziennik w Si,edlca'ch. WSipó].o,pga.nizalo[':Na'czelna Organizacja Techn'ie1Jllia. Ł o m ż a, MuzeUJm Okręg!o'we "Rzeżba ludowa z;iemi łomżyńs.kiej" Scenarj,usz: Joi1all1ta Deptuł'a, Iwona Szptalińska, oprawa plastyczna: Henryk Osiekli, Mi'eczysław Mazur, 33ekspona:ty. Ekspozycja: od 21.01. "Tkaniny z P.USz.czyZi'elonej" Scenariusz i oprawa plaSltycZJna: Br,ol!lii'sława Naleśniak, 20 eksponatów. Ekspozycja: od 21.01. "Dawne sprzęty wiejskiego gospoda,pstw,a domowego" Scenariusz: Wiesł,aw Pawlak, oprawa plasty,cZlna: Bronisława Naleśniak, 91 eksponatów. EkS'pozy'cja: 1.06 - 21.06 w Domu Ku1tury w Grądach Woniecko WQj. łomżyńskie), 15.09 - 30.09 w Domu Kultury w Wy~okich Mawwieckich (WQj. lomżyń:skJi.e). "InstrUJm'enty ludowe" Scenariusz: Wiesław Pawlak, oprawa plasty,czna:: Bronisława Naleśniak, 51 eksponaltów. Ekspozy1cj'a: 22.07 - 1.11. "Stlrój ludowy kU'r1pliowsikiejPU6ZiCZY Zlielonej" Scenaliusz: Wlieslawa Pawlak, oprawa plasty,cZlDa: Bronisława eksllxmatów. Ekspozycja: od 22.07. Nakśniak, 40 "Wień'ce dl()żylt1lkowez woj, łomżyńskiego" SCE."l1,arius,z:Wiesława Pawl1ak, oprawa plastyczna: Bronbława Naleśniak, 11 eksponatów. Ekspozycja od 20,09 - ,kontynuowana w Pau'ku E,tnogmficz.nym w NowognodZlie. WOJ. MIEJSKIE LODZKIE Muzea Ł ód ź, Muzeum Archeo].ogi.czJl1e Et,nolgra:fii,cZlne �403 Kronika "Australia - świat sztuki plemienJnej" Oprawa pla,stycnna: J'a'cek Kul'i'gowi'Cz, ok. 800eksponatów. - 28.08 (wspóIorganizator Muzeum Morawsk,ie w Brnie). Ekspozy'cja: 3.03- "S:z.tuka huculska" Soenariusz: Boże!lJlJa W'róblewsk,a, oprawa 'p1as:tycz1na: Ralin:a Czurko, ok. 280 eksponatów. Ekspozycja: 27.10 - 18.12. Przewo<ini[<. "Sztuka 1udow.a i robotn!kw miejskiego województwa łódzkiego" opr,awa pla'sty'cZlna: Haliil1Ja Cwrko, ok. 400 ekspona1ów. EkspozycJa: - 15.03.78. 1'5.12- WOJ. NOWOSĄDECKIE Mu zea 1\1us z y n a, Muzeum Regionalne "WYlfoby artysiyczm€ z gliny Aleksand,ry li Fehksa Tylusiów" Scenariusz i oprawa plastyc.zna: WJieslawa Czern1iec, k,onsultacja: Okręgowe w Nowym Sąc'zu, 85 ekspo[ljatów. Ekspozycja: 20.08 - 31.08 WOJ. Muzeum OPOLSKIE M uze a O p o l e, Muzeum Śląska OpoJ.skiego "OgóLnopo!Js'kipQ'zegląd tWÓl"lcZ;O,ści ludowej" Scenariusz: Ewa Bacrońska-Kureik, oprawa 'plars:tyczna: Maria Rampel, ok 250 eksponatów. Eks1porz.ycja:15.12.76- 25.01.77 w UrzędZJie Wojewódzkim w Opolu. Scenariusz: eksponaty. zamku. "Izba Rafała Urbana" Ewa Baczańska-Kurek, opraw,a plastyczna: Ryszard Ekspozycja: ·od 15.05 kontynuowana w Głogówku Kowal, 72 w baszcie "Nieprofesjonalna plastyka na Śląsku" Scena,riusz: Ewa Jęczalik, Ewa Baczańska-Kurek, oprawa .plastyczna: Ryszard Kowal, ·ok. 400 eksporuatów. Eks'pozycja: 2.07 - 20.09 W·spółorganizatorzy: Muzeum Na'l'odowe, Oddziiał Etnogr. we Wrocławiu, Muz·eum Górnośląs'kie w Bytomiu, Muzeum w Zabrzu. Katalog. O p o l e - B i er k o w ic e, Muzeum Wsi Opolskiej "P,lastyka obrzędowa Lachów Sądeckich" Scenariusz: MaTia Zasłuska-Brylak, oprawa plastycz.na: Elżbieta ekSJpo'l1a·tów.Ekspozycj·a: 4.04 - 10.06. Ill1f'ormator. Scenartiusz i oprawa - 15.06. Infolrmator. Scenariusz 4.04- 15.10. Długosz, 131 "Śląs'kJie ludowe 'malarstwo na sZJk1e" plasty.czma: Euz·ebiusz Gil, 52eksporua1y. Ekspozy'cja: 4,04- oprawa "Rzem'i'01słowi'ejs~ie OpolsZic,zyzmy" plastyc=: Euzebiusz Gil, 980 eksponatów. Ekspozycj'a: "Wsipółczesna sztuka ludowa Opolszczyzll1Y" Sccnarius'z i opil'.aw,a ;plaSlty'cZl1Ja:Barbara Mor.aj-kro, Ahcjia Kwi,atkowska, 560 ekslpOlI1atów.Ekspozy,c}a: 19.06- 1.08 w Sądeckim Parku EtnlQgrafi=ym w NQwym Sączu. Ws·półoQ·g'all1iJzatOirzy: Muzeum Okręgowe w Nowy.m SąCZiU,Cepelia. Informatorr. "M'a'lo'Waneslkrzynie "w:ianne" Scenariusz i oprawa plasty·czna: Urszula Gmachowska, 65 ekspona·tów. Ekspo26' �404 Kronika zycja: 1.07 - 15.10. WspółOrgia11li.zator:Państwowe MuzeUJm Etlllograbczne w Wars'zawie. I'I1form'ator. "WslpókzesnJ<i ~tWÓrlCZiOŚĆ ludowa woj. piotrkowskJiego" Scenaniusz: Maria Błaszczyk, qprawa /plastyczna: Barbara Morajko, 350 ekspo<natów. Ekslpozy'cja: 3.09 - 15.10. Współotr.ga!Ilizator: Muzeum Ok'ręgowe w Piotrkowie Trybunal'skim. Plakat. WOJ. PILSKIE Muz'ea T r zc i a n k a, Muzeum im. W,i'ktora Sta,chowiJaka "Polska c,eramiika ludowa - jej fOll1myi zdobruidwo" Scenarius,z i oprawa pl.asty,czna: Bolesław Lewandowski, G. Skalski, konsulta'cja: Sta'l1.islaw Jasil1Jos!z,176 eksponatów. Ekspozycja: 27.01 - 13.03. W.s;półorganizat'or: Muz'cum Etno,graficzJne .OddzJial Muzeum Na'rodowego w Poznaniu, Folder. "Raemioslo ar:tysty1czn.e plemi'O!Ilausltralijskich" Sce'l1<Uliu5Z:StanilSław Jasnos,z, op~'awa plastyczna: Stanislaw Macudzll1ski, 110 eksponatów. Ek,spozycja: 7.10 - 15.12. Pl,alkat. "Lndie 76" Scena'riusz Ii olpI'awa ,plastycZJ!lJa: A. Blaszak, 100 eksponatów. Ekspoczycja: 20.12,77 - 28.02.78 WspóŁorganizator: Muzeum Etnograficzn'~ w Poznaniu. WOJ. PIOTRKOWSKIE M u z ea P i o t r k ó w T r y b u n a l s k d, MUZJeumOkre~gowe "Sztuka ludowa w Piotrkowskiem" Sc·cnariusz i o.pr·awa ,pla·s·tycZJ1la:Zo·ha Falkowska, ok. 150 eks,ponatów. Ekspozycja (pokonkursowa): 5.05 - 29.05. "Pokonkursowa wy.ó>tawa sztuki ludowej województwa pi'otrkowskliego" Scenariusz: Zofia Falkowska, oprawa plasty·czn.a: Czesław Rutkowski, ok. 350 eksponatów. EkspozY,cfa: 4.06 -30.06. Katalog. Współorganizator: cztery muzea woj. piotrkowskiego. "Wystawa rękodZJiela ludowego i artysty,cznego Spółdzielni "Cepelia" woj. piotrkowskiego" ScenariuiSz: "Cepelia", OIpr,awa plastycZll1Ja: Czesław Rutkowski, ok. 200 ek5pon,atów. Eks'pozycja: 17.09 - 30.09. WspółoQlrganlizatorzy: Spółdzielnie Cepelii z woj. piotrkO'wsildoego'i Za,rząd Cepelii w L'odzi. "WytwóTCZiOŚĆ Tękodz5el nicza Sp~ni 'cepeliowskich woj. piotrkowskicg'o" Scenariusz: "Cepelia", opr.awa .plas'tyczna: Cz. Rutkowski, Elżbieta Marciniak. ok. 350 ekl.;ponatów. Ekspozycja: 28.11 - 29.11 w Domu Nauczy'Ciela. Współorganizatorzy: Sp-ll1IieCepehi". Tomaszów Maz'owie'cki, Muzeum "Ludowe dyw·ainy dwaoSinowowe" Scenariusz: Aleksander Blalchowski, oprawa płals'tyczna: HaHna Mikulowska. 23 ekSlponaty. Ekslpozycj.a: 7.10 - 4.11. Ws'pólorganizator: Muzeum Etnograf'icz:ne w 'Dorull1li'u. "S;z;tu'ka ludow,a dla dzi'ecka" Scena,rius'Z :i oip,rawa plas,ty'cZJna: Akksander Bł8'chowski, .Joanna Strzelecka, 340 eksponatów. EkspozY'cja: 11.12 - 31. 12. Ws.pólorgani7.ator: Muzeum EtnogI'afi'cm€ w Toruniu. 1 �Kronika 405 R a d o m s k o, Muzeum Regionalne "Wiieky Polacy w rzeźbie ludowej" Sc<.'na-riu&z:Aleks,ander BlachoW\Ski, ,oprawa pIG'styoZlIla: Piotr Pawłowski, 56 ek.<;Jpona,tów.Ekspo.zycj,a: 2.01- 13.01. Współorgalt1!imtor: Muzeum Etnograficzne w Tou-uniiu. "Sztuk,a ludow,a Ziemli Radoms'ZJczańskiej" Scenariusz: .Taill/ina K'Uoha-r'Ska-Paw~olwska, oprawa plastyczna: Piotr Pawł'Owski, ok. 150 eksponatów. Eikospozycj,a:6.05 - 30.06. WOJ. PŁOCKIE M uze a L r; c z yc a, MuzeUlm "Ro·1Jnikl Jego .pmlCa w .rreź<bie ó. malarSltwlie" Scooarium: AIlllla .DłużewSlka-So>bcza.k, oprawa pl'astyczna: A:nd'fzej Klein, 55 ek:spolla'tów. Ekspozycja: 1.06 - 6.06. K.aLalog. p I o c k, Muzeum Mawwi·cckie "Trony i insygJnli,a wod:llOw,ski.edawnej Afry'kli" Scenariusz i Oipjfaw'a plas,ty'czn,a: .T'Olant'a KOIZI.iowrwska,77 ekL'>lYOrna,tów. Eks:pozycja: 11.03- 19.04. Współorganizatorzy: Piań.sitwowe Muz-cum Etno~afojczne w WUf'Sza-Wfie, Pola<technó'kaPlock'a. InfOlfma1x>.r,!plakat. "Wieś w Jtl«ur:dme i rzeźbie ludowej" Scemuiu'sz li oprawa Ip1a'S tyCZil'lJa: Wanda DalanowilCz, 72 ekspO!11aty. Ekspozycja: 25.04 - 28.04. Wispółou-gail1lL2Jator: Politec<hrrilillaPłocka. "Laurea'oi "Barw" ;nalgrOOyim. OsKaT'a Kolber!1ia" Scenariusz: Tadeusz BaTan'iuk, oprawa p1aSlty.cz:n,a:Zofi-a 2)aU"Elmba,ok. 210 eksponatów. Ekspozycja: 24.06 - 13.07. WIs!pÓłoll'ganli2R<uorzy: Federacja Stow.arzys.zenia Sztuk Plastyczmych w Pols'oe, Redakcja "Barw". Pl~at, katalog. S l e r p c, Muzeum i Pairk EtnogU'aii'czmy "Sztuka ludowa i zdobnidwo w zbiofe..ch Muzeum Etnograficzmeg;o w Si1erpcu" Scenariuse.: Olga Kmieć, oprawa p1als,t)"cZIrua:EliJb1eta Ohrui,s,2Jcz,kon'sultacja: Bohdan KohutTIli,cki, 88 eKspOlnatów. EkSipozycja: 19.09 - 25.10. l WOJ. POZNAŃSKIE Muzea p z n a 11, l\fuzcum Etno-graflioczne ° ,.Wystawa ludowych ins<1.:rumentów muzycZA1Y'ch,i rzeźb ludowych o tema.ty(:e muzyc2JIlJej" Scenariusz: Z. Toroński, W. Kamiński, opu-<łwa ,p1a'sJtyczna: I.r'elllJaJarzyńska, 297 ekspOIJ1atów. Ekslpozy'cj,a: 30.06 - 10.07 W SiedzJib1e Poznańskiego TO'wa,rzySitwa Muzyczne!1io, i!m. W·1enia1wskaego. WiSipóło,rgani>za'torzy: Wydział Kultury Urzęod-uMicjskii,ego w Poznamu, Pozn·ańskie Towarzystwo Mluzyc2J!11'e im. H. W'ieniawskó'-ego. "Indie 76" ScenariUlSrz;,i oprawa pl'astY'c'ZJl1Ia: A. Bł-a-srz;akd Zbi'gni'ew TorońSlki, konsuLtacja: K. Wolski, 100 ekspona1:ów. EkspozY'cja: 5.08 - 19.09 w Muzeum Areheologicznym w P'orzn,aniu. WSipółorgani2Jatorzy: U['Z'łd Woj'ewódzki, MU2Jeum Al'oheo'logicznc w Po=n>iu. Folder, ,afasz. Scenariusz: "PoLskl1e'ludu-we ]ns_tIl'umerutyJffiuzyc'Zll'1e" Zbigniew ToI'oński, QProawa plia.styczna: Irena Ja,rzyń-sk'a, 90 ek,s,po- �Kronika 406 natów. wkach. Eks;po·zycj-a: 27.08 - 12.10 w Gminnym Ośrodku Kultury we Włos'wko- "Motyw muzy'cmy w rzeźb~e ludow·ej" Soenal1iu5z: Zbigniew TOlroński, oprawa plastyczna: Irena Jarzyńska, 105 eksponatów. Ekspozycj-a: 12.11.77 dQ 31.01.78. S z a ·m o t u ł y, Muzeum Ziemi SZaJmv,tu]:skiej "TWÓTCYl'udow:i Wi-elk,opolski" Scenariusz: Piotr Paweł PrulS, opr,awa plas.ty'czna: Ka~ał'ZYIlID Zmarzlińska, konsu1ta'cja: Zbi~niew T'orońsk:i, 50 eksp0nJatów. Ekspozycja: 1.05 - 31.06. Plakat. W r z e ś n i a, Muzeum im. Dzieci Wrześni,eńskich "W y>ciJnanka ku'l'paowska" Scenariusz: Ros.ław Lewandow·ski, ok. 50 ekslponatów. Ekspozycja: 12.10.77 do 31.01.78. Współorganizator: .Muzeurrn Etno'gmf1.czne w FOZ!l1arnau. WOJ. RADOMSKIE Muzea K 'O Z i e n i ,c e, Mu:zeUJll Re.gion'G,li11e "Sztuka l'UdoWlaIne~oQ1jukoz:i.enioki·eg{)" Oprawa .pIasty'cm,a: MirosŁaw M<aJ1:era,100 ekspon.atów. EklSlpozycja: 4.06 - 10.06 W Miejskim Ośrlodku SpOlf\tu Tmy'Sltyki i WypoczYll1ku w Kozienkach. R a d 'O m, Muzeum Okręgow-e "Ludowa ;rzeźba Ka,rpa,t Polskich" Scenariusz: Mani'a-T.er·esa M.as,zczak, OIpmw,a plas.ty'czna: Jan Oriencki, ok. 300 ekspOl!1atów. Ekspozycja: 5.07 - 28.08. Współ()'l'gall1i.za,tor: Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu. Foldar. I n n e li n s' t y t u e j e Ił ż a, SpółdzieLnia ChałU!pni,k~' "Ludowa laLka i zabawka 'cera.macma" Scenariusz j kom'lulta1cja: stefan R'CASański., oprawa plais1ycnn,a: Longin Plińk'Owski, 150 ekSlp'Oll1atów. EJkspozycj.a: czerwiec w Urzędzie Miasta i Gminy. Folder, plakat. R a d 'O m, Klub Stowa,rzys,Zlenia Pax "Re~i'olnalll1a s:akra·Jna sztuka ludowa" 250 eksponatów. EkSipOlZY1cja: 17.05 - 17.07. Współocgall1oiw,torzy: W{)jewódzki Oddział StoWlarzysZlerria PAX, Zes1pół Hand1:u "VeriItais". WOJ. RZESZOWSKIE Mu ze a R z e s z ó w, M'lIzeurrn Okręgowe "Motyw pr,a'cy w !twórczoŚiCliludowej" Soen.ari!1.m.z:Krzysz1Jof Rusz;el, ok. 250 ek5p<matów. Eks-pozycj,a: 5.02 - 1.03. talog. WOJ. Ka· SIERADZKIE Mu zea S i e r a d z, Muzeum "Saarad:zk.a wydn.anka luo{)w.a" Soenarriu:sz: EIŻlbieta DelJida, oprawa pl,astY'cma: ZQfia Fiszer, konsultacja: Zofia Neyrmalnowa, 60 eksponalt6w. Ekslp'o,zy'cja: 3.01 - 29.01 w Klubie Związku Na'u<czy,ai1e'I,stwa Folskiego W Si,er,oozu. �Kronika 407 ,,'I1kJaJilIiny i rzeźby iSieradZlkiie" Scenadusz: Elż,bi'eta Delida, 'oprawa rpl'aslty,cZllla:Zoiila Fiszer, ok 25 eksponatów. Ekspozycj,a: 21.04 - 22.04 w Kom~teoi'e WojewódiZkilm Zjednioczonego Stmn!lliciwa Ludowego. "Meble i sprzęty łudowe" Scenariusz: Elżbi·eta Delida, olpr.aw.a ;p:1a!S'tycZltlJa: ZQlf.ia FllisJZi&,.ok. 70 eksponatów. Eksrpozycja: 2.06 - 14.08. "KoliQl'1olWe sLi.€l1adzkie('stlfój ludowy)" SOenaTlłUsz: Elżbieta Delida, oprawia plas,tylcma: Zoefj~a F1~Slzer,ok. 95 e:lmponatów. Ekspozycja: od 2,6.12.77 w Galerii BiUlra Wylstaw A,r,tystylczny,ch wSieradZlU. W:i e l u ń, MuWUllll Ziemi WIi'eluń<Ski'ej "Ludowe obrzędy rzi.mowo;-'wiQlsenn€w Wieluńskiem" Soooariusz ii oprawa IpllaatY'CZIlle:Bo'~sława Wlil'llś, Barbar.a MrUlgała, ok. 40 ekS1ponatów. ElkSJpozycj.a: 2.02 - 9.03 (wystawa objazdowIa). "LUldowy hajjt i tk.anina ool§ilon'lliSieradzkiego" SeelrJJadlUlsz:Elżbieta Delida, oprralWJ<l plastycizna: ZoefiilaFiszer, ok. 60 eksponatów. Ekspozycje: 22.03 - 31.04. WiSpólor,gan'iza'toll': Muzeum OkTęgoJWIe w Sieradzu. "WspókZiesn,a sztuka ludowa WQjewództw.a sieradzkiego" SoenalI'.i'Ulszi oprawa Jp;las,tY'Czme:BOIgusław,a WLi.louś,Balf,baira Mrugała, ok. 200 ekslpolnatów. Ekspozy,cja: 7.05 - 4.07. WSlPóło["ganiizaltolI':MuzeUlm Okiręgowe w Sieradzu. "Malarstwo nla slzkle i r.zeźba ludowa" Scenariusz li opu'awa rplasltY'czna: BoguiSława Wiluś, Ba.rbara Mrugała, kOllllS'ultacja: Ma,ria Bu jakowa, ok. 80 eksponatów. Ekspozycja: 20.10 - 8.12. Afisz. WOJ. SKIERNIEWICKIE M u zea B T Z e zli lJ1 y, Muzeum R:egi'OIl1.alrJJe "Ludowa tkanina brzeziń:ska" Scena.l1iusz: Elżbieta Purtyńskia, opmwa pla'stycma: Jadwii.ga. Wiklak. EJkispozycj,a: 28.01 - 25.02. W:spółorganlizatolI': Muzeum w Tomasz'Owie MaZlowieck1im. "Kulotura J,aponJii" SoeoolI'i'usz: W'itold Nowosz, oprawa ,pla'srtY'C2lI1a:Jadwiga WikLaJk. Eks:pozy.cj.a: 5.03 - 30.04. W~półorg·aniz;atm: MuzeuJm A'rchoollogicZJI1eLi.EtIl1Joigraf:i'CZll1Je w Łod·zi. "Ceraunika i 'OZldobyhuculskie" Scenal1iusz: Bożenna W'róblewsk1a, oprawa IplaiS'tY'CZJI1a: Jatd:wliga W:iklak Ekspozycja: 8.05 - 30.06. Współor.ga.rriZialtor: Muzeum Ar,cheologkme i E1mogra:f1kzne w Łodzi. "Odzież i el.ementy zdobnkze WIl1ętrz,a z daWll1'ej 'tk.all1JinyżyraTdowlsldej" Scena'1~ius7.: Elżbieta Putyń's'ka, opraWia q:JlastY'Czme:Jadwig.a Wildak. Ekspozycja: 2'6.08 - 29.(}9. W:spółorga:nizato[': Muzeum OkTę-gowe w Zy.nardowie. "T'c,aMzyki ,mechan:iocm'€ twórcyamatolI'a Jer:zegto' Piotrowskiego" Scenariusz: Elżbieta Wladyka, oprawa pl.a,srtyczna: Jadwi'ga Wik,la:k. Eks;pozycj,a: 1.10 - 31.10. W'Slpóło,rgan]za1tor: Muzeum Arlciheologkzme i Etnogmfi'czne w Łodzi. R.a waM a z o woje c k a, Muzeum Ziemi R,a'wskiiej �408 Kronika "Tmctycyjna krulltum 1udowa regi<Jmu rawski·ego XIX Ii XX Wlielm" SCerułTius.z: Bożeruna Wróblew~ka, opraWIa plastyczna: Malogorr:ro1taDaszyńska, ok. 150 €iIrnpoll1Jaitów. Ekspozycj,a: 16.06 - 15.08. S ,o c h a c z e w, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej "Wojsko Polskie w rzeźbie ludowej" Scenau"iu~z ,i oprawa plasrtY'Czna: Halma Olędrzka, 30 eksponatów. EkspozycjiCI: 8.05 - 31.05. WiSlPół=g.a.nizatorr: Pańsltwowe Muzeum Etnogr.afic'llne w WarszaWlie. Z y If a r d ó w,Muzeum Okręgowe "Kolekcja dzwoll1ów pall1liEwy Sliwiń'Slkiiej w zbiora'ch Pańs:twO'wego MUZi0Uiffi Etnogra.fticznego w W,a<rszawi'e" Scen.arriusIZ i oprawa plastY'CZl1ia:Ewa Słowiń'sk,a, 138 eksponatów. Ekspozycja: 2.02 - 27.02. "S2Jtuka ludowa dla dzi·ecka" Scena,riulsz: Aleksa.nder BłaJC1l!owISIkIi, opl.'la'wa ,plaSltyczma: Halina MikułQ<Wskia, 340 eIDSiponatów. Eksipozy,cja: 25.05 - 20.06. W,spółorganJiZia'tor: Muzeum Etnografi'czne w TOTuniu. WOJ . SUWALSKIE Muzea Suwałkli, MiUizeUlmOkręgowe "Wysta.wapopularryzująca o,ZJiał,al'11ośćdz[ału .etnogvafi i Muzeum Okręgowego w Suwałkach" ScetnaI'iUsIZ: T,eresa Romanowska. Eikspozy'cja: 29.05 - 4.06 w Księgarni "Domu Ksiątki" w SuwałJkalC'h. "KultUIm ludowa wIOj.ewództwa 'SJ\lwaIsldego" ScenaJ"iusIZ: T,err,esa RQmanowska. Eksrpozycja: 9.09·- 15.12 w Miejsk<J-Gminmym Ośrodku Kul.tury w WęgorzeWlie. "Prrzyrroda w sz:tuoe 1udow,ej" ScenariusIZ: Teresa Ro.ffiaI!lQ<Wska. Ekspozy·cja oc! 8.12.1977. Imne instytucje: S e j n y, Miejsko-Gminny OŚI'odek Kultury "Wys,tawa tkantiny litewskiej z terenu Sej,neńszczymy" ScetnaiI1i:uszli oprawa plas,tyCUlJa: Ma['lek KarpowJ,cz, 36 ekSlponialtów. Ekspozy,cja: 15.07 - 10.09. W'S1półoI'ganizatorr: IJitewskie Towarzystwo S>połoozn<J-Kulturame w Sejmach. WOJ. SZCZECIŃSKIE Mu zea S ,t a r g a r d S z 'c z e c i ń s k i, Muzeum "Rzemiosloo ail'ty<s.tYCmlle plemi10m austmlijskrich" 114 .eikSlpoota,tów.Bk\sipozyrcja: 15.12.77 do 31.01.78 r. WSlpółorga'nizator: NaI'odowe'W S:oczeci!nie. K,a,talog. S z c z e c i n, Muzeum Narodowe "Kuchnia sta,ropamorska" SCerlmium: J~·cek Łapolt<t, opraw.a ,p1a1stycZina:Danuta natów. Eksrp.oz)'lcja: 1.01 - 10.U. Folder. Boehlke, Muzewm ok. 300 ekspo- ,,sztuka Ludowa :połudnJitOwej Szwecjd." Scena,niusz: Ii <Jpr,awap,las1Y'Cm'a: Ba['lbro A,sMad, ok. 400 ekspona'tów. Eks'pozy- �409 Kronika cja: 4.02 - 20.04. Katalog. WSlpółorg,ani'zator: KuUulrhiWteriska Museet "K'lI1Jt'llren" w LUJlld. "Dogonowie i ,inni" Scenari,UJSz: .J,aoek Łapott, opr.awa Iplas;1;y,czlna:Da[J.'wta B<oehlik,e,ok. 550 ekspoIDatów. Ekspozyej.a: 18.11.77 - 15.02.78. KartaltOg. Inne instytucj.e Szczecin, Wojewódzki Dom KUJltury - Zamek "Wojewó<:bka wystawa ,pla:s,tyc·znej twórc2Jośai ludowej i amatoIDs<ki,ej" Scena.riuslZ: Ha'l1rn.a Orzka, O{IDaw,a plasty'cZllla: Ewa K,rólikow,silm, k'OITSlultacja: EliJbieta Adamek ,LUlido Reick, 780 ek,,,pon1atÓ'W.Ekspozy'cja: 11.12 - 28.12. W~półorganaz.atoor: Rada Związ.ków Zawodowych w Sz'oZJeOilnie.Flakalt, j;oldecr:. WOJ. TARNOWSKIE Muzea T a r n ó w, Muzeum Okręgowe ,,Koolęda z rturoniem" ScenUirciusz: Adam Ba,rtosz, oprawa plasoty<CZJna:Magdal,ena KDU'k, 65 eksponatów. Elmpozy'cja: 1.01 - 30.01. "Kobi'ecy strój ludowy" Scenar'i;usz i opq"awa p1astyc2Jilla: Adam Ba:r:tos-z, 30 e'!rnpon.a,tów. EkSlpozycja: 15.02 - 15.03, w Dam'll Kultmy Zakładów Azotowyoh. "M:otyw pracy w rtwÓIr.cz.ośdludowej" Scenariuslz: KJrzys2Jtof Ru:sZieI, oprawa plas:tycZiilla: Adalm Bar,ooS'z, 80 e~sipona· Łów. Eks,poz)"cj.a: 1.06 - 30.06. Wstpólol119arnQ.Ziaitor: MUZJeum Okręgowe w fueswwic. "SztuJm ludowa 80wiśla Ta.rnow,g;kJ~ego" Scenar<iursz: Adu:m Ba I'Itosz, oprawa plas.tyczna: .rer,zy Papuga, kJOIl1ISultacja: Anna Harrtas.z. Ekspozycja: 20.09 - 31.12. W:SlpółODganvza'oor:Za,rzą.d WojewódzkU PTTK w T:annloWlie.Walorowa 'lllort.ka. Inne instytucje N o w y W i ś l i c z, G.minny Ośrodek Kul1.1Uł'y "Przegląd do,roQlbku1;wÓlreZioś,ei lrudow,ej li sta~oci" Oprawa 'pla::;tyczna: M&r~a SZJczepall1Ji'ak. EJkspozy'cj'a: 27.02 - 5.03 "Kon:kuTs wi'€ń1Ców do·ży.nkowych" Oprawa ·pl.a::;t)"cZina: Mmia SzczepaniJak. ElkSlpDzY'Cja: 28.08 - 14.09. Kul,tury w LJipnii<cu. w Domu WOJ. TORUŃSKIE Muzea B r o d n i C a, Muzeum Regionalrne "DyWlalIly dwuOSiI1.ow'orwe" SCCJIl·ari'Usz:Elż,bieta KotbińJs.ka, <opr.awa pl<łs'ty,crzJl1Ja: Edward C-z.erwińskii, 20 eksponatów. Ekspoz)"cj.a: 2.01. - 14.02. W:spółorgamzator: MUZieum EtnograricZlll€ w To.rUJlliu. "T;mdycyjne łowiectwo regi·OID'UbJ'loomlickiego" Scenar.iusz. Elżbieta Kotlińska, W~bdeilliar Gąsi,oki, opr,aw~ 'PlastycZina: Starn~sław Lackowski, kOrlsultacj.a: .Jan Woj1oiechmv:ski, 2S,3 ekspol1laJty.. Elkspozycja: 2.06 - 30.10. Współ:or19anuza,torzy: Zarząd WojerwódlZJkiiPolskiego ZWiąz.k'u Ło~ wieckiegl() w Toruniu, Za;rząd Kół Łowiieckich Re.g;iOlIlI\.l Brodrndcldego, DY;l'ekcja �Kronika 410 Okręgowa Przyrody, Lasów Państwowy.c'h Topuń. Folder. "Toruń", Zarząd Wojewódzkli Ligi Ochirony "Rzeźba wojewódr.dw,a ,wlrullskiego" Scenari'usz: HallicrlJa Mikułowsika, oprawa plastycZlIlta: Joa[]J'Va Strzelecka, 32 ekSlpcmaty. Ekspozy'cjoa: 2.01 - 14.01 w Muwum PTTK w Golubiu-Dobrzyniu. W.spółO['·gian~'ZJat{)lr: Mu.reum PTTK w Golubiu-Dobrzyn'iu; 5.03 - 30.03 vi Chełmskim Domu KultUlTY w Chelill1Ji,e;4.11 - 16.12 w "Elanie" - Klub w Toruniu. "Malria Curie-Skłodowsk,a w rzeźbie ludowej" Scenariusz i oprawa pla51ty.'Cijna:A. BłalchowsklL Ek:Slpozycja: 2.01 - 19.01 w Muneum Marii OU!r1ie-Skłodowskiej w W,ars:zawie. Współ'Oirganizator: Muzeum Marii CUI'li'e-Skłodows:k:iej w War sm wi,e. "W~elcy. Polacy w rze7ibi'e ludowej" Scenariusz: AlekJSlal11derBła,chiowski, 42 ekstp<Xl1a'ty..Ekspozy'cja: 5.05 - 30.05 w Ohebm!>k~m Domu ~u1t'U!ry w CheŁmie, 10 eksponatów; 27.05 - 19.08 w Zakładowym Domu Kul,toull'y. "Prząśm.kzka" w TOiI'UII1i'u,61 ekspOll1a,tów; 2.06 - 26.06 w Wojewód.zkrim Domu Kułtury w Ko'szal'iJnJie. "Oni wa'lczyli - rz;eźba ludowa z cY'klu "WlieJ.cy Poll<łcy, i,ch życie i dzieł,a" Scenariusz: Alelmander Bla'ohowskli, oprawa pJ.a,s.lycznu: Halina Mikułowska, 107 eksponatów. EkSlpozycja: 23.01 - 25.04 w Mu:wum X Pawilonu Cytoadeli Warsnawski'ej. Katalog. "Obrazy. intalrsjonowane Edmunda Kapłońsikiego" Scena,riuisz: Alekoonder Bł,adlo·ws:ki, 10 eksopona1tów. Eks.po,zycja: 27.01 - 27.05 w GaITlJinonowy.JmKlubie Ofi,cersk.i:m w T'Oirull1:i!u; 27.05 - 19.08 w Z<l'kladowym D0mu KUltUTY."RrząŚ<l1li,e.zka" w TOI'luniu. "Przykłady. 's.zt'uki ludowej" Scena.riusz: HaliillW Mikułowsik.a, 10 ekiS:pOll1a,tów. Ekslpoozycja: 1.03 - 10.03 w SzkoIe Pod.slt.awowej nlr 1 w ToI!'UJI1Ii<u. "S'ntuka I'udowa K~zub" Haliml. Mikułowska, Janma Łuka:Sli-ewicz, 108 . ScenarilUsz i opr.alWa plas:1:yCZJrLa: ekspon.a,tów. EksPQlzy,cj,a: 24.03 - 14.04 w Nalni.elsk~m Domu Kultury w Na'klc (n. No.tecią.). "Sz,tuka ludowa dla d7iiecka" Scenaniusz: Aleksander Błaichowski, oprawa plasty.,cijl1a: Alt!ksander Błacho'wskii, J()<Ul!1na StI'lZe,leeka, 340 ekSlp<IDa'tów.EktSipozy,cja: 16.04 - 15.05 w P.ałacu Kultury w Pomaniu. WSPÓfOT~anJiDaJtOtT: "III B!iennale Sijwki dla DzJi'eck<l".Plakat. "Kulb.H"a ludowa Pałuk" Scenariusz i oprawa pLa,sstycma: Irena WII"OIl1'ko'Wska, Iwona Swięch, 108 ekspona,tów. Ekspozycja: 17.04 - 30.10 w MUlZeum w Bisku:pinie. "Rzeżba StanltsłaWJa ZagajewoSlkj,ego" Scenariusz: Hali!illl. lVIJi,kułowsk,a,OIPI!'awaip1a'5tycma: Joanna Sl.r:wlcocka, 14 eksponaitów. EkspozY'cja: 23.04 - 14.05 w Zl<łkładowym Domu Kulttury "Prząśniczkia" w Toruni'u. "Rz,eźba Stanu:sława Z,a.g,ajewslk/iego" Scen.ariusQ:: Hallin.a Ma:k:ułOiwska,LllltbomiiI'aTy.'Czyńs'k'a,o.p['aWlaplastyczJna: Joanna StmeIecka, 30 ekSlpolIKI.JtóW. EikslpO'Z.y.cja:21.05 - 30.11 w Muzeum PTTK w Golu:bi u-Dobrzyniu. "Wueś .pol'ska w l'Zoeźbie ludowej" SoonariJusz: Aleksaooer Błachowski, 42 eks:pona,ty. Eksporzycja: 5.05 - 30.05 w Chełmsk.iJm Domu Kulw['y.. �Kronika 411 "Kujarwska sztuka lludQwa" Scenarius;z: Halina Mikułowska, LubomiJra Tyczyńslm, 32 eksponaty. EkSlpozycj,a: 14.07 - 28.07 w Ro.aota1i'czym Domu Kultury w Chełmży. "M.al'awa!I1kJikujawskii'e" Scena.niusz: Luboiffii:ra Tyczyń:s;k,a, 24 ek'Sipon1aty. Eks<pozy,cja: 6.10 - 24.10 w Zakładowym Domu Kultury "Prząśniczka" w Toruniu; 1.12 - 31.12 (9 eklSlp1onatów) w Kl'ulbie Komuna'I'11Y1mw Toruniu; 18.12.77 - 18.01.78 (16 ekSl{lQna'tów) w Klu~ bie "E-lana" w TO'I'uniu. WOJ. WLOCLA WSKIE Mu zea W ł DC ł a wek, MuZ€1\.lJffi Ziemi K'ujaw.skiJej i Dobnzyńskiej "Haft 'k!ujawski" Scen,a:r:iusz 'i k!onsultacja: Zenobi:a Pli,ertrzykowsika, opr,awa IplastymJl1Ja: Aleksandra Domanow&ka, 75 eksipOn'a,tów. E'kspozy'cja: 19.12.76 - 15.01.77. Wsrpółonganuzatoe Spółdzielnia "SZJtuka Kujawslim" we Włocławku. Plaka<1:. "BodlaSlkie tkatrliiny d wuo'slllowowe" Scel[l:a<ri'uiSz: Ha:bn<l .j,a<k:ubowS'ka,oprmwa plaSltY'croa: Józef stolarz, k:Oll1Jsultacja: Z'eJrlobia Pi'etrzyk'owska, 44 eksporn:aty. Ekspozycja: 23.01 - 15.03. Katalog, plakat. "Kobieta w ,rzeź,bi,e ludowej Kuj,aw i ziemi dohrzyńskiej" Scena'nius'z i oprawa pla5tY'cZ!na: JamuSlz Nobierskli, !kOIJJSlul:tacj'a:Zeil1JObiaPtietrzykow,ska, 25 ekSJjJona,tów. Bkslpozycj'a: 8.03 - 31.12 w K'lubie MPiK we Włoclawku. "Rzeźba ludQwa wQ:j,ewócl:z;twawłocłaWlSlki,ego" Scenariusz: Zetrliohia Piet<rzykows1ka, opr:awa pla..,tY'czna: Józef Stolarz, 35 eksponatów. Eks'pozycja: 1.06 - 31.09 w Piawilonie PalI'ku Zdrojowym w C~echoci,llku (wystawa {lQ!ko:nku.rsowa).Katal0'g. "Sztuik'a ludowa Kujaw" Scenarilusz i oprawa plastyczna: K!rY'5:tyna Si wińSIka, kOł'lsul,ta'cja: Zooolbi'a Plietrzyk'owska, 64 ekslpom:vty. Ekslpozycja: 5.11.77 - 31.01.78 w IIZJbii'eRegi'ona~ncj przy Urzędzie Mia&ta i Gminy w Brz€'Ś·ciu KujalWslkim. Inne instytucje C i e c h o c i 11e k, Urząd Miejski "Sztuka ludowa na K'uj1aw,a<CIh" Sc'cl1ar'iusz: Aleksander KO<CIiołowi:cz, opnłwa plaSltY'czna: ZenQbi,a Pliet.rzY'kowska, 100 eksponatów. E'k:s:{lQrzycja:4.06- 30.06 w Parku Zdwj,owyrrn. Ws\póIOlI'g)aniza·tor: 'T'ow:a.rzystwo Przyjaciól Oie,chocill1ka, Uirząd WojewódZlki WydZJilał KultUTy i DKTK. KatallQg (Wys;ta'wa pokonJm;rsowa). WOJ. WROCŁAWSKIE Muzea W r o c ł a w, Muzeum EIUno,grafli'czme "Wslpółczeroa rz.eźba i malarstwo ludow,e - z.e zbiorów Muzeum Btnogr.aficz;nego we Wrocł'alwiu" Scenariusz: Ewa .JęC2JaIii'k,38 ek50ponatów. EklSlpo'zy'cj·a: 2.05 - 30.06 w Mu;zeum Tka<Ctwa Do·j.nośląskiJego w Kaimiennej GÓr.ze. ,.RodiZlina w po<lskiiej S'ztuce ~udowlej" Scen.aruusz: Halin.a OlędZJka, oprowa pla-stycZlI1Ja:Tiadeusz WlTońs,j{'i,82 ekspona.ty. Ek:spo'zycja: 18.11 - 12.12. llU:lior:ma1tor. �412 Kronika "II Ogólnopolskie Trienale Plastyki Nieprofesjon.alnej" Scena1rius:z: Alek'sandm- JoackoWl:>kii, Z'ofi'a Bisi,ak, ,oprawa plalSltyczma: Emil OieśLar, dk. 1.200 ek:stpolll'a,tów.Ekspozycj1a: 27.11 - 12.12. Wspó~or~anizatorzy: Centt'l.1ny Ośrodek Metodyki UipowSIZJeChn.1anJ.ia Ku li U'I'y, Iil1'stytut S~tukJi PAN, Wojewód:zki Dom Kultury. K1a:t.alog. WOJ. ZAMOJSKIE Muzea T () m a s z ó w L u b e l s ki, MUZJeUJm RegiJona1Jne "MaIarSltwo ludowe Werroll1.ikiRaty;ny" Sc€inariUJs.z:Boleslaw Fus, 'oprnwa rp1'l.siycZJlla:Roman Wa1iwander, Jan Gumk, 29 ,ekJsponatów. E:kispozycja: 2.01 - 31.01. KJa'talrog. WYSTAWY ZAGRANICZNE k'Oil1S1ultacja: W 1977 ROKU CZECHOSŁOW ACJ A Bratysł.awa "Wsrpó~czeSlnasztuka ludowa w Folsce" ScenaiIiiu:sz: F.r<ł[JCiiszekMidulfa, komi'sarz wystawy: Ha:runa Raczyńska, 101 eksponaiów. Ek,Slpoz,Y'cja: 14.06 - 24.08 w OślflOdiku Iruol1macji li KuIotU'I'YPolskiej w Br'l.iyslawie. W'Slpólorga1IlńzJatQr:Pań'&twowe MuzeUJm w WalI1SzaWli,c. Katalog. "Wystaw.a gobelinów" Scooariu.sz ,i opr,awla plastyczna: Graży;na Basisita, 20 gobelinów E,ks'Pozycja: 1.12 - 28.12 W Ośrodku Kul,tu:ry Polski'ej w Bmtysławie. Pokaz tkarui,a. Współorganizatorzy: Spóklziell!1ia Rę·kodZJi,elaLudowegQ ri ArotystYCZJl1Jego ii!l\l.St. Wyspiańskliego w Krakowie, Ośrodek Kul,tUlTy Po1sk,iej w B:naityslawie. KaTlowe Wary "Drui Kul,tu;ry P'OI1sktiej" Soenariusz li oprawa p1.a:s,tyCZlJ1a: J. Chojlllaaka, k,o'I1:sul!ta,cja:G;rażyna Basis,ta, ok. 150 ek:Sipor1GtóW.Ekspozycja: 20.07 - 10.08 w hioroelu Thermal w Karlowy(:h Vara'ch. PokJaz tkaJniagobelinu li pows1ta;wan:ia rzeżb w dr,ewnie. Wspólorgani<mtorzy: Spółdzielnia Em·cy Ręk,odllieł,a Ludowe.go i A,l1tystycznego 10m.St. WySlpiańskJtiego w KJrakowtie, Ośrodek Kultuil'y Polskiej w Cz:echosł'owa,cji. Lewice ,,MaloWlalllki Iudowe IZZalipia" Scoo:arLus,z: A=a Ball.'OOs.z, OIpr·awa p1JastyCZJlla:Vii-era Stev,akowa k,ol1S'ultacja: Adam BairrtJ=, 80 ek.'Spona~ów. Ekspozy'cja: 15.01 - 31.01 w Tekov::.ke Muzeum. Organ!izal1:or: Muzeum Okn~gowe w Ta;pnowie. Nit r a "W>spółcZiesna,s7JtuJkaludowa w Pio1.'łce" Sceinariusz: Fl1arndlSzek Mliidu:ra, komisarz wystawy: Hanna Ra'czyńsk.a, 161 eksrpOlllaJtóW.Eks,pozY'cj,a: 4.08 - 30.10 w Nitm Muzeum: Orlg.an~zator: Państwowe Muzeum E1Jno'gr,aficZJlle w W'a;r,szawtUe. Praga "Ludo1we zdoblIJJ1oclwo w d!rewnie IlIa Śląsku" Scenariusz: BairbaJ'ia Ba,zieIioh, oprawa p1asitycZJna: Marian Labuda, 201 eksiPQnatów. Elmpozy'cjta: 25.05 - 10.06 w Ośrod!kJu Informacji i Kultury Polski-ej w Pradze. OrgalIlliza.tor: MU7Jeum GÓTI!1oślą:,skie w B,Y'tomi'U. �Kronika 413 "Rzeźba 'w węgłu" Sc·enarti'U'S'z:Barba.ra Bazie1ich, 66 ek.Siponatów. Ekspozy,cj'a: 2.12 - 31.12.77 w Ośrodku 1Jnfo.nrna.cjii Kultu~'y PQlskJ~ejw Pr·adze. W:SIpółorganliJza.1;orzy: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu, Ośrodek Informa'cjlii KJuHury Polskiej w Pmdze. Rozenberg "Wspókzesna s;z;tuka ludoW'<lw Polsoe" Scenariusz: Franciszek Mid'UiT'a,komisarz wystawy: Ha;l'JInaRaczyń'ska, 161 ekspon.atów. Ekslpozycja: 1.07 - 31.08 w Rozenberg Muzeum. OI"gan:izator: Pmwtwowe Muzeum Elnografioczne w Warszawie. NRD Anklam "Int(lrsje Edmunda Kaplońs.k.iego" Scena.riusz opmwa plaISllY'clln,a:Aleksander BlachowoSki, 33 eksponaty. Ekspozycja: 18.10- 20.11 w Kulturband de.r DDR. Organizator: Muzeum Etnografi'c2lI1e ...• '1 Toruniu. B cr l in "Mikołaj Koper:nik w 'O'czac,hpolskli.ch twórców ludowy,eh" Scenariusz: Aleksander Blachowsiki, 143 ,eksponaty. Ekspo,zY'cja: 2.01 - 30.03 OrganiZ<ltor: Muzeu,m Etnogm.ficzne w TOl1uniu. "lintar.sj·e Edmunda KJapłońskiego" Secn.ar:iusz i opr.awa plasty'cz,na: AI'cks,ander Bła<:howsk.i, 33 eks pon"-lty. Ekslpozycja: 31.08 - 7.10 w Oś.wdku hlformacji u Kultury Polski·ej w Berhl1J~e.Współorganizatorzy: Muzeum Etnografi.czne w ToOI"UIlJiu, Ośrodek Ilt1ofo~,ma'cji i Ku1:lury P'olskiej w Berlinie. "Dziecko- w polskiej sztuce ludowej" Scenariusz i oprawa 'plastyczna: Aleksander Bla'chO'wski, 393 eksponaty. Eksp07.ycja: 14.12.77- 8.01.78 w Ośr·odku Informacjli :i Kultury Polskiej w BerJi.ni·e. Wspólorganizalor: Muzeum Etnog.rafic2lnC w T,()['U1rIiu, Ośrodek I'l1fonna.cj,i i Kul:ury Polskiej w Berlinie. Drezno "Dziecko w polskiej sztuce ludnwej" Scenariusz i opmwa .plastycT.na: Aleksaooer Bła'chowski, 393 ·eksponaty. Ekspozycja: 25.02- 15.05 w Museum FUIr Volk.skuil:Slt. Organizator: Muzeum Etnogra~'iczne w Toruniu. Plakat, katalog. Karl-Mal'x-Stadt "Mikolaj KO'Peru1Ji'k w o'cz.<Lch polskiich twÓl'CÓWludQwy,ch" Scenariu,",:i.: Aleksander Blaehowsk'i, 143ek&pOll1ia,ty. Ekspozy'cj.a: 24.08 - 16.10 w Stii.dtlische Museum. Clrganiza'lor: Muzeum Etno.graficzne w Toruniu. Lipsk "Polska zabawka ludowa" S'Ccnariusz: Anna Darnrosz, Toeres'a Lewińska, oprawa pla'sty'czna: Anna Kurzątkawska, 258 eks,ponalów. EkspozY'cja: 24.05 - 29.06 w Ośrodku I:nforma,cj'i i Kultury Pobkiej w Lipsku. Organizator: Pań's,twowe Muzeum Etnograficzme w Warszawie. Poczdam "Twór·czość ludowa OpoIs.z,czyzmy" SccnaI'iusz: Ewa Ba'czań~ka-K'llrek, oprawa plasty'czna: RyszaPd Kowal, 600 cks-I:Qnalów. Ekspozycja: 16.04- 25.06 w Muzeum Okręgowym w Poczdamie. Organizator: Muzeum ŚląSlk'a Opolskie·go Opole. �Kronika 414 Sonneberg "Bolska zabawka ludowa" Scenarirusz: Arma D.aml'os,z, Teres-a Lewliń'sJm, >oprawa p1astY<OZJ1a: AIl1JnaKurzątkowsk,a, 258 eksponatów. EkoSlpo'Zycja: 1.08 - 22.08 w S.pielzenl?/museum Scmneberg. Organu'zutor: Raństwowe MuzeUJm Ebnografic2'Jl1ew W'arlsz,awie. Wandl>itz "Dziecko w PQlsklej sztuce ludowej" Scenariusz li <lIpT<łWa plas,tyczua: AJ.eksander Bł-alohowski, 393 ,eks.polnaty. EkspocZycja: 3.06 - 9.12 w Muscum der Ag.raren Produ:ktikrafte WandlMz. Organizator: Muzeum Etnogr;arioczne w Toruniu. Wei;maT "M:ikołaj Kopernik w ccz.ach j::olskieh twÓI'CÓWludowych" Scenariusz: ALeks-ander Bła.chowski, 143 ekSipon1aty. Ekspozycj,a: 2.04 -10.07 w Stadtmu:seum :iJll Woimar. Org.anizator: Muzeum E,tnog.mficme w Toruniu. JUGOSŁAWIA Lublana "Ludowe zdobnictwD w drewnie na Sląsku" Soenariusz: BaDbara BazieLioch,oprawa .plas'ty,czna: Marian Labuda, 201 ,ekspolliłtÓW. Eks:pozy'cja: marzec-kwiooień w Slovenskim Etnografskim Muzeju w Lublalnlie. Org.aIllJi'za1tor:Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. ZiU.grzeb "NaiWiITi77" SCerKl;ni,uSlZ li oprawa p.Ja:srt;yc2'Jl1a: Aleksander Jackowski, 21 'eksponatów: Eks'pozycja: 24.06 - 5.09 w Galerije Gradu Zagreba. Organizator: Pallstwowe Muzeum Etnol?lraficzn·e w Warszawie. MEKSYK MexicD City "BoLskie rękodzieło ludowe" Scenariusz i oprawa pl.asty'cZJna: M. Jenner, konsultacja: Dalnuta Tracz, ok. 200 ekspona,tów. Ekspozycja: 1.11 - 21.11 w Ambasad:ZJie Polskiej w Meklsyku. Organi'zator: 81półdZlhelin1ia Pralcy Rękodzieła Ludowej?io i Artys:ty'cznego im. St. Wyspiańskiego w Krakowie. PORTUGALIA Lizbona "Polska wtuka l'udow,a" oprawa plastyczna: Halhna Olędzkia, 842 eksporLty. Ekspozy-cja: 7.11 - 28.12 w Lizbonie. Orl?lanizator: P.ańs,twowe Muzeum EtnograJii'cznc w Warszawie. Scena,riusz RFN "Dawna po,lskasztu:ka ludlOwa" Soena11iusz i opr,awa plas>tyc2'Jlla:Halma Ol<:dz:ka, 308 ·ekspcma.tów. Eks'PO'zycja: 5.06 - 7.07 'Vi: Museen der Stadt Recklingharus,en. Ol'~anizato:r: Pań,s,twowe MuZ€UlmE:t\nografic;zil1ew Warszawie. �415 Kronika SZWAJCARIA ZUrich "SZJtuka ludow,a z Po1skJi" Scena.riusz: AJrma Ku rzątk'owska, Si.ng'rid Bar:ben, opmwa iploalsitycZJI'1a: Rene Gaum, 3512 'ekslponatów. Elmpoz}"Cj,a.7.12.77 - 5.02.78 w Muzeum BeHerive w Ziir:ichouoraz 'ok. 20 .ek'SlpoIlCcltóW w Galerii Nioohne Bon W Zurtichu. Or·gail1Ji.zator: Poań'stwowe M'uzeum Etnogr·af:l'cZlnew Wans='wti.'e. K'3'1Ja1og,plakalt. SZWECJA Herby - Lund "Polska zabawka ludowa" Scena'!1i'usz: Anna Da'mros'Z, Teresoa LeW'iń'sJm, oprawa p1a.so1yczna: Anna Kurzątk'owska, 258 MSlpOnatów. EkJspazycja: od 1.12 w Muzeum Ku1turen Lund. ZSRR Kij ó w "Polskie stroje ludowe" Scenalriusz ,i oprawa plastY'czna: Barbar,a Kaza:nowska, J'adwiga Koszutska, 600 ekspoll'lla,tów.Ekspozycj,a: 19.04 - 1.05 w Galerili Artys'tów Malarzy Ukrainy. 01',ganirotoII': Pań'SJ1Jwow€Muzeum Etnografti.cz;ne w Wiarsza wie. "Szt,uka ludowa PolSIki półnoon.ej" Scena!r~usz i opmwa .pla\>ty'czn.a:Ba!rba'w Koa:z:anowsk,a,ok. 300 ,eksporutów. Ekspazy,cj'a: 16.09 - HUO w PolskJim KOIl1JS,ulac:ie w Kijowi€. O~gall1li'ro.tor:Państwowe Muzeum Etnogr.aficzne w W'<:lrswwre. Z m:alteri.ał,ów ODHE Oiplracowała Iwona Wiktor MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE Z ZAKRESU W LATACH 197'6 - 1977 Rok 1916 PRACE ETNOGRAFII MAGISTERSKIE U.niwersytet Jag'ielloński Kraków BUJNOWSKI Jacek, Koompos,esorat Byłyoh Urbarów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie nJa Polskim SpisZlu. Funk,cjonowall1lie kompoSlesora,tu, dr Z. Biały. DANCZYSZYN Maria, Odzież ludo'W,a we wSlialchJurgów, RZlepi'ska, Czaa:-na Góra na Polskim SpilSlzu.Próba an.alizy s'emioty,cZlnej, dr Z. Biały. KAFEL Benedyk,t, KontalMy Cy,ganów z Cza'Mej Góry na ,P'olskJ~mSpils,ZiU, dr Z. Biały. KRUPA MaI1ian, Komposesor,at Byłych U:r'barów pod koniec XIX i w XX wieku w Jurgowie Ina Spiszu p{)I~skim,dr Z. Biały. MAŁETA ALicja, Kami,eDiDJCl meźha ludowa z okOQlicWieliczki, Dobczyc, Myślenie, prof. dr R. Reinfuss. RZONCA Emilia, W,idowi:s.ko obrzędowe "M'ikołai" ~ "BaSltuszków" w Slpołeczności wsi Bukowiec w Beskidzie Slą.skim w XX wieku, prof. dr J. KliJmalSZ€wska. �416 Kronika SIWEK Lucy.rua, Obrędy i zWY'czaje WJieroudziieCJięcegow Choboci~, prof. dr J. Klim-aszewslm. SZ.FJFER A11ina, ~radycyjn,y teatlr ludowy w je~o Śirodkach wymzu artystycznego i zmaczen!iJUna ,przykładZIile "Herodów" z okolac Kr-ak'owa, pDm. dr J. KlimaszeW1ska. WOJTKIEWICZ ZenOlll, Bowia.ty: brzeski, dąbrowski i t.aI'./1IOwsk;j w publikacjach etnografiCZlIlY'chdo r,oku 1974, prof. dr J. Klima-sz~ska. Uil"L'iwerSiytet Łódzki - Łódź KABAT-DOMINIAK Ewa, Anala'za sltrukitury diramatY'cznej obrz<;du na podstawie "Herodów", doc. dr hab. B. Kopczyń'ska-Jaworska. U n i w e r s y ,t,c,t i m. A d a m a M i c k lie w i c z a - P ° z :n a ń ruchu społeczno-kulturalnego Mari,a, BE'IMCIK Ja'cek, Uwapunkowarna w Wielkopolsce na przykladzie społeczJllioś'ci miejskJiej Środy W~€lkopolskiej i wiejsk[.ej Pięczkowa, pro-f. dr J. BU'l'szta. BERO Marek, Wkład Leona Bar~ezewsk.iego do poznania kultury ludów Azji Środkowej, dQc. dr hab. Z. Jasiewicz. BŁASZKIEWICZ Bogdan, JOŹWIAK-BARTOSZEWSKA Jolanta, Uwarunkowania ruchu slpołe'OZm'O~kultura!Jn,eg'O w Wie~kop'OJsc.e. Na 'przykładzie społeczności -miasta K;oła li wsi Ba.J::iiak,prof. dr J. Burszta. GRAD Jan T,adCl\1sz,Osobowość kulturo-wa ,chłopów małopolskich. Wybra'ne zagadnienia, -prof. dl' J. Burszta. GRAD T,eJI'·esa,W-kład Karola Bohdanow:icza w 'po7lnan:ie ludów Azji Środkowej_ doc. dr hab. Z. Jasiewicz. HAŁA,DUDA Marianna, MAJCHRZAK Stanisław, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wielkopolsce. Na 'przykładzie społeczności miejskiej Krobi i W1iejskiej Pudlis'zek, prof. dr J. Burszta. MARCINIAK Maria, Bronisław Grąbczewskii jego wkład w poznani,e kultury ludów Azji Środkowej, doc. dr ha-b. Z. JaS'iewicz. NAMYSŁ Ewa, ZIĘTEK Ryszard, Uwarunkowania ruchu społeczno-kulturalnego w Wiielkopolsce. Na przykładzjie społeczności miejskiej Trzci'anki i wiejskiej Białej, prof. dr J. Burszta. STRZECHOWSKI Mi,eczysław, Wkład Wladyslawa Mass0.lskiego w poznanie kultury }udów Azji Środkowej, doc. dr h<:l!b.Z. Ja,siewi,cz. BEBA U,niweTsyte'tWarszawsk1i - Warszawa CHOMICZ Kinga, Koibieta w społ ccZIl10Ś ci Indii. Wzory z.achowań na podstawie literatury starożytnej, pDOf.dr Z. Sokolewicz. CZERWIŃSKI Tomasz, Zagr,oda i zmiany w Zlakres'ie jej funkcji we wsi PiętkJi od k·ońea XIX wieku do -chwili abeClIlej, pr-o.f. dr W. Dynows,ki. DERLATKA Iwona, Zakres społecznego uczestnictwa wobrz<;dach J"odZlinnych u Imuzułmanów polskirch, prof. dr Z. Sokolewicz. HA.JEK-iWŁODARZ Anit1la, Źródł.a ideo.}ogJiliregionalizmu podhalańsk,iego. prof. dr W. Dyno-wski. JAKUBOWSKA Longina, Ormiań'sk'Ćl grupa Aug i jej funkcje (XIX wiek),pro'f. dr W. DY'll0wski. KOSIBA Grażyna, Podstawy ;i aspi,ra1cje młodzieży wiejskiej na przykładzie wsi podwa'Tsz'3lwskiej, prot: dr A. KUlt['zeba-Pojn1arO'wa. �Kronika KRAKOWIAK Elżbieta, Funkcje IDodzinyw prooesie socja~iza'cji dzi'ecka na przykładzie wsi Piotrowioe, prof. dr Z. Sokolewkz. PREWENCKA Grażyna, Stosunek ludności wiejskiej do pra'cy na przykładzie dwóch wSli: Gromin woj. cie.c:hanowskie i TrZieśn:iów woj. kT'ośn!ieńskie, prof. dr A. Kuirzeba-Pojnarowa. SADKOWSKA Ewa, Problemy adapta1cji Ispołeczno-kulturowej ludnośoi napływowej we wsi WyszembOTk woj. olsztyńskie, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. WŁODARZ Stanislaw, Kris jakochrakterystyczny element kultury indonezyjskiej, prof. dr W. Dynowski. U n i we r s y t et im. Bo l e s ł a waB i er u t a W ro c ł a w DZIUROWICZ Małgorzata, Podstawowe zasady etyczne wielkich religii Wschodu, doc. dr hab. E. PlieLraszek (prof. dr A. L. Godlewski). Gl'.WLIK MałgOTzata, Urządzenie i funkcjonowa'nie wnętrza mieszkalnego we wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietrasz,ek. GORNY Lech, Instytucja cZJarownika Indian Prerii, doc. dr hab. E. Pietraszek (p,rof. dr A. L. Godlewski). KMIEC Olga, Tradycyjne budownictwo ludowe we wsiach: Wólka Duża i Łąkie na Ziemi Dobrzyńskiej, doc. dr 'hab. E. Pietraszek. KULIJEWICZ Krystyna, Wierzenia religijne wybranych społeczeństw zachodnioafrykańskich: Aszalnti, Joruba i Fon, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). KUNKIEWICZ Stanisław, WykorzystaTIlieczasu wolnego od pra'cy !przez młodzież pmcującą Gryfowa Śląskiego, doc. dr hab. E. P!ietraszek. MIGAWA Bogusł'awa, Produk1cyjne zajęcia kobiet windywidualny,ch go.spodarstwalch rolnych wsi Zachowice, doc. dr hab. E. Pietraszek. NAROWSKI Piotr, Przedmioty kultu religijnego w zagrodzie chłopskiej (na przykładzie wsi Zachowice w gminie Kąty Wrocławskie), do'c. dr hab. E. Pietraszek. NAWALANY Jan, Determinanty i przejawy więzi sąsiedzkiej wśród mieszkańców ulicy małego miasta, doc. dr hab. E. Pietraszek. POCZATKO Marek, Kopieniactwo Oceanii ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Gwinei i Wysp Trobriandzkich, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). WIETESKA-LIS Jolanta, Symbole i mity w sztuce Australii i Oceanii, doc. dr hab. E. Pietraszek (prof. dr A. L. Godlewski). PRACE DOKTORSKIE· Un;iwersytet Jagielloński KANTOR Ryszard, Recepcj,a i funkcje artysty'cznej twórczości ludowej na Polskiej Orawie w drugiej połowie XIX i w XX wieku. BroImotor: prof. dr J. Klimas!zewska. Praca poświęcona jest zmianom funkcj:iartystycznej twórczości ludowej na polskiej Orawie w c1iągu minionYich 100 lat oraz jej ,recepcji w środowiisku wiejskim. KWASNIEWICZ Krystyna, DorocZJne :i rodzinne zwycZiaje ludowe wobec współczesnych procesów przemian. Studium ,monografkZJne wsi Niegoszewke w woj. krakowskim. Promoto'r: prof. dr A. Kutrzeba-Pojna'rowa. * W wykazie pmc dokiorskiich za 1974 rok, "Lud" 1976, t. 60, s. 352 - 353, pomyłkowo zostały umieszcZ!OlI1!e pra,ce Iwony K'abzińskiej-Stawarz a Andrzeja Stawarza, któI1e są pralcami magisterskimi wykolllan)'lmi na UW w 1974 roku. 27 "Lud" - tom 63 �418 Kronika Konkretne Irozważania Ipop,rzedZJono skrótO'wyun opisem walfUnlkoÓw-geogmflcZII1ych, hiistory'cmy,ch i .społ-ccz:nych, pod k,tóryoh wpłYWillIl kSZJtaltowała -się kultura lud-ow.a p<ilskiej Orawy owz zarysem tradycyjnej twór,czości ludowej (glównie plastyki i wybranyc,h działów folk].o.ru). Anaóhza WpłyWiU gos'r;odaTcz'o-sp'ołecZ'ny{~h,i kultur'owych !pr2Jemian, k,tóre d'ok,onały .sIi.ęna p<ilskliej Or.awi-c w okresie Imiędzywojelllnym, na t.r.ady,cyjną iwó.rczoŚć ludo'wą dały auiOO'-o'WIi pełną podstawę do wyczerpującej oharakt'erys,tyki wspókz:esnej twórczości ludowej na~ntcrcsującyrn go teren.i,e. P'rzedmiote>m prroacy l'>ą zwy'czaje dor'olcZJneli rodZJinne mieszkańców r-obo,tniczej 'Nsi podkra1kowskiej, Niegos:zJOwi'ce.Główny .nadsk 'poł'o'ż,ono na przebadanie p:rzemian za,chodzących w 'tej sferZJe kultury w okl':esie od przełomu XIX/XX wieku po dzień dz:i.siejny, ze sz:czegól:nym uwzględnieniem procesów ekonomiczno-społcczny'ch dokonują'cych się w okresie PoLski Ludowej. Przestrzennie ścisłą płas-ZJczyznę porównawczą .stanowią Ip'Oz-cs'lalews-ie 'WIchodząoe w -skład ,tej .samej gminy (Rudawa). Wy<:h<Jdząc 'od założeń teorety1cznych i metodologicznych związanych z problematyką badań nad :z;wy<czajami ludowymi, w częśoi empiry-czncj (do kiór'cj załączony j'est 'obszermy <:!In€ksmateriaŁowy) _!'Q-z'budowanesą ko.Jej'no pr-o,blemy dolyczą'ce modelu zacbowanli'a zwyczajowego-, kryieni-ów kla:s,yfiKuc}i zwyczajów oraz podłoży . i czynnlików war-unkujących przeoobra-ŻJe!l'1ia za,chodzą'c€ w tej dziL'<lZJiniena przestrzeni objętego bada!l1liarni,cz,a:sokresu. SPISS Anna, Dzieje elno-grailiczJllego muzealnidwa skanscn,owskieg,o w Europie .. Promolor: prof. dr M. Gładysz. W pm,cy omówiolI1Y j.est rozwój his,tolfyICZJlly, zna'czellJi,enaukowe i s'połecz:ne etnografi,cZll1'ego muzealnlidwa Slkaonseno'Wskiego w Europie, począwszy od pli-erwszy,ch prób twolI'z€lI1:iakole:.~-cji starych budcwli ludowy,ch w II polowie XIX wieku aż po cza'sy wSlpók'zeJSm,e.K,olejno więc 'olmów!i-olI1yjest pr-oces tworz,cnia 'Się i r'o-zwoju muz1eów skansenows·kJj,ch gromadzą'cych wytwory !kultury przcdrndustrrialncj wraz z ,określenliem l'oli jaką pełniły one w żyóu spolecznym i 'nar-odowym poszcz-ególnych państw europejskich, struktuna i 'or,ganiza'cja s,kansenów, moLody realizacji założeń naukowy'ch oraz niektóre techniczneza-gaJdllJi,cnia tworzenia obieklów muzealny'ch. Zaprezentowa,ny jes't równi'eż dowbek ,naukowy muzeów skan'scnowskiich oraz prowadzona przez nie dzialaLno-ść dydaktyczno-,oświatowa. TY.LKOWA Danuta, Sjp{)'sobyZidobywamia i użytkowalllia wody we wsiach Beskidu Śląski-ego. Promotor: T:Q'Of.dr M. Gładysz. Praca ma na celu 'pr.ZJeśledzelI1i'e ipl!"zemlianw sposobach zaopatrywania s1i<:w wode:: o.raz w formaoh jej k'on'S'umpcj,i z uWZJględUliC!l1liem ,przy'cz)'lJl warulI1kujący,ch wprowadza.nie i przyswajanie innowacji. Punk·tem wyjściowym 'Powyższych rozważ,ań jest pr.z,ełom XIX -i XX wieku. W -ZJakr.esli'e zaopa,trywail1!ia 'siG w wodę uwzględniono zarówno umieję1Jnoścli wykrywania wód pod:uiemny'ch, jak też wys'tępujące 11<1 tym <teren'i,e'l"odzaj-eujęć wody, k'tórych liloo,śći oha'rrakter zdetel'lminowanc są 10k<:lnymi warun,kami Ihydrorgeo'].o-gi'cznymli.Omawiając zag)adnlieni'a dotyczące konsumpcji wody, zwrócono uwa,gę na jej ZII1aczeniew dziedzinie zwyczajów, obrzędów oraz w sferze wireIlzjeń. Uniwers.ytet i ,m. Ad'arna Mick:iew-ircza Po.znań BUKOWSiKA-FLOREN"SKA Irena, W:spółczeslllJa twórczość pLastycZll1la śiI'odowliska roootmiczeg'o w rejonie GÓmoślą.skJi,eg)o,Oklfę.gu Przemysłowego oj Ry'bnkkiego Okręgu Wę-glo'wcgo - na przykład-ZJie rzeź'by. Promotor; [lifO£.odr J. BursZJta. �Kronika 419 Praca sta,O'oW1ipróbę przedsbaW1ieniJa:nieprlOf€lSjOlrlalnejbwórcwśC'i plastycznej "', wybranym środowis'ku. W centrum uwagi autorki znalazł się przede wszystkim n:zultat dzj'alalnośc'i twórczej, t,o jest fZJeżba w węglu, natomiast sylwetki twórców oraz środowisko inspirujące i odbierające dzi·ałaniaartystyczne stanowią tło jej rGzwiązań. Praca jest wyposażona w bardzo bogaty materiał ilustracyjny. ŁOS Henryk, Kowalstwo wiejskie dorzecza GÓTIlej Warty i Lidzwarty w procesJie przemian pod kOlnie'cXIX i w XX wieku. Promotor: doc. dr hab. Z. J,asiewicz. Przedmiotom pracy jest kowalstwo pojmowanie jako zajęcie zw.iązane z nadawaniem 7k1mierwrrlych form przedmiotom staloowym i żelaznym poprzez ude,rzani,e w nie mlo,tem. Autor o'mawia ró!\vnież inne, 'poza kuci,em, teochnik.iISltiO'SOWane w kuź-, niach wiejsk,kh. U n i wer s y t e t i m. B o I e s ła waB 'i e r u t a W l' o c ł a w KŁODNICKI Zygmunt, Reliktowe formy transportu nasobnego ,i 'ręcznego w kultu-o r2ch ludowych Środkowej Europy. Promotor: prof. dr J. Gajek. Celem pracy jest analiza reliktowych fOoI'm;przanoszeni,a dężarów i próba określer;ia ich roE na po.sz·cze.gó1ny'cheta!pach rozwoj-u go'spociapczego- ludów Śr.odkowej Euro.py. Praca składa się z dwóch -części. W cz<;śd pierwszej omówiOno zależność' form transportu n;czmego ,i nas,obnego od s,topnia rozwoju gospodarki, począwszy OG ludów "ni'ccywiliZJowany,ch" (przyklady z ojJl1nychkontynentów), kończąc zaś na kultura'ch ludowych Sl'odk,owej Europy. W rczęści drugiej omówiono śmdk;i i sposoby przenoszel1lia ciężaTów w tr,ady,cyjnej gos.pociarce wiejskiej Swdkowej Europy. Poslugiwarn.ie sic: w pracy metodą kartograficzną pocaągnęłoza sobą poglębii'enie systematyki .naorzędzi i spooso'bów transportu. PALUCH Adam, Zamierzoneokaleczeruia ciała i ich znaczenie w kulturze rdzenil".ye'hmieszkańców Aruskalii w XIX i XX wieku na ,tle .porównawczym. Bromoto'!': prof. ·dr A. L. Godlewski, doc. dr hab. A. Dygacz. Celem pracy jest wykrycie związków zachodzących między konkretnymi formami okalcczeóa ich miejscem i znaczeniem w kulturze. Technika, forma i funkcja okaleczeń ukazane są w aSI:ekcie porównawczym, na tle innych kultur świata. W pracy zawarte Sci rówruicż infor;macje o środowisKu naturalnym, w którym żyją rdzenni mieszkańcy Aus.tral,ii, ich pochodzeni'u, strukturze antropologicznej, języku i warunkach spolc:czno-gQspodar'czych. ROIVIANSKA Henryka, Ballada ludowa ,o siostrze trucicieloce. Folklorystyczne studium porównawcze. Promotor: doc. dr hab. A. Dyga'cz. Fra,ca pc~wil;'eo'na jest balladzie o s.iostrze trudcieIce brata, należącej dD cyklu ballad o kobietach trucioCielkach. Autorka wyznacza za,sięg tery tor ia lll1'y analiwwanego utworu, wykazuje jego zróżnicowau'ie tematyczne i f,o'lima.Jnc,wy}aśnia genezę, procesy migracyjne i integracyjne. W aneksie jes;( około 400 wariantów ballady pochodzi\'cy,ch z obsza.ru SI'owiańszczyzny oraz Rumunii :i Litwy. I n s t y t u t H i s t ,o r.i i K u l t u r y M a t e l' fia l n e j PAN - War s z a wa DROZD-PIASECKA Mirosława, WS'PóJ.czesll1cZJmiany tradycyjnego 'stosunku do, ziemi. Studium wybrall1ych wsi 'pow. otwockiego. Promotor: ,prof. dr A. K'utrzeba-p.ojnarowa. 27· �420 Kronika Praca omawia 'pro'ble:mal1ykę :lJmi,anpostaw ludnoś"Ci wiejskiej w ,s.tosun.ku do 'Ziemi jako własnoś,ci i Woa~sztatu plI1a'CY w kilku wSlia,ch południowo-wschoclniego Mazowsza w okr'es·ie O'statniego IDO-lecia oraz od,twarza konkretne zachowania, które Eą efektem ty'ch postaw wraz z czy.nnika!ffii je determinującymi. W swych rozważaniac,h autorka nawiązuje do obowiązujących ak,tów no~matYWll1ychi przepisów szczegółowych, którym chłop jako właściciel ziemi mus'iał się podporządkować oraz analizuje procesy sądowe "o 'Ziemię". PRACE HABILITACYJNE U n 'i w e r s y t e t i ,m. A d a m a M i c 'k :i e w i 'c 'Z a P oz n a ń SZYFER Anna, Prz;emiany społeozno-kulturowe na wsi wa,pmińskiej w latach 1945- 1970. Praca poświęcona jes.t przemianom 'kultury wsi wanmiń'skiej w minionym 25-lec';u. Obserwacje i analliz'a ZJmilandotyczy więc okresu zamklnięte~o, który charakteryzuje sięspecy£iczną s,t'rukturą ludnościową. Szczegółowa analiza sytuacji kulturowo-społecZJnej w:Sli w,armirl1skiej pozwoliła autor,oe ona określenie mechaniZJmu i przyczyn zaohodzący'oh Zlmian oraz u;moż1iwiła w.skazanie drogi rozwoju kultury wsi tego regionu. Rok 1977 PRACE MAGISTERSKIE U:n i wers y t e t Ja.g i e I I o ń s k,i K l" a k ó w BENAL Ewa, Funkcja matrymonialna obrzędów dorocZJny'ch w Czarnym Dunajcu, prof. dr J. Klimaszewsk.a. DZIER2EK Barbaro, Zwyczaje i obrzędy doroczne w życiu wsi ws.póJ.czesnej na przyklad:lJi,e K'OIl1,iakowaw BeskidZlie ŚląskiJm, prof. dr J. KL~maszewska. FIJAK Zbigruiew, Analiza systemu wymiany daJf6w (na przykładzie wybranej 9polecznoś'ci lokaLnej Podhala), prof. dr J. Kl,imas,newska. FIRLA Wiesława, Wnętrze domu a sposób życia. (Studium na wsi Sucha Górna l1a Zaolziu), proOf.dr J. Klimaszewska. GODECKA HaLina, Zarys muzealnidwa etnogmflicznego na Śląsku Cieszyńskim na tle proocesów kultunowo-!l'1ar,odowcśdowych, 'prof. dr J. Kl.iomaszewska. KSIĘSKA Anna, Ośwdek gar:ncaroki w Rędocinlie, prof. dr J. Klimaszewska. MŁOCEK K.ysl1yna, K'S'2'Aa~towanlie się państw plem~enlilY'chw okresi.e przedkolouialonym na teren·ie dzisiejszej Zambii, dr L. Dzięgi'el. NOWAK St.alil~sław, T'Cif'aipialudowa w Czarnym Dunajcu ze sz'czególn)'lm uwzględnieniem osoby leczącego, proof. dr J. KllimaszewSlka. TURSCHMID SOIl1ia,Zdobnidwo w żelazi'e onoatererui'e polskiej Orawy, pro,f. dr J. Klli,maszewska. STWORA Wojociooh, Problema,tyk'aetnografoicznych wystaw stałych oraz konkursów i wyst.aw pokonkursowy'c,h or.ganiZiOwany'chprzez wybrane placówki muzealne województw: n,owoLSądeckiego i bielsko-bi'ałogo (w latach 1950- 1977), prof. dr J. KlJim.aszewska. Uniwersytet Łódzki -Łódź BOGURAT Wiesława, Funk.cjei nola T'egi'OIl1alnegozeslpołu ludowego w slpołecznośd lokalnej (Ina przykładzie "Regionalnego Zespołu Plieśni i Tań,ca" Gminnej �421 Kronika Spókhielni Swrnopotmoc Ohlopska w Rzeczycy), doc. dr hab. B. Kopczyń-ska-Jaworska. GAUL Jadw,iga, Wplyw pra'cy w zespole f.olklory.Slty,cznyrn n.a życie rodziny wiejs,k,iej na przykladzie LJipiec Reymontowskich, doc. -dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. KLOPOTOWSKA Ka-talfZyna, KODicer;cja 'kultury Leslie A. White'-a, doc. dr hab. B. Kor;czyńska-Jaworska. MARKIEWICZ Grażyna Ewa, Zmiany struktury i, funkcjli domu wi1ejski,ergookohc Gluchowa, doc. dr hab. B. Kopczyń-Slk.a-J'awOiI'ska. NOWICKA Ha,nna, Rola i wartość Ilnetody autobi.ogroaficz:nej w -badaniu -osobowośd ,j kultury, do'c. dr <hab. B. Kopczyi1ska-Jaworska. RUDAWY Anna, KultuTow<l 1'Ola r-e~ionalnego stroju ludoweg,o z oko.lj-cWysok'ienic, dc-c. dr hab. B. Kopczyi1ska-J-<lWODska. SULIGA Jan, Obrzt;dbUidovJY domu 'w Indiach SltaTcżytnych w świetle nak.azów religijnych, do'c. dr hab. J. Kucharska. Sl'WINSKA KTystyna, Widowisko "Wesele Bory.ny" - elementy autemty,cZJne i zapożycz-one, do'c. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. WRONSKA Mari-a, Etnogeneza wyspy Sulawesi (Celebes), doc. dr hab. J. Kucharska. U n li w e r s y te t i m. A d a rn ,a M i c k lie w i c za - P oz oil -ań DRZEWIECKA ~nllli1, Etnologia w Szwecji. Od "badania żyoia ludu" do współczesnej etnologii, prof. dr J. Bur.szta. KAMINSKA Ewa, FoJikloT pa:mięt,any a iPra:ktykowany we wsli Modrze, prof. dr J. Hur,szta. KOLASA Mona, Hi/stona .e1JnografiJiw Austrii li jej współczesne p~oblemy, prof. dr J. Burszta. OSTROWSKA Maria, Literatura loudowa a kultura i życie społ,ecz:ne Mongołów Chakha 'i Buriatów, prof. dl!"Z. Ja'SieWli,cz. OKONIEWSKA Teresa, Kobieta w ży1ciu 'spolecznyun li kulturze społecznoś'ci lokalnych śrcdkowego li półno,onego Afgan.is-tanu, prof. dr Z. J'as'iew~cz. PAŁKA Jan, Rybołów,sltwo jeziorne we WS'PókZJeSil1yrnżyóu mieszkańców wsi Sarniny na Ka-szubaoch, prof. dr J. Bu-liszta. SZCZEPANsKI Matrok, Regio!l1<a1nezjawiliSIka foilk.liQlI'yrzJmu. N.a ptrzY'kladZiie Pałuk. _prof. dr J. Burs:zota. SZOPKA Teres.a Ma'I'Iia, Regionalna etnologia s~ocka. Rozwój -historycmy .i ws>pół-czesne problemy, prof. dr J. Burszta. UniwersytetWar-szawskJ - Warszawa CALA ALINA, Stosunek do ObCOiŚ,e:i w kulturze wiejskiej, prof. dr ~nna Kutrzeba-PojnarO'wa. DOMANSKA-KUBIAK Ir,ena, Wegeta'cyjny sens chodzentia 'PO 'kolędz.ie z unaszkarami i z He<rod,wm1,prof. dr Z. Sok ole w icz. FILIPOWICZ Anna, NOI1rny mo["-a1nefun.kcjo'ill\.lją'ce we w_SJpółcZ€lSll1ej 'l"Qdzina-ew'i-ej-skiej, 'Prof. dr A. Kutrze<ba--Pojnarowa. KALINOWSKA Danuta, Użytkowanie 'Wybranycih p'l"zoomiotów k'u'l1!uwe współczesnej kul,turz.e ludowej, prof. d'r A. Kutrzeba-.Pojnarowa. KUBIAK Krzy.sztof, Swięt'ojm~Slka ,głowa - przyczynek do badań nad obrzędowośdią, prof. dr Z. Sokolewi,cz. �Kronika -422 KUNICKA Barbara, Organizacja przestrzeni w tradycyjnych wyobrażeniach ludowych, prof. dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. NOWIK Ma łgo r-z.ata , Miejsce :i rola komizmu w ży'Ciu społeczności wicjskiej na przykładzie wsi Trześników woj. krośnieńskiego, 'Prof. dr A. Kutrzeba-Pojnapowa. REG ULSKA Elżbieta, Problemy kulturowo-spoleczne ludności łemko·wskiej na terenie Dukielsz.czyzny (antagonizm .ia'symi1acja), prof. dr A. Kutrzeba-Pojn.arowa. ROGlJ1.SKA Grażyna, Obraz współ'czesnego aTtysty ludoweg,o 'fi·a ,podstawie kelllkursowych pamiętników twórców ludowych li próba jego konfrontacji z wizerunkiem artysty wiejskiego XIX wieku, prof. dr W. Dynowski. SAPIŃSKA Alicja, Wpływ zmian społecznych na kształtowanie się tematyki współczesnej rzeźby ludowej, prof. dr W. Dy;nowski. SEWERYN Andrzej, Paulina Hołyszowa -poetka ludowa Chełmsz,czyzny. Monografia twórcy, 'prof. dr Z. Sokolew;icz. 'TOMASIK MQIJ.;j.k a, Maskii Afryki za·chodniej w zbi'ora,ch Muzeum Elnog;rafi.cznego w Sz.czeciInie, prof. dr Z. Solwlewj·cz. :ZIELEZIŃSKI Adam, Scinanie śmier,ci w Jedl,ińsku - obrzęd czy widowisko?, prod'~dr A. Kutrzeba-Pojnar.owa. U nii w e r s y te t i:m. B. B iie r u t ,a W:r {)o C ł a w CHOMIAK Danuta, Zwyczaje ludowe na Opolszczyźnie od Zapustów do Wielkanocy w świetle źródeł publikowany'ch i rqkopiśmiennych XIX i XX wieku, doc. dr hab. A. Dyga'cz. CZYZEWSKA Alicja, Tradycyjna obrzędowość świąt Bożego Narodzenia na K'ujawach i jej WspóIcZiesne przemiany, doc. dr hab. A. Dyg.acz. JANUSZ Krystyna, Tradycyj,na kultura s.poleczna ludności cygań:skiej w Koamiennej GórZie, doc. dr hab. A. Dyga1cz. MĄCZYNSKA Anna, Wspókzesne ludowe zabawki drewniane na Zywiecczyźnie, <lac. dr hab. A. Dyga·cz. POŁTORAK Zbigniew, Rybołówstwo ludowe dorzecza górnej Odry na Śląsku Opolskim, doc. dr hab. A. Dy,ga·cz. ROZYCKA Katarzyna, Obrzęd inicjacji w Indiach Starożytnych, do·c. dr hab. A. Dyga'cz. PRACE DOKTORSKIE Uniw·ersytet Jagielloński Kraków ROBOTYCKI Czesław, Tradycj.a, oby,c:z:aji 'moralność w środowisku wiejskim (studium ebn101ogi,cZJne wsi Jurgów na Spiszu). Promotor: ppof. dr M. Gladysz. Przedmiotem .pracy jest opis oby,czajów ,i poglądów moralnych małej społoczności. Podstawową kategorię anal'ityc.zną stanowi w niej pojęcie syndromalyczne "eto's", które w propozycji .autora obejmuje łącZJnie moralność w sensie neutralnym oraz obyczaj. Autor dokQll]uje ilu:s1tra,cji 'posZiczególnych Tela,cj1i modelu "etosu" i kszta1tują'cych je mechanizmów. HustI'1acja, ta dokonana na podstawie mater.i,ałów 'terenowych 'ze wsi Jurgów na Spiszu, jest :równocześnie opis.em etnologkzuym QCKOnanym z pr'zyjętej modeloowej 'peI';xpektywy. Uniwersytet Warszawskii Warls'za wa WASILEWSKI Jerzy S-ł'awomir, Rzecz li rY'tuał. Symbo·li~a czasu .j przestrzeni ci·e1mong<Jlskliej. Promolbor: .proof.dr W. DYIl<owski. w jur- �423 Kronika W pracy ZJawafita jest semiQty'CZJl1o-sŁ;rukturalistynna aonali:z:asymboliki ,tradycyjnego domostwa mongolskiego, j'u-riy, ,opar,ta na nnaterial,e Jterenowyim .zebr'alIly;rTI w ciągu kilkuleŁnkh 'badań w Morugolili. Autorr dokonuje interpretacjli wierz.eń szamanistycznych i lamaistycznych, stanowią,cych duchowe zaplecz·e jurty, analizuje podział przes,trz'enny jurty, rekonstruuje archaicZJl1Ysy'S'tem 'Po's.trz.eg,ania czaootprzeslrzenti jurty ze s'z.c?Jegó1nymuwzględnieruiem ruchu obI'otoweg<o oraz wydziela podstawowe kategorie określające trady.cyjny model św;i'a'ta. U n:i w c r s y t e t im. B. B·i e r u t a W:r o c ł a w CZARNICKI Józef Tomasz, Aspekt społeczny kultu świętej Barbary w ludo.wej tradycji gómj'ków .pol'skich. Promo1or: doc. dr hab. A. Dyg,acz. Społeczny ,uspekt !kultu św. Barbary prześledził autor w zarysie dziejów tego kultu ()Imz w pols:kic'h pieśniach ludowych z nim związanych. Praoa \Składa slię z dwóch 'czG~ci.CZ<;ŚĆpierw,sza po,święcona jest dziejom kultu barbórkowego w Polsce i w Eurropie. W częś·ci dru'giej, ukazującej ~ud{}wy kult św. Barbary na Iprzykladzi'e samorodnych ,p'ieśnii,fI(J',zpatrzono 'problemy ,sY'sitematyki, środki tr.:llnsmisji, pieśni obrzędowe i 'zwy,czajowe, Ipieśni :?Jawod-owe.Autor sta~'ał się wyklryć momenty genetyczne poszczególny'c,h utworów, zjawi:ska Imi·gracyjne oraz procesy przemian. OZGOWICZ Edwa["d, Motyw Chrystus,a F[",aSO'bliwego w PQls'ki-ej rzeźbie ludowej. Pr,omotor: doc. dr A. Nasz, doc. dr B. Gal·yga. Praca prz.cdstawia motyw Chrystusa Fra1sob1iwego w rzeźbie ludowej w drewnie, z uwzględnieniem Ha kultur'owego oraz hi'srt:ory,cznego, które walI'unkowało określony rozwój f.olrmy i idei tego tematu od czasów najdaWll1j'ejszy,ch do chwiLi obecnej. Bad<llIliami objęto okres od XVIII wieku po czalsy współczesn€. Z imatel1iałów ODIE opracowała Grażyna Ewa Karpińska IZBA PAMIĘCI WINCENTEGO POLA Od pięciu lut duała w Gdańsk'u-80,ba'E!'Szowie Iziba PkllillUęd Win.cenrl:ego Pola społeczna placówka okruj'oznawczo-kultuT.alll1Ja (adres: 80-680 Gdań's:k, ul. Tury:stycz.l1J>a 3). Powstał.a w 1974 T., zainicjowana dw,a lata wcześni,ej prrzez działacza gdańskiego, mgl'a Czesława Skonkę, który dotąd jest jej spirźtus movens. Upamiętnia 3D-lecie PRL,a jednocz.eśnie setną roczni'cę śmiel'·ci W. Pola ·i 100-le6e zorganizowanej turystyki polskiej. Ow przyczułek kultury, jedyny tego rodzaju w Polsce półnO'cnej, powstał w pięknym, lecz ogołoconym w przeszłości ze śladów kultury terenie, eksplorowanym nauk,owo prz.ez W. Pola w 1842 r. (rezultat powstalego w 1840 T. zjawiska hydrologicznego nazwał on Wisłą Śmiałą). Placówka znalazla pOp<lTCaespołeczeństwa i op,iekę władz, ,spr1awow.aną m. lin. za puśrednidw.em Rady Opiokuńczej. Nie ma jeszcze ustalon'ego sit.atu.tu. J·ej ,głównym celom jest gromadzenie ws'zystkiego, co wiąże slię z życiem i twór'czością W. Pola dlH zachowania w społeczeńs,twie pamięci a tym wielkim Poluku i roozbudzania zaJinteresowania jego dor-obkiem. Początk.i dziaŁania Izby były nader skromne. najmowało się nią dwó'ch działC1czy- wspomnJi.any Cz. Skon.ka oraz J<I[l. Bogucki. OwczeSiI1Ydyrektor mjejscowej Szkoły Poo\Stawowej, W,a<C!awG:rzalIlka, 'lidZlielił placówce gościny na czas odbywanych imp-riez. Stopniowo powiększ.ał się stan posi,adrania, klrąg d21iała,czy i sylm- �424 patyków Kronika oraz współdziałają'cy,ch organizacji. Izba dopraeowała siG 'oryginalnego przejawu swej działalnQści, tj. urządzanych okresowo tzw. seminariów krajoozn.awczo-kultu:ralnych lub ,,'spotkm'1 sobieszewskioch" z udziałem zazwyczaj 40 - 50 <os'ób,z dość uroz.maj,conyJn programem, który stal siC;ni·ejako tradycją. Składa się :nań: ur,oczys-ie zagaj'enie, ;ref.eralt te.matycz,ny (powierzony .naukowcom), wyrażeni'e tiZnaULa d;z,i'alaczom (lIlagrooy, dY'plomy), ;zwiedzenie nowej ekSlpozycji, obrady Rady Opiekuń'cz.ej, wycieczka 'pies.za brzegiem morza. Referaty, jako trwałe przy,czynki do wiedzy na określony .temat ~ działalności Izby, .przewaŻIlie są pubhk'owalne. Semlinalria 'U11f'wa'1anesą okohcz[lO'śóawymi zaproszeniami i pam.iątkowymi graf:ikiami. Dotychcz,as odbyło 'się 9 seminariów i 'imprez:6 X 1974 z okazji otwar,cia Izby, 16 III 1975 n1. W. PoL jako poeta (ref. prof. dr Andrzej Bukowskoi), 9 XI 1975 nt. Zasługi W. PoLa w dziedzinie geografii (ref. prof.dr .Jerzy SzukaIskil, 22 II 1976 powołanie Rady Opiekuńcz,ej, 19 XII 1976 nL Zasługi W. PoLa w dzied<.inie etnografii (ref. dr Longin Malickii), 27 XI 1977 nt. W. FoL a Warmia i Mazury (ref. doc. dr Janusz Jasiński), 30 IV i 10 XII 1978 narady Rady OpiekuJ1czej w·spóln.ie z Polskim Towarzys'twem Turystyczno-Krajoznawczym n.ad rozwojem Izby, pro'gramem działalności i in. W lutym 1979 r. odbylo siC; kolejne "spotkanie sob[eszeWiSkie" 'Pt. Góry poLskie w życiu i działaLności W. PoLa z referatem tytułowym opra,cowanym przez dr Marię Pelczar (tekstem referatu zainteresowala się redakcja "Wier,chów"). W impreza,ch współdzi:ałały i 'U'czerstni'czyły różne ofiga'll:izacj.e i zakl,ady: Polskie Towarzysrtwo Turystyczno-Krajoznawcze, Stocznia Gdańska, Klub "Gościniec", Komitet OsiedlQwy, P'olslk;i'eTowarzy.stwo Geograficzne, Polskiie Towarzy.stwo Ludoznawcze, TlOwarzy••two Pomorsko-Kaszubskie, Polsk,i Związek Motorowy, szkoly, prasa i lin. Od maja 1975 r. Ipatronat nad Izbą objął Oddzial PTTK w Stoczni Gdańskiej, który wniósł wraz z Komi,tetem o.s,iedlowym zna,czny wkl,ad środków ;j I::Tacy w rozwój i s,tan p<lsiad.ami.aplac ówkii. W 1976 1'. Izba malazła pomieszczenie eks.pozycyjne w siedzibie Komitetu Osied10wego, którego ,członkowi,e stali .się działaczami Izby: mgr inż., Jan Sidorczak (przewodniczący RadyOpieklUń'czej) ,i mgr Ryszard Sykisz (goSlpodarz ekspozycji). Urz~dzenie i wystrój Izby c'Pfoa'cował.a d·r M. Pekzar -(wioepaewodniczą'ca Rady Opiekuńcz.ej),a realizacją zajęli się dzi'ałacze Oddziału PTTK w StOCZll1U Gdańskiej -- J. Bogucki, H. Kąsik i J. Orzechowskri. Rozpoczęto więc dZJialalnośc' ekspozycyjną. W 1977 r. Izbę zwiedził,o' (głównie w sezonie - wczasowicZle, kolonie młodzieżowe, harc'erze, studenci, wyóeczki, woj'sko, obcokrajowcy) 2500 osób, a w 1978r. już 5820 osób. Zbiolfy, zgrounadzone dziękii ofiar.ności obywateli i instytucji, są jeszcze skromne. St.anowią je rÓŻIle książki, m .. in. monografie, ,obrazy, .plansze, ·mapy Otraz ostatnie zdobyte ·sprzęty regionalne 'Z ubiegŁego wieku. Łączni·e pl-a,cówka .po'siada aktualnie prze'Szło 200 zinwentaryz'owarlY'Ch eksponatów. Niektóre są rzadkie i oryginalne. Sz.czególnie wartościowe są monograf,ie tematyczne z własnoręcZll1ymi dedykacjami dla Izby ieh autorów oraz luminarzy nlauki i kultury. Opracowan'o o,bjaśnienia naj,ciekawszych ,eksponatów. CzłonikolW,ieRady O:pi.ekuń'czej 'Usilruiezabie.gają o pO'Pu[arYZJacjęipl,a'cówki. Istnienie i działalność Izby (Jd'llotowano już w prz,es'zło 40 'pozy'cjoa'ohbiblliografilc'znych, przy czym największe osią~ięcj,e w tym w.nględzie ma Cz. Sk'onka. Nawiązywane są ciekawe ko.ntakty z iJ1JStytucjami(Polskim Towarzystwem LudoznawcZY'm, Pol-skim Towarzystwem Geografticznym, OSlSoli'llellJm,Insty,tutem Badań Litera<Cltikh PAN, Uniwersytetem Gdańskiim, Zarządem WojewódzkLm PTTK w T,arnow,ie ·ill1.)oraz looolbami zailIltereslQwaJlly,miIzbą. Kontakty te przez wymianę linfori cJekawego �425· Kronika macji poszerzają wiedzę tematyczną i dQświ.adczenie. Czyn.ione 'są 'próby SpJ"lostowania bł<;dnych infol1macji, np. w przewodnikach turystycznych. Powstały ·utwo;'Y rymowa'nc zWliązane z Izbą. Oddz.iał PTTK w Stocmi Gdań1sbej przy,g'otowuje wydanie informa,tora o Izbic. Członkowie Rady Opiekuńczej podjęli wydawanie drobnych ineditów z materiałów po Wincentym Potu. W 1978 To Zarząd Główny PTTK r'rzyznał Izbic n<.lgrodQ picniężmą w konkursie "Pchk;a Inaszy'ch dni". Jak widać - działalność Izby 'l1Ii'eogranicza siQ jed)'1nlie do dydaktyki .i rozrywki, ale uwzgl<;dnia równ.ieźdbałość 'o ·orygli.nalność tematyczną, jak i turystyczną {unikalność przyrodnicza Wyspy Sobiesz·ewskicj), nierozerwalnie związaną przy tym ze swojskością ś'l'odowiska. Jej związki ,z mikroregionem i tradycjami kulturalnymi nic maj"! nic wspólnego z -e1i,tarnośoią, gdyż p1a'cówka jest związana z najzwyklejOizymi ludżmii sł·użyeakmu społeczeń'stwu, a wymaga nikły'ch nakładów, pohyw,:nych !S]:ołecznie. Jej rozwój uzaleiJI1i.c);Dy jest od irrlte.gr'a,cjiz :miejscowym ,'::'O!c:czclistwcm i wadCiplowaonia j,ako oryginalnej osobliwości oraz ź'l'ódła zadośćuczynienia własnym potrzebom kulturalnym. Zainlcrcsow<.l'nic społeczeństw.a efektami dotychczasowej działałnośc:i Izby, jej dQrobkiem ukazuj'l'cym w nowym świetle sylwetkę W. Pola, wskazuje na pootrzebQ dalszego rozW1ijania pracy. CZłOB'lpk Rady Opiekuń'czej Adam Pol � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47922772e9adc87fc7cbc26a2ede8f62.pdf acd92cf2629925f1a355d45715502d3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4661 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4329 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.1 ; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII N A U K • ROK XXV • 1971 . NR 1 . . . . . . . . l i l i i p o K u k a ludowa �t r e ś ć Jacek Olędzki Ryszard Kukier Jan Górak Jan Setkowicz Ewa Jęczalik Armand Vetulani Rejony sztuki ludowej w Polsce Formy do masła z Ziemi Bytowskiej . . . . Holenderskie domy nad Bugiem Mosory pasterskie w Beskidach Wystawa ludowego malarstwa na szkle . . . Ludowe zainteresowania Wojciecha Gersona . 3 21 29 39 46 47 MATERIAŁY DO S Z T U K I L U D O W E J Jan Minorski Ogród Bajek Wincentego Zubielewicza . . . .53 KRONIKA 61 SUMMARY OF AHT1CLES 62 PE3KDME 63 Na okładce: Rysunek krowy, witryna sklepu mięsnego w remoncie. Warszawa. Fot. Michał Haykowski N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Krucyfiks drewniany, wyk. w 1891 r. Cerkiew w Kostorowce, pow. Sanok. Fot. Lech Mróz �I N S T Y T U T S Z T U K I W R O C Ł A W ZAKŁAD NARODOWY P O L S K I E J - A K A D E M I I W A R S Z A W A IMIENIA OSSOLIŃSKICH, - N A U K - ROK XXV K R A K Ó W - WYDAWNICTWO POLSKIEJ -1971 'NR 1 G D A Ń S K AKADEMII NAUK �REDAGUJE ZESPÓŁ: Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), Anna Kunczyńska-Iracka, Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — Witold Kaliński. Redaktor tech­ niczny — Zbigniew Cieślik. Układ graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumaczenia — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia Stasińska (ros.). Redakcja: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, War­ szawa, ul. Długa 28, tel. 31 32 71, wewn. 20 lub 84. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff6ed78bf9b3f2a52ff128cc152e5aca.pdf 992163607b90ef27dad49b63e62200f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4659 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4328 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.253-256 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю . М Е SUMMARIES OF A R T I C L E S Jan M i t a r s k i — THE ART OF MENTAL TIENTS — REVIEW OF P S Y C H I A T R I C TESTS PA­ T h e f a c t t h a t a p e r s o n is m e n t a l l y d e f e c t i v e does not create t a l e n t i n h i m , b u t i t can release i t , s t r e n g t h ­ e n i n g i n such a person the i n b o r n desire of e v e r y m a n to r e a t e s o m e t h i n g a r t i s t i c , t h a t is, g i v i n g h i m a s t r o n g e r c r e a t i v e d r i v e to a m u s e h i m s e l f or s y m b o l i s e s o m e t h i n g . T h e r e s u l t s of " s c h i z o p h r e n i c a r t i s t i c e x p r e s s i o n " are v a r i e d : t h e y m a y be d a u b i n g s or t h e y m a y be r e a l i s t i c pictures, simple o r n a m e n t a t i o n or h a l l u c i n a t o r y visions. T h e n there are s y m b o l i c a l compositions being an e x p r e s ­ s i o n o f e x p e r i e n c e s a n d f a n c i e s . I n t h e f i e l d of s t u d i e s o n the artistic p r o d u c t i o n of m e n t a l patients, the c l i n i c a 1 l i n e is r e p r e s e n t e d b y s t u d i e s f r o m t h e a n g l e o f therapeutic and diagnostic principles. The psycholog­ ical l i n e of studies models mental mechanisms of creative w o r k on experiments (narcotics, alcohol, a r t i f i ­ c i a l stresses f r o m e n v i r o n m e n t ) o r b y s o c i o - e t h n o g r a p h i c analogies (so-called p r i m e v a l c u l t u r e , analyses of the f u n c t i o n of a r t i n t h e r i t e s o f m a g i c o r r e l i g i o n ) . T h e a e s t h e t i c l i n e of s t u d i e s e x a m i n e s t h e c r e a t i v e w o r k o f t h e " m e n t a l " p a t e n t f r o m t h e aspect o f " n o r m a l " a r t (visionary paintings, surrealism, expressionism). Studies i n a l l d i m e n s i o n s a r e m o s t f u l l y c a r r i e d o u t b y t h e Soc i e t e I n t e r n a t i o n a l de P s y c h o p a t o l o g i e de l'Expression, the o f f i c i a l organs of w h i c h are " C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " , a n d series o f m o n o g r a p h i c p u b l i c a t i o n s . S i n c e 1963, w i t ­ h i n the f r a m e w o r k of the research carried out by the Pa­ r i s m e n t a l c l i n i c , a d o c u m e n t a t i o n c e n t r e has b e e n c r e a ­ t e d ( C I D E P ) , w h i c h has a r i c h c o l l e c t i o n of d r a w i n g s , pictures, reproductions, a modern library and f i l m ar­ c h i v e s , as w e l l as a n " a u t o m a t e d i n f o r m a t i o n b a n k " o n the psychopathology of expression. Bożena Kłobuszewska — HERÓDEK. P O R T R A I T OF T H E K A R O L WÓJCIAK ARTIST — t r i t i o n is a m p l y m a d e u p f o r b y h i s s i n c e r e l o v e o f m u ­ s i c - m a k i n g . T h i s w o n h i m t h e i n t e r e s t of h i s e n v i r o n m e n t (he p l a y e d a t t h e r e q u e s t of n e i g h b o u r s , a t w e d d i n g s a n d c h r i s t e n i n g s i . H i s s t y l e of m u s i c - m a k i n g is a s p e c i f i c i n t e r p r e t a t i o n o f t h e m u s i c a n d songs o f O r a w a . He w a s m o s t c o n v e n t i o n a l i n t h e songs, p a r t i c u l a r those he performed w i t h o u t accompaniment, namely, religious, r i ­ t u a l a n d s h e p h e r d ' s songs. H e l i k e d t o s i n g h i m s e l f a n d d a n c e ( t r e a t i n g h i s p l a y i n g o n t h e v i o l i n or d o u b l e bass j u s t as a n a c c o m p a n i m e n t a n d , s e c o n d a r y as s u c h ) h i s e n t e r t a i n i n g couplets and dance tunes, show s k i l l i n o b ­ s e r v a t i o n a n d also i n p a r o d y a n d i m i t a t i o n . His m a x i m u m s i m p l i c i t y of f o r m , disregard for tech­ nique, d e f o r m a t i o n of generally k n o w n motifs are a fea­ t u r e b o t h of t h e style of his s c u l p t u r e s and his m u s i c . Jolanta W a l i c k a — BRONISŁAW SUROWIAK A n a r t i c l e w r i t t e n b y a p s y c h o l o g i s t , b a s e d o n tests a n d i n t e r v i e w s . S u r o w i a k was b o r n in a poor w o r k e r ' s f a ­ m i l y i n 1936. H e w a s a w e a k , u n l o v e d b y h i s f a m i l y and not p o p u l a r w i t h o t h e r c h i l d r e n of his o w n age. T h i s m a d e h i m seek s o l i t u d e a n d l o n e amusements, o f t e n of a r e l i g i o u s c h a r a k t e r . H e h a d d i f f i c u l t i e s a t school i n k e e p i n g pace w i t h the other c h i l d r e n , being absorbed w i t h ideas a b o u t h u m a n w r o n g s , i n j u s t i c e , f a t e a n d G o d . H i s f i r s t d r a w i n g s , m a d e w h e n he w a s a b o u t t w e l v e y e a r s o l d , w e r e p l a n s of i m a g i n a r y t o w n s . L a t e r he d r e w c h u r c h e s , p a l a c e s a n d h u m a n f i g u r e s , i m a g i n a r y m u s e u m s w i t h his o w n p i c t u r e s s h o w i n g s u f ­ f e r i n g , o l d age, h u m a n w r o n g s . H e h a d a h a r d a n d miserable y o u t h , left home and great d i f f i c u l t y attained a p o s i t i o n f o r h i m s e l f a t w o r k (he is a m a n u a l w o r k e r ) . H e made efforts for m a n y years t o educate himself, b u t d i d not complete the secondary s c h o o l c o u r s e of s t u d y . H e does h i s d r a w i n g s (in i n k o n c a r t r i d g e p a p e r ) e v e r y day after w o r k . T h e d r a w i n g s h a v e t h e i r specific s y m b o l i s m of a m o r a l c o n t e n t . T h i s article w r i t t e n by a psychologist describes the personality of Herodek, a f o l k sculptor, analyses f r o m his l i f e , b e h a v i o u r , a c t i v i t i e s a n d r e s e a r c h tests. I n the sculptures nality and bably due l i g h t o f t h i s a n a l y s i s , t h e p r i m i t i v i s m o f his is e x p l a i n e d b y t h e p r i m i t i v i s m o f h i s p e r s o ­ h i s c o g n i t i v e l i m i t a t i o n s , w h i c h are m o s t p r o ­ to thyropenia. M a d e f u n o f since h e w a s a c h i l d , r e g a r d e d as m e n ­ tally retarded, rejected by the c o m m u n i t y , Herodek did e v e r y t h i n g he c o u l d t o f i n d a p l a c e f o r h i m s e l f i n i t a n d p l a y a u s e f u l p a r t . T h i s idea g a v e b i r t h t o h i s s c u l p t u ­ res, v e r y s i m p l e , r e d u c e d t o a v e r y g e n e r a l symbolisation of holy figures of saints, w h i c h by t h e i r m o r a l e x a m p l e w e r e said to b r i n g p e o p l e n e a r e r t o G o d . Janusz Mroczek — HERODEK'S MUSIC-MAKING T h e f o l k a r t i s t K a r o l W ó j c i a k ( " H e r o d e k " ) is k n o w n first and foremost for his sculptures and carvings, b u t a n a l y s i s o f his o t h e r g r e a t p a s s i o n — m u s i c — e n r i c h e s o u r k n o w l e d g e of the specific p e r s o n a l i t y of t h i s n o n ­ professional artist. H e has b e e n p l a y i n g f o r a l o n g t i m e (since h e l i v e d the life of a wanderer), combining playing on a v i o l i n made by himself w i t h singing and dancing. His lack of Bogna J a k u b o w s k a OF L I L I E S — PRINCE OF THE VALLEY A m o n g non-professional artists, Andrzej Wacławczyk is r a t h e r e x c e p t i o n a l . B o r n i n 1946 i n W r o c ł a w (he c a l l s h i m s e l f A n d r z e j , Prince of Wrocław), he was n o t able t o go to s c h o o l o r w o r k d u e t o i l l n e s s a n d d e v o t e s a l l his t i m e to g r a p h i c a r t , above a l l , e x - l i b r i s . H e a l r e a d y has m o r e t h a n 600 d r a w i n g s to h i s c r e d i t . H i s i n t e r e s t i n e x - l i b r i s is c o m b i n e d i n h i s case w i t h a g r e a t l o v e o f b o o k s . I n 1967 he s t a r t e d a c o l l e c t i o n of b o o k s , w h i c h h e g a v e t h e o f f i c i a l n a m e o f " S i l e s i a n L i b r a r y of S c i e n c e and D o c u m e n t a t i o n " a n d i n connection w i t h it r u n s his o w n p u b l i s h i n g f i r m , issuing fascicles w i t h his o w n graphic art. F o r a c e r t a i n t i m e he l e a r n t g r a p h i c a r t a t a n a r t h o b b y c i r c l e , b u t d i d n o t lose h i s o w n o r g i n a l s t y l e . H i s book-plates (lino-cuts) are distinguished b o t h by h i s specific w a y of c u t t i n g t h e m a n d b y t h e i r c o m p o s i t i o n (usually concentric). T h e d r a w i n g s are u s u a l l y f u r n i s h e d w i t h a short cyphered t e x t of a poetic and u n u s u a l c h a ­ racter i n book-plates, for instance: "Selection f r o m the Stories of Basia a n d A n d r z e j e k D r i v e n out of the Valley of L i l i e s a Year A g o " , " F r o m the Stories of Basia i n Andrzejek's B o o k w h i c h is t o be B u r n t " , " B o o k of D r e a m s o f L o v e " , " B o o k o f O r c h i d s " , etc. 253 �Helena Średniawa, Eugeniusz EDWARD SUTER — SCULPTOR FROM Radzik — NOWY TARG E d w a r d S u t e r w a s b o r n i n 1917 i n N o w y T a r g . D u ­ r i n g t h e w a r , i n 1940, he w a s t a k e n t o G e r m a n y for f o r c e d l a b o u r , l a t e r b e i n g sent t o a p e n a l c a m p , f r o m w h e n c e i n 1942, v e r y i l l w i t h a s k u l l i n j u r y , he r e t u r n ­ ed to his f a m i l y . F r o m then on, being unfit for nor­ m a l l i f e , h e has b e e n u n d e r t h e c a r e o f a n d s u p p o r t e d b y h i s e l d e r sister. H e b e g a n t o s c u l p t a b o u t 1958 a f t e r s o m e u n s u c c e s s ­ f u l a t t e m p t s to live a n o r m a l life. F r o m t h a t t i m e on he has d e v o t e d a l l h i s e n e r g i e s t o s c u l p t i n g . H i s s c u l p ­ t u r e s s h o w h i s e x c l u s i v e i n t e r e s t t o be i n t h e h u m a n f o r m : heads, b u s t s or w h o l e b o d y . H e is p a r t i c u l a r l y i n ­ t e r e s t e d i n w o m a n as a s u b j e c t . H i s s c u l p t u r e s h a v e a p r e d o m i n a n t n o t e o f t h o u g h t f u l n e s s , sadness a n d t h e t r a g i c . I t is m o s t l i k e l y t h a t m o s t o f S u t o r ' s i n s p i r a t i o n w a s f r o m r e p r o d u c t i o n s f r o m a l l k i n d s o f epochs a n d i n a l l k i n d s o f s t y l e s t o w h i c h h e has h a d access. H o w e v e r , t h e w a y h e has a s s i m i l a t e d w h a t h e sees a n d h i s w a y o f e x p r e s s i n g h i s v i s i o n s t e s t i f y to t h e h i g h r a n k of h i s t a l e n t . T h e best p r o o f o f t h i s a r e h i s s c u l p t u r e s i n stone, although in his wood carvings, very often i n p o l y c h r o ­ m e , he e x p r e s s e s h i m s e l f m o r e e a s i l y a n d m o r e f u l l y . H e s c u l p t s o n l y f o r h i m s e l f , o n l y r e l u c t a n t l y sells h i s w o r k s (for i n s t a n c e to t h e T a t r a M u s e u m i n Z a k o p a ­ ne, t h e S t a t e E t h n o g r a p h i c M u s e m i n W a r s a w ) , prefer­ r i n g t o l o a n t h e m . H e is e v e n r e l u c t a n t t o s h o w his w o r k s t o o t h e r s . H e has n o t b e e n d i s c o u r a g e d by o b s t a c ­ les a n d f o r m e r c r i t i c i s m s a n d is i n d i f f e r e n t t o his p r e ­ sent successes ( e x h i b i t i o n s i n N o w y T a r g , Zakopane, Cracow, Warsaw). �РЕЗЮМЕ Ли М и т а р с к и — ТВОРЧЕСТВО ПСИХИЧЕСКИ Б О Л Ь Н Ы Х . ОБЗОР ПСИХИАТРИЧЕСКИХ ИССЛЕ­ ДОВАНИЙ П с и х и ч е с к а я б о л е з н ь не создает таланта, по порой способствует его проявлению, усиливая присущее к а ж д о м у в л е ч е н и е к и з о б р а з и т е л ь н о м у творчеству т.о. у с и л и в а я с т р е м л е н и ю к созданию, р а з в л е ч е н и ю л и б о символизации. Проявления „шизофрепическои изо­ б р а з и т е л ь н о й э к с п р е с с и и " бывают р а з н ы е : наряду с неопределенной мазней возникают реалистические п р е д с т а в л е н и я , рядом с н е с л о ж н ы м орнаментом — г а л л ю ц и н а ц и и и видения. И, наконец, рождаются с и м в о л и ч е с к и е композиции, с и с т е м а т и з и р у ю щ и е пере­ живания и химерические признаки. К л и н и ч е с к и е и с с л е д о в а н и я творчества п с и х и ч е с к и б о л ь н ы х ведутся под у г л о м терапевтических и диаг­ ностических определений. Психологическое направле­ ние исследований у с т а н а в л и в а ю т модели п с и х и ч е с к и х механизмов т в о р ч е с к о г о труда п у т е м эксперимента (наркотики, искусственные с т р е с с ы ) л и б о путем с о циоэтнологических а н а л о г и й (так паз. п е р в о б ы т н ы е культуры, анализ магических, религиозных и обря­ д о в ы х ф у н к ц и й искусствах Э с т е т и ч е с к о е н а п р а в л е н и е рассматривает „ б о л ь н о е " творчество в аспекте я в л е ­ ний „ н о р м а л ь н о г о " искусства ( с ю р р е а л и з м , экспрес­ сионизм). Самым п о д р о б н ы м образом ведет исследования во всех т р е х н а п р а в л е н и я х S o c i e t e I n t e r n a t i o n a l e d e P s y ­ c h o p a t o l o g i e de l ' E x p r e s s i o i n , о ф и ц и а л ь н ы м и органами которого я в л я ю т с я ж у р н а л „ C o n f i n i a P s y c h i a t r i c a " и с е р и я м о н о г р а ф и ч е с к и х изданий B i b l i o t h e c a „Confinia P s y c h i a t r i c a " . В 1963 г. п а р и ж с к а я к л и н и к а п с и х и ч е с ­ к и х з а б о л е в а н и й о р г а н и з о в а л а центр документации ( C I D E P ) , к о т о р ы й с о д е р ж и т богатые собрания р и с у н ­ ков, картин и р е п р о д у к ц и й , современную б и б л и о т е к у и ф и л ь м о т е к у , а т а к ж е „автоматизированный банк и н ф о р м а ц и и " по вопросам п с и х о п а т о л о г и и экспрессии. В о ж е н а К л о о у ш св с к а — КАРО.ЛЬ ВУЙЦЯК ГЕРУДЕК. ПОРТРЕТ Х У Д О Ж Н И К А — Статья с о д е р ж и т х а р а к т е р и с т и к у л и ч н о с т и народ­ ного с к у л ь п т о р а Геру дека. А в т о р статьи — п с и х о л о г — опирается на а н а л и з ж и з н е н н о г о и творческого п у т и х у д о ж н и к а а т а к ж е на р е з у л ь т а т ы исследований, п р о ­ в е д е н н ы х при помощи тестов. В свете этого а н а л и з а примитивизм работ Г е р у дека о б ъ я с н я е т с я п р и м и т и в н о с т ь ю его л и ч н о с т и и ог­ р а н и ч е н н ы м и п о з н а в а т е л ь н ы м и способностями. Н а д о п о л а г а т ь , что это состояние вызвано пониженной функцией щитовидной железы. С р а н н и х л е т Г е р у д е к б ы л предметом о с к о р б и ­ т е л ь н ы х насмешек. Все с ч и т а л и его недоразвитым. Он чувствовал себя о т в е р г н у т ы м и всеми с и л а м и с т р е ­ м и л с я обрести свое место, стать п о л е з н ы м ч л е н о м об­ щества. Во имя этого оп создавал свои с к у л ь п т о р ы — простые, н е з а т е й л и в ы е ф и г у р к и , о б о б щ а ю щ и е символ святости. Они д о л ж н ы б ы л и , по мнению х у д о ж н и к а , с л у ж и т ь нравственным образцом, п р и б л и ж а л людей к Богу. Яиуш Мрочек ВАНИЕ — ГЕРУДЕК И ЕГО МУЗИЦИРО­ К а р о л ь Б у й ц я к ( „ Г е р у д е к " ) п р е ж д е всего известен как с к у л ь п т о р , по у него есть е щ е одна страсть — м у з ы к а и а н а л и з ф о р м ее и с п о л н е н и я д о п о л н я е т па­ ши сведения о своеобразной л и ч н о с т и этого х у д о ж ­ ника-любителя. В у й ц и к м у з и ц и р у е т у ж е давно (со времени своего бродячего образа ж и з н и ) , с о п р о в о ж д а я свою игру на с а м о д е л ь н о й с к р и п к е пением и танцами. Отсутствие п р о ф е с с и о н а л ь н о й подготовки он з а м е н я л задушев­ ностью и с п о л н е н и я , п о к о р я я этим с л у ш а т е л е й (оп иг­ р а л у соседей на свадьбах и к р е с т и н а х ) . С т и л ь его музицирования я в л я е т с я своеобразной передачей оравской песни и м у з ы к и . Н а и б о л е е тради­ ционной ф о р м о й и с п о л н е н и я о т л и ч а л и с ь его песни, особенно р е л и г и о з н ы е , обрядовые, п а с т у ш ь и , которысон п е л без аккомпанемента. О х о т н е е всего Б у й ц я к п е л и т а н ц е в а л (игру на скрипке и л и контрабасе оп с ч и т а л чем то вроде д о ­ полнительного занятия), исполняя столь популярные частушки л и б о т а н ц е в а л ь н ы е м е л о д и и и проявляя при этом тонкое умение н а б л ю д а т ь , парадировать, подражать. Максимально упрощенные формы, пренебрежение техникой, д е ф о р м а ц и я о б щ е и з в е с т н ы х мотивов я в л я ­ ются х а р а к т е р н о й чертой сто с т и л я равно в с к у л ь п ­ туре, как и в м у з ы к е . И олянта Валицка — БРОНИСЛАВ СУРОВЯК А в т о р статьи, п с и х о л о г , о п и р а е т с я в своих и с с л е ­ д о в а н и я х на тесты и опросы. Бронислав Суровяк р о д и л с я в 1936 г. в бедной рабочей семьей. С л а б ы й и х и л ы й ребенок не б ы л л ю б и м ни в семье, ни среди ровесников. Он и с к а л у е д и н е н и я и часто проводил время в одиночестве. Его и г р ы и забавы о т л и ч а л и с ь обычно религиозным характером. В школе мальчик у ч и л с я с трудом. Его п о г л о щ а л и м ы с л и о ч е л о в е ч е с к о й н у ж д е и несправедливости, о п р е с л е д о в а н и я х с у д ь б ы , о Боге. С у р о в я к начал рисовать в возрасте 12 л е т . П е р ­ вые р и с у н к и п р е д с т а в л я л и п л а н ы в о о б р а ж а е м ы х им городов. Затем оп р и с о в а л к о с т е л ы , дворцы, ф и г у р ы людей, р и с о в а л в ы м ы ш л е н н ы е м у з е и со своими к а р ­ тинами, о т о б р а ж а ю щ и м и ч е л о в е ч е с к и е страдания и обиды, г о р ь к у ю , беспросветную старость. Ю н о с т ь С у р о в я к а б ы л а п е ч а л ь н а я , т я ж е л а я . Он у ш е л из дому, с т а л рабочим и с т р у д о м завоевывал себе место в ж и з н и . В течение ряда л е т он т щ е т н о п ы т а л с я у ч и т ь с я , но так и не з а к о н ч и л средней ш к о ­ лы. Ежедневно, п р и х о д я с работы, принимается за рисование ( т у ш ь ю па к а р т о н е ) . Р и с у н к и С у р о в я к а и с ­ полнены символического смысла и морального содер­ жания. Б о г на Якубовска — КНЯЗЬ ДОЛИНЫ ЛИЛИИ Аиджей Вацлавчик — исключительное явление среди н е п р о ф е с с и о н а л ь н ы х х у д о ж н и к о в . Он р о д и л с я в 1946 г. во В р о ц л а в е он называет себя „Ааджей 255 �к н я з ь В р о ц л а в а " ) - Не имея в связи с б о л е з н ь ю в о з ­ м о ж н о с т и ни у ч и т ь с я ни работать, он занимается и с ­ к л ю ч и т е л ь н о г р а ф и к о й , г л а в н ы м образом э к с л и б р и ­ сом. И н т е р е с к этому виду творчества, в о б л а с т и к о т о ­ рого он создал с в ы ш е 600 гравюр, связан с е г о страст­ ной л ю б о в ь ю к книге. В 1967 г. В а ц л а в ч и к о с н о в а л к н и г о х р а н и л и щ е , о ф и ц и а л ь н о называемое им „ С и л е з ская б и б л и о т е к а наук и документации", и организовал при нем и з д а т е л ь с т в о , в ы п у с к а я сборники своих гра­ вюр. Одно время В а ц л а в ч и к у ч и л с я г р а ф и к е в К р у ж к е и з о б р а з и т е л ь н ы х искусств, с о х р а н я я все ж е о р и г и ­ н а л ь н ы й х а р а к т е р своего творчества. Е г о э к с л и б р и с ы (линогравюры) выделяются специфической резьбой и композицией (главным образом к о н ц е н т р и ч е с к и е ) Гравюры сопровождаются краткими зашифрованными текстами. С о д е р ж а н и е текстов совершенно н е о б ы ч а й ­ но д л я экслибрисов, например „ С к а з к и Баси и А н дрейки и з г н а н н ы х в п р о ш л о м году из Д о л и н ы Л и ­ л и й " . „ С к а з к и Баси в к н и ж е ч к а х А н д р е й к и , о б р е ч е н ­ н ы х на с о ж е н и е " . „ С н ы о л ю б в и " . „ К н и г и о р х и д е й " и т.п. Елена Среднява, Эугениуш Радзик ВАРД C Y T O P — С К У Л Ь П Т О Р ИЗ НОВОГО — ЭД­ ТАРГА Эдвард С у т о р р о д и л с я в 1917 г в Н о в о м Т а р г е . В о в р е м я войны в 1940 г. его в ы в е з л и на р а б о т ы п Г е р м а н и ю , затем с о с л а л и в концентрационый л а г е р ь . В 1942 г. С у т о р в е р н у л с я из к о н ц л а г е р я домой т я ж е л о б о л ь н о й и и з у в е ч е н н ы й . С того времени он находится на попечении и и ж д и в е н и и старшей сестры, потеряв возможность самостоятельно существовать. С к у л ь п т у р о й С у т о р с т а л заниматься ок. 1958 г. п о с л е н е у д а ч н ы х попыток в к л ю ч и т ь с я в н о р м а л ь н у ю ж и з н ь . С тех пор все его внимание п о г л о щ е н о этим видом творчества. Его и з л ю б л е н н о й темой я в л я е т с я ч е л о в е ч е с к о е т е л о ; голова, погрудное изображение, вся фигура. О с о б ы й интерес в ы з ы в а е т у него ж е н с к а я фигура. Его с к у л ь п т у р а м свойственно в ы р а ж е н и е за­ думчивости, грусти, порой д а ж е трагизма. Х у д о ж н и к а несомненно в д о х н о в л я ю т о б щ е д о с т у п н ы е р е п р о д у к ц и и произведений р а з л и ч н ы х эпох и с т и л е й , но способ восприятия и о т о б р а ж е н и я хз дожественного образа говорят о его незаурядном т а л а н т е . Об этом у б е д и ­ т е л ь н е е всего с в и д е т е л ь с т в у ю т его к а м е н н ы е с к у л ь п ­ т у р ы ; в то ж е время надо отметить, что свои т в о р ч е с ­ кие з а м ы с л ы он с особой л е г к о с т ь ю передает в д е р е ­ в я н н ы х и з о б р а ж е н и я х , часто п о к р ы т ы х п о л и х р о м и е й . С у т о р работает д л я себя. Он очень н е о х о т н о п р о ­ дает свои произведения (напр. Т а т ж а н с к о м у м у з е ю в Закопане, Государственому э т н о г р а ф и ч е с к о м у музею в В а р ш а в е ) , он н е о х о т н о арстается с ними д а ж е на время и не л ю б и т их показывать. В свое в р е м я его не с л о м и л и никакие препятствия и неудачи, не сло­ м и л и голоса к р и т и к и , а сейчас он р а в н о д у ш н о о т н о ­ сится к своему у с п е х у (выставки в Н о в о м Т а р г е , За­ копане, К р а к о в е , В а р ш а в е ) . г � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c24130f3bd91acfa5e543a869a5e566.pdf 49c55d1d0755c796494591f0eb3b4212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4327 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1972 t.26 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1972 t.26 z.4 ; s.247-252 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N za Imprezy gionalne folklorystyczne i re­ Z r o k u n a r o k Wzrasta liczba festiwali folklorystycznych. Wg obli­ czeń d z i e n n i k a r z y w s a m y m c z e r w ­ c u odbyło się i c h b l i s k o 30. W z r a s t a też l i c z b a „ D n i " r e g i o n a l n y c h , r ó ż ­ n y c h i m p r e z , w których wystawy sztuki ludowej, kiermasze ludowych wyrolbów, p o k a z y folkloru należą do głównych punktów programu, reprezentując dorobek kulturalny poszczególnych ośrodków, i c h t r a ­ dycje oraz stanowiąc niezawodną atrakcję w s z e l k i c h ,,festynów". M o j 14 V - w r a m a c h „Dni O ś w i a t y , Książki i P r a s y " — M u z e u m K u ­ jawskie w e Włocławku zorganizo­ wało na terenie miasta pokaz t r a ­ dycyjnego sypania wzorów piaskiem. W k o n k u r s i e brały udział a r t y s t k i l u d o w e ze Ś w i ą t k o w i e , Ż a r o w a , B o ­ niewa, K r u s z y n k a , Skibie i Gajówki. Przyznano nagrody i wyróżnienia. I m p r e z i e towarzyszyły występy k a ­ p e l i l u d o w e j spod Kowala. * 1 fi v — w Wałczu odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni k u l t u r y z i e m i z ł o ­ t o w s k i e j " ( w r e w a n ż u za „Dni k u l ­ t u r y w a ł e c k i e j " w Złotowie). Wśród l i c z n y c h w y s t a w , obrazujących d o ­ r o b e k k u l t u r a l n y tego t e r e n u , o t w a r ­ t o w y s t a w ę ilustrującą p o l s k i e t r a ­ dycje l u d o w e na z i e m i złotowskiej o r a z w y s t a w ę złotowskich p l a s t y k ó w amatorów. + „Dni 20 V — odbyła kaszubskich" się w inauguracja Warszawie, okres IV—VI I K A 1972 zorganizowana przez W y d z . K u l t . St. RN, Towarzystwo Przyjaciół S z t u k P i ę k n y c h i gdański W D K . Z t e j okazji, w Starej Kordegardzie w Łazienkach otwarto wystawę p n . „Sztuka l u d o w a P o m o r z a G d a ń s k i e ­ g o " , n a której p o k a z a n o rzeźby, ce­ r a m i k ę , m e b l e , strój, h a f t , i n s t r u ­ menty muzyczne, c h o d n i k i , w y r o b y z k o r z e n i , o b r a z y n a szkle. W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y zor­ ganizowano spotkanie z autorami w y s t a w i o n y c h prac, przy c z y m g a r n ­ c a r z k a r t u s k i — Józef K a z i m i e r c z a k , hal'ciarlka z W d z y d z •— W ł a d y s ł a w a W i ś n i e w s k a , m a l a r k a n a s z k l e •— A n n a B a s m a n z Gnieżdżewa, p l e cionlkarka Helena Kinut z Wdzydz i rzeźbiarz A d a m Z w o l a k i e w i c z ze Skrzydłówka — d e m o n s t r o w a l i s w o ­ j e umiejętności, sprzedając n a m i e j s ­ cu swe prace. I m p r e z i e towarzyszyły występy zespołu pieśni i tańca „Kaszuby" z Kartuz. W czasie uroczystości o t w a r c i a wystawy, wiceminister Bogusław Płaza w r ę c z y ł nagrodę M i n i s t r a K u l ­ t u r y i S z t u k i J ó z e f o w i K a z i m i e r cza k o w i , obchodzącemu właśnie 4 0 - l e c i e pracy artystycznej. 20 V — n a S t a r y m M i e ś c i e w L u b l i n i e odbył się J a r m a r k W i e k ó w , n a k t ó r y m 17 t w ó r c ó w l u d o w y c h sprzedawało swe w y r d b y . I m p r e z a cieszyła się w i e l k i m powodzeniem. 24 V — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni M i e c h o w a " . Wśród w i e l u i m ­ prez zorganizowano pokonkursową wystawę p r a c artystów l u d o w y c h z pow. miechowskiego. II. 2. P o k a z s y p a n i a w z o r ó w k i e m w e Włocławku. pias­ V — w r a m a c h „Dni R a d o m i a " zorganizowano wystawę sztuki l u ­ dowej: kowalstwa, garncarstwa, rzeźiby, t k a c t w a , w y c i n a n e k i p a j ą ­ k ó w . W osobnej g a b l o c i e zaprezen­ towano eksportowane w y r o b y ludo­ w e j spółdzielni w I ł ż y . W w y s t a w i e brało udział 20 t w ó r c ó w l u d o w y c h z północnej K i e l e c c z y z n y . N a o t w a r ­ ciu przygrywała kapela z B o r k o w i c k. Przysuchy. Organizatorem w y s t a ­ w y było M u z e u m R e g i o n a l n e w R a ­ domiu. V — w czasie „Dni Żywca" zorganizowano kiermasz pierników żywieckich i d r e w n i a n y c h zabawek m a l o w a n y c h oraz o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Różmi". V — z o k a z j i „Dni O ś w i a t y , Książki i P r a s y " w w o j . k r a k o w ­ s k i m zorganizowano wiele imprez l u d o w y c h , m . i n . „Święto kwitnącej j a b ł o n i " w Bocheńskiem. „Święto s a d ó w " •— w Ł ą c k u , w y s t a w ę „ D r e w ­ n o w sztuce l u d o w e j " — w M y ś l e ­ n i c a c h oraz „Dni f o l k l o r u p o d k a r ­ packiego" w Giebułtowie, n a które p r z y b y l i t w ó r c y l u d o w i i zespoły a r t y s t y c z n e z p o w . myślenickiego. W ś r ó d różnych i m p r e z z o r g a n i z o w a ­ no t u w y s t a w ę w y r o b ó w l u d o w y c h . + П. 1. W i c e m i n i s t e r i B o g u s ł a w Płaza S z t u k i Józefowi wręcza nagrodę M i n i s t r a Kazimierczakowi Kultury V — w czasie „ D n i O ś w i a t y , K s i ą ż k i i P r a s y " , p o d hasłem „ K u l ­ tura ludowa — dobrem narodu", w w i t r y n a c h białostockiej księgarni naukowo-technicznej i antykwariatu urządzono e k s p o z y c j e s z t u k i l u d o ­ wej. 247 �praszamy". Zorganizowano konkurs zes|X)łów f o l k l o r y s t y c z n y c h z W y ­ k r o t u , Budek, K a r n i e w a , Celestynow a , Słubic i S a n n i k , a poza k o n ­ k u r s e m w y s t ą p i ł zespół pieśni i t a ń ­ ca „ P o d l a s i e " z Siedlec. Podczas F e s t i w a l u o d b y w a ł się k i e r m a s z w y ­ robów l u d o w y c h , na którym ozdoby z k u r p i o w s k i e g o j a n t a r a prezentował W i k t o r Deptuła z S u r o w e g o , „ b y ś k i " — Józef Staśkiewicz, rzeźby w d r e w ­ nie — Bolesław P o l a k . Prezentowały też s w e w y r o b y l i c z n e t k a c z k i i w y c i n a n k a r k i z Czesławą Konopkówną n a czele. U. 3 „Cepeliada" w 28 V — n a zakończenie „Dni O ś w i a t y . Książki i P r a s y " odbyła się n a p l . D e f i l a d w Warszawie w i e l k a „Cepeliada", zorganizowana przez OPLiA, przy współudziale „Expressu W i e c z o r n e g o " . W boga­ t y m p r o g r a m i e i m p r e z y odbyły się: pokazy prac artystów ludowych, w y s t ę p y l u d o w y c h zespołów pieśni i tańca: „ P o d h a l e " , „ O p o c z y n i a n k a " , „Pałuki", „Kurpianka", pokaz m o d y i n s p i r o w a n e j sztuką ludową ( „ M o d a D a m s k a " , „Sztuka i M o d a " ) oraz p r z e z cały dzień t r w a ł k i e r m a s z w y ­ r o b ó w l u d o w y c h z 17 r e g i o n ó w . I m ­ preza ta, po raz pierwszy zorganizo­ w a n a , cieszyła się o g r o m n y m p o ­ wodzeniem, gromadząc niezliczone tłumy W a r s z a w i a k ó w ( o k . 500.000, w t y m w i e l e młodzieży). I m p r e z a p r z y ­ niosła z y s k o k . 700.000 zł. 28 V — w S z u b i n i e odbyła się inauguracja tradycyjnej imprezy „Wiosna na Pałukach", o r g a n i z o w a ­ nej przez Kujawsko-Pałuckie T o w a ­ r z y s t w o K u l t u r a l n e w S z u b i n i e oraz P D K i P o w s z e c h n ą Bibliotekę P u ­ bliczną. W imprezie brali udział t w ó r c y l u d o w i i zespoły a r t y s t y c z n e z całego r e g i o n u p a ł u c k i e g o : z W ą ­ growca, Żnina, M o g i l n a i Nakła. Z o r g a n i z o w a n o wystawę plenerową twórczości l u d o w e j Pałuk, p r z y z n a ­ jąc n a g r o d y i w y r ó ż n i e n i a a r t y s t o m ludowym: Zofii Katulskiej z A n nowa, Eugeniuszowi Izdebskiemu z Jaroszewa i Praksedzie Tomickiej z Obudna. 31 V — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni N o w e g o T a r g u " . W r a m a c h t e j imprezy wystąpił ludowy zespół pieśni i tańca „ P o d h a l e " oraz chór nauczycielski „Gorce". O t w a r t o w y ­ stawę r z e ź b E d w a r d a S u t o r a . C z e r w i e c 3—11 V I — w r a m a c h „ W i o s n y p o d T ę ż n i a m i " w C i e c h o c i n k u odbył się I F e s t i w a l F o l k l o r u K u j a w , z o r ­ 248 Warszawie. ganizowany przez Towarzystwo Przyjaciół Ciechocinka, Prezydium W R N , B r a n ż o w y Ośrodek Lecznic­ twa Uzdrowiskowego, przy współ­ udziale Kujawsko-Pomorskiego To­ w a r z y s t w a K u l t u r a l n e g o oraz M u ­ zeum K u j a w s k i e g o w e Włocławku, pod p a t r o n a t e m „Gazety Kujaw­ skiej". W czasie F ' e s t i w a l u o t w a r t o w y ­ stawę r z e ź b Stanisława Z a g a j e w s k i e ­ go oraz w y s t a w ę „ K u j a w s k a s z t u k a l u d o w a " na której zaprezentowano: rzeźby ( m . i n . C e n t k o w s k i e g o ) , strój, h a f t , w y r o b y ze słomy i w i k l i n y , sztuczne k w i a t y , m a l o w a n k i na p a ­ p i e r z e , ręcznie z d o b i o n y f a j a n s w ł o ­ cławski t r a d y c y j n y i współczesny. Z okazji w y s t a w y wygłoszono k i l k a p r e l e k c j i n a t e m a t twórczości l u d o ­ w e j K u j a w . Wśród i n n y c h i m p r e z odbył się k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j i wyrobów z fajansu, pokaz zdobie­ n i a p i a s k i e m oraz w y s t ę p y l u d o w e g o zespołu pieśni i tańca „ K u j a w y " z Inowrocławia i Radziejowa i k a p e l i l u d o w e j ze Sławska. Zespół z L u ­ bania zaprezentował tradycyjny zwyczaj chodzenia z „koza". O r g a n i z a t o r z y nlanują z o r g a n i z o w a ­ nie I I F e s t i w a l u w r o k u przyszłym. 8—11 V I — odbyły się „Dni P o ­ górza D y n o w s k i e g o " . I m p r e z a została zainaugurowana w i e l k i m j a r m a r k i e m w y r o b ó w C e p e l i i , w y s t ę p a m i zespo­ ł ó w a m a t o r s k i c h , które z a p r e z e n t o ­ wały f o l k l o r ziemi brzozowskiej i w y s t ę p a m i k a p e l i zespołów f o l k l o ­ r y s t y c z n y c h z P r z e w o r s k a oraz B r z o ­ z o w a . O t w a r t o też w y s t a w y rzeźb A. Orłowskiej i T. M i l c z a n o w s k i e g o . W i m p r e z i e uczestniczył Wojciech Siemion. 9—11 V I — w r a m a c h „Roku k u l t u r y l u d o w e j na Mazowszu. K u r n i a c h i P o d l a s i u " odbył się I W o ­ jewódzki F e s t i w a l Folklorystyczny w Ostrołęce, w czasie k t ó r e g o w y ­ stąpił p o e t a l u d o w v Stanisław S w i a t r k 7 Oiomieniewka, pow. Ciecha­ nów, l a u r e a c i k o n k u r s u radiowego p n . „ D o tańca, śpiewania pięknie z a ­ 11—18 V I — t r w a ł y „Dni T a r ­ n o w a " , z o r g a n i z o w a n e p o d hasłem: „ C z ł o w i e k — p r a c a •— s z t u k a " . I n a u ­ g u r a c j a odbyła się z z a c h o w a n i e m X I V - w i e c z n e g o ceremoniału. W r a ­ m a c h „ D n i " o d b y ł się I I F e s t i w a l Folklorystyczny Ziem Nizinnych. W p r o g r a m i e — występy zespołów l u d o w y c h oraz w i e l k i j a r m a r k p n . „Dzień p r o d u c e n t a i k o n s u m e n t a " , z o r g a n i z o w a n y przez m i e j s c o w e rze­ miosło, z a k ł a d y p r z e m y s ł u t e r e n o ­ w e g o i przedsiębiorstwa h a n d l o w e . 16—18 V I — w O p o c z n i e odbyły się „Dni kultury opoczyńskiej". Wśród różnych imprez program przewidywał: kiermasze wyrobów l u d o w y c h , występy k a p e l l u d o w y c h z t e r e n u w o j e w ó d z t w a oraz w y s t a ­ w ę : „ Z i e m i a opoczyńska w f o t o g r a ­ fii" i wystawę wyrobów l u d o w y c h spółdzielni C P L i A „ O p o c z n i a n k a " , a także w y c i n a n e k i h a f t ó w opoczyń­ skich. 1 17, 18 V I — w r a m a c h „Dni P u ł ­ t u s k a " o t w a r t a była w y s t a w a prac plastyków amatorów. 17, 18 V I — odbyły się „Dni f o l ­ kloru i sztuki ludowej w L u b a n i u " , w czasie których wystąpili m i n . l a u r e a c i V I I przeglądu w i e j s k i c h ze­ społów a r t y s t y c z n y c h D o l n e g o Ś l ą s ­ k a , zespół pieśni i tańca N o w o r u d z ­ k i e g o Ośrodka K u l t u r y . W czytelni klubu „Osadnik" • otwarto wystawę rzeźb Józefa Lurki. * 21 V I — odbyła się i n a u g u r a c j a „Dni B o r ó w T u c h o l s k i c h " , z o r g a n i ­ zowanych po raz dwunasty. W r a ­ m a c h tej i m p r e z y trwała w y s t a w a prac k i l k u n a s t u twórców ludowych z powiatów: chojnickiego, tuchol­ skiego i starogardzkiego oraz w y ­ s t a w a plastyków amatorów. 23—25 V I — t r w a ł y „Dni f o l k l o ­ r u Białostocczyzny", w czasie k t ó ­ r y c h o t w a r t o wystawę sztuki l u d o ­ w e j tego t e r e n u . 24 V I — 2 V I I — trwały „dni Skoczowa". W d n i u o t w a r c i a odbvły sie t r a d y c y j n e „ W i a n k i " n a W i ś ' p i festyn ludowy. W ramach „Dni" �zorganizowano „Jarmark góralski", połączony ze sprzedażą w y r o b ó w l u ­ d o w y c h . W y s t ę p o w a ł y zespoły r e g i o ­ nalne z Beskidu Śląskiego oraz o t w a r t a została w y s t a w a p r a c t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h B e s k i d u Śląskiego i Ż y w i e c k i e g o . U d z i a ł b r a ł o 58 a u t o ­ r ó w , nadsyłając 165 p r a c m a l a r s k i c h i rzeźbiarskich. P r z y z n a n o n a g r o d y : w dziale m a l a r s t w a — I nagr. o t r z y ­ m a ł Józef Ś w i e r k z B i e l s k a Białej za o b r a z p t . „Biesiada z b ó j n i c k a " , w d z i a l e rzeźby — S t e f a n M i e c h ó w k a z L i p o w a za „ ś w i ą t k i " . 25 V I — rozpoczęły się w N o w e j Słupi Świętokrzyskiej „Dymarki", które t r w a ć mają 3 miesiące. P r o ­ c e s o m w y t o p u żelaza t o w a r z y s z y ł o p l e n e r o w e w i d o w i s k o ilustrujące ż y ­ cie rudników sprzed 2.000 l a t . W osadzie z o r g a n i z o w a n e zostały w y s t a w y sztuki ludowej i kiermasze. Szczególnym p o w o d z e n i e m cieszyła się e k s p o z y c j a m a l a r s t w a b r a c i P ó ł ­ t o r a k ó w , których o b r a z y z n a j d y w a ł y licznych nabywców. V I — odbyły się „ M a ł e d n i K r a ­ k o w a " zorganizowane przez redakcję „Echa K r a k o w a " i k r a k o w s k i D o m K u l t u r y . W o s t a t n i m d n i u odbyła się „ C e p e l i a d a " , połączona z k i e r ­ maszem wyrobów l u d o w y c h i poka­ zem t k a n i a n a k r o s n a c h i h a f t u n a t i u l u . N a k i e r m a s z u grała k a p e l a A l b i n a M a z u r a ze Z w i e r z y ń c a , a całą i m p r e z ę zakończyło b a r w n e „ W e s e l e Bronowickie". V I — odbyła się „ N i e d z i e l a k o ł b i e l s k a " , w czasie k t ó r e j , w ś r ó d róż­ nych imprez otwarto wystawę stro­ j ó w i t k a n i n tego regionu. V I — o d b y ł się I V T y d z i e ń K u l ­ t u r y w p o w . włoszczowskim. Wśród licznych imprez zorganizowano k o n ­ k u r s ' o r k i e s t r dętych, n a k t ó r y m I m i e j s c e zajęła orlkiiestra z I r z a d z . o r a z — przegląd k a p e l i z e s p o ł ó w ludowych. Rozstrzygnięto konkurs zorganizowany p o d hasłem: „ K u l ­ tura ludowa — dobrem n a r o d u " — przez W y d z . K u l t . W R N , S t o w a r z y ­ szenie T w ó r c ó w L u d o w y c h i C P L i A . W k o n k u r s i e b r a ł o udział 17 t w ó r c ó w l u d o w y c h z 11 m i e j s c o w o ś ­ ci. P o w y e l i m i n o w a n i u p r a c , n i e m a ­ j ą c y c h n i c w s p ó l n e g o ze sztuką l u ­ dową, j u r y p r z y z n a ł o n a g r o d y . N a ­ g r o d y I o t r z y m a l i : Józef K a c z m a r e k ze S z c z e k o c i n za lołaskorzeżby w d r e w n i e i Zdzisław P u r z c h l a z K o s s o w a za r z e ź b ę f i g u r a l n a . N a g r o d y I I — E u g e n i u s z C a b a n ze S z c z e k o c i n za s i w a k i , W i k t o r a HVTiilel z Ż e l e ź n i cy z a t k a n i n y o r a z T e r e s a T r e p k a z C h l e w s k i e j W o l i za h a f t . W r a m a c h i m p r e z y „Bydgoszcz 72" z a p r e z e n t o w a n o d o r o b e k k u l t u ­ ralny poszczególnych powiatów, m . i n . twórczość d z i e c i i p l a s t y k ó w a m a t o r ó w . Z o r g a n i z o w a n o też w y ­ stępy l u d o w y c h zespołów pieśni i tańca. 24,25 V I — o b c h o d z o n o „ O l s z t y ń ­ skie D n i F o l k l o r u " , zorganizowane po raz drugi z i n i c j a t y w y Wydz. K u l t . PMiRN, Stowarzyszenia „Poje­ zierze" i W D K — w celu u j a w n i e n i a i zaktywizowania twórców l u d o w y c h i plastyków amatorów z t e r e n u w o ­ j e w ó d z t w a . Tegoroczną i m p r e z ę p o ­ przedziły p r z e g l ą d y i w y s t a w y p o ­ wiatowe, organizowane w czasie 1 Ш — 18 I V , w których u c z e s t n i c z y ­ ło 300 t w ó r c ó w l u d o w y c h i 102 a r t y ­ stów amatorów. Przedstawili oni 2533 p r a c e , z których n a j l e p s z e z o ­ stały z a p r e z e n t o w a n e n a w y s t a w a c h w R e s z l u i O l s z t y n i e . W czasie F e ­ s t i w a l u o d b y ł y się: k i e r m a s z w y r o ­ bów ludowych, spotkanie z l u d o w y ­ mi twórcami, występy zespołów: góralskiego z Zakopanego, k u r p i o w ­ skiego z Dąbrowa, p o w . Szczytno, cymbalistów z B r a n i e w a i k a p e l i l u ­ dowej z Biskupca. 30 V I — 3 V I I — odbył się V I F e s t i w a l F o l k l o r y s t y c z n y w Płocku, zorganizowany przez Wydz. Kult. P W R N i M R N w Płocku, p o d p a t r o ­ natem honorowym Ministra K u l t u ­ ry i Sztuki. Festiwal zainaugurowa­ n y został b a r w n y m k o r o w o d e m 20 zespołów i k a p e l l u d o w y c h , k t ó r e przedefilowały u l i c a m i miasta. Głów­ n y m p u n k t e m p r o g r a m u był „Kon­ cert Malzowiedki", w którym wystąniły zespoły z c e n t r a l n y c h r e g i o n ó w P o l s k i , m . i n . ze Słubic i C z e r m n a w p o w . Gostyńskim, ze w s i W y k r o t k. M v s z y n c a oraz „ K u r p i a n k a " z Kadzidła, ..Rzeczyca", „Żuławy", „Powiśle" i i n . W czasie F e s t i w a l u o t w a r t a zo­ stała w v s t a w a : „Współczesna t k a n i ­ na ludowa woj. warszawskiego", prezentująca p l o n k o n k u r s u zorga­ nizowanego przez M u z e u m Mazo­ wieckie przy udziale Wydz. Kult. W R N w r a m a c h „Roku k u l t u r y l u ­ dowej na Mazowszu, Kurpiach i Podlasiu". W k o n k u r s i e b r a ł o udział 9.11 t w ó r c ó w l u d o w y c h z 17 p o w i a t ó w . Nadosłano 628 p r a c . N a g r o d ę za całokształt t w ó r c z o ś ­ c i otrzymała D o m i n i k a B u i n o w s k a z Węgrowa, nagrodv I rvtrzvmab" r ó w n o r z ę d n i e : Stanisława Miszczak z * i A o w a . p o w . S i e d l c e . Stanisław i Z o f i a Składanowscy z W y s z k o w a , b r a c ' a S. i R. Składanowscy z T u m a n k a . n o w . W y s z k ó w ( r ó w n i e ż za całokształt twórczości). Przyznano t<»ż 10 naaród I I , 10 nagród I I I i 37 wyróżnień. W p r o g r a m i e F p s t i w a l u odbyła s'e . . C e p e l i a d a " , połączona 7 V - i o r maszem sztuki ludowej. ktorvm bra " udział ok. 90 a r t y s t ó w l u d o ­ wych. 1 31 V I — odbyła sie i n a u c u r a c i a ..Dni Nowpigo T a r e u " , w czasie k t ó ­ r y c h w y s t ą p i ł l u d o w y z e s D Ó ł pieśni i t a ń c a „Podhalle" o r a z chór n a u c z y ­ c i e l s k i ..Gorce". Otwarto wystawę rzeźb E d w a r d a S u t o r a . Wystawy Kwiecień kim 1 I V — w M u z e u m Górnośląs­ w B y t o m i u o t w a r t o wystawę prac Andrzeja Wawrzyniaka oraz w y s t a w ę „Sztuka B a l i " , ze ab. M u ­ zeum Etnograficznego. Z okazji tej wystawy wydano ilustrowany folder z tekstem dr. Janusza Kamockiego. I V — w Dymaczowie N o w y m od­ była się w y s t a w a h a f t ó w l u d o w y c h , w y k o n a n y c h przez miejscowe h a f c i a r k i p o d k i e r u n k i e m I r e n y Jasiń­ skiej. Maj V — w Łódzkim M u z e u m Archeo­ logicznym i Etnograficznym otwarto w y s t a w ę p r a c 30 a r t y s t ó w z B o r ó w T u c h o l s k i c h , będącą w y n i k i e m b a ­ dań ' p r o w a d z o n y c h p r z e z łódzkich naukowców n a t a m t y m terenie. Na wystawie pokazano: rzeźbę, h a f t , p l e f c i o n k i , eeralmikę, k o r z e n i o p l a s t y kę. 6 V — w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu otwarto wystawę rzeźb Józefa L u r k i . W y d a n o k a t a l o g i l u s t r o w a n y ze w s t ę p e m K r y s t y n y G e r l i c z o w e j , notą biograficzną o r a z ze s p i s e m p r a c a r t y s t y . 7 V — w Muzeum Etnograficz­ n y m w T o r u n i u o t w a r t a została w y ­ s t a w a : „Sztuka p l a s t y c z n a p r o l e t a ­ r i a t u m i e j s k i e g o " , n a której z a p r e ­ z e n t o w a n o rzeźby E d w i n a Raszata z Grudziądza i F e l i k s a M a i k a z W ł o c ­ ławka. Współorganizatorem w y s t a w y był Zarząd U c z e l n i a n y Z W M na UMK. 10 V I — o t w a r t o w y s t a w ę p n . „Stuka l u d o w a P u s z c z y Z i e l o n e j " , z o k a z j i k t ó r e j w y d a n o k a t a l o g ze s p i ­ sem i n f o r m a c y j n y m o znanych twór­ c a c h północnych K u r p i . C z y n n a była też druiga w y s t a w a : „Sztuka l u d o w a w s z k o l e " ; w Okresie j e j t r w a n i a zorganizowano spotkania twórców l u d o w y c h z młodzieżą szkolną. 11V — w Tomaszowie Mazo­ wieckim odbyła się niecodzienna uroczystość o t w a r c i a jubileuszowej w y s t a w y p n . „Twórczość l u d o w a Jó­ zefy S i w e k n a t l e s z t u k i l u d o w e j w s i Zakościele". Z a p r e z e n t o w a n o d o ­ r o b e k 65 l a t p r a c y a r t y s t k i , która obchodziła 80-tą rocznicę u r o d z i n . N a o t w a r c i e — prócz w ł a d z m i e j s ­ cowych przybył w i c e m i n i s t e r T a ­ deusz K a c z m a r e k , który u d e k o r o w a ł jubilatkę odznaką „Zasłużonego Działacza K u l t u r y " , przyznając j e j t a k ż e n a g r o d ę pieniężną. Nagrody pieniężne otrzymały również inne wybitne artystki ludowe. Jubileusz S i w k o w e j połączono b o w i e m z 2 5 -leciem d7iałalności artystycznej twórców ludowych Zakościela. W wystawie brało udział o k . 20 m i e s z k a ń c ó w t e j mieiscowośei, p r e ­ zentując t k a n i n y , h a f t y , s t r o i , rzeź­ b y , p i s a n k i , w y c i n a n k i , pająki i s z t u ­ kę obrzędową. 249 �t' 'iy luj ukazji zamieszczamy napisany przez Józefę Siwkową w i e r s z , który z w i e l u p o w o d ó w w y ­ d a j e się b. interesujący; N a k o n k u r s trafiła i u z n a n i e miała, może j a b y m za piosenkę nagrodę dostała. N a m twórcom l u d o w y m d o b r z e się p o w o d z i , bo r o b i m y w y c i n a n k i w o z i m y do Ł o d z i . A bo j a już w y c i n a n k i ładnej n i e zrobiłam, ho p r z e z m o j e w y c i n a n k i już o c z y straciłam. T a łódzka k o m i s j a sądzi z n a k o m i c i e , nasza r a w s k a w y c i n a n k a słynna j e s t w e świecie. M y twórcy l u d o w i z t e g o się c i e s z y m y , bo za nasze w y c i n a n k i pieniążki b i e r z e m y . stawie brało udział 17 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i : rzeźby, p a ­ miątki, z a b a w k i ludowe, intarsje, w y r o b y z w i k l i n y i sztuczne k w i a t y W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y odbyło się jubileuszowe spotkanie twórców l u ­ d o w y c h z całego p o w i a t u . N a j b a r ­ d z i e j zasłużonym w r ę c z o n o n a g r o d y . * I Drogi e m u Mmistorstwu też się kłaniam n i s k o bo n a imię m i J ó z e f a S i w к o w a nazwisko. Data urodzenia 8 . g r u d n i a 1892 r. — Zakościelc. 16 V — w M u z e u m w N o w y m Są­ czu o t w a r t o w y s t a w ę : „ D a w n a r z e ź ­ ba l u d o w a w f o t a g r a t f - i i " J a n a Ś w i ­ d e r s k i e g o . W y d a n o f o l d e r ze w s t ę ­ pem prof. dr. Romana Reiniussa. J a k t a k z a r a z po w y p ł a c i e m a m y lepsze chęci, b o już w y c i n a m k o g u t a co o g o n e m kręci. Wycinam koguta i taneczne l a l k i bo są t a k i e najładniejsze rawskie wycinanki. Nasze r a w s k i e w y c i n a n k i różnokolorowe, bo j e t a k i e w y m y ś l i ł y twórczynie l u d o w e . Ta Polska b u d o w a m ą d r z e zarządziła z p r o s t y c h w i e j s k i c h kobiet, a r t y s t k i zrobiła. Zrobiła a r t y s t k i twórczynie ludowe, bo i do w y c i n a n k i też t r z e b a mieć g ł o w ę . Nasz Wydział K u l t u r y o nas się f r a s u j e , bo t w ó r c o m l u d o w y m stypendia szykuje. Nasz Wydział K u l t u r y b a r d z o b y m prosiła, żeby m o j a p i o s e n k a n a k o n k u r s trafiła. Jl. 5. A r t y s t k i ludowe z Zakościela 12 V I — w Z a m k u K s i ą ż ą t P o ­ m o r s k i c h w Szczecinie o t w a r t o V I Doroczną W y s t a w ę T w ó r c z o ś c i A m a ­ torskiej L u d z i Morza, zorganizowana p r z e z Z O Z w . Z a w. M a r y n a r z y \ P o r t o w c ó w oraz M O M I w S z c z e c i ­ n i e . Oprócz m a l a r s t w a , rzeźby i g r a ­ fiki zaprezentowano na wystawie metaloplastykę, maskotki, figurki plecione z l i n y , w y k o n a n e w węglu i m o d e l e s t a t k ó w oraz fotogramy. W y s t a w a cieszyła się o g r o m n y m za­ i n t e r e s o w a n i e m publiczności i p r a s y . * 13 V I — w M u z e u m g o r z o w s k i m o t w a r ł o w y s t a w ę p r a c nadesłanych na k o n k u r s s z t u k i l u d o w e j . O r g a n i ­ zatorem wystawy było gdańskie G D K „Kolejarz" i Muzeum. I I . 4. W i c e m i n i s t e r T a d e u s z Kacz­ m a r e k wręcza Józefie S i w e k o d ­ znakę Zasłużonego Działacza K u l ­ tury". 250 14 V I — z o k a z j i 1 0 - l e c i a działal­ ności v/ z a k r e s i e o p i e k i n a d s z t u k ; ] ludową i 5-lecia p r a c y K l u b u P l a ­ styków Amatorów — otwarto w PDK w Myślenicach w y s t a w ę p n . „ D r e w n o w rzeźbie l u d o w e j ' ' . W w y ­ na o t w a r c i u wystawy. V — w P D K w Łomży czynna była w y s t a w a w y c i n a n e k k u r p i o w ­ s k i c h ze z b i o r ó w m i e j s c o w e g o M u ­ zeum. V — w g a r woliń s k i m P D K , z okazji trwającego R o k u K u l t u r y L u ­ dowej zorganizowano wystawę prac artystów l u d o w y c h z terenu p o w i a t u . * V — w Opocznie, w k l u b i e Sto­ warzyszenia ,,Pax", p o d k i e r u n k i e m m g r . S. Rosińskiego zorganizowano w y s t a w ę twórczości l u d o w e j o t e m a ­ tyce sakralnej. Pokazano: rzeżlby, f i g u r k i c e r a m i c z n e , o b r a z y na s z k l e , p i s a n k i , w y c i n a n k i . I nagr. otrzymał K a z i m i e r z A j s z S u l e j o w a za p r a c e rzeźbiarskie. V — w K l u b i e „Ruchu", w Pań­ s t w o w y m Gospodarstwie R o l n y m — Z i m o w i s k o , p o w . Słupsk o t w a r t a zo­ stała w i e j s k a g a l e r i a s z t u k i l u d o w e j . W p o m i e s z c z e n i a c h d a w n e g o pałacu �I w y s t a w i o n o p o n a d 300 rzeźb, m . i n . Eugeniusza Michalskiego, p r a c o w n i ­ k a P G R , k t ó r e g o -prace w y s t a w i a n e już b y ł y w k r a j u i w N R D . W p r o ­ g r a m i e dalszej działalności K l u b u , jego k i e r o w n i c z k a , Stefania Jabłoń­ ska p l a n u j e z o r g a n i z o w a n i e k a s z u b ­ skiej izby regionalnej. ogłoszonego p r z e z P R N . W k o n k u r ­ sie udział brało 47 t w ó r c ó w , zgłasza­ jąc 266 p r a c , g ł ó w n i e z z a k r e s u p l a ­ s t y k i obrzędowej. N a g r o d y o t r z y m a ­ l i : Anna Uliczka, w. Smolarnia, W a l e s k a Bałuch i Elżbieta M a l i k ze w s i Żużel—Bąków, Marta Mechnik, w. Racławoczki i i n . * V — z okazji sesji P R N w K i e l ­ cach, zorganizowano w g m a c h u W R N wystawę m a l a r s t w a Stefana i R e m i ­ g i u s z a P ó ł t o r a k ó w oraz rzeźb A l e k ­ sandra K u c h a r s k i e g o , Tadeusza S t a c h e r y i Stanisława C i s z k a . * V — w R a d o m i u o t w a r t a zo­ stała w y s t a w a s z t u k i l u d o w e j z i e m i radomskiej. Otwarcie poprzedziła p r e l e k c j a m g r . S. Rosińskiego, p o k t ó r e j u r a c z o n o gości o r y g i n a l n y m kwasem chlebowym, roznoszonym przez dziewczynę w s t r o j u l u d o w y m . P r z y g r y w a ł a k a p e l a St. K o ł a s i ń s k i e go ze Z d u n k o w a , k . P r z y s u c h y . V — w Muzeum w Sieradzu odbyła się w y s t a w a p r a c M a r i i W o j ­ ciechowskiej, z okazji 65-lecia jej u r o d z i n . J u b i l a t k a otrzymała n a g r o ­ dę M K i S . R ó w n o c z e ś n i e o t w a r t o w y ­ stawę c e r a m i k i f i g u r a l n e j J a d w i g i Grala z Burzenina. * 20 V — w Z a m k u K s i ą ż ą t P o ­ m o r s k i c h w S z c z e c i n i e o t w a r t a zo­ stała w y s t a w a pamiątek r e g i o n a l ­ n y c h . W y s t a w a była p l o n e m k o n ­ k u r s u ogłoszonego w m a r c u z i n i ­ cjatywy Wydz. H a n d l u P W R N , a zorganizowanego p r z y współudziale W y d z . Przemysłu i W y d z . Kultury oraz Cepelii, „ A r t R e g i o n " w Sopo­ cie, W D K i S T K w S z c z e c i n i e . D o konkursu zaproszono plastyków amatorów i rzemieślników, którzy nadesłali p o n a d 640 p r a c , z czego j u r y z a t w i e r d z i ł o d q p r o d u k c j i 268, a 45 n a j l e p s z y c h p r o j e k t ó w zostało nagrodzonych. Nalgrody I o t r z y m a l i : Paweł Kwidzyński ze Szczecina, L e o n a r d Krzymański z G d y n i , Euge­ n i a Syplińska z Gdańska—Oliwy, Kazimierz Wroński ze Szczecina, Stanisław S z u l c z K o b y l a n k i , p o w . stargardzki. 9 V I — w P D K w Kozienicach o t w a r t o wystawę sztuki l u d o w e j zie­ m i k o z i e n i c k i e j , n a której z a p r e z e n ­ towano dorobek k o n k u r s u zorganizo­ wanego przez Wydz. K u l t . P W R N , Cepelię i Oddział K i e l e c k i S t o w a ­ rzyszenia Twórców L u d o w y c h . 11 V I — w D o m u K u l t u r y w K o ­ s z a l i n i e o t w a r t o Doroczną W y s t a w ę P l a s t y k i A m a t o r s k i e j w o j . koszaliń­ s k i e g o . Z a p r e z e n t o w a n o p r a c e z za­ k r e s u m a l a r s t w a , rzeźby i r y s u n k u . 19 V I — w M u z e u m K u j a w s k i m we Włocławku o t w a r t o wystawę pn. „ K u l t u r a l u d o w a K u j a w " , n a której zgromadzono prace najbardziej r e ­ prezentacyjne d l a tego r e g i o n u z za­ k r e s u : rzeźby, m a l a r s t w a , p l e c i o n ­ karstwa, garncarstwa, kowalstwa a r t y s t y c z n e g o , h a f t u , ręcznie m a l o ­ w a n e g o f a j a n s u . Z a p r e z e n t o w a n o też d w a t y p o w e wnętrza izby k u j a w ­ s k i e j . W d z i a l e rzeźby w y r ó ż n i a ł y się prace wybitnych kujawskich a r t y s t ó w l u d o w y c h — z m a r ł e g o już F e l i k s a Błaszczyka oraz J a n a C e n t kowskiego z Nieszawy, Jacentego L a s k o w s k i e g o z Lubrańca i F e l i k s a M a i k a z Włocławka. * 25 V — w M u z e u m L i t e r a t u r y im. Adama Mickiewicza w Warsza­ w i e o t w a r t o wystawę rzeźbiarzy l u ­ d o w y c h z p o w . sierpeckiego. VI — w kozienickim PDK o t w a r t o w y s t a w ę współczesnej s z t u ­ k i l u d o w e j , na której z a p r e z e n t o w a ­ no p r a c e 16 a r t y s t ó w l u d o w y c h z 10 miejscowości tego p o w i a t u . N a wystawie dominowały wyroby ze słomy, k o w a l s t w o , t k a c t w o , w y c i n a n ­ k i . J u r y k o n k u r s u przyznało n a g r o ­ dy, które o t r z y m a l i : Nagr. Ш — G e ­ n o w e f a C z a c h o r , w . J a n o s z k i — za w y c i n a n k i , pająki i k w i a t y ; N a t a l i a B a r y c z k a z N o w e j W s i — za t k a c ­ t w o o r a z Stanisław D e n l k i e w i c z z J e d l n i — za rzeźby. N a g r . I I — Franciszek Jarosz z J e d l n i Kościel­ n e j — za k o w a l s t w o , E u g e n i u s z O f i c j a l s k i z G ł o w a c z o w a — za c e r a ­ mikę. N a g r . I I I — Tadeusz L e ś n i e w ­ s k i z G ł o w a c z o w a — za k o w a l s t w o , K a t a r z y n a W a c h , ze w s i J a r o s z k i — za pająki oraz J a n i n a W a w e r z G ł o ­ w a c z o w a — za b u k i e t y i p i s a n k i . * * 31 V — w Sławsku W i e l k i m , p o w . Inowrocław — K o ł o Gospodyń Wiejskich przygotowało wystawę prac malarskich E w y Lewańskiej oraz haftów k u j a w s k i c h w y k o n a ­ n y c h p r z e z członkinie K o ł a . C z e r w i e c 4 V I — w Opolu otwarto wysta­ wę sztuki ludowej pow. k r a p k o w i c ­ k i e g o , będącą r e z u l t a t e m k o n k u r s u V I — w e w s i Grzymały, p o w . sokolski, staraniem miejscowych działaczy, A n n y T r y n i s z e w s k i e j ( g o ­ spodarz k l u b u ) i Tadeusza Piwowa­ r a ( k i e r o w n i k szkoły) zorganizowana została w y s t a w a t k a n i n l u d o w y c h , w y k o n a n y c h przez m i e j s c o w e a r t y s t ­ k i . Prelekcję o t r a d y c j a c h t k a c t w a l u d o w e g o n a P o d l a s i u wygłosiła J a ­ nina Szewczyk, art.-plastyk z wę­ growskiej Cepelii. Otwarcie w y s t a ­ w y zakończyły występy ludowego p o e t y — P a w ł a K a m i ń s k i e g o oraz zespołów a r t y s t y c z n y c h p o w i a t o w e ­ go Ośrodka K u l t u r y w S o k o ł o w i e i Szkoły P o d s t a w o w e j w Grzymałach. * V I — w bychawskim P D K czyn­ na była w y s t a w a prac ludowych artystów tqgo p o w i a t u . Pokazano: rzeźby, m a l a r s t w o , w y c i n a n k i , p i s a n ­ k i i pająki. V I — w B o c h n i o t w a r t a została wystawa prac twórców ludowych połączona z ogłoszeniem wyników konkursu. Organizatorami imprezy b y l i : M u z e u m Z l i e m i Bocheńskiej, Wydział Oświaty P P R N , P D K i Z P Z M W . W k o n k u r s i e brało udział p o ­ n a d 60 t w ó r c ó w , p r a c e 33 w y b r a n o na wystawę. J u r y k o n k u r s u pod przewodnictwem prof. dr. Romana Reinfussa przyznało 8 równorzęd­ n y c h nagród. N a g r . I : za r z e ź b y otrzymali: Jan Madej z Dziewina, Stanisław Opaliński z B o c h n i , P i o t r D y m u r s k i z G r o b l i , za m a l a r s t w o —• A n i e l a D a m i o ł z B u c z k o w a , za g a r n ­ c a r s t w o — M a o i e j T r a c z z Dębiny, za h a f t — A n i e l a G i e r e k z T r z c i a n y , za p i s a n k i — T e o d o r a K o r n e c k a z N o w e g o Wiśnicza i za pająki — K a t a r z y n a Ryś z Ubrzeży. V I — K o ł o Gospodyń W i e j s k i c h ze S t o k u R u s k i e g o , p o w . S i e d l c e z o r ­ ganizowało wystawę w y r o b ó w l u d o ­ w y c h i sprzętów, służących d o o b r ó b ­ k i włókna l n i a n e g o . Spośród e k s p o ­ n a t ó w w i e l e r e p r e z e n t o w a ł o wartości zabytkowe. * VI — Cepelia zorganizowała d w i e w y s t a w y prac dzieci z ognisk p l a s t y k i l u d o w e j , istniejących p r z y spółdzielniach c e p e l i o w s k i c h „Cha­ łupnik" w Iłży i „Przemysł L u d o ­ w y " w L e ż a j s k u . O g n i s k o z Iłży, prowadzone przez Wincentego K i towskiego i ognisko w M e d y n i Gło­ gowskiej prowadzone przez A n d r z e ­ j a Rutę i W ł a d y s ł a w a P r u c n a l a z a ­ prezentowały rzeźby ceramiczne. 25 v i — w M u z e u m K u j a w s k i m we Włocławku o t w a r t o wystawę f a ­ jansu włocławskiego, prezentującą d o r o b e k k o n k u r s u , ogłoszonego 6 V I przez M u z e u m i P W R N w Bydgosz­ czy. N a g r o d y M K i S o t r z y m a ł o 47 artystów, w t y m .nagrody I : E u g e ­ nia Adamczewska, Jadwiga Kiełk o w s k a , Salomeą Z a j k o w s k a , Ste­ f a n i a Bilińska, L o n g i n a K r a j e w s k a , Jadwiga Marciniak. * V I — w M u z e u m w Sieradzu otwarto pokonkursową wystawę rzeźby i m a l a r s t w a l u d owego oraz z d o b n i c t w a wnętrz d o m u r e g i o n a l ­ nego. N a g r o d y M K i S o t r z y m a l i : Sta­ nisław K a r p a z Rudy, Szczepan M u c h a ze w s i S z a l e , J e r z y K a c z m a ­ r e k ze w s i W r ó b l e w , C z e s ł a w C z e kalik ze w s i Stoozfci, Stanisław Krzyżańskd ze w s i Z a w a d a , M a r i a n ­ n a Bałcerzak ze w s i W o l a Bałucka. 251 �Konkursy M a j V — w Muzeum Etnograficznym w K r a k o w i e rozstrzygnięto k o n k u r ­ sy na h a f t zalipiański i k o w a l s t w o ludowe pow. krakowskiego. Jury pod p r z e w o d n i c t w e m prof, dr K o m a n a R e i n f u s s a p r z y z n a ł o następujące n a ­ g r o d y : w k o n k u r s i e n a h a f t zalipiań­ ski I n a g r o d y otrzymały — M a r i a O w c a i J a n i n a L i z a k , I I nagrodę — Stanisława Majchrowska, Felicja C u r y ł o w a i D a n u t a S z c z e b a k o w a . Za k o w a l s t w o a r t y s t y c z n e I nagrodę — W ł a d y s ł a w K o ł o d z i e j c z y k ze S z c z y ­ gła с i E d w a r d M i sta r z z O c n o j n a, I I nagrodę — L u d w i k P i t a l a z G a j u . 23 V — r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s n a sztukę l u d o w ą p o w . b r z e z i ń s k i e ­ go. U d z i a ł brało 54 a r t y s t ó w l u d o ­ w y c h z 25 miejscowości. Nadesłano 773 p r a c e . Nagrodę I otrzymała Agnieszka Lasota, w . Sangrodz. Г.5 V — rozstrzygnięto k o n k u r s na m a l o w a n e wnętrza i z b k u j a w ­ s k i c h . W k o n k u r s i e brało udział 15 gospodyń z p o w . W ł o c ł a w s k i e g o . N a ­ g r o d y I przyznano M . Żołnowskiej, W . W ł o d a r z e w s k i e j i E. A d a m s k i e j ze Ś w i ą t k o w i e o r a z Z . S z m a j d z i e z Gajówki. 25 V — r o z s t r z y g n i ę t o I X k o n ­ k u r s n a m a l o w a n i e domów zalipiańskich. Przyznano nagrody M K d S oraz PWRN. 31 V — w B o c h n i r o z s t r z y g n i ę t o k o n k u r s : „Sztuka l u d o w a p o w . b o ­ cheńskiego". W ś r ó d nadesłanych p r a c d o m i n o w a ł a rzeźba i g a r n c a r s t w o . Przyznano 'nagrody MKdS, WRN, CPLiA. V — w Myślenicach r o z s t r z y ­ gnięto k o n k u r s ma k w i a t y z bibuły, ogłoszony p r z e z W R N i P R N . Czerwiec V I — ogłoszono w y n i k i k o n k u r ­ su n a h a f t l u d o w y i palmę w i e l k a ­ nocną, z o r g a n i z o w a n e l g o p r z e z M u ­ zeum Regionalne w Złotowie. Z a haift — n a g r o d y I n i e p r z y z n a n o . N a g r o d y I I otrzymały: Celina B y t k o w s k a z K r a j e n k i , Teodozja Kaźm i er czy к iz Tarnówka, Grażyna G a w r o n o w s k a ze Z ł o t o w a . Celina Bybkowska otrzymała r ó w n i e ż nagrodę specjalną j u r y za u p o w s ze с h n i a n i e h a ft u 1 u d o w e g o. N a g r o d y I I I zdobyły: M a r i a P i e r z y n sika i W a l e n t y n a Z i ó ł k o w s k a ze Z ł o ­ t o w a or az G e n o w e f a W a ł d o w ak a z Krajenki. W k o n k u r s i e n a palmę w i e l k a ­ nocną n a g r o d y I n i e p r z y z n a n o . N a ­ grodę I I o t r z y m a ł y : Z o f i a K a w a l e c -Łuszezewska i Małgorzata Zasada ze Z ł o t o w a . W o b u k o n k u r s a c h wyróżniono Szkołę P o d s t a w o w ą z K r a j e n k i . tn a l w n у с h j a k M . K o r sak, В. P o d j a s k i , T . O c i e p k a , Z. R a d k e , J . S k o ­ c z y l a s , E . K o ł a c z (rzeźba). P r a c e n i e z a k u p i o n e n a w y s t a w i e będą p ó ź n i e j wystawione w różnych miastach włoskich przez i n i c j a t o r a i o r g a n i ­ zatora p. V i t t o r e Q u e r e l a , właści­ ciela „ha F e l u c a " największej w R z y m i e g a l e r i i zajmującej się s z t u ­ ką n a i w n ą . E k s p o n a i t y dostarczyło B H Z DBSA. Polska sztuka l u d o w a za granicą W — w r a m a c h „Dni P o l s k i c h " w M u l h o u s e ( A l z a c j a ) , mieście sły­ nącym z t r a d y c j i tkackich, M u z e u m Etnograficzne w K r a k o w i e zorgani­ zowało wystawę polskiego s t r o j u i tkaniny ludowej. 29 I V — 20 V — w Essilingen ( N R F ) Kreiisjuigenidning z o r g a n i z o w a ł wystawę p o l s k i e j rzeźby l u d o w e j z eksponatów dostarczonych przez BHZ DESA. W wystawie wzięli udział: M a r i a n A d a m s k i , Stanisław Denkiewicz, Ignacy Kamiński. Marian Ule, Filomena Robakow­ s k a , Stanii s ł a w Słorrniń s k i , H e n r y k Wierzchowska, A d a m , H e n r y k i Ste­ fania Zegadłowie, Mieczysław Żegliński, E d w a r d K o ł a c z , W i n c e n t y K r a j e w s k i , P i o t r Suszczewicz, E d ­ ward Szymborski. 3 V — 3 V I Galeria Pro A r t e K a s p e r w M o r ges ( S z w a j c a r i a ) z o r gainiizowała m i ę d z y n a r o d o w y k o n k u r s m a l a r s t w a naiwneigo. S r e b r n y m e d a l uzyskał J a n Płaskociński z W a r s z a ­ w y za o b r a z „Dejfiuiada". E k s p o n a t y wysłało B H Z D E S A . * 24 V I — S p o l e t o . W r a m a c h i m ­ p r e z „ F e s t i w a l u dwóch ś w i a t ó w " w S p o l e t o o t w o r z o n o w obecności A m ­ basadora R P w Rzymie wystawę „Naiifis delia* P o l o n i a " , w y d a n o p l a ­ k a t oraz k a t a l o g z bar w n ą r epr o dulkcją rzeźby Adama Zeigadły. W s t ę p do ikataflngu n a p r a ł K o m i s a r z wystawy A. J a c k o w s k i . Pokajano p o n a d 200 dzieł współczesnych d p o g r a n i c z a ze s z t u k a b u d o w a p o c z y ­ nając ( o b r a z y Z . Barańskiej, E. P e k s o w e j , A. S ł o w i ń s k i e g o , r z e ź b y : L a meckiego. K r a j e w s k i c h , Wierzchówslkieigo, N i e w o l i , A . ZeĘ-adły) poiprzez o b r a z y górn i ków ( H o l e s z a , W r óbla. U r b a n k a , Sówki) znanych twórców f,i [ W G a l e r i i S e r a p h i n e w Paryżu miała m i e j s c e i n d y w i d u a l n a w y s t a ­ wa malarstwa naiwnego M a r i i K o r ­ sak z W a r s z a w y . W Ośrodku K u l t u r y P o l s k i e j w Budapeszcie czynna była w y s t a w a p n . „ Z i e m i a k i e l e c k a ' * , n a której obok fotogramów pokazano liczne eksponaty sztuki ludowej z M u z e u m Świętokrzyskiego, jak: ceramikę, rzeźbę, stroje l u d o w e , w y r o b y k o ­ walskie. W uroczystym otwarciu w y s t a w y b r a ł udział wice-przewo­ dniczący P W R N w K i e l c a c h , J . K o ­ s o w s k i oraz k i e r o w n i k W y d z . K u l ­ t u r y P W R N A . Pierzchała. Inne 3 1 V — o d b y ł o sdę uroczyste wręczenie dorocznych nagród i m . Jana Pocka, ufundowanych przez redakcję „ C h ł o p s k i e j D r o g i " . L a u ­ r e a t a m i r o k u 1972 z o s t a l i : F e l i c j a Jaroszewicz z Janowa, p o w . sokolski — tkaczka ludowa; E m i l i a M i c h a l ­ ska z Cieszyna — p o e t k a l u d o w a , rzeźbi a r k a , w y c i n a n k a r k a; Klara P r i l o w a z Кcyni, p o w . Szubin — r zeżbiarka, w y o i n a n k a r k a , h af ci a r ka; Jarosława Janina Fiutowska, znana jako H a n k a Nowolbielska — poetka z Podhala; Wincenty K r a ­ j e w s k i z Z a w i d z a p o w . Sierpc — rzeźbi a r z; F e l i k s R a k z B o r o w i ec, pow. Włoszczowa — pisarz l u d o w y , działacz; J a n Sławiński z P a w ł o w a — garncarz lubelski. K r o n i k ę opracowała Jadwiga Jarnuszkiewicz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/189a7bf5ed757a517e55a5fd7803efb8.pdf c80feaae5ef215bd20cd2665a7e18cdf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3847 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource haft ludowy tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3607 Title A name given to the resource Wpływ farbiarzy drukujących płótna na ludowe hafciarstwo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.40-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WPŁYW FARBIARZY PŁÓTNA NA LUDOWE DRUKUJĄCYCH HAFCIARSTWO ROMAN N Hajl ludowy dolno śląski cezjalnego we Wrocławiu. ze zbiorów Muzeum die­ REINFUSS a obszarze Nowotarszczyzny i Podhala wystę­ pują jako jedna z cech charakterystycznych tam­ tejszego ubioru kobiecego, koszule o r ę k a w a c h nie sięgających kostki, dołem zupełnie wolnych, bez manszetu, zakończonych zwykle trzema dużymi zębami. Kraj r ę k a w a zdobi szeroki na dwadzieścia kilka cm. szlak dziurkowanego haftu, na k t ó r y skła­ dają się trzy powtarzające się rytmicznie palmetowate ornamenty, rozdzielone j a k i m ś drobniejszym motywem roślinnym, czy to w formie gałązki z przecinkowatymi listkami, czy w formie kwiatka na pionowej łodydze lub tp. (ryc. 1). Sposób przedostania się i rozpowszechnienia na Podhalu tych w genezie swej nieludowych haf­ tów, był dotychczas niewyjaśniony. Snop światła na interesującą nas kwestię rzucimy porównując motywy spotykane na kobiecych koszulach pod­ halańskich z klockami u ż y w a n y m i przez farbiarzy do drukowania tkanin. W zbiorach P a ń s t w o w e g o Muzeum Etnograficz­ nego w Krakowie znajduje się spora ilość klocków drukarskich pochodzących z pracowni Jana Buszka w Muszynie, wśród nich szczególne zainteresowa­ nie wzbudzić musi klocek oznaczony liczbą inwen­ tarza 4091, którego fotografię do niniejszej notatki dołączam (ryc. 2). Klocek ten wykonany z drzewa �l\a lewo dziurkowany haft na kraju rękawa ubioru kobiecego. gruszkowego ciętego w poprzek, posiada na swej powierzchni ornament u k ł a d a n y z pasków cienkiej blaszki mosiężnej. Motyw g ł ó w n y stanowi wschod­ nia palmeta wypełniona gałązką z pięciolistnym kwiatkiem, dołem poniżej palmety znajduje się łukowato rzucona gałązka, a pod nią łańcuch ząb­ ków. Porównując rycinę pierwszą przedstawiającą podhalański haft dziurkowany i motyw wykonany na klocku drukarskim musimy stwierdzić duże podobieństwo, któjego nie umniejszają nawet zna­ czne różnice w szczegółach. Nie ulega wątpliwości, że między motywami spotykanymi na klockach a haftami na koszulach zachodzi prosty związek polegający na tym,, że początkowo wzory do haftu na koszulach wybijali kobietom wiejskim m a ł o ­ miasteczkowi farbiarze, posługując się przytym klockami podobnymi do przedstawionego na ryci­ nie. Fakt, że omawiany tu klocek pochodzi z M u ­ szyny a nie z Podhala nie powinien nam zupełnie przeszkadzać. W drugiej połowie ubiegłego wieku zarówno w miasteczkach nowotarszczyzny (Nowy Targ, Czarny Dunajec), jak i na terenach sąsiednich po obydwu stronach Karpat czynne były liczne pra­ cownie farbiarskie. Zespoły klocków, którymi farbiarnie dysponowały p o r ó w n y w a n e nawet na bardzo J\a prawo klocek drukarski z pracowni Buszka w Muszynie. znacznych obszarach (Muszyna, Morawy, Dolny Śląsk, Pomorze, Niemcy) nie wykazują różnic re­ gionalnych, co jest zupełnie zrozumiałe jeśli uwz­ ględnimy, że na Zachodzie (np. w Niemczech) były w y t w ó r n i e tego rodzaju klocków, skąd rozchodziły się one bardzo szeroko. Znalezienie interesującego nas klocka w warsztacie Buszka z Muszyny pozwa­ la z dużą dozą prawdopodobieństwa przypuszczać, że podobne klocki znajdowały się również i w pra­ cowniach farbiarzy nowotarskich, którzy wprowa­ dzili do haftu podhalańskiego i rozpowszechnili palmetowate motywy spotykane do czasów obec­ nych na rękawach koszul góralskich. Dziś oczywiście motywy te kontynuują się dro­ gą tradycji bez pomocy klocka drukarskiego, k t ó r y wyszedł z użycia wraz z upadkiem ręcznego dru­ karstwa na tkaninach. Z. omawianego tu wypadku należy w y s n u ć wnio­ sek ogólniejszy, ważny dla badaczy ludowego zdob­ nictwa, a mianowicie, że na rozpowszechnienie pewnych hafciarskich m o t y w ó w w p ł y w a ł y obok innych czynników, także farbiarnie płócien, które trudniły się również odciskaniem wzorów do haf­ tów spotykanych na ludowej bieliźnie. ') W Muzeum diecezjalnym we Wrocławiu znalazłem bardzo podobny dziurkowanym na kościelnej bieliźnie. motyw wykonany białym haftem � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63dc6aade166592cfb01266c01cfb0dc.pdf 78a319b05804c4778666b9df7a914f40 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource szopka krakowska Małopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3602 Title A name given to the resource Architektura szopki krakowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.11-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.11-12; s.8-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A R C H I T E K T U R A S Z O P K I K R A K O W S K ROMAN c eneza szopki wywodzi się jak wiadomo z tzw. „jasełek urządzanych niegdyś po kościołach, zwłaszcza klasztornych w okresie świąt Bożego Na­ rodzenia. Początkowo były to stajenki betlejemskie wypełnione nieruchomymi figurkami, mającymi uzmysławiać wiernym moment hołdu składanego nowonarodzonemu Jezusowi przez Trzech Króli i pasterzy. Na przełomie wieku X V I I i X V I I I pod w p ł y w e m rozpowszechniających się u nas francu­ I E J REINFUSS skich teatrzyków marionetkowych, figurki jasełko­ we zamieniły się w ruchome lalki. Do akcji reli­ gijnego pierwotnie widowiska powplatały się momenty n a w s k r o ś świeckie, oddające różne wesołe sceny rodzajowe, a teksty związane z przedstawie­ niem n a b r a ł y tyle rubasznego humoru, że w końcu biskupi zakazali odbywania się tego rodzaju wido­ wisk po kościołach, a szopka wyrzucona na bruk uliczny zaczęła żyć nowym, bujnym życiem, stając ••cer"* if Rycina I. Zespól kolędniczy na przedmieściach Krakowa. Zdjęcie wykonane przed pierwszą wojną Ze zbiorów P.M.E. w światową. Krakowie. �7'ic się coraz bardziej świeckim, coraz bardziej ludo­ w y m teatrzykiem marionetkowym'). Dziś w przed­ stawieniach szopkowych momenty religijne zostały zepchnięte na plan zupełnie odległy i w całości nie odgrywają donioślejszej roli, na czoło wysunęły się przede wszystkim owe w k ł a d k i rodzajowe, które rozwijane i uzupełniane od k i l k u pokoleń stanowią obecnie główną treść szopki ludowej. Szopka należy do tego rodzaju zjawisk, które łączą w sobie szereg różnych dziedzin ludowej twórczości artystycznej, mogących być przedmio­ tem oddzielnych rozważań naukowych. Można więc szopkę t r a k t o w a ć jako przejaw l u ­ dowej twórczości literackiej (teksty), muzycznej (piosenki), czy teatralnej, można też skupić uwagę na jej architekturze lub sposobie wykonania k u ­ kiełek i wówczas zagadnienie szopki zostaje ujęte jako przejaw ludowej plastyki. Jakimi drogami i gdzie odbył się proces rozwoju architektury szopki są to pytania, na które nie po­ siadamy jeszcze w chwili obecnej zadawalającej odpowiedzi. Według J. Krupskiego, k t ó r y staran­ nie zebrał m a t e r i a ł y ikonograficzne, dotyczące rozwoju szopki ) z końcem X V I I I wieku przedsta­ wienia szopkowe odbywały się na tle płaskich ma­ lowanych kulisów. W pierwszej połowie następ­ nego stulecia zamiast kulisów jnko tło przed­ stawienia widzimy już szopkę. Według sztychu K. W. Kielisińskiego z roku 1837 szopka ta (ryc. 2) składa się z parterowej części środkowej z cztero­ spadowym dachem słomianym oraz dwóch bocz­ nych skrzydeł, nakrytych dachami ł a m a n y m i o podstawie kwadratowej, zakończonymi wysoki­ mi ostrosłupami z kulką i krzyżem na szczycie. Obszernymi drzwiami wyciętymi we frontowych ścianach skrzydeł bocznych wychodziły kukiełki poruszające się następnie wzdłuż szpary w desce umieszczonej przed szopką ). Dopiero w czasach późniejszych scena, na której poruszały się k u ­ kiełki została wprowadzona w sam obręb budynku 2 3 2. Sz">plia z mitu HY37 według li. K'. Hi^lisińshicgo. szopkowego, co według bardzo prawdopodobnych przypuszczeń Krupskiego mogło odbyć się w K r a ­ kowie. Ciekawą formę przejściową stanowi szop­ ka publikowana w roku 1862 w Tygodniku Ilustro­ wanym, a następnie reprodukowana w pracy Krupskiego (ryc. na okładce). Widzimy tam część środkową rozwiniętą już w formę jednopiętrową, skomponowaną zresztą dość niekonsekwentnie, gdyż część dolną stanowi prosta wsparta na słupach szopa kryta słomą, zaś oddzielona od niej w ą s k ą balust­ r a d ą część górna, o podstaw e w formie połowy sześcioboku, przypomina raczej fasadę jakiegoś pa­ łacu dużymi oknami, górą półkoliście* wykrojo­ nymi, nakrytego kopulartym dachem z kulą i gwiazdą u góry. Skrzydła boczne, k t ó r e w szop­ ce utrwalonej przez Kielisińskiego nie w y r a s t a j ą jeszcze zdecydowanie nad część środkową tu zmieniają się w dwie smukłe wieże zegarowe, z dachami w formie ostrosłupów zakończonych ' n i ­ lami, z tkwiącymi w nich chorągwiami. U pod­ nóża wież od strony frontowej dobudowane są symetrycznie dwa parterowe budyneczki nakryte osobnymi dachami. W znajdujących się naprzeciw siebie ścianach obydwu przybudówek wycięte są drzwi, którymi pojawiają się w czasie przedsta­ wienia kukiełki. Scena nie jest tu jeszcze wprowa­ dzona do wnętrza budynku, zostaje natomiast oskrzydlona z trzech stron przez rozwijające się iormy architektoniczne. ; Podobne rozwiązanie konstrukcji szopek spo­ tyka się dziś jeszcze niekiedy we wsiach z okolic Krakowa, a do niedawna nawet i w samym K r a ­ kowie, jak o tym świadczy zdjęcie z przed I wojny światowej, przechowywane w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie (ryc. 1). Pod koniec ubiegłego wieku wykształcił się nowy typ szopki, którego genezę wiąże tradycja z na­ zwiskiem Michała (ojciec) i Leona (syn) Ezenekiei ó w murarzy z Krowodrzy, wsi wchłoniętej dziś w obręb wielkiego Krakowa. �R,vc. 3.' Szopka z konkursu w roku 1947. Bardzo ciekawe zdwojenie wież na pierwszym piętrze. Hyc. 4. Szopka wzorowana na ezcnckicrowskicj, wystawiona na konkursie w roku 1947. Hyc. 5. Szopka typu ezenchicrowskiego, wykonana przez F. Tarnowskiego murarza z Krowodrzy, nagrodzona na konkursie w roku 1947. Szopka Ezcnekierów publikowana przez K r u p ­ skiego (ryc. 12) a znajdująca się obecnie w zbiorach P a ń s t w . Muzeum Etnograf, w Krakowie przypo­ mina swym wyglądem bogato rozczłonkowaną fa­ sadę świątyni. Całość składa się zasadniczo z trzech części t j . środkowej i dwóch wież. Podstawy wież t-tanowią zamknięcia boczne szerokiej wnęki, gdzie znajduje się scena z wymiennymi kulisami. Nad sceną na pierwszym piętrze za czterema profilo­ wanymi kolumnami zbudowana jest druga wnęka, w której pomieszczono g r u p ę postaci jasełkowych, aby nie przeszkadzały ruchom lalek na scenie, b ę ­ dącej na parterze. Nad drugą w n ę k ą wznosi się wie­ ża nakryta dwoma spłaszczonymi kopułami, połączo­ nymi ze sobą latarnią z kolumienek. Wieże boczne posiadają po 5 pięter, zwężających się k u górze i oddzielonych od siebie obiegającymi z trzech stron ganeczkami. Szczyty wież nakrywa wysoki dach ostrosłupowy otoczony wieńcem małych go­ tyckich wieżyczek, puste miejsca między częścią środkową a wieżami bocznymi wypełniają dwie �Rycina 6. Szopka z konkursu w Rycina roku l')47. 7. Szopko z konkursu w roku l')47. 7 mniejsze wieżyczki wznoszące się od drugiego piętra, zakończone rodzajem latarni z czterech ko­ lumienek, które dźwigają dach powstały przez przecięcie się na krzyż dwu daszków dwuspado­ wych. Szereg k o n k u r s ó w na najpiękniejszą szopkę or­ ganizowanych w Krakowie z inicjatywy Zarządu Miejskiego w latach poprzedzających I I wojnę światową i po jej zakończeniu wykazał, że zapo­ czątkowane w I I polowie ub. wieku szopkarstwo krakowskie jest wciąż jeszcze sztuką żywą. Wśród kilkudziesięciu szopek, k t ó r e rokrocznie pojawiają się na rynku krakowskim w dniu kon­ kursu najsilniej liczebnie reprezentowana jest ,*rupa szopek kontynuujących formy tradycyjne lub do nich nawiązujące, druga grupa mniej liczna obej­ muje wszelkie próby wprowadzenia form nowych. Szopki tradycyjne, k t ó r e m i zajmę się najpierw mogą to być bądź budowle znacznych rozmiarów, których szerokość waha się od 120—200 cm. zaś wysokość od 150 do 250 cm. ze sceną dostosowaną do potrzeb teatru marionetkowego (ryc. 11) bądź mniejsze, rzadko przekraczające wysokość 1 metra, obnoszone przez chłopców, śpiewających po do­ mach kolędy. Te drugie nie posiadają sceny dla ruchomych kukiełek, tylko wnękę, w której umieszczony jest komplet postaci jasełkowych, najczęściej wyciętych z drukowanych kartonów. Jak zobaczymy poniżej obydwa wymienione t u rodzaje szopek tradycyjnych nie różnią się od sie­ bie pod względem ogólnej kompozycji architekto­ nicznej. Pominąwszy rzadkie wypadki szopek jednowieżowych, k t ó r e spotyka się jedynie w maleńkich szopkach sklejanych prymitywnie przez dzieci, najprostszą formą tradycyjnej szopki krakowskiej będzie budynek, składający się z parterowej czę­ ści środkowej nakrytej jednospadowym dachem, umieszczonej między dwoma wieżami, nakrytymi ostrosłupowymi (tabl. I , 1), lub rzadziej stożkowy­ mi dachami. Forma ta zbliżona do zanotowanej w I połowie ubiegłego wieku przez Kielisińskiego, �Rycina li. Szopka z konkursu ir roku l') 17 Rycina 'K Szopka z konkursu w roku ¡947. jest już dziś w Krakowie dosyć rzadka i też spoty­ ka się j ą raczej w małych szopkach klejonych przez dzieci (ryc. 23). Częstsze bez porównania są szopki trój wieżowe, składające się z parterowej podstawy z w n ę k ą w pośrodku i trzech wież, z k t ó ­ rych środkowa bywa zazwyczaj najwyższa (tabl. J, 3). Dachy na wszystkich trzech wieżach są po­ dobnie jak poprzednie bądź ostrosłupowe, bądź stożkowe (ryc. 22). Dalszą ewolucją tego typu b ę ­ dzie powstanie pierwszego piętra, które rozwija się jako podstawa wieży środkowej (tabl. I , 4 ryc. 8). Schemat ten spotyka się w szopkach kra­ kowskich bardzo często, z t y m oczywiście, że w szczegółach zachodzić mogą drobne odmiany polegające na tym, że wieże podzielone są poziomymi gzymsami czy balustradami na kilka kondygnacji, lub szpiczaste nakrycia wież zastę­ puje się (w wieży środkowej, dwóch bocznych, czy wreszcie wszystkich trzech) przez kopuły, które w swych kształtach wykazują szeroki wachlarz od baroku po styl bizantyjski. W szopkach, które rozrosły się wzwyż uzyskując jedno czy więcej pię­ ter spotykamy się często z dwoma w n ę k a m i , z k t ó ­ rych jedna większa znajduje się na parterze, dru­ ga zaś, mniejsza, na pierwszym piętrze (tabl. I . 7, 8, 11 ,12, 13). Genezę tego zjawiska należy niewąt­ pliwie wiązać z dużymi szopkami kukiełkowymi (ryc. 4). Chodziło tu bowiem o przesunięcie wnętrza stajenki betlejemskiej do osobnego po­ mieszczenia na górze, by t y m większą swobodę ruchów zapewnić kukiełkom występującym we wnęce parterowej, która teraz zamienia się w sce­ n ę z k u r t y n ą i wymiennymi kulisami. Dziś wnęki na piętrach spotyka się również bardzo często i w szopkach pozbawionych sceny dla kukiełek (ryc. 9). Zarówno w małych szopkach dla kolędników, jak i w dużych ze scenką dla lalek, wyłania się w czasie budowy ważny problem czym wypełnić przestrzeń między częścią środkową a wieżami bocznymi, niekiedy od siebie dość silnie oddalo­ nymi (tabl. I , 2). Niektórzy szopkarze problem ten rozwiązują w sposób bardzo prosty, zakładając wolne miejsca poziomą ścianką (ryc. 15), biegnącą na pewnej wysokości z tyłu za wieżami (tabl. I . 3, 7) lub wstawiając między części środkowe a bocz­ ne wieże dach jednospadkowy (tabl. I . 18, (ryc. 9). Najczęściej jednak spotykamy się z rozwiązaniem występującym już w szopce Ezenekierów polegają­ cym na t y m , że między wieżę środkową i boczne wkomponowuje się jeszcze dwie mniejsze, niższe, od poprzednich (tabl. I . 9). Ten typ szopki pięciowieżowej można uważać za najbardziej rozwiniętą formę, która do dziś jest żywa (ryc. 4, 5, 11) i czę­ sto przez najwybitniejszych szopkarzy krakow­ skich powtarzana. Ścisłość z jaką bywają niekiedy ��odtwarzane wzory Ezenekierów pozwala przy­ puszczać, że książeczka Krupskiego, gdzie ezenekierowska szopka jest publikowana musi być wśród krakowskich szopkarzy dosyć popularna. W obrębie wyżej naszkicowanych schematów odbywa się dalszy rozwój form szopki krakowskiej, który polega bądź to na spiętrzaniu różnych zna­ nych nam elementów architektonicznych, bądź to na tworzeniu przybudówek, mających za zadanie ożywienie ściany frontowej. Spiętrzeniu mogą być poddane wieże, nabierające w takim wypadku dużej strzelistości (ryc. 6), lub całą część środkową, k t ó ­ rej piętra zlewają się z piętrami wieży, tworząc wysoką, dosyć płaską fasadę, uwieńczoną od góry trzema (ryc. 17) lub pięcioma dosyć przysadzistymi wieżycami. Celem urozmaicenia frontonu oddzielają szopkarze poszczególne piętra diagonalnie biegnącymi gzymsami, daszkami lub balustradami, części środ­ kowej nadają kształt połowy sześcioboku i wieże budują o sześciobocznym rzucie poziomym (ryc. 11). Ważną rolę w ożywieniu fasady grają wnęki. Rzadko stosunkowo posiadają one formę prostokąt­ ną, zwykle będą one miały wykrój gotycki (ryc. 7), czy też składający się z k i l k u łuków wiszących lub wspartych na profilowanych kolumnach. Zda­ rzają się też w n ę k i przypominające wycięciem m a u r y t a ń s k i e krużganki (tabl. I I , 12). Niekiedy od­ grodzone kolumnami wnęki występują na wszyst­ kich trzech piętrach części środkowej (tabl. 1, 13 ryc. 13) lub też kolumnada biegnie wzdłuż całego parteru, czy nawet pierwszego piętra (ryc. 16) Inny sposób urozmaicenia fasady polega na jej rozbudowie w przód, przez dostawienie do ściany frontowej przybudówek, wieżyczek itp. Pierwot­ nie przybudówki te podyktowane były zapewne względami technicznymi spowodowanymi wymo­ gami teatrzyku marionetkowego. Wiemy bowiem z poprzedniej części niniejszego szkicu, że z dosta­ wionych przed frontem szopki skrzydeł bocznych wychodziły na scenę laleczki biorąc udział w przed­ stawieniu. W czasach nowszych przybudówki, ma­ jące na celu moment wyłącznie dekoracyjny, spo­ tyka się też w małych szopkach nie przeznaczo­ nych dla celów teatralnych. Okres najbogatszego rozbudowywania fasady przez umieszczanie na ścianie frontowej licznych przybudówek przypada na lata poprzedzające dru­ gą wojnę światową. W owym czasie (np. w r. 1938) nawet małe i skromne szopeczki posiadają ścianę frontową rozwiązaną w k i l k u płaszczyznach piono­ wych, co uzyskuje się np. przez cofnięcie w tył wież i części środkowej (od pierwszego piętra po­ cząwszy) i wystawienie przed frontem wież ma­ łych, szczytowych daszków (ryc. 28). W niektórych szopkach zamiast bocznych daszków widzimy ��Hyc. 18. Szopka z konkursu /," roku l'J4(>. Hyc. 19. Szopka z konkursu w roku 1947 Hyc.'JO.Szopka Fr. Tarnowskiego nagro­ dzona na konkursie w roku 1948, obecni'w zbiorach Państw. Muz. Etn. w Krakowie Hyc. 'il. Szopka Krakowska z konkursu w roku 19W. �W pośrodku występujące naprzód ryzality (ryc. 21) i portale (ryc. 10). Ponadto dla ożywienia fasady wprowadzają na różnych piętrach liczne wieżyczki, przypominające gotyckie pinakle (ryc. 12) lub trój­ kątne erkery (ryc. 24). Wyjątkowo spotyka się oryginalne próby urozmaicenia fasady przez usta­ wienie wież krawędziami ku frontowi lub wpro­ wadzenie trójkątnych podcieni zwróconych jednym rogiem ku przodowi (tabl. I , 19). W pierwszej serii szopek powojennych (konkurs z r. 1945) dała się zauważyć tendencja do budowa­ nia szopek o fasadzie utrzymanej w jednej płasz­ czyźnie pionowej. Zanotowałem wówczas kilka szopek o prawie płaskich wielopiętrowych fron­ tach, nad którymi wznosiły się krótkie wieżyczki (ryc. 19). W dwa lata później (konkurs w roku 1947) na­ stąpił znaczny nawrot do typu czenekierowskiego z wieżami od pierwszego piętra, oddzielonymi od części środkowej. Większą też uwagę zaczęto zwra­ cać na rozbudowę lica szopki w celu uzyskania większej głębi. Duży wysiłek wkładają szopkarze w budowę wież a przede wszystkim dachów, które je po­ krywają. Mamy więc wieże o przekroju kwadratowym (ryc. 9), sześcio lub ośmiobocznym. Zdarza się, ze wieże u swej podstawy kwadratowe, od pierwszego piętra lub wyżej zmieniają się na sześcioboczne (ryc. 23). Jedne wieże od dołu do przedostatniej kondygnacji posiadają tą samą szerokość (ryc. 17), inne na każdym piętrze zwężają się nieco dzięki czemu powstać mogą ganeczki zagrodzone ażuro­ wą wysrebrzaną barierą (ryc. 11). Zakończenia wież podzielić można na iglicowatc i kopulaste. Prócz tych dwóch grup spotyka się też czasem na szczytach wież daszki powstałe przez przecięcie się na krzyż dwóch dachów dwuspado­ wych (tabl. I I , 43). Forma t-i występuje jednakowoż rzadko i to wyłącznie na małych wieżyczkach wsta­ wionych między wieżą środkową a boczne (ryc. 12). Iglicowe zakończenia w ew<j najprymitywniej­ szej, wyjściowej formie są to niezbyt wysokie stożki (tabl. I I , 41) lub czworościenne ostrosłupy (tabl. I I , 30). W dalszym dopiero rozwoju te ostat­ nie nabierają strzelistości iglic gotyckich, ilość ścian z czterech rośnie do sześciu względnie ośmiu a niekiedy zdarzają się też iglice profilowane o przekroju poziomym w formie gwiazdy. Dookoła iglicy budują czasem wianek małych wieżyczek, (ryc. 20), które mają naśladować zakończenio wieży kościoła mariackiego w Krakowie. Wieżycz­ k i te oddawane zwykle dość wiernie, bywają też czasem stylizowane, przybierając kształty wrze­ cionowate, lub dwóch ostrosłupów zrośniętych podstawami tabl. I I , 36). W niektórych wieżach za- 22 Rycina. 22. Szopka z konkursu w roku 1945. Rycina. 23. Szopka z konkursu w roku 1945. 23 ��Ryc. 24. Szopka nagrodzona na konkursie w roku 1948, wykonana przez Franciszka Tarnowskiego, murarza z Krowodrzy Obecnie w Muzeum Obrazcowa w Moskwie Ryc. 25. Szopka z czasów I wojny światowej Zlepiona w całości kolorowymi papierami, (ze zb. P. M. E. w Krakowie). H H 25 miast wianka drobnych wieżyczek u nasady iglicy robi się ich tylko cztery i rozmieszcza na rogach kwadratowej podstawy (tabl. I I , 40). Wieżyczki te również ulegają przestylizowaniu i wtedy przybie­ rają postać t r ó j k ą t n y c h zębów (tabl. I I , 12, 13). Iglicowe zakończenia wież nie należą dziś do naj­ częstszych. Stosunkowo wiele szopek posiada wieże z kopułami. Bywają one bardzo różne w kształcie, począwszy od prostych hełmów o przekroju pozio­ mym czworo czy sześciobocznym poprzez kopuły z wysokimi iglicami (tabl. I I , 21) do form bardziej rozwiniętych, w których dwie a nawet trzy umieszczone nad sobą, coraz to mniejsze ko­ puły, połączone b y w a j ą starannie wykonanymi la­ tarniami, czy to z profilowanych kolumienek, czy to ze ściankami wypełnionymi w i t r a ż o w y m i ok­ nami (tabl. I I , 22—27). Na iglicach niektórych wież widzimy korony lub kule, na szczycie zaś zatknięte są chorągiewki, gwiazdy, rzadziej koliste tarcze. Ostatnio coraz częściej spotyka się na szczycie środkowej wieży białego orła (ryc. 24). Budynek szopki wykonany był dawniej wyłącz­ nie z papieru lub tektury na drewnianym stelarzu, zewnątrz oklejano go kolorowymi papierami. Dziś spotyka się też szopki (zwłaszcza duże) wykonane z cienkiej drewnianej klejonki, wylepiane zewnątrz barwnymi metalowymi foliami (ryc. 11). Stare szopki (ryc. 15, 25) przechowywane w zbio­ rach P a ń s t w . Muzeum Etnograficznego w Krako­ wie, pochodzące jeszcze z czasów I wojny świato­ wej pokryte są jaskrawymi papierami kolorowy­ mi. Zwykle każda ścianka wieżyczki czy iglicy posiada inną b a r w ę . Na krawędziach biegną paski koloru czerwonego, złotego często srebrnego o brze­ gach gładkich, wycinanych w ząbki lub w drobne frędzle, k t ó r e następnie sterczą wzdłuż krawędzi. W okresie międzywojennym i obecnie szopki w y ­ lepiane w ten sposób należą do rzadkości. Dzisiej­ sze szopki pod względem kolorystycznym są mniej jaskrawe. Często fasada (a przynajmniej jedna jej kondygnacja) obklejana bywa t y m samym kolo­ rem papieru, np. granatowym, niebieskim, seledy­ nowym itp. Kopuły i iglice na wieżach pokryte są błyszczącymi foliaami barwnymi. Srebrne pa­ piery występowały w dużej ilości już w szopce Ezenekierów, dziś błyszczące blaszki są podstawowym m a t e r i a ł e m u ż y w a n y m do przyozdabiania szopek. Prócz pokrywania wież i gzymsów używa się ich do okręcania kolumienek i balustrad. Wałeczki z barwnej folii nakleja się dla lepszego wydobycia b r y ł y wzdłuż krawędzi, robi się z nich ozdoby do­ okoła okien, attyki itp. (ryc. 20). Podczas gdy daw­ niej szopka krakowska biła w oczy pstrokacizną śmiałych zestawień barwnych, dzisiejsza mieni się od świateł odbitych od powierzchni błyszczących folii (ryc. 10). Wielką ozdobę szopki krakowskiej stanowią w i ­ traże. Ściany wież i środkowej części fasady, boki l a t a r ń na kopułach posiadają w każdej kondy- f 9 �TABLICA T ��gnacji wycięte liczne okna, kształtu najczęściej okien gotyckich, rzadziej prostokątnych lub innych (tabl. I I , 23—29), które od spodu podklejone są róż­ nokolorowymi bibułkami lub barwnymi celofanami (co obliczone jest na oświetlenie od wewnątrz), zewnątrz zaś mają nalepione wycinanki imitujące ramy okien i żebrowania witraży. Wycinanki te o niesłychanie szerokiej skali artystycznej od naj­ prostszych (ryc. 15) do form bardzo rozwiniętych, naśladujących rozety gotyckie czy renesansowe powinny zostać kiedyś oddzielnie opracowane. W niektórych szopkach całą powierzchnię fasady pokrywają starannie wycinane okna witrażowe (ryc. 11, 16). Na pograniczu między tradycyjnymi formami szopek krakowskich a tymi, które wnoszą coś zu­ pełnie nowego, stoi nieliczna stosunkowo grupa szopek, nawiązujących zasadniczo pod względem ogólnej kompozycji do któregoś ze schematów spo­ tykanych wśród form tradycyjnych, ale w szcze­ gółach tak swoiście interpretowanego, że do typo­ wych szopek krakowskich trudnoby je było zali­ czyć. P r z y k ł a d e m może tu być szopka przedsta­ wiona na ryc. 14, która pod względem kompozy­ cyjnym zbliżona jest do szopki trójwieżowej z po­ ziomą ścianą między wieżami (tabl. I , 3), ale skut­ kiem dużych odchyleń w proporcjach (bardzo w y ­ sokie wieże, przy niziutkiej części środkowej) na tle innych szopek krakowskich w y g l ą d a obco. Inny przykład stanowi szopka wystawiona na drugim konkursie powojennym w roku 1946 (ryc. 18). Układem i proporcjami nie odbiega ona od form tradycyjnych (por. tabl. I , 14), jednakże skut­ kiem wprowadzenia elementów czerpanych z archi­ tektury wiejskiej (dolna część fasady, obramienie sceny), oraz wprowadzenie malowanych ornamen- •m III Ryc. 20. Szopka z konkursu w r. 1945. Ryc. 27. Szopka oryginalnie interpretowana z konkursu w r. 1945 �Ryc. 28. Szopka z konkursu ir roku 1938. tów na dachach wież i kopułach nie może być uwa­ żana za stylową szopkę k r a k o w s k ą . Do I I grupy szopek (atypowych) zaliczam przede wszystkim te, które wychodzą z zupełnie innej za­ sady kompozycyjnej niż szopki o formach trady­ cyjnych (zestawione w g ł ó w n y m zrębie na tablicy I). P r z y k ł a d e m może tu być szopka z roku 1945 zbudowana na planie t r ó j k ą t a z trzema wieżami w narożnikach i rotundą w pośrodku. Z przedostat­ niej kondygnacji wież wybiegają ku środkowi k r ó t ­ kie łuki, k t ó r e łączą się ze sobą ponad kopułą ro­ tundy, tworząc podstawę dla smukłej wieżyczki zakończonej małą b a r o k o w ą latarnią (ryc. 26). Do tej grupy zaliczymy też wszystkie szopki kompo­ nowane w sposób asymetryczny (ryc. 32) lub skła­ dane z elementów stanowiących realistycznie trak­ towane kopie zabytków architektonicznych (ryc. 31) a wreszcie szopki, które skutkiem zastosowania innego materiału (np. drzewa) sposobem zdobienia, interpretacji formy, odbiegają zbyt daleko od szo­ pek tradycyjnych (ryc. 30). W ogóle nie u w a ż a m za szopki modeli kościołów (Mariackiego i innych), które prawie stale bodaj w jednym okazie repre­ zentowane są na dorocznym konkursie (ryc. 29). powtarzające się w szopkach wieże przypominające wyższą wieżę kościoła Mariackiego, lub kopuły przeniesione z kościołów barokowych. Trafiają się szopki utrzymine niemal w czystym stylu gotyckim (ryc. 24) i takie, które nawiązują przede wszystkim do wzorów barokowych (ryc21, 10). Nie jest wykluczone,- że w płaskich wielopiętro­ wych szopkach, które w większej liczbie pojawiły się na pierwszym konkursie powojennym, należy doszukiwać się echa nowoczesnej architektury mieszkaniowej. Artysta ludowy nie Krępuje się jednak zasadą czystości stylu. Najczęściej w jednej szopce łączy elementy gotyckie z barokowymi, stapiając je w sposób mistrzowski w jedną całość (ryc. 4, 12). Fakt czerpania wzorów z zabytków sztuki histo­ rycznej bynajmniej nie pozbawia szopki cech ory­ ginalności. Autorcwie stosunkowo rzadko ograni­ czają się do prostego kopiowania wzorów zwykle przetwarzają je w sposób swoisty, dając w rezul­ tacie dzieła wprawdzie oparte na motywach zapo­ życzonych ale niemniej będące wyrazem własnego wysiłku twórczego. Pobieżny nawet rzut oka na ilustracje załączone do niniejszego szkicu orjentuje czytelnika o tym, że na rozwój architektury szopki krakowskiej duży w p ł y w w y w a r ł y zabytki budownictwa monumen­ talnego. Szopkarze pomysły do swych modeli czer­ pali, studjując a r c h i t e k t u r ę krakowskich kościo­ łów gotyckich, czy barokowych, stąd tak często Twórcza indywidualność poszczególnych szopkarzy manifestuje się w ogólnej kompozycji bu­ dynku, w jej rozwiązaniu kolorystycznym, sposo­ bie stosowania ozdób, jak: witraże, kolumny, balu­ strady etc. (ryc. 27). Duża umiejętność operowania b r y ł ą i kolorem powoduje, że budownictwo szopek jest jednym �Ryc. Ryc. 29. 30. Model kościoła wystawiony jako szopka w roku 1947. Budowla wystawiona jako 'szopka na konkursie w roku 1946. 7. najciekawszych przejawów ludowej architektury. Architektury, k t ó r a nieskrępowana momentami ekonomicznymi, geograficznymi, użytkowymi, w y ­ znaczającymi rozwój normalnego budownictwa wiejskiego, daje artyście ludowemu nieograniczoną prawie możność wypowiadania się w formie pa­ pierowego modelu architektonicznego. Możność tę artyści ludowi potrafili wykorzystać w całej pełni. Szopka krakowska w swej bogatej archi­ tekturze jest dziełem ludzi prostych. Grono szopkarzy krakowskich rekrutuje się w 90 procen­ tach z wielkomiejskiego proletariatu. Spotykamy tu robotników, dozorców domów, tramwajarzy, funkcjonariuszów miejskich, woźnych sądowych, ślusarzy, pomocników handlowych, a przede wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec ubiegłego stulecia pierwsze miejsce wśród szopka­ rzy krakowskich (rodzina Ezenekierów) dzierżą prym do dnia dzisiejszego zdobywając pierwsze na­ grody na dorocznych konkursach'). PRZYPISY " ') Jan Krupski: Szopka krakowska. Kraków 1904 r. str. 3 - 8 . ) j.w. sir. 120 i nasi. 3) Album K. W, Kielisińskiego, Poznań 1853. *) Zdobywcą pierwszej nagrody w r. 1946 i 1947 był Franciszek Tarnowski, murarz krakowski z Krowodrzy, bardzo utalentowany szookarz, którego jedna z najpięk­ niejszych szopek przesłana została w darze do Muzeum Obrazlowa w Moskwie. W r. 1948 pierwszą nagrodę otrzymał również murarz Feliks Rupa. 2 30 Rycina 31. Szopka powstała z modelów wież kopiowanych z obronnych Krakowa. Wystawiona na konkursie w roku 1938. murów 37 2 4 Z wyjątkiem ilustracji 1, 2, 11, 12 i 15, zdjęcia wykonał Roman Reinfuss w czasie 1938 - 1947 roku. �Hyc. 29. Szopka asymetryczna wystawiona na konkursie tr roku 194'i. ftPXHTEKTVPfl K P A K O B C K O H LLlOriKH. K npa3flHHKaM PowjiecTBa X p n c T O E a b c e n a x h r o p o a a x riojibuiH Ae/iaiOT T a n Ha3. «LuonKH», t. e . C T p o e H H a - a u j H K M , M M e i o m n e H 3 o 6 p a > K a T b B n c b n e e M C K k i i i B e p i e n . I l e p B O H a M a j i b H O ohh npeaC T a B / i a / i H C 0 6 0 Í Í K y j i H C b i , n e p e a KOTopbiMH n p o H c x o f l M / i H n o / i H b i e B e c e / i b i x H H T e p M e A H ñ n p e a CTaB/ieHMH M a p M O H e T O K . L U o n K a S T o r o n e p w o f l a oöbihho c o c T o a / i a H3 6o/iee hh3koh c p e f l H e ñ nacTH, b K O T o p o ñ b cooTBeTCTByKDUieM y r / i y ô / i e H H H n o M e m a / i H C b HenoflBHWHbie cbnrypbi C B a T o r o CeMefícTBa, a no 6oxaM cpeflHeñ n a ć ™ HaxoflHJiHCb A B e B b i c o K w e 6 a i i i H n . B óonee no3flHne B p e N i e H a ( ß e p o a T H O b K p a K O B e , r a e n o c T p o ñ K a lliohok ö b i J i a H a w ö o / i e e p a 3 B H T a ) c u e H a , Ha koTopoPi flBHra/iHCb cbwrypKH MHHHaTiopHoro MapHOHeTOMHoro T e a T p a , BBe,n,eHa 6bma b n p e f l e ^ b i c o ó c T B e H H o r o C T p o e H H H L u o n K H , HMeHHo b yr/iy6/ieHHe, K O T o p o e p a H b u j e H a n o / i H e H O 6bmo H e noflBHWHbiMH cbHrypKaMH cb. C e M e ñ c T B a , a sth n o c n e A H n e , a a ö b i H e N i e i u a T b abhwchmsim MapHOHeTOK, nepeHeceHbi 6bmn b o c o ô o e B e p x n e e yrny6nenne, pacno/ioweHHoe H a btopoM a p y c e . OflHOBpeMeHHO npoHCxoflHT fla/ibHeHuiee a p x H T e K T y p H o e p a 3 B H T H e u i o n K H . Haa c p e f l H e ñ n a c T b i o noaB/iaeTca TpeTaa ö a u m a , a CBOÖoflHoe npocTpaHCTBO, B03HHKoiee M e w A y T p e M a 6aujHaMH H a B b i c o T e B T o p o r o a p y c a , 3 a n o / i H a e T c a A B y M a Ma/ibiMH AOÖaBOHHbiMH 6 a i u e H K a M H . T a K H M o6pa30M, b KOHeMHOM H T o r e n o / i y n a e T c a n a T H Ö a w e H H a a L u o n K a . rioAOÖHbiH T n n H a m e n C B o e H a n 6o/iee c T H / i b H o e E b i p a w e H H e H a n e p e / i O M e XIX h XX bckob b p a ö o T a x MnxaH/ia h J l e o H a 33eH e K e p o B , flßyx K p a K O B C K H x K a M e H i i i H K O B , u j o n K a K O T O p b i x ( p n c . 5) no c e r o B p e M e H H n p e A C T a B/iaeT C060ÍÍ o6pa3eu,, HepeflKO c n y w a L u w n npejiMeTOM noApawaHHa mhothx K p a K O B C K H x M a c T e - poB iiionoK. K p O M e ÖOJlbLUHX UJOnOK CO CU,eH3MH flJia MapMOHeTOMHblX n p e f l C T a B / i e H H H , BbICOTa K O T O p b l X ( B M e c T e c 6aniH5iMH) A O C T H r a e T 3 M e T p o B , a iunpHHa KO.ne6jieTca ot 2 p.o 2,5 NieipoB, C T p o a T c a T a K * e M e H b i i i n e , B b i c o T o ñ 50 c a H T H M e T p o B — 1 N i e i p , K O T o p b i e H O c a T c coöoh Ma/ibMHKH, n o i o u i H e b AOMax «ko^5iakh», t. e. o ó p H A O B b i e n e c H H , c B a 3 a n H b i e c P o w A e c T B e H H b i M H n p a 3 A H H K a M H . flpx H T e K T y p a stmx i i i o n o K b o ö m e M H e OT/inHaeTca ot B b i u j e o n H c a H H b i x i i i o n o K c o c u e H a M H A-na MapHOHeTOK. K p a K O B C K H e i i i o n K H C A e / i a H b i h3 libcthoh 6 y M a r H m M e T a J i n n e c K H x n a c T e i i , H a K / i e H B a e M b i x h n p n Kpen/iaeMbix k AepeBaHHOMy ocTOBy. R p x H T e K T y p a hx o c H O B a H a ria M O T H B a x , 3 a w M C T B O B a H H b i x H3 M O H y M e H T a A b H b i x apxMTeKTypHbix • naMaTHHKOB C T a p o r o K p a K O B a . 3Aecb b K y n o / i a x ö a i u e H , b cbopMe OKOH h y r / i y ö / i e H M H Mbi bhahm s n e M e H T b i tothkh hjih ö a p o K K O . 0kh3 3 a n o A H e H b i ctspsTcnbHO Bbipe3aHHbiM Ha 6 y M a r e B H T p a w e M , noAKAeeHhwm p a 3 H O u , B e T H O H n a n n p o c H o w 6yMaroH. C n o c o ó b i KOMno3nu,HH BHTpaweñ yKa3bißaiOT H a bahehhc r o T H M e c K H x h p e H e c c a H COBblX p o 3 e T . 3 n e M e H T b i , C B 0 6 0 A H O 3 3 H M C T B O B a H H b i e H3 p a 3 H b i x s n o x h CTHAeíí, K p s K O B C K H e M a c T e p a UJOnOK B e c b M a H C K y c c H O coeflHHa/TH b oaho u e / i o e . K p o M e u j o n o K , B b i A e p w a H H b i x b TpaAHUHOHHOM C T H j i e , B C T p e n a H O T c a H H o r A a n o n b i T K H HOBbix a p xHTeKTOHHMecKMx KOMno3Hu,HH. IlpHMepoM MOweT c^ywHTb i i i o n K a c 1945 r o A a , n o c T p o e H H a a n o n / i a H y n p a M o y r o A b H O r o T p e y r o A b H H K a c T p e M a öauiHSiMM n o y r A a M h pOTOHAOÍí n o c e p e A H H e . M3 n p e A n o c A e A H e r o a p y c a 6 a u i e H k c e p e A H H e B w c T y n a K D T K o p o T K n e A y r n , c o e A H H a K D i n n e c a c c o 60ÍÍ H a A KynoAOM p o T O H A b i , co3AaBaa ocHOBaHHe A-na C T p o H H o i i öameHKH ( p n c . 29). K p a K O B C K H e u j o n K H H3roTOB^atOTca HapoAHbiMH M a c T e p a M H - x y A O W H H K a M H H3 c c b e p r o p o A C K o r o npoAeTapHaTa. H a n ö o A e e B b u i a t o m H e c a M a c T e p a i i i o n o K BbixoA^iT h3 c p e A b i K a M e H b i n H K O B , K p o Me T o r o x o p o L u w e M a c T e p a BCTpenaiOTca cpeAH oiBeiiuapoB, TpaMBaííHbix KOHAyKTopoB, ToproBblX paÖOTHHKOB, A B O p H H K O B H T. AcocTaBAaeT wKOAHaa MOAOAewb. CpaBHHTe/lbHO HeÖOAblllOH npOUeHT H 3 r O T O B H T e / i e H UJOnOK �ARCHITECTURE DE L A CRÈCHE CRACOVIENNE. A l'époque de Noël et vers la Chandeleur, i l était d'usage dans les villes et villages polonais de fabriquer des ..Crèches", c'est a dire de petites constructions censées de r e p r é s e n t e r l'étable de Bethléem. Tout d'abord, c'étaient les coulisses d'un t h é â t r e de marionnettes ou l'on donnait des représentations avec des i n t e r m è d e s joyeux. La crèche de cette époque se composait habituellement d'une partie centrale surbaissée avec une niche ou se plaçaient des figurines immobiles de la Sainte Famille et des deux cotés du corps de logis central s'élevaient deux tours élancées. Plus tard, probablement à Cracovie ou la construction des crèches prit son essor, la scène ou se mouvaient les marionnettes fut placée dans la n i che agrandie de la Sainte Famille, laquelle fut alors t r a n s p o r t é e dans une niche supérieure au premier étage, car autrement les figurines sans mouvement auraient gêné le jeu des marionnettes. L'architecture de la crèche continuait à se développer. Une troisième tour s'élevant au dessus de la partie centrale et de petites tourelles remplirent le vide entre les trois tours à la hauteur du premier étage. Ce type de crèche finit par avoir son style à l'époque de transition du X ^ X au XX siècle, g r â c e au travail de Michel et Leon Ezenekier deux maçons cracoviens dont la crèche (voir illustration 12) sert jusqu'au temps présent de modèle à nombre d'imitateurs. A côté des grandes crèches avec une scène pour des représentations de marionnettes dont la hauteur avec les tours arrive jusqu'à trois m è t r e s et la larguer oscille entre 2-2,5 m. on fabrique ausi des crèches plus petites de la hauteur de 0,5—1 m. portées par des gars qui vont chanter des noêls, c'est à dire des chants rituels dans les maisons. L'architecture de ces crèches ne se distingue pas en principe des crèches—théâtres de marionnettes décrites ci — dessus. Les crèches cracoviennes sont faites de papier de couleur et de feuilles de papier métallique collées sur une armature en bois. Les motifs de leur construction sont fournis par l'architecture monumentale de l'ancien Cracovie. On trouve ici des éléments gothiques ou de style baroque dans les flèches des tours, la forme des fenêtres et des niches. Les fenêtres ont des vitraux de papier multicolore déconpé. La composition des vitraux démontre l'influence sensible des rosaces gothiques et Renaissance. Les éléments librement choisis dans des époques et dans des styles divers ont été fort heureusement fondus par les fabricants de crèches cracoviens en un tout harmonieux. Outre les crèches de style traditionnel on voit parfois a p p a r a î t r e des essais de n o u v e a u t é architectonique. Par exemple une crèche de l'année 1945 construite sur le plan d'un triangle equilateral avec trois tours aux angles et une rotonde au centre. Des arcs courts partant de l'avant dernier étage des tours se rejoignent au milieu, au desssu de la rotonde, formant soubassemen à une tourelle élancée (fig. 26). Les crèches cracoviennes sont exécutés par des artistes populaires provenant du prolétariat de la ville. Les meilleurs fabricants de crèches) se recrutent parmi les maçons, mais on en rencontre aussi parmi les huissiers, conducteurs d'omnibus, commis de magasins,, portiers, etc. Le pourcent de jeunesse d'école est minime. ARCHITECTURE OF THE CRACOW CRIB. A t Yule - Tide, from Christmas t i l l Candlemas i t was the custom i n Polish villages and towns to make so - called: ,,Cribs", i.e. constructions which were to represent the Bethléem stable. A t first they consisted of wings of a doll's theatre where performances w i t h merry interludes took place. The Crib of that time had a lower central part w i t h a niche where diminutive figures of the Holy Family were placed, and right and left stood two slim towers- Later on, presumably at Cracow for it is there that the building of Cribs expanded, the scene where the marionnettes where set i n motion by strings, was placed in the niche, and the Holy Family transferred to a recess on the first florr of the erection, where it didn't impede the play. The architecture of the Crib continued to develop- A t h i r d tower was raised above the central part, and two small towers added to f i l l the empty places between, on the level of the first storey. This made five towers. A t the end of the X I X and at the beginning of the X X Century this type of Crib began to have its own style thanks to the work of Michael and Leo Ezenekier two Cracow masons, (see picture 12) whose Crib became an often imitated model, adopted by most Cracow Crib — makers. Besides big Cribs w i t h a scene for marionnette — shows, sometimes 3 meters high, counting the towers, and 2 — 2,5 m. broad, smaller cribs were made, about 0,5 — 1 m. high which the waits carried into homes where they sang, Christmas-Carols, i.e. ritual songs relating to this Feast. The architecture of these Cribs does not differ from those which had marionette-theaters. The Cracow Cribs are made of coloured paper and t i n — foil stuck on a wooden skeleton. The architecture of these erections combines designs taken from the monumental architecture of Ancient Cracow buildings- Gothic and baroque designs are to be found in the steeples, the from of the windows and niches. The windows have stained glass imitations made of elaborately cut and assembled pieces of coloured tissue — paper. The composition of this stained glass in theb windows is a reminiscence of gothic rosettes and renaissance designs. Designs freely taken from various epochs and styles are very well fused into a whole. Besides the Cribs belonging to the school of the traditional style, there are also attempts of architectural invention. For example a Crib made i n 1945 is built on the plan of an equilateral triangle w i t h three towers at the angles and a rotund in the middle. From the one beforen last and highest storey start arcs which unite i n the mi ddle above the rotund forming a basis for a slim small tower, (see picture 26). The Cracow Cribs are made by artists recruited from the big — town proletariat. The best crib — makers are masons, but there are also ushers, busmen, shop — boys, posters etc. The youth of the schools is represented only by a very small percentage. ślusarzy, pomocników nanaiowycn, a. i^"< wszystkim murarzy, którzy objąwszy pod koniec F � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7185b43d9ea5ed2737371e31ed4fb980.pdf d1f371c236260dc948e704d9c7e675fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1961 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1821 Title A name given to the resource Spisy treści / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.373-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TRESCI I. PROFESOR JOZEF BURSZTA 1914-1987 Zbigniew J a s i e w i c z, Profesor Józef Burszta. Człowiek i dzieło Jacek B e d n a r s k i :i Irena K a b a t, Bibliografia prac prof. dra Burszty 5 Józefa 16 II. PRZED 100-LECIEM PTL. Z DZIEJOW ETNOGRAFII POLSKIEJ Anna K o wal s k a - L e w i c k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Jego miejsce w życiu naukowym i kulturalnym kraju Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e r g, Problematyka żydowska w etnografii polskiej Wojciech L y s i a k, Świat wierzeń ludu wielkopolskiego przełomu XIX XX wieku 47 67 91 III. ROZPRAWY I MATERIAŁY Andrzej Piotr K o wal s k i, Mit w obrzędzie pogrzebowym. Próby etnograficznej analizy materiału prahistorycznego Lubomira B o b r o w s k a, Graviora mańent - czyli najgorsze dopiero przed nami Joanna T o kar s k a - B a kir, Obraz tradycyjnej astronomii i astrologii zarejestrowany u współczesnych Tybetańczyków . Waldemar K o p c z y ń s k), Szwedzkie zainteresowania ekologią kulturową. Michael A b d a 11 a, Tradycyjne metody konserwowania żywności u współczesnych Asyryjczyków Leszek D z i ę g i e l, Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów Wojciech S a d o w s k i, Zróżnicowanie społeczne, etnograficzne i religijne w Gorzowskiem po 1945 roku 113 127 147 183 191 209 217 IV. ·RECENZJE Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odzieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije ras skazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Lysiak) 231 232 / �374 SPIS Z zagadnień rek etnolog i i religioznawstwa, TRESCI red. Henryk Zim011 SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, K. W. Czistov, Narodnyje tradicii 1986 (Grzegorz i folklor. Pelczyński) Oczerki teorii, . 236 1986 (Wojciecli Lysiak) :H7 M. B. Kienin-Lopsan, (Wojciech 1987 Obrjadowaja praktika i folklor tuwinskogo szamanstwa. Lysiak) 241 Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Lukowski, Polski film etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, red. Janusz Rieger i W:iaczeslaw Werenicz. (Miroslaw 1982 Boruta) . 24:3 244 Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Ku- niewski) 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) . Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) Zagadnienia z Kuitury Podhala, Spisza i Orawy, red. W. Jostowa, W8B (Ryszard 242 Kantor) 247 249 251 Wesele spiskie, Podal Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, red. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) . M. Kornecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, t. 2 Pamiętniki brazylijskie, l'ed. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) . H. Znaniecka-Lopata, Polscy Amerykanie. Wspólzawodnictwo () pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (lwa Nowak) . N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczcskich skazok Sibiri, 1984 (WOjciech Lysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bar bam Bazielich) Golub Dobr$inović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew) Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole Simiczijew) 2~:; 254 2~5 257 2;j[) 261 2li4 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folkłor, 1986 (Wojciech Lysiak) Shelagh Wei·r, Qat in Yemen. Consumption and Social Change, 1985 (Leszek Dzięgiel) Torild LOfwander, Die soziakikonomischen Verhaltnisse del' ba.uerlichen Bevolkerung in der Republik Mali, 1983 (Leszek DZięgiel) . Contributiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, predanija i sńazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rotume, 1986 (Wojciech Lysiak) 270 272 276 277 279 V. .KRONIKA Sesja naukowa pt.: "Tradycja ;i zmiana w życiu wiejskich spoleczności lokalnych w krajach trzeciego świata", Poznań 18 - 19 września 1987 roku (l. Grzelakowska, M. Niewiadomska) 281 II Międzynarodowa konferencja etnograficzna "Colloqium Balticum Ethnographicum", Stralsund (NRD) 26 - 31 Października 1987 (Waldemar Kopczyński Konferencja roslaw 284 naukowa Boruta) "Zderzenia przenikanie kultur na pograniczach". (Mi286 �SPIS 375 TRESer Konferencja Etnologiczna w Kolonii (Zbigniew Jasiewicz) II Zjazd Absolwentów Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego poświęcony pamięci profesora Józefa Burszty (Irena Kabat) . Dni Kultul'y Indonezji w Nowohuckim Centrum Kultury (Ewa Sadowska) 63 Walne Zgl"Omadzenie Delegatów Polskiego Toworzystwa Ludoznawczego, Poznań, 19 września 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) . Sprawozdanie z działalności PTL za okres IX.1966 - IX.1987 (Antoni KuczyiIski) 290 292 296 298 300 . Działalność Redakcji "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Poznan'iu w okresie 1.07.1986 - 30.06.1987 (Jan M. Palka) Sprawozdanie z dziaallności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL, 1986 - 1937 (Maria Niewiadomska) Kola Zainteresowań Kulturą Łużyczan pl'Zy Polskim Towarzystwie Ludoznawczym (Kazimierz Fedyk) Koło Zainteresowań Kulturq Asyryjską w okresie VI.1986 - VI.1987 (Michael Abdalla) 304 307 308 309 Prace magisterskie (Maria Niewiadomska) Etnograficzne wystawy czasowe zorganizowane 310 w 1986 r. (Maria damska) Niewia324 VI. In Memol1iam Zbigniew Biały (1932 - 1986) (Leszek Dzięgiel) Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1934 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907 - 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnicki) Mgr inż. arch. Zdz'isław Hejger (1931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein 1901 - 1987) Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910 - 1987) (Jan Kaplon) .JÓzef Majchnak (1909 - 1985) (Dorota Simonides) Dr L0l1gin I. Malicki (1908 - 1986) (Wojciech Błaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Błaszkowski) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) . 349 351 352 354 357 358 358 361 363 365 367 368. �CONTENTS I. PROFESSOR JOZEF BURSZTA Zbigniew J a s i e w i c z, Professor Józef Burszta. A Man and his Work Jacek B e d n a l' s k i and Irena K a b a t, Bibliography of Professor Józef Burszta 5 16 II. BEFORE THE 100 ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOGRAPHER'S SOCIETY. NOTES FROM THE HISTORY OF POLISH ETHNOGRAPHY Anna K o wal s k a - L e w i c k a, The Polish Ethnographer's Society. Its Role in Scientific and Cultural Life in Poland . Olga M u l k i e w i c z - G o l d b e l' g, .Jewish Problems in Polish Ethnography Wojciech Ł y s i a k, The World of Beliefs of the People from the Wielkopolska Region on the Turn of the 19th Century 47 47 91 III. PAPERS, MATERIALS Andrzej Piotr K o wal s k i, Myth in funeral Rite. An Attempt of an Ethnological Analysis of some protohistorical Material Lubomira B o b I' o W s k a, Graviora Manent or the Worst is yet to come (Manifestation of Apocalyptical Attitude in Prophetic Teksts) . Joanna 'I' o k a I' s k a - B a kir, A Picture of traditional Astronomyand Astrology found among Contemporary Tibetans Waldemar K o p c z Y ń s k i, Swedish Interests in Cultural Ecology Michael A b d a 11 a, Traditional Methods of Food Preservation among Contemporary Assyrians Leszek D z i ę g i e l, Norwegians popular;ise Works of Polish Ethnographers. Wojciech S a d o w s k i, Social, Ethnographical and Religious Differences in the Gorzów. Region after 1945 113 127 147 183 191 209 217 IV. REVIEWS OF PUBLICATION Irena Turnau, Historia europejskiego włókiennictwa odz:ieżowego od XII do XVIII w., 1987 (Barbara Bazielich) W. P. Zinowiew, Mifołogiczeskije rasskazy russkogo nasielenija wostocznoj Sibiri, 1987 (Wojciech Łysiak) 231 232 �377 CONTENTS Z zagadnień rek etnologii i religioznawstwa, ed. Henryk Zimoń SVD, 1986 (Ma- Gawęcki) 234 Walerij P. Aleksiejew, Etnogieniez, 1986 (Grzegorz Pelczyński) K. W. Czistov, Narodnyje trad:icii i folklor. Oczerki teorii, 1986, (Wojciech 237 Lysiak) M. B. Kienin-Lopsan, Obrjadowaja praktika i folkłor tuwinskogo szamanstwa, 1987 (Wojciech Łysiak) Denis Binns, A Gipsy Bibliography, 1982 (Adam Bartosz) Maciej Łukowski. Polski f.ilm etnograficzny, 1987 (Grzegorz Pelczyński) Studia nad polszczyzną kresową, ed. Janusz Riegel' and Wiaczeslaw Werenicz, 1982 (Mirosław Boruta) Euzebiusz Gil, Współczesne ludowe kowalstwo Opolszczyzny, 1982, (Jerzy Kuniewski) (Ryszard 241 242 243 244 246 Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, 1986, (Adam Bartosz) Jerzy Ficowski, Demony cudzego strachu, 1986 (Wojciech Olszewski) . Zagadnienia z kultmy Podhala, Spisza Orawy, ed. W. Jostowa, 247 249 1986 251 Kantor) Wesele spiskie, podał Jan Pluciński, znawca i miłośnik ziemi spiskiej, ed. Krystyna Kwaśniewicz, 1987 (Ryszard Kantor) M. Komecki, Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu, 1987 (Ryszard Kantor) Zmagania polonijne w Brazylii, vol. 2 Pamiętniki brazyliskie, red. Tadeusz Dworecki SVD, 1987 (Ryszard Kantor) H. Znaniecka-Łopata, Polscy Amerykanie. Współzawodni·ctwo o pozycję społeczną w grupie etnicznej, 1986 (Iwo Nowak) 'N. W. Sobolewa, Tipologia i lokalna specyfika russkich satiriczeskich skazok . Sibiri, 1984 (Wojciech Łysiak) Russkij narodnyj kostjum - Russian Folk Clothing, 1984 (Barbara Bazielich) Biblioteka Narodne Nośnje Hrvatske, (Bal'bara Bazielich) Golub Dobraśinović, Vuk Stefanović Karadźić, 1983 (Kale Simiczijew) . Makedonski narodni humorristiczno-satiriczni pesni, 1982 (Kole Simiczijew). Na tenka srma niżani. Narodni umotworbi od Pirinska Makedonia, 1982 (Kole 236 Simiczijew) 253 254 255 257 259 261 264 266 268 269 D. Sauka, Litowskij folklor, 1986 (Wojciech Shelagh Weir, Qat in Yemen. Consumption 270 Łysia.k) and Social Change, 1985 (Leszek 272 Dzięgiel) Torild Lbfwander, Die sozial<i:ikonomischen Verhi:iltnisse del' bi:iuerlichen Bevjlkel"Ung in der Republik Mali, 1983 (Leszek Dzięgiel) . Conll'ibutiones a los estudios de los Andes Centrales, 1984 (Teresa Falkawska) M. S. Polinskoj, Mify, pI'edanija i skazki zapadnoj Polinezji. Ostrowa Samoa, Tonga, Niue i Rolume. 19116 (Wojciech Łysiak) 276 277 279 V. CHRONICLE Scientific Simposium "Tl'ations and Changes in Life of Local Village Communities in Countries of the Th'ird World", Poznań, September 18 - 19, 1987 (L Grzelakowska, M. Niewiadomska) . International Ethnographic Conference "Colloquium Balticum Ethnographicum", Stralsund, Octobel' 26 - 31, 1987 (Waldemar Kopczyński) Scientific Conference "Clashes and Infiltration of the Cultures on Border Lines (Mirosław Boruta) 281 2114 286 �378 CONTENTS Ethnological Conference in Koln (Zbigniew Jasiewicz) Second Meeting of Graduated of the Ethnography Department University of Poznań comemorated to Professor Józef Burszta (Irena Kabat) . Days of Indonesian Culture in Nowa Huta Culture Center (Ewa Sadowska). The 63nd General Meeting of the Delegates of Polish Ethnographer's Society, Poznałl, September 19, 1987 (I. Grzelakowska, M. Niewiadomska) Report on the Activity of the Polish Ethnographer's Society in the Period of September 1986 - September 1987 (Antoni Kuczyński) . Activity of Completed Works of Oskar Kolberg Editorial Office in Poznań in the Period July '1986 - Juni 1987 (Jan M. Pałka) . Report on the Activity of the Ethnographic Information and Dokumentation Center in the Years 1986 - 1987 (Maria Niewiadomska) . Polish Ethnographer's Society Groups of Interest of the Lusatian Culture (Kazimierz 290 292 296 298 300 304 307 308 Fedyk) The Asyrian Culture Interest Group at the Poznań Regional Branch of Polish Ethnographers Society in Years 1986 - 1987 (Michael Abdalla) . Masters thesis (M. Niewiadomska) Ethnographic Temporary Exhib'itions Organised in 1986 (M. Niewiadomska) 309 310 324 VI. In Memoriam Zbigniew Biały (1932- 1986) (Leszek Dzięgiel) . Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski (1894 - 1987) Wspomnienia o Oldze Gajek (1907- 1987) (Zygmunt Klodnicki) Bolesław Garyga (1917 - 1986) (Czeslaw Buczek, Zygmunt Klodnickil Mgr dnż. arch. Zdzisław Hejger (i931 - 1987) (Juliusz Sienkiewicz) Władysław Kirstein (1901- 1987) . Józef Lech (1922 - 1986) (W. Nowosz) Antonina Lubecka (1910- 1987) (Jan Kaplon) Józef Majchrzak (1909- 1985) (Dorota Simonides) Dr Longin I. Malicki (1908- 1986) (Wojciech Blaszkowski) Prof. dr hab. Feliks Markowski (1902 - 1985) (Wojciech Blaszkowsici) Zofia Neymanowa (1910 - 1987) (Jan Piotr Dekowski) 349 351 352 354 357 :~58 358 :361 363 363 367 368 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ab7f67175b03119f7e93cdcf4e97296.pdf c322c79b7f2a9025503258deb432ecd4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1960 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1820 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1988 t.72 Description An account of the resource LUD 1988 t.72 , s.349-371 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 72, 1986 VI. IN lVIEMORIAM ZBłGN1,E'W BIAŁY (1932 - 1986) Dnia 28 lutego 1986 roku zmarł w Kral<owie dr Zbigniew Biały. Przez trzydzieści lat pracował naukowo i dydaktycznie w Katedrze Etnografii Słowian Uniwersytetu JagieIJoIiskiego. Od 1973 roku był członkiem Komisji Etnograficznej Oddziału PAN w Krakowie. W roku 1983 za pracę w charakterze nauczyciela akademickiego otrzymal Złoty Krzyż Zasługi. Zbigniew Biały urodził się 29 października 1932 l'oku we Lwowie, w rodzinie robotniczej. W 1945 roku rodzina jego osiedlila się w Bytomiu i tam w roku 1951 uiwIiczył szkołę średnią W latach 1951 - 1955 studiował etnografię na Uniwers:c-tecie Jagiel1oIiskim, pisząc pod kierunkiem profesora Kazimierza MoszYllskie;:o pracę magisterską na temat tradycyjnego rolnictwa chłopskiego w Polsce południowej. W styc7.l1iu 1956 podjął pracę w Katedrze Etnografii Słowian UJ. 21 września 1966 r. obronił na Uniwersytecie Jagiellońskim dysel·tację doktorską "Ze studiów nad gospodarką chłopską w Małopolsce południowej w XIX i XX wieku", której promotorem była profesor Jadwiga Klimaszewska. Do zagadnieIi ekonomicznych i kulturowych mechanizmów wiejskiej gospodarki drobnotowarowej nieraz będzie powracał w swoich publikacjach. Właśnie z tej problematyki wyrośnie następnie jego zainteresowanie badawcze typami etosu gospodarczego w społecznościach wiejskich. Od najwoześniejszych lat uniwersyteckich Zbigniew Biały zdradzlał charakterystyczne zacięcie etnografa-terenowca. Intensywne badania terenowe prowadził jeszcze jako student, działał też w Kole Naukowym Studentów Etnografii. Jego praca mag1l1Slter9kai rozprawIa do~t-orSlka były w ZnaC1JI1ejm:erze wynikiem oryginalnych studiów empirycznych; prowadził też badania i opracowywał kaTtograroy dla Pois'kiego Atlasu Etnograficz.ne~. W latach sześćdzesiątych dr Zbigniew Biały zainicjowal wieloletnie badania kultury ludowej Pols-kieg·o SpiSlZa. Zajmował się także kul.turą tamtejszych społeczno5ci cygańs.kich. Prowadzone pod jeg'0 kierunkiem praCe wowocują potem pod,iĘe'iem badail cyganologicznych pI1zez Muzeum Okręgowe w Tarnowie. Także �350 IN MEMORIAM zapewne za sprawą obecności dr Białego wśród Cyganów spiskiej Czarnej Góry, jeden z nich wybiera dla siebie zawód etnog;rafa i obecnie sam prowadzi baci};nia jako pracownik naukowy Katedry Etnog'raf1i Słowian UJ. Etnograficzne badania terenowe prowadził dr Zbigniew' Biały również w innych 'regionach Po1:s,ki (np. na Sląsku Opolslkim i Bi,ałoslbocczyźmie), a także poza Polską: w Jugosławii. dokąd parokrotnie wyjeżdżał (raz - na okres prawie roku). ?raz na Słowacji (ze studentami etnograficznego Koła Naukowego). Głównym terenem obserwacji kultury ludowej pozostawał jednak dla niego Polski Spisz. PIano wał wydanie wieIotomowej, interdyscypliarnej monografii poświęcone: tej ziemi. Zaprzyjaźmiony z jej mieszkańcami, chciał przy tym, aby wydawnictwo to przyczy,niło się do lepszego rozumienia ich kultury, obyczaju, ich skomplikowanej historii. Pierwszy itom z zamierzonej serii zdążył jeszcze sam przygotować . ')ddać do druku w wydawnictwie UJ. Zai'lliteresowania badawcze Zb. Białego obejmowały także historię etnoiogii oraz ogólną problematykę teorio-kulturową. Zajmowała go osiemnas,towieczna !"i)ria postępu, ewolucjonizm i neoewolucjonizm. Między innymi opubłikował \\ ',,zyku angielskim rozprawę o ewolucjonizmie krytycznym Kazimierza MOSZYlls;cego. Interesowała go amerY'kailska SJZJkołakultury i osobowości, związki między rrnwojem etnologii a f,ilo2Jofią i jęzY'koznaws:twem. Uprawiał refleksje: metodologIczną (pub1.ikacje dotyczące zagadnień weryfikacji w badaniach cltnografic,znych. maz siosowa,lności meltod ilościowych). Tworzył oryglilnal,ne konstrukcje teoret~'cLne. w sZCizególności związane z koncepcją modelu świata j,ako wizji rzeczywiscDści oraz zbioru programów zachowań dla kolektywów i jednostek. Dła wlasnyC:'. badań znajdował inspirację w podejśoiu semiotyozno-struikturalnym, włąozając ".ltaj ta,k orientację gener'aJtywistyczmą (C. Levi-Sitl1aussa), jak i funkcjonaLną, rcpreze'ntowaml przez slZikołę tartusiką. Zarazem, dążąc do tworzenia ujc;ć diachro.n icznych, odwoływał się clioklasyczmego ma!terialiizmu historycznego oraz do koncepcji F. Braudela. Szukał pomocy w filozofii i in,formatyce, wciągał do wspótpracy pfizeds:tawicieli tych dYlscyplin. Wykaz jego publikacji obejmuje 24 pozycje. Wiele tekstów pozostało w n:CiO.Cynopisie. Duż,o czasu poświęcał pracom redakcyjnym. J,akio sekretarz redakcji, brał u:iz.ial w przygotowaniu pierwszych numerów "Prac Etnograficznych" wydawanych w serii Zeszytów Naukowych UJ. Jako recenzent, częśaiej jeszc:oe j2iko konsułtant. < .IŻy! radą i pomocą absolwentom etnografii i młodszym kołegom w przygotowywaniu do druku ich właSlIlych tekstów; często były tam teksty o tematyce spiskiej .Jako redaktor zamierzonej serii spiskiej pozostawił, poza tomem skJierowanym jl';:': do druku, jeszcze tomy następne, w zmacznej części dopracowane redakcyjnie. Chętnie brał udział w konferencjach i dyskusjach naukowych. Wygłaszai referaty, przewodniczył zebraniom naukowym. Zapraszany bywał między ;nnvmi na sesje nauikow€ orga!!lJizowane pr,ze1ZKatedrę Historii i Teorii Kultulry un.'.Ne'rsytetu Slą~kiego. W jesieni 1986 roku zdołał jesZlcze wZJiąć udział w polsko-jug,)·,łowiańskiej konferencji etnograficznej w Belgradzie, wygłaszając referart. o ty,)ach etosu pracy i życia na wsi poLSJkliej. Ważm!€ dla niego było wszys!tiko to, co dotyczyło spraw studenckich: zajęcia dydaktyczne, opieka nad grupą studencką, opieka nad Kołem Naukowym (w s:czególności - jego Sekcją Karpacką), opi'eka nad pracami magisterskimi. Więce; niż 50 prac magisrt.erskich pows,tało pmy jego udlZliale - czy to jako promotor", czy recenzenta, czy też konsultanta. �351 IN MEMORIAM Nie oddzjelal dzialalnosci dydaktycznej od pracy badawczej. O wseySltkim,. c:zym s,ię warsZl1;'a,towozaj'mo'wał, 'I:,wykł był ,też I'oz,mawiać ze s,tudeJntami. Przejawiał w pracy dydilJktycz,nej cały swój ~emperament,impulsywność, <zapał do podejmvwania nowej problematyki Na seminari'ach, konwersatoriach i ćwiozeniach, w rozmowach indywidualnych re studentami i w c,zaslie obozów badawczych (tak samo, jak w czasie ~potkań naukowych) ·dyskutował, spilBrał się, usiłował p,rzekazywać swój punkt widzenia - nie WYSitępując je,dnak ex caJthedra, lliepodpie-rając się autorytetem swojego statusu uniwel-syteckiego. Oszczędny i pełen wątpliwOSej względem tego,co sam pis'ał, chęlbnie prz€'kaJzywał swoją wiedzę i przemysknia w dyskusjach i rozmowach, a ta'kże w formie wykładów, które bardzo starannie pll'zygotowywal. Byl dobrej próby popularyzatorem, br·ał też udział w róimych inicjatywach służących rozwojowi współczesnej kultury ludowej. Patronował ~udenokiJemu ruchowi w Związku Młodzieży WiejSikiej, dzięki czemu na Spi.szu zostały zgrupowane studenckie obozy naukowe szeregu krakowskich uczelni. Ucze"t1niaz.ył w organ.izacj.i rozmaitych konkUJrsów i wystaw twórcz.ości ludowej (m. in. współpracował z Domem Kultury, podówczas powia'Vowym, w Wadowicach). Był ozłonkiem Ze,s.połu Doradczego Centralnego Ośrodka Metody,ki Upowsz'echiniiania Kultury. Prowadził wykłady dla słuchaczy Uniwersytetów Ludowych (m. in. w Rożnicy i w, Szycach). Osobne miejsce w popularyzatorskiej dzjałaLrroścl Zbigniewa Białego z,ajmujewieloletnia współpraca z Krakowską Rozglośnią BoIskjego Radia. Jeg{) pogadanki i na żywo' prowadzone rozmowy przy mikrofonie przybliż:ające słuchaciZom problematykę etnograficzną, uczyły Itolerancji i rozumienia świata. W tym, co mówił, częs,to pojawiały się nuty bardzo osobiste: przekora czy soeptycyzm, czasem zaduma nad.sprawami oSltateoZJnymi. Zbigniew Biały był aktyw:nym czlonkiem kr,akow.slkiiego Klubu Twórców i Dzia~łaazy Kultury "Kuźnica", grupującego j,ni€'lektualną lewicę. Do PZPR należał jeszcz,e na studiach. Niez.ależny i wobec ll1i.koglOniepol<'Orny, powSItawał wierny nadziejom .swojej młoOOsci. Po operacji, k,tóra niczego już nie ;zdołał'a odwrócić, ostabni,e tygodnie życia spędzał w domu. Ożywiał się, gdy odwiedzali go koledzy i studenci. Cies,zyła go. Ich obecność, cenił ich przyjażi1 i przywiązanie. Byłem u niego na parę zaledwie, dni przed jego śmiercią. Rozmawiał o sprawach zawodowych, był pogodny. Leszek PROF. DR HAB. KAZIMIERZ Dzięgiel DOBROWOLSKI Urodzony 20. XII. 1894 r. w Nowym Sączu, •.ma,rI 26. III. 1987 r. w Kraiko-wie. Członek hOiIlorowy PTL, wybitny uaz.any z zakresu socjologii etnografii, his.torji kultury. Ozłonek Polskiej Akademii Nauk, emeryJtowany profesor zwyczajny Uniwersyi€'tu Jagiellońsiego, kieroWll1lik byłej Katedry Etnografbi Ogółnej i 80cjolog,ii UJ w laltaeh 1935 -111965, założyciel i r.ekitor b. Wyższej Szkoły Nauk Spo-lecmych TUR w Krakowie, członek r,zeczywiSity PAU, doktor hOlliJl:i.s causa Uni- �352 KRONIKA wersy,tetu im. Komen9kego w Bratysła~ie, przewodniozący Komisji Socjologicznej Oddziału P AJN' w KjDakowie, azłonek wielu towarzystw i gremiów naukowych, odznaczony wieloma odznaczeniami państwowymi, w tym Kr.zyżem Wielkim Orderu 'Odrodzenia Polski *. WSPOMNIENIA <O OLDZE GAJEK (l6.XI.1907 - 16.III.1987) W pochmurny dzień marcowy na cmentarzu św. Wawrzyńca we Wrocławiu rodzina, przyjaciele, uczniowie i sąsiedzi żegnali śp. dr Olgę Gajkową. W imieniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i etnografj i polskiej mowę pożegnalną wygłosił dl' Stanisław Chmielowski. I choć nie sposób na paru stronach podsumować .Jej dorobku pedagogicznego. organizacyjnego i naukowego, to należy przypomnieć choćby Jej najważniejsze dokonania i główne fakty z Jej życia. Z zachowanych dokumentów można prześledzić życie O. Gajkowej od chwili urodzenia w dniu 16 listopada 1907 L W Borysławiu. Jej ojciec Julian Barnicz zgin<!ł w patrolu wojskowym pod Brzeżanami, gdy miała 9 lat. Wychowywała i<j matka Stefania z domu Schminda. Naukę w szkole rozpoczęła jeszcze w Borysławiu, ale już we wrześniu 191:1 l'. widzimy Ją w "szkole wydziałowej żeńskiej połączonej z 4-klasową pospolitą im. królowej Jadwigi" w Stanisławowie. Następny zachowany dokument to świadectwo maturalne z maja 1927 z 1 Paóstwowego Seminarium Nauczycielskiego Żeńskiego im. A. Asnyka we Lwowie, które k0l1CZY "Z bardz~ dobrym posltępem jako :najlepsza uczennica". W~ród podpisów na świadectwie znajdujemy nazwisko ks. Eugeniusza Baziaka. W tym samym roku zostaje wolnym słuchaczem Wydziału Humanistyczneg.o Uniwersy,tetu Jana Kaz;imierza. Od 1'. 1928 podejmuje pracę w &z<kolnictwie. W maju 1930 r. zdaje praktyozny egzamin na nauCJzycielkę publicznych s7)kół powszechnych z wynikiem bardzo dobrym. W ,końcu tego rOku zdaje jeszcze eglZamion.dojI'załości w rlakresie gim.ł1Jazjum w II Pailstwowym Gimna;>:jum we Lwo~ie. W r. 1931 zawiera związek ., w ~Kazimierza najbliższym tomie Dobrowolskiego. zamieścimy artykuł omawiający działalność naukową Profesora �IN MEMORIAM 353 malżeński z Józefem Gajkiem i podejmuje regularne studia na Wydz,iale Humalilistycillnym Uniwersytetu Jana KaJzimierza. W indeksie Z!Ilajdujemy podpisy m. in. K. Twardowskiego, K. Ajdukiiewicz,a, R. Ingardena, J. Kleinera, W. Taszyckiiego, F. Bujaka, S. Zakrzewskiego, T. Sulimirskiego, ale głównie A. Fischera. Już w trakcie studiów, w r 1933, zdaje egzami.n Państwowego Wyższego Kursu Nauc,zycielskiego we Lwowie. Mimo studiów i pracy zawodowej (uczy w szkole powszechnej im Lenartowioza Nr 7) znajduje clzas na pracę ,społeczrną - w laJtach 1935 - 1936 jest naczelniczką okręgu lwowskiego organizacji "Straż Przednia". Studia )ukończyła w lutym 1936 r. i przedstawiła z wynikiem bardzo dobrym pracę magisterską na temat "Kul,tura ludowa okolic Boty1icza i Hol''' - Rada Wydziału Humanistycznego UniweI1syteltu J'aJna KJazimieI1za nadała jej stopień "magistra f,ilozofii jako dowód l2Jakońazenia studiów wyższych w zakiresie etnograHi z etnologią", a członkami komi'sj,i egzaminacyjnej byli J. Czekaroowsiki i !E. Bulanda. Jesienią tego samego roku rodzi syna Jerzego. W latach 1937 -1938 widzimy Ją wraz z mężem i dzieckiem w Gdyni i Toruniu, gdzie uczy w sZJkołach pows1zechrnych. W roku slzkolnym 193i8/19G9 Gajkow,ie są znowu we Lwowie, a Olga Gajek ponownie uczy w szkole im. LeIHlartowicza. W :tym samym czasie ,zajmuje slię także organilzacją nowego działu "przemysłu artystycznego'· w czasopiśm,ie "Sizkoła ,i Techniika". W latach 1939 - 1941 kieruje Sizkołami nr 63 i 64 we Lwowie, w laitach okupacji hitlerowskiej pracuje jako buchalter w fi'rmie Bacutil, a w r. 1944/11i945 ponownie jako kierownik szkoły nr 64. Po II wojnie światowej Olga Gajek wraz z rodziną przenosi się do Lublina, gdzie w latach 1946 - 1961 jest asystentem w Katedrze !Etnografii utworzonej pmez Józefa Gajka iM) Uniwersytecie im M. Curie-Skłodowskiej. W ostatnim dniu 1951 1'. na Wydz,iale Humanisitycznym Uniwer,syltetu Jagiellońskiego Ulzyskała stoptień doktOiTafilozofii na podstawlie rozprawy pt. "Jan Kar!owicz i Ludwik Krzywicki jako reprezentanci dwu nurtów eltnograIii polskiej" oraz ,złożonego wC1Ześniej egz,aminu ścisłego (rygorosum) z zakresu etnografii i etnologii ja]w przedmiotu głównego oraz z hteraltury polskiej j'ako pTlZ1edmiotudodatkowego. Recenzen,tatni pracy byli profesorowie K. Moszyilski i K. Dobrowolski. 'vV latach 1952 - 1953 Olga Gajkowa w,raz iZ 'rodz,iną mieszka w Poznaniu. Jej mąż wówczas pracuje w Katedrze Etnografii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza. a Ona podejmuje prace zlecone przez PAN, a w 1'. 1952 je~t pracownikiem naukowym Polskiego ToWaI1zysitwaLudo2illawcZiego. W r. 1953 Gajkowie osiadają na stałe we Wrocławiu. W roku akademiokim 195611957 podejmuje wykłady zlecone z historii e,bnografii,a od nalsitępnego roku je':t zatrudniona jako adiunkt w KaJtedrz1e Etnografii Ogó,lnej i Słowian Uniwersytetu Wrocławskiego. Od r. 19611 aż do pTiZejścia []ja emeryturę w 1'. 1968 jest starszym wykładowcą w tejże Katedrze; prowadzi wykłady z historii etnografii, etnografii Sło,wian, literatury ludowej i etnografii społeczeństw pierwotnych. Szczególne zasługi położyła Olga Gajkowa w organizacji studiów rzaoczny'ch e!tnografii (lata 19.59 - 1964); "Cieszy się opinią energicznego współorganizatora studiów zaocznych'· napisze w opin,i,i w 19,63 r. Ówczesny plrorErk!borUniwersytetu Wrocławskiego prof. M. JakÓbiec. \\" tym kalendarium Jej życia obok nurtu dydaktycznego należy wyróżnić drugi nurt - Jej pracę w Polskim Towa!rzy;stwie LUldoznaw1czym. Z Towarzystwem związana by],a od CILa,SÓW lwowskich. Gdy po wojnie reaktywowano w Lublinie PTL. a jego ster wziął w swe ręee na blisko 20 lat prof. Józef Gajek, na Niej w znacznej mierze spoczęły rozlic'zne obowiązki administracyjne i wydawnicze. 2:; Lud, t. LXXII �354 IN l'4EMORIAM Przeglądając dokumenltację PTL z lait pięćdziesiątych odnajdujemy ślady Jej pracy w każdej agendzie Towarzystwa. Na łamach Ludu, niekiedy też Polskiej Sztuki Ludowej, ukazują się Jej spxawoe.daJnia z walnych zgromadzeń Towarzystwa oraz badań terenowych pDOwadzonych przez iPTL. Do części wydawnictw Polskiego Towarzysltwa LudO!znawClzego (Lud, Prace i Materiały Etnograficzne, Pxace Etnologlic'zne) opracowuje i publikuje ~ndeksy. W Towarzystwie publikuje też swoje większle prace: "Kultura ludowa okolic Hor i Potylicza" (Prace i Materiały Etnograficzne, t. VI, 1947, s. 38 - 77 oraz t. W'I, 1948, s. 39 - 77), "Jan Karłowicz i Ludwik Krzywicki jako Ireprelzenltanoi dwu nur:tów w ebnografii polskiej" (Archiwum Etnograficzne Nr 19, Wrocław 1959) i "Polskie Towarzy:,two Ludoznawcze 1895- 1945- 1960" (Wrocław 1960). Na walnych zgromadzeniach PTL we Wrocławiu (1953), Zakopanem (11956) i OlsztYl1Jie (1959) wybierano Ją na członka Zarządu Głównego. W r. 1964 'ZJostała redaktorem seriii Atlas Polskich Strojów Ludowych. Gdy bierzemy w ręce wydawnictwa PTL z pierws:zych dwudzies,tu lat powojennych, to prawie w każdym z nich odnajdujemy cząstkę .Tej pracy. Poz<;staj'lc w cieniu męża - prof. Józefa Gajka, sekretarza i prezesa PTL ~ była filarem nielicznego zespołu pracowników, Móry realizował śmiałe i ambitne cele Towar,zystwa. Po przejściu na emeryturę nadal żywo interesuje się pracami i osiągnięCiami PTL; jeslt to najozęs,ts,zy wątek w 'rozmowach prywatnych. Uczestniczy też IN zebraniach OddiZJiałuWrocławsikiego. Na se,sji naukowej zorganizowanej przez Pol;,kie Towarzystwo Ludoznawcze i Katedrę Etnografii Uniw2:rsytetu W,rocławskiego rz oka,zji 50-lecia prac~' naukowej prof. J. Gajka mówcy podkreślali, że nie sposób ocenić zasług Pro:esora w oderwaniu od rzaslug Jego Żony. Nie sposób opr,zeć się tu wspomnielniom osobistym: iluż to etnografów różnych pokolei! przewinęło się przez Ich mieszkanie przy ul. Piastowskiej we Wrocławiu i przez domek na grzbiecie Gubałówki, w którym zwy,kle ;,pędzaH w3!kacje. I jeszcze jedno spostrzeżenie: Oboje znali się od lat szkolnych, pl"Zeszli przez życie razem dzieląc dobre i złe, prawie razem też zakoi!c,zyli swą iziemską wędJrówkę. Olga Gajkowa z pogodą ducha znosiła dolegliwości fizyczne, które (l{,:;rw'y Ją pod koniec żyda. P,rzypadkowo byłem ostatnią bLiską Jej osobą, z którą rozmawiała przed .iffilercią; mówiła, że jest dumna IZ tego, że mogła pomóc Mężowi w realizacji Jego '2elów życiowych. Więc oceniła siebie tak samo, jak zaws"e oceniało .Iq otoczenie. Non omnis moriar. Zygm/(nt Kłodnickl BOLESŁAW GAiRYGA (1917- 1986) Z grona socjologów i etnografów wrocławskich odszedł doc. dr Bolesław Garyga. Urodził się 16 stYClznia 1917 r. w Przedmościu, byly powiat Wielui!, w rodzinie robotniozej jako jeden z czworga dzieci Józefa i Katarzyny z domu Beruś. W latach 1931 - 1936 uczęszczał do Państwowego Seminarium Nauczycielskiego Męskiego w Krntoszynie. W 1937 powołano Go do wojska. We wr,Z'Cśniu 1939 brał �IN MEMORIAM 355 udział w działaniach wojetr1Jnych w ISito:pniUplutonowego podchorążego w 9. pu~ku piechoty (w Zamościu, Włodzimierzu ,i pod Ko<lk.iem). Pod kOl1'lilecdziałań wojennych będąc w grupie operacyjnej ,.Poles'ie" dowodzOInej pnzez gen. F. Kleeberga, otrzymał nominację na podporucz:nika. NaSltępniJe do końca wojlny pl1zebywał w ohozach jenieckich na terenie N-iemiec. W marcu ',1946 powrócił do Klf'aju, aod czerwca tegoż roku podjął pracę we Wrocławsk.iej Fabryce Włókien S:zJtucznych na stanowisku planisty studiując równocześnie socjologię na UniwersY'tieci'C i Politechnice Wrocławskiej. Po ukończeniu studiów w ozerwcu 1951 <zostaje młodszym asystentem Kate-dry SocjolDgii, a po jej rozw.iązaniu - .starszym asystentem w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Od paźd:zriednika 1954 1'. jest aspirantem etnografii pod kierunkiem prof. dr J. Gaj,ka. W łatach 1951 - 1960 prowadzi rz.ajęcta dla 9tudentów eltnograW ("P'robłemy etniczne w cocjołogii"), a w kOI1cU lat pięćdZJies,iątych także dla studentów .socjologii ("Za'rys socjologii"}. W latach 1952 - 1957 opi1ekował się zbjo'rami, a w szczególności księgozbiorem rozwiCjlzanej Katedry Socjologii. To dzięki Jego zabiegom nie tylko nie nast'IPiło ich rozproszenie, lecz systematycznie, w miarę moż!i\H1Ści, były uzupełniane. Kiedy w roku 1957 ;reaktywowano Katedrę, izbiorystały się jej istotnym' skladnikiem i cenną pomocą w podejmowaniu od początku działa~n{Jści naukowej i dydaktycznej W tym samym roku B. Ga'ryga zo'sltaje star'szym aSY9tentem w tej Katedrze. ,.W:~kazał. ź,e pooS'iadalZ:amiiowanie i uz:dolnienia do pracy dydaktycznej i nauko''''''ej (. .. ) Z powodu braku kierownik2 Katedry Socj·olog.ii od trzech lat faktycznie kieruje tą Katedrq" pisał o Nim w końcu 1960 r dDc. dr St. Golechowslki. W łaltach 1959 - 1901 B. Garyga jest członkiem Prezydium ZaJrządu Głównego Pols':<':ego Towal'zystwa Ludaznawcz:ego, w którym pełni funkcję zaSitępcy skarbniku. \V następnej kadencj,i je"9t sekretarzem generalnym Towarzystwa. W grudniu ;19-60 r, otrzymuje stopic!'l doktora nauk humanistyoznych na podstawie złożonych egzaminów i pracy doktorskiej pt. "Radło i socha jako I1m'zędzie do p'racy n<l z'iemiach POISikich w XIX ,i XX w.". rOd stycznia nas.tępnego po'ku jes-t adiu:nk,tem Katedry Socjo.łogii Uniwersyltetu Wroc1awskilego" ,konty;nuuje swoje zainteresowania naukowe wsią. lecz miejsce problematyki etnografic;:nej zajmują problemy socjologiczne. Podejmuje zakrojone na dużą skalę badania nad SlJOlltan~cznymi formami wspóldziałania i wspólnoty Iudności wiejskiej na Sląsku. Zbiera materiały do monografii wsi Kadłub :na Opo1slZczyźnie, w k.tórej wielorakie formy współdz.iałania mają ponad wiekową tradycję. Częśc,;owe w)1niki tych penetracji zamieszcza w publikacjach w Śląskim Kwartalniku Historycznym "Sobótka", w Rocznikach Socjologii Wsi, a także w referatach wygłaszanych na konrel'encjach naukowych (Legnica 1962, Wrocław 197:3 i in.). Drugi nurt zainteresowań socjologicznych G<lrygi stanowiły studia nad dokumentamioslQhistymi. a w szczególności wspomnienia, pamiętniki i życiorysy mieszkańców Dolnego Śl'lska i Opolszczyzny. Był współolfganizatorem kilku konkur,sów na wspomnienia miesz,kańców Wrocławia i Dolnego Sląska. Wzbogaciły one naukową dokumentację procesów spolecznych, jakie dokoutaly siG na tych obszarach. Prowadzi także wykłady z zakresu socjologii dla studentów etnJOog'ra fii, fi 100zofi i, pedagogiki i stud,jum adminis-tracji na Wydziale Prawa. Równocześnie jest aktywny na niwie politycznej; po wojnie należy do PPS, od 1948 do PZPR, jest ozlonkiem egzekutywy, a w laltach 1953 - 1,956 pierwszym sekretarzem OOP przy Wydziale Filozoficwo-Historycznym. DZiiała też w ZBoWiD. Od lipca 1968 jest!. docentem etatowym, 'Z początkiem następnego roku wstaje kierownikiem Katedry SocjologiJi, a od września t,akże ,dyrekto'l'em mstty,tutu F.iloZ'Ofii, 23* �356 IN MEMORIAM Socjologii i Logiki, którym kieruje pr,zez cz,'tery la'ta. W tym samym oZ<L'>ie (1969- 1975) jest przewodniczącym oddziału wrocławskiego Polskiego Towarzysti,va Socjologicznego. Zaildadem Socjologii kieruje do POklWY lUlbe.go1980. Pogarszający się stan zdrowia powoduje, że biffi1ZedłJużs'Z-yurlQp zdrowotny, a następnie, z końcem września 1981, oochodlZlina emery,turę. Wymiernym dorobkiem dydaktycznym doc. Garygi jest wypromowanie trzech doktorów .i kierowanie wieloma pracami magisteI1skirni. W Jego dorobku naukowym n'l.leży wyróŻJnić dwa nurty: etniOgraf'ic.zny i socjologiczny. Pierwszy os·cylował dookoła problematyki narzędZJi orackich w Polsce. Był w tym zakresie godnym kontynuatorem K. Moszyńsikciego, J. F,alkowskiego i E. F,rankowskiego. Oprócz kilku arltykułów poświęconych tej tematyce, był w.spółaUJtorem kilku map narzędzi orackich w Polskim Atlasie iEtnogndHcznym. O dorobku w ..:akresie socjologii wspomniano wyżej. W ostatnich latach swego życia docent Caryga pracowal nad przyg()ltowaniem obsze.rnych s.tudiów opartych na .zebr,anych wcześniej materiałach socjologi<;znych, niestety nagła śmierć prace te przerwala. Boleslaw Garyga był wielokrotnie nag'mdz.any i odznaczany za ·dz.iałalność naukową. dydaktyczną, społeczną i polityczną, w tym także Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmalrł tragicZJnie 20 marca \l'986 1. Cześć Jego pam.ięc:. Czesław Huczek Zygmun.t Kłodnicki WYKAZ WAŻNIEJSZYCH PRAC OPUBLIKOWANYCH BOLESŁAWA CARYCĘ dzi Literatum uprawy 45, 1960, 5. rolnicza roli tle uprawy Kwartalnik Zasady mentów i XIX K. Kluk. wieku Radło faktów ziemi w górskich HiSltoryczny Sobótka", klasyfikacji kl~ltur1i narzędzi materialnej. - źródło badania Ekonomiczlly historii narzę- Zamojski"). Lud t. śląskie uprawy w technice wcjologiczne TRZZ, Legnica - nad wsią na pograniczu ziemi. mechanicznej historycznych, Badania terenach Czech i Slqska. rocz. XV, 1960, nr 4, s. 515 - 537. Lud, t. 46, 1961, IS. 195 - etnograficznych Etn,ogra.fioz:ne", t. XXIIlI, 19fY3, s. 245 - 297. Nau:dv:ej jako "Dziennik 158- 202. _. Narzędzia ,,81;15;;:; XVIII (Sinceruss, P!{ZEZ Zagadnienia uprawy roli (Radło i archeologicznych). Kadł'ub systematyki ele- 2:>S. Wolny śląskie "Prace na Ślqsku V r: r 11) świe- i lVIaile-rialy Se",ia REId,' maj 19fY:l.Część II, 1964, s. 10 - 17. - "Hoch Polen" to znaczy "Wielkie Polajstwo" (Walka z germanizacjq 10 społeczności wiejskiej na Slqsku). "Sląsku Kwartalnik Hbtorycz:ny Sobótka", rocz. XXIL 1967, nr 4. s. 458 - ,191. Problem radeł rylcowych na Slqsku. "Hoczniki Etnografi,i Shlskiej". t. III. 19G7s. 7-26. - Polski Atlas zesz. III, Wars-zawa 1968, mapy Etnograficzny, 141 - 147( ostat- nia mapa wespół z D. Osuchow,ską). - Problem naukowe. lokalny stTt~ktur Opole 1969, s. 235.- 244. społecznych na Opolszczyźnie. Regionalne badania �357 TN MEMORIAM MGR INZ. ARCH. ZDZISŁAW HEJGER (1931 - 1987) Zdzislaw Hejger urodził się 18 października 1931 roku w Zielonce kolo Warszawy. Był synem majstra budowlanego. Jak sam opowiadał, dla jego ojca szczytem życiowej kariery byl zawód archiJtekta. Marzył też by jeden z jego tnzech synów ukoilczył "tudia architektoniczne. Jedynie średni syn Zdz,islaw, uzdołniony plastycznie mógł ambicje ojca zrealizować. Do tego zawodu sposobił się wcześnie. Z myśl<, o architekturze skończył liceum plastyczne. Dyplom na wydziale architektury otrzymał \"v 1958 l'Oku, u prof. Bogdana Pniewskiego, na Politechnice ,\Vai·szawskiej. Pracę rozpoczął w tym samym roku w Kołobrzegu, gdZJie był zatrudniony do 1962 roku. W latach 1961 - 1971 był projektantem, a następnie ,kierowni;<:iem Pracowni Urbamd.stycZJnejw Slupsku i KO~lZalinie. Od 1 czerwca 1971 rok'u rozpocz'lł pracę w PP Pracownie Konserwacji Zabytków Oddział Szczecin, jako kierownik zespołu projektowego w Kns,zalinie. Od t'eg,o momentu zaczęła się jego walka o ratowanie zabytków na Pomorzu. Z tą problematyką zetknął się wcześniej, kiedy to na zlecenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w KOSIzalinie wykonał ,inwentaryzacje konsenvaitorskie wszystkich wiatraków Ina PomOl~ZUSrodkowym oraz kilkunastu zabytkóv,; architektury saki"alnej i pałacowej. Do n2jwic;kszych, zrealizowanych tematów należą: kopuły wież zamku Książ'1t Pomorskich w Szczecinie, ratusz miejski w Kołobn:egu, zamek ,,v Połczynie Zdroju. Marstal w Potsdamie -- muzeum filmu, zespół bramy młyilskilej w SłupskLl i wiele innych. Ponadto wykonał szereg inwentaryzacji architektonicznych i projektów remontu dla zabytków budownictwa ludowego m. in. dla kiJku zagród ~;lowiailskich w Klukach, chałup rybackich w Dąbkach kolo, Darłowa, chaty owczarza i chlewu w Somin8ch w Bytowskiem czy chałupy podcieniowej w Starej Swiętej pod Złotowern. W 1976 roku zoste,ł członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Oddzialu w Koszalinie. Byl współautoTem kilku projektów skan,selnów, w tym realizowanego obecnie Pomorskiego Parku EtnograIicznego w Kłosie 'koło KosIzalina. \V sumie ma ,za sob~ ki1kadziesie)t prac w tym około polowy Izw,iązanych z ludow'l archi tekturą Pomorza. Od 1985 roku, do chwiLi śmierci był sekretarzem koszalińskiego Oddziału Połskiego Towa.r:zystwa Ludozmawczego. Trudno spotkać architekta, któTyby tak czul ludową myśl budowlaną. Był rozmilowany w pej.zażu tradycyjnej wsi pomorskiej. Najłep~ej o tym świadczą jego znakomite akwarele i oleje pomorskich starych chałup. Tworzył je dla własnej pnzyjemności, bez myśli o rOl21gło:sie. Czasami nieśmiało of,iarowywał je swoim najbliższym. W tym była cała jego osobowość. Skromny - aż za skromny. Uczciwy aż za uczciwy! Niedio:slt:osowany do naszych cynicznych i cwaniackich czasów. Zmarł nagle 8 sjerpnia 1987 roku w pełni sił, n1iemal pmy desce kreślarskiej. Może w tym cynicznym i cwaniackim świecie nie mógł długo żyć? Tylko jego najbliżsi przyjaciele mieli możność docenić w pełni jego wartość i jego dyskretny humor niedostrzegane przez postronnych. Ochrona zabytków, a zwłaszcza wiejskiej architektury, straciła wybitnego fachowca, rozmiłowanego w przedmioeie swej pracy. Byl kilk,a,krotnie od,zmaazlOny,między innymi ,srebrną i złotą odJZJl1aką"Za ,opiekę nad zabytkami" oraz odznaką "Zasłużony dzialacz kultury", jak również liczny mi pamiątkowymi medalami. Juliusz Sienkiewicz �358 IN MEMORIAM WŁA'DYSŁkW KIRS'DEIN (1901 -11'987) Urodził się w 1901 r. w Starogardzie Gdańskim, w wielodzietnej rodzinie kupieckiej. Z zawodu był nauczycielem muzyki. Mi'elsLkał w Gdyni. Pracował jako nauczyciel w gimnazjum w Starogardzie, w Szkole Morskiej w Gdyni, w MłodZJ.ieżowym Domu Kubbury. Był tnstru~turem śpiewu i kierownikiem Ogniska Metodycznego Nauczycieli Spiewu w Gdyni, instruktorem Związku Zespołów Śpiewaczych i Instrumentalnych w Gdailsku, organiE:aiorem i dlugoletnim dyrektorem Ogniska Muzycznego w Gdyni. Wła·dys!aw Kir&teilll oprócz pracy !Zawodowej, ze .szczególnym oddaniem poświęcił się zbieraotwu reliktów folkloru muzycznego na Pomorrzu. Jego 'Z·a,interesowania objęły wszystkie regiony Pomorza Gd~t1:;kiego a więc K~ł~;/:uby, Kociewie i Pov.'iśle Dolne. \V latach 1951 - 54 brał udział \''- ngÓ1nopo!s1.;jl::jakcji r.:Jgrań folkloru muzy·cz.nego, które następnie samodzJielnie kontynuował. Plom tych działail objąl ok. 10 tysięcy zapisanych motywów muzycznych, melodii. wierszy, pl1Zyśpiewek .skatalogowanych, a następnie wykorzystanych przezeń jako material źródłowy \,' opracowaniach, artykułach i zbiorkach. Własl!1Y dorobek wydawn.'iezy zapoczątkował opracowanym wspólnie z Leonem Ropp1em zbiorem Pieś7l;i z Kaszub (1958) i ,samodzieLnie pnzygotowanym śpiewnikiem Pieśni z Kociewia (1970), na których bazuje ruch chóralny i repertuar zespołów folklo·ry.stycznych Pomorza w okresie powojennym. W następnych latach ukazały się Kociewie. Gawędy i wiersze (1976), oraz Kas;:;ebsczie kolr:de e Godowe spiewe (1932). Zebrał i opracował także wiele pieśni o tematyce marynistycznej. Własnym nakŁadem wydiał 12 pieśni o morzu ,01980)i Pieśni o Gdyni (1985). Opracował J:ówlThieżpod wiLględem muzycznym Pieśni Szkoły Morskiej w Tczewie Michała Hłasoki (1980)1. W 1975 r. w związku z setną rocznicą pobytu Oskara Kolberga na Pomorzu. przyczynił się wydatnie do uroczystego upamiętnienia tego wydarzenia. Był inicj[ltorem ,i głównym organizatorem sesji naukowo-popularnej poświęconej Kolbergowi. Opublikował t'akże z tej oka.zji kilka artykułów w prasie lokalnej i mapy trasy wędrówek Kolberga po Pomorzu. Opracował wybór pieśni pomorskich Kolberga :na użytek sz,kół, oraz szkic Szlakiem Kolberga na Pomorzu dla biulteityU1rU PTTK. Władysław Kierstein był populary.zatorem .szeroko pojętego £olkloru przede wszystkim pomorskiego. Jako muzyk o upodobaniach etnograficznych i folklorystyewych, aktywnie wspierał J:uch amatorski dostarczając materialów repertuarowych. Swoją długoletnią i rzetelną pracą, zarówno zawodową, jak i społeczną, oraz ogromnym !Zaang.ażowaniem, przyczynił się do rozwoju ruchu folklorystycznego na ziemi gdańskiej. Zmarł 9 sty=ia 1987 ,r. Oddział PTL Gdańsk ,JOZEF LECH 1;9212 - 1986 Z naszego grona odszedł na zawsze Józef Lech, wieloletni (od 1956 ·roku) członek P.ol~kiego Towarzystwa Ludo7Joawczego, ·zmarły 11 łLstopada 1986 roku. W okresie swojej przynaleiJności do PTL-u pełnił on funkcje między ~nnymi członka Za- �IN MEMORIAM 359 rządu Oddlliiału Łódzkiego, zaś przy Zarządzie Głównym - zastępcy ozłonka Zarządu. Działał w Komisji Rewizyjnej, Sekcji Muzealnej, Sądzie Koleżeńskim. Od 1953 do 1985 roku (tj. do odejścia na emeryturę) pracował jako !m'stosz w Muzeum Archeolog·icznym i Etnografj,cZII1ym w Łodzi kierując ostatnio Dział,em Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. Józef Lech urodził się 17 marca 1922 r. w Białymstoku, tam też uczęszczał do szkół, dz.iał",ł w ka·dr,ze harcerskiej, na rocznym kur,sie zdobył kwalifikacje nauczycielskie. W 1944 po wyzwoleniu, uczestniczył jako nauczyciel w organizowaniu szkoły w Ostrej Górce koło Sobótki. Służbę wojskową odbył w stopniu oficera i ponownie podjął pracę nauczycielską, tym razem w Łodzi, w szkolnictwie zawodowym. Równocześnie studiował pedagogikę społeczną na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Łódzkieg,o. Tytuł magis1Jra filoz:of,ii uzyskał w 19·52 r. n.a podsŁawie pracy Kształcenie dziewczqt do przemysłu metaLowego w szkołach przysposobienia zawodowego pisanej pod kier. prof. H. R'adlińskiej. W 1953 roku rozpoczął pracę w Muzeum .EJtmografic.znym w Łodzi (po ·reorganizacji w 1956 I' noszącym nazwę Muzeum AJrcheologiczne i E:fullOg!I'a:l:iicZII1e w LOcIJZli), POCziltkowo jako pracownik w Dziale Naukowo~Oświatowym, później jako jego kic·rownik. Studia pedagogiczne pod kie,runkJiem prof. H. Radliilsikiej, doświadczenie własne w pracy z młodzieżą w szkolnictwie i w kadrze harcer&kiej, owocowały na gruncie muzealnym. Kierując tym dizliałem s.pccjaliwwał się j-ednocześnie w problematyce etnogra£.icZiIlej poprzez udział w seminaniach Katedry Etnog.raiii UŁ. \Vraz ze stopniem adiunkta otrzymał w 1955 roku zadanie zorganizowania Działu Rzemi.osł li Rękodzieł, rz czasem poszerzonego o roLnictwo i hodowlę, Móry wówczas otrzymał wyżej w.spomnianą nazwę D:z..ialu Gospodarstwa i Przemysłu Wiejskiego. \ Lata pięćdziesią,te były okresem ożywionej działalności łódZlkiego ośrodka etnograficznego kierowanego i inspirowanego przez prof. Kazimierę Zawistowicz-Adamską, której osobowość wywarła niezatarty wpływ na łódzkie placówki takie, jak Ka·tedra Etnografii, Muzeum Etnograf~czne, Łód:z'ki OddZiiał PTL ..•u i pracownii.ę etnograficzną PAN. \II pierwszym roku pracy w Muzeum J. Lech rozpoczął badanu·a ,terenowe we wsi Jasień w ówczes1nym powiecie rawskim, lOajmując się zagadnieniem samowystarczalności wSli w zakres~e pTlZetwórstwa płodów rolnych, rękodzieł i rzemiosła. Tem<ilt ten był kontynuowany w dalszych badaniach we wsiach Klonowa (SiJeradzkie), Załęcze Wielkie (Wieluńskie), Łęka (Łęczyckie) i Łaznów (Brzezińskie). Kontynuując prZCJZwiele lat powyższą p·roblematykę w badaniach terenowych J. Lech skonaentr-ował się na tradycyjnych, reliktowych i zanikających technikach rękodzieln.iczych. Badania swe wZJs:ze1rzyłna iJ11ne obsza!I'Y Polski, jak Kieleckie, Rzeszowskie, Krakowskie, Białostockie i in. SZCizególnym sentymen:tem J. Lech darzył Podlasie, były to jego strony rodzinllJJe. Odnajdywał tam ludzi znających jeszcze stare techniki rękodzielnicze. Inspirował ich do odnawiania swoich umiejętności, co dało efekty w pOsit,aoili,czll1ychopracowań, IZbogatą dokumentacją rys.Ullkową i fotograficzną, :sporządzaną "na żywo". SukceS!em było odtwor:zenie m. in. spombu plecenia łapci z łyka lipowego, spo.r.ząclzam:iabron laskowych, czy też wyrobu świec woskowych. Przez długie lata, prowadząc uporczywie wnikliwe badania oraz poszukiwania terenowe J. Lech zgromadził liczne kolekcje zabytków, skompletował wyposaże[JJia wielu warsztatów rzemieślniczych, m. in. gwoźdzJi.ana łódzkiego, śledrząc zaś działalność konstruktorów i wyna,lazców wiejskich gromadz.ił również urządzenia przemysłowe przeznJch wykonane. Były to bardzo częsJto różnorodne machiny i urząd7J€ll1JianiejednokirotJl1'ie pomij.ane w tradycyjnych opraco- �360 IN MEMORIAM wania etnograficznych, jak np. urządzenie do przepompowywania wody, rowery i pralki drewniane, a także tradycyjne olejamie czy też warsztaty tkackie. W tej dziedzinie działalność J. Lecha była pionierska i wyprzedzała poszukiwania podjęte p['zez tnJne muz;e.a etnografciazne w Polsce. Obok problematyki rzemiiQ's1:ali przemysłu w,iejs·kiego J. Lech ro.zpocz.lł systemartyczne prace rz zak'resu iJnwentaryzacji wiejskiego budownictwa mi'e'sz'kałnego. gospodarczego i prrzemysłowego wraz z jego wyposażeniem. Prace te, prowadzone na terenie Polski środkowej przez zespoły inwentaryzacyjne pod jego kierunkiem, miały dostarczyć materiałów naukowych dla budowy łódzkiego par,ku etnograficznego, którego, obok prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, był gorącym rzecznikiem i twórcą założeń projektowych. Mimo upadku tego proj'ektu, prace inwentaryzacyjne były kont)'inuowaJne, a ozęść z nj,ch przejął PTL w ramach akcji ..małe skanseny". W wyniku tych działań J. Lech zgromadzi I dokumentację kilkuset obiektów budownictwa mieszkalnego, gospodarczego 1 przemysłowego. Uzupełnieniem malteriałów tlerenowych są kopie dokumentacji obiektów zabytkowych wykonanych przez katedry architektury Politechnik'i Gdańskiej i Kra'kows>kiej, uzyskaJle w czasie kwerend w archiwach obu instytucji. Wyniki badali znalazly \\·.naz pOiza materiałami dokuffiCirlJtacyjnymi, rów.nież w ponad 40 artykułach publikowanych przede wszystkim w Serii Etnograficznej Prac i Mate,.iałów Muzeum Arche:olo~iczniego i E·tnograficznego w Łodzi oraz w "Łódz;kich Studtach Etnograficznych". Na szczegóLną uwagę zasługują opracowania dotyczące inwentaryzacji zabytków Itel'ena,wych z dziedziny przemysłu ,i przetwórstwa wiejskiego {"ł:.ódz.kie Studia Etn,ografic;z.ne", t. 3: 1961, t. 4: 1962, t. 5: 1963) oraz założeń i organizacji skall1lsenu (,tamże, t. 6: 1964, t. 9: 1967), a także dokumentacje tra-clycyjnych procesów wytwórczych a reko'fl~ibrukcje reliktowych technik (P'race i Materiały iH./LiE. w Łodzi, S~r.ia EtnograiiJcrzna, t. 6: 1964, t. 8: 11966.t. 9: 19(7).NajwiękS'za praca J. Lecha: Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze Polski środkowej, st2nowiąca część monografii Kultura wsi Polski środkowej w procesie :::m:any (Prace i M'ateriały Muzeum Archeolog.icz:nego i Etnograficznego w Looz'i. SeTia Etnogr,aEozna, nr 20: 1979) jest rezultatem nae tylko w.ieLoletnich badań i przemyśleń, ale zarazem jedynym (dotychczas) opra,cowalIl~em syntetyaZlnym, a oorazem wielopłasz.czyznowym tego zagadnienia na ohSlZJarzePolski środkowej. J. Lecha jako badacza charakteryzow,ala rZJadko spotykana umiejętność: 1<1czenia humanil~tyaZJnego punktu w;idzenia kultucr-y rz dużymi zdolnościami polJitech~ llIioznymi, '00 szeZlególnie zaowocowało w podejmowanej przez niego problematyce badawczej. Łatwo nawiązywał kontakty z rzemieślnikami, zyskując wśród nich duży autorytet dzJęki dobrej IZJIlajomości poruslZlanych zagadnień, a ;wrazem rozumieniu ich osobowości i życzliwemu podejściu ujawniającemu się przy rozwiązywaniu pr.oblemów życjowych badanych osób. Nawiązane k()ll1;takJtytrwały nieraz przez szereg lat. Pod tym względem J. Lech różnił się od "ankietowych b;HJ:1czy", zadowalających Slię wypełnieniem tylko rubryk kwestionariuslza i wlk.ó.tce tracących kontakt z badanym środow!~sk~em. Z dział,a,Lności popu1aryzacyjniO-oświaito,wej J. Lecha wymi!enić należy to. że był on autorem i współtwórcą wielu wY'Sltawetnograficmych w Muzeum łódzkim i innych ośr:od:k'ach. Ostatrną jego wystawą była oryg:iJnalna eks>pO'zycj'apt. Narodminy chLeba. Poza Jtym 0piI"acował scenariusze do fiJmów oświatowych: "Na jarmark w Studzialllnej" (1959 r.) oraz "Wiatraki" (1960). W pororz.wnien.iu z Kuratorium Okręgu Łódzkiego org'ani!zował młodziewwe obozy etnogra.fiClZne wędrowne !i stacjonarne. W czasie tych akcji młodzież poszukiwała zabytków etnograficznych i gl'Oma·dziła materiały ,opisowe. Prowadrz.iił również zajęci'a ze studeIlltami etoog;rahi na �TN MEMORIAM 361 Uniwersytecie Łódzkim, uczcjC ich sporządrLania rzetelnej, poprawnej metodologicznie dokumentacji obie'któw :zaby,tkowych w terenie. J. Lech za swoją dJziiełałność, postawę społeczną i zawodową został uhonorowany w J 974 r. Medalem 30-lecia PRL, a w la,tach 1969 i 1975 Srebrną i Złotą Odznaką ..Za opiekę nad zaby,tkam1i". Odchod~ąc od nas Józef Lech pc;·z.os,tawił znaczny dor.obek ooukowy, do którego niejednokrotnie bGdą s'ięgać jego następcy, a t,akże pamięć o sobie, j-ak.o o sumiennym bad a t:.zJU, pQ'awym i pełnym życzl;iwości człowieku W. Nowosz ANTONIN A LUBECKA 1910 - 1987 Dnia 27 czerwt:a 1987 r. zmarła w Mszanie Dolnej Antonina Lubecka wieloletni sekretarz Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej. Członkiem Towarzystwa była nieprzerwanie od 1963 1".. a t:zlonkiem ZarLądu, piastuj,jC stanowisko sekretarza, od 1976 r. Urodziła się 30 stycznia 1910 1'. w Nowym Sączu. Jako absolwentka Seminarium Nauczycielskiego w Nowym Sączu (1929) rozpoczęła zawodową pracę nauczycielską, początkowo na pograniczu Polski wśród ludności ukraińskiej, a następnie w Piekarach Śląskich do 31 sierpnia 1929 r. Na Śląsku poszerzyła swoje kwalifikacje zawodowe k011cZąCstudia w łnstytucie Pedagogicznym w Katowicach (1936- 1939). Wojnę przetL'wała w Krakowie, gdzie prowadziła niezorganizowane komplety tajnego nauczania Zydów. Od marca 1941 r. do stycznia 1945 r. pracowała jako robotnica w fabryce Suchard w Krakowie. Po przesuniGciu się frontu zatrudniona była jeszcze przez okres 5 mies. w Krakowie w swoim zawodzie nauczycielskim, a następnie znów powróciła na Sląsk podejmując pracę w Szkole Podstawowej Nr 2, a później w Zasadniczej Szk'Ole Zawodowej w Siemianowicach Śląskich. Tam wyszła za mąż (mąż, 'również: nauczyciel, rodem z Wilna). Po urodzeniu dziecka dla jego zdrowia, za poradą lekarzy przeniosła się wraz z rodziną w 1954 1'. do Mszany Dolnej, W nowym środowisku podjęła pracę ':ZJawodowąw SiZJkolePods.tawowej Nr l przez kilka miesięcy na stanowisku nauczycielki, a następnie przez okres blisko' 20 lat (do 1973 r.) jako kierownik tej szkoły. Sprawując równocześnie opiekę nad małym d/zoieckiem, łatwo weszła - zawodowo i w pracy SipOłeclZJl1.ej - w miej-· scowe mszańskie środow~ko. �'362 IN MEMORIAM Piękina to rzecz, gdy człowiek jest sel'decZlilIie z,w.ią,zany ze społecznością swojego kraju. Lecz szczególnie ważne - aczkolwiek z różnych przyczyn, nie prze;: w,Sfzystk'ich ludZIi wyoz,uwalne i nie przez wszystkich uqJ\1<awane- są więzy łączące człowieka z regi~onem i jego ludem, gdz'ie urodził się li wylrósł, lub też reg~onem pó;ź;n.iej.szychlat ozlowieka, dobmwolnie wybranym i polubianym, Ileż to mamy w naszej Ojczyźnie powSlzechnie z;n.aJnychprzylkładów miłośoi do regionu, miłości a~tywmej, przewiJającej .się w pracy ·i twórczości dla dobra Teg~onu, Pnzykładem ·.są znani nam regionaliści Podhała: Kazimierz Przel'wa-Tetmajer, który rozsławił na całą Polskę reg~on podhalańsk'i ~ wpwwadził górali do literatury pol'slk,i:ej.I Wł. Orkan autor słynnych '"Wskazań dla synów Podhala" i równocześnie piewca Ziemi gor'czańskiej, On to nawoływlał: "Ze wsią swoją rodzinną żyj - i daj jej 00 najlepsze z duszy swej". To przykład ludzi wielkich. Ale w skali mikroregionu jakim jest pojedyncza miejscowość .j jej okolica, też spotyka się ludzi żarliwie miłujących region i pracujących dla regionu. A ,takdm właŚiIlie człowiekiem była AIIltonina Lubecka. Tak w okresie pracy :z,awodowej, jak po przlcjściu na emeryturę, pelniła w Mszanie Dolnej wiele !Zaszczytnych funkcji spoleQZJI1ych,Była zmaną i cenioną dZJiałaczką Związ,ku Nauczycielstwa Polskiego, w tym w latach 1958 - 1965 kierowtrl'ikJem konferencj'i teoretycZ'llo-pedagogicz,nej Ogniska ZNP w Mszanie Dolnej i sekretarzem POP przy Szkole Podstawowej Nr 1. Zachowując zawsze nienaganną postawę nauozyciela-wychowawcy, wychowała kilka pokoleń młodzieży szkolnej orail slużyła radą i pomocą fachową wielu nauczycielom. Była członkiem KP PZPR w Lima.l1J(jwej (1958 -1970), Radną Rady Narodo·wej Miasta d Grniliny w Mszanie Dolnej. (1961 - 1972), radną W:RN w Krakowie (1959 - 1965), posłem na Sejm PRL iIV kadencji 01965 - 1969). Do dz,iś dnia istnieją Itrwale dowody jej pracy społecznej. A więc budowa pomnikowej Szkoly Tysiąclecia (obecny budynek Szkoły Podstawowej Nr 1), której była inicjatorką - li jak ·sltwderdza autorytatywnie gminny inspektor oświaty Józef Nowak - "To dzięki Jej operatywności, uporowi i oddaniu sprawom społecznym obiekt ten został zbudowany". Była współzałożyoieLką SpółdzieLni Mieszkaniowej im. Wł. Orkana w MSZ-anie Dolnej, na rzecz której pracowała niemal do ostatnich chwil &wego życia. W latach 1966 - 1974 była społecznym prezesem tej Spółdzielni. Spółdzielnia wybudowała blokowe O'Siiedle mieszkaniowe przy' ul. Stal'Owiejskiej. NaJZwis:ko Antoniny Lubeckiej otwiera też listę działaczy, którzy powoływali Społeczny Komitet Budowy Oś<rodka Zdrowia w Msz.anie Dolnej. Obecnie od kiłiku już lat dziala w Mszanie Dolnej p;rzy'chodnia lekarska. Była przewodniczącą Ognj,ska Emerytów ZNP (1974 - 1976), a od 1978 &karbnikiem tego Ogniska ,i sekret,ar7Jem Rady Zakladowej ZNP. Była też członkiem ZBoWiD-u. Osobną kartą Jej działalności była praca w Polskim Towarzystwie Ludoznaw·czym Oddział w Mszanie Dolnej. Była sekretarzem naszego Oddziału nieprzerwanie od 1976 'r. aż do os,tatnich dni swego życia. Każdy, kto pracowal lub pracuje w społecznych organizacjach i stowarzyslzeniach dobrze wie, jak ważną jeSlt rola sekretarza org.aJnizacji. Nie będz,ie pl'zesadą gdy powiemy, że uznanie jakim cieszył się w tym czasie Oddział Mszański u swoich nadrzędnych władz organizacyjnych ,zawdz,ięczać należy w ogromnej mierze 'W'łaśnie składnie działającemu sekretariatowi Oddziału. Naturalnie działały tu i inne okoli CZil1lO ści, lecz nie pora o nich mów.ić. Oto pl10sta ilustracja działaLności Antoniny Lubeckiej. Prowadziła regularnie �363 IN MEMORIAM i teTmi~wwo ko,respondencję Stowarzyszenia, w tym w ,slzcZ1egóJ:nościz Zarządem Głównym PTL, PI'Zygotowywała program każdego posiedzenia Oddziału, sporządzała sprawozdania z działalności, w tym także na coroczne zjazdy delegatów PTL. Wygłaszała także prelekcje, zwiiązane z Istaturtowymi Ziainte:rel5\owa!lliamiczłonków. Opracowała dla redakcji "Ludu" wspomnienia pośmiertne o zmarłych członkach Oddziału (mgr Julian Hanula, Julian Toliński - to wspólnie z Marią Antos j Jan Grzywacz). Uznanie i sympatia, jaką cieszyła się Antonina Lubecka nie była h'zeba to pocikreślić skryta lecz jawna. Na naszym kwartalnym zebraniu cz,łonków, a było to dnia 24 maja 1987 r. Zarząd wyraził Jej serdeczne uznanie za Jej pracę, a w~zyscy owacyjnie oklaskami potwier,dzili swoją apr·obatę. W miesiąc później już ",ie żyła. 3~dzie bardzo ~lam Jej brakowało' Odznaczenia: Odznaka honorowa PCK, Od!1Jnaka za Zasługi dla ZAiemi Kra;kowskiej. Złota Odznaka ,za Zasługi dla Ziemi Nowosądeckiej. Złoty Krzyż Zasług'i Zasłużony Nauczyciel PRL, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Medal 40-lecia P1-tL, Krzyż Kawalerski Orderu OdrodlZiel1liaP'olski, wpisana wstała do Księgi ZasJużonych dla Miasta i Gminy Msz,ana Dolna. Spoczywa na cmelll.tarzu w Msza;nie Dolnej. Jak napisano w "Gazecie Krakows.kiej": pozositaClie na 'Zawsze we wdzięcznej pamięci wielu miesz·kańców MSI?Jany Dolnej. Cześć Jej pamięci! Jan Kaplan JOZEF MAJCHRZAK 1(1909 - 1985) PIEWCA POLSKOSCI DOLNOSLĄSKIEGO FOLKLORU Folklorystyka jest jedną z nielicznych dziedzin wiedzy, które angażują zbieracza i badacza tak glęboko i dalece iż ba,dany przedmiot staje się pasją az.łowieka, hobby i jego autentycznym powołaniem. Znakomicie to można było obserwować na przykładJZiie zmarłego niedawno folklorysty Józefa Majchrzaka. Był to miłośnik folkloru, który zarażał swą pasją wszystkich, którzy mieli z nim kontakrt.. O swym przedmiocie badań, pieśni dolnośląskiej, muzykowaniu ludowym w dawnym Wrocławiu, nie umiał mówić tanem obojętnym, o·schłe i skrótowo, lecz zawsze się rozpalał, z 'roziskrzonym wzrokiem roztaczał wizję dalszych potrzeb badawczych, rzucał tematy nowe, koniec?Jne, waiJ!lJe, które chciał sam opracować, w k,tórych sensowność wierzył, do których pflZekonywał innych, młodych adeptów folklorystyki do podjqcia badań. Kiedykolwiek się go spotkało, można było wysłuchać co nowego odnalazł w archiwum, na jak~e ślady nowych źródeł natrafił, co lil1lteresująjącego znalazł i gdzie swą zdobycz opubhkuje. A publikował sporo, zaś WS;ZYSltik'O, co wyszło spo,d jego pióra, nacechowane było rzetelnością, udo!kumen,towaJIle przypisami, czasem zbyt dokładnymi, :zbyt szczegółowymi, jak gdyby sam bał się własnej pasji, własnego zaangażowania i świadomie podpierał swe tezy tak rozbudowanymi przypisami. Po,znałam go w 1973 roku poprzez pracę doktorską, której byłam recenzentem. Była to jedna z tych prac, które się nie tylko ocenia, ale z których można się wiełe samemu nauczyć. Tytuł jej brzmiał: "Połska pieśń ludowa na Dolnym Slą- �364 IN MEMORIAM sku". Na początku, gdy otI1Zymałam pracę do oceny, pl1zeraziLam s,ię grubośc~ą i OIpasłośoią tomu. Rzadko się 'zdarza aby praca doktorska liczyła bł,isko ,tysiąc stron maszynopisu. Obrona była jednym sukcesem doMoranta, który już wówczas był znanym i ceI1lionym foLklorystą i który na dobrą .s'Prawę mógłby obron:ć swój doktorat w oparciu o bardw ,rozległy doTobek zbi1eracki i badawczy, Miał j~ż wówczas w swym dorobku blisko 700 audycji fołkłm'ystycznych, 40 altykułów i esejó\\', pięknie w)'ldany w i1'955 r'oku '21biór Dolnoślqskich pieśni ludowych. Nic chciał jednak łatwiizny. Uil'1ikał jej, s.am stawiał sobie wysokie wymagan;a. Toteż l'Clwet z wyróżnieniem obroniona praca doktorska zostala przez niego na nowo O[Ji'aCrl\'.'ana, gdyż zanim ją oddał do druku, znalazł dalsze nowe materiały, wzbogacl! .swój zbiiór o nowe pieśn:i, ,i rtTzeba mu było pracę tę niemal wyrwać 'z l"<jk, aby j,) dać do wydawllJidwa. Kiedy wreszcie w 1983 roku wyszła drukiem pt. Polsko iJieśń ludowa na Dolnym Ślqsku otrzymałam ją z dedykacją. która brzmi: .,Książi'G tę napisalem po to, aby czas przemijania nie zatarł śladów". Istotnie Cd la dzi;l!a~ność nauko-wa dr Józ:~Ia Majchrzaka była ukierunkowana na utrwalenie tego. co tak ulotne, co przemija. Dlatego z taśmą magnetofonow,!, notesem przemierza! \';il'ski Dolnego Sląs'ka, zwłaszcza te, gdzie mieSJzkała ludność rodZJima. która pieśl\ iudow,! UZl!laWała za swój wy:zmaczni:k polsko'ści, za wyraz swej włas'ncj odr~bnośc' etnicznej w s'tosunku do Niemców. Wc w5tępie do .k"i<:jżki JózcI Burszta '''.l;z:lie stwierdza, że "kSJiążk'a jest dziełem życia jej aJutora. Powstała jako efekt :>tałej. konsekwentnej i z zaparciem realizowanej lillii zaintcresow,u\ badawczych jinii ustalonej już na począt~u jego ukierunkowania zawodowego". A trzeba o')d,,('. że zainteresowania te kształtowały się już w latach pięćdziesiątych, kiedy to ,lU tor, 'IV ramach ogólnopolsk.iej akcji Państwowego łnstytutu Sz,tuki dokument()\\'~ll polską ,pieśń ludową na DoIIl1IY.m Sląs.ku. Zanim jednak dojdziemy do zaprezentowania jego boga(e;..(u dowbkLl. \\',llk d.or;ZJucićgarść danych bi'ogr.af:icznych, gdyż stanowią nne bezpośrednio [Jl'Zyczynę jegoO'zainteresowań :i. są knl1zCJniami,z ,których wY'l'osły jego prace. Józef Majchrzak UI'Odził .się 13 marca 1909 roku w Westfalii w Osterfeld jako jakoO syn polSikiego emigranta. Tęsk.nota za Wiełkopolsk<l, Móra byla ojczYZ:lq jego rodZliców, przywiodła go do Rawicza, gdzie ukończył Seminarium Nauczyc.iełskie. ZalQlim jednak przyjechał do iRawio?!a, miał kO!ntakt z wielkopolsk'l wsi,}, folklorem, gwa'rą. Był w niej tak rozmiłowany, że w rozmowach prywatnych bardzo często wracał do tego okresu, wspominając. swe lata mlodzicrlC7.C, Studia muzykologiczme ukończył we Wrocławiu w 1949 roku pracą magiS'terską na temat: Slqskie warianty krakowskiej melodii "Za Krakowem czarny las", "Mialeś chamie zloty róg". Już jako 40 latek rOZlpoczął pracę jarko kierO'\vcnik Redakch M'llzycznej Rozgłośni P,ol&kJiego Radia weWrocławi-u. TerH'z do,piero mógł I'DiZlwtiJnąć .prawdziwądz,iałalność, z jednej strony zbieracką :i. do-kumentacyjną. n.agrywając na taśmach stare .pieśniozk.i ślą.skie; z drugiej popularyzującą, prezentując na falach eteru dowody połskości Dolnego Śląska, p()prze:~ uti'\V;Jlon;1 i pie:~gnowaną tu pieśń ludową. Wyn1kJiem owej fascynacji były prowadzo.ne w latach 1960 - 1970 -koncepty, których głównym celem była pOllularY21acja folkloru dolnośląsrk,iego. Od 1970 roku rozpoczął pracę w Studium Nauczycielskim, a później w Par'1stwowej Wyższej SZ!lrole MUJzycznej we WrocŁawiu. W latach sześćdzlies.iątych., będąc kJierowl1liJk!re<m Domu Kultury w Kątach Wrocławskich, był już na tyle Zlnany jako folk-lorysta, że Katedra 'EtIl1ogrr'af.iiwe Wrocławiu prosiła go o wykłady 'z muzy,ki ludowej. Dlateg.o .'też tak baTdzo pasjonują.ca jest ta część jego książki. która bezpośrednio prezentuje charakterystykę dolnośląskich tradycji muzyki ludowej. �365 TN MEMORIAM Autor przebadał bowiem całe archiwum, przygotowując się z jednej strony do wykł<:dów, z drugiej do napisia'IlJi,aswej rOZipmwy dOIMol1s:ldej.Miał do niej znakomite pDzygotowanie. Zliliał bowiem rolę pieśni Ludowej na obClzyźnie, wiedział jaką funkcję ona pełni w uświadomieniu narodowym. Znał żywioł polszczyzny zawarty w muzyce ludowej, aI,e umiał zaraZletm poddać muzycznej typologiJi ZJebrane pieśni, wskazać na ich śląs'kie wyróżniki, wyszuikać :ich słowiańskie cechy. Jest na ogół w naszej folklorystyce rozpowszechniony mit o regionalnych badacza,eh. Zapomina s.ię, że w £olklory,styce []lie ma badaClzy reglionallIlJyoh. Ze każdy reg:onalny badacz wnosi cCg)iełkę do tego,co nazywa się ogóLnonarodową kulturą. I właśnie Józef Majchrzak - jako badacz regionaLny wniósł do skarbca kultury narodowej nie tylko kilka cegiełek, ale gmach cały, który usuwa istniejącą od \;yjeków ignorancję historyczną dotyczącą Dolnego Śląska. Badania wszak opierał na kulturze ludowej ludności rodzimej, tej 'autochtonic.flnej, o której myślano, że już dawno wymarła, b,)dź też został,a zgermanizowana. Tymczasem właśnie :zbiory, prace, artykuły i eseje a także rozpoczęta choć nie ',,-ydana praoa o muzykantach śląSlkich jak 'i Zlnajdująca się w druku praca o spontanicznym muzykowaniu n,a ŚląsIku, ,sbnowią zaprizeczenie rozpowszechruionego poglądu o zniemczeniu ludności DoLnego Śląska. ::lia współczesnych mieszkailców Dolnego Śląska, którzy z,agospodarowali 1Stniejacą tu przestrzeil własnymi wyobmżeniami i wlasną kulturą, mają prace Józefa :\lajchrzaka szczególną wartość. Wskazują one na lkoDzenie tej ziemi, na to, że można i trzeba się utożsamić z tradycyjnymi wartościami dawnych Slązaków, gdyż ',\'yrastały one z tego samego pnia, co oala polska kuLtura ludowa. Dlatego zebran,,· pieśni ludowe, usłY5'ZJanew radiu melodie śląskie mogą prowadzić do psychicz:,ej stabilizacj.i dZ1siejszych mieszlkailców tych ziem. A ten właśnie proces utoż,z,:11ionia się z Dolnymi Słąskiem, z jego folklorem i pieśnią, jest największą zasług, zmarłego Józefa Majchrzaka. Dorota DR LONGIN Simonides 1. MALICKI (1908 - 1986) :'-~'odził "ię 12 styoZJl1iia1908 T. we wOli Sławno k/GniezHa w patriOltyc'z:nej rodzinie nauczycielskiej. W 1918 T. przyjęty do gimnazjum klasycznego we Wrocławiu, opuszcza w dwa lata później Dołny Śląsk przenosząc się do Wielkopolski. gdzie \V 1927 T. zdaje (w Chodzieży) maturę. Rok później zapisuje się na Uniwersytet 'loznailsk'i. Studiuje geografię, e1:nograf,ię i archeologię, a w 19,3'2 T. otI'zymu je dyplom magistra filo:wfii w zakresie etnoLogii i etnog!rafii. W następnym roku :'Dzpoozyna pracę w charak,terze pDalktykaIl!ta w 'Muzeum Morstk,im. Po odbyciu s:ażu asystenckiego zostaje w 1938 'T. powołany nas,tanowisko kustosza powstającego w Katowicach ,skansenu górnośląskiego. Przenosi na jego teren szereg obiektów zabytkowego budo\\nl1lietwa tudoweg,o wyposaża je przedmiotami rodzimego ',vytwór"twa i s!ztuki. W 1938/39 r. orgtanizuje Wiielką wystawę PIt. "Powsl1:anie s]c;skie". Z chwilą wybuchu II wojny światowej przenosi na wschód Wliele �366 IN MEMORIAM eksponatów. Po zakończeniu kampanii wrześniowej osiedla się z żoną \V Kr&;';()'"'' ie, pracując w trudnych warunkach na utrzymanie. W 1944 1". zostaje al'eszt(,wany przez gestapo i osadzony we więzieniu na Montelupich. Po wyzwo.leniu obejmuje stalIlowis:kiOdyrektora Okręgowego Muzeum GóulOśląskiego w Bytomiu, sprawując jednool.eśnie nadzór merytoryczny nad muz·eami w Bielsku i Cieszynie, Częstochowie i Raciborzu. W 1950 r., na podstawie rozprawy Zarys kul·tury materialnej Górali Sląskich otrzymuje na Uniwersytecie Po,znat\S'.kim doktorat. Rozbudza zallnteresowanie kuLturą ludową, penetruje teren i gromadzi coraz więcej eksponatów w Muzeum Bytomskim. Za jego staraniem roz.buc'.r,"\·uje się gmach muzealny dla pomies'zazenia ooraz licZiIlliejszych zbiorów. Jednak ,l'.> odbudowaną "nową część" sięga inna protegowana instytucj::l. W słusznej waice ,. jej za'trzymanie dla muzeum, zos,taje pokonany, zdjęty ze stanowiska dyrektor<J. : pozbawiony pracy w 1952 r. OkresK)·wo bywa zatrudniony w muzeach: wŁadz; '19541.' naS/tępnie w Gdańsku i Krakowie (w Dm.ale Kultury Słowian). W '1958 r. : l.il1-uje na stałe zaangażowany w Muzeum Pomorskim w Gdańsku, jako kustosz Działu Etnograf.ieznego, tutaj do otrzy·manego mieszkania sprowadza swoją rodzinę. Odtąd rozwija szeroką akcję na rzecz zorg.anizowania osubnego muzeum 2tnog,r·afi-cnnego. W penetracj,i terenowej !Zbiera wiele z·abytków ludowej kultur:: materialrnej, wzbogacając mU1Zeum gdańskue i uz.upclniając zbiory w mL;zeach: w Sztumie, Nowym Dworze i we Wdzydzach. W wyniku usilnych jego st::lra:' :.lini-stersJtwo Kultury ,j Sz.tuk.i daje środki :EiuaJIlsowe na odbudowę s'palonegG Pał'acu Opa,tów w OLiwie, z -przeZlllaczeru'€m go na siedZJibę muzeum etl1ografl0:nego. Po zakuńczeniu odbudowy (1965 r.), ·mimo nlie otrzymania wszystkich pomie,,'zczcn n·a cele muzeaJ~nc, p-r.z€JltOSli zbiory etnogr.a£ianne· z Muzeum Pornor.skicg:J Jonecne Muzeum Narodowe) do Oliwy. Pod kierunkiem dr L. Malickiego Dział <::t.nograficzny prowadZJi w lilowej siedzibie ooialalność wySltawienniczą, naukowo-badawczą i oświatową. Odbywają się tutaj odczyty, prelekcje i poranki folklorrst'"Czne. PoZJa dz-iałalno·ścią muzealną Longim· Ma·~i:cki s,iJn.ie angażuje s,iG w prc\cach PolSIkiego Towal1zy·SI1;w,aLudoznawczego, któ·rego zostaje prezesem w 1962 :. Organizuje konferencje, wY·Sltawy .i spotkani·a z twórcami ludowymi, przygot,)\\'uje Gdańsk do Walnego Zgromadzeni'a Delegatów w 1971 r. Reprezentuje Oddz:ał Gdański na zj,azdtach 'i wa1nych zgromadzeniach, konferencjach krajowych j zagranioz'nych. utrzymuje kuntaldy z wybrntnymi et[JlQgrafami w Polsce i paz"'. jej g.ranicami. PonadtLo jesit aktywnym czlonkiiem Towar'zystwa Rozwoju Zic!~'. Zachodll1,ich i Północnych, .pzeezo.ZJnawcąw Cepe~j,i oraz członkiem sekcj,i ctnog:',<icznej Komitetu Nauk Socj·ologiaz,nych PhN, a także ozłonkiem zespołu don\;;czego d/s muzealnych. Longlin Malicki JCSlt autorem kilkudZ\iesięciu wartośeiowych publ,ikacji l, tematyce e1Jrl1ograf;icznej. Są to m. .in. Zarys kultury materialnej Górali Si c: <kiclz, Katow:ice 1936, Strój Górali Sląskich, W,roc!aw 1956, Kociewska sztuka l:irlou;o, Gdańsk .1973, Rok obrzędowy na Kaszubach, Gdańsk 1986. Opracował wiele artykułów fachowych, w tym ponad 20 z.amieszcZOlllo w czasopismach zagranicznych. Za pr.a{:ę i ,z,asługi ,poŁożone dla nauki, zwŁaszcza etnografii oraJZ K\.~l-tury polskiej, L. Malicki był wielokrotnie odznaczany, m. in. medalem "Millcr~ium" w 1966 r., złoltą odznaką "Zaolpiekę na,d !Zaby:tk·ami" (1970), odznaką ,.Zasłuż •.~ncgo Działacza Kultury" (1971). oraz Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1972). W 1978 lr. wyróżniony,roSItał Nagrodą O. Kolber.g'a. W 1973 r. pnzechodzJ na emeryturę, ale nadal aktywnie Odooiale PTL biorąc udział w jego praaach - zebraniach, dach i sympozjach klraj-owych oratz, zagraJl"1icznych. działa w Gd.'.:·:,;Kim konferencjach. ;:jaz- �361" IN MEMORIAM Zmarł 19!Jistopada 1986 ,r. w GdaI'lJsku. P,o,zostanie w pamięci j-ako dOSlkonały' organizator i opiekun muzeów ebnogra£icz;nych oraz OorędoWiltLk'tfladycji ludo-· wych w sztuce i kulturze na wsi pomorskiej. Wojciech. Błaszkowski. PROF. DR HAB. FELIKS M&RKOWSKI (1902- 1,985) Urodził się i1<8maja 1902 1'. we Lwowie w rodzinie ~.nte.Jigenckie-j. UczęSlZczał od: 1911 r. do Szkoły R.ealnej we Lwowie i tam w 1920 1'. Zldaje maturę. Odtąd pracuje w różnych prz€dsiębiorSitwach techniazno-budowlamych. W 1924. zapisuje się na studia na Politechnice Lwowskiej, które kończy z dyplomem inży:J.iera prchitekta w 1928 r. W 1935 r. przedstawia pracę PoLskie dwory zwyczajne i obronne i zdobywa, tytuł dok,tora ,nauk ltechruicZlnych. Zatrudn~ony na Poliotechnice LwowSlk,iej w charaJkterze adiunkta poświęca ·się badaniom archit'ciktolDJioznym nad zamkami i .pał·acami o historyeznym znaczeniu. W początkach roku 1939 na podslta,wie roizprawy haibihtacyjne-j FortaLicjum w Perehińsku wstaje mianowany docentem {ogłoszone w 1940 r.). Obok architektury dworskiejintere'suje się żywo zaby,tkowymi budowlami miejskimi i wiejskimi, a wyniki tych badań publikuje w "ZYCill Technicznym" i innych czasopismach o charakterze naukowo-popularnym. W czasie okupacji jest za,trudniony w charakterze referenta ochrony zabytków miaSlta Lwowa. W ro/w 1945 przybywa do Gdańska i tu na Po1itechnice wstaje powołany na zastępcę profesora w Katedrze Budownicbwa Wiejsk>iego, na WY'dZliale Archit£;ktury. W rok później o~nzymuje nominację na profe:sora na.dizwyczajneg,o w tejże Katedrze, pl"lekSlz,tałconej z jego inicjatywy w Katedrę Architektury i Planowania W,si Poza wykładami na studium dZliennym pr,owadzi zajęcia w W'iecrlorowej Szkole LnżynierskJiej NOT przy PG i kJieruje '(ogółem lOS) pracami dyplomowymi. Jest również promotorem trzech przewodów dQkJtor,sk.ich. W roku 1960 obejmuje k!erowllictwo Ka!iedry Histor~i Architektury Polskiej na PoHtechnice Gdańskiej, a także stanowsko opiekuna Katedry Historii Architektury Powszechnej. które pelni do 196;';r. Od samego początku swego poby,tu w Gdańsku podejmuje badania i studia nad a.rchitekturą Polsk~ pÓ1nocnej, w tym również nad budowniotwem ludowym, ,zwłaszcza w regionie kas,zubskim, kociewskim !i na Żuławach. Zywo ,Lll1teresujresię rodzimą kuLturą wS'i pomorSkiej. Poprzez Komitet OrganiZJ<łcyjny pr,zyczynia się do powstania Gdańs:kJiego Oddziału PTL w 111956 .r. W rOIku U1iastępnym, po ukonstytuowaniu się Oddziału prof. E. Markowski zostaje jego prezesem i godność tę piastuje do roku 1962. Z myślą o r.aitow,anJiuzagrożOlnych zabytków budowniotwa ludowego i zapewniel1liJu im na,leży,tej opieki, robi starania o Izdobyccie tel'enu dla budowyskansenu, obejmującego w swym progr'amie trzy regiony gdańskie: Kaszuby. Kociewie i Żuławy. Do skansenu tego, zlokalizowanego w Dolinie Radości k. Oliwy, miały być przenies.ione ~rzy 'Zl3'grody,r.eprezentujące ku1twrę rodzimą poszczególnych �368 IN MEMORIAM trzech regionów. Nie~ety, projekt ten upadł z powodu oporu ówczesnych władz admiJnistm,cy jnych. Poważny jest wkład naukowy profesora Markowskiego, jak też wyniki w upowszechnianiu wiedzy o aI1chite~burze Plo1ski Północnej (ze szc.ZJególnym uwzg,lęd·nieniem budOWlllliotwaludowego). PotwierdZJają to jego prace ogłaszane drukiem już w latach międzywojennych (dotyozące Wlażnych zabybków arch;i;tekJtury na Białor'usi, Wołyniu, Podolu) oraz powojennych - o architeJkt'l.III7.€Gdańsk.a oraz wsi pomorskiej m. ;i:nnym!i: Zaginione prace konkursowe StanisŁawa Noakowskiego Warszawa 1948; Zabytki Ziemi Kaszubskiej w iitografiach W~ktora Gonsienieckiego, Warszawa 1962; Architektura ludowa Polski PóŁnocnej Warszawa 1962; Gotycki klasztor dominikański we Lwowie w świetle gdańskiego rękopisu z XVI w. (K.A.U.), 1969, t. 2; Niski zamek we Lwowie (K.A.U.), 1972, i szereg innych. W dorobku ·swoim pozo~aWlił W1ielki mater~ał archiwalny, obejmujący zbiór dokumentacji obieMów drewniJanego budowniobwa ludowego w Polsce, w tym po. waimą ilość danych .z Pols-kii półnoonej, z,wla'9Zlczaregionu kaszub9k~ego. Był także czl()ir.,kiem 1iozmych <towarzy.S'tw i stowarzys:zeń, m. in. GdańsJkie~o Towarzystwa Naukowego, Stowar,zyszenia Historyków SZJtukii, Stowarzyszenia Architekitów Polskich, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Kmjo.znawczego, czlonkiiem KJOmiS'jiMuzeów :i Za.bytków iltd. P,rofesor dr Feli'ks Mail'lwwsiki bardzo się zasłużył dla nauki polsk'iej, zwłasz·cza w dziedzinie a'rchitekitury, a pnzede wszy·stkim na polu budowniotwa drewnianego. Był znawcą i miłośni!kJiem sztuki ·i k>ultury ludowej. W uznaniu ZJasług otr,zy'mał wiele 'nagród i odznaczeń m. ,innymi Złoty Krzyż Zasługi w 1957 .r., Krzyż KawalerskJi Orderu Odrodzenia Polski w r. 1972, Medal .Komisji Edukacji Narodowej w 1980 1'. Zmarł 7 Listopada 1985 r. Wojciech Blas.zkowski ZOFIA NEYMAiNOWA (1910 -11\987) W dniu 14 ozerwca 1987 To zmarła w Siemdzu mgr Zofia Ncymanowa, kie.roWln.iczka mlej.s.cowego Muzeum, z,asłuż'Ona pracownica na polu społecznym i nau.kowym, długoletni za.angaŻ/owany c.złonek PTL oraz honorowy członek tegoż Towar,zystwa. Mgr Zof,ia Neyma.nowa ur.odz,iła się w Pińc.zoWiie jako córka Ludw,~ka Waręskiego i Julii z Luniewskich. Ojciec jej był urzędnikiem, matka nauczycielk'l ;£'0'wiatowego Gimnazjum Męskiego w Pinczowie; ona też założyła dwie placówki uświz.towe: w 1897 ol'. Żelli;ką Szkołę Hc]nd~ową w Radomiu, a w 1912 r. Progimnazjum Żeńsk1e w Pińorowie. Wcześni'e s'tr,aciła rodziców: ojciec jej zmarł w 1920 r., matka w 1921 r. Od 1924 r. wycho.wyw.ała się w Tw.orkach pod Warszawą, li brata ciotecznego, dr \Vi1Jolda ŁunieWlsktiego. D.zięki jego star·aniom i pomocy ukończyła w 1930 r. Państwowe Gimnazjum im. Narcyzy Żmichow~kiej w Warszaw.ie oraz dwa f<J!kiuHety na WydZiia1e Humanistycz,nym Urriwersyitetu Warszaw,s,k.iego, tj. w 1938 r. filologię polską pod kierunkiem :pDOf.J. Krzyżano'Wls~iego, a w /1:939 r. ihistonię sztu;k!i pod ,kierunkiem prof. Z. Batowskiego. Tak z jednej, jak i drugiej �IN MEMORIAM 369 specjalności uzyskała dyplom magi'stra. Będąc ll1l<l Uniwersytecie Warszawskim pl1zez pewien czas pełniła funkcję asysten'tk.i u prof. Z. Ba-towsk.iego. Jesienią 1940 r. wyszła za mąż IZ<I Ste.fana Dobiesława Neymana, uc,z-n-ia Wyższej SlJkoły T'echnicznej, Mórego ojciec Józef, jako rejent, pracował w Warai'e, w biurze hipotecznym jej wuja Hipolita Luniewskiego. Ślub odbył się w Tworkach w kaplicy s<.p.italnej, Drugą wojnę światową Z. Neymanowa spędziła w Two°l.'kach i Prusz.kJOwie. W pierwsIzych latach Po ls.k,i Ludowej osaadła w SieradiZu, gdzie począibkowo p'r,acowala jako polonistka w miejscowym gimnazjum, póŹirlJiej, tj. w 1948 r. objęła kiero\\.'1.',ictwo Muzeum Regionalnego. W p'lacówce tej z wielkim poświęceniem i żarliwośoią przepracowała prawie lat 30. W ciągu tego czasu dokonała bardzo wiele. Przede wszystkim przeprowadJziha kap~tal:ny remont z'abyrtJkowego bu·dynku muzealnego i urządziła w nim pracownie, magazyny, bibłiOitekę o.r<lJiZ stałą wystawę a'rcheologiczną. historycZJną oj etn<JgraficZil1ą. Wielokrotnie 'Zwięks!Zyła ZJbiory muzealne, zwłaszcza w dziale etnograficznym. O<llzyskała Część dawnych oolrdzo cennych ekspOl!1atów ,rozproswDych po muzeach po:1skich. Położyła tArwałe podwaliny pod Sieradzki Park Etnograficzny. Opracowała jego założenia i lokalizację na łęgach nadwarciańskich (1971 r.). wytypo,wala slzereg obiektów zaby,tkowych z budownictwa ludowego, część z nich zwiozła do skansenu, część zabezpieczyła w terenie. ,Rozpoczęła też rekonstrukcję domu zgierskiego tkacza. W związku e realizacją skansenu wiele przeżyta rOiZczarowań i kłopotów. Z. :'-Jeymanowa zol'gauizowała też wiele wystaw czasowych w muzeum 'i p00a jego obrębem. W 1975 r. z ramienia M~ni's,terstwa Kultury i SZJtUJki,brała udZiiał w rea'lizowaniu ogólnoeu·ropejskiej wysi.awy e.tnograf:ic.ZJnej pt. "Miłość i małżeństwu". Wystawa ta odbyła się na terenie Belgii w Antwerpti i Liege pod patronatem C~ESCO. Z, Neymanowa prowadz.ila naukowe ba,dania etnograficzne w Sie'radzkiem, Łaskiem. Wieluńs,kiem. Radornszczańskiem i Opoczyńskaem. I'nrt'e'resowałasJę głównie folklorem, Siz:tuką ludową, kuLtem !ZIl11arłychora'z ceramiką nowożytną i ws'półczesną. Z etnogr.afii napisała kilkanaście prac, z których część zamieśc:ila w "Łódzkich Studiach Etnograficmych" (t. I, III, IV, V:III, XIV, XIX) i w "Pracach i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Ład.ZJi" (Sei1iia etnograficzna nr 3, 5, 7), część natomia s't w .folderach, przewodniku turys.tyozll1Jo-krajoznawozym i w katalogach wystawowy'ch poświęconych 5Iziuc'C,ludowej. W 1962 'r., jako reda'kJtorka, rozpoczęła wydawanie rocZin'ika muzealnego pt. "Studia ii. Materiały do Dz·iejów Ziemi Sieradzkiej". W pierwszym tomie tego wydawnictw,a ZiI1alazły 'się prace archeologicZiDe, numi'zmatycz.ne i etn,ografJczne. Z dużym wangażowaniem ,zajmowała się twórcami ludowymi. Dla nich co roku urrz,jdzała ,konkursy, wystawy, spotkania, wyjazdy, pomagalaum również w różnych życiowych pOItrzebach, Wiele też inicjatywy i przects'iębiorczości wykazała przy organizowaniu i prowadzeniu Sekcji Korespondentów Terenowych PTL. Ona też zorganizowała i k.ierowała Sekcją Miłośników Folkloru Złoazewa i okolicy, .którel w 1979 r. przekształciła w Kioł.o MJl.oŚil1ików Folkloru Złoazewa i okolicy. Zajmowała się też popularYZiacją etnografii, przes.złością SieradlZkiego tudz·ież historią sztuik.i. Akcję tą prowadzila nie tylko Ina terenie placóWiki muzealnej, ale również w bibl:io,tek.ach gromadZJk'i-ch, świetlicach wie,jsk1ch i na Studi:um Regionalnym. Dała Slię też poz.nać jako świetna gawędziarka w audycjach radiowych prowadzonych przez reda:kto,ra Zbigniewa, KOI'lzeJ1Jiowskiego. Działalność popularyzator;slką rozwijała ,także p.OiZagranicą. 24 Lud, t. LXXII �370 IN MEMORIAM W latach 1972 -1974 wygłoSliła w Jugosławii i Rumunii cykl odczytów 0 kulturze ludowej POIlslk,iśroicllkowej. Zajęcia zawodowe umiejętnie łączyła z pmcą społeczną. Przez cz,terry kadencje była radną WQjewódzildej Rady Narodowej w ŁodlZli.Przy tym działała w WojewódiZJkiej Komisj·i Kultury i SlZJbukli.Poza tym uczes.tniczyła ow p!l"acach PolskD.ego Towa'1'2ystwa Luclioz:na,wc;zego,p€t.niąc f.UI!1!kcjęz-cy sekretarza gene,ali!1ego, a pr.zez wieIe lat członka Za'rządu Głównego, uzy.s'kując w końcu godność hi:morowego azhmka tegoż TowaI'lZYlSlt.wa.Działała też jako prezes ŁódZlkiego OddJzri.alu PTL. Ona pnzyczyniła .się rówll1ież do powstania i roz.woju sieradZlkiego PRO Nu. Za swoją działalność zawodowo-społec2iną wstala OdzllilCtZlonam. in. Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia PoIsk'i oraz nagrodą im. Oskara Kolberga. Zmarła w Sieradz.u w clz.aslie śpiąc.ziki cukrzycowej, dnia 14 czerwCa 1987 r. Pochowan,a lZ.Q;stałana cmentarzu paraHalnym w Warcie. Jan Piotr BIBLIOGRAFIA 1955 Sztuka ludowa regionu Dekows":i PRAC ZOFII NEYMANOWEJ sieradzkiego, [w:) 10 lat sztuki ludowej województwa wystawy sztuki i rękodzieła ludowego, Łódź 1955, s. :r; - 44. 1956 Muzeum w Sieradzu, "Lud" 1956, t. XL H, s. 867 - 8'68. 1957 Sieradzkie, [w:) Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Ka:talog wy;'.awy, Łódź 1957, s. 9 - 10. 1958 Ptaszki godynickie, [w:] Sztuka ludowa województwa łódzkiego, Katal0g wy.stawy, Łódź 1958, s. 9 - 11. Katalog łódzkiego, 1959 Sztuka ludowa regiont\ radomszczańskiego, [w:] Sztuka ludowa ziemi radom- wystawy, Radom&ko 19509, brak paginacj-i. Epitafium z Szadka, "ŁódZJk.i.eStudia Etnogra:Ei1czme",Łódź 11959, t. I, s. -lI - 45. 1960 Wnętrze chaty w Klonowej i okolicy (Sieradzkie), "Praoe i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnog-raficz.nego w Łodz·i", Seria etnograficzna nr :] Lódź 1960, s. 207 - 240. 1961 Wnętrze chaty w Załęczu Wielkim (Wieluńskie), "Prace i Materiały Muzeum Archeologiaznego i Ebnogm:EicZJnego w ŁodZli.", Seri.a etnograficzna nr ~, Lódź 1961, s. 75 - 95. Zabytki cechowe z Sieradzkiego, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1961, it. WIr, 6. 37 - 44. 1962 Jan Samuel Lewental farbiarz i drukarz sieradzki (1816 - 1823), ,.Łódzkie Studia Ebnoga-aiiiczne", Łódź 1962, t. IV, s. 37 - 41. Ignacja Piątkowska (1866 - 1941), "Litemtura Ludo·w.a", Warszawa 1962. nr 1/2, szczańskiej, S'. Katalog 19-25. Muzeum Redaktor w "Lirteratura Ludowa", 'vVaToS'zaw'a 1962, nr 1/2, s. 9:3- 94. "Studia i Materiały do Dziejów Ziemi SieradlJk,ie'j". Lódź Sieradzu, rocznika 1962, t. I, ss. 130: 1963 Wnętrze chaty we Włynicach i okolicy (radomszczańskie), "Prace i Mateniały Muzeum ArcheologIi.aznego i Etnograficznego w ŁodlJi", Seria etnografliczna lI1r 7, Łódź 1963, s. 75 - 101. �371 IN" MEMORIAM Sztuka lltdowa Wyniki regionu konkursu "Sztuki sieradzkiego, ludowej Katalog regionu wystawy, sieradzkiego", Łódź 1963, &S. 32. Katalog wystawy, Sieradz 1963, s. 5 - 6. 1965 Sieradzka sztuka ludowa i zabawkarstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1965, bez paginacji. obrzędowa i zabawkarstwo ludowe, "Łódzkie Studia EtnoŁódź 1966, t. VIII, s. 1:1;62- 169. Sieradzkie kowalstwo ludowe, Katalog wystawy, Sieradz 1967, ss. 28. Sżeradzkie Łaskże (twórcy ludowi), "Łódzkie Studia Etnograf.iczne", Łódź J 972. t. XIV, s. 115 - 133. Rzeźba i zdobnictwo ludowe regionu sieradzkiego, Kaitalog wY'Sltawy, Sieradz 1972, s. 8 - 13. Sztuka ludowa, [w:] Sieradz i okolice, przewodnJik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 75 - 85. Co warto zwiedzić (Zabytki sieradzkiego), [w:] Sieradz i okolice, przewodnik krajoznawczy, Łódź 1974, s. 43 - 74. Jadwiga Grala (1912 - 1976), twórczyni ludowa, "Łódzkie Studia Etnograficzne", Łódź 1977, t. XIX, s. 133 - 139. Kilka lLwag o budownictwie i stroju sieradzkim, [w:] Sieradzki folklor i sztuka ludowa, Sieradz 1978, Katalog, brak pag-inacji. 1966 Sieradzka sztuka graficzne", 1967 197:!. 1974 J977 1978 Zestawlł: Jan Piotr Dekowski �~---------------------------------~ łł Informujemy. że nakładem Polskiego Towarzystwa zały się dwie bibliografie zawartości czasopism wa". Publikacje te są pierwszymi bibliografiami j zycje opracowane domską ~ ~ ~ zostały z Ośrodka przez Grażynę Dokumentacji Ludoznawczego "Lud" i "Literatura luclotych czasopism. Obie po- Ewę Karpińską i Informacji uka- i Morię Etnograficznej Niewia- PTL w Łodzi: 1. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LUD" ZA LATA 1895 - 1985. Wrocław 1988. Cena 1.000 zł. Nakład: 1.000 egz. ł sporządzono ł działach l eja : : tj. zostało dział w oparciu agólny. teoria o kryteria kultury treściowe w ośmiu i metodologia. zasadniczych historio i organize- etnografii. muzealnictwo, etnografia Polaków, etnografia powszechna, nauki pomocnicze, varia. Publikacja zawiera 4.288 pozycji. zaapatrzona jest w indeks asobowy, edytorskie poszczególnych ł indeks nazw geograficznych i etnagraficznych Of : , : tomów "Ludu". ~ Nakład: 700 egz. , Bibliografia ł gadnienia ~ ludowej. ; matu, posiada teorii i metodologii mikrofolkloru. muzyki 19 działów i tańca, języka wierzeń. folkloru, magii, ludowej obejmujących prozy popularnej. medycyny ludowej, czelnego : OBIE POZYCJE WYSYŁAMY ZA ZALICZENIEM POCZTOWYM!!! rystycznych w kulturze poprzedzono "Literatury artystycznej, wstępem folkloryzmu. Profesora dr sztuki Czesława np. narracyjnej, literatury ł ł ł łość teatru ~ ~ : inspiracji ludowej Hernasa, za- paezji j dra- folklo- ~ ł : ~ i i inne. Ca- ~ redaktora na- Of ł Ludowej". ł I Of ł problemowych folkloru, I" ~ł' ~ : ~ ; oraz noty 2. BIBLIOGRAFIA ZAWARTOŚCI "LITERATURY LUDOWEJ" ZA LATA 1957 - 1980. Wrocław 1986. Cena 350 zł. l ;:, ł ~ l ~ Of ~. ! ł Zamówienia na kartach pocztowych przesyłać na adres: I" Zarząd Główny POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ul. Szewska 36 50-139 Wrocław ~ ł , ł ~ -------- l � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ec71d8c7e829b65c0e36147750c818e.pdf 65b7a0b9d5aae3246d5bb3d462c11db1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1965 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Subject The topic of the resource kultura społeczna rodzina społecznośc miejska małe miasta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1824 Title A name given to the resource Rodzina małomiasteczkowa / LUD 1989-90 t.73 Description An account of the resource LUD 1989-90 t.73, s.85-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beba, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. ARTYKUŁY I MATERIAŁY BOZENA BEBA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie RODZINA MAŁOMIASTECZKOWA. SPECYFIKA I PRZEMIANA Wobec bogactwa i różnorodności tematów, jakie mogą być podejmowane w badaniach nad rodziną I, wybrane w artykule do analizy prezentują się bardzo skromnie. Dotyczą specyfiki i przemian kulturowych rodziny małomiasteczkowej i obejmują takie zagadnienia jak: 1. cechy społeczno-demograficzne; 2. zróżnicowanie środowiska mieszkalnego; 3. zmiany w strukturze rodziny; 4. więź rodzinna na tle więzi sąsiedzkiej i zawodowej. Zważywszy jednak, że odnoszą się one aż do ośmiu miasteczek, to wydaje się, że wartość pracy polegać będzie raczej na wynikach analizy porównawczej niźli na zaprezentowaniu bogactwa tematyki związanej z rodziną. Podstawą opracowania są głównie materiały terenowe uzyskane w zespołowych badaniach nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Zgromadzone zostały w sześciu spośród ośmiu omawianych, a mianowcie w Bisztynku, Rynie, Nowogrodzie, Lidzbarku Welskim, Dynowie i Dobczycach. Materiały dotyczące Kobylina i Zagórowa zaczerpnięto z gotowego opracowania 2. Badania prowadzone były przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, pod kierunkiem A. Szyfer. Rozpoczęto je w latach siedemdziesiątych w czterech I Z. Tyszka, Socjo~ogiczny todologiczne problemy badań punkt widzenia nad rodziną, w badaniach nad [w:] Me1980, s. 11-24; Poznań 1980, rodziną, pod red. Z. Tyszki, Poznań J. Burszta, Etnogoraficzny punkt widzenia w badaniach nad rodzinq, s. 63-72. I B. Januszkiewicz, Rola tradycji w życiu społeczno-kulturowym środowisk łomiasteczkowych. Na przykładzie w maszynopisie, w posiadaniu wybranych autorki. miejscowości Wielkopolski. maPraca �8G miasteczkach byłego województwa olsztyńskiego - w Rynie, Bisztynku, Rucianem-Nidzie 3 i Lidzbarku Welskim. Kontynuowano w latach osiemdziesiątych w miasteczku Nowogród koło Łomży, Dynów koło Rzeszowa i Dobczyce koło Krakowa. Narzędziem badawczym był kwestionariusz wywiadu, różny w różnych miasteczkach, w którym jednak generalnie zwrócono uwagę na takie zagadnienia jak: 1. więź społeczna, rozumiana jako identyfikacja z określoną społecznością lokalną; 2. rodzina, sposób życia, obrzędowość rodzinna, więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa; 3. działalność lokalnych instytucji; 4. małomiasteczkowy system wartości; 5. obrzędy doroczne i inne małomiasteczkowe imprezy kulturalne o charakterze ludowym. Interesującego materiału dostarczyły również badania ankietowe dotyczące systemu wartości oraz miejscowe dokumenty państwowe i prywatne. Badania prowadzone były na 1011/0 próbie celowej proporcjonalnej z uwzględnieniem wieku i takich kategorii społeczno-zawodowych jak: rolnicy, rolnicy-robotnicy, robotnicy, rzemieślnicy, inteligencja. Chciałbym dodać, że wspomniany dość skromny zakres tematyczny, niezbyt konsekwentnie dotyczący zagadnień struktury rodziny albo funkcji rodziny, wypływa także z faktu, że badania nad rodziną małomiasteczkową miały zmieścić się w kontekście innych problemów, niemniej ważkich dla w ogóle badań nad małomiasteczkowymi społecznościami lokalnymi. Ponadto zróżnicowanie czasowe oraz niejednorodność narzędzia badawczego - kwestianariusza, przysporzyły mnie - podobnie jak autorom innych tematów - nieco kłopotu, zwłaszcza w analizie porównawczej. Jednakże dla ukazania trendów rozwojowych nie miało to większego znaczenia. Na temat rodziny małomiasteczkowej napisano jak dotąd niewiele. Najczęściej jeszcze w związku z monografiami społeczności lokalnych, gdzie wyznaczano jej różną rangę w kontekście innych problemów. Przykładem choćby trzy monografie wydane przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie 4. Ostatnie lata i badania pod kierunkiem Z. Tyszki podjęły tę problematykę w tym sensie, że w związku z teoretyczno-metodologicznymi założeniami badań warunków zróżnicowania procesów rozwojowych rodziny, wprowadzono pojęcie makrostruktury, mezostruktury i mikrostruktury społecznej. Makrostruk8 Ruciane-Nida nie zostało uwzględnione w opracowaniu, ponieważ nie prowadzono w nim badań nad rodziną. 4 A. Szyfer, Spoleczność i kultura malego miasta. Studium na przykladzie Rynu, Olsztyn 1982; B. Beba, Tradycja drobnomieszczańska w społeczności malomiasteczkowej Lidzbarka Welskiego, Olsztyn 1982; H. Murawska-Koprowska, Ruciane-Nida, kształtowanie się spoleczności uprzemysławianego miasteczka, Olsztyn 1984. �87 tury - podstawą zróżnicowania rodzin jest przynależność do określonej klasy, warstwy czy regionu; mezostruktury - podstawą jest zróżnicowanie poprzez typy społeczności lokalnych i mikrostruktury - podstawą różnorodność struktury samej rodziny i jej powiązań z kręgami towarzyskimi, familijnymi czy sąsiedzkimi 5. Nie omawiając szerzej szczegółów dotyczących założeń badawczych, pragnę jedynie zwrócić uwagę, że owe mezostruktury społeczne, które dotyczą społeczności lokalnych, a więc i społeczności małomiasteczkowych, wprowadzają pod obserwację badaczy rodzinę małomiasteczkową. Owoce tych badań są jeszcze niezbyt obfite (zaprezentowane w wymienionej pracy zbiorowej pod redakcją Z. Tyszki, gdzie poważny swój udział mają członkowie zespołu badawczego nad kulturą rodziny Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu pod kierunkiem Z. Jasiewicza) 6, lecz bliska już perspektywa pojawienia się będących w przygotowaniu prac na ten temat wzbogaci problematykę, może także o monograficzne ujęcie. Zanim przejdę do omówienia wybranych zagadnień związanych z współczesną rodziną małomiasteczkową, chciałabym w skrócie przedstawić jej tradycyjny model oraz biegunowe przeciwstawienie tego modelu, jakim jest współczesna rodzina wielkomiejska. Mają one tworzyć płaszczyzny odniesienia w określaniu cech charakteryzujących współczesną rodzinę małomiasteczkową i służyć analizie materiału empirycznego. Tradycyjna rodzina małomiasteczkowa (przez tradycyjną rozumiem XIX-wieczną), to właściwie dwa jej modele - rolniczy i rzemieślniczo-kupiecki. Małomiasteczkowa rodzina rolnicza była bardzo zbliżona do rodziny chłopskiej, zwłaszcza w swojej strukturze, ponieważ podstawą tej struktury był stosunek do ziemi i praca na roli, podobne w obu środowiskach. Ze względu na rolniczy charakter miasteczek w Polsce model rolniczej rodziny był w nich dominujący. Czym się charakteryzowała taka rodzina? Przede wszystkim była ona wielodzietna i wielopokoleniowa. Jej wspólną płaszczyzną była ziemia, dziedziczona - poza nielicznymi wyjątkami - w linii męskiej. Wyznaczało to patriarchalny charakter rodziny, czyniąc głównym autorytetem ojca, któremu pozostali członkowie - zarówno żona i dzieci, a także dziadkowie na dożywociu - winni byli posłuszeństwo. Ojciec decydował o sprawach majątkowych, o przyszłości dzieci i rozstrzygał o sprawach moralnych. Reprezentował rodzinę na zewnątrz. Ponieważ wszyscy członkowie rodziny zatrudnieni byli w gospodar5 nego, Z. Tyszka, Społeczne [w:] Rodzina a Bydgoszcz 1984, s. 15-22. 6 Rodzina a struktura uwarunkowania struktura społeczna, społeczna, cech rodziny praca i procesów zbiorowa życia pod red. rodzin- Z. Tyszki, praca zbiocowa, pod red. Z. Tyszki. op. cit. �88 stwie rolnym (także dzieci) ich role były ściśle określone i jakby przywiązane do wypełnianych obowiązków, wynikających z podziału pracy. Do roli kobiety należało wypełnianie obowiązków związanych z prowadzeniem domu, wychowaniem dzieci, obrządkiem bydła, trzody chlewnej i drobiu oraz pomoc w niektórych pracach polowych - zwłaszcza związanych z uprawą roślin okopowych. Do mężczyzny natomiast praca związana z konserwacją zagrody, większość prac polowych (przede wszystkim uprawa roślin zbożowych) i "obrządek przy koniach" 7. Na płaszczyźnie wspólnoty majątkowej i wzajemnych zależności między członkami rodziny kształtowała się określona więź rodzinna, która każdemu z nich wyznaczała przywileje i powinności. Niemniej ważna od rodzinnej była dla rodziny rolniczej więź sąsiedzka, która spełniała nie tylko doniosłą rolę ekonomiczną (głównie w sferze wzajemnej pomocy w pracach polowych), lecz także społeczną - przede wszystkim konsolidowała społeczność lokalną. W czym ta tradycyjna rodzina rolnicza różniła się od rzemieślniczo-kupieckiej? W rzeczywistości często niczym, bo w miasteczku o charakterze rolniczym rzemieślnik, posiadając zazwyczaj kawałek ziemi, był też jednocześnie rolnikiem. Lecz w swej modelowej postaci i w miasteczkach o charakterze rzemieślniczo-handlowym (wiele miasteczek zaboru pruskiego, szczególnie na obszarze Pomorza), odbiegała nieco od modelu rodziny rolniczej. Mimo jej patriarchalizmu, który podobnie jak w rolniczej wypływał ze stosunku własności, inna w niej była pozycja kobiety. Istniał w niej bardziej kategoryczny podział ról między małżonkami, ponieważ kobieta z reguły nie była angażowana w prowadzenie warsztatu rzemieślniczego. Była odpowiedzialna za dom i prowadzenie budżetu domowego i szczególnie to drugie dawało jej dość znaczną swobodę w decydowaniu o sprawach domowych oraz podbudowywało jej pozycję w rodzinie. (Myślę, że ów fakt jest niedoceniany w stwierdzeniach, które kobiecie w rodzinie drobnomieszczańskiej - rodzinie wywodzącej się z rodziny rzemieślniczej i kupieckiej - przypisują wręcz poddańczą wobec męża rolę). Podobnie jak w rodzinie rolniczej, kształtowały się wzajemne relacje między rodzicami i dziećmi, z tą jednak różnicą, że dzieciom rzemieślniczym i kupieckim, a zwłaszcza synom stawiano konkretne wymagania dotyczące zdobycia zawodu. Był on nieodzowny dla podjęcia pracy w warsztacie rzemieślniczym, ale jednocześnie stwarzał, co aktywniejszym jednostkom, możliwość usamodzielnienia się bez pomocy materialnej rodziców w sytuacjach konfliktowych. 7 S. Szynkiewicz, Rodzina, [w:] Etnografia Polski, Przemiany kultury t. I, praca zbiorowa, pod red. M. Biernackiej, B. Kopczyńskiej-Jaworskiej. trz.eba-Pojnarowej, W. Paprockiej, Wrocław 1976, s. 477-489. ludowej, A. Ku- �89 Bardzo istotną cechq rozmcującą rodzinę rolniczą i rzemieślniczo-kupieckć! była natomiast więź sąsiedzka, która wśród rzemieślników i kupców odgrywała marginalną rolę wobec istnienia cechów, bractw i stowarzyszeń, które nie tylko organizowały zewnętrzne sprawy ekonomiczne, ale całe życie społeczno-kulturalne, a nawet stanowiły płaszczyznę moralnej oceny R. Nie jest moim zamierzeniem przedstawić tutaj, jak kapitalistyczna, a później socjalistyczna industrializacja i urbanizacja rozkruszały stopniowo i jednocześnie stapiały w jedno owe modelowe postaci rodzin. Na ten temat literatura jest dość bogata 9, lecz pragnę - korzystając z przemyśleń Z. Tyszki - zaprezentować cechy współczesnej rodziny wielkomiejskiej, jako przeciwstawnego modelu, wyznaczającego kierunek zmian dotyczących w ogóle rodziny polskiej. Jest więc to rodzina, w której warsztat pracy został oderwany od spraw rodzinnych i w zasadzie nie stanowi jej własności prywatnej. Ma to istotny wpływ na podział ról, autorytetów - w ogóle wzajemnych relacji między członkami rodzin. Zarówno małżonkowie, jak i dzieci stają się partnerami w wypełnianiu obowiązków rodzinnych. Przeważnie oboje małżonkowie i częściowo dzieci zatrudnieni są poza domem, co daje im pewną niezależność ekonomiczną, obniżając poważnie znaczenie rodziny jako płaszczyzny interesu ekonomicznego (nie mówiąc już o przymusie), a dając miejsce coraz bardziej istotnemu życiu emocjonalnemu. Będąc rodziną nuklearną (rodzice + dzieci), dalece ekonomicznie i społecznie niesamowystarczalną, jest ona powiązana z rozlicznymi instytucjami, które wyręczają ją w zakresie niektórych funkcji. (Są to przeważnie instytucje o charakterze usługowo-technicznym, wychowawczYm i kulturalnym). Wielkomiejska rodzina jest ponadto heterogeniczna kulturowo i społecznie oraz anonimowa na tle społeczności, w której żyje. Charakteryzuje się dominacją więzi rodzinnej i zanikiem więzi sąsiedzkiej na rzecz przeważnie luźnych układów tworzyskich, kształtowanych na płaszczyźnie zawodowej 10. s Por. M. Barański, Rodzina od czasów najdawniejszych do końca XVIII wieku, [w:] Przemiany rodziny polskiej, pod red. J, Komorowskiej, Warszawa 1975, s. 23-51. v Patrz: A. Kłoskowska, Rodzina w Polsce Ludowej, [w:] Przemiany społeczne w Polsce Ludcwej, pod red. A. Sarapaty, Warszawa 1965, s. 505-551; J. Turowski, Przemiany współczesnej rodziny, "Zeszyty Naukowe KUL", t. 2, 1959, z. 4, s. 23-54; Z. Tyszka, Rodzina w ustroju kapitalistycznym i socjalistycznym, [w:] Przemiany rodziny polskiej, op. cit., s. 361-383; Z. Jabłonowska, Rodzina w XIX i na początku XX wieku, j.w. s. 52-71. IQ Z. Tyszka, Teoretyczno-metodologiczne podstawy badań funkcji rodziny współczesnej, [w:] Rodzina a struktura społeczna, op. cit., s. 140. �90 Przedstawione w wielkim skrócie modele rodzin są wyłącznie rekapitulacją tego, co zostało dotąd powiedziane w literaturze przedmiotu Jak już zaznaczyliśmy, mają one jedynie tworzyć tło i płaszczyznę odniesienia dla analizy materiału empirycznego. Określając cechy społeczno-demograficzne rodziny małomiasteczkowej wzięłam pod uwagę dwa zjawiska: dzietność i liczbę pokoleń zamieszkujących razem w rodzinie. (Dobór tych właśnie zjawisk został zdeterminowany zebranym materiałem terenowym). Dzietność, która jest przede wszystkim przedmiotem badań demografii, może być ujmowana na wiele sposobów. Dla potrzeb opracowania rozróżniamy jedynie dzietność idealną od zrealizowanej. Pierwsza z nich oznacza w demografii dzietność pożądaną, druga aktualną w czasie prowadzonych badań 11. Zagadnienie dzietności idealnej nie było przedmiotem badań kwestionariuszowych prowadzonych przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego. Rozpoznanie tego zjawiska przeprowadzono jedynie w miasteczku Zagórów i Kobylin. (Jak pamiętamy są to odrębne badania przeprowadzone przez B. Januszkiewicza). W obu miasteczkach pogląd na idealną liczebność dzieci w rodzinie kształtuje się podobnie. Kategorią różnicującą jest wiek. Młodzi (do których zaliczane są osoby do około 45 lat), za idealną uważają rodzinę z dwojgiem lub trojgiem dzieci, natomiast starsi wymieniają czworo i więcej. Ograniczanie liczby dzieci do dwojga czy trojga wśród młodych małżeństw wiąże się przede wszystkim z chęcią poprawienia warunków bytowych i czasem także możliwością uczestnictwa w kulturze. W sumie jednak świadczy o osłabieniu oddziaływania norm obyczajowych w planowaniu rodziny i wprowadzeniu w tę sferę rachunku ekonomicznego. Nie wiadomo czy deklarowane chęci wpłynęły na zrealizowany model dzietności rodzin w badanych miasteczkach, ponieważ brak na ten temat danych. Należy jednak przypuszczać, że miały one znaczenie w realizacji zamierzeń. Pośrednio potwierdzają to wyniki badań z pozostałych miasteczek, gdzie dzietność zrealizowana ogranicza się do dwojga trojga dzieci. Wyjątek stanowią dwa miasteczka postmigracyjne - R,yn i Bisztynek - gdzie przekracza ona nieco liczbę czworga dzieci. Wielodzietność rodzin, zwłaszcza we wsiach i miasteczkach na terenach postmigracyjnych, nie jest zjawiskiem przeze mnie odkrytym. Wiąże się to ze szczególną witalnością biologiczną, zwłaszcza migrantów - nazwałabym ich - z wolnego wyboru. Z faktem, że w większości 11 z. kobiet w Polsce, Statystyka Polski, GUS, Warszawa Dzietność idealna, s. 29, dzietność z.realizowana, s. 66 Dzietność Smoliński, 1980, oprac. �91 pochodzili oni ze wsi, gdzie tradycje wielodzietności były w latach tuż powojennych jeszcze bardzo silne oraz z przyczynami ze sfery psychiki, ponieważ narodziny dziecka traktowano jako prawo do zamieszkania na obcym terenie. Rozpatrzenie zjawiska dzietności poprzez kategorie społeczno-zawodowe i kategorie wieku pozwala dodać, że generalnie w badanych miasteczkach te wielodzietne rodziny są rodzinami przede wszystkim rolniczymi, dalej rolniczo-robotniczymi i robotniczymi o pochodzeniu rolniczym ze wsi. W przewadze też są nimi rodziny należące do starszej generacji, choć to zjawisko wiąże się także z faktem, że dzietności w rodzinach młodego pokolenia nie można uznać za zakończoną. Rodziny rolnicze i rolniczo-robotnicze są też jeszcze najczęściej rodzinami trzypokoleniowymi (dlatego tak niewiele ich w Lidzbarku Welskim - 72 na ogółem 1428 -, który jest miasteczkiem robotniczym o tradycjach rzemieślniczo-handlowych i stosunkowo dużo w Dynowie - 225 na 1119 - gdzie dominują tradycje rolnicze). Inaczej nieco kształtuje się to zjawisko w Bisztynku, gdzie rodziny rolnicze z reguły są dwupokoleniowe. Migrujący z mazowieckiej wsi przeważnie młodzi jeszcze małżonkowie nie zdążyli stać się dziadkami. Nie wiadomo też, czy wobec dominacji tendencji ograniczania organizacji życia rodzinnego do ram rodziny podstawowej, rolnicze rodziny w Bisztynku kiedykolwiek osiągną trzypokoleniowość. Ostatecznie jednak we wszystkich miasteczkach dominują rodziny dwupokoleniowe. Tak więc zarówno dzietność, jak i liczba pokoleń zamieszkujących razem w małomiasteczkowej rodzinie ulega redukcji. Podąża więc w tym procesie za przemianami charakteryzującymi rodzinę wielkomiejską· Rodziny małomiasteczkowe żyją w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym. Zróżnicowanie standardu mieszkaniowego w znacznej mierze związane jest z wyposażeniem miasteczek w podstawowe urządzenia komunalne. Drugą nie mniej ważką przyczyną owego zróżnicowania, są tradycje kulturowe, wyrażające się w sposobie urządzania mieszkań, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz w upodobaniach co do pożywienia i ubioru. Omawiane miasteczka są miejscem znacznych kontrastów w standardach mieszkaniowych. Zaryzykowałabym nawet twierdzenie, że większych niż w mieście czy nawet na wsi. Jeśli wieś polska w swojej zamożności różnicuje się bardziej poprzez regiony, to w warunkach małego miasta ono samo zawiera w sobie ten kontrast. Przyczyna tego leży najprawdopodobniej w strukturze społeczno-zawodowej mieszkańców małych miast - w marginalnym i bez perspektyw rozwoju rolnictwie małomiasteczkowym oraz w nader korzystnej sytuacji materialnej ma- �łomiasteczkowego rzemiosła i uprzywilejowanej pozycji niektórych zawodów inteligenckich. O najbardziej wyrównanym i jednocześnie dość niskim standardzie są mieszkania w Rynie i Bisztynku. Większość z nich podlega zarządom miejscowej gospodarki komunalnej, choć w rolniczym Bisztynku w odróżnieniu od robotniczego Rynu nieco więcej jest własnościowych domków jednorodzinnych. Ludność tych miasteczek przejawia mało inicjatywy w zakresie modernizacji mieszkań. Większą wagę przywiązuje się do samego wyposażenia wnętrz, pozostawiając sprawę remontów kapitalnych gospodarce komunalnej. Większe starania o podwyższenie standardu mieszkaniowego czynią mieszkańcy Nowogrodu - miasteczka o tradycjach rolniczych, zmieniającego się w rolniczo-robotnicze. Charakterystyczne w zabudowie tego miasteczka jest stawianie obok drewnianej krytej strzechą chałupy, murowanego domku jednorodzinnego z wodociągiem i kanalizacją. Kontrast jest więc dość specyficzny i nie przebiega między kategoriami społeczno-zawodowymi lecz między pokoleniami. Nie jest też drastyczny, bo owe (przeważnie należące do rolników-robotników) domki jednorodzinne, to nie luksusowe wille, poza tym dość równomiernie rozmieszczone w krajobrazie miasteczka. Potwierdzają raczej jednorodność kultury społeczności i jednorodność zmian niźli ich zróżnicowanie. Podobnie w Lidzbarku Welskim nie zauważa się jakichś drastycznych kontrastów mimo, że w tym miasteczku luksusowa willa nie jest obiektem rzadkim. Lecz generalnie standard mieszkaniowy jest w nim znacznie wyższy, co wypływa z faktu, że większość budynków stanowią domki jednorodzinne zbudowane przeważnie w latach sześćdziesiątych. Ten pęd do budownictwa domków jednorodzinnych ma swoje źródło w konieczności odbudowy miasteczka zniszczonego w działaniach wojennych oraz w potencjale ludności o tradycjach rzemieślniczych, szczególnie aktywnej w kształtowaniu środowiska materialnego. W odniesieniu do Kobylina i Zagórowa nie dysponuję takimi informacjami, które pozwoliłyby mi określić standard mieszkaniowy w tych miasteczkach. Można jedynie przypuszczać, że w Kobylinie jest on zbliżony do tego, jaki reprezentuje Lidzbark Welski, czego przyczyną jest fakt, że te dwa miasteczka leżą na obszarze kultury wielkopolsko-pomorskiej, która ukształtowała już wcześniej zarówno środowisko materialne, jak i postawy ludzkie wobec kształtowania tego środowiska (tradycje pracy organicznej). Na pewne zróżnicowanie między Lidzbarkiem Welskim a Kobylinem może wpływać fakt, że Kobylin posiada nieco mniejszy potencjał ekonomiczny i dość znaczny udział rolników w strukturze społeczno-zawodowej. Najbardziej kontrastowe ze względu na stan budynków są dwa ostat- �93 nie spośród omawianych miasteczek - Dynów i Dobczyce, choć generalnie Dobczyce reprezentują nieco wyższy poziom niźli Dynów. Istnieją w nich jakby strefy biedoty i bogactwa. W pierwszej spotkać można rozpadającą się chałupę starego rolnika czy rolnika-robotnika - emeryta, wyposażoną w niezbędne meble i sprzęty, zaś w drugiej stoją rzędem luksusowe wille, należące przeważnie do rzemieślników, ale także robotników i rolników (mających rodziny w Stanach Zjednoczonych) lub do lekarza czy weterynarza. Wobec dostrzeżonej olbrzymiej różnorodności sposobów urządzania mieszkań, zaistniała potrzeba znalezienia pewnych modelowych rozwiązań. Skorzystałam tu z doświadczeń i sugestii B. Januszkiewicza, który dla uporządkowania tej zróżnicowanej rzeczywistości wprowadził trzy modele - tradycyjny, nowoczesny i eklektyczny 12. W tradycyjnym modelu wyposażenia wnętrz dominują stare meble. W miasteczkach o tradycjach drobnomieszczańskich, czyli w Lidzbarku Welskim, Kobylinie i Zagórowie, meble te nawiązują do stylu mieszczańskiego - są ciężkie, wielkie, solidne i wykonane przeważnie przez rzemieślników na specjalne zamówienie. (W Lidzbarku Welskim jest ich stosunkowo najmniej z powodu zniszczeń dobytku w trakcie działań wojennych). Posiadają je przeważnie zasiedziałe w miasteczku zamożne rodziny rzemieślnicze, kupieckie czy urzędnicze, tzw. "obywatelskie". W skład tych mebli wchodzą zazwyczaj łóżka tzw. "małżeńskie", komody, szafy trzydrzwiowe, szafonierki, kredensy, kanapy, a wyjątkowo też biblioteki i pianina. Głównymi elementami wystroju są w tym modelu narzuty na łóżka, tapczany, makaty, haftowane i wykonywane na drutach poduszki, koronkowe serwety i wreszcie obrazy, przeważnie o tematyce religijnej. W miasteczkach o tradycjach rolniczych, (w Nowogrodzie, Dynowie i częściowo w Dobczycach), w tym tradycyjnym modelu znajdują się raczej meble ludowe. Choć dość trudno już znaleźć wśród nich skrzynię malowaną lub kufer. Są to zazwyczaj prymitywne szafy, stoły, ławy, stołki, wykonywane przez miejscowych rzemieślników lub przez samych właścicieli. W dekoracji zaś dominują narzuty, makatki, serwety, o charakterystycznych regionalnych motywach, chodniki - "szmaciaki", które dotąd występują w miasteczku Nowogrodzie i Rynie (w Nowogrodzie jest to miejscową tradycją a w Rynie - mazurską, jak i napływową, wileI1ską). Ta "ludowa wersja" tradycyjnego modelu urządzania mieszkań dominuje wśród starych rolników, lecz spotykana jest również wśród starszych robotników i rzemieślników. W nowoczesnym modelu wyposażenia wnętrz (poza nielicznymi przykładami oryginalnych rozwiązań) panują meble segmentowe - co do12 B. Januszkiewicz, op. cit., s. 99 i nast. �94 tyczy głównie mieszkań w blokach, oraz segmentowe łącznie z kompletami meblowymi - w zamożniejszych domkach jednorodzinnych. Ten model wyposażenia znajdujemy w każdym miasteczku i w każdej kategorii społeczno-zawodowej, raczej jednak wśród młodszych mieszkańców. Występowanie tego typu wyposażenia zależne jest przede wszystkim od zamożności, która wiąże się z wcześniej przedstawionym ogólnym standardem mieszkań. W porównaniu z modelem tradycyjnym znacznie uboższa jest tu dekoracja wnętrz. W zależności od tradycji rodzinnych (w sensie pochodzenia społecznego), jest w tej dekoracji trochę drobnomieszczańskości lub ludowości, albo w wyniku zanegowania tradycji - wielkie ubóstwo dekoracji lub "silenie się" na "miejską modę". Model elektyczny, to po prostu wymieszanie elementów tradycyjnego i nowoczesnego. Dominuje on we wszystkich miasteczkach jak wszystko, co ma charakter pośredni. Jest udziałem wszystkich kategorii społeczno-zawodowych i wszystkich kategorii wieku, z różnym oczywiście nasileniem. Najbardziej powszechnie występuje w Rynie i Bisztynku, co wiąże się z dość wyrównanym i niezbyt wysokim poziomem zamożności mieszkańców tych miasteczek. Zagadnienie przemian w strukturze rodziny ograniczę do rozpatrzenia wzajemnych relacji między małżonkami w oparciu o podział pracy w rodzinie i priorytet w podejmowaniu decyzji oraz do omówienia wzajemnych stosunków rodziców i dzieci. Gdybyśmy chcieli oprzeć nasze stwierdzenie o równouprawnieniu małżonków w rodzinie małomiasteczkowej na wynikach badań dotyczących podziału pracy, musielibyśmy stwierdzić, że do tego równouprawnienia jest jeszcze daleko. We wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje bowiem tradycyjny podział pracy. (Przez tradycyjny rozumiem ten, jaki został ustalony we wcześniej zaprezentowanych typach rodziny rolniczej i rzemieślniczo-kupieckiej). Nie jest on tak rygorystycznie przestrzegany i tak kategoryczny, jak w swej klasycznej wersji - jednak istnieje. W większości rodzin Kobylina i Zagórowa, jak stwierdza B. Januszkiewicz 13, a szczególnie tam, gdzie kobieta nie podjęła pracy zawodowej, nadal utrzymuje się przekonanie, że mężczyzna powinien pracować zarobkowo, natomiast kobieta winna zajmować się prowadzeniem gospodarstwa domowego i wychowywaniem dzieci. Ale i w tych rodzinach, gdzie kobieta podjęła pracę zawodową, nie odciąża się jej zbytnio od obowiązków domowych. Pewne odstępstwo od tej tradycji zauważalne jest jedynie wśród młodych małżeństw, przede wszystkim inteligenckich, urzędniczych i częściowo robotniczych oraz w bard~o starych małżeństwach urzędniczych czy robotniczych, gdzie mąż-emeryt, II Ibidem, s. 116. �H5 z braku zajęć zawodowych, pomaga żonie w prowadzeniu gospodarstwa domowego. To dość powszechne przekonanie o różnych sferach odpowiedzialności mężczyzny i kobiety ma znaczny wpływ na ocenę pracy zawodowej kobiety. Traktowana jest przeważnie jako przymus ekonomiczny - i to zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Ma ona dla kobiet niewiele wspólnego z realizowaniem osobistych ambicji (poza środowiskiem inteligenckim i urzędniczym). Dlatego też nie praca zawodowa a dobre prowadzenie domu jest ambicją kobiety i z tego czerpie ona satysfakcję. Za to też jest ona oceniana przez opinię publiczną, natomiast mężczyzna za zapewnienie rodzinie materialnych podstaw egzystencji. Wracając jednak do spraw równouprawnienia, stwierdzić wypada, że chyba trafniej będzie je wiązać z priorytetem małżonków w sprawie podejmowania decyzji. Nie można bowiem zaprzeczyć, że pozycja społeczna kobiety w rodzinie znacznie wzrosła. Jest nadmiernie obciążona obowiązkami (zwłaszcza kobieta pracująca zawodowo), ale jednocześnie wyzwolona z tradycyjnej postawy żony posłusznej we wszystkim małżonkowi. W podejmowaniu decyzji zauważamy znaczne odejście od tradycyjnego, patriarchalnego wzoru, ponieważ dominującą tendencją jest porozumienie i wspólnota działań. W następnej kolejności podejmowanie decyzji należy do mężczyzny, co najsilniej występuje w Nowogrodzie i Dynowie w rodzinach rolniczych. Jedynie w Rynie i Lidzbarku Welskim miejsce to przypada żonom, co w pierwszym przypadku można tłumaczyć szczególną emancypacją kobiet (zwłaszcza bardzo aktywnych i samodzielnych kobiet wileńskich) w procesie migracji, w drugim natomiast tradycją rzemieślniczo-kupiecką. Ten dość jednolity obraz zjawiska wyczerpuje możliwość i potrzebę dalszych komentarzy czy wyjaśnień. Ostatecznie wypada jednak stwierdzić, że zmiany dotyczące wzajemnych relacji małżonków w rodzinie małomiasteczkowej przebiegają powoli i z podobnym we wszystkich miasteczkach zróżnicowaniem poprzez kategorie wieku i kategorie społeczno-zawodowe. Najbardziej tradycyjni są w tym zakresie rolnicy i ewentualne różnice między miasteczkami zależne są do ich udziału w strukturze społeczno-zawodowej. W porównaniu z wzajemnymi stosunkami między małżonkami, relacje między rodzicami i dziećmi uległy znacznie poważniejszym przeobrażeniom. Decydujące znaczenie w tym procesie miało uświadomienie (zarówno przez rodziców, jak i dzieci) możliwości usamodzielnienia się dzieci poprzez zdobycie zawodu. Rodzina małomiasteczkowa mimo, że w znacznym stopniu związana jest jeszcze z własnym warsztatem pracy (różnie w różnych miasteczkach, w zależności od udziału w ich strukturze społeczno-zawodowej rolników, rolników-robotników i rzemieślników, �ponieważ są oni właścicielami), nie jest V-l stanie stworzyć przymusu ekonomicznego dla młodszego pokolenia wobec możliwości, jakie oferuje industrializacja i urbanizacja. Dlatego też nawet w rodzinach rolniczych czy rzemieślniczych panują dość swobodne stosunki między rodzicami i dziećmi, oczywiście od momentu, kiedy te dzieci zaczynają zdobywać pewną samodzielność. Można to zjawisko prześledzić choćby w oparciu o znaczną swobodę, jaką rodzice dają swoim dzieciom w wyborze zawodów. Stosunkowo bardziej zachowawczy w tej sprawie są mieszkańcy Nowogrodu i Rynu, co wiązać należy z tradycjonalizmem kultury mazowiecko-kurpiowskiej - w pierwszym przypadku oraz z silną więzią rodzinną i upatrywaniem możliwości awansu społecznego poprzez wykształcenie wśród ludności wileńskiej, zamieszkującej w przewadze Ryn. Spośród kategorii społeczno-zawodowej bardziej sprecyzowane zdanie w sprawie zawodów dzieci mają robotnicy a nie rolnicy. Wśród robotników zdobycie dobrego zawodu przez dziecko staje się koniecznością życiową, podczas gdy dzieci rolników zawsze mogą pozostać na gospodarstwie. Jeśli nawet rodzice mają jakieś marzenia co do zawodów dzieci, to nie narzucają im swojej woli, ograniczają się do doradztwa, wskazując na ewentualne korzyści - zwłaszcza materialne, związane z jego wykonywaniem. Więź rodzinna, sąsiedzka i zawodowa, to zjawisko bardzo istotne dla funkcjonowania rodziny. Mówią one wiele, nie tylko o spójności rodziny, ale także o danej społeczności lokalnej - jej stopniu tradycyjności i zurbanizowania, stanowiąc istotną podstawę do wnioskowania o typologii miasteczek. Spośród trzech wymienionych rodzajów więzi we wszystkich przebadanych miasteczkach dominuje więź rodzinna. Polaga ona przede wszystkim na utrzymywaniu kontaktów rodzinnych okazjonalnych i powszechnych, na formach wzajemnej pomocy oraz na pielęgnowaniu pamięci i pamiątek rodzinnych. Kontakty powszednie dotyczą przede wszystkim rodzin o rozległych miejscowych koneksjach. Często mają one charakter bezinteresowny, po prostu "wpada się" do rodziny, by zapytać co słychać, przy okazji oplotkowując nie tylko członków rodziny ale i sąsiadów. Często jednak tym powszednim wizytom towarzyszy potrzeba i chęć niesienia drobnej pomocy: robienie zakupów, pilnowanie dzieci, uzyskanie drobnej pożyczki, itp. Odwiedziny "bez okazji" dotyczą także redzin mających krewnych w pobliskiej wsi, którzy zjeżdżając po zakupy do miasteczka, zatrzymują się u miejscowej rodziny. Inny charakter mają okazjonalne wizyty. Obejmują znacznie szerszy krąg krewnych, także tych, zamieszkujących poza daną miejscowością· W zależności od okazji ten krąg krewnych jest większy lub mniejszy. �97 Największe zjazdy rodzinne towarzyszą zwykle weselom i pogrzebom, nieco mniejsze - chrzcinom czy I Komunii świętej, zaś Boże Narodze;lie czy Wielkanoc, gromadzą mniejszy krąg rodzinny - tej trzypokoleniowej w linii prostej. Wzajemna pomoc rodzinna poza tymi drobnymi przysługami, które wymieniłam wcześniej, w poważniejszych sprawach polega jeszcze na wspólnej pracy przy budowie domu, na pomocy w pracach polowych (wśród rodzin rolniczych, gdzie często pokrywa się lub zastępuje pomoc sąsiedzką) oraz - co jest istotne zwłaszcza w obecnych czasach - na wzajemnym popieraniu się przy załatwianiu różnych spraw urzędowych. Więź rodzinna w pamięci rodzinnej i pamiątkach rodzinnych wyraża się dość słabo. Najsłabiej w miasteczkach o charakterze rolniczym, czyli w Nowogrodzie i Dynowie. Ale i w Dobczycach, Bisztynku i Rynie mieszkańcy niewiele wiedzą o przeszłości swojej rodziny. Ujawniają się w tej postawie tradycje rodziny chłopskiej - bez historii, jak ją określił F. Znaniecki. Większy kult do pamiątek rodzinnych przejawiają mieszkańcy Zagórowa, Kobylina a zwłaszcza Lidzbarka Welskiego, gdzie w tradycji drobnomieszczańskiej tkwiła dbałość o dokumenty, zwłaszcza te świadczące o specjalnych zasługach kogoś z rodziny. Istnieje jednak szansa na wzbogacenie tego przejawu więzi rodzinnej dzięki atrakcyjności fotografii i powszechności kolekcjonowania zdjęć rodzinnych, które być może w przyszłości staną się tą specyficzną kroniką rodziny. Siła i znaczenie więzi rodzinnej jest różna w różnych miasteczkach. W znacznej mierze, jak wspomnieliśmy, zależy od zasiedziałości rodzin zamieszkałych w jednej miejscowości. Dlatego też najsilniejsze jej przejawy spotykamy w Kobylinie, Zagórowie, Dynowie i Lidzbarku Welskim. W Nowogrodzie, który również charakteryzuje się wspomnianą już zasiedziałością rodzin, ta więź jest jakby nieco słabsza. Wydaje się, że gwałtowne zmiany urbanizacyjne (zatrudnianie się większości byłych rolników w przemyśle, w pobliskiej Łomży), były istotną tego przyczyną. Tradycjonalizm kultury (wielokrotnie przez nas podkreślany), wykorzystany został do skrystalizowania postaw, które zapewniają członkom społeczności najszybszy awans społeczno-ekonomiczny. Więź rodzinna w Dobczycach jest bardzo różna, od przejawiającej się w wielkiej zażyłości do luźnych okazjonalnych lub przypadkowych kontaktów. Brak jakiejś zasady jej występowania wśród kategorii społeczno-zawodowych i kategorii wieku. Wielu jest starych rolników i robotników zupełnie osamotnionych, których dzieci zamieszkują "w świecie", ale są również rolnicze i robotnicze rodziny tworzące ścisłe kręgi rodzinne, charakteryzujące się częstymi kontaktami i wszelkimi przejawami wzajemnej pomocy. W dwóch postmigracyjnych miasteczkach Rynie i Bisztynku funkcjo7 Lud l. LXXIII �98 nowanie więzi rodzinnej określiły specyficzne warunki. Bardzo rzadko mazowieccy migranci przybywali do Bisztynka w jakiejś większej grupie spokrewnionych rodzin. Dlatego też ich kontakty rodzinne mają charakter zewnętrznych, okazjonalnych i sporadycznych, dodatkowo utrudnionych faktem, że jako rolnicy muszą pilnować gospodarstwa i dobytku. Jednakże mimo większych utrudnień w kontaktach, wśród rodzin wileńskich zamieszkałych w Rynie więź rodzinna jest silniejsza. Utrudnione kontakty bezpośrednie z rodzinami pozostałymi za granicą rekompensowane są listownymi i jednocześnie wykazuje się wiele aktywności w kontaktach z rodziną, która rozproszona jest przeważnie na obszarze całego kraju. Ta aktywność w nawiązywaniu kontaktów w ogóle, duża życzliwość i otwartość rodzin wileńskich, sprzyja też w tworzeniu więzi sąsiedzkiej, która w Rynie, w odróżnieniu od Bisztynka, odgrywa istotną rolę w życiu społeczności, a w pierwszych latach po osiedleniu miała dominujące znaczenie w procesie integracji kulturowej. O więzi sąsiedzkiej wypada jednak powiedzieć więcej, zanim określimy różnice w jej występowaniu w pozostałych miasteczkach. Kryterium wyznaczania sąsiedztwa we wszystkich miasteczkach jest bliskość terytorialna, z tym, że ów zasięg jest różny dla różnych środowisk. Dla rolnika sąsiadem jest gospodarz za miedzą lub ten, który mieszka po drugiej stronie ulicy, a czasem wszyscy mieszkańcy całej ulicy lub zaułka. Podobnie dla robotnika, zamieszkującego domek jednorodzinny, sąsiadem jest ten, mieszkający najbliżej, lub też mieszkańcy z jednej czy drugiej strony do trzeciego lub czwartego domu. Jeszcze inaczej określane jest sąsiedztwo w kamienicy czy bloku, gdzie zazwyczaj wyznacza je ta sama klatka schodowa, rzadziej cała kamienica lub budynek. W odróżnieniu od więzi rodzinnej, więź sąsiedzka jest znacznie zróż.nicowana poprzez kategorie społeczno-zawodowe. Najsilniejsza jest wśród rolników i występuje wśród nich w najbogatszej postaci, zwłaszcza na płaszczyźnie pomocy sąsiedzkiej. Pomoc ta polega głównie na wspólnym wykonywaniu prac polowych, pożyczaniu maszyn rolniczych, wspólnych remontach gospodarczych, pomocy przy budowie domu itp. Więź sąsiedzka wyraża się także w bezinteresownych kontaktach, w zapraszaniu sąsiadów na niektóre uroczystości rodzinne (zwłaszcza na wesela) i na powszednich spotkaniach towarzyskich przy piwie. Nieco inny charakter ma już więź sąsiedzka wśród rolników-robotników. Zmianie ulegają zwłaszcza formy pomocy, które coraz rzadziej polegają na ',vzaj-2mności, czyli na tzw. "odrobku". Za przysługę po pro~tu się płaci. Kontakty towarzyskie i ich fo'rmy oraz częstotliwość zależne są od stopnia zażyło{;ci, ale przeważnie są bardziej ograniczone. IN rodzinach rćJbotniczych poprzez urzędnicze d0 inteligenckich. :::<1siedztwo ('oraz bardziej traci S\vój sens, jako więź społeczna Opc:.:'t2 �99 o potrzeby ekonomiczne. Coraz uboższe są formy wzajemnej pomocy, ograniczające się zazwyczaj do drobnych posług lub też pomocy w wypadkach losowych. Można powiedzieć, że "sąsiad" zastępuje stopniowo "sąsiedztwo" i że nabiera ono coraz bardziej cech kręgów towarzyskich, kształtowanych na zasadzie wyboru osób z otoczenia, które cenimy z racji ich cech osobowościowych. To społeczno-zawodowe kryterium jest podstawą różnic, jakie występują między badanymi miasteczkami w zakresie więzi sąsiedzkiej. Najsilniej w najbardziej tradycyjnych formach występuje ona w Dynowie, w drugiej kolejności w Nowogrodzie, następnie w Kobylinie i Zagórowie. Duże znaczenie ma także w Rynie, gdzie - jak wspomnieliśmy - jest to zasługą ludności wileńskiej oraz w Dobczycach. Natomiast bardzo słabo zaznacza się w Bisztynku (jeszcze stosunkowo nieźle wśród rolników), co świadczy o braku integracji tej społeczności oraz w Lidzbarku Welskim, w którym zamieszkuje niewielu rolników i rolników-robotników, i gdzie na jej ograniczenie wpłynęły rzemieślniczo-kupieckie tradycje. Trzeci rodzaj więzi, więzi zawodowe, mają właściwie charakter zalążkowy. Ich występowanie jest mniej więcej jednakowe we wszystkich miasteczkach. Pojawiają się najczęściej wśród rodzin robotniczych, urzędników i inteligencji (u tych ostatnich są podstawą tworzenia się elit małomiasteczkowych). Poza środowiskiem inteligenckim i częściowo urzędniczym, więzi zawodowe mają najczęściej formę pozadomowych spotkań towarzyskich przy piwie lub przy kartach. Nie mając znaczenia w ograniczaniu więzi rodzinnej, zaczynają jednakże stopniowo zastępować więź sąsiedzką. Podsumowując ostatecznie to, co bardzo skrótowo i wybiórczo zostało powiedziane o rodzinie małomiasteczkowej, stwierdzamy, że: 1. rodzina małomiasteczkowa jest w przewadze rodziną dwupokoleniową, z dwojgiem, trojgiem dzieci; większa dzietność występuje jedynie wśród rodzin migrantów; 2. żyje ona w bardzo zróżnicowanym środowisku mieszkalnym, bardziej zróżnicowanym niż rodzina wielkomiejska czy nawet wiejska; 3. wykazuje znaczną trwałość i zachowawczość w relacjach między małżonkami w zakresie podziału obowiązków, niezależnie od wzrostu pozycji społecznej kobiety; 4. stosunki między rodzicami i dziećmi uległy znacznemu rozluźnieniu, występuje duża tolerancja ze strony rodzicóv,' w określaniu karier zawodowych i celów życiowych dzieci. ;\I£ajątek, który w tradycyjnej rodzinie rolniczej czy drobnomieszczańskiej w znaszn2j mierze służył wymuszaniu posłuszeństwa L; dzieci, prawie całkovlicie stracił tamto znaczenie; 5. rodzina małom:as[~:'..?:l~o\vach::cakteryzuj2 się silną więzią rodzin- �100 ną, wspieraną więzią sąsiedzką. Więź i tradycje rodzinne stwarzają korzystne warunki dla awansu ekonomiczno-społecznego członków rodzin; 6. kultura rodzin jest w zasadzie homogeniczna (poza miasteczkami postmigracyjnymi). Poza tym, dzięki przede wszystkim więzi sąsiedzkiej, rodzina znana jest większości członków społeczności (wzajemna znajomość członków społeczności wypływa także z niewielkiej liczebności i zasiedziałości). Rodzina małomiasteczkowa charakteryzuje się zarówno cechami rodziny tradycyjnej, jak i współczesnej wielkomiejskiej. Jej istotą jest więc pewna "pośredniość" między wyróżnianymi modelami rodzin, choć wydaje się bliższa modelowi tradycyjnemu. Zmiany, jakim uległa rodzina małomiasteczkowa najsilniej uwidoczniają się we wzajemnej relacji pokoleń, w niewielkim stopniu zaznaczając się w innych sferach jej życia. Bożena Beba LITTLE TOWN FAMILY. SPECIFIC CHARACTER AND TRANSITION (summary) The following questions connected with provincial family are discussed in the article: social - demographic features, diversification of the residential environment, family structure changes, family bonds against the backround of neighborhood and professional bonds. The analysis of the listed questions is based on the empirical materials collected in the 70's and early 80's in six little towns in Olsztyn Region and Poland - Bisztynek, Ryn, Nowogród, Lidzbark Welski, Dynów and Dobczyce. The analysis included also Kobylin and Zagorów examined separately. As the analysis of the empirical materials reveal, the provincial family bears features of both traditional as well as contemporary family, yet the traditional features prevail. The family lives in a more diversified environment than the urban residential environment; it is most commonly a two generation family with two or three children; it manifests a conservative character of mutual contacts of the spouses - disregarding of the increase in the social position of the wife. While in the relation parents - children a considerable tolerance is observed in parent's attitude to their children choices of the life objectives. Moreover, the provincial family is characterized with a strong family and neighborhood bond. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81b244bd91e77786d0f20e7ae67ee80f.pdf 5b6694f3cd25164baefbd2a6e3018711 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1301 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1201 Title A name given to the resource Pneumatologia i pluralizm w wierzeniach ludów paeloazjatyckich / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.145-160 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 56, 1972 ANTONI KUCZYŃSKI PNEUMATOLOGIA I PLURALIZM DUSZ W WIERZENIACH LUDOW PALEOAZJATYCKICH W zrozmcowanym katalogu wierzeń ludów paleoazjatyckich problem pojęcia i funkcji duszy tworzy jedno z pierwszoplanowych zagadnień. Zanim przystąpimy do szczegółowego nakreślenia związanych z tym wyobrażeń, zatrzymamy się nad kwestią genezy idei duszy, której popularne pojęcie kojarzy się zazwyczaj z całością psychiki ludzkiej lub z jakąś inną niematerialną siłą w człowieku t. Odrzucając to pojęcie wkroczymy na krótko w rozważania z zakresu pneumatologii, która obok zagadnienia pluralizmu dusz, ich losów po śmierci człowieka oraz stosunku do ciała, zajmuje się genezą idei duszy. Genezę tę tłumaczy w pewnym stopniu polskie określenie - "dusza", laczące się z określeniem - "dech" lub "oddech". Również sanskryckie "atman" znaczy - "oddech", hebrajskie - "nefesz" oznacza "nabierać oddech", "nadymać", "dąć", greckie "pneuma" i łacińskie - "animus" łączy się także z wyrazem - "dech", "tchnienie", "wiatr" 2, a występująca w wierzeniach koriackich "dusza oddech" wywodzi się z określenia - "wuyl'wi", to jest "oddech" 3, któremu etymologicznie bliskie jest kamczadalskie "chuiiwi" 4, posiadające zapewne pierwotnie takie samo znaczenie 5. Wszystkie nazwy duszy mówią o jej Treść wierzeli religijnych, Warszawa 1965, s. 264-265. pod red. H. Haaga, Zurich 1956, szpalta 1494. " W. Jochelson, The Koryak. 1. Religion and Myths. Publications American Museum of Natural History, New York 19Q.5,s. 101. • G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen Einwohnern, deren Sit ten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. ; L Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, Stockholm 1958, s: 194. l Z. Poniatowski, , Bibel-Lexicon, 10 - Lud. tom LVI �1M; ANTONI KUCZYŃSKI ścisłym związku z oddechem lub wiatrem. Wiązanie oddechu z jakąś niematerialną siłą życiową - vis vitalis wywodzi się z prymitywnych doświadczeń człowieka, który często obserwował, że wraz ze śmiercią człowieka czy upolowanego zwierzęcia ustaje jego oddech, z którym naj prawdopodobniej uchodziło coś niematerialnego, decydującego o tym, że organizm żył. Podobnych przykładów można podać o wiele więcej, tu jednak zaznaczymy tylko, że np. Koriacy z terenu Syberii uważają człowieka za zmarłego z chwilą, kiedy ustanie jego oddech 6, podobnie też sądzi szereg innych ludów z różnych stron świata. Dodać tu także należy, że wyobrażenia ludów pierwotnych o duchach i duszach umacniane są przez widzenia senne, które, jak podkreśla F. Engels 7, przyczyniły się niewątpliwie do powstania przekonania o nieśmiertelności duszy. Szereg etnografów i podróżników badających egzotyczne plemiona odległych kontynentów, zgodnie informuje, iż krajowcy traktują sny jako rzeczywistość i są przekonani, że dusza podczas snu opuszcza ciało przeżywając wszystkie te przygody, które im się śnią. Dodajmy tu, że np. Indianie Brazylii i Gujany obudzeni z głębokiego snu zawsze uważają, że ich dusza faktycznie zajmowała się w nocy polowaniem, łowieniem ryb lub innymi czynnościami, wówczas gdy ciało spoczywało na posłaniu. Jedną z wiosek zamieszkałą przez plemię Bororo ogarnęła nawet panika, gdy dowiedziano się, że mieszkańcowi ich wsi przyśniło się, że zbliżają się wrogowie 8. Zamykając problem genezy idei duszy podkreślić trzeba, że dla człowieka pierwotnego trudnym było wyobrazić sobie, iż życie jest czynnością ciała. W związku z tym panowało przekonanie,. że śmierć jest wynikiem działalności złych duchów, nieprzyjaźnie ustosunkowanych do człowieka 9, a sam akt śmierci rozpatrywano jako ujście duszy, która ożywiała ciało. Ponieważ wraz ze śmiercią człowieka ustaje oddychanie, krwioobieg i działanie serca, ludzie pierwotni są przekonani, że siedliskiem duszy jest oddychająca pierś lub serce. Często duszę wyobrażają sobie w postaci cienia, oddechu, krwi, karla, węża, robaka, chrząszcza, ptaka 10. Nie bez znaczenia na genezę idei duszy, utożsamianej nieraz z oddechem, był zapewne fakt ożywiania kogoś za pomocą oddechu. Dowodzą tego prymitywne praktyki szamańskie, gdzie, np. wśród Czukczów, szaman W. Jochelson, op. cit., s. 104. K. Marks, F. Engels, Dzieła wybrane, t. 2. Warszawa 1949, s. 351. 8 J. G. Frazer, Złota gałąź, Warszawa 1962, s. 173. 9 Plemię australijskie Kurnai zawsze przypisuje śmierć działalności zlega czarownika. Par. A. W. Howitt, The Native Tribes of South Australia Aborigines, Londyn 1904, s. 49. Przykładów takich można podać o wiele więcej. 10 J. Lippert, Der Seelencult in seinen Beziehungen zur althebraeischen Religion, Berlin 1881, s. 6, 36. Por. także J. G. Frazer, op. cit., s. 170-183. G 7 �Pneum,atoloC)ia, j pluralizm dusz 147 dmuchał w oczy lub usta zemdlonego człowieka podczas obrzędu przekazania mu nowej duszy. Wspomnijmy także opis stworzenia świata w Księdze Rodzaju, w której czytamy, że "Jahwe Bóg ulepił człowieka z mułu i ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia" 11. Zbieżność w wątku fabularnym i myśli przewodniej zawartej w Ks'ędze Rodzaju jest tak uderzająca z wyobrażeniami niektórych ludów }rymitywnych o powołaniu czegoś do życia przez "tchnienie weń duszy\ iż trudno wątpić o bezpośredniej zależności obu wersji. Przedstawione przykłady nie wyczerpują w pełni zagadnienia genezy idei duszy, a ciekawe materiały z tego zakresu zgromadzone są w artykule F. Manthey'a 12, ukazującym inne poglądy wyświetlenia tego problemu, a także w pracach J. Pastuszka 13, E. Preuss'a 14, L Paulsona 15, S. Pringle-Pattison'a 16, E. Erbmanna 17 i innych zawierających szereg interesujących wiadomości z zakresu pneumatologii 18. Przejdźmy teraz do zagadnień czasu wykształcenia się pojęcia - "dusza". Problem jen wymaga pewnej korespondencji z cechą pierwotnych poglądów na życie, a przede wszystkim z animizmem, którego istotą jest wiara w byty duchowe. W miarę upływu tysiącleci człowiek coraz bardziej zaczynał się wyodrębniać ze świata przyrody, przechodząc stopniowo w swym myśleniu od rzeczy do istoty. Dodać należy, że różnica pomiędzy duszą a duchem jest niewielka z punktu widzenia człowieka pierwotnego. Póki duch znajduje się w ciele człowieka, jest on jego duszą, a dusza, która opuściła ciało, staje się duchem. Duchy ludzi wyobrażał sobie człowiek pierwotny jako kopię ciała: "Dusza znajduje się w takim samym stanie, w jakim było ciało: silna, jeżeli człowiek zmarł nagle i w kwiecie wieku; mizerna i słaba, jeżeli człowiek był stary i umierał powoli; potężna i ważka albo marna i niewiele warta, jeżeli takie było ciało za życia; poważna i szanowana lub nie poważna i zapomniana, w zależności od losu człowieka na ziemi" 19. Wraz z rozwojem treści wierzeniowych pierwotne pojmowali Genesis, Księga Rodzaju, (przełożył z hebrajskiego ks. Cz. Jakubiec), Warszawa 1956. 12 F. Manthey, Powstanie duszy ludzkiej wedle wyobrażeń ludów, "Roczniki Teologiczno-Kanoniczne", Lublin 1957, t. 3, z. 2, s. 261-300. 13 J. Pastuszka, Dusza ludzka, jej istnienie i natura, Lublin 1947. 14 K. Th. Preuss, Tod und Unsterblichkeit im Glauben der Naturvólker, Tiibingen 1930. 15 1. Paulson, op. cit. lG S. Pringle-Pattison, The Idea of Immortality, Oxford 1922. 17 E. Erbmann, Untersuchungen zur primitiven Seelenvorstelung ..., "Le Monde Oriental", 1926-1927, t. 20, s. 85-236, t. 21, s. 1-185. 18 Por. także E. B. Tylor, Cywilizacja pierwotna, (przekład polski), Warszawa 1896-1898. 19 J. Lippert, op. cit., s. 16. �148 ANTONI KUCZYŃSKI nie duszy jako zlepka różnych sił życiowych - vis vitalis - zaczyna się z czasem zacierać, a sens takich słów, jak np. hebrajskie - "ruach" 20, czy papuaskie "karamornona" 21, zostaje zastąpiony wypracowanym przez odpowiednie zaplecze pojęciowe określeniem - "dusza". Aby jednak nie wchodzić w szczegółowe a zarazem zawikłane problemy genezy idei duszy, skoncentrujemy się na problemie ilości dusz, gdyż - jak wiemy dopiero pod wpływem chrześcijaństwa tylko duszy w człowieku. Tymczasem, utarło się wyobrażenie o jednej zdaniem E. Erbmanna 22, człowiek pierwotny wyróżniał co najmniej dwie dusze: - "K6rper-Seele" to jest "duszę cielesną" oraz "Frei-Seele" - "duszę wolną". Pluralizm dusz właściwy jest wierzeniom ludów prymitywnych na całym świecie, a także występował on w wierzeniach chińskich, staroegipskich czy greckich 21. Wspomnijmy tu, że jeszcze dzisiaj w pojęciu ludów szamańskich człowiek posiada kilka dusz, a np. u Tunguzów, jak to przedstawił S. Kałużyński 24, jedne dusze są kopiami całego człowieka, inne zaś tylko pewnych jego organów. Rozpatrując wierzenia Paleoazjatów o duszy człowieka oraz związane z tym zagadnienie z zakresu eschatologii, zaznaczyć należy, że systematyczne przedstawienie tego problemu trudne jest nie tylko ze względu na brak dostatecznej ilości źródeł. Sprawę tę komplikuje również fakt, że ekspansja prawosławia na obszary zajęte przez ludy paleoazjatyckie rozpoczęła się stosunkowo wcześnie, bo już w roku 1731, kiedy to założono pierwszą eparchię w Irkucku 25. Misje te wyeliminowały szereg zastanych tu wierzeń, zaszczepiając nowe prawidła wiary i nowe obrządki, przepajając stare treści wierzeniowe nowymi pojęciami. Wobec takiej sytuacji artykuł ten ma na celu zgromadzenie w jedną całość rozproszonych po licznych pracach relacji o wyobrażeniach Paleoazjatów na temat duszy oraz zarejestrowanie przemian, które nastąpiły w wyniku ekspansji prawosławia. Tak postawiony cel będzie zapewne skromnym uzupełnieniem wiadomości 20 D. Lys, "Ruach". Le souffle dans l'Ancien Testament, Paris 1962, cyt. za Z. Poniatowski, op. cit., s. 224, przypis 168. 21 "Karamomona", wyrażenie pochodzące z języka papuaskiego szczepu Gendów, znaczy mniej więcej tyle co - "dusza", a zarazem - "pierwiastek życia" i składa się z dwu słów: - "kara" to znaczy mniej więcej tyle co - "rozum" oraz "mamona" - to jest czyjeś albo ściślej - "jej odbicie" np. w wodzie, lub - "obraz", "cień". Cyt. za K. Moszyński, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław 1958, s. 742 oraz przypis 287. 22 E. Erbmann, op. cit. 23 Z. Poniatowski, op. cit., s. 268-269. 24 S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", nr 2, s. 69, Warszawa 196:3; tenże, Religie Azji Centralnej i Syberii, (w) Zarys dziejów religii, pod red. Z. Poniatowskiego, Warszawa 1964, s. 123. 25 1. S. Gurwicz, Etniczeskaja istorija Siewiero-wostoka Sibiri, Moskwa 1966, s. 65. �PneurnatologlU j pluralizm 149 dusz dotyczćlcych religii ludów Syberii, z której najlepiej opracowane jest dotychczas zagadnienie szamanizmu. Dodać należy, że w całokształcie wierzeń ludów paleoazjatyckich zarejestrowanych na przestrzeni od XVIII do XX stulecia. zachowało się wiele elementów animistycznych i totemistycznych. Informacje o nich rozproszone w szeregu drobnych artykułach i większych pracach typu monograficznego, stanowią cenne dopełnienie do współczesnych studiów z zakresu pierwotnych wierzeń religijnych. * Wspólną cech~1 paleoazjatyckich wyobrażeń o duszy jest pluralizm. Ponieważ, ogólnie biorąc, cecha ta realizuje się w obrębie wszystkich plemion Syberii, podkreślić zatem najeży, iż wyobrażenia pneumatologiczne, tj. dotyczące genezy, istoty i losów duszy po śmierci ciała, nie tworzą tu jednolitego systemu wiet'zeniowego, lecz cechuje je wiele odcieni. W pojc;:ciu Jukagirów, których kulturę w końcu XIX i na początku XX w. badał W. Jochelson, człowiek posiada kilka dusz. Pluralizm ten cechują pewne różnice regionalne uwydatniające się przede wszystkim w nazewnictwie. W grupie Jukagirów tundrO\vych, których dialekt różni się znacznie od dialektu ich pobratymców z okolic Kołymy, występuje wiara w istnienie trzech d usz, które W. J ochelson przedstawia następująco: "J edna dusza nazywana jest "nu'nnin", to jest ta, która wędruje do "Królestwa Cieni". nazywanego "nu'nniji" "Kraj dusz" lub "yo'bunru" .,kun-burube" - "Rezydencja zmarłych". Druga dusza, zwana "e'heren", przechodzi po śmierci człowieka do nieba, podobnie jak i trzecia - "ono", która nieraz pozostaje jednak na ziemi. Zaznaczyć trzeba informuje 'N. Jochelson - że .,e'heren" w dialekcie tundry znaczy także "oddech". W tym sensie Jukagirzy kołymscy używają słowa "lu'ce", która to nazwa nie kojarzy się u nich z czymś niematerialnym, stanowiącym a tym, że erganizm żyje - a więc z duszą. "Ono'" w tundrze znaczy "cień" 26. Pierwsza z trzech dusz, zwana "nu'nnin", odpowiada swymi cechami ,.duszy głowy" znanej w vvierzeniach Jakugirów kołymskich. Druga z tych dusz - "e'hern" "dusza oddech". "oddychanie", jest zapewne duszą życia 27, której odpowiednik stanowi "dusza serca" występująca w katalogu wierzeń Jukagirów znad Kołymy. Wreszcie dusza zwana "ono", "cień", odpowiada prawdopodobnie trzeciej duszy Jukagirów kołymskich, która według relacji starego szamana miała [...] "rzucać cień na ziemię" 28. Jakkolwiek wierzenia Jukagirów tundrowych różnią się nieco od wy- 26 W. rican of 27 W. 28 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Natural History, New York 1926, s, 158. Jochelson, op. cit., s. :320. Jochelson, op. cit., s. 156. Tangus, Publications Ame- �150 ANTONI KUCZYNSKI obrażeń Jukagirów kołymskich, to nie można jednak tutaj przeprowadzić jakiejś ostrej linii podziału. O tym, jak Jukagirzy kołymscy pojmowali duszę, opowiedział W. Jochelsonowi stary informator, według którego: "Istnieją trzy dusze - "a'ibi"; jedna ma siedzibę w głowie, druga w sercu. trzecia przenika całe ciało. Człowiek wpada w chorobę, kiedy "a'ibi" głowy udaje się do "Królestwa Cieni" - "aibiji", albo ucieka do podziemnego świata do swych krewnych, przestraszona wtargnięciem do ciała złego ducha z kategorii .,kukul" albo "yo'ibe". W takich jednak wypadkach nie następuje śmierć i szaman może zejść do "Królestwa Cieni", po to, aby sprowadzić duszę z powrotem. Miarodajna jest dusza serca. Trzecia dusza rzuca cień na ziemię. Martwi nie mają cienia. Wraz ze śmiercią człowieka dusza z głowy udaje się do "Królestwa Cieni", co się zaś dzieje z dwoma pozostałymi - informator nie potrafił powiedzieć (...). Z postaci dusza podobna jest do jej posiadacza, tylko nie jest ona widzialna dla śmiertelników i ma zmniejszoną postać. Obiekty nieruchorne posiadają też duszę, ale tylko jedną. Ruch ożywionych obiektów zależy od duszy głowy" :?9. W. Jochelson streszczając swoje badania nad tym zagadnieniem podaje, że "dusza głowy reprezentuje intelekt, dusza serca kontroluje ruchy, to znaczy możność istot żyjących zmieniania swojego miejsca; podczas gdy trzecia dusza czuwa nad funkcjami fizjologicznymi" :lO. Z analizy materiałów dotyczących pluralizmu dusz w wierzeniach jukagirskich wynika, że dusza serca oraz ta, "która przenika całe ciało", są uważane za ożywiające siły, a jako reprezentantki życia fizycznego człowieka, kierują jego wszystkimi ruchami. Chociaż siedzibą jednej z nich jest serce, to nie identyfikowano jej z tym narządem, na co wskazują już choćby dwie różne nazwy dla serca i "duszy serca". Także "dusza, która przenika całe ciało" i kieruje fizjologicznymi czynnościami organizmu, jest duszą ożywiającą - cielesną. Określenie, że "rzuca ona cień na ziemię" ma zapewne oznaczać, że to właśnie ciało człowieka rzuca cień, a dusza, która je przenika, jest z nim zespolona. Nie słyszymy też, aby w wierzeniach jukagirskich dusza ta była identyfikowana z cieniem. Odnośnie tzw. "duszy głowy", która reprezentuje intelekt, przypuszczać należy, że jest ona duszą marzeń sennych, gdyż te, zdaniem Jukagirów, powstają na skutek jej wędrówki podczas snu człowieka 31. Kiedy dusza ta opuszcza człowieka na jawie, wtedy, według opinii Jukagirów, zaczyna ona szaleć; z jej nieobecnością wiąże się też wiele innych niedomagań. Tu właśnie uwidacznia się fakt, że definicja W. Jochelsona, który funkcje fej duszy ogranicza jedynie do intelektu, jest zbyt ciasna. Skoro jej dłuższa 29 30 31 W. Jochelson, lac. cit. W. Jochelson, op. cit., s. 157. W. Jochelson, lac. cit. �Pneunl,atologia i pluralizrn 151 dusz nieobecność mogła spowodować chorobę, utratę świadomości i rozumu, wydaje się rzeczą oczywistą, że nie reprezentowała ona tylko intelektu 32. Wyobrażenia o utracie duszy. jako przyczynie choroby, występują u Jukagirów wraz z wyobrażeniami o wtargnięciu złych duchów do ciała. "Ponadto - informuje W. Jochelson - dusza głowy nie opuszcza ciała z własnej inicjatywy, lecz na skutek lęku przed "ku'kul" albo "yo'ibe" tj. złymi duchami, które wstępują do ciała człowieka powodując jego chorobę. W takich wypadkach nieobecność duszy głowy nie jest przyczyną, lecz jedną z konsekwencji choroby, która komplikuje sytuację. Aby przeprowadzić kurację, szaman musi dokonać dwóch zabiegów: wypędzić złego ducha i spowodować powrót zbiegłej duszy" 3:1. Z obszernego materiału, jaki zgromadził W. Jochelson o leczeniu choroby przez szamana, można się przekonać, że dusza ta, którą określa on jako tzw. "duszę głowy", posiadała bardziej uniwersalny charakter. L Paulson jest zdania, że należy ją uznać za tzw. "duszę wolną" 34, stojącą na czele skomplikowanego systemu wyobrażeń pneumatologicznych właściwych Jukagirom. Dopełniając obrazu jukagirskich wyobrażeń o duszy wspomnieć należy nieco dokładniej o związanych z nimi zagadnieniami z zakresu eschatologii dusz, które przedstawione zostały W. Jochelsonowi 35 przez starego informatora znad rzeki Korkodon. Dusza mająca siedzibę w głowie udaje się po śmierci człowieka do "Królestwa Cieni", gdzie spotyka odźwierną, tj. starą kobietę, która zapytuje ją, czy przybywa na zawsze, czy też na okres przejściowy. Przebywające tu dusze żyły tak jak ludzie na ziemi, a otaczające je obiekty były cieniami lub duszami świata ziemskiego. Tak więc namiot, sidła, sanie, pies są tutaj cieniami, a dusze zmarłych polują na cienie reniferów, ptaków i ryb cieniami pułapek, łuków i strzelb. Zwierzęta, które są zabijane przez żyjących krewnych pozostałych na ziemi, są tymi samymi, których cienie były już upolowane przez dusze kuzynów myśliwego w "Kr6lestwie Cieni" 36. Druga dusza z siedzibą w sercu krąży "" 1. Paulson: Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker. Stockholm 1958, s. 176. 33 W. Jochelson, loco cit. :14 L Paulson, op. cit., S. 157. 35 W. Jochelson, op. cit., s. 157. :16 Według wierzeń jukagirskich powodzenie myśliwego podczas polowania zależy od tego, czy "cienie" zwierząt, na "które on poluje zostały wcześniej złowione przez jego zmarłych krewnych, których tzw. "dusza głowy" przebywa w "Królestwie Cieni". Bliżej o tym zob. W. Jochelson, dz. cyt., oraz L Paulson: Schutzgeister und Gottheiten des Wildes ethnographische bensvorstellungen, und (der Jagdtiere und Fische) religionsphanomenologische in Nordeurasten. Untersuchung Eine religions- jagerischer Glau- Stockholm 1961, s. 33. • �152 ANTONI KUCZYNSKI po śmierci człowieka przez 40 dni 37 nad jego grobem, po czym może wznieść się do niebiańskiego "Ojca Ognia" zwanego "Me'mdeye Eci'e", tak jak to czyni trzecia dusza, która za życia "przenika całe ciało" 38. Chcielibyśmy zwrócić tu także uwagę na inny aspekt problematyki pluralizmu dusz właściwego wierzeniom jukagirskim. Chodzi bowiem () to. że trzy dusze Jukagirów kołymskich nie mają specjalnych nazw, jak ma to miejsce u ich tundrowych pobratymców. W dialekcie kolymskim rejestrujemy jedną tylko nazwę - "a'ibi" - dla wszystkich trzech dusz 39. Fakt ten skłonił W. Jochelsona 40 do przypuszczeniu, że Jukagirzy kołymscy w swojej ideologii dotyczącej dusz pozostawali pod wpływcn'j sąsiadujących z nimi Jakutów, u których nazwa duszy - ..kuf' - oznacza trzy różne dusze 41. Porównanie to budzi sporo wątpliwości, gdyż zakres pojęciowy jakuckiego "kut" jest zupełnie inny au jubgil'skiego .,a'ibi": u Jakutów chodzi a potrójną duszę ciała, która oprócz "kut" posiada jeszcze duszę "iczczi" oraz "sur" 42, gdy tymczasem u Jukagil'ów ..a'ibi" oznaczało pierwotnie "dusza wolna" 4:l, które to określenie z czasem stalo się określeniem duszy w ogóle, stąd w ich wierzeniach mówi się często o .,a'ibi" głowy, serca lub ciała. Równie zróżnicowany, jak jukagirski, jest obraz wyobrażeń o duszy wśród Czukczów. Występująca w ich wierzeniach "dusza ciała". z\vana ;I~ Dusza ta straszy jakiś czas, jako rodzaj ducha groboweg0. Te 40 dni, o których wyżej mowa, wskazują na wplywy eschatologii rosyjsko-prawosławnej. Bliżej o tym zob. K. Ranke: Indogermanische Totenve1"e/l1"Ul1g, Ed. 1. DeI' dreissigste un<l vie1"zigste Tag im Totenkult der Indogermanen, w: "Folldore Fellows Communications", 140, Helsinki 1951, s. 13, 353. "I: W. Jochelson, op. cit., s. 157. ;19 W. Jochelson, op. cit., s. 158. 40 W. Jochelson, loco cit. 4! Powyższe twierdzenie W. Jochelsona nie jest zgodne z prawdą. Patrz przypis 19. 42 Wierzenia jakuckie przypominają w pewnym stopniu siedmiQPostaciową duszę ludzką tureckiego szczepu z Ałtaju, tj. Teleutów, u których również występuje dusza o nazwie "kuf', tj. "płód", "embrion" lub "sila powodująca wzrost i podtrzymująca życie" oraz dusza zwana "sur" - "obraz wygląd"; mianem ,.sur" określali Telueci również fotografię oraz rysunek postaci. W odniesieniu do .Jakutów zob. W. Sieroszewski, Dwanaście lat w kraju Jakutów, cz. 2, Kraków 1961, s. 292-293; E. Piekarski, Slowar jakutskogo jazyka, SL Petersburg 1907-27, s. 126, 2402; W. Troszczański, Ewolucija czornoj wiery u Jakutów, Kazań 1902. s. 147, 149. Do Teleutów porównaj też A. Anochin, Dusza i jego swojstwa po priedstawlenijam Teleutow, "Sbornik Muzieja Antropologii i Etnografii", 1929, t. 8, 253-269, a w literaturze polskiej S. Kalużyński, Szamanizm, "Euhemer", 1963, nr 2. 431. Paulson, Die primitiven Seelenvorstellungen der nordeurasischen Volker, cyt. wyd. S. 181. �PneumatoLogia i pluralizm dusz 153 "uvek'kirgin", nie została bliżej opisana przez W. Bogoraza 44. Wiadomości o niej nie występują także w opracowaniach innych autorów. Z tego względu nie wiadomo dokładnie, jaką rolę odgrywała ona w systemie v;ierzeniowym Czukczów. Nie wiemy też, czy jako dusza przenikająca ciało mogla je opuszczać. czy też była z nim nierozerwalnie związana, tworząc z innymi duszami kompleks sił ożywiających. Obok ,.uvek'kirgin" spotykamy tu wyobrażenia o duszach rąk i nóg. Te jednak są bardzo płochliwe i często giną. Człowieka, któremu zmarznie nos, określa się tu "ubogim w dusze" 45 rozumiejąc przez to, że któraś z dusz opuściła ciało. Zgubione dusze tylko szaman może odnależć, ale wówczas stają się one jego duchami pomocniczymi, określanymi "ya'anva-ka'lat". Często też duchy i demony mogą wyciągnąć duszę z ciała, która odnaleziona przez szamana. przybiera postać małego chrząszcza, a ten umieszczony na ciele człowieka, pełza po nim szukajac otworu wejściowego do wnętrza. Chrzqszcz może wejść przez usta, palce u nóg i rąk, pachę i inne części ciała. Zdarza się, że jeśli szaman nie może odnaleźć uprowadzonej duszy. wtedy jest on w stanie "wdmuchnąć w człowieka część własnej duszy, ktr>l'<lstaje się duplikatem zgubionej" 46. Złe duchy, zwane "kelet", krępują uprowadzoną duszę mocnymi więzami i zmuszają do obsługiwania lampy oraz używają jako miotły. Często przechowują ją za płonącą lampą i karmią łojem oraz mięsem, aby tak utuczoną uczynić zdatną do zjedzenia 47. \V związku z duszami ciała W. Bogoraz 48 wymienia jeszcze "the vital lorce of a living being", określaną przez Czukczów "tetke'yun", to jest coś w l'odzaju siły życia z siedzibą w sercu lub wątrobie, przedstawianej podczas misteriów szamańskich w formie małego wisiorka lub piłki skórzaoH W. Hogoraz. The Chukchee. II. Religion, Publications American Museum of Xatural History, New York 1907, s. 322. 4'; M. A. Czaplicka, iłborigi.nal Siberia. A Study in Social Anthl'opology, Oxford 1914, s. 260. Autorka 'pracy sądzi, że dane dotyczące określenia, iż ktoś ubogi jest w dusze wskazuje na istnienie w wierzeniach Czukczów specjalnej duszy nosa. a takiej jednak nie słyszymy w rełacjach W. Bogoraza, który dusze rąk i nóg porównał z ,.duszami organów" występującymi w wierzeniach wschodnio-grenlandzkich Eskimosów. Dokładniej o tym zob. W. Bogoraz, op. cit. s. 333; W. Thalbitzer, Les magiciens esquimaux, leurs conceptions du monde, de l'ame et de la vie, "Journal de la Societe des Americanistes", 1930, nr 22, s. 96; A. Hultkrantz, Conceptions of the Soul among North American Indians, Stockholm 1953, s. 56, 153. 4G W. Bogoraz, op. cit., s. 333, 460, 463. 47 Wedlug wier<:eń C"zu:kockich dusza ;pasi'ada IpoSltać antro.pomorficzną. Por. W. Bogoraz, op. cit. s. 297, s. 207. Także na rys. 208 widać jak zły duch połyka dziecko albo jego "duszę", tzn. małą postać ludzką. 41l W. Bogoraz, op. cit., s. 459, rys. 287. �1:")4 ANTONI nej wypełnionej siersclą renifera, mających symbolizować serce. KUCZYNSKI a doczepionych do płaszcza szamana. Wydaje się rzeczą prawdopodobną, że wierzenia związane z "tetke'yun" są odbiciem odległych treści religijnych, gdy Czukcze, tak jak i inne ludy prymitywne, nie posiadaj ac odpowiedniego zaplecza pojęciowego, nie byli w stanie wypracować takiej abstrakcji, jak pojęcie ..duszy" lub "ducha". L Paulson przypuszcza, że "tetke'yun" jest czymś w rodzaju "vis vitalis". które tkwi w sercu, wątrobie lub krwi. Za przypuszczeniem tym przemawia fakt przenoszenia siły życiowej podczas obrzędów szamańskich. kiedy to "stary szaman musi dmuchnąć w oczy lub usta odbiorcy. albo dźgnąć siebie nożem, którego ostrzem parującym jeszcze siłą życia, "tetke'yun" (tj. krwią - A.K.) przebija natychmiast ciało swego pacjenta" 49. Stosunkowo niewiele zachowało się danych z zakresu eschatologii dusz. Wiemy tylko, że u Czukczów pospolita była wiara, iż ludzie zmarli śmiercią naturalną dostają się do podziemnego świata, a ci, którzy zmarli w sposób gwałtowny, przechodzą do krainy niebiańskiej. Niektórzy jednak zmieniają się na ziemi w złe duchy "ke'let", które uprzykrzają życie człowiekowi i uprowadzają nieraz jego dusze 50. Zdaniem 1. Paulsona 51, W. Bogoraz przeoczył występowanie w wierzeniach czukockich tzw. "duszy wolnej", która miała reprezentować zmarłego w życiu pozagrobowym. Fakt ten uwydatnia się w sposób drastyczny, pisze on, gdyż "dusze członków" nie reprezentują człowieka za życia w jego pełnej osobowej identyczności i totalności, zatem nie mogą one swego właściciela reprezentować w krainie zmarłych. Być może. iż uwaga ta jest słuszna, gdyż badania W. Bagoraza przeprowadzone były w początkach XX stulecia, a ekspansja prawosławia, idąca na obszary Azji północno-wschodniej już od XVIII wieku, wyeliminowała szereg zastanych tu treści wierzeniowych, zatem i koncepcja wolnej duszy mogła się całkowiciE: zatrzeć. Wreszcie należy dodać, że suponowana przez W. Jochelsona 52 jedna, choć "podzielna" dusza, właściwa wierzeniom Czukczów. jest stanowczo nie do przyjęcia, a W. Bogoraz 53 stwierdza wyraźnie. że chodzi tu o pluralizm dusz. U Koriaków - podobnie jak u innych grup etnicznych Syberii - istnieje przekonanie, że człowiek posiada kilka dusz. Za najważniejszą uważają oni "duszę główną", zwaną "uyi-cit" lub "uyi'rit, dar Istoty Najwyższej. który otrzymuje dziecko jeszcze w łonie matki. Dusza ta zawsze przebywa 49 óD ól ,2 53 W. Bogoraz, op. cit., s. 425. W. Bogoraz, Op. cit., s. 333, 336. L Paulson, op. cit., s. 188. W. Jochelson, op. cit., s. 2:37. W. Bogoraz, Op. cit., s. 189. �P11elL'm.<ltologia i plul'aUzTIt 155 dusz: w człowieku lub obok niego pod postacią małego płomyka, który podczas choroby lub krótko po śmierci człowieka unosi się nad ciałem 54. Wyobrażenia o niej można zilustrować za pomocą konkretnych realiów 55. Dusza ta przedstawiona jest antropomorficznie. W osadzie niebiańskiej Istoty Najwyższej, posiadającej mnóstwo podporządkowanych sobie "dusz głównych", uwiązane są one do wielkiego słupa, przy czym długość rzemienia określa wiek osoby, która stanie się posiadaczem danej duszy. Dusza fa, zwłaszcza u dzieci, jest niedoświadczona i bojaźliwa, a przy najmniejszym przelęknięciu się opuszcza ciało. Jej dłuższa nieobecność może spowodować śmierć człowieka, ale w tym wypadku nie opuszcza ona ziemi natychmiast, lecz krąży nad zwłokami, a zdolni szamani, a potężnych duchach, są w stanie spowodować jej powrót do ciała 56. Drugą duszą właściwą wierzeniom Koriackim jest "wuyl'wi", którą W. Jochelson określa jako oddech i identyfikuje z duszą życia, za czym przemawiać ma fakt, że tylko wtedy uważają Koriacy człowieka za zmarłego, kiedy ustanie jego oddech. Dusza ta znajduje się wewnątrz człowieka i nie opuszcza go do chwili śmierci 57. Dusza jest więc utożsamiana z oddechem. Ciekawym zagadnieniem w wierzeniach Kodaków jest kwestia duszy zwanej "wu'yll", to jest "cień". Ze skąpych zapisów W. Jochelsona nie wynika wyraźnie, jaki jest jej charakter. Wydaje się jednak, że pełniła ona znaczną rolę w ich systemie wierzeniowym, skoro po śmierci człowieka udawała się do krainy zmarłych, czyli "Królestwa Cieni" 58. Omówmy wreszcie krótko problem eschatologii dusz, który przewija się w koriackich wyobrażeniach z tego zakresu. Tak więc "dusza główna" udaje się po śmierci człowieka do nieba, gdzie staje się podwładną Istoty Najwyższej, która nadaje ją mającemu narodzić się dziecku. Akt śmierci rozpatrują Koriacy jako ujście z ciała duszy, która tym ciałem poruszała, a fakt, że życie jest czynnością organizmu, jest dla nich niezrozumiały. Z tego też względu dusza, zwana "wuyl'wi", uważana jest za śmiertelną, a skoro przestaje ożywiać organizm, zatem i ona przestaje istnieć. Zmarły i jego trzecia dusza - "wu'yll-wu'yl1", to jest "cień", udają się do "Królestwa Cieni", czyli do podziemnego świata zamieszkałego przez "ludzi dawnych czasów", tzw. "peni'-nelau", w którym są sobowtórami zmarłych osób 59. W świecie tym - pisze W. Jochelson - "cień pojmowany jest jako H W. Jochelson, •.; W. Jochelson, • ti W. Jochelson, • 7 W. Jochelson, 58 VI. Jochelson, 59 W. Jochelson, The K01"yak. I. Religion op. cit., s. 93, rys. 40. op. cit., s. 102. op. cit., £. 101, 104. lac. cit. lac. cit. and Myths, New York 1905, s. 93. �15G ANTONI KUCZYŃSKI absolutnie materialny sobowtór zmarłej osoby" 60. Tak wi<;c cień jest duszą żyjącą w podziemnym "Królestwie Cieni", gdzie reprezentuje zmarłego jako materialna podobizna, podczas gdy "dusza główna", która udaje się do nieba, zostaje na ziemi reinkarnowana w spokrewnionym dziecku. Bliższe dociekania nad obrazem koriackich wierzeń o duszy są niemożliwe z uwagi na brak dostatecznych materiałów. Analizując jednak te, które istnieją, 1. Paulson 61 doszedł do wniosku, że tzw. "dusza główna" nie była pierwotnie pojmowana przez Koriaków jako dusza naczelna, lecz była jedynie duszą ciała o podobnym charakterze, jaki reprezentuje opisana przez W. Jochelsona "dusza cień" 6Z. Pogląd ten potwiel'dza, jego zdaniem, określenie "duszy głównej" - "uyi'cit" lub "uyi'rit" - posiadające rdzel1 zbliżony do czukockiego "uvik" - "ciało", a nazwa znanej Czukczom "duszy ciała" brzmi - "uvek'kirgin" (1. m. - "uvirit") G:l. We wstępie do kamczadalskich wyobrażeń o duszy oraz związanych z tym zagadnień z zakresu eschatologii zaznaczyć należy. że jest rzeczą prawie pewną, iż przed kolonizacją rosyjską lud ten wierzył w istnienie przynajmniej dwóch dusz. Pogląd ten sugerował W. Jochelson 64 pisząc, że właściwa wierzeniom kamczadalskim idea jednej duszy jest wyraźnym spadkiem prawosławia, a zanotowana przez niego nazwa tej duszy "wclf", chociaż odpowiadała wówczas chrześcijańskiernu pojęciu duszy nieśmiertelnej, była zapewne odbiciem star:ych wierzen, o ktc')rych \VSPOminają w osiemnastowiecznych relacjach G. Steller 65, S. Kraszeninnikow 66 oraz J. Kopeć 67. G. Steller 68 oraz S. Kraszeninnikow 6~ zgodnie stwierdzają. że podstawową zasadą wiary Kamczadali jest przekonanie o Istnieniu kruka stworzyciela, a dusza, która jest nieśmiertelna, udaje SIę po śmierci człowieka do swiata zmarłych, gdzie po połączeniu się z ciałem prowadzi życie podobne do ziemskiego. Jakkolwiek ekspansja prawosławia wyeliminowała szcc'eg tradycyjnych wierzeń w kulturze Kamczadali, to jednak w sto lat po \V. Jochelson, lac. cit. I. Paulson, op. cit" s. 193. 62 W. Jochelson, op. cit., s. 102. 63 W. Bogoraz, op. cit., s. 322. 64 W. Jochelson, The Yukaghir and the Yukaghirized Tungus, cyt. wyd., s. 237. ';5 G. Steller, Beschreibung von dem Lande Kamtschatka, dessen EinwohneTll, deren Sitten, Nahmen, Lebensart und verschiedenen Gewohnheiten, FrankfurtLeipzig 1774, s. 269. 66 S. Kraszeninnikow, Opisanije ziem li Kamczatki, Moskwa-Leningrad 1949, s. 409 i in. 67 (J. Kopeć), Dziennik Józefa Kopcia brygadjera wojsk Polskich z rozmaitych nót dorywczych sporządzony, Berlin 1863, s. 142-143. 68 G. Steller, op. cit., s. 269. 69 S. Kraszeninnikow, op. cit., s. 409. @ 6l �Pneumatologia. i plumlizm dusz It;7 relacji G. Stellera, S. Kraszeninnikowa i J. Kopcia, B. Dybowski 70 potwierdził ich spostrzeżenia, pisząc, iż wierzą oni, że po śmierci człowieka dusza udaje się do nieba - "dułchło" lub "kagulgch" - będącego kopią ziemi, gdzie dusze wąwozów, gór lasów i rzek tworzą krajobrazy niebiańskie, a dusze przedmiotów potrzebnych człowiekowi do życia służą mu tam w taki sam sposób, jak miało to miejsce na ziemi. Dopełniając obrazu omawianych tu zagadnień wspomnieć należy, że przed szerszym rozwojem akcji misyjnej wśród Kamczadali, G. Steller 7l zanotował inną nazwę duszy - "chuiiwi" - nie wyjaśniając przy tym, czy oznacza ona wspomnianą przez niego duszę nieśmiertelną 72, czy jakąś inną, która istniała zapewne w występującym tu katalogu wierzeń. Rozwiązując ten problem 1. Paulson 73 powołuje się na koriacką nazwę "wuyl'wi", która w ich wierzeniach oznaczała "duszę oddech". Przyjmuj ac zbieżność etymologiczną słowa "wuyl'wi" z kamczadalskim "chuiiwi" 1. Paulson 74 dowodzi, że znana była pierwotnie Kamczadalom wiara w istnienie duszy utożsamianej z oddechem. Dla zagadnienia pluralizmu dusz w wierzeniach Kamczadali ważna jest informacja G. Stellera 75 o występującej wśród nich wierze w sny, a w pojęciu ludów prymitywnych wiara ta jest odbiciem przekonania o wędrówce duszy podczas snu człowieka. Wobec skąpych danych, jakie posiadamy o wyobrażeniach dotyczących duszy u Kamczadali, tylko z wielką rezerwą i powoływaniem się na odpowiednie wierzenia sąsiednich Koriaków, przypuszczać należy, iż znane im było pierwotnie zjawisko pluralizmu dusz, które zatarły z czasem misje prawosławne, a zanotowana przez W. Jochelsona 76 nazwa jednej z tych dusz - "wcif" - przetr'ansponowana została w pojęcie duszy właściwej wierzeniom chrześcij ańskim. Interesujący obraz wyobrażeń o duszy człowieka spotykamy u Gilaków. L. Sternberg pisząc o niejasnej i skomplikowanej hierarchii tych dusz wspomina, że "zwykły śmiertelnik posiada tylko jedną duszę, bogaty dwie, szaman natomiast może mieć ich podwójną ilość. Tak adytymowski szaman (00') mial ogółem cztery dusze: jedną dala mu góra, drugą morze, trzecią niebo, a czwartą królestwo podziemi" 77. Jeśli chodzi o szamanów, 70 B. Dybowski, Cnoty i wierzenia Kamczadali, rkps. 7200/11. Biblioteka Ossolineum we Wrocławiu. 71 G. Steller, op. cit., s. 6:3. '" G. Steller, op. cit., s. 269. 7:, I. Paulson, lac. cit., s. 194. 7' L. Paulson, lac. cit . •., G. Steller, op. cit., s. 279. " W. Jochelson, op. cit., s. 237. 77 L. Sternberg. Die Religion der Giljaken, "Archiv fUr Religionswissenschaft", Lipsk 1905, t. 8, s. 496. �158 ANTONI KUCZYŃSKI to mowa tu zapewne o tzw. "duszach pomocniczych". którymi bywają zwierzęta morskie, ptaki i ssaki lądowe udzielone szamanowi przez "Pana gór i tajgi", "Pana morza" lub inne bóstwo przyrody. Z dalszych relacji L. Sternberga 78 nie wynika bynajmniej, aby "zwykły śmiertelnik" posiadał tylko jedną duszę. Typowe dla wszystkich szamani stów zjawisko pluralizmu dusz występuje również u Gilaków. Według Gilaków człowiek posiada kilka dusz, przy czym najważniejszą jest "ćegn", którą uznać można za "duszę główną". Dusza ta przedstawiana jest antropomorficznie, a jej rozmiary równe są rozmiarom ciała ludzkiego. Jej funkcje utożsamiane są z czynnościami całego organizmu, jest więc ona zapewne duszą ciała, w rodzaju duszy życia, gdyż po śmierci rozpada się razem z ciałem. "Choroba w pojęciu Gilaków jest najczęściej złą istotą, która wdarła się do ciała i powoli je niszczy" 79, przy czym chodzi tu prawdopodobnie o niszczenie duszy, która jest przyczyną życia organizmu. W głowie tej duszy mieści się "mała dusza" zwana "tarn", tj . .,białe jajko". "To ona - pisze L. Sternberg - zjawia się Gilakowi w marzeniu sennym i wszystko co on widzi podczas snu i co według jego zdania jest rzeczywistością, wykonywane jest przez tę duszę" 80. Oprócz tego dusza "ćegn" posiada "dwa cienie pomocnicze", zwane "cechn", które służą jej we wszystkich czynnościach 81. Dodać również należy, że w wierzeniach Gilaków osiadłych nad Amurem przewija się jeszcze myśl o posiadaniu przez człowieka dwu innych dusz, zwanych "urych" i "uz" 82, które należy zapewne traktować jako dusze ciała, gdyż łączą się one z sercem. Problem eschatologii wspomnianych powyżej dusz nie został dostatecznie wyjaśniony. Wiadomo, że tzw. "dusza główna" rozpadła się wraz z ciałem, a znajdująca się w jej głowie dusza, zwana "tarn", staje się duplikatem zmarłego 83. W świetle istniejących przekazów źródłowych o losie tych dusz po śmierci człowieka, a także o losie dwóch pozostałych dusz "urych" i "uz" oraz cieni pomocniczych niczego więcej powiedzieć nie można. Przedstawione materiały potwierdzają, jak się zdaje, tezę, iż wszystkim ludom szamańskim właściwy jest pluralistyczny system wyobrażeń o duszy człowieka. Badania tego problemu są dzisiaj trudne, gdyż wyobrażenia, L. Sternberg, op. cit., s. 463. L. Sternberg, op. cit., s. 461. BO L. Sternberg, Op. cit., s. 470; Tenże, Gilaki, Oroczi, Goldy, Negidalcy, Ainy, Chabarowsk 1933, s. 78, stąd zaczerpnięty jest cytowany urywek tekstu. 8! L. Sternberg, op. cit., s. 306. H2 L. Sternberg, loco cit. 83 L. Sternberg, op. cit., S. 331. Zobacz też inne materiały z zakresu eschatologii: L. Schrenck, Reisen und Forschungen im Amurlande in den Jahren 1854-1856, St. Petersburg 1881, t. 3, S. 650, 701; E. Krejnowi·cz, Rożdienija i smierti czelowieka po wozzrienijam gilakow, "Etnografija", Moskwa-Leningrad 1930, nr 1-2, s. 89-113. 78 79 �PneumalOl.ogia i pluralizm 159 dusz o jakich w tekście jest mowa, należą już do bezpowrotnej przeszłości. Zwycięstwo Rewolucji Październikowej wyrwało te ludy z władzy szamanów, a likwidacja izolacji społecznej i kulturalnej wprowadziła je na nowe drogi rozwoju. Użyte w tekście formy czasu terażniejszego traktować należy zatem umownie. ANTONI KUCZYŃSKI THE PLURALISM OF SOULS AND PNEUMATOLOGY OF PALEOASIATIC PEOPLES IN THE BELIEFS Summary In the cliversi fied inventory of the spiritual culture of Pale<Jasiatic peoples, the problem of the concept "soul" and its function constitutes one of the most important elements of religious feeling. A common feature of these beliefs is pluralism, whereas pneumatological 'concepts, i.e. those concerning views on the subject of the genesis, essence and fate of the soul after death, do not form a monolithic system among the Paleoasiatics, but are characterized by many different niuances. Among the tundra Yukagirs there exists a belief in the presence of three souls, as among their fellow-tribesmen from the region of Kolyma. Fundamental differences of belief in this group concern the location of these souls in the human body. Among the Kolyma Yukagirs there are no special names for the individual souls, and all three are called by the common name "a'ibi"; this is connected with Yakut beliefs, in which the word "kut" signifies three different souls. A similar differentiation to that encountered among the Yukagirs can be found in Chukot beliefs, according to which the so~called "uvek'kirgin" is the main soul of the body. Apart from it there are also the souls "arm" and "leg". These, however, are very timid and often go astray. On the subject of the body's souls the specialist on Chukot culture, V. Bogoraz, mentions' in addition "the vital force of a living being". located in the heart or the liver. On the basis of contemporary research it is presumed. that this soul is something- like "vis vitalis", which is situated in the heart. liver or blood. Beliefs associated with this soul are probably a reflection of distant religious motifs, coming from a time when the Chukche, like other primitive peoples, did not possess an adequate arsenal of ideas, and so were not able to conceive of such abstractions as "soul" or "spirit". A pluralistic type of soul beliefs can also be observed among the Koriaks. The most important for them is the "main soul", the gift of the Highest Being, received by the child while if is still in the mother's womb. The second soul is "wuyl'wi" ("vuyl'vi", which W. Jochelson defines as bl'eath and identifies with the soul of life; this is supposed to be proved by the fact, that the Koriaks consider a man to be dead from the moment when his breathing stops. Concerning Kamchadal beliefs in the sphere of soul pluralism and eschatology it must be stressed. that prior to Russian colonization this people almost certainly �160 ANTONI KUCZYNSKI believed in the existence of at least two souls. With time, however, Orthodox missions eradicated the pluralistic nature of their faith, and the name of one of the souls, "wchif", was converted to mean soul in the Christian sense. In the South Eastern Paleoasiatic enclave, represented by the Nivche - called Gilaks in earlier literature there also exists the conviction, that man possesses several souls. The most important of them is the "Tsegn", which is portrayed anthropomorphically. This soul has subsidiary souls, which serve it in all functions. The materials presented in the article confirm the hypothesis, that a pluralist view of the soul is characteristic of all Shaman peoples. This problem, as encountered among the Paleoasiatics, is entirely similar in the case of the other ethnographical groups of Siberia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ca9f60eed5683041ca7ce5e7b939e00.pdf 791322add0a5da80547dad3b239b9ee9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1302 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Afganistan - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1202 Title A name given to the resource Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.161-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A LY Lud, t. 56, 1972 KRZYSZTOF WOLSKI UWAGI NAD ROLNICTWEM NA PODSTAWIE ŚRODKOWEGO BADAŃ TERENOWYCH AFGANISTANU Z ROKU 1969 Poniższy artykuł, będący wynikiem obserwacji terenowych z późnych letnich miesięcy roku 1969, nie rości sobie pretensji do wyczerpania wszystkich zagadnień związanych z rolnictwem, zwraca jedynie uwagę na niektóre problemy silniej rzutujące na charakter afgańskiej specyfiki agrarnej. Marginesowo zostaną tu potraktowane zagadnienia hodowlane, pomimo że ta dziedzina narodowej gospodarki wysuwa się w Afganistanie na miejsce czołowe, a niektóre gałęzie hodowli zwierząt dostarczają produktów mających pierwszorzędne znaczenie w handlu światowym. Może właśnie dlatego, że chów zwierząt w Afganistanie i oparty na produkcji zwierzęcej eksport dywanów, kilimów i futer (karakuły) predominuje \V obrazie ekonomicznym i jest powszechnie znany, zajęto się dziedziną inną, dziedziną upraw roślin, jako zapoznaną domeną rolnictwa Afganistanu. Badania nad rolnictwem w Afganistanie l przeprowadził autor jako kontynuację swych wcześniejszych poszukiwań terenowych w Beludżystanie, Sindzie, Bahawalpurze i Pendżabie (Pakistan Zachodni) oraz Gudżeracie, Radżastanie, Pendżabie i Kaszmirze (Indie) i Nepalu w latach 1960-1961, 1964 i 1967. W Afganistanie przebywał autor latem 1969 r. w następują1 Wypadnie mi złożyć serdeczne podziękowanie p. mgr. Mieczysławowi Ptaśnikowi, dyrektorowi Zal7.ądu Muzeów i Ochrony Zaby.tków oraz p. mgr. Bogusławowi Płazie, vicemini'strowi Kultury i Sztuki za ułatwienie mi wyjaz:du na badania terenowe do Afganistanu. Wyrazy wdzięczności muszę przeka'zać p. ambasadorowi Janowi Petrusowi i p. radcy Leonowi Kopcińskiemu z Ambasady PRL w Kabulu za żyezliwąpomoc i serdeczną opiekę w Afganistanie. Osobno muszę rpodziękować moim informatorom tel'enowym p. Yunusawi Abbosi z Kolangar, p. Mirowkhanowi Sa fi z Kolangar, p. Aszrafowi Szarif z Gul Bahar i p. Gulam Faruk z Pol-e-Alam. II - Lud. tom LVI �162 KRZYSZTOF WOLSKI cych prowincjach: Kabul, Parwan (Czarikar), Bamiyan, Baghlan, Wardak, Logar, Ghazni. Są to tereny Hindukuszu Centralnego, gór Koh-i-Baba oraz gór Logar, tworzących północne przedłużenie Sefid Koh (Spin Garh). Badania terenowe przeprowadzono w następujących miejscowościach: Seraj-e-Amir Abdur Rahman Chan, Dar-ul-Aman (przedmieście Kabulu), Paghman, Ghazni (2220 m n.p.m.). Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, Czarikar, Gul-Behar i Dżebel-us-Siradż w dolinie Pandżiru, dolina rzeki Salang i tereny przy przełęczy Salang, Khindża w okręgu Pul-e-Chumri. W dolinie rzeki Ghorband: Czardeh Ghorband, Siahgird, Szehali u stóp przełęczy Szibar (3000 m n.p.m.) i w kotlinie Bamiyanu. Wszystkie te miejscowości leżą powyżej 1800 m n.p.m. Najwyżej wzniesione są Salang (przełęcz leży na wysokości 3660 m n.p.m.) i kotlina Bamiyanu (ok. 2500 m n.p.m.) Ludność Afganistanu nie jest jednolita. Południe i południowy wschód zamieszkują rdzenni Afganie, zwani niekiedy Pasztunami lub Patanami. Mówią oni wschodnio-irańskim językiem pasztu, dzielącym się na kilka dialektów poważnie zróżnicowanych. Pasztuni od stu lat osiedlani są przez władców Afganistanu na obszarze całego kraju (głównie na zachodzie) i mają stanowić element, na którym opiera się obecnie rządząca dynastia, wywodząca się z pasztuńskiego plemienia Durrani z okolic Kandaharu. Na zachodzie mieszkają Persowie, wśród których występują niewielkie skupienia Beludżów. Na północy kraju żyją ludy grupy tureckiej: Kirgizi, Turkmeni i Uzbecy oraz irańscy Tadżycy. Srodek zajmują Tadżycy i ludy mongolskiego pochodzenia Hazara; jedni i drudzy, podobnie jak Persowie z zachodu (z okolic Heratu), używają języka farsi czyli perskiego, współcześnie w Afganistanie nazywanego językiem dari 2. W górach wschodniego Afganistanu mieszkają drobne grupy mówiące językami należącymi do pośredniej grupy pomiędzy językami irańskimi a indyjskimi. W Afganistanie występuje około dwudziestu pięciu języków z licznymi dialektami na większych obszarach językowych. Kulturowo można Afganistan podzielić na obszary przynależności do kręgów: centralno-azjatyckiego na północy, irańskiego na zachodzie i południowym zachodzie, a indyjskiego na południowym wschodzie. Dzięki takiemu układowi etnicznemu, tradycyjne nazewnictwo narzędzi produkcji przedstawia prawdziwą mozaikę. Trudno dostępne i odseparowane od reszty kraju doliny górskie powodują jeszcze większe zróżnicowanie; dialektowe w nazewnictwie, a techniczne w szczegółach narzędzi czy w sposobie wykorzystania i pracy. 2 Ze względów politycznych podtrzymuje się nazwę dari starając się wycofać z użycia nazwę farsi, a przeforsować sugestię, jakoby dari mial być innym językiem, niż farsi. W obrębie farsi w Afganistanie występuje sporo lokalnych różnic dialektalnych. �Uwagi nad rolnictwem srodkowego Afganistanu 163 Prawie 90% ludności kraju jest zawodowo czynna w rolnictwie. Nawet ludność niewielkich miast zajmuje się głównie uprawą roli i sadownictwem, a dopiero ubocznie innymi zajęciami, jak rzemiosło, handel czy pośrednictwo lub transport. Do ludności rolniczej zalicza się koczowników 3 będących w przeważającej większości hodowcami zwierząt. Hodowcami zwierząt są pełni nomadzi 4 (wielcy nomadzi), prowadzący wędrowny tryb życia i nie zajmujący się rolnictwem. Seminomadzi prowadzą również wędrowny tryb życia, lecz przy swych obozach uprawiają role (ubocznie trudnią się też zbieractwem). Ludność półosiadła ma swe stałe siedziby we wsiach, a wędrówki odbywa tylko w określonej porze roku. Dwie ostatnie grupy zajmują się zarówno hodowlą zwierząt, jak i rolnictwem. Niekiedy nomadzi wykonują usługi rzemieślnicze dla rolniczej ludności osiadłej, np. trudnią się zakładaniem, naprawą i czyszczeniem urządzeń irygacyjnych 5, lub sezonowo wynajmują się do prac rolnych w polach i ogrodach. Nomadzi uprawiają przeważnie grunty suche 6. W większych miastach mieszka sporo ogrodników, kupcy zaś i rzemieślnicy posiadają swoje gospodarstwa podmiejskie. Nawet tak wyłączni i tradycyjni kupcy, jakimi są Sikhowie w Kabulu, mają swoje ogrody w Szamali. Powierzchnia Afganistanu nie jest ani pomierzona dokładnie, ani obliczona. Przyjmuje się na ogół, że wynosi ona około 650000 km2, z tego wzniesione do 300 m n.p.m. jest 5600 km2 (0,9%), od 1800-3000 m 210000 km2 (33,1%), a ponad 3000 m 66900 km2 (10,5%) 7. Badane obszary znajdują się w grupie przedostatniej i ostatniej. Tereny użytkowane rolniczo zajmują obszar około 120000 km2 co w stosunku do powierzchni kraju wynosi około l81i/o 8. Według innych źródeł tereny użytkowane rolniczo (zajęte pod uprawy) zajmują 78000 km2, to 0 jest U,9 /o powierzchni kraju. W tym tereny nawadniane wodą z rzek "rud-i-bar" zajmują 3,38 mil. ha (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i stuW środkowym Afganistanie koczowników określa się słowem kuczi (f.) (a w paszpochodzącym od perskiego kucz podróż, wędróWka. W obrębie kuczi rozróżnia się: 1. żniwiarzy (wędrownych rolników) deraugar (f.) czyli Zogar (p.), 2. kupców tenżar (f. i p.), zwanych też powindah (urdu), i 3. hodowców zwierząt maldar (f. i p.). 4 Por. K. Ferdinand, Nomadism in Afganistan with an appendix on milk products. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Budapest 1969, s. 127-160. 5 Zob. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. "Etnografia Polska", t. VII, 1963, s. 363-396. 6 Ludność koczowniczą Afganistanu można szacować na około 2-3 milionów. 7 J. Humlum, La geographie de Z'Afghanistan, Etude d'un pays aride. Copenhague 1959, s. 17; K. Wolski, Afganistan. Geografia Powszechna, t. IV. Warszawa 1967, s. 336. 8 K. Wolski, op. cit., s. 339. 3 tu kuczej), �164 KRZYSZTOF WOLSKI dni "czeszmeh sar" 0,87 mil. ha (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych "karizi" 1.06 mil. ha (1,6%), zaś uprawy suche "lalmi" zajmują 2.49 mil. ha (3,8%). Naturalnie nie wlicza się do tego łąk i pastwisk zajmujących 3,20 mil. ha (4,9%) 9. Prawie 90% powierzchni uprawnej przypada na zboża. Zasiewy pszenicy obejmują największe obszary. W produkcji pszenica znajduje się także na pierwszym miejscu l0. Gleby środkowego Afganistanu przeważnie są ciężkie, ilaste o znacznej spoistości, co w suchym klimacie powoduje szybkie twardnienie i zaskorupianie się powierzchni (grunty te są jednak urodzajne). Wichry nanoszą tyle urodzajnego, lekkiego pyłu, że stale powstaje less. Wprawdzie znaczna część tych nawianych pyłów bywa spłukiwana przez ulewne deszcze, ale to co pozostaje, dostatecznie użyźnia glebę. Spłukiwane cząstki wody nanosi na pola leżące niżej i tym samym również je użyźnia. Większość gleb górskich zawiera spore ilości dużych kamieni. Kamienie znajdują się w glebach zboczy dolin, w ziemi na płaskowzgórzach, a także na polach na dnie wąskich dolin rzek Ghorband, Khindżan i Salang. W szerszych dolinach zostały już usunięte w czasie wiele wieków trwającej uprawy ziemi. Są to wszystko poważne utrudnienia przy uprawie mechanicznej (radłowaniu i bronowaniu). Klimat posiada wszystkie cechy ostrości charakterystycznej dla górskich regionów suchych tej części Azji Środkowej. Występują tu ostre, mroźne zimy i suche, gorące lata. Opady, głównie późnojesienne, zimowe i wiosenne, latem trafiają się wyjątkowo podczas gwałtownych burz. Ilości opadów w poszczególnych latach bywają różne. Przeciętna roczna (wyliczona za lat szesnaście) opadów Kabulu wynosi 300 mm 11. Ale już w leżącym w pobliżu Paghman jest prawie dwukrotnie wyższa. Zresztą, gdy w dolinach jest sucho, na pobliskich wysokich górach pada deszcz lub śnieg. Specjalnie zimą duża amplituda dobowa daje się we znaki rolnictwu. Nie tyle dochodzące do - 20° mrozy nocne, co wysokie (do + 26° w słońcu) temperatury dnia powodujące szybkie znikanie pokrywy śnieżnej na polach, szkodliwie odbijają się na ozimych zasiewach. Porywiste zimowe wichury północno-zachodnie wysuszają glebę, odsłaniaj q korzenie pszenicy i powodują jej wymarzanie. Silnie odczuwa się skutki wichury w szerokich i długich dolinach, pozbawionych naturalnej osłony terenowej. Te cechy klimatu środkowego Afganistanu zmuszają tutejszego rolnika do wznoszenia wiatrochronów. Latem wieją porywiste wichry południowe i połud- 9 D. N. Wilber, Afghanistan, its people. its society, its culture. New Haven s. 281. lU U. N. Statistical yearbook 1968. New York 1969, s. 116, 1:.l4, 144 i 151. 11 E. Stenz, The climate of Afghanistan, its aridity, dryness and divisions. York 1946, s. :.l. 1962, New �Uwagi nail Tolni<:twe111 środkowego 165 Afganistanu niowo-zachodnie, osiągające największą siłę we wczesnych godzinach popołudniowych. W okolicy Czarikar, Begram, dolinie rzeki Pandżir i w dolinie rzeki Ghorband, a także w kotlinie Bamiyan są to wiatry zachodnie, szalejące popołudniami i ustające wkrótce po zachodzie słońca. Wichry te wytrącają ziarno z kłosów, otrząsają owoce z drzew, łamią gałęzie w sadach, a łodygi kukurydzy na polach. Dlatego sady, ogrody i pola muszą być specjalnie osłaniane. Roli wiatrochronów nie mogą spełniać lasy. gdyż środkowy Afganistan nie posiada prawie zupełnie szaty leśnej. Jako wiatrochrony stawia się murki gliniane lub kamienne oraz sadzi różnego rodzaju żywopłoty. Z tym jednak, że nie są to żywopłoty niskie, a żywopłoty-ściany z topoli ahar 12 i wierzb bied, a czasem morw tut. Żywopłoty sadzi się wszędzie tam, gdzie pobliska woda umożliwia wegetację drzewom. Rosną te osłony od wichrów nad każdym prawie rowem nawadniającym. Drzewa są sadzone tak gęsto obok siebie, że już same ich pnie tworzą zasłonę ogrodu. Topole podkrzesuje się wysoko, pozostawiając jedynie na czubku drzewa wiechę gałęzi i liście. Trzeba tu dodać, że żywopłoty i niewielkie gaiki baghczia n rosnące na obszarach sztucznie nawadnianych, to główny zasób drzewnego materiału budulcowego i przemysłowego w środkowym Afganistanie. Topola i wierzba dostarcza drzewa budulcowego, a morwa i orzech ciesielskiego i kołodziejskiego. Te wiatrochrony-żywopłoty rosną nie tylko na skrajach poszczególnych posesji, lecz i wewnątrz większych ogrodów lub winnic. Doskonale można obserwować te układy w Szamali, to jest na terenach położonych na północ od Kabulu. Liczne gliniane mury pandżiara-e-bagh (ogrodzenie ogrodu) i żywopłoty osłaniają rozległe winnice. W żywopłotach spotyka się też drzewo sindżit, obok topól i wierzb. Morw w żywopłotach widuje się mniej, drzewo to rośnie raczej w sadach lub nad potokami. W Afganistanie środkowym przeważają gospodarstwa niewielkie, jako średnią przeciętną należało by przyjąć powierzchnię około 8-10 dżerib 14. Afganistan środkowy prawie nie ma gospodarstw obszarniczych, wielkich, jakie można spotkać na północy w afgańskiej Turkmenii. W Logar bywają gospodarstwa o powierzchni 60 dżerib, ale też małe mające 4-5 dżerib. Oczywiście bierze się pod uwagę obszar ziem ab,i, to jest gruntów nawadnianych sztucznie. Inne tereny uważane są za pustki, w których można (jeżeli się tylko do tego nadają) zasiać sobie jakieś pólko lalmi i jeżeli rok będzie wilgotny, zebrać plon. Niektóre takie pólka ulegają stałemu zawła- 13 się ahar Populus piramidaZis i czinar występuje rzadziej. Baghczia i cieniste ogrody, to miejsca świątecznej siesty. 14 1 dżeriba 12 Z topól spotyka Pandża czinar - = Platanus 0,195 ha. - Populus alba. �166 KRZYSZTOl" WOLSKl Ryc. 1. Sady w dolinie l-leki Ghorband. szczeniu. Jednak obszar pustek i gór uważa się nadal za tereny niczyje, za wspólną własność najbliższej osady. Jest to teren wypasu zwierząt danej osady i zwierząt koczowników podczas ich przechodu przez daną okolicę. Trafia się, że niektóre przedsiębiorcze jednostki usiłują zawłaszczyć część takiego terenu; reakcja grupy jest specyficzna, gdyż takiego człowieka uważa się za nienormalnego, a jego czyn nie może mieć trwałych skutków i jest traktowany jako niebyły. Bywają gospodarstwa, w dolinie Salangu i Ghorbandu, które posiadają tylko 2 dżeriby ziemi uprawnej i niewielki sad przydomowy. Gospodarze tacy miewają grunty upraw suchych, a także utrzymują się z rzemiosła, pracy najemnej 1;; i pasterstwa bliskiego zasięgu. Jedną z klęsk rolnictwa Afganistanu jest rozdrabnianie gruntów. Sprzyjają temu zwyczaje spadkowe; w Logar uznają one podział gruntów po śmierci ojca pomiędzy wszystkie pozostałe dzieci. Wprawdzie nadziały synów są dwukrotnie większe od nadziałów córek, jednak wielodzietne rodziny stanowią trwałe zagrożenie dla stałości areału gospodarstw rolnych. 15 W Pol-e-Alam młody miejscowy chłopiec pracujący przy bydle u sąsiada zarabia r{){:znie:30 ser pszenicy, 30 ser kukurydzy, otrzymuje całkowite wyżywienie. pagTi (zawój na turban), k'Oszulę,szarawary i buty oraz 200 afgani. �Uwagi nad ro1.n.ictweln ,i;rod/~'owego Afganista.nu Ryc. 2. Arat w gospodarstwie ogrodniczym H;7 pod Kabulem. W tej trudnej sytuacji pewną ochroną areału gospodarstw stanowi zwyczaj (istniejący np. w okręgu Logar), że siostry nie zabierają należnej im części roli, lecz pozostawiają ją braciom lub bratu. Wzajem brat ma moralny obowiązek pokrycia połowy kosztów pogrzebowych w razie śmierci siostry. Zabranie przez siostrę należnej jej części z gospodarstwa rodzinnego powoduje zerwanie wszelkich kontaktów z pozostałą rodziną. Na innych terenach (okolice Gardezu lub Kandaharu), córki nie dostają ziemi, tylko rzeczy osobiste. Niejednokrotnie większe gospodarstwa są de facto podzielone przez wydzierżawienie części gruntów. Oczywiście w grę wchodzą w takim wypadku ziemie sztucznie nawadniane, czyli abi. Istnieją różne typy dehkhani czyli dzierżawy. Zamindar czyli właściciel ziemi daje ziemię i wodę, zaś robociznę i sprzężaj, narzędzia i zboże na zasiew daje dehkhan; w takim wypadku plon po zbiorach dzieli się na trzy części, z których zamindar bierze dwie, a jedną zatrzymuje dehkhan. W wypadku gdy zamindar daje ziemię, wodę, sprzężaj i ziarno do zasiewu,plon po żniwie dzieli się na cztery części, z których tylko jedną zatrzymuje dehkhan. Jeszcze innym typem dzierżawy jest tzw. idźiara; czynsz dzierżawny bywa tu ściśle określony i oddawany w ziarnie lub pieniądzu bez względu na urodzaj i wysokość uzyskanego przez dzierżawcę plonu. Są to warunki dzierżawy obo- �168 KRZYSZTOF WOLSKI wiązujące w okręgu Logar. W okolicy Gardezu występują warunki nieco korzystniejsze dla dzierżawców. Niekiedy trafia się grawi, czyli zastaw ziemi, jako zabezpieczenie pożyczki pieniężnej. Dla celów sztucznego nawadniania rzeki Ghorband, Pandżir, Salang, Kabul czy Logar, podobnie jak i inne na terenie całego kraju są zamykane licznymi jazami, które chwytają część nurtu i odprowadzają wody do poszczególnych partii pól lub sadów czy ogrodów. Jazy, daka, nie są ani zbyt mocne, ani zbyt trwałe. Buduje się je w rzekach z dużych kamieni, które na odpowiednie miejsca dociągają woły. Konstrukcja nie jest spoista, choć dziury pomiędzy wielkimi głazami utyka się mniejszymi kamieniami, czasem (jeśli ten materiał jest dostępny) podsypuje żwirem. Tak wyglądają jazy np. na rzece Ghorband. Na mniejszych rzekach widuje się w konstrukcji drzewo. Jednak i tam przeważnie stosowane są zastawy. z głazów. Tak jest np. na rzece Khindżan w okręgu Pul-i-Chumri (rzeka ta wypływa z północnych zboczy Hindukuszu koło przełęczy Salang). Jazy przeciekają i znaczna część wody rzeki, początkowo uchwycona, ucieka przez kamienie i wpływa z powrotem do głównego nurtu, reszta zaś płynie osobnym kanałem - strumieniem zwanym naher. Po każdej ulewie czy większym deszczu woda uszkadza jazy roztrącając kamienie. Wtedy natychmiast trzeba naprawiać jaz, a raczej budować go na nowo, zbierając rozrzucone głazy. Prace takie przebiegają szybko z uwagi na to, że pola i sady nie mogą pozostać bez wody. Niektóre naher i dźiuj (rowy nawadniające) dziesiątkami kilometrów biegną zboczem dolin i doprowadzają wodę do oaz leżących wysoko na stokach wzgórz. Dźiuj doprowadzają wodę na pola należące do różnych właścicieli 16. Ludzie ci mają prawo do pobierania wody w pewnym określonym czasie. Stąd na naher i dźiuj są liczne tamy i rozdzielnie wody zwane ab bahsz. Jeżeli w związku z pobieraniem wody powstaną jakieś spory, rozsądza je mirab lub mirau, to jest "sędzia wody". W środkowym Afganistanie rozróżnia się dwa zasadnicze typy upraw w zależności od rodzaju nawadniania. Pierwszy typ to uprawy suche znane pod nazwą lalmi lub barani, zależne wyłącznie od opadów deszczowych, a także ilości wilgoci nagromadzonej w ziemi z topniejących śniegów z opadów zimowych. W typie lalmi występują uprawy zbożowe, a na północy kraju także dyniowate (melony, arbuzy, dynie, tykwy). Uprawy lalmi spotyka się wszędzie tam, gdzie wody jest zbyt mało lub nie można jej doprowadzić kanałami nawadniającymi (wyższe zbocza dolin, płaskowzgórza). W pobliżu przełęczy Szibar uprawy lalmi wspinają się na zbocza Hindukuszu na wysolrość około 3300 m n.p.m., zaś na płaskowyżu masywu Koh-i-Baba i wysoczyzny Hindukuszu Centralnego wchodzą prawie 16 Ter€n nawadniany przez wspólny dżiuj nazywa się dżiujbor w Pol-e-Alarn. �IJW(Jgl nad rolnictwem. ,<!;rodkowego Afganistanu 169 na wysokość 3400 m n.p.m. sięgając bez mała do granic wiecznych sm.egów. Na polach lalmi czyli barani pojawia się tylko jeden zbiór w roku; stosuje się na nich też jednoroczne lub kilkuletnie ugorowanie. Wyjątkowo tylko przez kilka lat z rzędu zasiewa się stale jeden i ten sam kawałek roli. Na polach lalmi stosuje się rzadszy wysiew zboża, a poza tym role te mniej chronione niż pola abi (otoczone murkami kamiennymi lub glinianymi) narażone są na częściowe wypasienie przez zwierzęta należące do koczowników. Skutkiem tego na polach lalmi zboże rośnie bardzo rzadko. Natomiast zboże to formuje kłosy mocne i grube, a ziarno twarde i wybitnie dorodne 17. W Logar lalmi to zasiewy jare czyli behari. W górach Koh-i-Baba i Hindukuszu bywają one także ozime czyli tirmahi. W Logar bywa siana (choć rzadko kiedy) pszenica ozima na gruntach lalmi i takie zasiewy noszą tam miejscową nazwę kauzi. Na północy Afganistanu zasiewy suche noszą nazwę bogar i taką nazwę określa się także pszenicę pochodzącą ze zbioru na polach suchych. Często jare zasiewy lalmi należą do koczowników, którzy posiawszy pszenicę na wiosnę, dopiero w sierpniu prz'ybywają do pól na żniwa. Drugi typ to uprawy abi, czyli nawadniane: wodą z rzek, potoków i źródeł, czy też wodą zaskórną lub źródlaną przy pomocy podziemnych kanałów zwanych karcz lub wodą ze studzien, wydobywaną przy pomocy kieratu z kołowrotem (arat - perski młyn). Na badanych terenach stwierdzałem istnienie karezu tam, gdzie wodę można było sprowadzić z przedpola skalistych wzgórz na pola leżące w szerokiej dolinie. Karez występuje w okolicy Ghazni, a także w najbliższym sąsiedztwie Kabulu w Szamali (Daku, okolica Czarikar) 18. Arat widuje się u ogrodników w Dar-ul-Aman, przedmieściu Kabulu. W uprawach alJ,iw Afganistanie spotyka się przede wszystkim ryż, warzywa, okopowe, strączkowe, kukurydzę, pasze zielone (koniczyna, lucerna, wyka) i zbożowe. Na grutach abi rosną również sady i ogrody. Dodatnimi stronami upraw abi są: możliwości stosowania płodozmianu, uzyskiwanie kilku plonów w ciągu roku i regulowanie nawadniania, zaś ujemnymi: utrudniona uprawa, kłopotliwa niwelacja pól, niewielkie powierzchnie poletek uprawnych, konieczność intensywniejszego nawożenia oraz zależność od zapasu wody w urządzeniach nawadniających. Do tego jeszcze należy dodać koszty utrzymania urządzeń nawadniających i sŁabszą wydajność zbóż. 17 Z wyżej wymienionych powodów nie ceni się pszenicy z pól abi i najchętniej się ją zbywa, zakupując na swój własny użytek domowy (na mąkę) pszenicę lalmi. Nie wszyscy rolnicy posiadają oba rodzaje pól, choć przeważnie bywa, że właściciel ról abi ma też rolę lalmi. 18 K. Wolski, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich. "Lud", LIII, 1969, s. 196-224. �170 KRZYSZTOF WOLSK[ Technika uprawy pól abi jest dosyć zawiła i kłopotliwa. Dwie rzeczy muszą być zawsze brane pod uwagę: po pierwsze, aby ziemia nadto nie przeschła, a po drugie, aby zbytnio nie zaskorupiała. Obydwa problemy występują W rolnictwie w Logar, na glebach cięższych. Lekkie ziemie afgańskiej Turkmenii nie nastręczają takich trudności. Przygotowanie pola pod zasiew pszenicy składa się z następujących czynności: pierwszą jest lekkie zalanie wodą wypasionego do cna wyschłego ścierniska, polal, aby po wsiąknięciu wody można je były po czterech dniach płytko zradlić. Po zradleniu (radło espar) wyrównuje się powierzchnię pólka przy pomocy brony, mala. Następnie przez 10-14 dni zostawia się rolę, aby chwasty mogły skiełkować i zacząć róść. Po dwu tygodniach trzeba podjąć dalszą uprawę, gdyż w przeciwnym razie rola mogłaby się zaskompić. Teraz następuje głębokie radlenie. a po nim dokładne niwelowanie powierzchni pola przy pomocy rhokhol. Zniwelowane pole nawozi się mierzw~~ bydlęcą lub fekaliami z ustępów. Osły nanoszą nawóz w workach na kupki. Rozrzucanie wykonuje się szuflawą łopatą, cziori. Tak przygotowaną rolę zasiewa się ziarnem z płachty, palau, przewieszonej pr:;:o;ez ramię lub z podołka, doman (w pasztu - laman), ręcznie, siewem rzutowym. Siewników Ryc. 3. Drewniane radło płozowe "espar". Pol-e-Alam ",. okr. Logar. �Uwagi nad rolnictwem ,,:;,.ndkowego Ryc. 4. Brony "mala" i "kheszawal". A[gonis!nnu 171 Pol-e-Alam w okr. Logar. nie używa się. Po siewie następuje bronowanie pola broną zębatą, kheszawal. Specjalnie pracochłonne jest przygotowanie roli pod warzywa. Zniwelowane pólko zostaje podzielone na liczne grzędy, pulwan, przy pomocy cziori. Grzędy są wąskie, a wyglądem przypominają raczej przypłaszczone grobelki. Układ grzęd bywa dowolny. Rzadko widuje się grzędy równe i równoległe, przeważnie są one wielopalczaste. Funkcja bruzdy jest zdecydowanie odwrotna niż w wilgotnej Europie środkowej. Służą one tutaj nie do odwadniania grzęd, a do nawadniania. Bruzda jest najmniejszym i ostatnim kanałem irygacyjnym, którym doprowadza się wodę do roślin. Układ grzęd zależy od rodzaju upraw. Uprawy typu przemysłowego, jak np. ty':' toń czy bawełna, przeważnie sadzi się samodzielnie na równych i równoległych grzędach. Warzywa takie jak dyniowate, pomidory, papryka, bakłażany, kalafiory a nawet kapustę sadzi się wraz z innymi na grzędach, które zależnie od potrzeby bywają nierówne i wielopalczaste. Wszystkie wyżej wymienione uprawy są nawadniane przez napuszczanie wody do bruzd, dżiujcza. Następnie woda podmaka na grzędy oraz przesiąkia do korzeni. Pędy roślin nie zostają zalewane. Inaczej ma się rzecz przy uprawie na płaskich, niskich grzędach, np. marchwi, cebuli, porów. W czasie nawad-' niania zalewa się też i grzędy, choć na nich woda stoi i płyciej i krócej niż �172 KRZYSZTOF' WOLSKI w bruzdach. Ziemniaki sadzi się na grzędach w dwu rzędach, a każdy nad bruzdą, z której woda zasila wilgocią rośliny. W środkowym Afganistanie podstawowym i najważniejszym narzędziem uprawy jest drewniane radło płozowe, espar 19 z żelazną radlicą, phal, ciągnione przez parę wołów w jarzmie, joh. Cały zaprzęg nazywa się J.cholba.Ten typ radła występuje w Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, a także w dolinie rzeki Kabul. W Afganistanie istnieje sporo regionalnych różnic w wyglądzie całości i poszczególnych części radła. Wydaje się, że nie można mówić o dwu typach radła 20, gdyż jest ich kilka znanych, a należy dodać zastrzeżenie, że mogą jeszcze występować typy dotychczas nieznane w literaturze. Radło z Pol-e-Alam w Logar ma trzy zasadnicze drewniane części: 1) płozę a zarazem niską słupicę - khunda, w którą wpuszczony jest 2) grządziel - tiir, z trzema dziurkami, - kiliak na drugim końcu, służącym do regulowania głębokości pracy narzędziem i 3) czepigi - matgir umieszczonej prostopadle z tyłu khunda. Matgir ma u góry jeszcze poprzeczną drewnianą rączkę - dastgirak. Radło to jest jednoczepigowe. Innym nieco jest rylcowe radło z kotliny Bamiyanu. Radło z Bamiyanu składa się z dwu części: jedną stanowi czepiga i plaza, khunda, a drugą grządziel - tiir. Jeden i drugi typ posiada żelazną radlicę - phal. Typy radła płozowego i rylcowego występują także w Nuristanie (Kafiristanie). Jeden i drugi typ posiada żelazne radlice, a także ma pojedyńcze rączki-czepigi. Radło jest jedynym narzędziem rolniczym służącym do głębokiego spulchniania ziemi (przez rycie). Rolnicy Afgańscy uważają, że spulchnianie ziemi radłem jest wystarczająco głębokie. Głębokość można regulować i pogłębiać. Bliskość bruzd zapewnia spulchnienie i należytą uprawę roli. Pługa nie spotyka się poza pokazowymi fermami państwowymi, i inne nowoczesne maszyny rolnicze. w których widuje się też traktory Narzędziami rolniczymi o podobnie ważnym znaczeniu jak radło są brony i szufle służące do niwelowania gruntów abi. Bez dokładnie i bezbłędnie zniwelowanej powierzchni pólka niemożliwe jest stosowanie nawadniania przez zalewanie. Niwelowanie takie musi być wykonane tak pod zasiewy zbożowe (np. pszenicę czy kukurydzę), jak i pod jarzyny czy okopowe. Dokładne zniwelowanie jest jedną z najważniejszych czynności rolnika uprawiającego grunt abi. Jeżeli czynność ta nie będzie zrobiona precy'9 Nazwa ta i następne podaje się w języku tarsi. Są to nazwy narzędzi rolniczych z Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar. 20 J. Humlum, op. cit., s. 191-192. Stwierdza występowanie dwu typów radIa, podając radio z Hindukuszu (podobne, choć prymitywniejsze od radia z Bamiyanu _. ryc. 192 a) i drugie z południowo-zachodniego Afganistanu. Na terenie Nuristanu spotyka się oba typy radeł, tj. pIozowe i rylcowe, zaopatrzone w prostą (bezskrzydłową) radlicę - Narody Mira. Narody Pieriedniej Azji. Moskwa, 1957, s. 137. �Uwagi 11(/.(t rolnictw en] środkowego Afganistanu 173 zYJme, to przy nawadnianiu poszczególne części pola otrzymują rozne dawki wody, a to z kolei odbija się na roślinach i plonach. Do równania bruzd i rozbijania grud, a także bronowania po siewie, służy kheszawal drewniana zębata brona ramowa. Spód jej jest okuty, jak również okute są zęby. Kheszawal ma około jednego metra wysokości. Trzy łańcuchy zaczepia się do trzech kółek (dwa u dołu, jedno u góry) i doprowadza do jarzma ciągniętego przez woły. Ziemię równa się mala - broną-deską. Jest to narzędzie proste formą, ale funkcjonalne i wydajne w użyciu. Mala jest deską grubą na 5-8 cm, szeroką na około 25 cm i długą na około 180200 cm: w połowie długości są umieszczone dwa haki (w odstępie około 40--50 cm) trzeci zaś w środku między nimi. Do tych haków przymocowane są żelazne łańcuchy, doprowadzone aż do jarzma. Mala robi się z twardego drewna morwowego, rzadziej z miękkiego topolowego. N a glebach lżejszych poganiacz idzie za broną; zwykle stoi na mala i tym samym ją obciąża. Czasami dla obciążenia mala przywiązuje się na niej kamienie. W Pol-e-Alam i Kolangar poganiacz jest wystarczającym obciążeniem mala. W dolinie Ghorbandu widuje się mala w postaci topolowego okrąglaka z dwoma zaczepami. Oczywiście obciążenie kamieniami takiego klocka nie jest możliwe. Niekiedy poganiający woły staje na takiej belce. W oazie Pirzada w południowo-zachodnim Afganistanie mala (deska) ma dyszel doprowadzony do jarzma wołów 21. Grobelki, band, potrzebne do zatrzymania wody usypuje się przy pomocy dużej brony-szufli zwanej rhokhol. Broną tą niweluje się grunt i przesuwa ziemię. R/1J,okhol, podobnie jak i kheszawal, posiada trzy kółka, do których przyczepione są trzy łańcuchy doprowadzone do jarzma. Dół rhokhol jest okuty grubą żelazną blachą, zaostrzoną, służącą do podgarniania ziemi. Powyżej znajdują się dwie deski, które zatrzymują podgarnianą ziemię. Praca tym narzędziem jest ciężka, gdyż trzeba je utrzymywać pod odpowiednim kątem a następnie podnosić, gdy dogarnie się ziemię do grobli. Rhokhol jest zawsze ciągnięty przez parę wołów. Z mniejszych narzędzi są w użyciu: rydel żelazny, beel, i cziori, łopata-szufla, którą usypuje się grzędy. Szufla ta bywa gładka, jak w Logar lub zębata. Taką szeroką i zębatą (o czterech zębach), zwaną andża, usypuje się pulwan (grzędy) w Gul Behar. Narzędziem tym pracuje dwu ludzi. Jeden trzyma andża i wbija ją w ziemię, a drugi ciągnie sznur zaczepiony na dwu końcach dolnej, poziomej części narzędzia. W Gul Behar z innych narzędzi rolniczo-ogrodniczych posiadają: kulang - kilof do rozbijania twardych grud i wyrywania kamieni z ziemi oraz tesza, motyczkę - bardę żelazną, o ostrzu szerokim na 8 cm. Tesza ma długości 12 cm, a drewniany trzonek do niej 45 cm. W Gul Behar jest " J. Humlum, op. cit .. s. 233. �174 KRZYSZTOF WOLSKI w użyciu sierpek, daskala, w okręgu Logar nazywa się on też aradas. Jest to narzędzie ogrodnicze służące do podcinania korzeni chwastów podczas plewienia i przy uprawie warzyw. Daskala ma ostrze zaokrąglone. Długość sierpka wraz z drewnianą rączką wynosi ok. 30 cm. Do sprzętu zbóż służy mały półkosek, das, zaś do sieczenia lucerny i koniczyny używa się dużego półkoska zwanego też das. W Gul Behar do sprzętu zbóż używa się małego półkoska das, tego samego typu co w Logar. Narzędzie to ma 42 cm długości (wraz z drewnianą rączką, dasta), zaś ostrze ok. 22 cm. W dolinie Ghorbandu i kotlinie Bamiyanu sierp jest innego kształtu 22. Ostrze jest półokrągłe, a samo narzędzie nieco mniejsze. Ostrze sierpów nie jest gładkie. Do sprzętu kukurydzy, do podcinania jej grubych łodyg, używa się tawar, topora - tasaka żelaznego, umieszczonego na trzonku o długości około 1 m. Narzędzia rolnicze wyrabiają kowale, ohangar i stelmachowie - nadźiar. Drobne uzupełnienia do części żelaznych; jak trzonki czy rączki drewniane, są wykonywane przez gospodarzy. Kowale wiejscy obok wykonywania swego rzemiosła posiadają niewielkie gospodarstwa rolne. Omłot odbywa się na polach, na specjalnych (przeważnie okrągłych) klepiskach, hermandżioi mających 5-8 m średnicy. W Pol-e-Alam klepiska leżą wśród pól, lub na czas młocki przeznacza się na nie część ścierniska i tam udeptuje się ziemię. W dolinie rzeki Ghorband hermandżioi znajduje się tuż przy polach, ale już poza terenem abi na nieco wyższych miejscach. Są to stałe hermandżioi. W gospodarstwach uprawiających (odległe nieraz) grunta lalmi, hermandżioi są lokalizowane w pobliżu domów (tak domy jak hermandżioi leżą poza obrębem cennych abi). Snopy zboża (wiązane sznurem z koziej wełny) transportuje się z odległych górskich pól lalmi na grzbietach osłów. Transport odbywa się natychmiast po żniwach. Zdźbła pszenicy czy jęczmienia, np. przy przełęczy Szibar wyrywa się z korzeniami. Całodzienny plon nakłada się na osły przybyłe ze żniwiarzami z dolin i wieczorem zabiera na hermandżioi w pobliże domów do osady. W Hazaradżat koczujący rolnicy, którzy swe pola abi mają nieraz bardzo odległe od miejsca zamieszkania, przybywają na nie podczas żniw z namiotami. Namioty ustawiają na ścierniskach, a obok uklepują hermandżioi. Zżęte zboże leży na pomieci czasem nawet kilka dni, aż całe pole zostanie uprzątnięte. Potem dopiero następuje młocka. W Ghazni i okolicy zboże w okłotach zwozi się z pól (tak lalmi jak abi) na grzbietach osłów, mułów, lub wołów na poszczególne hermandżioi, leżące tuż poza opłotkami osady. W Ghazni na środku okrągłego hermandżioi znajduje się rodzaj stogu, w którym zmagazynowany jest plon. W koło tego stogu układa się war22 Kształt tego sierpa jest podobny do ksztaltu sierpów używanych w Polsce. �Uwagi nad rolnictu;em śroGkowego Afga.nistanu 175 stwy zboża (o grubości od 40 cm do 1 m) kłosami ku środkowi. W dolinie rzeki Ghorband zboże układa się nieregularnie 23 obok hermandżioi, gdzie oczekuje na młockę. Ziarno z kłosów wydeptują woły. Drepczą one w kółko po warstwie zboża rozłożonego na hermandżioi. Woly na pyskach mają kagańce, puzband, z włókna palmowego, nie tyle aby nie pożerały zboża, co żeby nie najadły się ości i nie zachorowały. Nieraz woły ciągną czapar. Niekiedy czapar bywa ciągnięty przez osły (Ghazni). Czapar jest to wiązka patyków w ramie lub bez. Niekiedy jest to mata słomiana w drewnianej ramie różnego kształtu. W Ghazni widywałem prostokątne czapar z wielkim dyszlem. Ciągnęły je osły zaprzężone w jarzmo. Wybija ono ziarno z kłosów. Czapar jest prymitywnym typem tribulum, znanej z terenów bałkańskich, a w Persji z Azerbejdżanu, brony do młocki. Czapar używa się powszechnie do młocki w okolicach Ghazni 24. W dolinie Ghorbandu używa się do młocki kija, ale tylko w czasie wytłukiwania ziarna z kłosów pozostałych po odsianiu. Kijem, dabaj, młóci się w Logar zawsze kolby (szulki - pałki) kukurydzy, fasolę, groch i bób. Kupy ziarna, plew i trzyn odkłada się na uboczu, podczas gdy na hermandżioi układane są nowe snopy pod racice wołów. Słoma kruszy się szybko; kłosy opierają się dłużej racicom wołów niż źdźbła wysuszone i przepalone przez słońce. Gdy jeden z ludzi pogania woły, drugi zrusza warstwy przy pomocy zwykłego kija lub też wielozębnych drewnianych wideł zwanych czarszah (cztery zęby). Widły czarszah mają zęby przymocowane do trzonka drewnianymi kołkami i rzemieniami. Czyszczenie omłotu odbywa się na hermandżioi lub obok. Do podgarniania zboża na hermandżioi używana jest drewniana łopata - szufla, raszbyl. Od plew i drobnych trzy n oddziela się ziarno, wykorzystując wiejący w lecie wiatr południowo-zachodni. Odpowiednią ilość nabiera się na trzcinową (bambusową) szuflę, czadż, a następnie wznosi na całą długość rąk powyżej głowy i wysypuje zawartość czadż. Wiatr unosi plewy i trzyny, a ziarno pada u stóp przesiewającego. Ponieważ wiatr nie jest w stanie oddzielić czystego ziarna od ziarna w plewce (łusce), więc skrąża się je na przetaku (sicie), rharbal. Ziarno w łusce ponownie zostaje wysypane na hermandżioi pod racice wołów. Trzyny i plewy przewozi się do obejścia gospodarskiego na grzbietach zwierząt 25 (woły, osły, wyjątkowo konie) w nosidłach ze sznurów (trangal) lub koszach czy olbrzymich kilimowych worach guni. Nastę23 W okresie żniw w lecie nie padają deszcze, więc nie musi się troszczyć o zabezpieczenie zboża przed zamoknięciem. 24 W Ghazni widziałem zamiast drepczących wołów i czapar jeżdżący w kółko po hermandżiOi ciągnik. Protektory na oponach spełniały rolę wygniatacza ziaren z kłosów. 25 Przy mbotach rolnych nie używa się wozu. Wozy widuje się w Kabulu, a na prowincji jedynie bryczki - dwukółki jednokonne. �17t) KRZYSZTOI" WOLSKI pnie są przechowywane w specjalnych pomieszczeniach (krytych) zwanych leahdan. Trzyny (leah) są cenioną paszą zimową dla bydła. Zboże przewozi się w worach wełnianych, dżiowal, na grzbietach zwierząt, a następnie składa w komorach zajmujących część domu mieszkalnego. Rzadziej trzyma się zboże w osobnych spichlerzach. Pomieszczenie na przechowywanie zboża w okręgu Logar zwane jest gandzina lub amborchana. W komorach stoją czasem gliniane beczki, kandu, (owalne lub czworokątne), w których przechowuje się zboże 26. W afgańskiej Turkmenii, w okolicach Mazar-i-Szerif, zboże jest Składane w specjalnych dołach wylepionych gliną lub wymoszczonych słomą, a następnie przykrytych słomą i zasypanych ziemią. Strony tamte są bogatsze i mają więcej ziarna niż górzysty Afganistan środkowy. Zboża - rhaladżiat - to główne uprawy Afganistanu, one to zajmują większość obszarów rolnych kraju. Określeniem rhaladżiat objęte są również strączkowe i pastewne motylkowe, proso, kukurydza i ryż. Rhaladżiat jest pojęciem przeciwstawnym dla sabzidżiat, czyli warzyw ogrodowych. Ze zbóż uprawia się głównie pszenicę - Triticum vulgare - gandam, gółkę lub częściej ostkę, która jest łatwiejsza do omłotu. W Logar sieje się pszenicę odmiany zwanej khaldżiau, jest to pszenica gółka, czerwona lub biała, miękka do omłotu, lecz na polu łatwo się wysypuje. Twardsza do omłotu i mniej sypliwa, jest pszenica ostka, sugdar. W Afganistanie występuje sporo odmian lokalnych. W Logar zwracano mi uwagę na wprowadzanie pszenicy argentyńskiej, która jednak szybko się wyradza. Wysiew (ręczny) wynosi w Logar około 7 ser 27 na dżeribę. Jest on wysoki, lecz liczy się, że sporo ziarna wyzbierają ptaki i sporo roślin wymarznie zimą. Zbiór dochodzi do 100 ser ziarna z dżeriby. Przeważnie bywa dużo niższy. W roku 1969 w Logar zbiór dochodził do około 80 ser z dżeriby (około 28 q z ha) 28. Są to jednak wyjątkowe optima i maxima. Pszenica jest przeważnie kulturą ozimą, czyli tirmahi. Jarą czyli behareh w dolinie rzeki Logar spotyka się bardzo rzadko. Jęczmień - Hordeum - dżiau sieje się tylko na paszę dla koni lub osłów. W Logar panuje przekonanie. że jęczmień wyjaławia glebę. Jako chwasty w pszenicy w Logar najczęściej trafiają się: żyto, dżiaudar, wyka, masz i dziady, mordandom. Podobnie do chwastów zalicza się owies. Częstym chwastem w pszenicy bywa powój polny, pecziak - Convolvulus arvensis. Trafia się on i w marchwi. Na brzegach pól na band (grobelkach - miedzach) widuje się nieraz bieluń cI; Mąkę przechowuje się w koszach starannie oblepionych gliną, a następnie wygładzonych. Niekiedy w dużych naczyniach glinianych a rzadziej (podręcznie) w metalowych. ~7 1 ser 7,066kg = 4 szarak. 28 W okolicy Kandaharu (pirzada) wydajność z ha wynosi od :1-1:1 q, (J. Humlum, op. cit., s. 231). O~ �Uwagi nad rolnictwem "rodkowego 177 Afganistanu dziędzierzawę - Datura stramonium - dantura. W zbożach lub na brzegach rowów rośnie mak polny, gul-e-ridi - Papaver rhoeas - o delikatnych, czerwonych kwiatach. Również na brzegach grzęd i rowów ściele się ślaz tik hali, a wśród traw, koniczyn i lucerny rośnie babka wąskolistna, zubon-e-bara i mniszek - Taraxacum officinale - szir gaya. Zyto - Secale cereale - dżiaudar w Logar i Ghazni trafia się jako chwast w pszenicy ~9 abi, czyli z pól sztucznie nawadnianych. Głównie występuje w zbożach ozimych. Występuje tam odmiana Secale cereale var. afghanicum, ta sama w swej odmianie jarej znajduje się w zbożach jarych. Zyto, wystrzelające swymi pędami ponad niższą pszenicę, zrzyna się na polu sierpem lub półkoskiem. Usuwa się je jeszcze w stanie zielonym. Owies Avena fatua (owies głuchy), woilak, widywałem w Bamiyan rosnący wraz z pszenicą. Nie uważa się go tam za chwast ale za uprawę samosiewkę ~O. Również na Lamtym terenie bywa w jęczmieniu. W Logar owies rośnie w pszenicy, nazywa się on tam gulkajak i uważany jest za chwast. Na niektórych polach w Bamiyan owies z pszenicą rósł w stosunku pół na pól. Kukurydza, dżiowar, zajmuje poczesne miejsce w uprawie, jako druga po pszenicy. Kukurydza bywa uprawiana samodzielnie lub z wsiewem soi (Glicine ma:r:) lub rzadziej soczewicy (Lenes esculenta), albo fasoli (PhaseoZus) pieszej. Wysiewana jest w Pol-e-Alam (Logar) ręcznie, później plewiona z chwastów. Kukurydzy się nie obsypuje. Zbiór następuje ręcznie, a łodygi wycina się za pomocą długiego tasaka, tafar. Wydajność przy uprawie samodzielnej w najlepszym wypadku dochodzi do 120 ser ziarna z 1 dżeriby, tj. około 42 q z 1 ha. Mąka kukurydziana służy do wypieku placków. Często mąkę kukurydzianą miesza się z pszenną. Kukurydzianka, kasza kukurydziana, dalda, często występuje w miejscowej kuchni. Proso, arzan - Panicum miliaceum - sieje się wyłącznie na karmę dla ptaków. Ryżu - Gryza sativa - w Pol-e-Alam prawie wcale się nie uprawia ze względu na jego duże zapotrzebowanie na wodę. W Khindżan, gdzie wody nie brakuje, większość gruntów a1Jlizajmuje uprawa ryżu. Podobnie jest w wzniesionym na 2 200 m n.p.m. Paghman. Spotyka się ryżowiska w dolinie Ghorbandu i Pandżiru, ale tylko tam, gdzie nie brakuje wody. W uprawie znajdują się dwie odmiany: lok') o ziarnie krótkim i grubym (mniej cenionym) i mahin a ziarnie długim, cienkim i twardym. Ten ostatni, wysoko ceniony w handlu, jest mniej wydajny w uprawie. Mahin uprawia się w rejonie Dżelalabadu. Oprócz wymienionych dwu głównych odmian istnieje sporo pośrednich. Odmiany te różnią się nie tylko kształtem i wielkością, ale i barwą bryndż, czyli ryżu łuskanego. Ryż jest siany 29 Por. J. Humlum, op. cit., s. 171-172. Zyto w Afganistanie chwast w pszenicy aż do wysokości 2500 fi n.p.m. 30 J. Humlum, op. cit., s. 172, wymienia też owies jako chwast leżącej pomiędzy Kandaharem a Girisk. 12 - Lud, tom L VI występuje jako w oazie Pirzada �178 KRZYSZTOF WOLSKI ręcznym siewem rzutowym wprost na rolę. Najlepsze i naj droższe odmiany ryżu są wysiewane gęsto na rozsadniku, a następnie flancowane (wysadzane) na polu. Ryż jest wydajniejszy niż pszenica. Na polach spotyka się strachy na wróble i inne ptaki. Są to kukły, sijai, lub snopy czy wiechy, albo wstążki na żerdziach. Niekiedy widać szałasy - budy strażnicze, czapari, stojące na polach i w sadach. Bywają też specjalne ochrony przeciw urokom. Takie ochrony pól miałem możność (8 VIII 1969) obserwować w Khindżan. Na kwitnącym polu ryżowym umieszczono nazarband przeciw urokom. Na jednym kiju stała wiecha ze słomy, a na drugim przywiązana była ośla szczęka. Czasami na grubym kole ustawia się oślą lub końską czaszkę. Koniczyna perska - Triofolium resupinatum - szajtal ~l lub szabdar i lucerna - Medicago sativa - reszka są spasane przez bydło, owce i kozy jako zielonki lub też suszone na zimę. Specjalnie lucerna reszka jest cenioną uprawą z tego względu, że trwa na polu po 8-9 lat, a w odpowiednich \>"'arunkach,przy dostatecznej ilości wody i ciepła, daje w ciągu roku 6 pokosów. W Afganistanie centralnym, wysoko wzniesionym, gdzie okres wegetacyjny jest krótszy, reszka daje 4-5 pokosów rocznie. Szaf tal, biało-różowo kwitnąca koniczyna perska, jest delikatniejsza od czerwonej koniczyny europejskiej. Jej łodygi są cieńsze, liście i kwiaty drobniejsze. Zapach ma bardzo silny, przypominający zapach groszku pachnącego i wanilii. Szaf tal bywa uprawiany jako roślina dwuletnia. Daje 3-4 pokosów delikatnego siana. Osobno wypadnie nieco uwagi poświęcić kaniance - Cuscuta - której kilka odmian pasożytuje na różnych roślinach w Afganistanie. Kanianka znana jest pod miejscową nazwą szereszak (Logar, Ghazni, okolice Kabulu) i namatak (kotlina Bamiyanu). Najczęściej widuje się tę grożną roślinę pasożytniczą na lucernie, koniczynie i marchwi, lecz także na drzewach i krzewach: na głogu, wierzbie, iwie i topoli, jak również na winogradzie. Najgroźniej przedstawia się na marchwi, gdy całą grzędę pokrywa różowo-seledynową czapą. Podobnie bywa na lucernie. Walczy się z kanianką zrywając jej pędy wraz z łodygami żywiciela. Przeważnie jednak kanianka pozostaje nieusuwana i powoduje poważne straty gospodarcze. . W Pol-e-Alam uprawy motylkowe pochłaniają wszelkie nadwyżki wody i większość gospodarstw nie może z braku wody pozwolić sobie na uprawę warzyw. Przy nagminnym braku wody do upraw, gospodarstwa warzywnicze pod Kabulem starają się uniezależnić od dostaw wody z dżiuj. Ogrodnicy, baghban, budują arat. Mając dosyć wody mogą sadzić w swych bostan (ogród warzywny) wodochłonne uprawy. ,31 W dorzeczu rzeki Logar na wiosnę z liści i pędów "szaf tal" robi się szpinak, a zimą ze suszonych liści i łodyg, po rozmoczeniu, nadziewkę do pierogów (z tłuszczem). �Uwayi narl rolnictwem Ryc. 5. Ogórki "tara" .':;roci.kowego Afga.nistanu. na targu 179 w Kabulu. Warzywa - sabzidżiat - uprawia się w Pol-e-Alam jedynie w niewielkich ilościach na potrzeby własnego domu. Z warzyw uprawianych powszechnie wymienić należy: ziemniaki, marchew, pory, cebulę, pomidory, kapustę i ogórki oraz melony, arbuzy i dynie. Nie znaczy to jednak, aby płodów gospodarki warzywniczej nie zbywano do Kabulu. Ziemniaki, kaczalu - Solanum tuberosum - wysuwają się na pierwsze miejsce w gospodarce warzywniczej. Coraz też pocześniejsze miejsce zaczynają zdobywać w kuchni afgańskiej. Występują już nie tylko w pobliżu wielkich miast lub w dolinie Ghorbanclu 32. W ostatnich dwudziestu latach zrobiły karierę i dotarły wszędzie w górach na najwyżej położone pola. W uprawie dochodzą do wysokości 3300-3500 m n.p.m., co zdołali zaobserwować w Hindukuszu Wschodnim czlonkowie polskich wypraw wysokogórskich. Granica uprawy ziemniaka przesunęła się poważnie powyżej 2 600 m n.p.m.33. Ziemniaki rosną na polach abi. Marchew, zardak - Daucus carota - jest podstawowym warzywem. Spotyka się tak czerwoną, jak i białą. Pietruszka, gaszniz - Petrosilium sativum - podobnie jak selery - Apium graveolens - używane w kuchni jako przyprawa, uprawiane 32 Por. J. Humlum, op. cit., s. 181. Badacz ten spotykał z końcem lat czterdziestych ziemniaki jedynie w okolicy Kabulu i dolinie Ghorbandu, uprawiane na niewielką skalę. 33 J. Humlum, op. cit., s. 189 (podaje górną granicę uprawy ziemniaka na 2600 !li n.p.m. wig Wawilowa). �KRZYSZTOf' 180 Ryc. 6. Kabul, bazar - WOLSKI sprzedawcy melonów. są w niewielkich ilościach przeważnie dla cudzoziemców. Gaszniz czyli kolendra - CoriandTum sativum - używana jest na zielono do przypraw mięs, jarzyn i napojów. W niewielkich ilościach uprawia się ją w każdym gospodarstwie. Selery są tu nie korzeniowe a łodygowe (naciowe). Wśród warzyw Afganistanu znajduje się też pasternak - Pastinaca sativa uprawiany w ogrodach. Buraki, lablabu 1,1 Beta vulgaris nie odgrywają poważniejszej roli wśród warzyw. Buraki ćwikłowe są ciemnoczerwone i podłużne. Niektóre dorastają do znacznych rozmiarów. Brukiew, szalgham Brassica napus var. rapifem - pojawia się częściej. Kapusta, karam - Brassica oleracea jest powszechnie uprawianym warzywem. Rzadziej widuje się kalafiory, gulpi - Brassica oleracea botrytis - a wyjątkowo na rynku w Kabulu kalarepę Brassica olemcea vaT. gongoloides. Częściej spotyka się rzodkiewkę, mul-isurchak - Raphanus sativus var. sativus - i rzodkiew, muli lub torb, białą, długą, rzadziej o fioletowej skórce. Także bardzo popularne są pomidory, badandżian rumi - Solanum lycopersicum - czerwone i żółte, o owocach dużych a także zupełnie drobnych. Z jarzyn wypa34 W latach po drugiej stanie i kolo Dżelalabadu wojnie uprawę światowej wprowadzono w północnym Afganiburaków cukrowych dla celów przemysłowych. �Uway; nad "o1nictwem środkowego Afgani.stanu 181 dnie jeszcze wymienić bakłażany, badandżiansiah - Solanum melongenaa owocach długich około 20 cm (naj dłuższe dochodzą do 30 cm) i kolorze ciemnofioletowym, rzadziej purpurowym. Badandżian siah są bardzo lubiane i popularne w kuchni afgańskiej. Dużo widzi się cebuli, piaz 35 - Allium cepa - różneso kształtu i smaku, podobnie powszechną jarzyną są pory, gandana - AlliUJn porum 36 i czosnek, sir - Allium sativum. I, naturalnie, papryka, murcz - Capsicum annuum - w różnych odmianach od drobne) i wąskiej do olbrzymiej, znajduje się prawie w każdym ogrodzie. Osobno należy wspomnieć dyniowate, gdyż ich znaczenie gospodarcze jest znacznie większe niż poprzednio wymienionych warzyw (za wyjątkiem cebuli). Melony - Cucumis mela - są znane w kilku gatunkach. Do najpospolitszych należą: kharbuza, duże do 40 cm długości, podłużne, barwy zielono-żółtawej, w okolicy Kandaharu i Turkmenii uprawiane na eksport do Pakistanu, oraz khatakaj, okrągłe, niewielkie, żółto-pomarańczowe. Znane są też dastambul zupełnie małe, silnie aromatyczne. Melony Afganistanu odznaczają się plennością, a owoce doskonałym smakiem, słodyczą i aromatem. Niektóre melony (np. khatakaj) bywają w całości suszone i tak przechowywane na zimę. Takie suszone melony spotyka się w handlu krajowym. Arbuzy, tarbuz - Citrullus vulgaris - rosną w Afganistanie również dziko. Z uprawianych są znane o miąższu różowym, i żółtawo-zielonym. Podobnie jak i melony są eksportowane do Pakistanu Zachodniego. Dyń, kadu - Cucurbita maxima - uprawia się mniej środkowym Afganistanie, obfituje w nie głównie północ kraju, gdzie ziarno z dyń jest surowcem oleistym. Ziarno dyni, tochm-i-kadu, jest spożywane głównie na północy kraju. Kadu nazywają się też kabaczki i podłużna dynia zwyczajna (Cucurbita pepa). Dynia ozdobna (z naroślami) nazywa się khurma kadu. Ogórek, badrang - Cucumis sativus - spotykany bywa jako pospolity, oraz rzadszy, wydłużony (do około l m), często powyginany, tara. Wymienione warzywa widuje się w każdym ogrodzie. Tykwa, sorahi kadu - Lagenaria vulgaris - trafia się w ogrodach, ale jej ograniczona użyteczność, w większości wypadków przeważnie zdobnicza, nie przyczynia się do rozpowszechnienia uprawy 37. Podobnie ważne dla wyżywienia ludności są uprawy fasoli, lubio - Phaseolus - grochu, nakhud - Pisum - i bobu, bokuli - Vicia jaba - v.: 35 W Ghazni widziałem ciekawe nawożenie grzęd 'cebuli. Mianowicie zbierano proch na pobliskiej drodze, a następnie w koszach noszono go na grządki cebuli, podsypując nim rzędy roślin. Po podsypaniu tym nawozem pólko zalewano wodą. 3G Pory zbiera się kilkakrotnie wycinając nacinę. Pozostawiona w ziemi cebulka odrasta. Liście zbiera się dwukrotnie lub trzykrotnie. Następnie 'Plantacje porów likwiduje się, radłując grzędę. 37 Tykwę widuje się pnącą na drzewa. Niewielkie owoce tykwy kształtu butelkowatego po wysuszeniu i ozdobieniu są używane na tabakierki na naswar (do miejscowej tabaki do żucia). �182 KRZYSZTOF WOLSKI a także sOji, masz - Glycine max - peluszki, kulul - Pisum arvense _ (groch błękitno-purpurowy) oraz soczewicy, nask - Lens esculenta. Ta ostatnia specjalnie na dużą skalę jest uprawiana w Pakistanie, choć nie brak jej w południowym Afganistanie. Uprawia się dwie odmiany soczewicy: soczewicę dużą - bakuli, muszung i małą - daal. Specjalnie ta ostatnia jest ceniona, ze względu na doskonały smak. Uprawia się też fasolę urd - Phaseolus mungo. Bokuli to drobny bób (bobik), z ziarnem a czarnej łusce. Suche ziarno jest mielone a mąka dodawana do pszennej. Z tej mieszanki wypieka się placki. Z roślin przemysłowych na pierwszym miejscu wymienić należy mak. koknar - Papaver somniferum - uprawiany głównie na opium w zachodnim Afganistanie, we wschodnim w okolicy Dżelalabadu oraz na północy w Badakszanie. W centralnym trafia się też na polach. Z używek uprawia się konopie, czar - Cannabis indica - głównie na haszysz a ubocznie na ziarno oleiste, oraz tytoń tanbaku - Nicotiana tabacum - Nicitiana rustica 38. Z oleistych spotyka się w okręgu Logar len, zehrer - Linum usitatissimun - uprawiany wyłącznie dla oleistych nasion. Tylko siemie jest wykorzystywane, zaś słoma używana na opał. Niekiedy widuje się rzepaki i gorczycę. Z oleistych sieją tu w ogrodach słoneczniki, aJtobparast - Helianthus annuus. Bawełna, ponba, jest rośliną od naj dawniej szych czasów zadomowioną w Afganistanie. Odwiecznie uprawianą jest odmiana Gossypium herbaceum na północy i południu kraju, zaś Gossypium aJ'boreum var. indicum w okolicach Dżelalabadu. W latach dwudziestych XX wieku została wprowadzona odmiana amerykańska Gossypium hirsutum, początkowo na północy kraju a następnie rozprzestrzeniona na całym obszarze. Ta odmiana posiada włókno dłuższe i nieco cieńsze. Główne regiony uprawy bawełny to Afganistan północny (90%). Widuje się bawełnę na polach w okolicy Czarikaru, w dolinie Ghorbandu i w okręgu Logar, jednak uprawa bawełny w Afganistanie środkowym nie odgrywa poważniejszej roli gospodarczej. Bawełnę uprawia się na polach, abi, choć zdarza się też uprawa bawełny na polach lalmi. Trzcina cukrowa, najszakar - Saccharum officinarum nie znosi mrozu, więc nie jest sadzona w środkowym Afganistanie. Uprawia się ją koło Dżelalabadu. Z przypraw są uprawiane koper, anyż, kminek, papryka, rzeżucha, mięta i chrzan. Z nowszych upraw, dostosowanych do kuchni międzynarodowego konsumenta, widzi się na rynku kabulskim: szpinak (od dawna uprawiany 38 Liście tytoniu używa się do palenia a także są one podstawowym składnikiem afgańskiej tabaki naswar. W handlu spotyka się dwa rodzaje naswar a) lżejszą (skłaoającą się z tabaki i popiołu z kory platana), b) mOC'lliejszą (z tabaki z domieszką wapna). Naswar żuje się. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afgani.'tanu 183 w Afganistanie), sałatę i szczaw ogrodowy, dostarczane przez podkabulskich ogrodników. Tylko na rynku kabulskim trafia się tut-e-zamini morwa ziemna) czyli truskawki. Pewne rośliny uprawiane są w ogrodniczych gospodarstwach pod Kabulem, na pozostałym obszarze kraju należą do dziko rosnących. Taką rośliną jest rabarbar - Rheum rhabarbarum. W okręgu Logar rośnie dziko i znany jest pod dwoma nazwami: rawosz - większy o smaku delikatnym oraz cziuk1'i, mały kwaśniejszy. Na bazarach pojawia się jako jarzyna sezonowa na wiosnę. W okolicy Kandaharu koczownicy i pastusi wiejscy w marcu i kwietniu zbierają rabarbar podczas wypasów i przynoszą do osad. Oni również dostarczają rabarbar na targ. Sadownictwo, baghdari, odgrywa poważną rolę w rolnictwie. Owoce, mewadżiat, w wyżywieniu i eksporcie kraju zajmują niepoślednie miejsce. W latach 1956-1959 wartość eksportu świeżych owoców stanowiła 10% całego dochodu z eksportu. Zaś owoce suszone grały w eksporcie jeszcze poważniejszą rolę stanowiąc 27,5% wartości całego eksportu. Ogółem wartość owoców w eksporcie była znacznie większa niż wartość karakułów (25,4%), a wynosiła 37,5%, zaś ilościowo stanowiło to 60800 ton (owoce suche 27 000 ton a świeże 33 800 ton) 39. W sadach w Pol-e-Alam podobnie jak w wielu innych miejscowościach spotyka się głównie morwy. Owoce morw spożywane są w stanie świeżym i suszonym, zaś drewno stanowi doskonały materiał ciesielski. Liście morw są podstawą hodowli jedwabników. Jedwabnictwo grało dawniej poważniejszą rolę niż obecnie 40. Z hodowli jedwabników słynął Afganistan zachodni. Od kilkunastu lat prowadzi się wysiłki mające na celu odrodzenie hodowli jedwabników w okolicy Heratu, Dżelalabadu, w Baghlanie i Kunduzie 41. Morwa, tut - Morus alba - jest cenionym w Afganistanie drzewem. Sotatut posiada duże, białe owoce. Odmiana Brahichani ma owoce mniejsze, czarno-białe. Obie te odmiany po dojrzeniu dają owoce niezmiernie słodkie. Odmiana zwana Szahatut - Morus nigra - jest najwyżej ceniona, ze względu na najlepsze owoce, spożywane na świeżo. Szahatui są duże, czarne, soczyste i lekko kwaskowate. Suszone owoce morw 42 służą do produkcji mąki, talchan, używanej do wyrobu ciastek. Podobnie jak w środkowym Afganistanie suszy się morwy i inne owoce w TurD. N. Wilber, Afganistan ... op. cit., s. 284. Napływ tkanin z włókna syntetycznego oraz wszelkiej taniej tandety na bazary Afganistanu poważnie podważył opłacalność hodowli jedwabników. H D. N. Wilber, op. cit., s. 233-234. W roku 1953/4 pod egidą FAO sprowadzono 5000 sadzonek morw z Japonii. W 1960-1961 zasadzono w samym Kataghan (prowincja) milion sadzonek morw. 42 Sady morwowe podcza-s dojrzewania owoców są starannie zamiatane. Z ziemi wyplewia się trawę. Gdy owoce zaczynają opadać i nieco podsychać (w suchym 39 40 �184 KRZYSZTOF WOLSKI kmenii. dawaną Suszy się w Turkmenii także i dziko rosnące jeżyny, na mąkę dodo pszennej 43. Następne miejsce zajmują śliwy, alu - Prunus domestica - występujące w kilku odmianach. Zwykłe alu podobne są do śliwek węgierek. Renklody określane są nazwą alu balu. Najbardziej ceni się odmianę dużych ciemno-żółtych renklod, zwanych alu-i-bochara, które w odmianie mniejszej używane są przeważnie do suszenia. Ściąga się z nich skórkę, a następnie suszy w cieniu. Aluczi są niewielkie, żółte, okrągławe lub lekko podłużne, podobne do mirabelek lub ałyczek. Spożywa się je świeże. Do suszenia się nie nadają. Morele, zerdalu - Prunus armeniaca - i brzoskwinie, szaf talu - Prunus persica - znajdują się prawie przy każdym domu w Pol-e-Alam. Morele rosną też w wysoko położonej (2400 m n.p.m.) kotlinie Bamiyanu. Owocem pośrednim pomiędzy morelami a brzoskwiniami jest zardalu-i-kajsi, dojrzewający w tym samym czasie. Owoc ten kształtem i wielkością przypomina morele, lecz miąższ ma białawy a skórkę karminowo-czerwoną. Do suszenia nie nadaje się. Wśród moreli występują dwie odmiany; większe o morelowej barwie i płaskiej pestce, uważane za szlachetniejsze i mniejsze, bardziej okrągławe, żółtawo-cytrynowe, o pestce okrągławej i mniejszej. Ta druga odmiana moreli nazywa się gholengh. Podobnie zerdalu i szaf talu rosną w dolinie Ghorbandu, choć tam raczej powszechnie spotyka się migdały, badam Amygdalus communis. Jest ich kilka odmian o ziarnie różnej wielkości, o drobnych odchyleniach w kształcie. Zasadniczo rozróżnia się dwie odmiany migdałów: badam-e-kuraki, migdał twardy, posiadający grubą łupinę i badam-e-karazi, czyli migdał papierówkę o delikatnej łupinie, kruszącej się lekko w palcach. Migdały uszlachetnia się przez oczkowanie 44. W ten sam sposób uszlachetnia się morele i brzoskwinie. Migdały są mniej wymagające, a jako łatwiejsze do transportu od brzoskwiń dają lepsze dochody. Migdały są najwyżej cenionym owocem w sadach Afganistanu, gdyż dochód jaki w razie urodzaju może dać poszczególne drzewo, przewyższa dochód z kilku drzew moreli. Morele suszy się i dopiero zbywa 45; suszone morele nazywa się kistta. Zerdalu suszy się powietrzu Afganistanu następuje to szybko), zamiata się je miotłami na kupki. Następnie zbiera i przesusza na słońcu (często na płaskich dachach domów). Gdy pod drzewami jest czysto, otrzymuje się czyste suszone owoce. Transport tych suszek odbywa się w workach. POT. analogiczne obserwacje B. Grąbczewskiego (B. Grąbczewski, W pustyniach Raskemu i Tybetu, W-'Wa, b.d. s. 33. 43 W. Konig, Zur Wirtschatt der Turkmenen, w: "Jahrbuch des Museums £tir Volkerkunde zu Leipzig", XX, 1964, s. 225. 44 Cytrusy (szlachetne odmiany) rmmnaża się w Dżelalabadzie iPrzez 'Sztubrowanie, a uszlachetnia oczkowaniem. 45 Drewna moreli, brzoskwiń i migdałów nie ceni się. Są używane na opał, lub do budowy. Z moreli i brzoskwiń zbiera się pestki, a ziarna zbywa jako gorzkie migdały lub wyciska z nich olej. Łupiny służą na opal. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu 185 gdy są już dobrze dojrzałe. Z rozpołowionego owocu usuwa się pestkę. Suszenie odbywa się w cieniu. Morele żółte, gho,lengh, w których pestka jest trudna do usunięcia, nie są wyłuskiwane i suszy się je wraz z pestkami. W dalszej kolejności wypadnie wymienić jabłonie, seb - Pirus malus. Jabłek jest sporo odmian, lecz wszystkie przeważnie jednakowo słodkie po dojrzeniu, choć wyglądem znacznie różnią się między sobą. Do cenionych odmian należy seb karazi, czyli papierówka (właściwie "jabłko papierne"), o czerwonej skórce. Seb karazi jest bardzo słodkie. Kadu seb jest to równie słodkie, duże jabłko kompotowe. Odmiany późniejsze są również przeważnie słodkie. Na południu i południowym zachodzie jabłoni w sadach jest mało. Jabłka tamtejsze są przeważnie niewielkie, zielone, słodkie, ale twarde i mączyste. Jabłonie spotyka się w sadach w kotlinie Bamiyanu na wysokości 2500 m n.p.m. 46. Owoce tamtejsze nie są tak dorodne i duże jak w dolinie Ghorbandu, okolicach Czarikaru lub sadach podkabulskich. W okręgu Logar słynie z najlepszych jabłek miejscowość Mahmadagha. Stamtąd pochodzą najlepsze seb karazi o delikatnej skórce. Inna znana odmiana seb-e-nozokbadan o czerwonej skórce a białym miąższu pochodzi z miejscowości Modara, koło Gardezu. Jabłka eksportuje się do Pakistanu w stanie świeżym i suszonym. Grusze spotyka się w sadach. Gruszka, nok - Pirus communis - jest w Afganistanie owocem rzadszym, choć bywa dużym i smacznym. Różne odmiany dostarczane są latem i jesienią na bazary Kabulu. Za najlepsze uważa się jesienną odmianę nok istalifi o owocach zielonkawych, małych, soczystych i słodkich. Gruszki przeważnie nie bywają suszone. Widuje się też zagraniczne odmiany, które zaaklimatyzowano w podmiejskich sadach. Jabłonie i grusze są szczepione wysoko, często dopiero na konarach. W przydomowych sadach na jednym drzewie bywa kilka gatunków owoców 47. Czereśnie - Prunus avium (cerasus avium) - i wiśnie - Prunus cerasus (Cerasus vulgaris), - te ostatnie w odmianie czarnej - Prunus austeTa widuje się w środkowym Afganistanie rzadko. W dolinie Logar, czereśnie, gelas, spotyka się w ogrodach jako pojedyńcze drzewa. W rejonach, gdzie prawie każdy owoc jest przechowywany i zbywany w postaci 46 Zob. N. I. Wawilow, D. D. Bukinicz, Agricultural Afghanistan. Supplement 33 to the Bulletin of Applied Bot-any, of Genetics and Plant Breeding. Leningrad 1929, s. 551-552. 47 W tej dziedzinie można obserwować niezwykle pomysly ogrodników. Często trafia się, że na morwie zasz'czepia się morele, winorośl i inne odmiany morw. Szczepienie uważa się za zabieg doskonalszy od oczkowania. Szczepi się jabłonie, grusze, śliwy, morele, brzoskwinie, morwy a nawet winorośl. W rozpędzie szczepienia zdarza się, że na topoli jako podkładce zaszczepia się róże. �186 KRZYSZTO~' WOLSKl suchej, wIsme, jako nie mające dużo miąższu, nie kalkulują się w gospodarstwie. Po prostu nie wytrzymują konkurencji owoców większych i bardziej wydajnych. Zresztą owoc kwaśny na obszarach, gdzie ceni się przede wszystkim owoce słodkie, nie ma racji bytu. W całym Afganistanie, lecz nie powyżej 2200 m n.p.m. rosną pigwy, bui lub bihi - Cydonia oblonga. Owoce mają duże i aromatyczne, kształtu tak okrągłego jak i podłużnego, podobnego do gruszek. Pigwy używa się na kompoty, konfitury i spożywa obsmażane w cieście. Pestki z pigw są suszone i używane jako lekarstwo. Wywar pije się przy chrypkach i bólach gardła. Afganistan środkowy, wysoko wzniesiony, nie jest terenem występowania granatów. Granaty, anar - Punica granatum - można wprawdzie spotkać i \V ogrodach Kabulu, lecz rosną one tam jako krzew ozdobny, ze względu na swe ciemnoczerwone, dekoracyjne kwiaty. Owoc ich bywa niewielki. Anar rosną głównie w Maszriki (okolice Dżelalabadu) a także w słynnej odmianie anar-i-Kandahari w okolicach Kandaharu. Ta ostatnia odmiana odznacza się dużymi owocami. Wczesne anar są koloru białego, późniejsze różowego a najlepsze, późne, są ciemnoczerwone. Anar spotyka się też w dolinie Ghorbandu i niższym północnym Afganistanie. Owoc ten nie znosi przechowywania, a przejrzały pęka i musi być szybko spożyty. Sok uchodzi za specjalnie zdrowy i jest polecany do picia rekonwalescentom. Figa, andźir - Ficus carica - nie rośnie w środkowym Afganistanie. Jest tam dla niej zbyt wysoko i chłodno. Spotyka się jednak czasem w sadach pojedyńcze drzewa, które prawie nie 'Owocują. W okolicy Dżelalabadu, Kandaharu, Farah i Heratu jest ich więcej, a w Seistanie spotyka się figi dziko rosnące o owocach gorzkawych. Orzechy włoskie, czarmars - Juglans regia - należą do naj częstszych. obok morw, drzew w obejściach. Rozróżniają: kurak o grubej, twardej łupie i karazi (papierowe), miększe o łupinie delikatnej. Kurak niekiedy bywa~-ą mniejsze, choć przeważnie jedne i drugie są tej samej wielkości. Orzechy rosną jeszcze na wysokości 2500 m n.p.m. W kotlinie Bamiyanu widuje się ładne i duże okazy tego drzewa. Orzechy są dorodne o ziarnie dobrze wykształconym i słodkim. Stanowią one jeden z poważniejszych produktów eksportowych kraju 48. Osobno wymienić należy winorośl właściwą (winną latorośl), tok - Vitis vinifera - występującą w licznych odmianach o owocach przeważnie białych, choć niekiedy spotyka się i czarne. Te ostatnie nie są cenione jako odmiana handlowa. Spożywa się dużo winogron angur w stanie świeżym. 4" Orzechy i Iranu. eksportuje się przeważnie do Pakistanu i Indii. a lakże do ZSRR �U·WG.gi na({ roln-ictwenl środkowego 187 Afganistanll Odmiana husaini jest biała, o owocach podłużnych, dużych, walcowatych. Jest ona doskonała i delikatna w smaku. Tej odmiany sporo sadzi się w Szamali i w dolinie Ghorbandu. Najwyższą wartość posiada odmiana biała o owocach drobnych, bezpestkowych zwana kiszmiszi (tj. rodzynkowe). Na rodzynki suszy się je dwojako: w cieniu, wtedy pozostają żółto-zielonawe, albo na słońcu, wtedy owoce czerwienieją, ciemnieją i nabierają słodyczy. Tereny uprawy winogradu posiadają specjalne suszarnie rodzynków. Są to przewiewne gliniane wieże z licznymi otworami, przez które gorący podmuch wichru dostaje się do środka. Wieże przybudowane bywają do domów mieszkalnych. Takie wieże można oglądać w Szamali na północ od Kabulu. Na nieświadomych przeznaczenia, te budowle robią wrażenie wież obronnych ze strzelnicami. Winograd prowadzi się: 1) na puszta czyli grobelkach ziemnych (np. w Ghazni, Logar, Kandahar), 2) na rusztowaniach tok-e-swara w sadach lub przy domach. Często takie rusztowanie stoi na płaskim dachu domu (np. w Czardeh Ghorband w dolinie Ghorbandu, Gul Behar), 3) W okolicy Mazar-i-Szerif puszczają winograd na drzewa migdałowe, jabłonie. Odmianę tę nazywają angur-e-drahti (winograd drzewny), owoce ma czarne, z licznymi pestkami i bywa bardzo słodka. W uprawie używa się do przycinania grubszych pędów piłki am, a cieńsze przycina się sekatorem me- kraz-e-tokburi. Winogrona w stanie świeżym eksportuje się do Pakistanu przez przełęcz Chajber. Transport odbywa się samochodami. Winogrona obkładane liśćmi, pakowane są do podłużnych wiklinowych koszy kadżawa. W koszu takim mieści się około 7-10 kg owoców. Winogrona spod Kandaharu znoszą doskonale transport do Kabulu, ale muszą być przewiezione w ciągu kilku godzin, aby (będąc dojrzałe) nie zepsuły się podczas upału. Z Kabulu bezpośrednio wiezie się je dalej do Peszwaru (do Pakistanu). Głównym produktem eksportu rolnego z Afganistanu są kiszmisz czyli rodzynki. Na eksport idą tak drobne, jak i olbrzymie kandahari kiszmisz. Wywozi się je głównie do Pakistanu i Indii i stamtąd dalej do krajów azjatyckich. Kiszmisz są również eksportowane do Iranu i ZSRR. Transport odbywa się tak samochodami jak i karawanami wielbłądów. Hodowanie zwierząt u ludności osiadłej w Pol-e-Alam czy w Gul Behar odgrywa rolę drugoplanową. Do najważniejszych zwierząt domowych należy zaliczyć bydło, gdyż woły stanowią podstawową siłę pociągową w rolnictwie, a kl'Owy są głównym dostarczycielem mleka. Latem bydło przebywa w obrębie podwórza, gdzie pod gołym niebem, -lub pod lichym, ocieniającym daszkiem z gałęzi stoi przy glinianych żłobach. Terenem wypasów są okoliczne ziemie lalmi oraz ścierniska. Nieco zielonej i treściwej paszy otrzymuje w żłobach. Zimą też stoi na podwórzu, a w okresie naj- �188 KRZYSZTOF WOLSKI chłodniejszym l smeznym bywa zapędzane do pomieszczeń zamkniętych i krytych. Bydło jest przeważnie drobne, lecz silne i wytrzymałe. W roku 1966-67 szacunkowo obliczano pogłowie na 3700000 sztuk 49. Kóz hoduje się sporo. Pierwsze miejsce wśród zwierząt domowych Afganistanu zajmują owce. Hoduje się owce zwyczajne i tłustoogoniaste. Karakuły są częstsze w Turkmenii i północnych rejonach środkowego Afganistanu. Welna owiec, wielbłądów i kóz jest podstawowym surowcem w tkactwie dywanów. Dywany i kilimy oraz skórki karakułów i koźląt należą do najważniejszych towarów eksportowych kraju. Na rynku zagranicznym cenione są także afgańskie owcze i kozie kożuchy. W roku 1966-67 pogłowie owiec w Afganistanie szacowano na 20100000 sztuk 50. Owce często wraz z trzodami koczowników wysyłane są na odległe miejsca wypasów letnich. Koni prawie się nie hoduje, uważając je za zwierzęta luksusowe (domeną hodowli koni jest Afganistan północny). W okręgu Logar spotyka się konie (jako wierzchowce) 51 w większych gospodarstwach mających około 50 dżerib ziemi. Pogłowie koni w Afganistanie jest nieliczne, w roku 1966-67 szacowano je na około 227000 sztuk 52. Konie Afgańskie nie są duże, lecz mocne i odporne na twarde warunki klimatyczne i terenowe. Osioł jest pospolitym (obok wołu) zwierzęciem jucznym. Widuje się też sporo mułów. Wielbłądy w gospodarstwach ludności osiadłej widuje się w okolicach Ghazni; w innych rejonach środkowego Afganistanu wielbłąd jest zwierzęciem koczowników. Gospodarstwa hodują niewiele drobiu; kształtem przypominają polskie zielononóżki. W rolnictwie i hodowli w środkowym Afganistanie idzie przeważnie starym, tradycyjnym porządkiem. kury są nieduże, wszystko Pojawiają jeszcze się już nowe odmiany roślin, bardziej wydajne od odmian uprawianych tu od dawna (np. groch, kukurydza, pszenica), jednak nie wszystkie dobrze się tu aklimatyzują (pszenica) i po pierwszych latach lepszych plonów, degenerują się. Są też usiłowania w kierunku wprowadzenia szlachetniejszych ras zwierząt domowych. W gospodarstwach państwowych hoduje się krowy ras wysokomlecznych. Powstają fermy hodowli drobiu. Jest to, jak dotychczas, przysłowiowym ziarnkiem piasku w morzu potrzeb olbrzymiego kraju. Nowoczesność wkracza do rolnictwa Afganistanu wraz ze stosowaniem nawozów sztucznych, a na fermach państwowych z maszynami rolniczymi i traktorami. U. N. Statistical Yearbook 1968, New York 1969, s. 125. Tamże, s. 125. 51 W Logar, w Kabulu czy Ghazni konie w pojedynkę są zaprzęgane dwukolnych pojazdów (baggi - pakistańska tonga). 52 Tamże, s. 125. 49 50 do lekkich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8bb946bb017fda2ed54ca533e3b4c2a.pdf 32e5e152aa377a9ac1d2881e9ce4d0b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:158 Title A name given to the resource Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.203-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 202 I I: w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959). W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku" (s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go. •• KRZYSZTOF KWASNIEWSKI UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W. • • , I Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano) jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo, zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów: Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce, Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi z 56-u wsi. B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t, 1 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa 1890. �205 204 it. proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench, Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:, lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich, Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt: o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13, a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki 2 M o w s z o w i c £: Jakub: Z dziejów roślin uprawnych: L Zboża, Warszawa 1948, s. 56. 3 T y n i e c k i Wł.: O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy. Warszawa 1874, t. XV s. 221. • R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216. e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem Medii Aevi Kraków 1900, s. 110. e Ottuv Slovnik Naueny. 7 L i n d e S. B.: Słownik języka polskiego, Lwów 1854-60. ~ Mowszowicz j.w., s. 56. o Brockhaus' Konwersations ~exicon, Leipzig. 10 Z Urzędowa Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233. .Il Wag a Jakub: Flora polska w ograniczeniu do jawnokwiatowych rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97. 12 Wg S a f a j' ikr. P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler d·", bóhmischen Sprache. lO S y l' e n n i u s S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009. "Rostafiński, Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127, 134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego. Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153. • " Rys. 1. Ber-Seta,'ia Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15. Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego, chińskiego ośrodka roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach Wag a J., j.w., t. I, s. 251. Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15 Je �207 206 r wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX w. ~5. Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4 dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:' \'1 przysłowiu śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec 'IV XIX W., ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w. ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach pogranicza podlasko-lubelskiego stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok. 2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~ to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE' było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20. Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji nia kulturnych rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI 2.; S z a f e l' Władysław: Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa 1952, s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56. " Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56. '" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische Pflanzenreste Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642, cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926. ID Wg. de C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56. ~o Za Mowszowiczem, j.w., s. 56-57. 21 N e t o l i t z k y F'.: Unser Wis sen von den Alten Kulturpflanzen Mitteleuropas, Berichte der Romisch-Germanischen Komission, 1931, XX, (14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna, War~zawa 1957, s. 134. .2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef: Kultura prapolska, Poznal1 19,19 s. 32; K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce wczesnofeudalnej. Kwartalnik Historii Kultury IVlaterialnej Warszawa 1954, r. II, nr 3, s. 358. 2:1 M o s z y it s k i Kazimierz: Kultura ludowa Slowian, Kraków 1929, t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I, Praha 1911, s. 179. N R o s t a f i it s ki, Sym::;ola.. j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian: Greckie i laciitskie żródla do najstarszych dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra- • ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory Zivily lidi na Rajnochovsku. Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55. 2.; K l' e s c e n t y n Piotr: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być n-:ogą utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Warszawa 1802, t. III, s. 136 i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm dla włościan, Warszawa 1306 s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek: Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu staraniem \Vydziału Oświaty Tcwarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego, III. Kraków 1850 s. 123. "I; Rkp. z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne polskie nazwy ... j.w" s. 216. eo C i n c i a ł a Andnej: Przysłowia ludu polskiego na Sląsku w Ks. Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11. !. U l a n o w s k a Stefania: Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII, dzi al etnologiczny s. 256. ", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J. �208 209 na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b) odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze, jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~. Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas, uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~ wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ... wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane tylko na paszę zieloną" 35. Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na j.w., s. 221 (o prosie). rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w. ;]2 Encyklopedia rolnicza, j.w. 33 Tyniecki, j.w., s. 224. '" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki targi kieleckie". 35 I w s k i: Proso i jego uprawa, Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117. 30 Podkarpaciu świadczą o tym wspomienia informatorów z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam' od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n<l uwagę zasługuje fakt, że "bor" znany był, jako "gorszy gatunek prosa" w Nowogrodzkiem i Ihumeńskiem (mińskie) 3b. Relacja ta uzupełnia tradycje o brze z Kurpiowszczyzny i pogranicza podlasko-lubelskiego, z drugiej jednak strony zielnik flory litewskiej wymienia tylko proso nie podając żadnej wiadomości o brze Si, a w językach litewskich nazwa ber jest w ogóle nieznana 3B. Występowanie tradycji ludowych o brze i jego uprawie w Małopolsce obrazuje załączona mapka. Wynika z niej m. in., że w górach nie przechowały się żadne tradJlcje o nim - nawet nie znana jest jego nazwa. Tym ciekawsze są powtarzające się relacje z obszarów uprawy bru, że siano g) więcej w górach. Przy tej rozbieżności faktem jest jedno: że be: daje się uprawiać w okręgach górskich, w Himalajach rośnie na wyso'kości ok. 800 m, zaś jego dzika odmiana Setaria viridis (L.) P. B. do wyookości ok. 3300 m 39. Wyróżnione na mapce etapy czasowe przyjęte zostały na podstawie dat zaniku uprawy bru podanych przez informatorów. Chronologia ta ma na celu jedynie zmniejszenie prawdopodobieństwa błędu tkwiącego w określeniach zachowanych w tradycji ludowej. Ostateczne zarZ'.lcenie uprawy bru wiązało się szczególnie często z pierwszymi latami po wybuchu II wojny światowej -a więc z latami dość dobrej koniunktury gospodar-· czej na wsi małopolskiej. Ciekawie przedstawiają się, uzyskane z niektóry-ch wsi informacje a w p l' a wad z e n i u uprawy bru za pamięci żyjącego pokolenia. W większości z nich data wprowadzenia łączy się z wybuchem I wojny światowej. Ponieważ Por. np. Tyniecki, al Por. Encyklopedia "" Kar ł a w i c z Jan: Słownik gwar polskich, Kraków 1900, t. I, s. 64. '37 J u n d z i ł ł B. S.: Opisanie roślin litewskich wg układu Linneusza. Wilno 1811, s. 22-23 wymienia tylko chwasty: Panicum verticillatum, P. glaucum, P. viride i P. Crus Galli oraz P. Miliaceum (proso). '" B r li c k n e r Aleksander: Slownik etymologiczny języka polskiego. W<lrszawa 1957, S. 21. 3!l Mowszowicz, j.w. s. 57. 14 .•LUd", t. XLV �211 ... II j ~ 1~ j ~j ,.: r' '~ " ~ l~ · .. ·· ~ ~~ .. ... ~ ~~ ~ ~ ~~ ~;~ .: .. ~~ ~ c ; 3 Pl ~ g; '" I ~ e-. . . ~! ·· .~ ..-. ~: . ~:]~ ~ ~ " .. ~ ~ "" " u <J I? O) e-. o 'O - ..., e-. lO '" OD o " ~~ 11~ _. ~~ 'a ~ ;--; :'" ~~ ~~,~ ~~~~ ~ <!l <l o tl~ " 3~ c C" . d • a c ~ "" to <o V) 'n '" 'Q lO , ~ i •.. O; .... <Il Ol ;:J ., bIl :;2 ;U ~ e I~ .,e-. 'O Ol :>; o, e-. ., e-. ., e-. "e-. ~ aJ co a lG '" 'O e O- <;; ..., e-. .•.e-. 'o 'q' e-. O> e-. o to O; '" to '" lO -IX '<' '" V) In .., 'O "..., ;>, g. ::i}2 •..•• V> 'O •...• o >,p. ;: .~ a::: ::l o • H ~I tU Q) 'O. rts tU..., N.!<: "''O .o O 00. >, c-i Po Ol co S ., e-. " ::l V> ro Cll:;j ~ ~~ El s:i 'u;>, ~ c ;: 'C >,. ~ co I .. C'l ~ Cti< ~ o e C/J ~ ap.. O; '" H ;:l e <Il :.:li tU c f;i ~ k e-. 'H o b.(} o o 0.5 g~ bO - :g '" C N .~ .•..;:: o Ol ~I lO f e bIl ..., " o .~ ., N ,~--" I o 'o(J <V c ~ i C o ¢ <El 'O lO k a, o .o •..• ::J § to ~ ~~ ~ ~ ~: ~ o e-. N J ;1 :1 U zarówno tradycje z innych wsi jak i archaiczność stosowanych te<::hnik uprawy i samej uprawy bru zdają się przema\viać za tym, że ber uprawiano na tym terenie od niepamiętnych czasów - nasuwa się przypuszczenie <::zyowo "wprowadzenie" uprawy bru nie było tylko nawrotem do uprawy tego zboża w związku z głodowymi latami I wojny. Nawrót ten usprawiedliwiony dużą plennością bru jest tym prawdopodobniejszy, że dla okresu 19141919 r. tj. dla lat głonowych istnieją także relacje o nawro<::ie do tak prymitywnej formy zdobywania pożywienia, jak zbiera·· nie dzikkh odmian bru (Setaria gIauca i Setaria verticillata) 40. Powiązania bru ze zbieradwem podkr€Śla też przytocz,ona już opinia de C o n d o Ile, że ber znany był jako pożywienie wcześniej niż uprawa roli. Można tu również przypomnieć nazwę szczypanki, którą Rostafiński tłumaczy: "Trzebaby przypuścić, że ber (prawdopodobniej, jako proso) obszczypywano,a pozostałe obsadki kłasów do czegoś używane nazywano w XV w. sz<::zypankami" 41. Sprawę tę wyjaśnia w dużym stopniu Kluk w ustępie: "Ber ... nie dojrzewa razem, więc się tylko d()jrz.ałe wier<::hy po <::zęścipozrzynają i na czym rozścielą, a po zebraniu wszystkiego zaraz się wymłócą, ziel·e zaś bez w1erz,chów zbierze się, wysuszy ,j zda się dla krów" 42. Śladami dawnej uprawy bru może też być występowanie chwastówo tej nazwie w prosie. Wiadomośd o uprawie bru są cz.asem dość chwiejne a rozmiary tej uprawy były już za pamięci ży.iącego pokolenia bardzo niewielkie. Przed 1900 r. uprawiano ok. 5-8 ha bru we wsi liczącej ok. 200 gospodarstw, zaś rozmiary uprawy bru w poszczególnych gospodarstwach wahały się w granicach 0,5-5 a. Ber uprawiali przeważnie małorolni 43, jak brzmią rela~je z większości wsi: tylko w niewielu wsiach stwierdzono, że ber uprawiali wszyscy bez względu na stan majątkowy. W kilku 40 41 14' Maurizio j. w. Rostafiń~ki: Symbola ... j. w. s. 110. 42 Kluk j. w. t. III s. 136. 43 Por. TY!liecki, j. w. s. 221 o prosie. �212 ! f l l Il I innych wsiach uprawą tą zajmowali się przeważnie bogatsi H. Z nawyku w niewielkich rozmiarach siali ber zwykle na własne potrzeby gospodarze starzy. Tradycje okazywały się nieraz żywsze niż sama uprawa: często nie znajdowano bru u gospa:larzy, którzy wedle innych informatorów mieli go jeszcze uprawiać. Tylko w dwóch wsiach (Wyżyca pow. Bochnia i Brzozowa pow. Tarnów) uda lo się uzyskać kło.'>ybru. . Sposób uprawy bru jest bardzo podobny do uprawy prosa. Charakteryzuje go w większości relacji wybór dobrej, niezachwaszcZ{)nej ziemi, konieczność plewienia oraz troska o drobne ziarno, które mogło być łatwo niszczone przez ptactwo lub rozsypywane przy zbiorze. Większość relacji podkreśla, że ber udaJe się najlepiej na ziemi "wypoczętej" (nowiny ,ugory) 45, a w ogóle wymaga ziemi dobrej, dobrze uprawionej i oczyszczonej. W zdecydowanej mniejszości są opinie, że ber nie potrzebuje dobrej ziemi, że wystarczają mu gleby piaszczyste i kamieniste 46a kilka relacji podkreśla tylko, że nie wymaga on tak dobrej gleby, jak proso. Rozbieżne są opinie - i to zarówno chłopów rolników, jak i zawarte w piśmiennictwie - co do wytrzymałoś.ci bru na' wilgoć. Niektórzy twierdzą, że jest on wytrzymały na nadmiar wilgoci 47, inni - że lubi wilgoć w miarę 48, jeszcze inni - że nie lubi zbytniej wilgoci 49a nawet jest wytrzymały na posuchy 50. Aby uzyskać dobry urodzaj i oszczędzić pracy przy plewieniu siano ber przew,ażnie po roślinach okopowych ("na ziemniaczyskach") albo na ziemi zleżałej po ugorze. Na "nowiznach" trzeba było w jesieni, z końcem wrześrria, lub z początkiem października .,spokładać" cienko ziemię, "zeby te kotury przeschły, potem rozwlic te kotury bronami", z końcem października zaorać, a na 4ł C y b u l s k i Napoleon: Próba badań nad żywieniem się ludu wiejski:;!go w Galicji, Kraków 1894 s. 1.31-132 pisze też o pro~ie że uprawiali je przeważnie zamożniejsi. M. Por. Syrennius j. w. s. 1010. 46 Por. Syrennius j. w. s. 1010, Kluk j. w. s. 136. •• Por. Ekielski, j. w. s. 123. 'F Por. Encyklopedia rolnicza j. w. 4' Por. Syrennius, j. w. 5. 1010, Kluk j. w. s. 136. >lI Por. Tyniecki j. w. s. 224. wiosnę z początkiem maja spulchnić radłem lub kultywatorem j zasiać. Przy jesiennej orce nawożono pod ber przeważnie obornik, chyba że ziemia była uprzednio dostatecznie nawożona pod okopowe lub wypoczęta przez ugorowanie. Siano ręcznie rzutem a ponieważ ziarno bru jest bardze· małe -- rzucano nie garścia lecz szczypty ujęte w trzy palce, stąd siew bru należał do czyn': nOści trudnych i wymagał pewnej sprawności. Znana była tylko polna uprawa bru; tłumaczono to tym, że ber zasiany przy domu w ogrodzie zostałby zniszczony przez dzikie i domowe ptactwo. Tylko w jednej wsi (Szufnarowa paw. Strzyżów) stwierdzono, że Ler uprawiano w polu lub w ogrodzie, a w jednej (Bogucice pow. Bochnia) - że siano go w polu, ale blisko domu by móc go oganiać od ptaclwa. Nie stwierdzono nigdzie rozmyślnego zasiewania mieszanki bru z prosem, zdarza się jednak że w miejcowościach, g:lzie zarzucono już uprawę bru pojawia się on w p.rosi-ei wtedy przeważnie nie jest wyrywany ani odrzu'cany, lecz zbiera się go i przerabia wraz z prosem. Plewiono ber w miarę potrzeby j w zależności od zachwaszczenia ziemi 1-3 razy. Sprzątano go z p·ola za pamięci żyjącego pokolenia zawsze sierpami, nawet już wtedy, gdy inne zboża koszono. Informatorzy uzasadniają to tym, że ziarno bru łatwo wysypuje się z kłosów i koszenie spowodowałoby znaczne straty - zresztą bru było zawsze niewiele, tak że zżęcie go nie stanowiło zbytniej straty czasu. W pow. bocheńskim do ok. 1914r. utrzymał się zwyczaj suszenia bru "na pasy" tj. poukładanego pasami na zagonach. Później zaczęto wiązać ber w "kawiarki" i stawiać w kopice zwane "chłopami". Stawiano ich razem tyle, ile dało się postawić uważając tylko, żeby był między nimi przewiew; ustalonej ilości "kawiarek" w jednym "chłopie" nie było. Każda taka kopica była nakrywana "chocholem" zrobionym jednak nie z bru, lecz ze słomy żytniej lub pszennej, gdyż snopek z bru byłby zniszczony przez ptactwo. Po przeschnięciu w polu zwożono ber do stodoły i od ra/w młócono l·ekko cepami, by nie zmiażdżyć dość mi~kkiego ziarna. Prace związane z uprawą roli, siewem, nawożeniem zwózką ł . .. ' , m ocemem oraz obrobką przy pomocy stępy wykonywali mężczyźni, kobiety zaś plewiły, żęły, niekiedy młóciły. �214 Rozmiary 215 i zanik uprawy bru przedstawiają z dwóch wsi: przykładowe zestawienia Wyżyce pow. Bochnia: nrów 94, użytków rolnych 289 ha Łoniowa pow. Brzesko: przed 1900 r. 8,5 ha nrów 250 użyto raIn. ok. 700 ha ok. H1l4 r. 2,5 ha ok. 1890 r. " ha ok. 1920 r. 1,5 ha ok. 1914 r. .5 ha ok. 1!ł39 r. 0,5 ha ok. 1956 r. 1 na (dane szacunkowe wg. oceny informatorów). ¢ .'i I t. i \I. Zbiory bru były przechowywane i - jak stwierdza znakomita wi~kszość relacji przerabiane w miarę potrzeby na kaszę s~uząc.ą jako poży.wienie 51. Tylko w jednej wsi Dębie pow. DębIca, Jak wspommano poprzednio uprawiano ber za przykładem d.wor~ i w związku z tym używano go wyłącznie na paszę, za-o siewaJąc w mieszance z wyką. W kilku wsiach informatorzy podali, ~e ber służy też jako pożywienie ptactwa domowego 52. NarzędZIem do przeróbki bru na kaszę była w większości wsi stępa ("stepa", "stempa") nożna (w pow. Bochnia, Brzesk,o, Dąbrowa Tarnov\lska, Strzyż ów) lub ręczna (pow. Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Przemyśl). Kaszę z bru nazywano przeważnie "kaszą br~~ną" 53,. "b:z.a~ką", lub "szarą kaszą" odmieniając nazwę :oslm~ naJczęsCle] "ber, bru" a nie "ber, beru" ;34. Nazwa "ber" Je~t. uzywan~ w~z~dzie, gdzi.e zachowały się tradycje uprawy tej rosImy. ObOk me] występuJe czasem nazwa "browe proso", lub (raczej żartobliwie) "kocie ogony" (por. niemieckie "Fuchsschwanz"). K.aszę z bru nazywano też niekiedy - ,podobni'e jak kaszę z prosa "jagłami"; znana też była nazwa "prażoki". Ta ostatnia nazwa jest być może znów reminiscencją dawnych zbiorów niedojrz~łego ziarna jako pożywienia głodowego, które sual Por. też Gutkowski s. 136. j. w. s. 308; Syrennius j. w. s. 1010, KI k . u J. W. Por. Kluk j. w. s. 136; Encyklopedia Rolnicza j. w. Tak nazywa ją też Syrennius, j. w. s. 1010. M Jak. podaje też Bruckner j. w. s. 21, a nie jak podaje Karłowicz: Słowl!ik gwar, J.. w. t. I s. 64; K o s i ń s k i Władysław: Słowniczek Prowincjonalizmów z okolIc Krakowa, Bochni i Wadowic, Materiały do Słownika Prowincjonalizmów Polskich L Kraków 1876, s. 38. szono następnie na słońcu lub w piecu na tzw. praż,mo, nowe krupy 55. Wydaje się to tym prawdopodobniejsze, że ber dojrzewa nierównomiernie. Większość informatorów ocenia kaszę z bru, jako pożywienie niesmaczne, względnie mniej smaczne od kaszy z prosa, ostre, wodniste i mało pożywne 56. Lubili tę potrawę przeważnie ludzie starzy, przywykli do niej; mówili że ma przyjemny "przykwaskawaty" smak i że jest zdrowym pożywieniem. Kaszę z bru "tajono", tj. gotowano na wodzie, na gęsto, a następnie jedzono w kawałkach zalanych serwatką, wodą, mlekiem lub omaszczoną. Oprócz tego gotowano tę kaszę na rzadko, na mleku. Były to potr;awy powszednie. Kaszę z bru spożywano też i przy okazjach świątecznych, np. na weselach podawano "tajoną" kaszę z bru, zalaną rosołem z "flakami" tj. pokrajanymi kawałkami mięsa 57. Potrawami wigilijnymi były: kasza z bru, ugotowana na rzadko na wodzie lub na mleku, nieomaszczana, okraszona suszonymi śliwkami i gruszkami, a na Wołyniu także pierogi i gołąbki z kaszą z bru. Sloma z bru była według opinii informatorów dość ostra i nie·zbyt wysoko ceniona jako pasza, niemniej jednak przeważni-e używana była właśnie jako pasza względnie jako ściółka. W kilku wsiach stwierdzono tradycyjne wyrabianie z tej słomy - podobnie jak ze słomy z prosa - szczotek do bielenia chałup. Mniej więcej na lata 1900-1925 a zwłaszcza na lala po I wojnie światowej przypada pojawienie się w większości przebadanych wsi lub w ich sąsi.edztwie pi-erwszego młynka do omielania kaszy. Były to specjalne urządzenia przy młynach lub młynki robione własnym przemysłem i poruszane kieratem, a nawet ręcznie. Określano je czasem nazwą gwarową jagielniki. Podkreślić należy, że we wszystki'ch wsiach z których uzyskano dane data wprowadzenia młynka do obróbki kaszy jest wcześniejsza, niż data zarzucenia uprawy bru, a Vol kilku wypadkach stwierdzono a2 53 Maurizio, j. w. Podobnie ujemną ocenę podają też Syrennius, j. w. s. 1010, Kluk, j. w. s. 136. 57 "Kaszę z flakami" (ale nie wiadomo jaką) podaje, jako potrawę weselną we wsi Wola Dżwińska pow. Bochnia Cybulski j. w. s. 147. 55 56 �217 216 dalsze posługiwanie się stępą, specjalnie przy obróbce bru, mimo jstnienia w okolicy młynka. Wielu informatorów podkreślało, że ziarno bru jest bardziej miękkie i łatwiejsze do obróbki niż ziarno prosa ós. Fakt ten przy tak prymitywnym narzędziu obróbki jak stępa mógł być jednym z czynników utrzymywómia się uprawy mimo, że był on oceniany niżej od podobnego w uprawie, ale nieco t wardszego do obróbki prosa. Wprowadzenie młynków uwalniających chłopa od pracy przy obróbce kasz mogło być jednym z czynników zarzucenia uprawy bru. Ziarno bru do siewu i do omielenia było podobnie jak proso specjalnie przygotowywane przez przepalanie, luh moczenie. "Odmi,etllo sie na osiecllu i palili sUomą takie mau~ ognisko i przepalali ber do siewu,żeby sie nie zaśniecili". Robiono to w ten spl)sób, że do kupki ziarna przytykali płonący wiecheć słomy i sypali ziarno garściami przez ogień, aż cała kupka się rozgrzewała. Do siewu wybierano też ziarno sypiąc je na wodę i pozostawiając na ten cel tylko ciężkie, tonące we wodzie ziarna 59. Także przed obtłukiwaniem w stępie ber moczono lub prażono w "brytwannie, w piecu po chlebie", żeby łaski łatwiej odchodziły, zaś po obróbce oddzielano "jagły" od "mątolin" przy pomocy sita, lub przez "opuwanie" (podrzucanie), uzyskując czystą "kaszę brzaną". Przepalaniu ziarna bru nadawano niekiedy znaczenie magiczne, okadzając ziarno siewne mirrą i kadzidłem święconvm na święto Trzech Króli żebv wróble nie zdziobatty, żeby ~ie nie śnieciUo" 60. Kasza z br~, p~_ dobnie jak i kasza z prosa była czasem potrawą obrzędową, spożywaną w wigilię Bożego Narodzenia. Kłosy bru święcono też w wiązance z innymi zbożami na ś\vięto Matki Boskiej Zielnej. Omaszczoną kaszę z bru przykładano czasem na stłuczenia, luh na "oberwanie" 61. t I i Choć odmienną opinię wyraża Tyniecki j. w. s. 224; Kluk j. w. s. 130. Oba sposoby podaje też Ekielski j. w. s. 123. 60 Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska. HI Zawada Uszewska pow. Brzesko. Por. znaczenie sClągające i tamujące krew, przypisywane kaszy z bru przez Syreniusza, j. w. s. 1010; Marcina z Urzędowa j. w. s. 233, choć brak wzmianek a leczniczej mocy oru 5S 50 Niewiele udalo się uzyskać ludowych powiedzeń i gadek, dotyczących bru: znane jest życzenie, aby ktoś miał tyle dzieci, "ile ziarnek w klIosiu bru" G?, powiedzenie: "ta kasa smakuje jak brzano" I):J. Na Śląsku Cieszyńskim zanotowano przysłowie: "Dzisia tego jako ber, jutro tego jako źber" 61. Podkreślenie plenności bru zawarte jest też w przysłowiu: "Kto sieje proso, ten chodzi boso, kto sieje ber, ten będzie żer" 55. Z piosenek o brze najbardziej znana jest: "Poleciała przepióreczka 'to proso, w proso, a ja za nią nieboraczek boso, boso, Uciekla mi przepióreczka w ber, w ber, a ja za nią nieboraczek pa7'ę butów zder, zder!" N a terenie Małopolski znana jest piosenka 61 podobna: .,W polu ber, w pol'u ber, W polu ber, w polu ber, Na porębie proso, Kup mi Jasiu buty Niech nie chodze boso! Na porębie manna, Kup mi Jasiu buty Niech ja będę panna!" Powiązanie l:;odkreśla uprawy bru ze starszym pokoleniem i jej ~i dawność powiedzenie: "Bab cyna. kasa, dziadków ber, Dobre jedzenie niby hej!" O~ w pracach lekarskich, takich jak S p i c z y ń s k i H.: O ziołach i mocy ich, Kraków 1556, lub S z a r f f e n b e r g M.: Herbarz, Kraków 1568. 62 Strzelce Małe pow. Brzesko. fl3 Stawiany pow. Pińczów. fl' Cinciała j. w. s. 11 nr 185. 6" Zdunek pow. Ostrołęka. 66 KrE;gi Stare pow. Pułtusk, Gostkowo pow. Pułtusk, Swierże pow. Ostrów Mazowiecka. Łyniew pow. Włodawa, Zdżary pow. Dąbie; piosenkę wa też repatriant ze wsi Sośnik pow. Sarny (Wołyń) i on jeden zna znaczenie nazwy "ber". 67 M a z u r Józef: O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud, Lwów 1902 t. VIII s. 231 (z wsi Trzęsówka pow. Kolbuszowa); K a l b e r g Oskar: Lubel~kie, Kraków 1884 t. II s. 50 nr 47 (ze wsi Frampol k. Dzwoli): Lipnica Dolna pow. Bochnia. 68 Jadowniki pow. Brzesko. �218 219 Powtarza się też ctoszukiwanie się w pomruku "Mru, 7nru, Wory owsa, miarka bru!" kota słów: 69 T.a ost~tnia gadka jest a tyle ciekawa, że zawiera powtórne sk.oJa.rzeme. bru .z kotem (por. nazwa "kocie ogony"). Poza wymle~lOnyml - mnych funkcji obrzędowych, leczniczych, czy maglcznych bru nie stwierdzono. Ciekawe skojarzenie nasuwa nazwa "kasza brzana": "brzana" to także gatunek bardzo ośdste~ ~yb~ (ba1rbus), pospolitej w dorzeczu Wisły, a powia,rlza się okre~ slelllle ka:szy z bru, że je.st to kasza "osha"; "brzana" Oiln,al(::za t€~ w gw.arze wsi małopolskich i przedmieść Krakowa ładną dZlewcz~nę (por. określen'ie gwarowe "ra:zówka" w tym samym zlnaczemu). Jeżeli chodzi o czynniki utrzymywania się uprawy bru w gosp~~arstwach chłopskich w Małopolsce, to chyba na pierwszym mle~scu trzeba wymienić jego dużą, większą niż prosa plenność. Zarowno uprawa bru, jak i prosa były pracochłonne. Nie odgrywało t-o chyba większej roli w przeludnionych i rozdrobnionych gospodarstwach chłopów małopolskich, których największym p~oblemem było uzyskanie z karłowatego gospodarstwa jak najwlększych plonów, aby wyżywić rodzinę. Oba zboża udają się dobrze na ugorach i nowinach, a więc w zupełnie prymitywnych warunkach uprawy. Jednakże według opinii większości informatorów ber odznacza się nie tylko większą jeszcze niż proso plennością, ale jest też mniej wymagający, jeżeli chodzi 00 warunki glebowe i daje się łatwiej obrabiać na kaszę przy pomocy stępy, gdyż ma miększe ziarno. Niektórzy starzy chłopi uprawiali też ber z nawyku. Z drugiej jednak strony kasz'a z bru uchodził2 'Za o wiele mniej smaczną i pożywną, niż kasza z pros:a. Dlatego ber uprawiali przede wszystkim ludzie ubodzy - ze względu na plenność tego zboża, (którą podkreślają m. in. nawet gadki i przysłowia). Z pomiędzy prosa i bru wybór padł już oddawna na 69 Dziewin Przemyśl. pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko, Nienadawa pow proso, i dlatego najczęstszym uzasadniem€m zarzucenia uprawy bru podawanym przez informatorów jest to, że kasza z bru jest mniej smaczna, niż kasza z prosa. Dlat.ego też trudno mówić a jakichś przyczynach zarzucenia uprawy bru: po prostu zmieniły się warunki, które stanowiły rację bytu tej uprawy. Wystarczyła trochę lepsza koniunktura gospodarcza wsi, by plenność tego zboża i jego małe wymagania, jeżeli chodzi o glebę przestały być argumentem decydującym dla produkowania tego mniej smacznego i pożywnego od prosa pożywienia. Wielu małorolnych, spośród których rekrutowali się głównie rolnicy, uprawiający ber - znalazło zarobek w miastach. Uprawa bru, przeznaczona wyłącznie na własn-e potrzeby ustfwow,ala rozwi:jrującej się oor,az bardziej i ogarniającej nawet drobne gospodarstwa rynkowej kalkulacji. Postęp techniczny rolnictwa wypierał zboże, wymagające posługiwania się sierpem, cepem i stępą. Jednym z czynników zarzucenia uprawy bru było też chyba wprowadzenie młynków do obróbki kasz, które umożliwiły otrzymywanie bez dodatkowego nakładu pracy lepszej kaszy z prosa. Reliktowa uprawa bru w gospodarstwach chłopskich w Małopolsce w XX w . .stanowi jesz,cze jeden przyczynek do dziejów' ich tradycjonalizmu, gospodarczego zacofania i specyficznego prymitywnego dążenia do samowystar'czalności. Zebrane materiały nie pozwalają jednak na stwierdzenie, czy uprawa bru jest na ziemiach polskich nieprzerwaną kontynuacją zwyczaju archaicznego, czy też stanowi jeden z jego nawrotów. Wykaz 1. miejscowości, S. P. 24 29 2. 24 31 3. 24 32 4. 24 37 5, 25 35 6. 26 29 p. XVI XII XVI XII XIII XIV z których zebrano dane a uprawie tur PAE (por. mapka) bru wg. sygna·· Januszewice pow. Włoszczowa (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska) Słupia pow. Jędrzejów (PAE, B. Bazielich) Wola Podleśna pow, Miechów (PAE, A. Zambrzycka) Obidowa pow. Nowy Targ (PAE) Kornatka pow. Myślenice (PAE) Promnik pow, Kielce (PAE, B. Olszowy, H. Garczyń ska) �220 7. 26 31 XI 8. 26 26 26 31 32 XII IX XIV 9. 10. 11. 12. 13. 14. 26 26 26 26 32 33 33 34 34 IV XI VI XI 15. 16. 17. 18. 19. 26 26 26 34 34 34 XII XIV XV 20. 21. 25. 26 26 26 26 35 26. 26 36 27. 36 28. 26 26 29. 27 30 30. 31. 27 31 27 34 IV III IV XIII IV Z2. 27 34 V 22. 23. 24. 35 35 35 37 II VIII XII XVI III 33. 34. :i r I!.'••.,.·. 35. 27 34 X 36. 27 34 XII 37. 27 34 XV 38. 27 35 I 40. 41. 27 35 IX 27 35 X 42. 27 35 43. 27 35 44. 27 35 45. 27 37 XIII XIV XV XI 46. 28 31 V 39. Borszowice pow. Jędrzejów (PAE, B. Olszowy H. Gorczyńska) Kije pow. Jędrzejów (ankieta) Węchadlów pow. Pińczów (ankieta) Dzierążnia pow. Kazimierza Wielka (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska). Łęka Zabiecka pow. Kazimierza Wielka (ankieta) Kazimierza Wielka (ankieta) Grobla pow. Bochnia (ankieta) Wyżyce pow. Bochnia (PAE, bad., ankieta) Bogucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Mikluszowice pow. Bochnia (bad.) Bratucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Baczków pow. Bochnia (bad.) Gawłów pow. Bochnia (ankieta) Gawlówek pow. Bochnia (bad.) Dziewin pow. Bochnia (ankieta) Proszówki pow. Bochnia (bad.) Jasień pow. Bochnia (ankieta) Leksandrowa pow. Bochnia (ankieta) Lipnica Dolna pow. Bochnia (PAE) Bytomsko pow. Bochnia (ankieta) Iwkowa pow. Brzesko (ankieta) Łukowica pow. Limanowa (PAE) Wilków pow. Kielce (PAE, St. Bronicz) Stawiany pow. Pińczów (ankieta) Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Strzelce Małe pow. Brzesko (ankieta) Strzelce Wielkie pow. Brzesko (bad.) Szczurowa pow. Brzesko (ankieta) Borzęcin pow. Brzesko (bad.) Wola Radlowska pow. Brzesko (PA E M. Pokropek, bad.) Bielcza pow. Brzesko (ankieta) Mokrzyska pow. Brzesko (ankieta) Jadowniki pow. Brzesko (ankieta) Uszew pow. Brzesko (ankieta) Łoniowa pow. Brzesko (ankieta) Zawada Uszewska pow. Brzesko (ankieta) Tworkowa pow. Brzesko (ankieta) Filipowice pow. Brzesko (ankieta) Frycowa pow. Nowy Sącz (PAE, I. Nizińska) Głuchów pow. Chmielnik (PAE, J. Furdyna) 221 47. 28 33 I 48. 28 33 IV VI VII VIII XIII 49. 28 33 50. 51. 28 28 33 33 52. 28 35 53. 54. 28 36 I 55. 28 36 II 56. 29 29 57. 29 31 XIV VI 58. 29 32 59. 29 32 60. 61. 29 29 33 34 62. 29 34 63. 29 36 II 64. 29 37 65. 30 29 66. 30 31 VII XVI XII 67. 30 34 68. 30 34 V 69. 30 35 70. 71. 30 30 34 34 VII IX XIII VI XII 72. 30 35 73. 30 35 I XIII III X XVI II 74. 75. 30 35 76. 77. 30 35 XV XVI 78. 30 36 III 80. 30 36 IV 81. 31 33 I 82. 31 34 V 83. 31 35 84. 31 36 85. 32 29 IX X XV 36. 32 31 X 87. 88. 32 32 32 34 XIV 79. X Welnin pow. Busko-Zdrój (PAE, J. Furdyna) Świdrówka pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Otmęt pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Dąbrowica pow. Dąbrowa Tarnowska (ankietd) Brzozowa pow. Tarnów (PAE, M. Pokropek) Siemiechów pow. Tarnów (ankieta) Kipszna pow. Tarnów (ankieta) Ciężkowice pow. Tarnów (ankieta) Nosów pow. Opatów (PAE st. Bronicz) Bogoria pow. Staszów (ankieta) Rytwiany pow. Staszów (ankieta) Biskupice pow. Busko (ankieta) Łysaków pow. Mielec (PAE M. Pokropek) Jaźwiny pow. Dębica (PAE M. Pokropek) Dębica (ankieta) Szerzyny pow. Jasło (PAE, I. Nizińska) Bartne pow. Gorlice (PAE, L Nizińska) Potok pow. Opatów (PAE, O. Mulkiewicz\ Bogoria pow. Sandomierz (PAE, O. Mulkiewic7.) Dąbie pow. Dębica (ankieta) Bobrowa pow. Dębica (ankieta) Ocieka pow. Ropczyce (ankieta) KazIów pow. Dębica (ankieta) Gawrzylowa pow. Dębica (ankieta) Brzeziny pow. Ropczyce (ankieta) Niewodna pow. Strzyżów (ankieta) Szufnarowa pow. strzyżów (ankieta) Cieszyna pow. strzyżów (ankieta) Kozlówek pow. strzyżów (ankieta) Kalembina pow. Strzyżów (ankieta) Twierdza pow. Strzyżów (ankieta) Glinik Dolny pow. Strzyżów (ankieta) Łęki Strzyżcwskie pow. Krosno (PAE, A. Kowalska Lewicka) Komorów pow. Kolbuszowa (PAE O. lVIulkiewic;:) Czarna pow. Dębica (PAE, M. Pokropek) Obrzechów pow. Strzyżów (ankieta) Krosno (ankieta) Wyżnica pow. Kraśnik (PAE I. Nizińska) Jastkawice pow. Tarnobrzeg (PAE, A. Zambrzycka) Jata pow. Nisko (PAE A. Zambrzycka) Łąka pow. Rzeszów (PAE, A. Zambrzycka) �222 Il 89. 32 35 XV 90. 91. 32 32 36 37 XIV XI 92. 93. 33 33 30 34 IV VIII 94. 33 35 XV 95. 96. 97. 98. 33 34 34 34 36 31 32 37 XIII V XIII III W nawiasach podano nazwiska Futoma pow. Rzeszów (PAE, A. Kowalska-Lewicka) Górki pow. Brzozów (ankieta) Niebieszczany pow. Sanok (PAE A. KowalskaLewicka) Stawce pow. Krasnystaw (PA E 1. Nizińska) Gniewczyna pow. Przeworsk (PAE, A. Kowals1caLewicka) Nienadawa pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) Ulucz pow. Sanok (ankieta) Zdzisławice pow. Janów (PAE, A. Zambrzycka) Potok pow. Biłgoraj (PAE, A. Zambrzycka) Pacław pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) podano nazwiska badaczy terenowych - badania prowadził autor. PAE. Gdzie T ADEUSZ SEWERYN ŁOWIECKIE nie , .j. i I i J li ; ,: .~ .•. .... " SPOSOBY WABIENIA Sztukę rozfoznawania i naśladowania gł0Sów zwierząt wykorzystywał człowiek do celów łowieckich już od naj dawniejszych czasów. Ukryty w gęstych zaroś.lach, wykrotach, plątawie gałęzi, dziuplach lub jaskiniach czyhał na przywabianą zwierzynę albo podchodził ją, grał na jej nerwach, na popędach erotycznych, społecznych i innych lub kusił zdradliwymi głosami - by potem ubić ją z bliska. Pierwotnie posługiwał się w wabieniu jedynie głosem własnym . W sztuce tej jeszcze niedawno niektórzy łowcy ludowi i pasterze dochodzili do zadziwiają~ej wprawy i z doskonałym efektem potrafili naśladować głosy różnych zwierząt: kwak dzikich kaczek wszelakich gatunków, syczący bżyk kaczorów, świstanie kuliga, ciurkanie dzięcioła, kokanie cieci-orki, hukanie sowy, bek sarniątek, gdziukanie dzików, wycie wilka z wszelkimi ponurymi falowaniami, kniazienie zajęcy, przeróżne leśne śpiewy, niesamowite skrzekoty, zawodzenia i kwileni.a. Lud dawno już rozróżniał dobrze te głosy przyrody, jeśli wiedział, że czajka kiwita, żuraw grduka, słonka chrapi, kawka pIegata, sroka szczegoce lub krzekce, puh:::.cz woła. lub huka, sowa pódżka, włochatka wiwa, a karliczka pupa, kuropatwa ciryka, skowronek dzwoni lub prZ2pieruje, dudek duda, wróbel ćwierka itp. Wabienie ustami Pierwsze mIeJsce w tej sztuce zajmują tak zwani w języku łowieckim n a t u r a l i ś c i czyli wabiący ustami, bez pomocy specjalnych instrumentów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a97ebd412739ea42f66a614de0b8a3ab.pdf d7cb17996199f74eff4b61d3758dab67 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:151 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.2-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ()RGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORCANE DE LA SOCIETE POLO~AlSI;: w Z·AŁOŻONY OGÓL~EGO HaKU ZEIOHU ZA ROK D'ETH~OLOCIE 1895 TOY! XLV 1958/59 .' PL WROCIJAW (I POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C ł. A W LUDOZNAWCZE I9bO �KOMlTET REDAKCYJNY K. ZA WISTOWICZ-ADAMSKA, POJNAROWA, J. J. GAJEK, MATUSZEWSKI, PRUFFEROW A, A. KUTRZEBA- M. ZNAMIEROWSKA- R. REINFUSS, T. SEWERYN, SPIS RZECZY T. SZCZURKIEWICZ L Rozprawy REDAKTOR jOZEF GAjF~K .f C z e k a n o w s k i, Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia naj młodsze . Stefan Ł y s i k, Pigmeje afrykańscy i zagadnienie ich języka . WaCław Kor a b i e w i c z, Makonde - wielcy rzeźbiarze . Edward B u l a n d a, Czy kryzys etnologicznej szkoły wiedeńskiej'! .otMaria T r a w i ń s k a-K w a Ś n i e w s k a, Studia nad zagadnieniem zbiorowej trójpolówki we wsi Hruskie (pow. Augustów) w XI:< i XX wieku . .•Bolesław G a r y g a, Literatura rolnicza XVIII i XIX wieku jako źródło badania historii narzędzi uprawy roli . Krzysztof K w a Ś n i e w s k i, Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku Tadeusz S e w e r y n, Łowieckie sposoby wabienia . Maria F r y c z o w a, Zwierzęta w chacie. Analiza polskiej bajki zwierzęcej . Witold K li n g e r, Jeszcze o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej . Str. Jan II. POLSKIE TOWARZYSTWO Redakcja, LUDOZNAWCZE-WROCŁAW Wrocław, Nankcra4 1960 _ Nakład 1819 egz. Obj. arkuszy wyd. 43,25 arkuszy druk. 4[,75 + 3 wkl, Oddano do składania L VIII. 1959. Podpisano do druku 4. IV.1960. Druk ukończono w kwietniu 1960. Papier ilustr. ki III. 80 g, 6lx86. Zam. 535170. L-l. Cena zł 88,DRUKARNIA UNIWERSYTETU IM. A. MICKIEWICZA - POZNAN. FREDRY 1" 13 35 70 91 125 158 203 223 263 307 Sp r aw ozd a n i a i r e cen zj e SIBIRSKIJ ETNOGRAFICZESKIJ SBORNIK II (Trudy Instituta Etnografii Akademii Nauk ZSRR im. N. N. Mikłucho-Makłaja t. XXXV Moskwa-Leningrad 1957 (Włodzimierz Zajączkowski) . 315 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, Moskwa 1956 z. 3 (Anastazja Kojdecka) . . 320 Jan R e y c h m a n, Z węgierskich wydawnictw etnograficznych . 334 Sz. Judit M o r V a y, Asszonyok a nagycsaladban, Budapest 1956 (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 340 S. Georgieva S t o j k o v a, Ogniszczeto v b'lgarskija byt, Sofia 195G (Maria Trawińska-Kwaśniewska) . 342 Florea Bobu F lor e s c u, Opincile la romini, Bucuresti 1957, Studii de arta populara si etnografie t. I (KrzysztOf Wolski) . . 347 ANTHROPOS, Fryburg 1955-1956, t. 50, 51. (Tadeusz Wróblewskt). . 348 BULLETIN INTERNATIONAL DES SCIENCES SOCIALES t. IX (1957) nr 3, UNESCO (Krzysztof Kwaśniewski) . 368 .~, �7 Str-. 6 Str. DAS INTERVIEW. Formen. Technik. Auswertung. Praktische Sozialforschung. Herausgegeben von Rene Konig unter Iv!itarbel~ '1011 Dietrich Riischenmeyer und Erwin K. Scheuch. Kain 1957 . . 370 BEOBACHTUNG UND EXPERIMENT IN DER SOZIALFORSCHUNG. Praktische Sozialforschung II. Herausgegeben von Rene Konig unter Mitarbeit von Peter R. Heinz und Erwin K. Scheuch, Kain 1!J:1G. (LEi Maria Szwengrub) Julius E. L i p s, U źródeł cywilizacji. Wiedza Powszechna, Warszav,'<). 1957 (Krzysztof Kwaśniewski) . 373 Jan C z e k a n o w s k i, Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne i językowe. Wyd. II na nowo opracowane. Instytut Zachodni, Poznań 1957 (Valentin Kiparsky) 377 Hill~ka V i l p p u l a, Das Dreschen in Finnland, K'msatit!teellinen Arkisto X, Helsinki 1955 (Zofia Staszczakówna) . . 382 J. P. D e k o w s k i, Wnętrze chaty' jasieńskiej. Prace i Materiały Mu·· zeum Arch. i Etn. Seria etno nr 2, Łódź 1958. (Zofia Staszczakówna) 384 Władysław K w a ś n i e w i c z, Nowe publikacje z dziedziny budownictwa wiejskiego 386 Stefan N o w a k o w s k i, Adaptacja ludności na Sląsku Opolskim. Instytut Zachodni, POZnal) 1957 (Liii Maria Szwengrub) . 397 Władysław Z i e m a c k i, Materiały do historii odzieźy z lat 1818-1863. Archiwum Etnograficzne nr 10, Wrocław 1956. (Irena TUTllQ7:) 399 Stanisław C z e l' n i k, Polska epika ludowa, Biblioteka Narodowa. Seria I, Wrocław 1958 (Aleksander Zyga) . . 402 Jan S. l' Y c z e k, Chłopskim piórem. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1957 !Aiskwnder Zyg1) . .406 Stanisław C z e l' n i k, Humor i satyra ludu polskiego. Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Warszawa 1956 (Aleksander Zyga) . . 407 III. o n ik a Kazimierz N i t s c h jako dialektolog, badacz znawca dowej (Stanisław Bąk) . Ludwik Chomii;ski (Euzebiusz Łopaciński) . Krzysztof K w a ś n i € W s k i, Z działalności etnograficznych naukowych zagranicą Kaznowska-J(~recka) (Adam Glapa, Sprawozdanie (piotr kultury lu- towanystw . 427 ·458 . 460 Jadwiga 517 Kucharsk(~, z działalności Orzechowsk (Janusz (Jadwiga (Sebastian lu belskiego PTL (Stanisław (Tadeusz PTL . . 547 PTL w Mszanie Dolnej 549 . Klonowski) Oddziału olsztyńskiego PTL . 553 . Oddziału opolskiego PTL . 556 . z działalności Wróblewski) Sprawodanie łódzkiego Oddziału z działalności Bronicz) Sprawozdanie Oddzialu . z działalności (A. Franciszek Sprawozdanie Oddziału poznańskiego PTL 558 . z działalności Oddziału toruńskiego PTL . Antonowiczowa) Sprawozdanie (Wanda Oddziału 545 z działalności Fliza.k) 560 z działalności Lubowiecki) Oddziału wałbrzyskiego PTL . 564 . z działalności Jostowa) 531 544 Kucharska) Sprawozdanie ;;19 PTL . i) z działalności Sprawozdanie (Kalina Kużmicz) Optolowicz) Sprawozdanie .1 Boles!aw Oddziału limanowskiego Sprawozd anie z działalności (Lesław fiprawozdanie z działalności działu etnograficznego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi (Maria Misińska) . . 411 Ekspozycja zabytków sztuki ludowej Powiśla w Muzeum w Kwidzynit! (Hel'beri Wilczewski) . . 418 Krystyna C z e r n i e w s k a, Z pobytu w Museum fUr Voelkerkunde w Lipsku . 421 l' (Barbara Protokół z XXXII Walnego Zgromadzenia PTL w Szczecinie w dniach 6-8 września 1957 r. (Adam Glapa) . Protokół z XXXlII Walnego Zgromadzenia PTL w Cieszynie. Sprawozdanie Iv! u z e a IV. K /. Dymitr Kra n d ż a J o w. Z dyskusji "karpackiej", przeprowadzon(;'j podczas XXXI Walnego Zgromadzenia P.T.L. we wrześniu 1956 1'. W Zakopanem 472 Sprawozdanie z udziału w V Kongresie Nauk antropologicznych i et~;o' logicznych w Filadelfii w dniach 1-9 VIII 1956 1'. (Roman Stora) 485 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego Atlasu Etnograficznegu (Zofia Staszczakówna) 494 Pole'nika Oddziału zakopiańskiego PTL 566 . Róźne Streszczenia w jęz ang. i ros. - Eugeniu.5z Jeleniewski Indeksy XLII, XLIII. XLIV i XLV t. LUDU (wyk. O. G.) Spis ilustracji . Spis treści Vi jęz. ang. i w jęz. ros. 571 613 660 663 �-~ -~-~----. �PROF. KAZIMIERZ MOSZYŃSKI profesor i kier·Qwnik katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wiln:e, prezes Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w latach 19 !7-1953, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Umiejętności, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk, i przewodniczący Rady Naukowej Instytutu Historii Kultury Materialnej P. A. N., członek honorowy Węgi·erskiego Towarzystwa Etnograficznego, członek korespondent Słowackiej Akademii Nauk, członek korespondent Ukraińskiego Towarzystwa Naukowego im. Taras'a Szewczenki we Lwowie, członek korespondent Ugrofińskiego Towarzystwa Naukowego w Helsinkach, kawaler Krzyża Komandorskiego Orderu Polonia Restituta i Krzyża Walecznych. odznaczony Medalem U. S. B. w Wilnie i Medalem Dziesięciolecia, najwybitiniejszy współczesny etnograf Polski i Słowiańszczyzny, twórca kierunku ewolucyjno-krytycznego w etnografii, autor "Kultury Ludowej Słowian", "Atlasu Kultury Ludowej w Polsce" i wielu innych prac, współzałożyciel i redaktor "Ludu Słowiańskiego", Urod-z·ony w 'Warszawie 5 marca 1887 r. zmarł w Krakowie 29 marca 1959 r. f ,t " �R z o p R A w y PROF. DR RYSZARD GANSINIEC profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, b. profesor i organizator studium filologii klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim, b. profesor Uniwersytetu w Poznaniu, b. profeSiOr Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, b. profesor Uniwersytetu Wrocławskiego, członek Polskiej Akademii Umiejętności, członek Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Filologicznego, członek Polskiego Towarzystwa Archeologicznego, członek Towarzystwa· Naukowego we Lwowie członek Towarzystwa Naukowego we Wrocławiu, redaktor Wydawnictw Polskiego Towarzystwa Filologicznego "Eos", "Eos Supplementa" Kwartalnik Klasyczny, założyciel i redaktor "Filomaty" Przeglądu Humanistycznego, "Palestry" oraz wyd awn idw: Biblioteczka Filomaty, Hermaion, Teksty FHoma.ty, Zbiór pisarzy klasycznych, Scriptores Latini et Graeci, Przekłady pisarzy greckich i łacińskich, Parnasos, Zbiór pisarzy polsko-łacińskich. Urodzony w Si-emianowicach Śląskich 6 marca 1888 r. zmarł w Krakowie 8 marca 1958 r. JAN CZEKANOWSKI STRUKTURA ETNICZNA AFRYKI A NAWARSTWIENIA NA.JMŁODSZE Wytyczne i założenia. Podstawy nawiązań chronologicznych. Hipotetyczne warstwy archaiczne. ·Nawarstwienia późniejsze. Eksploatacja kolonialna i jej konsekwencje. WYTYCZNE I ZAŁOZENIA Zadania badań ludoznawczych w Afryce ześrodkowują się na wYJasmeniu stosunków zachodzących między wyróżnianymi grupami etnicznymi, zarówno obecnie, jak i w przeszłości. Podstawy ich wyróżni-enia nie staiIlowi pr,zy tym wyłąeZTlie język, l-ea wszelakiego rodzaju przejawy i konsekwencje ściślejszego współżycia grup ludzkich. Język, umożhwiający dokładne porozumiewanie się, jest niewątpliwie najłatwiej dającym się stwierdzić przejawem odr~b~ ności; jednakż,e w Afryce środkowej zawodzi on najzupełme.l tam, gdzie uprawiają-cym rolę Murzynom przeciwstawiają si(~ Pigmeje lUib olbrzymi pasterscy Bahima ,i Batutsi. Nie tyl~(J Pigmeje, żyjący z myślistwa i zbieractw.a, nie posiadalją własnych języków, lecz mówią wyłącznie narzeczami swoich murzyńskich sąsiadów, bądź teraźni-ejszych, bądź też dawniejszych. Również i pasterscy Bahima i Batutsi, tworzący bardzo ekskluzywną, arystokratyczną warstwę panującą, mówią wyłączniC' językami swoich rolniczych poddanych. W tego rodzaju prz~~ padkach podstawę wyróżnienia grup ludzkich muszą stanowIC szerzej ujęt-e kryteria kulturowe a zNłaszcza antropologiczne, gdyż pod tym względem mamy tu możność stwierdzenia najjaskrawszych kontrastów jaki-e w ogóle można obserwować nn obszarze całej ekumeny. Kryterium lingwistyczne zawodzi tu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/968ff31150738beb236d94e924aa017b.pdf 3537a4dbc596f4f6a680c8ea7ede7f30 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:174 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:150 Title A name given to the resource Różne/ LUD 1957 t.44 Description An account of the resource LUD 1957 t.44, s.599-632 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 598 WYKAZ WYDAWNICTW Budownictwo Architektura (Warszawa) Filmowa Agencja Wydawnicza (Warszawa) IHKM Instytut Historii Kultury Materialnej (Warszawa) Instytut Zachodni (Poz:lań) Iskry (Warszawa) Ks. i W. Książka i Wiedza (Warszawa) Nasza Księgarnia (Warszawa) LSW Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza (Warszawa) Oss. Zakład im. Ossolińskich (Wrocław) PAN Polska Akademia Nauk PIW Państwowy Instytut Wydawniczy (Warszawa) PTL Polskie Towarzystwo Ludoznawcze (Wrocław) I ICH SKRO TY R o z N E PWG Polskie Wydawnictwo Gospodarcze (Warszawa) PWM Polskie Wydawnictwo MuzYcZ::le (Kraków) PWN Państwowe Wydawnictwo Naukowe (Warszawa) JAN CZEKANOWSKI PWR i L Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne (Warszawa) PZWL Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich (Warszawa) BALTIKUM PZWS Państwowy Zakład Wydawnictw Szkolnych (Warszawa) Śląsk przy Wydawnictwie Górniczo-Hutniczym (Katowice) Sp. i T. Sport i Turystyka (Warszawa) Wiedza Powszechna (Warszawa) Wyd. Praw::l. Wydawnictwo nicze (Warszawa) Praw- '., UND SKANDlNAVIEN Die B'; l t i s c h e E x p e d i t i a n, das grosse wissenschaftliche Unternehmen des Miklucho-Maklay Etnographischen Institutes der Akademie del' Wisse::lschaften - aus dem sich die Institute fur Geschichte und Recht der Akademie der Wissenschaften Littauens, das Institut fUr Ethnographie und Folklore del' Akademie del' Wissenschaften Lettlands und des Institutes fur Geschichte und des Eth::lographischen Museums del' Akademie d~r Wissenschaften Est1ands beteiligt haben - hat ein so grosses und wertvolles anthropologisches Beobachtungsmaterial gesammelt und in del' Bearbeitung von N. N. Czeboksarow veroffentlieht, dass es moglich geworden ist eine allgemeine Orientierung bezuglich der anthropologisehen Struktur der Bevolkerung des Baltisehen Gebietes zu gewinne::l. Bekanntlich hat del' erste in dieser Richtung von Sophie Ehrhardt gemaehte Versuch zu keinen exakt prazisierten Ergeb::lissen gebracht. E::st die Anwendung des analytisehen Apparates del' polnisehen Anthropologie gestattete die mit versehiedene:l Methoden gemach ten Beobachtungen auf das Niveau der Schweizerischen Aufnahme zu reduzieren und die analytisehen Ergebnisse zu prazisieren. Die erzielten Ergebnisse habe:l gezeigt, dass die Esten und Val' allem die Liven in anthropologischer Beziehung so stark von den Skandinavischen Nordgermanen beeinflusst worden sind, dass sie diesen :lahel' kommen aIs die kontinentalen Deutsehen. Das veransehaulieht die beigefugte Karte der Konzentration des nordisehen anthropologisehen Elementes. Die ganz unerwartete Feststellung, dass die Beimisehung del' ftir die fillllisehen Voeker charakteristisehen palaoasiatisehen Kompenente bei den Letten starker ist, aIs bei den Esten sprieht dafi.ir, da ss die Periode des letto-finnisehen Kontaktes alter ist, aIs der Kontakt der Fi:lnen und Norclgermanen und noch im Inneren des KO:ltinentes stattgefunden hat. Nieht weniger wiehtig ist die Feststellung, dass bei den Esten, dem grossen A:lteile des nordisehen Elementes zum Trotz, die Beimisehung des lapponoiden (alpinen) Elementes starker ist, aIs die Beimischung des mediterranen, wodurch sie sic h von den Nordgermane::l unterscheiden. Das gestattet zu sehliessen, dass von den Esten autachtone Lappen assimi- �600 liert wurden, we:1n auch die Hauptmasse dieser Autochthonen in slidlicher Richtung abgedriingt wurde. Das Vorhandensein der fruher nicht priizisierten anthropologischen Unterschiede zwischen Littauer:1, Letten, Esten und Liven, und der enge Zusammenhang der letzteren mit den Skandinaviern veranschaulicht das beigefUgte Diagramm. Es wird dart gezeigt, dass die Esten von de:1 Inseln und die Letten aus der Umgebung von Libau sich in anthropologischer Beziehung von den Liven :J.icht unterscheiden. Die Ekspansion der Liven hat sehr stark die west1ichen Letten und westlichen Littauern beeinf1usst. Es unterliegt keinem Zweifel, dass die Lette:1 eine von den Finnen beeinflusste Randformation des letto-littauischen (baltischen) Volkes darstellen. Die Anwendung der Methode der quantitativen a:1thropologischen Analyse hat gezeigt, dass die anthropologische Gegenwart des Baltikums aIs ein Ergebnis des Zusammenprallens der Fin:1en mit den Balten und Germanen aufgefasst werden muss, wobei die Ostseekuste von den Letten vor den Littauer:J. und spiiter aIs von den Finnen erreicht wurde. Die strittige Frage ob' die Finnen an der Kuste vor den Gennanen erschienen sind; werden erstei:1gehende kraniologische Untersuchungen entscheiden konnen. .. WACŁAW PETSCH THE VISTULA-DELTA AND THE PROBLEM OF EAST PRUSSIA THE PEACE CONFERENCE IN 1919 AT The aim of this work is to show that a rigorous application of the theoretic theses of the Peace Conference concerning the State frontiers (principle of ethnographic borders) can evoke catastrophic conseque:1ces and to draw attention to the faults of the method applied for a realization of those. principles in practice. The errors of the method consisted in the fact that data falsely repre~ se:1ting the demographic state of relations have been used as a basis. The interpretation of these data also evoked many doubts. A typical example of a great political meaning (because it has been connected with the problem of Gdańsk) was the question of the VistulaDelta. The actual work gives details of the German demographic registration in 1910 in the following districts: Kwidzyna, Susz, Malborg and Sztum interpreted in the light of the scientific conceptio:ls of Polish ethnography between the two World Wars. (W. Wakar, K. Smogorzewski). The Commission for Polish Affairs (Cambon's Commission) which had to present the High Council a project of the solution of above question calculated the total amount of Germa:lS in this territory to be about. 200.000 people. This figure has no confirmation even in official statistics. Thus, the amount of Poles in the Kwidzyna and Susz districts has been evaluated only as 700\l agai:1st 73000 Germans. whereas the German registration of 1910 gave an amount of about 30.000 Poles, i. e. 23,291; of the whole population. A school registration of 1911 quoted by the Polish Delegation evaluated the number of Poles in that territory to be 37,000 people, i. e. 29,4:[; of the population. A very important thing to form a proper idea of the demographic statistics of that territory is th'e percentage of German population which was r:mplayed 1:1 the administration service and therefore could not be considered as permanent population. For the territory of Pomerania this percenb6e umounted to 22,7 of the whole German population. As we see, the interpretation of statistical data plays a very important role. We must also remember that the demographic registration of 1910 �603 602 was tendentious and carried out in conditions of severe oppression of the Polish population, as it has been known to the whole world. That is why the author allows himself to quote the opinion of a scholar of world reputation, prof. dr Eugene Rome"r, representative of the Polish Delegation at the CO:lference: ••...all the above mentioned quantities of Poles and Germans are based on official registrations being more or less falsified .. " Another expert, prof. dr Kazimierz Nitsch made the following statement: the war being lost by Germany the eleme:1tary justice requested to joi:1 to Poland the Sztum district without any formalities ..." Thus, a paradoxal situation arose, both contradictory suggestions in 1hc question of Vistula - Delta made at the Conference by the Commission for Polish Affairs (supported three times) - to adjudge the 'listula-Delta to Poland and by Lloyd George to make out of it a plebiscite territoryconcerned an area vvith quite a different demographic configuration th<:n the one imagined by those who had to decide in that question. Now. this very demographic situation had to be the decisive factor of the expected . )lution. It is to be noted that the spec:ial1y important for the Polish independence factor of the geographic situation of that territory has not been taken into cO:1sideration. As example of tragic results due to wrong rigorous application of theoretic principles in the rna tter of fixing borders on the CO:1ference the problem of East Prussia has been chosen *). In this article the attention is drawn to the contradictions occurbg between the consequences of the right of nations to self-determination (of the ri~ht to a separate independant organization of the State) and, on the other hand, between the ethnographic principle of delimiting State boundaries which is sometimes carried Qut too dogmatically. When creating conditions of independe:1cy for a new State one should not fix its frontiers in a way that would expose it to constant da:lger from the side of its more powerful neighbours or to economic or transit restrictions, implicitly paralysing its economic and politic independence. This very element of the CO:lference activity - the disregard of the security of small new- created States for the fiction of a quasi common- security system was probably one of the most tragic faults in the work of the Supreme Council. The cause mostly contributing to the rise of such shocki:1g errors was probably the fact that there wasn't any representation at the Conference, sufficiently powerful and authoritative, which knew a:1d could defend the interests of Eastern Europe, a dangerous disproportio:l in dealing with security- problems of West and East Europe being the result of it. * In an other work projects cO:lcerning the have been systematically reviewed. That work the Polish access to the sea and the principle tiers on the Peace Conference at Paris b 1919 Przegląd Zachodni N. I in 1958. Polish access to the sea entitled: The que~tion of of the ethnographIc fronhas been published in the The Polish Delegation at the Peace Conference being aware of the proper role and character of East Prussia-this aggressive Germ~n colo.ny In East Europe aimed to neutralize its offensive functions proposIng to ll1~orpora te same within the boundaries of Poland as an autonomous provInce or to submit it to the sovereign power of the Ligue of Nations. The Delegation poi:1ted at the same time to the danger of halfway solutions in this very question, because the cession of Pomerania (West Prussia) to Poland, leaving East Prussia to Germany would create, no matter how right the principle of ethnographic frontiers could be, a permane:lt fire- brand territorial conflicts in this part of Europe. The Germans would constantly aim to reconquer Pomerania and to create a territorial co:mection with East Prussia. Besides, such policy has been unequivocally announced 111 the Bemerkungen del' Deutschen Delegatio:l zu den Frieclensbedingunge!1 in the passage conserning the solution of the Danzig problem. The danger was so much the greater in view of the force disproportion of both countries and because of the illusions as to the efficiency of the projected security system. Nevertheless, considerations important for the Briti~h Empire prevailed, that Power having the last word in this respect, as It became elear later. The annection of the Germa:1 colonies, and of the German commercial navy togeth'er with the reparations seemed to be a more valuable acquisition than the stabilization of relations in Eastern Europe. So much the more that Lloyd George, being aware of the energy and expansion potential of Germa:ly, thought it would be more advisa?le to make greater concessions in the East and to show more understandll1g fo~ German int.erests in this very region. In this way, the greatest aspIratIOn of the il1ternational community-the World Peace became an object of play betwee:1 the Great Powers representing their own egoistic interests. As trace of the historical attitude that Prussia should demilitarize we have the Report of the Commission for Polish Affairs dated February 12 th, 1919 a respective passage oI it being: ••...East Prussia ~ill be reconstituted under conditions guaranteed by the League of NatIOns to secure its complete demilitarization" ... (D. H. Miller, V. VI, p. 350 and further). :)f H. WILCZEWSKI ABOUT THE ETHNOGRAPHIC PROBLEM OF THE BALTIC SEASHORE The postulate of the Polish naval ethnography 3:1? the. be~inning of work as has been planned by the Committee for the ll1vestlgatIOn of the development of technics, science, art. tradition and socjal life of seamen, for the elaboration of a naval ethnographic atlas with dictionary and ~r~ation of naval museumsi:1 other words- the realization of the declslOn �605 604 taken at the I. International Congres of Naval Ethnography in 195'! at Naples does not request a more ample explanation. Whe:1 scrutinizing the existing literature about the art of building boats and ships, these most important instruments of work and fight at sea, we must explicitly separate the Scandinavia::l schooners because according to A. Koster the German tribes settled in the delta of the Elbe employed till the first century A. D. in navigation on the sea big hollowed boats and of course could not challenge the Roman fleet. They also were not fishermen which stayed teo long, because they prefered to lease the sea - take to a Roman comI;any. Kuster thought. that the continental navigation has been later taken over by the Germans from the Roma::ls or perhaps from the Celts. As to the Scandinavian schooner navigation it probably has a common genesis with the Slavonic shipping on the Baltic sea. The Germa::l continental tribes pressing forward towards the Slavonic population settled by the Elbe were probably also taking over the Slavonic schooner joiners. It is also known that after the defeat of the Veletic a::ld Obotritic federation the :3' wonic sea corsairy maintained oneself and developed further. It is worth while to quote the remark of prof. K. Gorski (in his workPoland in the basin of the Baltic) that b Rostock there is even left a street called Wokrenterstrasse (the Slavonic word okręt, wokrent, meaning ship). The Germans proceeded to develop their shipbuilding only in the Ha::lseatic period and in addition with the participation of Slavonic joiners. Our most ancient naval schoo::1erbuilding developed on basis of our native primitive forms which were known already since the neolithic period and the Łużyce maritime group was well acquainted with the sea as well as the posterior groups of Vendic culture which administered almost the whole southern coast of the Baltic leaving traces in the toponomastics of ancient harbours and ports among which a very striking name is Lipa. Lepa, connected not only with a name of a tree (lipa means lime- tree) but rather with the adjective "Lepy-" (feans, nice, beautiful). The presence of Kashubian fishermen stations on the Vistula-Mouth Shallow already in the XIIIth century shows that the boats discovered eastward from the Vistula mouth were rather Slavonic and the conception of their Prussian ori~~in is not sufficiently proved, because it ~s known that there remained a Slavonic populatio::l under the Prussian rule. The boats known from Gdańsk-Orunia, discovered in 1933 and described by U. Lienau are in principle similar to boats previously discovered in Mechlinki, Charbrow and Łeba and the way how their covering is connectad wita their coupling aiso does not differ [raf that of boats found eastward from the Vistula. The rivers Łeba and Radunia and the waters of the Vistula and the Nogat deltas formed a comfortable communication system and the last investigations of VV. Lęga prm'ed that the old islands of these delts were constantly settled by Slavs. It was Lienau who ::loticed that the discovered boats are different than the ones used by the vikings. They ware not boats of open sea, rather continental boats adapted to navigation in protected waters, especially in the waters of the delta and Vistula- bay. On the basis of materials elaborated up to the present time, it is possible to state that the Pomera:lian sea and Vistula-Delta fishing of the period preceding the Teutonic Order colonization, has been active in the Vistula Shallow. (It is worth while to quote the words of a Gdańsk scientist, R. J. Selika, who admitted that even in the beginning of the XXth century the inhabitants of fishermen settlements eastward from the Vistula mouth had Slavonic features. At the Vistula bay coast in small pictuI'esque fishnermen ports have been working shooner joiners who built without drawings, in a traditional way, specific boast and sailing- ships. (e. g. Modersitzki, the schooner-maker in Tolkmick) which were carefully described by Szymanski, origbating from Tolkmick in his German works. In the material culture of the Elbląg province, as well as in the whole Warmia province, many relics are still found, especially of village dwellings and it is know:l that the German scientist Dittrich stated that the Slavonic log-huts were cemmO:l on this territory even in the XIXth century. RYSZARD GANSINIEC THE EUCHARIST IN BELIEFS AND PRACTICES OF THE FOLK The example of Eucharist is used here as a proof that the beliefs and practices which were later believed to be superstitio::1s, have been originally official church practices or at least approved by the main Christian circles, viz: monks, bishops, and clergy; these were their authors and from them only they soaked through to the folk. Next is presented the creative role of the, Latin mediaeval era during which became finally crystallized the beliefs and folk practices ruling till to day. The material is divided mio two big groups: L Church practices, thus approved and reccomended ones, II. Practices prohibited by the Church although exerted by monks, bishops and priests. The Eucharist for dead people is applied in two ways: a) as a sacrament when the Eucharist was put in the mouth of the dead. This practice is only known through the prohibitio:ls of councils since the vth century; as those prohibitions wele constantly repeated till the Carlovingian epoch we ca:l state that this custom has been deeply rooted and that the folk has been very attached to it. It is undoubtedly due to the fact of late baptism because almost up to the XIth century only adults prepared by catechumenical schools had been baptized. Therefore if somebody died suddenly he was baptized O::l the �607 deathbed, confirmed and received the Eucharist as it was normally applied to living persons. b) another functio~1 had Eucharist when it was put on the chest of the dea.d as if it were a viaticum for the way to the other world. This practice comes from the most ancient, antechristian tradition of Greeks and Egyptians to provide the death with food and dri:1k. We find that tradition in the practices of Egyptian monks from which adapted it for himself bishop Basil ordering to put the sacred host into his coffin. The custom passed later to the Benedicti:1es and further to the high clergy educated by them. This observance influenced the ceremony of altar consecration and outlasted here and there in the cerem:>ny of Good Frida:". More recent legends about people wanting to have the Eucharist in their graves refer to the above mentioned custom. 2. The Eucharist in Christian therapeutics: numerous data prove that sL1ce the II nd century, i. e. almost from the beginning of Christianity the Eucharist has been used as medecine and amulet. Up to the modern times a so called benediction of senses after the Mass has been recommended; it consisted i'1 an overlaying of the corporale on the face. This custom gave the beginning to folk-practices. The largest expansion in medical cure (as talisman against demons, sicknesses and vermin) had the Euch2.rist buried in garde:ls and fields to make everything grow well. It has been given as drug not only to sick people but to animals also. 3. Purga.tio canonica is an eucharistic ordcal which did not come to life before the Merovingian era. The bishop gave the Eucharist to the accused who did not cO:lfess his fault, in a very ceremonial form, after a special 8dmonition- if the latter was guilty he died within a year. The Church sanctio:led this ordeal by including it in the Ecclesiastical law as a disciplinarian means of justificatio::J. for monks, bishops and priests in case of a serious charge. 4. The Eucharist protection of life and property. The talisman character of the Eucharist is confirmed and emphasized by bishop Ambrose and by pope Gregory the first; to those who are carrying the Host it secures safety. The fields which are consecrated by the Eucharist during a processio:1 are protected from damages like hail, drought, mice, insects etc. anel the crop is secured. Against storms and thunders a priest with Eucharist is aetive everywhere, the Eucharist or corporale casted into w3ter or fire is a check for any calamity. This practice existed since the Xth century till the modern times. II. Practices prohibited by the Church. The authors and ad vacates of those practices had also been monks, priests a::ld seminarists from winch they passed to the folk. I. The Eucharist as talisman of property. Sewed into a dress the Eucharist protects from misfortune and guarantees success. Since the XIIth century shepherds having the Eucharist protect themselves and their flocks a:ld herds against pest and wolves. The Eucharist sewed into a net always secures a rich catch, thrown into a barrel of wine brings the publican ma~y customers. Vegetables sprinkled with Eucharist grow better and are free from caterpillars. Foresters and hunters used the Host in order to be sure to hit: this was a German practice. II. The Eucharist in love magic is uninterruptedly known since the XlIIth century up to the present day in various form: kissing with Eucharist in the mouth, blowing in the face of the belowed person after having taken the communion. 1:1 Italy and in other places the Eucharist has been added to the food. III. The Eucharist and foretelling: has been met o::J.lyin legends. IV. The Eucharist as protection against the devil and witches: casted into fire or water the Eucharist destroys machinations and infernal delusio:1s and unmasks the witches. V. The Eucharist in noxious spell: was applied in a decomposed state (put under bed or treshold); powdered by means of a pestle evokes storm and hail; added with feces to sheep food causes pest. (France). The possession of Eucharist was considered in France and less freque::J.tly somewhere else, to be a proof against a witch. Ale these practices and beliefs died out under a new intellectual current- the deism, spreading from England (Scot) through Holland (Bekker, van Dale) to France (Fo:1tenelle) and from here to other countries. From the beginning of the fashion for occultism and magic (1450) originating and cultivated in princely and ecclesiastic dignitaries' courts, and passing afterwards to the middle class and folk- the i:lquisition court the confessional and the pulpit contributed in a high degree to the pop~larization of magic practics and beliefs. When the activity of above mention~d factors ceased the magic mirage diminished and fi:lally stopped. MARIAN GOTKIEWICZ RELIGIOUS FIGHTS IN SONGS AND LEGENDS OF SPIŚZ AND ORAWA The land between the chain of Magura Spiska and the Dunajec river called Zamagurze Spiskie belonging today partly to Poland and partly to Czecho-Slovakia is bhabited since the most ancient time by a Polish population of Roman- Catholic faith whose number is estimated to be 15.000. Besides, there are in that place 3 villages inhabited by Lemki which are of Greek- Catholic faith. Those villages lay on the Czecho-Slovakian side and have a population of about 2700 inhabitants speaki::J.g the Ruthenian dialect. They were founded in the XVth and XVIth centuries in con::J.ectio::J.with a wave of Wallachian colonization. �609 608 The legends registered in Łapsze Wyżne in the Zamagurze Spiskie trents of a contention which arose about the right to a village between its Catholic population and the Greek- Catholic Łemki. This would show that the village being today quite Catholic could co:!tain for some time a group of 'Lemki new- comers who either assimilated with the Polish autochtons or left the above village· migra ting somewhere else. In the period of the counter- reformation in some villages of the Zamagurze Spiskie which belonged at this time to Hungary it came to quarrels about the possession of churches between the Catholic populatio:! and groups of protestants protected by their feudal superiors. As an illustration of those relations we can quote a legend registered i:1 Krempachy, a village in Zamagurze belonging to the Protesta:lt family of Horwath Stanchits de Gradec. According to this legend, on base of a mutual agreement of both disputing sides, the verdict had to proclame that the owner of the church would be the part which first presented a new bar:! baby of male sex. Luck was on side of the Catholics and they have got the church. The religius antagonisms in the period of Reformation and Counter- Reformation found also reflectio:l in songs and legends of Garna Orawa which is a land between the Tatras and the Babia Gara where Protestantism was forced upon the Polish population by the lords of the Orawa Castle. In the second part of the XVIIth century Catholicism won a defi:lite victory in Orawa. Most songs and legends based on the religious fights date of that time. Some of those legends and songs outlasted till today; their texts collected within the last few years are given in the present article. WOJCIECH One of the disciplines that get much profit out of the investigatio:1s carried into effect by ethnology is the jurisprudence. The latter gains when ethnography investigates the history of law as well as when it deals with problems of living law, applied today. It is easy to u:lderstand this connection when we think that almost every branch of law has its beginning in the common law which contbues to playa more or less important role even then, whe'n the written law is already developing, because then this law appears mainly in the character of folk's common law. It is importa:Jt to know this law when working at codification problems, or in normative questions of law administration a:ld it plays a certain role in the action of " . colonization, especially when primitive folks are concerned. In our Junsprudence the great importance of ethnographic i:!vestigations for the understanding of the history of Polish law has been recognized a long time ago because the latter had a prevaliant common law character. To prove this statement it is e:lough to quote the works of such connoisseurs of that law as M. Borzyński, O Balzer, P. Dąbkowski, W. Abraham. Besides law ćustoms have a meanbg not only for a better uderstanding of the history of law but they are also connected with living law and k:!owing them it is ofen much easier to understand the conditions of today's life. this fact being of great importance for the legal practice. The author concludes with the observatio:! that a matter of interest for the ethnographists is also the problem ofsocial and cultural phenomena, such as proverbs, legends, fairy- tales, folk-songs etc, which often contain valuable information about ethical a:1d legal creeds, the proof being the rich collection of O. Kolberg. Lawyers ought to pay more attention to ethnographic investigation than they do it now. , HEJNOSZ ETHNOGRAPHY AND THE LAW The author begins with the remark that ethnography has an ample range of investigatio:1s and therefore is in a rather strict connection with other sciences, especially with history. When dealing with remote past ethnography meets with archaeology which in its turn bases the researches mostlyon relics of material culture rivalling, in a certain degree with a:l actually developing new science, i. e. with the history of material culture. In spite of this competition with the above mentioned sciences ethnography reserves for itself almost exclusively a certain domain of social life phenomena i. e. researches in the sphere of social ideology viz. beliefs, superstitions, customs a:ld rites. We can state that such investigations interested the ethnology almost since the beginning of its activity, whereas the methods of research work applied by this science secure the same a dominant role. WINCENTY STYŚ ECONOMIC MOTIVES OF PEASANT MARRIAGES This article is based on a:1 inquiry conducted in 20 villages of Southern Poland in 1948, during which information on 4950 married couples has been collected. The area of land owned by men and wome:1 when marrying was used as the criterion of their relative wealth. The manner they chose each other was taken as the sign of their economic motives. The average size of allotments give:! by the parents to their children at the moment of their marriage was the same for both sexes. However, there was a greater proportion of landless boys and a smaller proportion of girls who have got the bigest allotments. 37,5;~ of men married women with allotments of the same size as the:i.r own. 37,7 '1<., married richer and 26,8 % poorer wome:J than themselves. But only in 24,3 % of all cases the differences of property between the partners. , I ! -3Y.,Lud", t. XLIV. �610 611 were great. This proves that the policy of marrying people of more or less the same standing predominated. Anyhow i:l 62,59b of all cases smaller or greater differences existed and acted as a levelling force on the agricultural structure, the more so, as poor people succeeded in many cases to marry rich partners, whereas rich often ventured to marry poor but very attractive perso:ls. JOZEF GAJEK AIMS AND METHODS OF THE POLISH ETHNOGRAPHIC ATLAS The work on the Polish Ethnographic Atlas, which has been carried on since 1954 by the IVth Department of the Institute of Material Culture History - Polish Academy of Ściences, (IHKM-PAN) was initiated in 1947 by the Polish Ethnographic Society, which settled the basic cartographic principles of this publicatio:l. The years 1954-1957 proved to be a period, of intensive work rn, the Atlas carried on in the Chair of Ethnography in Wrocław under the supervision of Prof. J. Gajek. An atlas confere:lce has been organized there in June 1955, over 40 ethnographes, philologists, historians and archaeologists taking part. About 170 maps, made by 17 authors have bee:1 exposed in 7 rooms and the basic principles of the Atlas as weil as methods of work were discussed during three days. Some maps will be included in the trial issue and in further issues of the Polish Ethnographic Atlas. This publication is at the present time one of the main problems of the Polish ethnography; as it is proved by the enclosed bibliography the • problem of above Atlas has already a fairly rich literature. The article e:ltitled "Aims and Methodes of the Polish Ethnographic Atlas" deals in 9 chapters with the main problems connected with the work on the Polish Ethnographic Atlas, viz: 1. basic thesises concerning the subject and the aims of ethnography, 2. problems and possibilities of the cartographiceth:lographical method, 3. the carthographic method and its relation to the system of cultural facts, 4. the problem of time in the ethnographic cartography (the question of dynamism), 5. Problem of quantitative defining of cultural phenomena i:l the work on the Ethnographic Atlas, 8. The question of the liaguistic carthography of the Ethnographic (the complexity pri:lciple). 7. Problems of historical processes and of geographic environment in the work on the Polish Ethnographic Atlas. 3. The question of the linguistie carthography of the Ethnographic Atlas. 9. Some problems con:1ected with the cartographic technique. I:l those chapters the author puts a stress on the necessity of givmg a definition of ethnography, stating that it is a historical discipline and as such not 0:11y looks for general genetic laws and names them but is also interested to investigate the evolution of these laws in respective conditions of folks and nations. Ethnography, defined i:l this way aims, like history, to concrete investigations concerning the developme:lt of definite iolks and their culture. Such a standpoint gives in consequence the impulse to researches whether a folk (or a tribe) differs b a given period from its neighbours and what elements constitute a community binding a group of people into a deffinite ethnic unit. When i:lvestigating contemporaneity the ethnographer does not limit his acti vity only to searches of relics and cultural phenomena of relic character but investigates the culture i:l its full context and by means of a quantitative determination of occuring changes learns the directio:1 of its evolution. Thus the present is a point of issue for ethnographic investigations of the past. At the same time, the contemporaneus material used for those investigations ca:l provide suggestions to the reconstruction of bygone historical processes, to the interpolation of materials in case of ambiguity or when sources are missi:lg; the above material serves also to complete the picture of the development of peasant and proletarian culture, to evaluate contemporaneus 'processes and to discover evolutional tende:lcies in a culture of an investigated nation In further chapters the author discusses the possibilities of elaboration and interpretation of ethnographic investigatio:ls by means of a cartographic-ethnographical method . MARIA ZNAMIEROWSKA-PRUFFE.ĘWWA MUSEUIvIS AND ETHNOGRAPHIC SECTIONS IN POLAND 1. Actual requirements and summary of the present state. Protection of folklore relics of the past. The authoress describes the actual requirements of ethnographic museums and draws attention to the historical and social value of folklore relices of the past and relics of art. She str~sses that they are greatly imperiled, this state being especially dangerous in view of the fact that Poland has bee:l much more devastated by the war than any other country and is extremely poor as far as folklore relics of the past are concerned. The aim of the article is to analize the shortcomi:lgs and the requirements of the Polish ethnographic musem science in order to mobilize efforts preventing further irreparable losses in that line. She makes appeal to 39' • �612 authorities, cultural and educational social insitutions underlining the i:J.significant investigation possibilities of ethnographic ce:1tres. 2. Summary of the present state a) the quantity of ethnographic collectio:J.s is quoted in the review of museum assemblage amenable to the Ministry of Culture and Art; the above review deals with collections of Polish origin within the limits of 17 provinces, the quantitative data being of the year 1954 (because of editorial difficulties the article has been issued with a delay of few years). As per quantity of collections the first place belongs to the Ethnographic Museum in Cracow, which owed in 1954 over 21.000 objects against about 22.027 L, 1958; next is the Museum of Culture and Folk-Art in Warsaw, owner of about 20000 objects in 1954 against about 21.339 in 1958; then comes the Ethnographic Museum in Lodź, which had about 11.000 items. The enclosed map gives a certain idea of the special dislocation of the ethnographic collectio;1s in Poland in 1954. European and other continents collections in Poland are further described the greates .. number of the latter being, in the Museum of Culture and Folk- Art in Warsaw. The inventory of ethnographic collections of Polish origin gives a certain idea of the collection specification according to such sections as: hunting, fishing, shepherding, bee- keeping, cultivation of plants, mining, architecture (models of huts) sculpture, folk-woad-carving, fretwork, all sorts of implements, especially gingerbread forms, wicker-work, netting, furniture, painting on glass, cuttings a:J.d labels, tissues, printing blocks for tissues, dyeing with dyer's weed and animal dye-stuff, embroideries and lace-work clothes and folk-dress, decoration and workbg-up of rawmaterial in the line of pottery, tile manufacture, working-up of skins, metals and amber; next come articles of rite such as Christmas marionettes, mO:J.sters, Easter-eggs, pastry-products, podłaźniki (spider~like ceiling decorations) toys, models illustrating folk-dances, musical instruments, therapeutics, legal customs (measures, signs, emblems, fishermen marks). Beside the collections ame:J.able to the Ministry of Culture and Art, ethnographic assemblage amenable to other institutions are also described here. c) Outdoor museums. Here are enumerated the few remaining on place or removed relics of folk- architecture in the provinces of Gda:J.sk, Cracow, Olsztyn and Katowice. The administrative structure of museums follows further and provinces having the richest ethnographic collections of Polish origin or from other countries of Europe are mentioned in successive order. (In 1958, i:1 CO;1nection with the new decentralization policy, the majority of museums in Poland is passing under the supervision of local administrative authorities). 3. Requirements of the ethnographic museums in Poland. A coordination of museum work with other scientific institutions is requested. It is also necessary to specify as soon possible the character of museums and ethnographic sections and to define the range of their scientific i:J.vestigation activity embracing a chosen region. Moreover, it is necessary to fix a plan for the development of museums, taking in consideration their specifity in particular branches of culture, e. g. hunting, fishing, folk-art or its chose:J. sections etc. At last, the matter of planned gathering of collectiorls has been discussed, the question of scientific documentation based on simultaneous i:1Vestigations, as well as the problem of difficulties and shortcomings, resulting from unsufficient credits for researches, money for buying objects etc. Some museums have already proved to be successful thanks to sporadic collaboration with various scientific institutions, viz. !:J.stitute for History of Material Culture-Polish Academy of Sciences, Universities, State Institute of Ar1;- Scientific Societies, etc. A very urgent matter of exchanging items with foreign museums and the necessity of organizing or completion of Polish folk-culture exhibitions abroad have been emphasized; It is also necessary to make a:1 inventory of ethnographic collections in Poland as per special sectio:J.s and territories in order to complete them in a planned manner. In connection with that, systematic catalogs of exhibits and geographic catalogs should be introduced, if wanting. For this purpose it is necessary to agree upon a conventional systematization of collections. Very urgent problems for the majority of Polish museums are those of adequate buildings, sufficient staff, tech:J.ical equipment of laboratories for conservation and photography and especially a great shortage of technical foreign literature. The after-war difficulties in the line of suitable premises make the question of organizatio:J. of display storages particulary important. (Written in 1955). TADEUSZ SEWERYN EXPOSITION METHODS AND IDEOLOGICAL STRUCTURE ETHNOGRAPHIC MUSEUM OF AN RESlJME Three main types of museum expositions' developed in the XXth century: the storage type, the decorative type and the sC2ntific one. The first system wants to impose O:J.the visitor by the multitude, the second by the decorative arrangement of exhibits. Both types of exposition are obsolate today, although the fashion for decorativeness has not been yet everywhere surmounted. The characteristic feature of the scientific method of expo- �614 stion is the priority of essence before the form. This essence is assigned by the social aim of the museums. The scientific exposition ought not avoid beauty. We consider to be beautiful such system oi exposition which being organized in a matter-of-fact-way gives the visitor also an aesthetic satisfaction. 615 of photos successively presel)ting a plastic head of a mannequin clad in a folk- dress was a trial demonstration of the principle that the main purpose of presenting such non- individual uniform shape of the head is to turn away the attention of the spectator· from the face of the manequin towards the very object of the exposition, i. e. towards the dresses. The voices of specialists at the conference organized by the Board of that museum voted for the trial head III. The problems how to expose figured folk-carving (socles, columns, shelves, grates, niches), embroideries, tissues, and pottery has been later discussed, as well as the problem of construction of show- cases for a permanent exhibition of folk- dresses and their rhythm in the system. It has been stated that standard museum implements of universal application do not exist, because they are subject to changes in dependence of the object and character of the exhibition (which can be permanent, temporary, touring, representative). Finally the problem of labels and inscriptions has been emphasized, their laconism, intelligibility to everybody and strict connection with the theme of the object being postulated. ~ Projectors of exhibitions in museums arranged in a modern style have to their disposition principles of symmetry, equilibrium and uniformity of the order; they can also apply a system of interpenetrating and intercutting forms by means of colour, dynamics of line and gravity of lump, examples of such methods being found in objects of modern art. On the other hand no innovation system should be applied which would be unconvincing for the spectators or distroing the matter- of- fact- order by advancing aestetic factors to the first place. An important aim of expositions in an ethnographic museum is to teach how to think historically. In the Ethnographic Museum in Cracow three elements of folk- material culture have been presented in a historic order: I} how a ma;]. got his food 2} how he dressed and 3} how he dwelled. A supplement to the presentation of the material culture is the exhibition of the history of villages showing the development of social and production relations in a Polish village. Only after taki:lg notice of production tools, productive forces and relations in production in historical scale the spectator passes to the exposition of folk- art, one of the main features of which is a strict co:>tact with everyday life requests. The range of such a structure of exhibitions depends of the special plan, the latter being not an improvisation but a product of a long creative work .. This plan regulates the possibilities of fulfilling the fundamental problems of the museum, the rational circulation of the public in the premises of the museum the social function of the storages which should be accessible not only for the scientists, the best administration of the space; the avoiding of improvised lavishness in dislocation of exhibits etc. In the realization of exhibitions all sorts of problems are combined: the style of work of the museum staff divided into working sections and the participation of country manufactures in the arrangement of exhibitions, e. g. such as joiners, potters, fullers, ove:1- fitters, oilmakers etc.; the Skansen type exposition fitted in the museum building and performed by the conservator, architect and joiner a:J.d the exposition of folk-dances made by the sculptor, costumer and choreographer; appeal to the sense of sight and to the sense of smell in the perception of the objective truth of the expositions as well as problems of light and of engagbg naturalistic elements (pulled out of nature) to modern exposition- to say the truth in a definite proportion - to the space occupied by the cultural products. An important problem IS the question of exposition of folk costumes. The series .~ �617 11. IiI. (1937) - Ay:lb C OCTpOBa BOp~IC. 12. H. rll:Ib BBII)l;y Jl Hoca, IlPHBA:ITHK_-\ Bn:I'I'I1ll:cKaH m!. rp.aq)l1J{ c SriCn8;\HlIlIfl, II aH'rpOrrO::IOrIlII H. H. Mya88M peay:IbTaTbl AllTpono.'IOrlneCKlBl cllIH B .il WT 18 OB II e n HepeTCI\O~I, 512, aa)l;a'lH II Be.1IOpYCOB Pa60Ta Tome 100, CTO n COiflllH (1939), JlIITepaTypLl, TbllliCKllX )l;OBoeHrrJ,IX rry6mUWI.\llit, 12 1. cJle.lYJOIl\IlX IiI. EP ° npIIBO;{II'T cepllit H H a OII 516, B pafloHax: He HO nil IlcKOBCI\oJt 06:IacI'1l BHalOll\OH: rrOt[bCKott HeMellIOlX, aHTpOrrO:lO- aCTOIICHIIX II ;;Ia- ;1J\HJlble nOBBO,LRIOT lIcnO.Lb30BaTh ua6:IIO;:{OHlItl: (188:1) -.60 :mTOJJlle13 Hono-Ai1eHCaH;:\p013CIWrO yea!!;a. 2. Bo6ep (1810) - 60 :r,n-blllieH 3. H. Hepy}l II '1'. _\1. BIlTO:IbC H3 OIipeCTlIOCTeit (HJ28) - 143 JI1l6aDhl. :IUTMlIlett H3 3eCBereH B BeH ;::(eHcriO}1 yc:qo. 4. II. 5. C. Clwro 6. BII:Ib;.{O Srprap;\T Renno. (DC.TIllJ[' 820 :)CTOlIql'H (DC.L:llIHCI:Ofl) ~'c:ua. 114,) ;)eI'OHIIOH (:'ly;'j"IHll Il ;~ieHLlIIlH) aHulIa OCTpOll'\ KO rJIa3a 13 -16 -O. T. II AY:lL (1n:32)- ]:38.i SC':'I:nllil (.\I.\';'.h'IHH II ai'.'JIIl\IlH) OCf1I1'JH II. P. Bll.L,Ll'\IC (192(j) - (q'W,LO ]:LjO :lCT')IICliIlX nplDbIBHI>IX c ~[;lTt'- 10. P. B][:I:InIc (1~)2Il) _. 1.ifl ::Wf(l][Ch][X IlI'Jl:ibIJJllhIX e l'CTpOBOB. Ta6. 'ITO Ba:ITHi"ICIW.fl II IIBeT a c.2:30), B a Uli C, 'ITO Bu:r'rniicliaH pa60Ta:III 1J1lleill\<lpcrm([ lIClIpaBIlO, a R, nTopoH 'I'O:lb· ć\ WI'Opot'I - nOilaHHble IIpllMelleHllII no A B Ta6. HOHCTaHT ;::(JIH IllBell:lIap- PC~3YJIbTaTaJl pcay.LbTaTbl Slicne;:J;Ill\HR yponellb a, Pa· TO;R;.{eCTJJeHHOCTI>orrpe):leJle. 06p,:V10~1 YTocIlIHIOIl\IlX HaCOi1CIllUl (I) II III e p D TO~I, 'ITO CBe· a, onpeilo.LeHHblx nO'-ITn rrOJlnurr 3TIlX onpo):\e.1Ill:la IllHa:rO coc'rom' nplI onyÓJH1- IIO OT IIa3IlOHa. :'ITO OTTeH!>1l A - npOJleHllO TO HLUle (1928) 6bI.~U 1I0,Ly'-IeHbl peay.l.bTC(TbI, oECIDlal\l!eH paape- CpanHeHllc 1\1apTlIH nIl,aabl ;:I.o BaHll tt, C'he~IKa C'beJu.;H BapeHCJ{oro, cTapott 6ponot!, nepe· HCIIO:Ih30BaIl0 II C'bihmot'l 16 nepnoH IlOJIY'IOHHaH cml):\eTe:lLC'TnYCT, TaM S Kcne;VlllllH nOJIOC no lipaR 12 - no.'IOCLl HeO;J;IUIanOBIDI I. Gbemm. COCTaBa " nonpoc ;~BYX nCCJle· CIW li X u IlOJII,CKaH nepenoilU paapPIlICIl BnO:lHe Ha6:l10- AHTporro- IlX cIIlC:rOBblX Y.lOn:IeTBOpIl- I'e:'IbHO. Tao. IV II VII Ha Haill - 'l'. l~eIlTb[' ;:{aHbl ]H~ay.Lf,T,\Tbl OCIlOnalIlllIl! ;J;eiflOp~IIlpoBaHhl npJDICCIl I,ll J\ i.l. no- AII'I'pOnO:lornqec· HH Mhl!!;;;IHpcr;lIit II liInollllapCI;ott annp rrpIIBbIBnblx. :l,~eCb Ha .\Iooll. no- aTIIX pe.lYhl\IIll -BelllfeHCliOrO OT HIl;RHero (1954, Ha Ha :JTa p T II H OM tITO Tpy;{HbIM: nonpoc AIITpOnO:lOrlI'leclioH :'IT)' paaHIIl~r, BhI'lIIC:lenhl :rorIl'IeCIiaH pCIlleHlle HCC:l8;::(onalllI(1 npOlpeccopOM Hurt C(IITpOnO;JOrI-I'IeCHOro .leHllii, PC3YJlb' 'Yil.a'lHOe AIlTporrO;;IorlltleCliOll: SClIeilHlIlloll. B y Ha E a CBeT,LhIe 'IeliaHoDcRoro CHIlX V. II IIO:lbCIWioi JIBJlHeTCJl paltoHOB IloJlbcKoi1 IIo:Ihcfioit 'YqUTbIBaH OHU ):\JlH nepBOM: :'ITO HO:'Iepa IllBCiIl1apIl"I3 II. qTO CXeJ'le Melli;!;y VIble BbICO'!'Y :llllla n BO:'lOCLI, nplllliJlOCb Bcex Toro, S[;CnejJ;IlllIlIl mBCIIl~apCnOii: JIIII.\a 1[:J}lcpR:Ia H3Be;l;CIlHhlX ;) le:ll>. 8. .; B (103;») -AY:I l> (H12fl) ypoBellb BaJITlIttcJ{ot\: no II 2/5). amTe:IeiI Ha6:I10;::(eHIl(r. D Ta6. pe3Y:lbTaTbl ):\OIiaaaTeJlbCTBO~1 OC:'IO;'KHeHO TeM, rJIf\a BhlCOTy ;r8,llHbIX (1924) - 189 II:YP:IHIU:CnllX i1HBOB. (1!):~:1)- lO! ,)CTOlllpn npllxoJ,,\ B. y03"a. H. AY:lb 'i. II. a FhIXBI1CKOM II IlJIp- pai10He peayJlbTaTbl lIB8T SCTOI!- r:laaa HUO:IJO,J;PHlltt. PeayJILTaThl BaJlTHitcKot-i JWB<\JI pe3YJlbTaThI pcayJlbTaTOB CBeT:IbIe nO;Iall (ncex 1l3)lOpR.Lll cTaGllJIIl3HpOBaHHotl Yil.ODJIeTBOpHTeJlbHO IlCC:lep;OBaHHbIX Kam;J;an: II BH:IRHCIiOM; BnOJIHe OÓCTOHTeJIbCTBO, BBpOC:IbIX ~lym- patlORe. C~lOprORCKO)I IIlell PYHe SCTOHIUI II VI. HarJIfl;J.JIbnl IiOll: Cbe~1HH Ha alITpO- :JfapHa.}lllO:'lbCIWM, JI aTblIlleH III BO)l;f\ HaO:lIO)J;eHIlJI (1954). '[enOneli TarracKoM, OCTpOBCI{O}[ SI' p I' ap).lT 1845 CTa BapeHCKO~[, TapTycr{OM, n rll'leCIWll :IlIllib MeHee PaKI1lliKCKOM; EH l.J:e6oKcapoBblM 06XBa'-IeHO Ile O'lOIlb BHCT- oCTpoBa a.HTpOnO:lOrll'I8CliIIX rrepenecTII rrplI~leHeHllll cencpo-3ana;::(1l0ll. paa:IIl'lHO pa60Tbl aUTpono:rorll'leCKIIX ;.(aHbI B Ta6. COBMeCTHO cep, IllBe;IbI B TeXHlllie rr03Bo:rIlJIO npl1 TeXHIlKH HHCTH'TyTOM !feTopuH II )J;06eJlbClwM,JIuM6amcHoM IletlOpcKoM, BemmopycoB 6bl!IO CCCP SCTOHC/iOi1 CCP. H. H. no S'THorpa- HHCTIITyTO}1 STHO- JIu'roBcKott CCP HaYK HnOH'leHeKOM, II pa60Tbl Hayri Hayr.; JIa.TnHiłcKOtl '1IICJlJUlIlIX Re:Ib~leC[,;o~1 AtlCnyTcHo"l, n paflOHax: ByCRO;\!; AK,~;!;emlH ony6mnwBaHbl B pail0.:ax: nO:I8BhI8 opraHllaoBaHa Af{age:HIlll 06C:'le!!;OnaHIIeM 615, cnOll 6bI:Ia AI{a)J;8~mH MeCTHblX rpynnax, HpeTIlHI'CHO;\I, l\en II ITpana II iflOJIlmopa II S1'HOrpaiflH'IOcr';!D1 1l0::I0l'rPleCIUle r., :JTlm:lyxo-l\1a.K;:rafl HHCTHTyTOM HeToplHI 'T.n'O~1 STHorpaqnm IIa'laBlliafl 1952 :I81'OM 1(926) - IlCC:Ie;IOBaTe:lII paaHIn~u ,LyqaeMble qnm ~(elI 'ITO STOt'! nOil.rOTOBIl1'e.Lbllot1 :noil: II CRAH;J;HHABBIT IUJJO;rOB 1I3 a TO;Re HeO;::(lllIal{OnO BbqO:lH:l1l BbIJICHIITb TaT Toro, 117 ;{aHlibrX BC:IeilCTBUC Toro, He llbL'!,,:1![:l cpe;:J:Hae)1IlL)~I')PC1;l!i\ SrID! y OO'bRCIlfleTCH :I [\Tblllieii. IH13Ha'lIITl'.l:bl'lI.l n Y1. rHO([CTnl'Hllol[ UU,IbChOit m.I'IllC:IeHUH, OIllI 110 Heil, IH1a)(rpLI nPJ'lOHTIIOCTll He Ii aH[\:rH3Y On S.LP}ICHT, nOBbIlIHlJI IIOBblIUeHIlC. rr:ICMc" pH3;:1.C:ICH IlX npo· cpC,J;Jr:3e)lHcnropCnOll na.Lroa:JIlUTcliofr ill)X(l;(flT lIpO' H03Hf\'1IlTeJlhHO yrpO'lpIlllChlDI ~~llTpOnO:JOrllll. II :lRrr.)1l011;J:HLlit JHraJ;O'IHOC C,\';lR II 110 Hcri\ TIm,\ III 'iTO :,ICTO;.{,npncnocoó:rCHHblii npIDll'CJT. IT. na:reOU31I<nCnl'!fU alla.l.llTI!'[OChlIX Tao. ;:1.0. G. npllMeeIl TC'}1 Ile ~leHe8 �619 618 OHa npOIlD:IReTCI1 paCIlHlpeHI1C)1 BOCTO'lHOli: paCCbl CBpOnl1~Hoft 11. lleBeI.\nHMI1 Il0<ly'leHl1e TJtl%cKue a nOJlOrll'leCnOMy CTp:n;Type nOha':lblBąeT aJlCMeHTa. COBceM y ~leHee llenTa:'lbHoro THna, npe):lrrOJIaraTb, T. 8TO TeCHUlI '1a,IOTCR 'lCCHlItI 'rOM )leiHiJ,y OHa JlaTblIUłI Ha OT JllIBOD. ROTopalI O ,l\1llaX, ełl\e Ha O'leHb CBH):leTejJb- ;::\0 HX allTponoBl>ICOlmi1 npOl\eH'r :JaIWIO'IlITb, \popMal\1111 npUMeCb 'ITO OHH JIIłTOBl\aMlI OHpeCTlIoCTCH MO;HHO rrpu JIaTblllll1 TOBl.(eB Ił IT03me ItJlM OaJl'raMn, ~lIHHOB. tPIUllIbl, KpaHHO:JorM'IeCHOrO JIUTDlIlI oOJlee II mBeAaMH npll'leB aCTOHl\aMH O'leHb rrOBJllIRJla JHl,TbIWn ~lIIICKlIM OCTpO- He OTJIHnpl1 \popMa- ;::IJlI1 Il0.'bum nepBoro KacaeTCfI hO}lIIccnett 3Ha}IPJIHTOII 19. 1919 He rrO:Jy'lHJIU, ITI IIOJIbCliott Mepe .TJ:e•• eral\IlH, TeppllToplIR 6h1.'1a HeMO~H,\lI, CQlITU:Ja R3hIH, O):(Hal;O, ;J:a;HC :)I>CrrepTbI reorpu\p, TCpplITOpUH B 'lTO CTOJlKHOBeHIIR 3aHI1JI Il0.'bCnan: ):I06lfTbCR He rOllopn ;::Ie"eral~IHi npH"lHalłlllI npo ee Ha Talmx .:\IHpHot"! rpaHHl\ IlCTO!)J[4BCt;lle IlPYCCl1lI B hOH\pcpeHl\UII HU npaIla, 3arra;::le, IlacyIl{HbHI HI19 rrpo~. H. E. onn pa"IICb CITIICHaX IVf(~pbI II rrOJlflHOD O n Ha HO a IipafiHett 'ITO Óy :lTO CTopOHa HH3hIBa.'.!o, pO;J,HbIM. 'ITO IIPYCC- 3IIa~IeJIHTbIli: CI;a3aTh, 'ITO HOJlH'IeCTBe Hace ••eHI1II He TaIIJlII, HUlli Bce y'leHUtt rrplllleAeHHbIe npOIKI1BalOIl\HX OO.'IbHICI1 H:JH MeHblllett BceM ObI aTU ropMunCHaH li OHa 3liCrrepTOB 'ITO 60'lbllIIUICTBO HOH\pepeHI.\HII lIMe.'.! CMeJlOCTb O)J.lllI Il0'lblIle j,pHTepHeM Ha COBe- CrrpaBe;.l:JHBOCTII. nO:lb:30BaJlOCb COI03HIlhOB BC:Je;:J;cTBHe :)'fHX :W)IC.'b łH~ (PanTe, BC;;JO):lCTDue Toro, I1aCeJleHUe POMep npl1'łIIaHlIlO BepXOBIIoro I1HTIlI, rrpll3HaHne ;:J;UHHbIe TeH;:J;eHl\1I03Hbl, HeMl\eB TepplITopnll IlOJlbCROrO 8eMenb Il0BIICJIlłfl rOCY;:J;apCTBB 1919 B npooJleMy r. oopaaOM ero 6bl B cny'lae rryoJlll'lHoro Ha RpOMe 'roro aHa'leHIIO nOCTUBltJlO ):lame opraHlIaMa 31Iłl\IIM HMeJla orpO)tHoe Il0JlbIIle r;:J;UHCRU, 'leCKOrO qTO UIl- (~lIHHOB paHbIUe JlIT- rrooepemlle, OOCTOI1Te:IbHOe IIAPHlliE COneIl\ąHIHI rrJIeOIlCl\ltTa, 06-bCETHBHbDI HOTOpblM Ha)); HU aToli: cTerreHIl \paJIb- ClItPlI~HpOBaHbI. H:~Y'leHl1e ra~lIfI HacaeTCfI yTo'lHHJIa ;::\:Ifl llOTOMY, H D03pOiK):\aBlliel'oCII 'ITO COBepllleHHO ycTaHoBaeHl1lI rrpana UHTHllOJIbCHHe IIA :Ml1PHOtl l'. rrpll:maHHe B .IlpyroB B He~1 oc060ro IIeCOMHeHHO aTHX oCDeIl\eHHII BJIlIlIJlO IOpll):llI6bI TOpMO- 110JlbCI>afl ,Il;eJle- TeH;(eHl\I1I1. ):(pyruM BOCTO'lIIOtt IlpYCCUI1 MlIpa C ee lIymJ:H)1 THBOf!: He CMorna OTBe'la:'l1{ al>oaomncc- ObI, IIH'IeCEOe BeHHhl~I • HI1X 'ro 'ITO rrpUBHJIbHOe npHHI.\UrraUJlbHOe II ):lJJR oeaorraCHOCTlł TyT HOT II Me.\IOpHa:JOD, rrO;J;'1epnHBąJlOCb, aa.IlU'IaM, MMeeT Il0JIbCKOM: D HOTopble pa3- rrpOTUBOrrOJIOm- pa:JpemeHl1e 3Ha'leHHe EDponbI, He.}lel\J;Oro II Il0J\lOpbll )lllJlJlllOHOD rropaOOIl\eHlIe KOHTpO:JeM C"aH;:J;I1HaDUH, Ae:Jeral\HI1 KOMrrpO~IlICCB, rrpuHflTHeM 25- 30 B crropHblM B \popMe I) r. IlpyCCllH, B plIAe rrp06J1eMbI ).J;JIfI coxpaHeHHII a ;::InR Il0JlblllH CBflaaIIO rrplI- cyIl\eC'!'BOBaHHe}1. MHeHlIlO HOf! IlpyCCIUI BOCTO'IHOtl rrocTyJlaTbl 1917 C BOCTb BceM llhIBąfl B IluplIiHe I>OTOpble Bonpoca cnoll PUOUTbIBaJlHCb Ilo hOHll>EPEH~l1H HeJlIl\aMII. rrpo\p. 'ITO BOrrpel;I1 Obf:JO aKTO~1 a::Ie)leIITapHOn ceÓlI CTaTHCTlI'IeCI>lIe Ila óe30rOBOpO'lHOe yea;::la C'łlITa<lO RHe Dbljla3\1J1CfI ITO- cyBepeIIII'reTa ::IC:Ja}1 :Hol% TeppI1TOpHII, Il0:Jbluett 'ITO apr yMeJIT bI I1e~(l\eB Bce06łl\ero BOCTOŁIHOtl XOTfI, I,al; repMUllllef! oopaTHO 60:JbIllOtt llpyccllel1. IIpeMbepa H npOHrpaHł\OrO Il1TYMCJ;OPO paapelllUTb 11 IlPOBc1IE:MA r. rrO:1~"IHTb Ca}!Oll TO II:IBeCTHO, nO:lbCI>łl}l ;l,1'aJ;1! 6pll'r<UICEoro Ta :Ja II BOCTO'lHol1 ITYlłn1'a, no Y;::Ia:JOCb n06epcmbR. OCTUB:1emle qTO MO-TaHU Il0Bl1C.J1l1E Obl:IO IloBHC:Jl1e.}1 1l0JIbllIe 1I0pfl;:(I'a. )IOpCHOro DJlHflHlIeM. rrOHaaaJlO, e MBTepl1aJIa. BOCIIIloro OTpeal)I; npaB06epemHhHI ITOKa- - nOAJlemllT ;:J;OIUJIlI ;J:o MOplI anWb I{ .'1ł!- RCHO Oa'lTl1ttcRylO I;TO paHbIUB pa'·1peWI1Tb YTO- HU aHTpOnOJlorHHe aHaml33, peayJIbTaT CITOpHblH: Bonpoc MOiKe'!' He II lle60:JbIUoi1 B o\plIl\lIaJlbIIbIX eIl\e aHTpOnOJIOrłl'leCKlI ApeBIIHM Ilpll6uaTHKH HblHe II lliMYAH. KOJIH'IeCTBeHlIOro llaCTOI1łl\ee AO COCTUBJlRIOT py6emHylO nOA MeTO;(a It JIHBOB ClIJlbllO 'rOM 'ITO D aTOM ilU TO, 'ITO aCTOH~bl JII10aDhl aana~Holi: oopa30Ba'laCb repMaHl\aMIł BHIIMaHlIe cpe- BJleMeHTU. II o'UTbIIUaMH rrOC:Je).J;HIIX CO CHJIbHOC rroToMy :Ja,noHOllAHoro KOHTH- UCCHMHJlHpODaml 1I3 JIonapett. aHTpOrrOJIOrU'IeCI>ott, 8nCnaHCI1R 'ITO TpOrrOJlOrll'lechoe repMUHl\bI O'leHb nailcoa311aTCJwtl J; Hop;J,lI'1eCKoJt COCTOflIl\erO oopUłl\ueT COCTaD HaCeJleHlIlI IlpllMeHeHHe c 1'0BOpR neCMOTpIl rrpOl\eHTU CDR:.3b aTHX COMHeHlIlO, ~HIO, He aTO J10p;J,lI'1eCIWrO 6ojJbwel1 I1IIX :JanOHOU;J,HalI rrOaBOJlflCT CYłl\eCTDdHHOłI· ):IlIarpaMMOłI. Ił y P~CTYT IlO:JIITH'IeChOro H3BeCTHo, llaCeJlelIlIl1, paaHMl\bI BHTHRC 'ITO Horo, 1'0:11.>nO UHTpO- H blHe WHt:'ii He~ll\eB. J;OHl\eHTpaI.\I1It BJlUI1HUIO (~lIHHOB npllHa):l:JemaT e., CHJlbHO Ha:JM'Il1e II aCTOHI~eB, CBoett 'ITO OOJIbWHUCTDO OblJlO OTTCCHeHO H lOry, Ha,rrpUBJleHlIlI DUMI{ y TO, 'ITO aCTOIIl\U, 3:JeMeHTa, aDTOXTOHHoro 'lJIeHHoit J;apTa nplIoa:l- CH:JbllOMy no O:JlI;He 06Happhemle nO;J;Bepr:JllCb Baamo JlHaeMHOMopCIWli:. sano HCiKe<l1l 'ITO MIIorll~1 'ITO Ta" Cl,aH;::IH HaBII3al\.Ur. HOp):lIt'leCKOrO '1aCTb OHII IBl HeOiKI1;J:aHIIoe jJaTblweii nOJlorH'reclwf! 06HapyaalBaJOT, repBaIIl\eB, npll.'O;HeHHaR 'ITO :JiJ,TbIWlI He pe:JyCJbTaTbl B:JHIUIII lO ceBepHblX IIa,rjJR;:\IIO BbI;(e.'1enllR HCJH BOCTO'lHO- Tepet"! B OCOOCHHOCTII :JI1Bbl nO~Bepr:JIlCb aHTponO:Jorll'leCnOtt cTByeT, npll'HlHoi1 BOCTO'lHo·ÓaJlTI1JtCI\OI1 UKTponO:JoraMH. a,Ha:JlITlt'leCnlle \pI1HIIbl, npHMeCH :lI1I.\a II HOCa II 6hl:Ja ::::J: e H II n e p O)1, a Jl:JH: Borrpoc, IlpyCClllt) nOJIbCKIIX Il0:JbIIly 2) aToT II h CO;HaJIeHlIlO, c;:re;:J;yeT BblOIlPUTb npe;J,aoiKeHHR, (3ana::lHotl repMaflllel1 a rpaiR;::IaH Ba:JTHttcI·aIe OT MOpfl rrO.'bCI;oro BOCTO'i- py"ax, oTpe- II OT;:J;aBafl B 3ROHO- rocy;:lupCTBa Te3aca. HeJlb3f1 aJIbTepH<\- T. C. oc'raB:JeHIIfI B repMaHCI;I1X DOCTO'IHOI1 TCpplfTOpllU npllHRTHe Mem;\y POCCllIl, B C rrocpe;J,CTBe'lopyccIIII aTO)1 c<ly'lae (\T �... .' G20 repJlaHIlII 6LI:Ia j j' Obmo cnpaBe;:VIHBoCTL, l.lTo RacaeTCH 1I10pbfI ITo;rbllIe, Gbl 'lpeBaTO a HeTpy;J:Ho OTJIlI'lHO oTilaBa:m coauaBafI rp03fII..I.\YlO TpaKT:J.Ta. C ilpyrorr TIInHOrr OlleHJwl"1 oopaaOBaHIHI II rrOCTORHHoro K TeJIeJ:! GbITh nce opHTaHCHoit OHH B TaHyJO l.\CHy llTore IIorpyiHeIlllOc,ly TaR CH:I I;a,H OHO Obl:W ITO,TIbllllf HOHepJlHR'fa H rrpOel\Ta rOplllaHHH, TalWI'O cor:raCHbI npH3HauafI, ITO. OOl..l.\eCTBeH- rrO.'ILCHOro nOIlHlłCamlfI 1I11lpHOrO C TaHot! Hera· 'lTO peweHIIe npe· C no.1bCHHM :J.pryMcHTbl IWTOpblll1 HlIIe:nI a'fllIOcepepbl U HaJ:!oOJIee ,TIOrWleCl\He H HeycTyrr'lI-IllOCTH pyKOBO;:lIf- npHHf\!\JIeJRaJI 'rTO B rreperOBopaX repMaHIIH HCK!II-O'IlITeJIbHO CO CTopOllbr OhIJIa npeJRile 3ąII:'IaTUTb nO':HI1'lIHa DTOpoli DCJWpe pe- IlHTOpCChl yMHpoTBoperUIO H 3rOIlCTIltleCI;CUI D Tpare;J:HJO 'PY. OhI:I1I omI, MomOT caaoeiłwHX Bcero npIIlle:Ią CBoet\: ITOJIhllIa. B HOHetIHOM pacrr:ra'IHBaTbCH BceMy lI1I1pODOt1 BOttHLI. peHfI:Irr 'lTO n08iHe I1I1HaBCHOe OCHonallll'l TIIl-~H 8THOrPACDIUr B 44 TOJIE I13;']:AIUIH rrOBEPE'rhbH BAJITMKM "HAPO,'l." no:rbclWlr 1I10pCI;oii 3THorpaqJIlII no BOpOfITIIOC1'II, 8.'lbOOrr, mr OT-HIInon-cy TaHil,e, HaBeC1'HO salIpOl'hTJ1pOIletllHLrx J\OJI1lTeTOllI llcr;y':cTBa, TP'UHl.\1lI1 rr cOlJ;lla.-rblloii qlll'leC;-;OI'O ~ll)pCliOl'O rlT:roca u;:(][]m C.'OBOllI. 1I10pCI;oii ::lTHOrp,,-,pllll (II He TpeoyC'l' 1l<llllICaJ[HJ,le :'(0 IIąr:TOfIlllel'O :1O;rOh ]f r;np~l(;:reii, }IOpe, C'rpllllTe:ILC1'no, YCThl1 S,Tr,Oh! ~O.IU.-I'-'JlhIllJn c:loBapc:u rU;ly, uO:Ioe I;., t'l..I.\e B .10;\ha}[!J no l B. II, OT'l(:T.'1llBO lI11H'J111łOA. H. Il Haylul, wIHorpa· ~lOpCI,JlX I1lci"ilyHapo;:(lloro Heallo:lc. noJ, 1Ilyaeen, IWllrpecca nOJ;ponn'ce:lbCTnOlll apry_\reIlT'~l.\lllJ, ]Ja60Tbl PaCClIraTplwafI I) J[CI;~-CCTBO CTpOllTc.:rbCTBa DI'l.\e.'lllTh OpY._UlIIlI[][ TpY;J:a II c:;alIJ,JllIaBCl,oe hOCTepa, ~). no:rLaOB<l:mCb Iwrrt'tIHO. 'rexIuIRIl, MOpJ1, COSi'laJlHe II opI'aIlHSal.1JlH 1-]'() lI[l[pnlwii npClIleJlJI paSBIlTJln :rIo;:(ett HI3.'1HI-OUJ;IlXCH C<llllhDllI BaaanDIH llC(,GXlJ;:(IDIO T. ilm'mrr pClIJeHllti HI54 IOHECl':O), OLI na co pea:ma'1,l.\HH HCc..:,c;:(oBaIIHfI nO;J;'biS1la paooT, npHBeCTH Sallre'iaHlIe CTBO nOilY'Il1JIO el..l.\e C :moxrr OCBOII:r!! n04TH ila.:rbHIIX D r:racla Ha3BaHIIe lleKO H'plllaHCI·me n :ro;:(c)'lHoe Hapo;.rbl lIropen.::ran'IllHlI GOpb' Dos:re G'.I:lhII.lJDm H,) 1I101'.11lnpOTIlL.:UCTOHl'b PIDIl'I;O.\IY Ij):ro- c o CHopee B 19:33 oaccetiIlhI i'leJIbTbl HOMlIlyHHHal.\I10HHyl-O O. ITeHay aa,lIlC'rU:I, ::iTO Ile JlOi\HII npIIcnocoo;rellHble aa:rHlly, Ha n a ;j0 P. H. BHC:IeHcr;yl-O Ce:I:rlwro, pblOal.\lillX ;ro;:jlm CBlIe 'lepThi). Ha;J; Ha ocooeHIIO BUC.,enCRlllll aamIBOM, JleJHJl no,IJ;- i'leJIhThr. OT .::rO;:lOK BH' B ):\eJTbTe II BHC:IeHCI{OMY lIIaTe]HlaJIOB ;j0 BpeMeH Sallle'laHlle 'ITO ~laiHe B. OCTpOllon JIO;:lHH liOHTIIHOHTa:rbHble, HaCTOl1l..1.\erO IlpeMeHII npllaHae1', II Pa):lyHJI, OJTarOnpHH'fHylO OT:III'larOTCH a chopoe BOCTOK OT yCTbfI i'laBHIIX OT:Illtlal-OTCJI JI30a HCC:IegoBaHlIfI aaCe:IOHIIfI KOCy (CTOIIT npHBeCTH HI)TOphlit nocc:reHllit Perm H3 noxomu Xap6pOBe He rrOCJIe/lHHe BOllaM, JIOilKJ1 B MeX;rUHI.;aX, rrpei'lCTaBJIJ1.:rII l\IOpCHOe II aa,TIHIlHOe phIOOJIOUC'fBO ITpH~lOpblI ThIlla:IO O HX IIPYCC- O. rreHayoM, H HoraTa MOpR, el..l.\e BOCTOH OT yCTbH lIanec'rHhre II OmICaJIHbIe 'ITO Hatl:AeHHble goo· Hoce T. l;. HaBeC'CHO, 'ITO n rrpYcc. paHbllle, c:raDIłIIClwro aaliphl'CbIllI lIa npC;:IlIo.::romemro nOCTOK OT BHCJIb!. OTKphIToro 1I0:rry'leHHhIX XOpOWIIM, OOWIIBHII CO wnaHrOYTa~fH BIIC:Ibl cHcTeMy, HenpophIBHOCTb a HO CTO,TIhKO C - BHc.::reHCHot\: HaCeJTeIUIC. rOAY JIO):\KH, oOHapymeHHbre BpOnJIemur Ha 1\0TOphle CJlO;J;bI B Tono- eCT'b 6pOCalOl..l.\CeCH ,,:renI,r" oOocHomi.no, c.:rallfIHCHoe OTlipl,['rLle KO'IOphIX Ha.i'il1eHllble c:raBl1HCHlIe, HaXO,\IIJrOCb oCTaB.'HfI CTa,Hl.\lli1 OCnOllJH\Ch J;yJIbTyphI, :'lT0 coellllHH01'CH TOM, 'ITO CYAHa, He;rOCTaTO'lllO nrrOJIHe BeHe):\Cl-wit npI'IJlaraTeJIbHhDI 11 TO CY,'10CTpOllTeJIb (POplI'!, l1snOC1'HbIX rpynna Ba;rTHnll, oaccetl:He CY;10CTpoeHlle nepnOHa'laJrbHhIX cpe):\H nrrpaTCTno. B "BOl;peHTepIlITpacce". paal3ImaTb rpyrrna}l phIOHbrx H oóo;:(mllll"Orr npanOllIOpcr;oe Jlymlll.\liafI HaaBaHlIe OT' JIO;:jOH, HaH:;:J;eHHhrx Ha HIIHrOB. BOIITH' c:raBJ1HCKIIX ("ITO:IbllIa i'lame Hame H rropTOB, CEOJlhJW a cnocoóO~1 TBep;J;IIJIlr II Be:rel.\lw!i rypcJwro Ha'laJIH rrOOepeltlbe ],awyocHlrx OCHOBHOJI Ha YiHe rrOS):\HIBI JInna-Jlerra. OhIJIll 'HOM B:r<lileHHII K. rreplIog lIpHCTaHet1 rOllopuT 1'aBiHe a TaHme OOl..l.\I1l1tII rrpoilmnaIOI..I.\HX c.::raBJ1HCROO l\lOpCROe 01' pOi'lIIMhlX ÓO:Iee gęPOBa' H a.mI 'l Ile II nOCJTe rra;jeHllfI a rrpIDfOpC1iaH BCe IomlIoe HHMHJ,C U JI::Joe, TaI,iHe rrJlOTHIIROn. pa.:,mH'we Hoo.::rIlTa, rrOi'loGlIo XIII rropeXBaThIl3a.'II POC1'ORe COXpaHll:IaCb CJIf\nl1HCHIIX HaaBaHIlo-'r c:raBHH, npocp. TO.::rbHO B raHsenChHioi C lIrope}I, C replllaHcHlIe lIa H paaDllBaJIOCh 'lTO Il ropo!\o C Yt1aCTIlelll TalOHe 'ITO ;J.amc COXpaHl1JTOCb BaJI1'IlRll"), CBIł'lhrBaeTCH ne· CHaH' .lOCTp OllTeJTeJt. epe;J;epal.\1lfi, HellIl.\bI Bcell: ;J;e:IaeT HapO;:lhl B CBOI-OOtlepe;:(b, IWpaOJIeCTpoeHlIlł. '.la rAaHbClw.-OPYHJ.I, II lIOCTy:rWl' BepoflTHocTrr, OHa8hIllal-OI..I.\110 ;J;aB:reHIle n rrOCTy:raT ncetl: OaJITllllcKOro I\OC1'ep replllallCWte He:IbTOB. lIapo;J;hl, BHC.'lhl, lIPOB21E1!:\. no y II T. 1-,. rrpe.lnOtIJlTa,TIlI TOBaprrl..l.\eCTBa. n:raBaHHe a BoalllomHO CYilocTpoemIo, C:IaBlIIICłwro KOliI npolIcxorrqeHlI1l 113 HOIlTHHeHTa:IhHOe P IIlII:I Ił II , y phlÓal-WlIlIl, Y pIIlIICnOro HeH1'a:IblIble pbIit. BH:lh'lenclmii. O;:lHaHO, 3aClI.leBIlIIBllICIł ~IOPCnYIO :rOB:I1-O B apeHi'lY npeJ:no:romeHlle, B r. He opaTb CyBOpCHH· 1l0eHHol1 B BH;:IyUCH:I.lO'IIITeJIbHO C'IHTamr, 621 ,I CJIe,J;yeT H TOMY, 'ITO '.la llX OIlIHOHH rrpHIlI:rOCh lIrHpy, aBTopbl ObI:rlf ynO.pCTBa )~OJImJJa VIx HegaJIbHOBII;:J.HaJ1 npeilOCTaBJleHIlH liC ;laCT, ropo;:(-nopT c<"nlLIC BeCRHe OWHOOtJlIO cTopoHe DOCTOhO. IlC.'C/lCTBH8 nOJllITHHH, c. nOBOil01l1 1-; coa)J;aIlHI-O ;:(OCTJUHyTO l.\OHOn 'ycTynoK napTHepOll. C:Iy'lae peWCIIlffI, Ha rOJIOC H IWTOphIe 'ITO HOllIl.\LI 'foa;e Oy"OT HaHpmł,eHHfI 'lheii HCTO'IHIlHOllI HeyracalOl..l.\erO n IIoaaBlICHMhIii ;J:c:rax, ITo TO no.'lbCI-We H1l'lerO HopaDHOCTH onaCHOCTb paaOHBaJIIICh IhmopIIlI. B ROllmpOlllllCCHoro COJRa:reHlII-O, malol..l.\Hłi OT'leT CTOpOHLI, r;r:J.HCI;a TeTOM DO DHeWHHx BblBOAbI fIU:rRfICb T. replllaHIIll, ,il;OJIO D TOllI, ceoo rpaJR/laH. pewcHlHI, 'ITO Tal-We peWCHlle CTpaHall!ll. ce yra;J:aTb. BOCTO'ilIOI"I ITpYCCHH noc;re;:(CTBHRMH, ooeIBlH lIllfJI;rHOHa IWlImpomIccIIoro HOO lIlHOHIIe C'lIrra:ro, lIleil\,IJ;y 2 OhI oTpe3aHo r/laHbCBOro n Ha'iaJIe BIIc:rbr BU;:J;HO, 'ITO BpeCTOHOCl.\en XX BeHa 06HapyiHIIIlaJIH B HOOOJIbWIIX OXBa- y4eHoro iHH1'OJIH C.,aBJIH· iKIIBOIIHCHhlX phI- �622 623 6a,IVUl:X meM, 1l0pTaX paOOTa:IM rrocpe,[(CTDOM ll:IOTIUII"m·cy;:(OCTpOHTe:IM, YHa,crre;J;OBaHHOH JIO,[(łUI H rrapycHHhM .(Harrp., Tll\aTeJII.HO nx OOTax Ha B OIlHca;r HeMeUI-;QM CTpOHTeJlhCTBa. H30 'lepTe- )J.HHTHlIueB lIhIMaHcliK COXpaHUJICJl B pa- BbIe 'ITO a 3e~IJIn, ocooeHHO repMaHCHHI1 XI X BeKa I,ah li nCCJlc,[(OBaTeJIh hOHCTaTHpOBaJl DO Bcen rraMRTIUIIWB B CBH'lIl C 8T1DI ~. IlIlX OOI.I'Jai'l rrOIl.'I1H:[ Il pllTya:!c paCCHa::lI.[, Bap- ,!l;HTTpHX rrOBceMeCTHOCTh 2. Ce:IhCIWrO crBa cll\e o na BocrrUTaHO pHTya., BC.,IHWit Jl IO):IJlX, CJIaBRHChHX BTOI1 TeppMTopllH. , raHCMHeu. EBXAPMCTI1FI B 11 BEPOBAHI1FIX OBPFI,!l;AX EnxupllcTHH rOBopR1', CTBa, l PWIIap,[( " BeHCTBO. 8T01' B TO,TlI.hMHUKe). TC•.'hhMUUlia B:IOJIOHrCholl rra~IRTHIlI;oB, M3BeCTHO, Ha MoAcpCHT3KH ua Oe3 crreUJIl(IIf'leCI>He BblCOfwrrOCTaBJleHHOe IWllcclipaUHIl IIRTIllll[hI. C nIlM HaRanbrBalOll\HX a.'ITapH AYXO. " MeCTaMll COOTHOCJITCR OO:I<'e HO- nO.,omUTb EBxapUCTHIO Ii ceoe B MOl'l[:!Y. Hy.'I.Type MHoro BO BTOpOI1 rrOJIOBHHe Cpy60B CY;J;OCTpOHTe:Ih rrpOHCXO;J;Rll\H(r I-WTOpI.Ie CTpOHJlII R3bIhe. MaTepUaJII.Hol1 MUU, coxpaHU;;IOCI. Tpa;VU.\IUI H APO,!l;A. ;'\0 n XpllcTllallclw~1 l['ro Ha'lliHaR EBxapHCTHIO HOBoro ąyBCTB HJIH :!eąCHllll: 2-ro rrpMMeHl1:IH BpeMeHll rryTeM OOpfl)l;LI. D ]W'IeCTBe B JleąeOHol1 rrpaKTHKe (B IIepBeJ;t), ee 3aharrI.IBaJIM ypomalt. EDxapHCTUIO fi II BrrJIOTb OJIarOC:lOBeHJłe B03HH- EBXapUCTlIH rrpOTHB Il rrO:le, D J(a'IeCTBe XpHCTfIaH- aMYJIeTa. Ha JIHUO, H3 ąero rrpllMeHeHlle Ta:lHC~IaHa oropo;:[e rro;:raBaJIlt H Ha3hIBae~iOe corporale CIlH;:Ie'!'eJIL- AO Ha'lana JIeHapCTBa lUHpOlwe Ha'IeCTBe rrO'iTIl Taj( HaJlOmeHUR. CaMOC MIlorO'łl1c:rCHHble Bel{U, T. e. peHOMeIl;J;OBaJlOCb rrOCJlC ooe,lHH HapOAHhle co ąTOObI JleKapCTBa HMeJIa AeMOHOB, OOJIe3HeJ;t, rronYąHTh XOpOlIIHfl He TOJIbl\O 60JIbHbIM ;T1O)J,flM, HO H iHIIBOTHbIM. Ha rrpuMepe pR,[(hl, JIJiCh EBXapUCTJHl BllOCJIC,[(CTBHU OtPHI[uaJII.HhIMM o,[(oopeHbI JlRJlHCh po,[(. )J,HeBeKOBhH, hOTOpOM BLIO; BTopaR HReMhle JlleMy OOPR;:Ihl, BImlO'laeT MOHaxaMH. l 1. BpeMR rrOAalOT T. npH1racTHe yKopeHHJICR JTHIIIh Bomhero. Ha (lTO )J.eJIaJIl1 q,ylIJ(UfUI, IlOpMaJIhHO hor;J;a Ha Aopory. OHa rrepeHHJI rrOJIOamTh ;:IJIR ceOH 1\ ceoe Ho OHOH'laTeJlI.HO Ił rpynllJ,l: srrOXH rrpHMe- rrpOCBHpy, rron,rOToDKy Talwro y'leHMha lIIKOJIaX HaCT:ltraJIa AaBaJIn BhlcTyrraeT Ila rpYAb. errmeTCIUlX yMepJllerO MOHaXOB, OT H OCBRll\eHHOe rrpMąaCTJte B. ;)TO HeKpeCTUJTK y'lHTeJIetl: cMepTh, eMy ero 3aKoHa CTBue. I H B Kalt )J,pyrolł II. 06pR::J;bl, OHH rrepClII:lIl 1. C XII aUlIIHTaR BeKa ,[(OxpHCTuaHCJ(I1M oOeCrre'lHBaeT OOpR:BbICTY- KOTOphIX eIUICKOII BacHJIldł ("TeJlO XpHCTOBO") Talime Op;J;eH pacTyT reoprłll1 Dea;:[e II 6hIBalOT flIOl' EBxapHCTIlIO, EeHe· HTHKa. ml13HH ąeJIOBeHa IIOJIfI, xpaIIII'(' II DbIcTyrraeT H J(ceHA3 B BOAY IIJlH C X BeHa MOHaxIl, OCBRll\eHHylO BO rpa- ypoman. C EBxapHCTneti. EBxa- BOa)];epmllBaeT AO HOBoro BpeMH HaHOCIIMI.[X rapaHTl1pyeT oronh oe)];- BpeMeHH. C03;:1aTeJIJIMH HceH,[(3hI aUIBOT- 0;:r06pRIOT OCBRll\eHHI.Te OT "yObIThOB, T.rr. II II TeM, KTO HOCM'!' C coGot!: uepKoBhlO. HBnfllOTCfI H rrOJ(pOBIlTeJIRMH" II cc~mHapHC1'hI, OT KOTO- n HapO;:l. liali TaJIlICMaH B O):lem;.! \-, óoraTbIH ąIIC:lO I: HaCel{OMbI~1lI 3anpelI.\elIHbIC rracTyxu, BeJleJl fi HaHOHIł'leCI\Oe rrO)];TBepma;J;I01' 6eaorraCHOCTh. CYll\eCTByeT Ił C({OT 0'1' aapa3I.I Ha6aT'lIIKy oxpaHeHKR 6pomCIIHalI sTa EBxapHCTHR. pIlCTHJI, ero EBXa- B Te'leHHC MOHaXOB, CI1lICHOnOB U hceH- EBxaplIcTHIl EBXapJICTIIR. II MOJlIlUi't 3THX OOpH):[OB Tal,me phlX cpe;:J;c'!'Bo MI.IlIIaMH, IIpaKTHna ceOR M IUITber.l. npoI.\eccIIH, Oypb AaBaJl 1'0 OlI yMllpaJI BKJIlO'laJI OąlllI.\eHHR TOJIhKO rrpllaHalOlI.\eMy II C HaCTaBneIIIIRMll ObIJI BHHOBeH, 3TOT 06pR;:(, Xapal(Tep (HJlH" corporale), CJTylłUl:JIa "rrpOBU3HeU" rrHll\etl: OOpR;:!; aTOT rrepelllD13eT '\1 ({ali rapallTupyeT 3acyxolt. pllCTHR l,peCTUJIH rrpH'laCTHe, EBxapHCTIIR OHa BTa COOTHOCHTCH C rrpaAaBHHM CHaOmalOll\UX AO XV ~OM, IlpoTlłB aarrpe- ;)TO rrOCTO- CBfl3blBaeTCfI rrOąTH B II Ha '! I~epKOBHbIX BoaHllhlIIllii oOBMIleHHII. AMBpOCIIM: H rrarra OlIa OOpR):l, nO,[(CYAHMO~-[Y, He TopmeCTBeHIIO CUHHuIlomlpOBaJla TaJlJICMallHI.lit errHCKorr BMAHO, 'ITO OOPR;J; BTOT rrpHBR3an. lIblX. eBXapHCTJI'ICCE;UM: eCJIH rroAcy,[(IIMblfi EBxapucTuR UepKO- B AByX tPOP:'1UX: Iwr;:J;a YMep- errHCJ{orr c.rrY'iae, ;~BOB OT TRmHHX oxnaTbI- no Cpe;:lHeBeIWBhR. KUl> )J,IICL\lm.TrMi-rapHhIH crrocoo 4. XOTH n mIIlII. B IJ;epKoBL rrpaBO, rocrro,[(- nepBaJI 'ITO 3anpelI.\eHHe DHIIOBłIhIM, rOAa. cpe- canonica McpOBUHrCKoro pHc'rHlo. OOPR.;:II.I. uepKOBI.IO, Toro, ceol1 RBB Ha- :"IaTIIHClwro PUJ'gatio B :moxy OI.IJlH rrpOHIIKaJIll OOPR;:!; IIaBeCTeH na MHporrOMaaallHe B Monmy. Mepe, emIClwrrI.I rrporraraHilupyeMI.le Kpell\eHHJI: ;:[JIfI mHBhIX. II erUIITHH, B rrpah"TIlKe ero 81'OT ee KJTa.'IH yMeplIIeMy IIpaHTuKa ):10M a."IJlHOB rraeT hOI;J;a n BhlcTyrraeT ObIJl K HeMy noaAHero COBepIllaJTM ;:J;Be OOJlhlllUe AO KapOJIUIHChofi rrpOJlleAUlHX B c.'lyąae, HOCHJThaX, OOpR;:IbI Xapal{Tep 3arrpell\eHHLIe B YCTa. H HapoA Kpat1:11cll MOHaxu, 3. II 00HBJlfI- hceH,[(saMH. C V DeKa. C rrpahTuHot1:" B3pOCJIbIX, no BepOBaHlłR o;:[oopReMhle AJIH yMepIIIHx JlHHO rrOBTOpl1JTOCh, BrrJIOTb rJTyooKo e. OOPR;J;Ll, ll\eHMii: COOOpOB, Ha'lIlHaH COMHeHHO Ha errHCHorraMU, EBxapucTHR 3TH TBopąeCH1l1t HapOAHbIe nO,1\paaAeJIJIeTCR UepKODHbIe nJIU, HpyraMM: 0'1' HIIX BepOBaHJW rrepBOHa,ąaJIhHO fiblKpUCTaJIJUl30BhIBalOTCR B HaCTOJIll\ee MaTepHaJl Ha 'ITO cyeBepMRM, 06pHAaMH H TonI.HO yKaabIBaeTCfI B AOHa3bIBaeTcH, h xpUCTMaRCliMMM HX C03,1\aTeJIRMH CTByIOll\lle BaeT J'))PHOBJlbIMU rrepe,1\OBbIMH BO-BTOpbIX, 3;:1eCh rrplIąlICJlReMble HOC~ oxpaHbl xpaHHT rrplI ceoe H BO:IHOB. yJIOB; rocTett. aall\Hll\eHhI ;:(OMalIIHero OT neC'laCTllli EBxapHCTUIO, EBxapUCTHH, opOllIeHHaR OBOll\K, 60'lKy JIecHHHII rrOllaCTI. oxpaHIORT rrpHIllHTaR rrOCI.IlIaHHbIe OT ryceHllu. ąTOObI Hellpe~leHHO n IIMYll\CCTBa. EBxa- II 06ecrreąUBae-r ycrrex. TeM caMbIM l{ ceTlI, C BIIHOM, BcerAa YBe:lUąMBaeT EBXaplłCTJlett, XOpOlIIO n OXOTHHKII yrrOTpeOJI- B 1.\e.,b. OTO HeMeUhaJI rrpa· �625 624 1. BeKa EnXaplICTlIlI rro B yCTax, II n ;:lhIXaHlle AP~TJIX 3. 4. naThlO, IIO~I, ;:(aBa:I1I B <HIlla EBxaplICT1I1O nar-; rrepc;:( n BO;:(y oxpaHa EnxapHCTHfl pa'loG:Ia'lae1' n rro;:( rroporo~l, paC1'epTaR. C'I'paHax) Bee BJI;J;e rOJIJlaH;J;HIO cTpaHbL .D:a:Ie) npn caHOBHlHWB, a C BpeMeJlII r-;OHel', ?1apIIaH no 3amlpalOT ~leU'nIa, ;r;nopax, (peale ll;J;yll(CrO ]l;eIITe:IhHOCTH Ylarlol'leC rmll: BeKe (1450 a Tar,ilee CTOpOH, BOOpOC B ;:(py- J-;OCTe:Ia ÓY;J;eT Ta 3TllX (CKaTT) B03IlllKLIler'ł ;r;Bopax aMnOH II Hat'loo:rce nepOBaI-lJlit IlCTO'1Hln:on ~lallIlII 'lepea Hapop;, al,THBHO II Bo Y~leIIblllII:ICfl ;:(aHllit, crro- HaRl(eM MO- neceH H, Ila- paHHhle 3a llotll(ex l'citno paCrrO;IOaleHHbln a CC'rh 'laCTU'lllO TaM EaTOJllI'leCnOrO B ITECHflX ~Iem;:(y ropHoli 3a~larYiReM CmICWHl, 'IexOCJlOBam1l1. Jle~l:nOBCKl1e II HaC'IHThlBaI01' :MarYPbI HLIHe I13;J,aBIla BepOUCrrOBeiJ;aIlHFl; TpH l.\errblO '1I1cao rrpllIla;:(JIeil\UT OH aaCeJIeH HaCe..-reHHhle gepeBHIl 3TH OHO:rO 2700 II XVI nocaC;::\lUle paCCHa3blBalOT ee 3arrucaHHhle O cnope, i1HlTenelt, n J1anLllax I\OTOpbltl: m.;oór,r BLlmHhlx n03HII/\ pIDlClCO-KaTOJllł'leCr,Oro 15000. Ha rOBoplII.l\I1X CBfl31l Haqa;r8 InleeT puett. pUM- pIl~ICKO·haTO:II'!'leCI,oit, Ila 3a~larY;f{y Ha rrO'lBe rrpana ~IOrJIa KpOMe eTCH rpelW- copeBHyeTclI 'leXOCJIO- T. e. Ha PYCC- JIeT, 3a!'.lHa OpaBbl, ri"[e rrooe,ąllJI Ha'I'O- '1HCJIO rreceH OOpbOhl. HeHOTophIe BpeMellU. n rronb- rrpoTeCTaHTJWM. OHOH'laTeJIbHO npI1BO;J;IITCH IWCTeJI. KOHTppe~op- ropOR, HallOOJIbmee ;1,0 HaCTOlIllwro HS Ter,CThI ;r;aHHoii 11 npe- lIX, 3T11X coo· CTaTbe. 11 ITPABO. Ha )l;epenlllO 'ITO II rpCKo-r-;a- npe;J,~rCT OHa Ha ::lTy cyeBepl1fl, BII;la t. XLIV_ paJlHero HaynaMl1 rrepIloiJ;a peJlUnThI coooi:t II IICC,leJ(OBaHIlH rap<lJlTJlpyIOl' 'ITO H B ocooeHHOCTIl HCTOpUU, 3THorpa\f>111I r-cyJlhTyphI, HhIHe HOBOR na- C HCTO- B HCCJlep;OBaHI1I1 MaTepUaJlbHoll: ::lTHO- 'lero clipeonl1pa- ROTopafl HayHoii, nyJIbTyphl. a;u3I1ll, HpaBhl TOT (paKT, B pe3YJIb'l'aTe C pa3BI1BalOI.l\ettcfl EOHr-;ypeJll.\l1lO aa Ha B CBOIO O'lepegb Mepe ilTHOl'paIIJII'ICCr;oii oÓ:raCTII. C ;J,pyrIlMł! MaTCfHla.:rbHoti 061.l\eCTBellHott aToro 40 "Lud", Ha BHUlI1aHlle llcc::re;a;OBallllll:, KOTopafl COx.paHlIeT IICC.ll';J,onaHlIH .- oo;;rec IIeJ-;OTopot'I C HCTopllerr l3epOBaHIIII, orrpeiJ;CJIeHHorO IWHTar-;Te oopa30M B 06pal.l\ael' ;:(uaila:JoH C apxeo.:IorJorer'ł, HeCMOTpfl CrrUCKOM, anTop llIupo/\uti rJIaBHhlM Haynamr, O TO~I, 'ITO B 3TOll: p;epeBHe, B Te'lCHIIe paóoTLI B IICCJle;J;OBaHHH I.l\I1BaeTCH C nO.:IHot1: nonolli- ncpOlIcnOne;J;aHI1II neMKa:loUI. cI>anT ::lTOT MOaleT rOBopllTb rrOJIHOCTbIO B rpalilIlH oo.laCTb JnHTe:Ifl~Ul TOJIJI'leCKllMU OpaBe peJIHrHo3Hor'ł Hecr-;OJIhJ-;O Ił ropnoti Eaohett opaBCHoro MymcKoro rrepemeJI m. XOi"[IlTCII fi TeCHO~l 'laCTH'lH!l alIITeJIfl~nl pacrrOJIOmeHbI n. n. B Jl Ay- rrOJIflHaM1I HX COCTanJIlIe1' ;:(epeBIIll, B03HUr-;211I OHlI B XV CmlcKott CKOll: KorrOH1l3aQIII1. JIerell;:(LI, Ha H 'ITO X03JIUHOM peoeHOK 11 rrpegaHllflx TaTpa~m rOpBaT Crropfll.l\llX 11 ITPEgAH.HflX 11 OPAllhl BepOHCIIOBe)];aHlllI. CTopOHe KOM ]l;Ua:reKTe. nO'lBe oopaaOM, POI\IITCII ;J;epeBHe ceMbe ooellX pe\f>opMal.\llU :::lTHOfPA<1>I1f1 CHO-KaTOJllI'1eCHorO HhlHe Ha B B rrepHOp; naHaMI! coxpaHlI;IIlCb BepXYUlliI1. II B UX pyKU neCHflX rrpana rpyrrrra:'>lll \f>eoAaJlbHoti HaTo..-rIlKaM n Bel.;a 'l'aKUM u 3anl1CaHHOM c COLllaCllf1 paHbme CrrHCJ-;O- 113-3a rrpOTeC1'aHTclwl1 ::JTHM npeMeHe:lo1 ;:(a'rłlpyeTcfl npeJ(aHlIrt cnoeR pemeH ~l:ea;;:(y XVII 3TY ~lHpaac. BOPhE.A II HaShInaC~l:blt'l: ITOJIbllie, Obl'£h y EOTOpOt'I OU;I Ila6pOllIeH B03HIIHUIIIX u ObD 3aMaryma pacrrpl1 Hace..-reHl1fl rrpe;:(aIUUl:, npe;:(aHIIIO, OTpaa;eHIIe rOT L,eBlI'l Kpan, MeiRiJ;y Tanme rrO.lOBlllIe C OÓplI)J;OB. :noMy paClIo.lomelllloit BTOpOr'ł B BepOllcnOBe;:(aHRfl ..-rIlUIl3~L HMeHIlO - ITo CTopOHa, CJ-;O~IY HaCe:IellIllO H HyJlh- TIo;:(gepmKoR ó:rarOrrpl111TCTBOBa;IO Hame:I ~leCTJlOCTH, l.\eplCOBHhIX Mel.l\allCTBO C'laCThe 'laCTblO rrpHHa;:(:Iemal.l\er'ł ;:(O:ImeH AJlTarOIIH3M II OTClo;:(a B IIPyrue rrplI Ha II r.), ;J;e rpa;:(cą i(epeBHflX B03HIIr-;aJIH na1'O:'Iu'1ecJ-;ofl 01'pameHUe 3a~IarYiRe, 3apasy rro;::\ B;rHR.HHe~l ua AuI':rHll n CTaHXIlTcon C rpa- nhI3LlBae'r (cI>oHT0HenJIb) Ma,rU'1eCKIlX CW1IIlA Bal.\Eotl 6ypll cDpaHlIHIl B XlVII II ~larllH HOHlpeCCIIOna:I nony:IlIpHaal(HH PEJIl1rI103HAfI Toro, no Rpe~llIaxIl, HpO- Hallf.'Tl1 BrrOCJIe,:{CTnl1e TO :'II{ OCTaBll21a MeCTO. BeHrplI1I Mea;;:ly KOTopafl aBTOXTOHaMU, B HeJ-;OTopblX Tor;la rrO:IbaOBaBLIlIIXCfl oTHoureHlHl rrOJIa· cI>paHlIHIO HHfla;eCHlIX co !:lCCyl HC'le3 rrog B ;lpyroe l';OH1'ppetllOIHlaUIIII r-;OC1'e:Ia~lH rrp Ił LIIe:'I hl.\e B, C nO:lbCJ-;I{MH rrplllla;:(.-lea;aBLIlero npOTCCTaHTOB, Hanaa;AeHllfl DhI3hIBae1' r-; TIHI.l\C oneI' OTCIO)];a pacrrpoC'rpaHlIIOl.l\ell:Cfl rrpeI,paweHUfł Jl rrO~lel.l\eHHafl C'IIlTaeTCrr OIiYJIbTl1aMa HHKBII3I1l(HH COOCTBOBa:lH rrpIFlp;lI>JI ..-rem,oBcrmx nepeCe:IIIBWIICb B..-ra;leHIllI opOllleHHafl lWJI;~YHblr. C rrOflB:IeUIIell1 THBllpoBaHHotl: Jl EO:I;:(YHLfl~lll: n' rropolllor.;, ,mc"pe~leJll'On Hanpan21eHIUl, (EenIWp, 1'0, aTU rrec'rrrHO~1 rpynna aCCIIYlll.1UjJ0l3a;TUCL )J;epeBHIO, HcrraHHK n rrpe;:(aHlIflx. lW:I;:(oBcTnax, <JTH OOPH;:(hl H nepOBUIlIll1 IIOBOI'O yMcTBeHHoro B a;IITb TO :III B ncpllo;:l TO:IhnO 'lOpTO~1 EnxapHc'rrreii rrpIOICTOii B03:IIOÓJIeHHhlx. ylIn'lTOalaeT 3:IOUpeI\JlhIX B Bpe~lellIl C XII C EBxapHCTllen: nO:IIIYHlltL EnxapHC1'HJ1 Oó:r3;J;aHH8 HerrpephlBHO rrOlle:Iyit B IIl1l.l\Y· EnxapllcTlIfl rrpllOan:IeHIlalI MeHTa rrpH'IaCTJIfl 1I3BeCTHa BH::Iax: BhIcTyrraeT (cI>paHlIHFl). I'IIX 'lapo;:(eitcTBe B pa3:III'lHhIX B ra;:(aIlllflX 1'al,ale 5. rrOC:Ie ~leCTax Jl:IJl a Bpe~lfl EBXapJlCTlllI B orOHh a;:la, B :r1060BHO~1 HaCTOfll.l\ee ::JTHorpa~UI1 rrO'lTII a }HleHHO, OOhI'1au. BhIllleyHa3aHHhIMU COCTaB:IIIIOT, onpe;a;eJIeHHyLO OOl.l\eCTBeHHyIO He06xop;uMO aaIlIlTcpeCOBaHłIOCnl:, aTHorpa(pllll C oecrrpeTeH):(eHTHO Tar-;iRe rrolleaayR, a l1p;eOJIOrJlIO: nOp;'lepKHyTb, caMhlll: npUMeHfleMhIe ;J;O~llnmpYIOI.l\YIO p021b p;peBHHll: MeTO):(hI B 3To/ł �627 626 h p;HCl.(rllIRHHaM, J-WTopble 'leCIiI1X HCC;re)l;OBaHlitt, rrpHHa)l;ReamT B OTHOIlleHlm ił<UBOrO J1enw HCCRe)l;OBaHHii npaBa, u:m ec:ul l1paBO MeHee 3HaqUTeJIbHYlO Yił<e pa3BJIBeaTC:I naeT aToro H npH qeHHe npana IOTCR rrepB06!>1THhle HaIlleH HCTOpUH M. ux 3HaQeHUe B ::JTHorpatPOB haK Iiali npaBa. oOJlee hOriJ;a l1pei1;MOTOM oe RBZIlI- B H3yqeHUU 6blTOBOii 3HaTOIWB B. ,noro TaRme D opal< 00 3aUHTepeco· lIpe06JIa,[lalO~eit. ;'l;OJImHbl npOflBJIflTb CpaBJlE'HIlIO U npaBoBblx 60.'lbIllC C Tt'~l. l<yJIbTypHbIe lIeCHU U 'r. n., 8TIPleCKllX !;ar; nOTopble nar:Ul;J;ax, O. ROJIb6epra. llHTepeca CHJIbl Ha ae:\leJIbll'YIO ,60raTble HO aaTO iHIMble I< 3TłlOrpa· 8TO 6LTJIO ):lO HaCTOfl- CTbICh penHHx HLle WaHCH 6hma IOa;Hott o 4950 CTaTLH RPECTbHH· TIOJIbWH c06crDeIIIIOCTblO npUHHTa n06yit>p;CIIUn, B 1948 cynppnccKllX B '10Tax. ~lya;'lIlII Ra'leC'rne IlO J;QTOphDl r., aHKere, BO BpeMR II a;eIl~IlH HX 110;\ÓIlpa:IIlCb rrpODe)l.CHHott hOTOpOjj: 6hl.:rll aeMe:lbllOrO B MO)ICHI' c06paHLI y'lacTHa, no)]; ,[Ie- a,lI{:IIO'IeHllH a 26,8 Ha FI(eH~HHax cllyl.JaeB, 6bma 60JIbIllafl I;a'leCTBe nJIll HlmeJIUpYIO~etl: JIIOAHM 6e)l.HbIM ;J;pyraR 6pal<oco- COCTOflIlue C y,[lanaJIOCb ,[Ipyrott CTopOHa CTOPOHb! 6hIJIa )l.aHIlBJIlIB- 3aiWITOqHOCTII. iipal;a, nOJIbCHotl: 6C;J;llaH, U npotP. B nOCJO):\YIO~ne STOT H Ha.CTOH~ee rrOJIbCROłl 1I0 STO~lY Bonpocy 6u6JIuorpaiIJuR, 6bIJIU 40' CTaTbe aT.:raca" nop; 'reTpagH TIO:IbClWrO B OOJIaCTn ,,3a;J;aqu paa;J,e;rax OKono HapT BOH;r.yT ;J;aHHott n ~feTop;bI paOOT, HapT, B IIpOO' aTJIaca. BamHblX O 'leM CBb!· Tpex MeTO;J,y 170 ):\OBOJIbHO 3Ha'!łlTe:rbHoe 3aTparJlBalOTCR copra- STJlOrpatPU'IeCHOrO ITJlCbMeHHblx n OblJIa yqaCTUe TaK H no O;J;HOH Ha HaiiI60JIee yme 3THO' B TeqeHHe ATJIaCa, 3TllX HBlfJIUCb BO BpOl.(JIaBe rO,[la npHHRJIO II apxeOJIorOD. H3 flB;UleTCH IhleeTcfI 3arJIaBHeM 1955 ro;::(y OCHOBHble r •• r rrpogeMoHcTpHpoBaHo rrpll;roa;elUIaH B 9-TH B łllOJIe lICTOplIKOB B 1947 l1pOBO,[lIfMOtt KyJIbTypbI B KOTOpOtt HenoTopble BpeMH 3TllOrpatPH1L melIne B E~e lIpono· MaTepHaJIb- e~e 1954-1957 aTJIaCa, OCHOBHblM TeałlCaM aBTopaMu. Ha'laTbl MaTepHaJIbHotl: raMKa. aTJIaCa, HCTOplIU pa3pa60Tallo H3galUlfl. coap;aHUIO DblCT:\BOQHbIX 3aJIaX 17-10 6bIJIH Horopoe HOHtPepeHl.(UJ1, fl8bIKODe,[lOB, €TByeT CHoro 10. ;J;UCI';yCCllfl Haf{ no B ceMH no MHcTnTyTa 3,[1eCb aTJIaCHafl BellaCb Hayl<, 8Toro pa60Tbl OT,[IeJIeIlUeM MHcTHTyTa o6~ecTBoM, npe,[llIOCblJIlHl ATJIACA 8THorpaqnl4ecHoro OTp;eJIeHlleM ARa):\e~mu Hal1pflmeHHoff 8THorpaiIJoB, 3THOl'PA<DWIECROrO nOJIbCI<OrO qeTBepTbIM 3THorpa<pu'lecHuM pyHonO,[lCTBOM JIeM HX ópal';OCO'leTaHlllI OI'1I0CIlTC:lbHOil: ;:r.:o B 20 C03;J;aHUIO rO,[la rpatPUqeCKHM HylO nOBepXHOCTb I,;pIITepIlII OlIn Ha 1I0 COCTaBJIeHllblX nAP OCHOBblDaerCI1 'ITO Hap;eJIbl. Ha,[le:rraMH, COCTORHue BCTynaBllIux n a pTHepa~lH: Kor).\a DU..lbCROI'O 11 :YIETOgbI HapTorpaiPll'leCnHe ATJIaC HaCTOR~aH rrpUBJIeI;Ure.'lbHalI. nOJIbCI<UM gHeH CRUX D TeM 60ace, O'leHb HOJ!: KyJIbTypbI pa60TbI. BPAROCOQETAHMH n:IHfI:ra C 60raTLDm 60JlbllIe, 'ITO 'i'eHp;eHl.(UH Dcex cucTeMy, 6bIJIO a;e O,[lIlHaKOnoe 62,5% U meHUTbC'I 60raTblx, i~e· O,[lHHaKoBa. 60:rbllIlle TaHu~m c:ry4aeB )leHCe cy~ecTBOBaJIa peIllUJIllCb C )l;OHaablBaET, lWU c;ryqae, qaCTO C 1954 IlIe 40 l\IOTMBbI DCflnO}! Hcex 3TO 60JIee caMble a;eH~UIIax Ha 60Ree pO,[llITeJIRMIl nOJIOB MYił<qłlH 1I0JIyqH;rTI 24,3% opaKOCO'leTaTbClI HH30BaHa 3ł\OHOMWIECHME Bo paaHHl.(a rrepuop;oM Bpe~IOIIll. BHHl:\elITbl B pa8H1010Cb. MeHbIllafl aa qacTylO Ha :.nemmOCb TO:IbnO J11O)J;el:ł, J1MelO~lIX Pa60TbI l.(eIIHhIO IWJlJIeI'l.(UH 35,7% Ho p;a,BaeMbIX P;JIR 060HX Oe33MeJlbHbIX r;oTopble ił<eHll.:rO~h 811aqUTCJTbHO 3_\..JJ:AQl1 'ITO npe,[lMOTOM 06~ecTBoHIlO- 31<0HOMlI· npaBOM, opueHTupOBne 'lpeaBblqatt- II TaHHe H3 TOJIbKO 'ITO lBIceT CKa3I<U, HapOP:Hb!e JlJI{IJOpMa~llu 6e,[lHblx. 6bIJla 'ITO a;eH~IUI, ~lymqHH Ha,[leJIOB, 6pa1WM, rrOhaaaJIa, MCHbIlle HUX ca\lMX, 'leTaHUfI rrpanTHKe. BHUMaHue, BhITel;alO~H~1 '1T06bl Ile C a;HBbll\1 l1paBUJIbHott iI-aBRIl, l1paBa, A6paraM HMeIOI' 3Ha'leHue cnRab COBpeMeHHOIl no I; BbIBO,[lY, 'ITO aHa'leHUe IIpe06JIal\al0~uH I'aKIlX OObl'laI1 J1nJlflIOTCH Xv TfI 6u UCCJIep;OBaHI1IIM npHIlI,m BamHoe y IIpnIIl~HnOM, 3eMeJIbHblX COQeTallllCb CTaTIICTHha 37,5% BbICTy- aHa- Te 6bmo 6blTOBoro I;QI\I1tPUl<al.(HOHHOH pa60Te, cnoc06cTByeT O,[lHaKO 3aTO ~TO l1paBo ero OHH IlMelOT 06paIllaeT c:re,[lOBa'reJIbHO, tPll'leCl~U)f 60rree Tor)J;a n • .JJ:oM6KOBCRI1it, J1B;r1110TCII Taf{a;e l.(eHHble 'lero nU)l;y npaBoBble 1I0CJIODJn~bl, :1ereH;~bl, CO,[lepmaT IOpH' arpaeT DellHQUHa hor;J;a llapO;VIOro l\aBHO pa60Tbl B cy~e6HoH aBTOp flBJIeHUH, llwro B BaJIbl.(ep, npaBa, H 6c06eHHo 3almlO'leIlue 10płlCTbl, O. OTHOIlleHURX CBlliJ;eTeJIbC'rnOM BCflłWe 1i0Topoe PYROBO,[lCTBYIO~IDlll co06paa;eHHł!:. Cpel\HHfI TflM, 1<0rAa oc06elIHO, 1\0BOJIbHO lUlefl OP;HaKO BaHHOCTU '1aCTO 1104TU OC06eHHO a TaJ-OIW HMeOI' HeHOTopoe UMelOT O'leHb Heo,[lHOHpa'rHO B oo~eCTBeHHhIX Hoe yme UpaBa, UCTOpHH u3yqeHHe mu< rrepuo)J;, Kal< npn' na~Il1aHUU, l1paBa B061IUHIbCJ-mii, y6ep;uTbcJ1. ,[IJIR H3yqeHHR a 3IIatfeHlle, '1eCRUX CBfl3b rr031J;IIllii MMeHHo IIa3blnae)IOrO • .JJ:OCTaTOtfIIO l1pUrrOM:HUTb B aTOM H B 60Jee a,wra, l1paBOCYP)lfl, UCCJIOp;OBaIlIIR nO.TIbCnOrO xapanTep STY '1'['0 Be)l;b rrpaBo. 1IJ1¥i3IIaHb! paBHo, HapO;IJ:bI. HayI;e 3THOrpa(pU4eCInre Kan HMee'r B I\OJIOHU3aTopCnoii B TaKa;e B BH;:(e Tali HOp)IIIpOBaHHU Bpe)lfI. n 6bITOBO~1 l1pane, 3aKOHO;J;aTeJlbHOe npeuMy~ecTBeHHO MayqeHUe Ta}, pOJIb aTHorpatPH' HayHa, TaE H B OTHOIlleHHH H3yqeHHR BO nHU)laHUe, CBoe Ha4a:IO ~TUX U rrpaBoBaR B HaCTOjUI~ee n03bM:e~1 6epeT pe3Y:1bTaTLl TaHa;e rro UCTOpHH rrpaBa, npUMeHfle)IOrO rrOHI1Tb, p;nqeCI<Oe UCrrOJb3ylOT npo6P;OCTH' CBU;J;eTE'.'1b· CTaTbe. no.rlbCHoro Ca)lbIe STHorpatPUqe, BaiIUlble BOIIpOCbl, �628 629 CBIl3a,HHbIC a c paooTol1 no coa;:J;aHIIIO I10:rbcr;oro ::lTHOrpaqJlltreclwro :.l'l'.laca. MapuH HMeHHO: 1. 2. 3a,p;atllł 3. RapTorpaIjJH'-Iecl·mlt OCHOBHbIe I\e:rH, Ił ha,ca,IOll\HeCIl B03MOr!-(IIOCTlI npe;:J;1IeTa II I\eJIII 31131I('pOncr;a,·n pIOcjlljlcpoBa. ::lTHOrpaljJlIll. KapTorpa,(IlIItlecr;0-3THorpaIjJHtlecl·;oro 8THOfPA<!Jlfl-IECRI1E 'I[e- J;I ~[Y3EI1 OT;J:E.JE B HlUI I10.lLIIIE To;:(a. MeTO;:( II ero OTIlOllleHlIC r; CIICTe1I(\TllliC (Tehymue tJJi\hTOH hy:rbTypbI. 4. I1p06:reMa npe1[CIIJI n 3TIlorpa,IjJiI'lecr;oi'r hapTorpaq)][J[ (nonpoc 1. OxpaHa ;:(I!_ aI{Tya:rbHbIe IHlMH'-IHOCTH). 5. no I1p06JIeMa r;O;'IH:tIeCTBcHlIott 3THorpaljJHtlecKoMy 6. "Hn IlB:reHllil l;y:rbT~'pbI Typ],! aT:la,cy. I1pOOJICMa, B3allMOOTfIOlllelIH:tt ljJar;ToB II fIB"eUHlr 7. I1p06JIeMa no I1p06JIeMa c.'lOBapHolt HeKoTopbIe BonpocM B 3THX 6bIT3, Ił MCTOpl{fl, Hapop;OB 'łeJIOl3e'-leeI\nrr HyJIbTypbI H, MOiIlHO oeHOBe C;l;e;(aTb rro He llCJIell:Y~Moro aT:lacc. Hayholt H l;ah OOmeCTI3"HHoro li Tal;01I 3H a '-Iel!l'll1, Ta· IIO pa:)lJIlTIlIO HeJIRIOTCH B ( lpep;eJIelIHbIil H "al; (cTaTbR rr0110l!\1I ooaope J13;:r:c(Te:rbefHlx ;1e::!c, O nOTepb. lIa AnTop HHtITOmlIbIe oT;Ie:reIIIlii KOJIll'lOCTne hO,;lJIeJ;I\llil, MyaecIl. 3THorpaIIlIf'lecIHlx NhIHłIe1'epCTBY Hy:rbTypbI npOI1eXO;:IRmHX hOJII1'-1eeTBeHlIble aaTpY;J;HcHHit MOOIlJ1H3:J,I\HII 1\8:rblO YI;a3hmaH IIO;J;fle;J;O.\leTHeHHOM Myaci1Hblx napOIl;Hołi ';y:rb'l'yplIo-npoeIlCTIITe:rbHbnI B aTOM a) nOToM\', II8;\OeTaTlm ]Wfi03MeCTlIMLIX ::J'rHOrpa.1jlwlecfmx COCTORHHn B Ha r;y:rb- oco6eIl~0 rraMRTIlIIhaMII 1IY:3CCB e 06UICC'I'BemIbI:l1 nO:HIOflOloeTH [\HTya,;rbIIOrO na-3a COBpeMeHHbIl1 MaTepna:r liy:rbTypM. rrpll rrOllCHRX or;. rrC'laTaeTcn CTBenHoe 1I31I"- npOlllC;:J;l.llllX ChlIX IICC.le;J.o- 1I3 ;:r:allllbIe TIOJIbIlln C 1954 r. c orrO:J;:J;aI-IHe'vl B IIeCl\O::!b ;J.OIIO.l:HHt'T a Tana>e r;<~I)THHY pa313HTIIH IIe06XOJIlM TelqeHI\1l1l pa:JBlITIlIl IIpn OI\eHHe anTO p 3THorpa.pll'-leermX ~I"TO;J,a,. 06eya>;:J;aCT llee.l:e;J.OBaHuil D03~IOa>H(lCTb IIplI n01IOII\1I I':-I.pTO· oObel;ToB, a 20000 • r;aI> oxoTa, (11O;'.IeJllI ] Hble ;:J;acTefl fi Te.lbHbIX Il ooaop )0[:) Hap0;J.HoLi a fi r. B 19fiS BapmaIle, pe:JbÓa, a Ta,I.;a>e II I1cr;yccTBa ° KO:lII- B BaplJlaBe. 1\ ,l:JI!' KI\lI ii, npOHeXO;(Rll\HX no pbl6aI\n:HC GaqJhI). ropHoe HapO;J.II3,1l Tal;lnl naeTólIllJ;lIoe llbIlJl1[l3Inl rrpnr;:ra;J;Hoe a fi ocooelllloeTIl Jl hpya;el3a, XO· eTpolITe:rbCTBo HCH.'lOrpalPlIH, rrpe;:J;1IeTbl, II3 rro;'.lpaa;r;eJIaM, ;:J;c:ro, II3;J.e. IlIl, }Pl;<e:rIlH GilT, HIIBellTapb, ' DblpcaWI li Ha I\:r" iI I-\Il, TI\aHIl, H3;J;e.1IIe II r1{JlBOTIlLIX np0Il:YI;1'OB, BHeeBporref!- rrOCJIe ;:J;I-llle IJ nanoo:rbllleM rr:reTeHLIC CTeh::!", rrpocTpall- 19.'>4r. nOJI,lenl\IIit paCTCHl1elJo;:r;CTBO, x03HiteTBeHHbI(' llJIJIIOCTpupyeT n ł\y.lb'I'yphl c)THOrpałIIH'leCI;ax (oc06eHHO Mepe eJlpOneltcl;Hx, J;OTOpl,IX CneI\HljHlI,al\HH .plIrypa:rbHaR pa:JJIIItIHb!e Ha II I1cr-;yecTua fi nO::Ibllle xapawl'eIHlcTHJ;a I10:lblJle, pLIOOJIODCTBO xaT) ETlIOrpalVll'leemIfr oO'behTon, 1958 r. OH. 21389: ;'.Ia,;:ree c:re)J.yeT 1954 r. OIW:rO 11 000 oObeHToB. HeI>OTopot'1 RO-TIJIel;I\llfl rr'-le:roBo;:J;eTllo, (POP1lb!, BaHHbI!' l;apTa ;:J;aeT r;apn!HY HRlreTBO, B )lCCTe 21000 r. cnhlJlłe 1lY:3eil n JlO;~'3II, llMCIOll\HJ1 n o) ,],eJ10Bolt "y:lbTypbI oGpaCOThlI I-i:y:rbTypbI IIaXO;:J;HTCH B ~Iy:~ee lIehyccTBo, pa3;J;eJIRX Hapo;:r;Hojj: pacno:roa>enne IIO:rbIlllI H.11I He;:J;O- Hel lIepHO)I 19fi4 MY3eit r. "oJIJIeKI\uJl '-IeeTBe nCTOpJltIcen:nx HeHCHOCTH 1954 eTOIIT HMe:I IJ :W.TeM B CTaTLe conpeMeHHOCTb B rro)];0611 bIX lIce.'!" ;:J;OBaHIlRX B e:ry'-lae lWJIJIeKI\Hrl IWTophrtl I1pHJIOmeUIIan Il "C rrOJIHO~l 3THorpaqlwlecKHX 22027; oTHorpaifJH'leCKIIjj: pe:Uln:TOB Hpouexo;:r;Rll\HX nOJIlI'IeeTBy B Rpal\OBe, IBl e IOIlIJ1ii B ObIT. I1CC.l: ;:(yR rrOlrel{R~U1 C:le;J.OBaTe:rbHO BocrrpOHClBe;:J;eHIlIO MaTeplIa.'lOB I10 MY3et'I OT eoe;J,lIHHIO- I'YJIbTypy OIWllhH MaTepHa:ra rpa<IIH1}~ChO-3THorpaifJntIeCHoro H orraolOe nOiiHoi1:, npoaHa:rn<JlIpoaTb ;laJIblIei1l1THX B:raCTRM oco6eHHO e'l'paHa1Ili, RU.:rRe1'cn IlHIIMaIlIł" II3,po;:J;Hoii onycToIIICHH:J,R 17 -TU BOCI30.'\CTI3, y'IlłTbrnafOII(HX D pa'vIl(ax HapO;(a. llHTeprrpeTaI\łIJl p;pyrHMIł xapahTeplI:JyeT ,0opaIl.\aR naMRTHlłlwn 3THorpacjJI1'reCr;HX COOÓJI\aWfCR HCI;yccTna BonpoebIrrepJ!O:l 06mHoe'rb, a lIee:re;:J;yeT cOBpeMeHHoro II rrpOJIeTapCHorr ;:\a::!bHeAllllIx C :\Iepe AnTop My:-)eeR HX nOJIOiIlellllC, CTaTbH C n!)(Jebuoil 2. O'-lep" hOHlipeT- Ha Orrpe~(e.l:eHHbItt J1lIlIIh pa3BlITIIH. OTBCTa 3THIFIeermlt OrpHlIQlIBaeTCH peTporpa;J.lIbIX H B elwa;:J;bIBaeTeR Ho:rH'-IeCTneHHoJi BbIBO;:J;bI rro nOllcrm oTJIn'-laeTCH n rrpOI\eeCOB E Jw:r:rernIHii ~-e:ro- Ha eOCTORlIIIn) r;y.lb'rypbl. lICHHOCTb npC;lOTnpamelHlfI uCC.le;IOIlaTe:rhcl'He paaBIl- Talia>e a Tal;<I,e J1()jIbCJ;IIX ;:r;:rn y'lperH;:r;eUIIHM 3THO- Hap0;:(Hoil :llIa'fJfTeJIbHoit 3a;:J;a'-lct'I oópaII~aeTcn nOHRTHR 13 orrpe;:J;eJIeIIllbIX lICC,l:8;~OflaHllmI B BHp;e 06JIOMI\OB, llHTepnO;rRI\llH HCTO'rHIII\OB. COBpeMeHHbIX rrpORB:rRIOTCH 3JIe1IelITOB lIanpaB.TIeHlle hpeCTbRHCHOA B rr:leMR) JICXOP;HbL\I rrYHKT011 IIpOlleCCOB, CTaTI>a (nJIH nocpep;CTBOM n03HaeT Ha 3al,OHbI yClIJIIIil [\1;l'yR,lbHoro 31'llorp(\fllłl'-lecl-;Hx Cp:J,IJHl'HIIIO II no'rpeÓlIoeTII Otleph hO JIeT). KOJIJIeHTHB hOłlTeReTe BaHHRX. B pa- TeXHIIIiH. OlIpe~e:leHHe HeTopHtleeKolt oTHorpaqlHR rrO;J;XO;l;a 3THorpa.p H HBJIelIMtt RBJIRe'fCR na OOll\ue 3TH 33,IWHbI H H3 haHllX eOBpeMeHHoeTb HOHMlt, l;apTOrpa<lJJltleChoit RB:lRCTeH I> 1-\0HI;peTHLIM Talwro OP;HH llapo;J; CBOMX eocep;elt, maR OHa Il 3THorpa.pH'-leCI'OM yrrop II orrpegeJIReT cpe;<bI no II oGmeel'neHHyIO n l;y:rbTypLI. H J1X J;yJIbTypbI. PeayJIbTaTOM IJ '-leM OÓJ1aCTII ~e:laeT H HaI\uit. CTpeMHTCR HapOIl:On H3 tiTO naK II reorpaqJHtleCl;olt I1o'lbma, 6e;:J;Ha, aT:racy. l{apTorpaJ(lIIIl aBTOp He TO.TIbIW llll\eT HO II llcc:rep;yeT, IHIflX HbIX paap;CJIax IWHCT3,THpyR, HOBaR npOI\eCCOB 3THorpa.pH'-IecIwMy 8. 9. rpaqHlH, 'nUl, HCTOpJ{\{CCJ'HX I10JIbCr;oMy n II IIcl,yeCTTla, tiTO I1 P IIII- r;y.lbTypbI. na1IRTIlllliOIJ nOTpeoHocTH HCTopwlecl;yIO B paUOTax COBOKyfIHOCTH. OOTax u OI\8HIH1 nOTpeoHoeTH npHHlI'I- l{apTllllhI, r;pae01' Ba,.'hll Ila PIlCOpaeTIl' ;:J;.ln IIahaT(,I' �630 631 naHUII yaupon Ha TRaHlI. CTno Ił 06pa60THa 60THa I·wm, BepTerr, MeTaJIJIa ~aCI;H, mlIpaHgOJIII, HaJIbHbJC II RHTapJl; KOCTIOMbI, rrpUKJla;:J;IIOO IICHyC- rOHl£apHoro ):IaJIee 11 llapaal..\Onoro 06pJlgonbIe !Ie'IeHlIe, IIpaBOBI,le geJIa, rrpe,J,MeTbl paCHpaIlIeHHbIe HapO;:J;HW: nOhIl£alI (Mepbl, I,al, II'~XO,:.(HI.I.\HXCR II He ;leJlllH oxapaKTeplnOBaHbI HOJIeHI..\IIlI, :Yfyseu Ha OTKpUTOM 'I11CJIe Ha CTpOHTe:ILCTBa Tal;mo HaXO,J,Hl.I.\lleCII Tarrl..\bl, Myabl- ;:lOnaIlHH, 3IIaKU, rep6br, U B03;J:yxe. '\leCTax JlOCBOi-\CTBax ,J,pyrJlx Y"<J,:JaHbl H.'11I iKe :Y!IlI-ll1CTepC'rna 3a'reM c0061.1.\aeTCH mo YHa3blBIOTCfl 60raTLIMH rrOpH)I,Ke naMflTIlI1KU n He- HapogHoro O:lbIJlTUHCKOM, aTHOrpa(IIH'leCIUOllł H lIS APyrJ1X eBporrettCl-iHX 60JIbIIIHHCTBO M13eeB MeCTHbIX HOJI:IeKI..\HH.IlH, C.leAye'l' TC\Hme, MY3eeB U 3TJlorpaq,H'łeCHHX HymHo yCTaHoBHTh 11X CrreI..\H$U1;y OXOTa, phI60JIOBCTnO, HHH H gp. 3aTeM II Hayl.lHoll: ];al; OCHODaHHort łl HeAOCTaTnon npe)l,Ha3IIa'IellHLIX 'leMHH HaYH, ylł;e COTpy)l,lIHl.IecTBy I1HCTHTyT UCTOpllH yHHBepcuTeThI, rocy Ha rrplłHH~laH ero lWTophIe 06'bOKTaMll C 3apyGeiHIIbBm n0l10JlHeHHH CJIOp,yeT $1ł'łeCKIIX plIfi, TaHme C lleJIblO BeCTH, TaM, onpenemlTb HCCJIOAOBaHUH, lIeHoTopylO lU nm\HOnOrO 1I0gpasAcJle· rroHynr{y nOJIb3y, 06'bOh- 6JlarO;J;apH Hay'IHbIMll yl.lOeil\AeHHHMU, IIOJlbCKoll: B03l1UHaeT, nO:IbcKol,1 UHCTUTyT uCRyccTBa, l'AC li.'\. CUle lIOT, rrpe;:lMeTbIC B Borrpoc rroTpe6HOCTh HapO,J,Hoil: Hy:IbTypbl lBlOIOU\IlXCH Cnel..\i1a:JbHbIX rrorromleHHIJ. r 060py- (VOl'orpa<jiHl£ecKHX TPYAHOCl'U U (1TIl01lIC- XpallllJIHl1..\ HJl:leReTCfl ..,iipiHllonblx cnH:311 C aTlDl CIlCTe~laTI1\łeCI;UC Hayl.l- I1,I:(Eo,rrOrl1qECHAH 1 n 06.1aCnI )1O)],a Ila apHI'e:J1O XapaH'I'CpCH I1IJJIileTCH afllITC'110 ucrrO:IF,JOBUTI, HlIH Hlle J1bTPl1m('Jlllbl(' H:Ill Bbl,.lBH;T;cllHfl ii;e He06xoiJ;HMO Il reorpaq)lt'leClme 3a- pHfl ;iepeBllll", Ha pWlecr;O:1I n~BeJIHhI.IIII Hayl£llaH HO HalueMy B paM- ,J,OC-TalJ.TlHeT 2. n n<.l:IbC!;'!i1 11.1<tJIf' c ('Py,IIlIDlll Hal; li HepecelWIO- BeCOl\! (POP)I H I..\lJel'O~L OgHJlonal'OpCrnHl y~;:rai-\],r, il.e~IOHc'I'pHpYlOl.I.\lle TpI[ H 0)1,- IJ II!WH3B(',""\OIlHHX IlpOHllI;cUOI.I.\IUm ;!IWIl<\ My:JCe a. MY3ee 1i«lwe (pahl'Opa. flIJJIHCTCfI 06Y'łe- ~U\Teplfa:ILHUM o,:.(ena;ICfl, llel\OM- CHC'rC"'!y pa3Mel.l.\C- aCTO'l'H'leCI,Oro B I-\pahone liy;lb'rypbl: lIm·.~1 ;h!I.1HU\C. l;y:I bTYP bl HB.1HOTCH BI,IC1'aBli<\: "I'ICTOOiil.l.\CCTBeHHblX II JIpOllilIJU;ICTBCll- '1'0.1[,1;'.1 rroc:le 'rp'" ;1'1, npll:;IlO;"llf'l'e:IblIhDIH :.l1'1I'!"':lh p;\IJHOnCCIlH HO;U·IO'ICHllhle HIll;aliHC pa3BlITIle ;il'pl·lllle. rro-COnpC)leHHoMy, CJOrMCTprlll, 8THoL'pa'VH'leCFOM n:mHC ;J:O(ihIB:Ll I1Jllf\Y, 1''i'Hulllt."·IIIlIBIIl CO;J;epi!\a- ;\IY3eeB. H:J,T,aH XOTfl MeToga HOTOpOO HMeeT upra,HIFlal..\lIlO, IICjJI!OC ~[CCTO B MbllII.:TeHlIIO. JIpe;:lCl'al!:llIIOlJ~"H HhlX OTlIOmCJIllil qJOpMOtl. npaCI1BbIM, B ;Jl'HOI'pu(I'11'rcclw"'l I. TeppHTO- HpaCOThl. ;.I,IlH<J."'IHI;oii .111HIIii, '\ T,\I-;me 11('1'opJl'leCliO:-I 'le,IOBCIi Hepeg yCTapCJIlI, Hay'lHOrO B Myc1UHX. YCTpOOllIlblX ~~on OJIlICIIIlC~1 h !lU lia:J~- :IIi.\Tepll<"I,lbllOit Tahme l;aH l! yme JI:Jlfl 1!a3HU'!CHHe)[ nIHIH~l'lH(,[ HO If nplI1lCpbI, 11€'.lblO BblCTanEIl HCTOpll'l('(',Fn~IY nOlwactllO Hll TOJIbHO ;(:TIT ::JpllTe:rH rrocpe;~CTnO~1 BamHoii CTpe~lUTCR y;J;OBO.'1bCTBUC. He ;:(O,li-KHbl npH:III:'IIHThCH ~lYIlHHaTllBHhIO Uhlc'rano'!- ITepBhIM i\eHOIH\I..\HOHHbIM pa3Me- :H;crrOHUTon, TaHylO IJhIC1'aIJOI\ IIcr;yccTBio\, ll\UMl-lCH (I)opMa~lll, a[1O B MY3ee pa3)leU\Cl-ure HO'\lHJICr;Ca pa,l)ll'II(eHHfl, COBpOMer·mOI'O cop,epmaIl1-IH iPR r:IaBllblX cerO).(Hfl HP llC3i-\e rrpeo;:J:o.:Iella. CTpOllTLCH H 3CTCI'Il'leCIWC BTOpOI1: - 061.1.\eCTUeHlIblM Tal;oe lIpoel'TllpOBl.I..\lIRH 1I0pOiJ,HOCTII \ : eU\c TpI! II Hay'lHbIH. 3KCrr03HI..\IHl IIpIWpl'lTeT ;:J;oaama nCl.I.\eCTBCIlHoro ~lOrYT ;:J:Ba Tlma 06YCJlOH.:nlB,~eTCfl )1J[CIlIllO Iiax oGoalla'lH:JlIcL CBOHM 06'beMO~l, 8TIl ;:J:elWpaTIlDIIOCTb ::JHcrrOJnl..\Hlł me My;;een aa py6emOM. C:TPYnTYPA MY3EH ger{Opal..\HOHHhlIT opraHH3al..\llH MeCTHbIX 3THorpa- OT;J.e:JOIJ, a nelic xpaHłWHUJ,lIblti, U\eHHO'\1 rrpei-\MCTOB. Aha06MeHa 11 BTHOrPA~l1qECKOrO Hue H3 HyJIbTypU iJ,apCTBeIIlIblIT 8T-\Crr03HUI1H 1D1II0HHpOBa'rb HOJIJIeKI..\UH C pa3JII1'IHhIMll HOJlH'leCTBO HO.1J.1JOKI..\Uil: B paMHax liar; MaTepnaJIbHOH My3eHMll, BbICTaBOI; DO BHI{- npOHc'reRalOT lI, bI 3Hcrr0311111l11 He HpoMe I'aKHX HaHanJlHBaHllfl :YIETO B XX O,J,OOBpOMeHHOM HCCJle;:J:OBaHIIH, Ha 06peJIa CYl.I..\eCT- paMOH. Hue 061.1.\eCTBa I{ T. n. IIO;J;HUMa,eTCI1 Ta,Kme O'leHb ar;CTpeHHbIH HJlH me B BO;:(ł1H1Ie HX Hayl£HO-I1CC.Tle- My3eeD, 3THX My3een, JIeXBaTKa CeBeplIlI HMX TUlIa: Hayl£HbBIH OT;:J;CJlOB l\yJlbTypbl, BOrrpO(";! rrjJaHOBoro MY3eeB HaK pa;:(llyc IICHyCCTBO !lJIH Ils6paHHLle Hpe)l,HTOB, 'PaHHMll, paaBIiTUH coxpaUHOCTH, rrOC!IeBOeHHbIe OpraHll'łar[Ilfl flBJIfleTCH l'eXHH'leCHOrO ! YCTi"lHODUTb xapawrep HapOi'lIIOe g. CrrOpa)l,H'lecHOMy CHopee, Ta;:leYlII l IIOJIblllll 1I0JIbIIIe. C ;:lpyrHMH pa3JIH'lHbIX TOB łl qacTb MomHO HarrpaBJIeHHe CHy)l,HUX T. PU60Tbl n B 06JIaCTU 'lOKyMeHTaI..\I{H, łl3 Mepe OXBaTl>lD<J.lOl.I..\eHOrrpeAeJIellllhl.lt 06cymAalOTcH a TalHKO TPYAHocTe:i1 a TaI;- j C ;.t:el~eHTpaJIH3aI..\Hell:, MyaeeBe;:r;eHHfl OT,J,eJIeHH.lt, onpe;J;eJIHH geHTeJIbHOCTH, MaHHe B CBHall B BJlal.lllT0.'1bHOlf Myse.ltHott Y'lHTLlllaH me Myaecn rrepCOHa:Ja, 06eCrrClJellHII I;O:I:leKI..\Hfi. H I-Ie;J;OCTaTHOB, caMblM aKTyaJIbHol1:. CaMhBm B.:I<ICTei1). HOOPAHHal..\lUl yl£pem):leHłlHMU. MyJeeB, pacrrO!IaralOl.I.\He rrpoHcxogHI.I..\HMll r., rrepeXOi-\IlT 3THorpa$Ul.Iecl-wro 1l0Tpe6HocTb AOBaTeJIbClwti (B 1958 CTpaH, B 110Jlbllle aAMllHUC'I'pąTłIBHbIX l1oTpe6HocTll pacrro:IOił;elIHu BOeBO,.lCTBa, ~IJIfl ClICTOMa,THEy ~THOl'pa$lI- :JiJ;eCh COXpąHHllWHeCII 1''lalIbCIW'''l, 06 a;:J:MIIHllcTpaTHBHoM B Ol£epe;:(lIO"'l rrO:JbCliIIX )J.OC1'aTO'lHOrO :IHTTcpaypbI. rrOMel.l..\eHIl.l'l, nce yCJIOIJHylO nOl'pe6JIoCTcl'l y'lpeiK;:J;HeUIT. rrOpOHeCeRHbIC Kpal,oBCK'Hl. IIpUHflTb B 60jJbWHllCTIJe 3,J,aHHlI, :Ia60paTopn.l'l naMHTHlll;Qn "yJIbTypbl HYiimo OT:IaraTCJIbCTBa HeiJ.OCl'aThO~1 COOTneTcTnylOl.I.\llX KaTOBI1I..\KOM. Toro, mry'łHM TeCTa, B H<J,CTOHl.I.\eMpa60Te B negeHlIll ,I:(:I11 aToro lIeTeprrHl.I..\ux lIS JlJOI J;O:J:lehąl1ii., 60JlbIIIOM ByeT Cpe)"l MCTKU). H IICKYCCTlJa 3. r;aTaJlOrH. 06pa- Tal-me, Hil:l..\a, 1I3,J,e:HlfI MO;:J:eJIU, H:IIOCTpllpy101.l..\11e IIHCTpy~eIlTu, l\po~e n) Ił HapO,J,Hue n 06JIaCTI1 xygOrKeCTBemlO urpyIIIKl1, phI6al..\l;Jle "~CKlIe O)l,em,J,a CLIpbJl lIepl':\O;lIrT li O;jJla,hO~I:reHIlH CJI:Iaml H].lc'raIJIiC H HCTO- 1! npII3nO;(- lIilpO:lIlt.".\·O lIC· I' �632 RYCCTBa, O;:(HoH Mól OCHOBHbIX OC06CHHOCTeH C nOTpeOHOCTflMM Anana30H n:IaHa. Holi OH TBOp'leCHoi1: MY3eJi:HOM oy;:(eT 11 n03BOJIlIT l\ycTapeI1:: ~ II C;:(CJlalUlafl Hapop;UhIX 'leCHHX pe'lh ClJIeMeHTOn B rrpOCTpaHC1'BO, npOOJIel\lotł ITpeACTG\BJIeHHhIC nJIaCTII'leCKOrO B CJTlIorpalfJl1lIeCKOM 'ITO IIeJIbIO MaHllH ooru;efi 3pH1'CJIH l\IY3~e .pOpMhI OT JIHIIa R COOTBeTcTBylOIL\eMy 'rOKOB Ha OT;r;aHbI Tpencti 3aTeM TKaHeti, CTG\Tbe HHHHOil, ;J,,\leT3. npe;r;MeTHotł :>Kcn03l!IIHIO. :}TłlX HyJIbTyphI. HapO~lIh!X onhlTbI nOCT'IOMon. peIIIeIHIll HapO;.\HhIX YKa3aHłleM, OTBJIeQCHMC BHH· rrpHKOBaTb My3efl norrpoca ROC'I'IOMOB OhlJIH flBJIHe1'Cfl ero 1'. C. H nOC1'IOMaM, rrpoO.rreMi,1 HOJIOHHbI, rromUl, BHHMaHne rOJIOca KOH.pepeHIIIUI aHa6blJIH a Talline 3Kcrr03HIIHl1 peIIIe1'lm, HOHCTpyKI.\IUI HapOp;IIOn HHIIII1)~ BUCTaBnl! Bl!TpMHK nOCToflHHOi'I KOCTIO)IOB II .l!X pl11'M B pacno.rrOa\eHl!H. nO,:J;'lepliI1BaeTClT, Bpe~[eHlloti, ,'1aKOHIl'IHLIl" 'lTOOhI noro oxapanTepM30BaHbI IlIIBeHTapH, Ha C TeM, H xopcorpałpOM. BRJIIO'IeHMfl rrpO;r;I1KTOBalIhI AlIpeKI.\MeJi (IWI'OJIfl, IlMeIOru;ero ClI 011 BC,'.Ih B aaBIlCHMOC'fU BHI1MaHUe nporropqHH MaHeKeHOB MY, 3Kcn03HL\łll-! BBe;u;eHl1e .HaTypaJI.lfCTłI· MalIeHelIOB ClRCn03HL\I1H, Kepa~IIIKH, BhICTfl,BnC HapO):lHblX B MaHeKeH;)·. B 3;r;aHMe npooe. pe3bOhI MY3eHHoro l\palwne npe;J,MeTy B paOO1'e I~IłrypaJlbHoti BbIIIII1BKII, B rOJIOBI>I y 1IfUCJIOOOHru;llKOB anCpL\enL\HH npep;Me1'aMl! y ,rJ;epeneHCKllX B COBpeMeHHyIO O'lepe;J,HbIe rOJIOBhI copraHH30naHHofi B a TamKe 3HCrr03l1L\Hll B BI1P;C .pOTorpaqllIli nOCC03;:J;aHI1H llG\ Tpyp,O· BbICTaBOI, KOCTIOMepOM onpc>(eJIeHHoJi: HBJIfleTCH COOOM pa3JIJI'lHble H nJIOTHHKOM, OClIaaIlllIO 3aHMMae~lOe Mem rrop;pa:łp,eJleHHOro BaJIflJIbDJ;I1KOB, C HaT'ypbI) ITJIaH B ;J;HCJlOliaL\I1I! cRyJIhn1'OpOM, 00 Xpallll:Il1ru;aM, He:HWHOMHOCTH apXHTeInopOM (BhIXBa'IeHHhIX CBOli rrYOJlI1KH paOOTHHnaM. BMOHTHpOBalIllafl OCBeru;ellHH, ;:(.11!1'eJIh. rrpocTpaHCTBa TaKHX TMrra, II a rryTe)[ HCnO.:Ih80BaHHIO nepCOHaJIa, rre'lHHIWB, 3peHIITO !-OI;01' ;Il1llib Balł\Hotł C'leT B yCTpalIBaIHlH C;r;eJIalIIlafl K CBFFIb peaJlMaonaTb lfJYHI\L\l1IO Hay'lHhIM npepeKperu;IIBaIOTCfl ROHccpBaTopOM, 3JIeMeHTOB KOHe'lHO, 3a My3eJiHoro BbICT'aBOK II npOOJIeMhl TeCnafl L\UpKYJIl1pOBaHHe TOJIhl{Q . rOlI'lapOB, ArreJIJIlIpOBaHIIe npaBp;h! He CKaHceHOBCHoro TaHL\eB, MY3eIO ooru;ecTBeHHyIO BbICTaBOK rrJIOTHllKOB, OT npOCTpanCTBeHHoro paL\l10HaJIbHOMY 11 y'laCTIIe CJncn03HL\l1fl aaBMCI1T I1MrrpOBI133L\HI1, nOaBOJIlIT IBmpOBH3aL\HIl C'I'HJIb paOOThI lTlllUleTCfl paL\110HaJIbHOe rrpu;:(aCT pe<lJll13aL\Hl! 1,0JIJICHTHBhl, 11 T. n. n.:IaH OhITh ;:(ocTymlhl 1130eiKaTh npOOJIeMbl: Bue a;J;amm, H 1', H. ITpu ;:hoT cnOCOOCTBOBaTb npe~MeTOB He nyTeM OOeCHe'lHTb p;OJlrImhI TaKa\e BbIC'faBOI, CÓ3;J,all paOOTbI. I\OTOpOtt a\H8HIL CTpYlnypb[ OhlTb 3a~a'Il1, IWTophIe aelI Tal\Ott MOineT ocnOBHhle D nOBCei\HeBHOH IlOJfll1'hIC He H3--\nHcef! ;:(,'111 ncex, CYIL\eC'I'Bye1' YIll!Bepca.rIhHoe O'f npe;~~IeTa nepe;J,BHlHHoti, I1pOOJlCMy 'ITO 11 xapaKTepa OOpa3I.\OBofi). II nO>(lllIceJi:. C'I'a11p;apTII30Bfl,IlHorO npl'lMeHeHlIe. ca)lOfi l1aMeIIHe1'· BhICTaBHI1 (nOCTCI' 11 HaKOlIelI, 06palIIaeTC-H Pel\OMeH;r;YIOTCR II 1'CClIO CBiI3aHHhIO IlO;J,HHCIl C CO;r;eplliG\IlHe)[ JfpC' t � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03a7060144adb6f2e7f0b88ef74f5345.pdf b2ad563e9f90e81ed422db7a80651271 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource antropologia ciała Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4802 Title A name given to the resource Kulturowy obraz ciala i jego współczesne przemiany/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.35-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brocki, Marcin Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN BROCKI Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Wrocławski KULTUROWY OBRAZ CIAŁA I JEGO WSPÓŁCZESNE PRZEMIANY Wprowadzenie Od początku lat 70. X X wieku badania nad ciałem jako konstrukcją kulturową, nad społecznie ukodyfikowanymi sposobami wykorzystywania ciała w komuni­ kacji, stały się na tyle ważnym przedmiotem zainteresowań antropologii spo­ łecznej i kulturowej, że zaczęła się wyłaniać osobna poddziedzina badań okre­ ślana mianem „antropologii ciała". W swojej historii antropologia przeszła od postrzegania ciała jako czystej fizyczności (antropologia fizyczna Blumenbacha), zewnętrzności (Tylor), gdzie fizyczne cechy ciała służyły nie tylko jako podsta­ wa odpowiedniej klasyfikacji, lecz i kryterium oceny moralnej, przez zwrócenie uwagi na procesy socjalizacji w odniesieniu do „technik posługiwania się cia¬ łem" (Mead, Mauss), dostrzegając ostatecznie jego seksualność (Malinowski) i polityczny wymiar cielesności (Foucault) (por. Synnot, Howes, 1992, s. 147¬ -166). Współcześnie antropolodzy zajmujący się problematyką ciała interesują się nim jako elementem kultury pełnym znaczeń, a fakt, że ciało ludzkie jest czymś więcej niż tylko fizycznym organizmem, że ogniskuje wiele wierzeń i wy¬ obrażeń na temat jego społecznego i psychologicznego znaczenia, na temat jego struktury i funkcji (często łączonych z innymi elementami rzeczywistości), jest obecnie aż „podejrzanie" oczywisty. 1 2 Niewątpliwie jednak to, w jaki sposób myślimy o własnym ciele i doświad¬ czamy go, czy to na poziomie świadomym, czy nieświadomym, tworzy pewien „obraz", który wymyka się prostej dychotomii: biologiczne — społeczne. Kultu¬ ra, środowisko społeczne, w jakim wzrastamy, uczą nas sposobów postrzegania i interpretacji zmian w czasie, jakim podlega nasze ciało i ciała innych. Uczymy się odróżniać ludzi starych od młodych, ciała chore od zdrowych, wysportowane 1 We wszystkich tych podejściach dominowało postrzeganie ciała przez pryzmat kartezjańskiego rozdwojenia jako zewnętrznego przedmiotu wiedzy. Dla Michela Foucault i strukturalistycznej etnologii to ciało kształtuje wiedzę, jest jej podmiotem i przedmiotem jednocześnie. 2 �36 Marcin Brocki i niepełnosprawne, uczymy się rozróżniać części ciała, które mogą być widziane przez wszystkich i te, których widok rezerwujemy dla wybranych, a funkcje po­ szczególnych części ciała postrzegamy przez pryzmat społecznych norm i warto­ ści, niektóre akceptując, a inne uważając za moralnie nieczyste. Ogólnie na obraz ciała składają się wyobrażenia dotyczące: 1) optymalnego kształtu i rozmiaru ciała jako całości i poszczególnych jego części, oraz zewnętrzności ciała (ubiór, dekoracje, znaki na ciele), 2) granic ciała, 3) wewnętrznej struktury ciała, 4) tego, jak ciało funkcjonuje (Helman, 1995, s. 12). W każdym społeczeństwie kształt, rozmiar i zdobienia ciała (części ciała) są sposobami komunikowania. Przekazują informacje na temat wieku, płci, statusu społecznego, zawodu, przynależności do określonej grupy społecznej, religij¬ nej, itd. W tym wypadku elementem komunikatu są też postawy ciała, mimi¬ ka i gesty. Również wszelkie próby manipulacji, zniekształcania i poprawiania ciała są komunikatami. Na przykład, w społeczeństwach zdominowanych przez kulturę „zachodnią", chcąc sprostać kulturowo zdefiniowanym standardom pięk­ na, sprawności i zdrowia poddajemy się zabiegom „regulacji" uzębienia (apa­ raty ortodontyczne, wybielacze), tak zwanej „korekty" plastycznej nosa, uszu, twarzy, narządów płciowych, operacjom powiększania lub zmniejszania biustu. Ulegamy reżimom diet, treningom poprawiającym sprawność fizyczną i umy¬ słową, ponieważ waga ciała i jego sprawność zostały związane z kulturowy¬ mi wartościami i moralnością. Na przykład, choć nie jest to uniwersalny wzór, w społeczeństwach zachodnich „otyłość" jest postrzegana jako poważny problem medyczny i jednocześnie jako piętno społeczne. Zauważono, że medyczne opisy przyczyn otyłości (nadmierne jedzenie, niedostatek ćwiczeń i aktywności fizycz­ nej) są wersją moralnego potępienia obżarstwa, lenistwa oraz braku samokontroli (por. Helman, 1995, s. 14-15). Ciało jest zatem połączeniem tego, co indywidualne, z tym, co społeczne. Ciało społeczne jest istotną częścią osobistego wizerunku ciała, daje nam ramę do właściwego (w danym porządku kulturowym) postrzegania i interpretowa¬ nia własnych doświadczeń związanych z fizycznością ciała i psychiką. Znaczy to także, że istnieje społeczna kontrola (władza) nad indywidualną fizycznością. Władza ta (określana czasami jako polityka ciała) kontroluje ciało indywiduum w zakresie „prawidłowego" kształtu, rozmiaru, ubioru, diety, postaw i zachowań — choć występuje również oddziaływanie odwrotne. Celem artykułu jest ukazanie konfliktu między współczesnym, zmedykalizowanym i zreifikowanym obrazem ciała, dominującym w dyskursie naukowym i medycznym kultury zachodniej, i wizją integralnego, nasyconego znaczeniami ciała, wizją obecną tak w dyskursie przedindustrialnym, jak i w codziennym, potocznym obrazie rzeczywistości zachodnich społeczeństw. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 37 Ciało w „strukturze podobieństwa" Kultura popularna, a w ostatnich latach także kultura profesjonalna wielu dziedzin humanistyki, oswajają nas z myślą, że żyjemy współcześnie w „cieniu ciała" (por. Libera, 1997, s. 8; Douglas, 1978, s. 293), w okresie swoistego „kul­ tu ciała". Jak każda redukcyjna formuła, również ta nakłada na rzeczywistość społeczną zniekształcający filtr, który j ą karykaturuje. Karykatura nie jest jednak czymś niepożądanym, wręcz przeciwnie — ujawnia rysy szczególne, najbardziej istotne czy swoiste danego zjawiska, przez co pozwala na jego właściwe rozu¬ mienie. Tak samo jest w tym wypadku. Związki ciała i kultury oraz tłumaczenie rzeczywistości społecznej i politycz­ nej za pomocą metafor i alegorii ciała, są podstawą klasyfikacji rzeczywistości od wieków, a to za sprawą charakterystycznej dla myśli przednaukowej i tak zwanego myślenia mito-logicznego struktury znaku. Znak w tym modelu jest zawsze połączeniem strony znaczącej i znaczonej na zasadzie podobieństwa, które ustanawia wszechobecną odpowiedniość rozłącznych elementów świata. W strukturze podobieństwa ciało i człowiek są modelem całej rzeczywistości: kosmosu, społeczeństwa, kultury. Szeregu przykładów odpowiedniości ciała i różnych elementów natury i kultury dostarczają nam materiały etnograficzne, prace filozoficzne czy mediewistyczne. Formuła Protagorasa: „Miarą wszyst¬ kich rzeczy jest człowiek" otworzyła możliwość myślenia o ciele w kategoriach społecznej/indywidualnej konstrukcji, ponieważ Protagoras „nie szukał definicji pojęć, przyjmując realne istnienie tylko ich desygnatów, każdorazowo w akcie poznania określanych przez całokształt okoliczności dotyczących zarówno po¬ strzeganego przedmiotu, jak i postrzegającego podmiotu" (Gajda, 1989, s. 102). Stwierdzenie, że istnieje jedno ściśle zdefiniowane ciało, jest sprzeczne z powyż¬ szą formułą, a co za tym idzie — w tym ujęciu istnieją wyłącznie indywidualne i społeczne konstrukcje ciała. Utwierdzeniem dla tego typu logiki starożytnych stała się też myśl chrześci¬ jańska, przez twierdzenie, że człowiek jest „stworzony na obraz i podobieństwo Boga". W starożytności i średniowieczu myśl ta nie sprowadzała się wyłącznie do tego, że człowiek jest obrazem Boga, lecz głosiła, że jest podobny wszystkie¬ mu w naturze: „jednoczy on [człowiek — M.B.] w swojej naturze to wszystko, co przez Boga zostało stworzone" (Kurdziołek, 1971, s. 5). Dla średniowiecznej teologii „ciało człowieka stanowi, samo w sobie, równowartość całego wszech¬ świata, całego kosmosu" (Kurdziołek, 1971, s. 6). Ponieważ kosmos jest efek¬ tem zespolenia przeciwieństw, zharmonizowaniem różnorodności, według zasad harmonii i proporcji, człowiek jako obraz kosmosu jawi się jednocześnie jako posiadający zapisane w ciele podstawowe, harmonijne zasady organizacji kos¬ mosu, jest zatem siatką znaków do odszyfrowywania, w celu poznania danego fragmentu rzeczywistości. �38 Marcin Brocki Genealogicznie ciało jest więc prymarnym systemem semiotycznym, funk­ cjonalnie jest już wtórnym. „W związku ciała (człowieka) ze światem pojawia¬ jące się alternatywy: co jest modelującym, a co modelowanym, czy świat jest opisywany za pomocą kodu antropomorficznego, czy też kosmologiczny kod opisuje człowieka, obecnie są tak rozstrzygane: rolę źródła odgrywa człowiek i jego ciało" (Toporov, 1983, s. 246; por. Wheelwright, 1990, s. 277; Lakoff, za: Kardela, 1992, s. 15). To sprzężenie zwrotne, które daje ciału moc tworzenia znaczeń oraz kultury (sieci znaczeń) kształtującej ciało, doskonale ukazuje Pa¬ racelsus w sformułowaniu: „Niebo bowiem to jest człowiek, a człowiek to jest niebo, a wszyscy ludzie — jedno niebo i niebo — tylko jeden człowiek" (cyt. za: Janion, Rosiek, red., 1984, s. 4). Myśl przedkartezjańska, tak jak myśl mityczna, poszukując sensu zdarzeń, gestów czy zachowań znajduje punkt oparcia dla ca¬ łego systemu zgodności, analogii i symetrii w ciele, który to system w przypad¬ ku braku podobnej podstawy stałby się bezwartościowy, pozbawiony spójności i logiki. Stąd to właśnie „z ludzkiego ciała wywodzą się wszystkie miary i ich nazwy i w nim znaleźć można wszelkie te stosunki i proporcje, przez które Bóg objawia największe tajemnice natury" (cyt. za: Janion, Rosiek 1984, red., s. 6). Ciało, jego członki są idealnym odzwierciedleniem proporcji, wzorem dla sztuki, architektury, a nawet źródłem arytmetyki (por. Ifrah, 1990, s. 34-40; Dziechcińska, 1996, s. 10), stąd cały świat może być wyrażony, opisany za pomocą miar wyprowadzonych z ciała. I tak za elementarne miary przestrzeni mogą być uznane: włos (jego grubość), palec (jego szerokość lub długość), cal (długość członu jednego z palców), dłoń (jej szerokość), piędź (rozpiętość dłoni), łokieć (odległość między końcami palców a stawem łokciowym), sążeń (rozpiętość ramion), obwód głowy (miara długoś­ ci płótna samodziałowego), stopa (jej długość), krok. (...) Inne wyznaczniki miar mogą być określone za pomocą wysokości człowieka i jej pochodnych (Ciołek, Olędzki, Zadrożyńska, 1976, s. 85-86). Jak pisze Luca Pacioli: „Natura, ten boski impuls, tworząc ciało człowieka posłużyła się jego głową wyposażoną we wszystkie proporcje, które korespon¬ dowały z pozostałymi częściami ciała. Również i Starożytni mając na uwadze trwałą strukturę ludzkiego ciała stosowali j ą do swych dzieł, a przede wszyst¬ kim do budowy świątyń, zachowując tam określone proporcje, to znaczy dwie podstawowe figury, bez których żadna realizacja nie jest możliwa, a mianowicie perfekcja koła i równowaga kwadratu" (cyt. za: Dziechcińska, 1996, s. 38). Nie każda kultura czyni jednak z analogii ciała i świata podstawę klasyfikacji rzeczywistości. Ciało nie jest pojmowane jako element wyizolowany, jako całość oddzielona od świata. Co tyczy się natomiast rozumienia relacji pomiędzy makrokosmosem a mi- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 39 krokosmosem, istnieje różnica kapitalna w mentalności — powiedzmy — orien­ talnej formowanej poprzez mity (jak to przedstawia np. Mircea Eliade) — a men­ talnością, którą można nazwać śródziemnomorską. Dla pierwszej ciało zawiera wszystkie cechy charakterystyczne, które wskazać można w kosmosie, ciało jest jedynie epizodem pomiędzy innymi, skazanymi na ten sam los. Dla drugiej, za­ chodnioeuropejskiej, ciało jawi się w pierwszym rzędzie jako model organizacji, jako forma jednolita i pewien system. Oczywiście, pozostaje w relacjach z uniwersum, ale wyposażone jest pozycją centralną w świecie fizycznym, co z kolei wiąże się z miejscem przysługującym duszy na „drabinie" bytu. W tym sensie bliskie, zrozumiałe wyobrażenie ciała człowieka stało się bardziej sposobem wyjaśnia¬ nia, zrozumiałym schematem, aniżeli — fenomenem, który należałoby rozwikłać (Dziechcińska, 1996, s. 38). Ciało daje umysłowi gotową ramę klasyfikacyjną w postaci swoich części (co Douglas nazwała „naturalnymi symbolami" — por. Ellen, 1977, s. 346; Douglas, 2004), przez co staje się sposobem opanowywania świata, a nie ostatecznym ce¬ lem poznania. Jak zauważa Raymond Firth, symbolika części ciała odpowiada strukturze przestrzennej rzutowanej na rzeczywistość społeczną, jest jej „ana¬ logiczną" bazą: „Mężczyzna jest głową rodziny, kręgosłupem grupy rodzinnej. Jednostka społeczna pojmowana jest jako coś analogicznego do ciała ludzkiego w jego głównych częściach. Części ciała same w sobie mogą reprezentować całe­ go człowieka lub jego cechy abstrakcyjne. Może mieć małą głowę lub spuchniętą głowę, co wskazuje nie na stan fizyczny, ale na wady charakteru; może nie mieć kręgosłupa lub mieć mocny kręgosłup" (Firth, 1990, s. 242). Części ciała służą też do interpretacji lub są podstawą klasyfikacji większych struktur (por. Kordys, 1991, s. 65; Paluch, 1995, s. 157; Toporow, 1977, s. 109). 3 Nieprzeliczona ilość tekstów z różnych tradycji kulturowych opisuje zależności bądź identyfikacje między tym, co ludzkie, cielesne, i tym, co kosmiczne: cia¬ ło — ziemia, kości — kamienie, woda — krew, wzrok i oczy — światło, słońce (i księżyc), oddech, dusza — wiatr (tchnienie boga), itd.; „sokom" ciała, tj. pokar¬ mowi, wydzielinom oraz krwi odpowiadają pierwotnie wyróżnione kolory: biały, czarny, czerwony; różne części ciała i ich funkcje oraz ich hierarchia odpowiadają podstawowym grupom społecznym, ich zadaniom, socjalnemu porządkowi oraz uporządkowaniu obiektów przyrody. Człowiek i jego ciało są paralelni czy izomor­ ficzni w stosunku do otaczającej rzeczywistości. W takim kontekście ciało wystę¬ puje jako „przekład znaczenia" odpowiednich elementów społeczeństwa i świata. Każdy element ludzkiego ciała, każda część społeczeństwa, każdy obiekt przyrody mają podwójny sens. Wiedzę o człowieku i jego ciele ujętą w kod antropomorficzny ekstrapoluje się na cały wszechświat. W rezultacie ten sam zasób pojęć opi3 Dzieje się tak dlatego, że „definiujemy nową rzeczywistość w terminach metaforycznych, a potem działamy kierując się tymi metaforami" (Lakoff, Johnson, 1988, s. 186), przypisuje się więc częściom kulturowego świata cechy i funkcje związane z częściami ciała, których są analogonami. �Marcin Brocki 40 suje człowieka i przyrodę. Antropomorfizacja jest jednym ze sposobów kodowa­ nia rzeczywistości: ujmowania jej w terminach motywacji, właściwości i działań ludzkich, co objawia się w klasyfikacjach totemicznych, szerzej: mitologicznym symbolizmie, w tym utożsamieniu człowieka jako „małego świata" z kosmosem jako „wielkim człowiekiem" (Libera, 1997, s. 31-32). „Utowarowienie" ciała — ciało jako rzecz Jednak, jak zauważyła Nancy Scheper-Hughes (2002, s. 1), podczas gdy w ra¬ mach dyskusji akademickiej ciało jest traktowane na ogół jako tekst, trop czy metafora ułatwiająca myślenie o danym elemencie rzeczywistości, to w ramach potocznego dyskursu i globalnej ekonomii ciało jest postrzegane i traktowane jak przedmiot. Teoretycznego wsparcia dla badań nad potocznym wizerunkiem ciała dostarczyła w znacznej mierze teoria władzy Michela Foucault. Jego refleksje dotyczące władzy odnoszą się w głównej mierze do technik i form funkcjonowa¬ nia „niewidocznych" i często nieuświadomionych władz w relacjach społecznych oraz tych, które wcielone są w „samodyscyplinowanie się" indywiduum i które podporządkowują sobie jednostkę poza jej wolą. Taka dyscyplinująca ciało wła¬ dza zamienia je w przedmiot, którym można manipulować, przedmiot, który jest „ciałem uległym" (Foucault, 1993). Powodem takiej zmiany w postrzeganiu ciała było wykształcenie się nowego typu społeczeństwa w X I X wieku, społeczeństwa industrialnego, które dziedzi¬ cząc mechanistyczną wizję świata, wraz z nią otrzymało obraz ciała jako „orga¬ nicznej maszyny". Metafora ta jest znana już od X I X wieku, a sam organicyzm, ustanawiający równoważność między „członkami" społeczeństwa a atrybutami gatunku naturalnego, takimi jak części ciała, jest charakterystyczny dla wszyst¬ kich znanych kulturowych systemów myślenia. „Ciało-maszyna" to nie tyle efekt erudycyjnej zdolności humanistów X I X wieku, co raczej diagnoza społeczna, bowiem w tym okresie ciało staje się integralną częścią mechanizmu produkcji. Człowiek nie jest już panem własnych narzędzi pracy, lecz ich niewolnikiem, jest im podporządkowany. Ciało jest więc kształtowane tak, aby było maksymalnie zdyscyplinowane i wydajne — wtedy jest produktywne, a zatem „pożyteczne". Obecnie owe „władze", które kształtują ciało, są wcielone w jednostkową „wol¬ ną wolę" (pragnienie podjęcia diety, poddawanie się systematycznym badaniom medycznym, chęć używania kosmetyków itp.). Do języka potocznego i sposobów klasyfikowania ciała wkracza język mecha­ niki, technologii i nauki. Ciało, jego funkcje i struktura, zaczynają być konceptualizowane w terminach otaczającej nas techniki, na przykład jako system komór (najważniejszymi są brzuch i klatka piersiowa), otworów i rur je łączących (jeli¬ ta, tchawica, żyły). W ramach tego modelu wierzy się, że zdrowie utrzymywane jest dzięki swobodnemu przepływowi różnych substancji między komorami, czy �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 41 też wnętrzem i zewnętrzem ciała (tu ważną rolę odgrywają otwory ciała). Sub¬ stancjami tymi są krew, powietrze, pokarm, mocz itp. Choroba jest postrzega¬ na jako blokada w obrębie systemu przepływu (Helman, 1995, s. 24-25). Ciało bywa też ujmowane poprzez metaforę „wewnętrznego silnika spalinowego" lub „zasilanej elektrycznie maszyny". Szczególnie popularny staje się ten sposób konceptualizacji w ramach języka medycznego — dodam, że jest to język coraz bardziej obecny w naszej codzienności, coraz silniej j ą kształtujący. Słyszymy, że „twoje serce jest mało wydajną pompą", „masz awarię systemu nerwowego", „masz niewłaściwy przepływ elektryczny w systemie nerwowym", „potrzebujesz wypoczynku — musisz naładować baterie" (Helman, 1995, s. 26). Ciało-maszyna jest kolekcją autonomicznych i zamiennych części, fragmentów. Konsekwen¬ cje owej autonomizacji i fragmentaryzacji są ogromne — traktowanie ciała jako zbioru zamiennych części, czemu sprzyja obecnie gwałtowny rozwój technik medycznych i coraz większy wpływ dyskursu medycznego na kulturę, powoduje robicie integralności osoby (por. Helman, 1988, s. 15), a zamienność części cia¬ ła i ich częściowa sztuczność przyczynia się do ich utowarowienia (por. Sharp, 2000, s. 27). Wcielona w język codzienny mikrofizyka utowarowienia staje się częścią na¬ szej oczywistości, czymś, co jest postrzegane jako naturalne i pozytywne. Ciała, które nie mogą być „darowane", „idą na straty", „marnują się"; w języku han¬ dlowym mówi się o „potanieniu" procesu przeszczepiania organów, a o ludziach w stanie śmierci mózgowej coraz częściej nie mówi się „pacjenci", lecz „dawcy". W konsekwencji wyobrażenia związane z „przetwarzaniem" ciała bagatelizują znaczenie tego, że zwłoki stają się „medycznym odpadem" (Sharp, 2000, s. 27). Ciało indywiduum jest w coraz większym stopniu ciałem industrialnym. Implanty i transplanty włączają człowieka w świat zaawansowanego technolo¬ gicznie przemysłu i nauki. Jest on konsumentem, który dosłownie nosi w sobie produkty przemysłu, stając się żywą reklamą ich skuteczności. Nowe części cia¬ ła mogą być masowo produkowane, mogą być wymienne, odpersonalizowane, silniejsze od reszty ciała i wolniej się starzejące (por. Helman, 1988, s. 15). Po¬ nieważ autonomiczne części ciała zmieniły miejsce (znaczenie) w symbolicz¬ nej sieci zintegrowanego ciała, które dotąd zajmowały, zatem i ich hierarchiczne zorganizowanie uległo zmianie. Nowe znaczenia nadaje częściom ciała kultura konsumpcyjna, a uwaga kierowana jest ku tym częściom, które dotąd były irrelewantne. Co więcej, pojawiają się nowe części ciała — na przykład dyskutuje się kwestię, czy traktowanie materiału genetycznego jako „części ciała" jest popraw¬ ne czy nie. „Mamy nową hierarchię jego [ciała, M.B.] części: miejsce szlachet¬ nych i nieszlachetnych organów zajęły narządy wartościowe i bezwartościowe, drogie i tanie — cenę wyznacza rynek" (Libera, 1999, s. 28). Dialektyka wnętrza 4 4 Absurd sytuacji, jaką przedstawił Andrzej Wajda w filmie Przekładaniec, przestanie nas śmieszyć w nieodległej przyszłości. najprawdopodobniej �42 Marcin Brocki — zewnętrza ciała również ulega zmianie: „interesy społeczne skupiają się nie tylko na ciele wewnętrznym (...), lecz w pierwszej kolejności na ciele zewnętrz¬ nym" (Libera, 1999, s. 30). Jednym z powodów takiego przesunięcia zaintereso¬ wań jest z pewnością wizualizm współczesnej kultury, który popycha w kierunku poszukiwań analogii między naszym wyglądem, „językiem ciała", a społecznie pożądanym stanem — na przykład perspektywą życiowego sukcesu. Dane etnograficzne pokazują jednak, że nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Pacjenci klinik czy oddziałów transplantologicznych używają czasem języka „utowarowienia", mówiąc o sobie w trybie ironicznym, że „są tymi ze stołu", że „wyszli spod noża lekarza". W tym samym trybie pojawiają się takie samookreślenia, jak „mieszańce", „składańcy", wskazujące na niepewność, czy ciało w rzeczy¬ wistości nie jest kolekcją „części zamiennych". Ciało nie jest semantycznie neu¬ tralną „rzeczą". Serce nie przeistoczyło się wyłącznie w pozbawiony odniesień kulturowych „organ do transplantacji". Znaczące jest, że pierwszym operacjom przeszczepu serca towarzyszyły obiekcje, czy można „przemieścić" serce bez jednoczesnego przemieszczenia cech dawcy. Do dziś pacjenci po przyczepach często zgłaszają, że czują w sobie jakby inną osobę; zdarzały się nawet przypadki kryzysu tożsamości biorcy. Dyskusja nad fragmentaryzacją ciała i traktowaniem jego części jako „rze¬ czy" czy „mięsa" ma też swój wymiar polityczny, społeczny i historyczny. Na przykład we współczesnych Niemczech pozyskiwanie organów do przeszczepów napotyka na trudne do przezwyciężenia opory społeczne, związane z nasuwają¬ cymi się analogiami do nazistowskich eksperymentów medycznych i tak zwanej „racjonalnej utylizacji zwłok". Innym przykładem niech będą rozpowszechnione szeroko na świecie pogłoski na temat pozyskiwania organów od dzieci, biednych lub bezdomnych pacjentów. Opowieści tego typu nie tylko odzwierciedlają po¬ wszechny lęk przed medykalizacją i technologią, która ingeruje zbyt daleko w in¬ tegralność osoby, ale wskazują na społeczną hierarchię ważności ciał. Jak pisze Nancy Scheper-Hughes, podłożem tych pogłosek (tu autorka nawiązuje do swoich badań w Brazylii) jest sposób, w jaki ciała ludzi biednych są traktowane w pla¬ cówkach medycznych. Nierzadko ciała te są mylone z innymi, gorzej traktowane, pozbawiane w ogóle opieki; pacjenci nie są rejestrowani, a gdy umierają w szpitalu, ich ciała „należą do państwa". Z tego powodu biedni unikają hospitalizacji, oba¬ wiając się, że ich ciała mogą być użyte jako element spłaty długu, jaki zaciągają wobec państwa w czasie leczenia szpitalnego (Scheper-Hughes, 1996, s. 5). Systemy kontroli nad ciałem Z pozoru współczesna kultura, którą określa się jako hedonistyczną i narcy¬ styczną, posiada niezwykle pobłażliwe instytucje społeczne (szkoły, sądy, miej- �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 43 sca pracy, instytucje medyczne), które nie mająjuż podobnej władzy nad naszymi ciałami, jaką posiadały w X I X wieku. W rzeczywistości rzekoma pobłażliwość tych instytucji kamufluje faktyczną surowość i głębokie oddziaływanie ich syste­ mów kontroli, skrywa tak zwaną mikrofizykę władzy, już nie tak widoczną i sku­ pioną w wyraźnie określonych instytucjach, ale przesączającą się przez ekrany telewizorów i innych środków przekazu, reklamy czy dyskurs medyczny. W do¬ datku cielesność w ramach globalnej kultury konsumpcyjnej jest „produktem", czyli tym, co się wytwarza, sprzedaje, reklamuje i o co się zabiega. Takiej wizji ciała odpowiada typ społeczeństwa i kultury, jaki się współcześnie ukształtował — kultury narcystycznej, w której jednostki zdeponowały znaczną część tego, co do niedawna uchodziło za zdeterminowane intelektem (np. szanse życiowego sukcesu) we własnym ciele. Nowy typ uczestnika takiej kultury cha¬ rakteryzuje chroniczna obawa o własne zdrowie, strach przed starością i śmier¬ cią, stałe poszukiwania oznak starzenia, ponawiane próby dobrego „sprzedania się" (osobowość jest traktowana jako towar), fantazje o wszechmocy i wiecznej młodości. „Ciało w kulturze komercyjnej przedstawiane jest jako nośnik przyjemności: jest przedmiotem pożądania i samo pożąda, a im bardziej zbliżone do wyideali¬ zowanych wizerunków młodości, zdrowia, kondycji i piękna, tym wyższa jego wartość" (Featherstone, 1991, s. 177). Medycyna współczesna, przy sprzyjającej jej mechanistycznej wizji ciała jako zbioru części zamiennych, dała możliwości spełnienia tych ideałów nawet tym, którzy z natury nie mają na to szans. Pomimo tego, że ciało ma swoje stałe parametry, takie jak wzrost i struktura kości, kultu¬ ra konsumpcyjna ma tendencję do ich uplastyczniania — przekonuje ludzi, że za pomocą odpowiednich ćwiczeń, diet, zabiegów higienicznych, a ostatecznie chirurgicznych, mogą uzyskać pożądany wygląd. Reklamy, artykuły i kolumny z poradami w najpopularniejszych czasopismach namawiają ludzi, aby wzięli odpo¬ wiedzialność za swój wygląd. Natomiast oznaki naturalnego starzenia się zaczę¬ to interpretować jako wyraz lenistwa i niedbalstwa. Współczesne ciało stało się obiektem niespotykanych na tak ogromną skalę w ubiegłych wiekach zabiegów odmładzających, konserwujących, pobudzających jego witalność. Ciało zmieniło się w przedmiot kultu. Kult jest innym określeniem na mikrofizykę władzy współczesnej kultury nad ciałem, której jednym z najważniejszych elementów stała się ideologia te­ rapeutyczna. Umacnia ona wzorce właściwego postępowania z własnym ciałem, promowane przez kulturę konsumpcyjną, popiera normatywny schemat rozwoju psychospołecznego i zachęca do samobadania i samoobserwacji. Ideał norma¬ tywnego rozwoju wywołuje strach, że jakiekolwiek odchylenie od normy ma patologiczne źródło (por. np. Paluch, 1999, s. 122). Lekarze stworzyli kult ba­ dań okresowych i zaszczepili w pacjentach wyobrażenie, że zdrowie zależne jest od wiecznej ostrożności i wczesnego wykrycia symptomów. Uczestnicy kultury narcystycznej nie czują się już fizycznie ani psychicznie zdrowi, dopóki przeświet- �44 Marcin Brocki lenie czy inne badanie nie zapewni ich o tym. Medycyna umacnia wzór stwo­ rzony przez inne czynniki kulturowe, w którym jednostka stale obserwuje sie­ bie i szuka oznak choroby i starzenia, wad i słabych punktów, które mogłyby zmniejszyć jej atrakcyjność; przy okazji zastąpiono zewnętrzny przymus do podejmowania tego typu działań „wolną wolą" (zamiast przymusowych badań okresowych, mamy „samoświadomość", która popycha nas w kierunku ba­ dań). Współczesna medycyna zwyciężyła wiele chorób, które kiedyś czyniły życie niepewnym i nietrwałym, tylko po to, żeby teraz stworzyć nowe formy niepewności, wskazując jednocześnie na samą siebie jako dostawcę (źródło) zba¬ wiennych rozwiązań (pewności). Granice manipulacji ciałem Redefiniowanie podstawowych figur myślenia o ciele jest zależne od związa­ nych z kultem młodości figuracji śmierci, starości i choroby. Niespójności w ob­ szarze tych zależności wywołują oceny moralne. Bogusław Wolniewicz w jednym z programów telewizyjnych zapytywał pro­ wokacyjnie, dlaczego nie mamy puszkować ciał zmarłych i wysyłać w tej po¬ staci do biednych krajów, cierpiących na poważne niedobory żywności. W tej wypowiedzi nawiązuje do swojej krytycznej oceny współczesnych manipulacji ciałem (w szczególności transplantacji), które określa jako „neokanibalizm" (por. Wolniewicz, 1993). Wolniewicz utożsamia konsumpcję w sensie metaforycznym („ciało konsumpcyjne", nastawione na stałe polepszanie własnego wizerunku, trwanie za cenę wymiany swoich części), z konsumpcją dosłowną — metonimiczną. Jest to „celowy błąd", który, na przykład czytany w języku sztuki, wcale nie miałby swojego „upiornego" wyrazu, ale wtedy moralna siła przesłania, któ¬ re Wolniewicz formułuje, byłaby znacznie słabsza. Gunther von Hagens znalazł jednak sposób, aby sprowokować do zadawania podobnych pytań, jakie wywołu¬ j ą wypowiedzi Wolniewicza, właśnie poprzez język sztuki, dla której nośnikiem artystycznej treści stały się „splastykowane" ludzkie zwłoki. Plastykacja zwłok, jak informuje jej twórca, czyli von Hagens, polega na po¬ zbawieniu ciała zmarłego skóry oraz wszelkich płynów i wypełnienie tego, co po tym zabiegu pozostanie, masą plastyczną (sztucznym tworzywem). Pozwala to na uformowanie ciał w dowolne pozy — charakterystyczne dla żywych ludzi w róż¬ nych sytuacjach dnia codziennego, jak i pozy dość niecodzienne. Tak upozowane ciała oraz części ciał wystawiane były na widok publiczny w muzeach i galeriach Europy (Niemcy, Wielka Brytania, Austria, Szwajcaria) i Japonii w ramach wy­ stawy nazwanej „Körperwelten" („Body Worlds", czyli „Światy ciała"). „Plastynaty", czyli poddane plastykacji zwłoki ludzkie, i wywołana przez nie dyskusja, podobnie jak wcześniej przytoczona wypowiedź Wolniewicza, dobitnie uświadamiają, że jesteśmy w momencie gwałtownego redefiniowania �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 45 fundamentalnych figur myślenia naszej kultury o ciele i śmierci (por. Libera, 1999) . Wielu badaczy twierdzi, że społeczna konstrukcja ciała wskazuje na naj­ ważniejsze rysy danej kultury, że ciało jest najważniejszym ze wszystkich kul­ turowych symboli. Jak pisze Mary Douglas: „Jeśli jest prawdą, że wszystko symbolizuje ciało, to jest również prawdą, że ciało symbolizuje wszystko poza nim" (Douglas, 2004, s. 122), a jest to przywilej najbardziej „agresywnych" po­ jęć w kulturze, czyli pojęć dla tej kultury najważniejszych (por. Łotman, 1978, s. 53). Współczesne kultury wykorzystują ciało jako model określonych wycin¬ ków rzeczywistości oraz kształtują wizerunek ciała w taki sposób, aby sprostał on całościowej wizji świata — trudności z wygenerowaniem takiej totalności uwidoczniają się w niespójnych obrazach ciała oraz w sprzecznościach dyskursu na temat ciała. Jurij Łotman (1999) określił owe trudności jako „moment eksplo¬ zji" w kulturze, czyli miejsce porządkowania przypadkowego, nieregularnego dyskursu w regularną całość. Eksplozja objawia się między innymi utożsamie¬ niem sprzeczności (co zostało celowo uwypuklone przez Wolniewicza), a to ro¬ dzi trudności z potoczną identyfikacją zjawiska. 5 6 Dyskurs wokół plastynatów jest tu doskonałym przykładem. W dyskusjach na ich temat nieustannie przewija się motyw niemożności wyraźnej klasyfikacji, z jakim typem zjawiska mamy do czynienia. Pojawiają się pytania: czy jest to rodzaj sztuki, czy może pewien model edukacyjny, czy też wyłącznie makabrycz¬ na (sensowna — w przypadku dzieła sztuki lub bezsensowna — w przypadku przedsięwzięcia czysto komercyjnego) manifestacja urzeczowionego stosunku do człowieka ? Sam von Hagens nie precyzuje w swych publicznych wystąpieniach, z jakim zjawiskiem mamy do czynienia. Jego wypowiedzi na ten temat są w społecznym odbiorze rozumiane jako pełne sprzeczności. Wielokrotnie podkreśla on, że ce¬ lem ekspozycji plastynatów jest szeroka edukacja w zakresie anatomii, pokaza¬ nie ciała od wewnątrz w działaniu, „danie przeciętnemu człowiekowi pełnego wglądu w organizm ludzki w stanie zdrowia i choroby. Chodzi też o obalenie pewnych przyzwyczajeń myślowych dotyczących śmierci i martwego ciała oraz 7 5 W tekście będę odwoływał się do publicznej dyskusji, jaka przetoczyła się przez Wielką Brytanię, przed, w czasie i po wystawie plastynatów w Londynie (marzec 2002), a którą prześledzić można było w serwisach BBC News dostępnych w Internecie pod adresem: http://news.bbc.co.uk. Cecil Helman twierdzi, że współczesne, nowe ciało industrialne — zarówno w codziennej, jak i zmitologizowanej formie — symbolizuje nowy typ społeczeństwa, i że istnieje wyraźny związek mię¬ dzy wyobrażeniami ciała jednostkowego i politycznego. Jako przykład podaje zachodnie wyobrażenia ciała jako zbioru niezależnych organów, które związane są z ideą społeczeństwa jako zbioru autono¬ micznych, suwerennych jednostek. Stąd funkcjonujące w kulturze paralele między wymienialnością części ciała i wymienialnością ludzi (np. w ich miejscach pracy) — nikt i nic nie jest niezastąpione (Helman, 1988, s. 16). Przy okazji komentarzy na temat współczesnego dyskursu ciała powtarzają się skojarzenia z Auschwitz i Trzecią Rzeszą. 6 7 �Marcin Brocki 46 8 ukazanie piękna organizmu ludzkiego" (Wieczorkiewicz, 2000, s. 211) . Plastynaty, ukazując zwiedzającym wnętrza ciał schorowanych ludzi, chore organy (np. płuca palacza, wątrobę alkoholika), przestrzegają, „są optycznym mostem między zwiedzającym a wnętrzem jego ciała" (von Hagens, za: Wieczorkiewicz, 2000, s. 211). Innym razem von Hagens stwierdza, że jego plastynaty są dziełami sztuki, ale zaraz dodaje, że ekspozycja jako całość nie jest wystawą sztuki, lecz pokazem edukacyjnym (BBC News Online 9). Sam uruchamia do interpretacji swojego „dzieła" dychotomię: sztuka (nieużyteczne) — edukacja (użyteczne), która traktowana jest przez jego krytyków jako „sama-przez-się-zrozumiała". Charakterystyczna jest tu wypowiedź przedstawiciela brytyjskiej partii konser¬ watywnej, Teddy Taylora, który pyta: „Jaki możliwy pożytek z oglądania mar¬ twych ciał może mieć normalny człowiek?" (BBC News Online 4). Oczywiście, między użytecznością edukacji a nieużytecznością edukacyjną sztuki nie ma in¬ nej sprzeczności niż ta wygenerowana przez społeczny dyskurs — jest ona po¬ chodną kulturowego sposobu klasyfikowania zjawisk, który von Hagens stara się postawić przed odbiorcą jako problem do rozważenia. Plastynaty są zjawiskiem pogranicza i znajdziemy na potwierdzenie tej tezy mnóstwo przykładów, między innymi językowych. Epitety i upraszczające ety¬ kiety, którymi opatruje się wystawy, wskazują na przekraczanie normy przez twórców w ich dziele, które jest „szokujące", „niesamowite", „niesmaczne", „kontrowersyjne". Anna Wieczorkiewicz pisze, że w „prezentacji praktyki von Hagensa jest oczywiście motyw przekraczania pewnych społeczno-kulturowych ograniczeń", że wystawa narusza tabu ludzkich zwłok (Wieczorkiewicz, 2000, s. 214). „Siłą tej ekspozycji staje się właśnie «pograniczność» — komentarze zamieszczane w prasie podkreślają trudność w zaklasyfikowaniu plastynatów. Gdzie jest ich miejsce — w gabinetach horroru czy galeriach sztuki?" (Wieczor¬ kiewicz, 2000, s. 215) . 9 W ramach potocznego dyskursu na temat ciała i śmierci ów naruszany po¬ rządek właściwy funkcjonowaniu ciał zmarłych nakazuje, aby trup był ukryty (grób), co jest traktowane jako naturalne z kulturowego punktu widzenia. Po¬ rządek niewłaściwy to wystawienie zmarłego na widok publiczny i praktycznie nieograniczona czasowo jego ekspozycja w galerii, muzeum — w miejscach, które radykalnie zmieniają charakter klasyfikacji „przedmiotu" w publicznym dyskursie, które są traktowane w tym kontekście jako nie-naturalne. W jednym z serwisów można przeczytać, że „jest coś dziwnego w oglądaniu zmarłych ludzi wystawionych na widok publiczny w pozach przypominających żywych — nie¬ naturalnych dla zmarłych" (BBC News Online 8; por. też BBC News Online 7). 8 Jest to informacja powielana w niemal wszystkich serwisach na temat „wystawy trupów". Komentarze BBC na temat „wystawy trupów" rzeczywiście podkreślają fakt, że lokuje się ona na granicy między wystawą edukacyjną (nie polecaną jednak dzieciom) a pokazem dziwactw (BBC News Online 6; BBC News Online 8), że anatomiczny pokaz miesza się w niej z horrorem (BBC News Online 5). 9 �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 47 10 Nieodpowiednie miejsce i nieodpowiednie pozy . A trupy na wystawie wyeks­ ponowano w pozach „nieodpowiednich nie tylko dla zmarłych, ale w niektórych przypadkach również dla żywych": jest jeździec na koniu trzymający mózg na wyciągniętej dłoni, człowiek trzymający swoją własną, zdjętą z niego skórę czy kobieta w ciąży z widocznym wewnątrz łona płodem, w dodatku ustawiona w po­ zie charakterystycznej dla modelek z rozkładówki Playboya. Niemal w każdym komentarzu na temat plastynatów podkreśla się autentyzm ciał (Wieczorkiewicz, 2000, s. 215; BBC News Online 8), to że nie są wyłącznie sztucznym tworem, ale bazują na prawdziwych trupach. Właśnie ten fakt wydaje się najsilniej naruszać tabu ciała i tabu śmierci. Pomimo sukcesów naukowej medycyny, która w ostatnich kilkudziesięciu latach z problemów ciała uczyniła problemy techniczne (por. Libera, 1999, s. 27), wciąż istnieje duży społeczny opór przeciw traktowaniu ciała w kategoriach „mięsności", niezgoda na „odsemantycznienie" ciała. Naruszone tabu domaga się społecznej dyskusji, a raczej silnej społecznej reakcji. Reakcja odbiorców jest w tym przypadku podobna, jak wobec innych zjawisk z pogranicza wyraźnych kategorii. Próbuje się zabronić organizowania wystawy (w wielu krajach nie wydano na nią zgody), a gdy już się odbywa, po¬ szukuje się możliwości prawnych i pozaprawnych jej zamknięcia, lub nawet wypracowania takiej sytuacji prawnej, aby w przyszłości podobna wystawa nie mogła mieć miejsca. Uruchamia się autorytety moralne, które wypowiadają się krytycznie na jej temat, poszukuje się rodzin dawców, aby pośród nich wyłowić te, które nie zgodziły się na prezentację ciał lub fragmentów ciał ich bliskich (są takie, a ich odnajdywanie daje pretekst do uruchomienia środków prawnych, któ¬ re „dookreślą miejsce wystawy w kulturowym porządku"). Odkrywa się historię dawców, równie „upiorną" jak sama wystawa , aby móc jakoś sklasyfikować to, co niezrozumiałe — dr von Hagens, w świetle tych danych, jawi się jako współ­ czesny doktor Frankenstein. Media zresztą od czasu do czasu wprost utożsamiają te dwie postaci (por. BBC News Online 2; BBC News Online 1). Być może jest to najlepszy dowód figuratywności von Hagensa, dowód na to, że jest bardziej „bohaterem masowej wyobraźni" niż konkretną osobą, że wywołuje i produkuje społeczny dyskurs, bez względu na to, jakie ma intencje i jaki jest sens całego przedsięwzięcia. 11 12 Jednak nie tylko „niezdrowa fascynacja" (takie określenia znajdziemy w ko¬ mentującej wystawę prasie) społecznymi granicami i ich naruszaniem popycha ludzi do obejrzenia tego typu ekspozycji, zatem określenie jej jako zjawiska po- 10 Trup jest „naturalny", ale nie taki, który został wyeksponowany w muzeum w pozie charaktery­ stycznej dla osoby żywej — von Hagens próbuje zatrzeć dychotomie, które rządziły do tej pory wy­ obrażeniami śmierci i ciała. Działania te sprowadzają się do namawiania do kontestacji i oprotestowywania wystawy. Wybuchła afera z dostawcą ciał, którym okazał się szpital psychiatryczny i akademia medyczna z Syberii (BBC News Online 2; BBC News Online 3; BBC News Online 9). 11 12 �48 Marcin Brocki granicza ani nie wyczerpuje interpretacji sposobów reagowania na plastynaty, ani nie tłumaczy w pełni tego wielowymiarowego zjawiska. Większość widzów identyfikuje ekspozycję jako zjawisko z zakresu sztuki, a nie model edukacyjny. Dopiero przy takiej klasyfikacji staje się jasne, że plastynaty kwestionują potoczny dyskurs na temat ciała i śmierci. Mamy zatem kilka poziomów narracji o plastynatach: 1) wtórna racjonalizacja zjawiska u von Hagensa — jako modelu edukacyj¬ nego (co można odczytać jako próbę „cywilizowania zjawiska", która jednak wywołuje niezrozumienie, bo pomija jego istotę), 2) reakcja odbiorców i reakcja mediów (próby „oswojenia", „zrozumienia" — nawet jako czegoś nie do przyjęcia, ale możliwego do zaklasyfikowania), 3) narracja krytyki, sytuującej zjawisko po stronie sztuki (tu dopiero jawi się jako uporządkowane i sensowne). Sztuka, w tym wypadku, przekształca to, co umowne (kulturowy wizerunek śmierci i kulturową waloryzację ciała i trupa) w realne (plastynaty), to, co nie¬ regularne (niesprowadzalne do jednej formuły, wieloznaczne figuracje śmierci, ciała i trupa), do tego, co regularne (dyskurs sztuki). W tych aktach działalność von Hagensa komentuje przyrost wolności w obszarze, gdzie do tej pory tej wolności nie było, przekształcając rzeczywistość na zasadzie „co by było gdyby", dokonując rzeczywistego eksperymentu (w przeciwieństwie do większości intelektualnych, niedosłownych eksperymentów nauki) poprzez sprawdzenie reakcji odbiorców na fakt radykalnego przemieszczenia już uporządkowanych (choć rozproszonych w kulturze i wieloznacznych) kategorii myślenia. To, w sposób oczywisty, rodzi oceny moralne. Estetyczne wiąże się nierozłącznie z tym, co etyczne. Według Łotmana (1999, s. 205-217), sztuka testuje obszary rzeczywistości, w których obserwuje się gwałtowny przyrost wolności, gdzie stale wykracza się poza to, co uchodzi za standard myślenia i postępowania. Sztuka sprawdza nie¬ naruszalność struktur świata oraz skutki eksperymentu w zakresie poszerzania i ograniczania tej wolności. Plastynaty są środkiem poznania naszego sposobu myślenia o ciele, trupie i śmierci przez postawienie „odbiorcy" (bo nie tylko ci, którzy obejrzeli wysta¬ wy von Hagensa są uczestnikami społecznego dyskursu o plastynatach) w sytu¬ acji wolności (nawet niejako „poza prawem") i analizę wyborów. Transformacji w dziele-plastynacie podlegają ciało i śmierć, czyniąc ich kulturowe wizerunki „znaczonym" dziełem. Plastynacja jest kulturowym autokomentarzem, komenta¬ rzem z wnętrza kultury, o której się opowiada. Niemniej, aby w ogóle ta kulturo¬ wa refleksja była możliwa, należało umieścić trupa w obcym mu systemie relacji. W tym przypadku jest to przemieszczenie go do muzeum, zanegowanie rozpa¬ du, pozbawienie zapachu, upozowanie w charakterystyczny dla żywych sposób, przez co uwidacznia się i problematyzuje kulturową negację śmierci, chęć jej ukrycia. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 49 Łotman twierdzi (1999, s. 214), że im surowsze są prawa tradycji (kulturowa norma), tym swobodniejsze wybuchy improwizacji, co między innymi za pośred¬ nictwem dyskursu o plastynatach wskazuje na fakt (lub raczej potwierdza intuicje wielu badaczy społecznych), że żyjemy w czasie szczególnie represyjnego sto¬ sunku do ciała i kulturowej negacji śmierci. Aby móc dostrzec taki status ciała i śmierci we współczesnej kulturze, potrzebne jest „spojrzenie z oddali", ironicz¬ ny dystans do rzeczywistości, która jest przedmiotem refleksji. Taki ironiczny dystans, obszar wolności, zapewnić może sztuka, która obecnie — w zgodzie z neoromantycznymi figurami — utożsamiana jest niemal powszechnie z obsza¬ rem wolności w stosunku do zniewolonej rzeczywistości. Choć neoromantyczne figury, przeciwstawiające sztukę życiu, są podobnie nieprawdziwe jak pozytywi¬ styczne postrzeganie sztuki jako odbicia rzeczywistości, wskazują jednak na jej transgresywny charakter, na pozycję dogodną do komentowania rzeczywistości spoza sztuki. Plastynaty von Hagensa znakomicie spełniają tę rolę, choć ceną za lekcję samoświadomości jest etykieta „doktor Frankenstein", przyczepiana autorowi „wystawy trupów", ucieleśniająca lęki przed „nad-manipulowaniem" kulturowymi fundamentami człowieczeństwa. 13 Podsumowanie Dla antropologów kulturowych ciało jest przede wszystkim elementem kul¬ tury i jako takie nasycone jest znaczeniami oraz wyposażone, w zależności od statusu jednostki, w odpowiedni kapitał symboliczny. Inwestycja w ciało staje się inwestycją w „jakość życia". W związku z tym rozwijają się specyficzne formy społecznej kontroli nad ciałem, które swoim zasięgiem obejmują „prawidłowy" kształt, rozmiar, ubiór, diety, postawy i zachowania. Władza nad ciałem, która została zinternalizowana i zintegrowana z „wolną wolą" jednostki, narzuca re¬ żimy, których jednostka nie postrzega jako zewnętrznych przymusów — z tego powodu oddziaływanie władzy jest znacznie bardziej restrykcyjne i głębokie niż w przypadku władzy zewnętrznej. Co więcej, obserwujemy obecnie proces od¬ wrotny do procesu semiozy, czyli transformacji nie-znaku w znak, a mianowicie — stopniowe „utowarowienie" i „urzeczowienie" ciała. Język codzienny asymiluje mikrofizykę utowarowienia, która stopniowo przenika do potocznego obrazu świata. Jednak nie bez oporu. Jak wszystkim procesom zmian w kulturze, tak 13 Badacze społeczni zauważają, że obszary kulturowego dyscyplinowania ciała i manipulowania nim współcześnie się rozrastają, jednocześnie ulegając rozproszeniu w wielu obszarach życia społecz­ nego tak, że oddziałują w sposób niezauważalny na uczestników kultury — jest to pozorna „demokra­ tyzacja ciała". „W «wolnym świecie» ciało nie wyzwala się spod kontroli społeczeństwa i państwa. Wyswobadzając się z ciężaru dotychczasowej tradycji, popada ono w nową niewolę. Nowoczesne społeczeństwo urabia sobie uległe ciało. Oto bowiem interesy społeczne skupiają się (...) na ciele ze¬ wnętrznym: wyglądającym pięknie, zdrowym, silnym i młodym" (Libera, 1999, s. 30; por. też: Bauman, 1995). �Marcin Brocki 50 i temu procesowi towarzyszą napięcia i konflikty — przede wszystkim wciąż nie ma powszechnej zgody na medykalizację oraz zmianę znaczeń ciała w kierunku jego utowarowienia. Znakomitą ilustracją istniejącego konfliktu są „plastynaty" i wywołana przez nie dyskusja, z której wynika, że przechodzimy obecnie szcze¬ gólny moment gwałtownego redefiniowania fundamentalnych figur myślenia na¬ szej kultury o ciele i śmierci, że ścierają się ze sobą na wielu płaszczyznach spo¬ łecznego dyskursu przeciwstawne poglądy na temat tego, czym jest ciało ludzkie, w jakim zakresie stać się może ono przedmiotem tego dyskursu, gdzie są granice człowieczeństwa, oraz poglądy na temat granic możliwości figuracji śmierci, któ¬ rej najwyraźniejszym „znaczącym" jest ciało zmarłego, trup. Słowa kluczowe: antropologia ciała, obraz ciała, społeczna kontrola nad ciałem BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 1995 Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Wydawnictwo Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, Toruń. Ciołek T.M., Olędzki J., Zadrożyńska A. 1976 Wyrzeczysko, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Białystok. Douglas M. 1978 Purity andDanger, Routledge, London (wyd. pol.: Czystość i zmaza, przeł. M. Bucholc, PIW, Warszawa 2007). 2004 Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, przeł. E. Dżurak, Wydawni¬ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Dziechcińska H. 1996 Ciało, strój, gest w czasach renesansu i baroku, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa. Ellen R.F. 1977 Anatomical Clasiffication and the Semiotics of the Body, w: The Anthropo¬ logy of the Body, ed. J. Blacking, Academic Press, London, s. 343-374. Featherstone M. 1991 The Body in Consumer Culture, w: The Body: Social Process and Cultural Theory, eds. M. Featherstone, M. Hepworth, B.S. Turner, Sage Publica¬ tions, London, s. 170-196. Firth R. 1990 Jednostkowe symbole i publiczne reakcje, przeł. I . Sieradzki, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 216-264. Foucault M. 1993 Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia — Spacja, Warszawa. Gajda J. 1989 Sofiści, Wiedza Powszechna, Warszawa. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany Helman C. 1988 1995 Ifrah G. 1990 51 Dr Frankenstein and the Industrial Body. Reflections on „Spare Parts" Surgery, „Anthropology Today" vol. 4, no. 3, s. 14-16. Culture, Health and Illness, Butterworth-Heinemann, Oxford. Dzieje liczby, czyli historia wielkiego wynalazku, przeł. S. Hartman, Ossolineum, Wrocław. Janion M., Rosiek S. (red.) 1984 Osoby, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk. Kardela H. Gramatyka kognitywna jako globalna teoria języka, w: Język a kultura, 1992 t. 8, Podstawy metodologiczne semantyki współczesnej, red. I. Nowakowska-Kempna, Wrocław, s. 9-22. Kordys J. 1991 Mózg i znaki, PIW, Warszawa. Kurdziołek M. 1971 Średniowieczne doktryny o człowieku jako obrazie świata, „Roczniki Filo­ zoficzne" t. 19, z. 1, s. 5-39. Lakoff G., Johnson M. 1988 Metafory w naszym życiu, przeł. T. Krzeszowski, PIW, Warszawa. Libera Z. 1997 Mikrokosmos, makrokosmos i antropologia ciała, Liber novum, Tarnów. 1999 Dziedzictwo Frankensteina, w: Metamorfozy ciała. Świadectwa i interpre­ tacje, red. D. Czaja, Wydawnictwo Contago, Warszawa, s. 13-32. Łotman J. 1978 Lalki w systemie kultury, „Teksty" nr 6, s. 46-53. 1999 Kultura i eksplozja, przeł. B. Żyłko, PIW, Warszawa. Paluch A. 1995 Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. 1999 Wizerunek nasz, czyli ciało na scenie ponowoczesności, w: Transformacja, ponowoczesność wokół nas i w nas, red. A. Paluch, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, Wrocław, s. 119-130. Scheper-Hughes N. Theft of Life. The Globalization of Organ Stealing Rumours, „Anthropo­ 1996 logy Today" vol. 12, no 3, s. 3-11. Bodies for Sale — Whole or in Parts, w: Commodifying Bodies, eds. 2002 N. Scheper-Hughes, L. Wacquant, Sage Publications, London, s. 1-8. Sharp L. The Commodification of the Body and its Parts, „Annual Review of An­ 2000 thropology" vol. 29, s. 287-328. Synnot A., Howes D. 1992 From Measurement to Meaning. Anthropologies of the Body, „Anthropos" vol. 87, s. 147-166. �52 Marcin Brocki Toporov V.N. 1983 Prostranstvo i tekst, w: Tekst: semantika i struktura, red. I.V Cyvjan, Moskva, s. 227-284. Toporów W.N. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: Semiotyka kultury, red. E. Janus, M.R. Mayenowa, PIW, Warszawa, s. 103-131. Wheelwright P. 1990 Symbol archetypowy, przeł. M. Fedewicz, w: Symbole i symbolika, red. M. Głowiński, Czytelnik, Warszawa, s. 265-311. Wieczorkiewicz A. 2000 Muzeum ludzkich ciał, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. Wolniewicz B. 1993 Filozofia i wartości. Rozprawy i wypowiedzi, Wydawnictwo Wydziału Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. Źródła internetowe: http://news.bbc.co.uk BBC News Online 1 2001 Meet a Latter Day Dr Frankenstein, 10 February. BBC News Online 2 2001 Row over Siberian Body Exports, 29 March. BBC News Online 3 2001 Russians Charged over Body Parts, 20 July. BBC News Online 4 2002 Mps Condemn Body Parts Show, 12 March. BBC News Online 5 2002 Corpse Show „Will be Educational", 13 March. BBC News Online 6 2002 Corpse Show Opens to More Criticism, 20 March. BBC News Online 7 2002 Corpse Show not Illegal, 20 March. BBC News Online 8 2002 Corpse Show Leaves Sour Taste, 22 March. BBC News Online 9 2002 Businessman Donates Body to Art, 25 November. �Kulturowy obraz ciała i jego współczesne przemiany 53 Marcin Brocki THE CULTURAL IMAGE OF THE BODY AND ITS MODERN TRANSFORMATIONS (Summary) The human body is not only physical. It is associated with many beliefs and ideas, which make it a cultural construct. The cultural image of the body is composed of beliefs about its optimal shape and size, borders of body, internal structure, how it functions, and about the attire, decorations and marks on the body. The image of the body offers us a framework for the right perception (in a given cultural order), ordering and interpreting corporeal experiences. It also means that it is a type of social control (power) over indivi­ dual physicality. This power, although scattered, invisible and embodied into our every­ day practice, controls the body of the individual so that it has the „desired" shape, size, attire, proper diet, hygiene, health, attitudes and behaviours. At the same time this power equips the body with a symbolic capital thanks to which „investment" into the body is perceived as investment into the quality of life. Today we also observe how the body is gradually becoming a „commodity" and how it is „medicalised". This is a process, which is accompanied by tensions and conflicts. Despite the fact that modern culture is considered to be very liberal, that a „cult of the body" dominates in it, systems of control over the body (the „microphysics" of power over body) are more extensive and more deeply hidden than was the case in the past. Key words: anthropology of the body, body image, social control over the body �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/501ea196ae73bc842b5f19cd79cce1fd.pdf 456347174575321f31a40bf888bdc3e9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5179 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4804 Title A name given to the resource Konsumenckie potyczki o "laur semiotyczny" / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jessa, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 JOANNA JESSA Instytut Kultury i Komunikowania Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa KONSUMENCKIE POTYCZKI O „LAUR SEMIOTYCZNY" Uczestnikom kultury popularnej i konsumentom często zarzuca się, że są jednostkami manipulowanymi, poddającymi się reklamie i wpływom wielkich koncernów. Obraz taki jest bardzo mocno utrwalony; powstał na samym począt­ ku badań nad kulturą popularną, które zainicjowane zostały jeszcze w pierwszej połowie X X wieku. Po latach równie krytyczne opinie dalej dominowały nad tymi, które dostrzegały potencjał semiotyczny członków popkultury. Obecnie także zauważyć można dwa takie nurty refleksji i to pomimo tego, że pojawienie się zaawansowanej, interaktywnej technologii zdecydowanie zmieniło oblicze kultury popularnej. W artykule tym chciałabym przedstawić niektóre z założeń badaczy, którzy, jak sądzę, bardzo mocno wpłynęli na to, że na uczestników kultury popularnej zaczęto patrzeć bardziej przychylnie, nie tylko jako na osoby sterowane przez zjednoczone siły korporacyjno-medialne, ale także jako na jednostki, które mają możliwość kreowania własnych znaczeń i obrony przez treściami im narzucany­ mi. Badacze, na których chciałabym zwrócić uwagę, to przede wszystkim John Fiske i Michel de Certeau. Populizm kulturowy Fiske jest kontynuatorem tradycji badań zapoczątkowanych w Centrum Współczesnych Studiów Kulturowych w Birmingham. Humaniści wywodzący się z tego ośrodka analizowali przede wszystkim te obszary kultury popularnej, które według nich można interpretować jako sfery oporu przeciwko dominującej ideologii. Nie zaskakuje więc, że większość wczesnych analiz dotyczyła brytyj¬ skich subkultur powstałych wśród młodzieży wywodzącej się z klasy robotniczej (Hebdige, 1979; Hall, Jefferson, eds., 1991). Fiske urósł do miana jednego z czołowych przedstawicieli „populizmu kul­ turowego" (cultural populism), czyli nurtu rehabilitującego kulturę popularną. Przedstawiając jego założenia, nie zamierzam spierać się o to, czy są one bardziej �Joanna Jessa 78 słuszne niż te o charakterze elitarystycznym. Moim celem jest tylko wskazanie pewnych interesujących tropów interpretacyjnych, które nadal są mało rozpo­ wszechnione w polskiej humanistyce. Perspektywa Fiskego była oczywiście bar­ dzo krytykowana. McGuigan stwierdził, że prezentowany przez niego „kultural­ ny populizm jest intelektualnym założeniem przyjętym przez niektórych badaczy kultury popularnej, głoszących, że symboliczne doświadczenia i praktyki zwy¬ kłych ludzi mają większe znaczenie analityczne i polityczne niż tzw. kultura wy¬ soka" (za: Strinati, 1998, s. 202) . Uważał, że taka optyka powoduje, iż zawęża się pole interpretacji oraz bezkrytycznie akceptuje poczynania członków kultury popularnej, którzy traktowani są jako „autorzy" tej kultury, a jej kształt wynika z ich zainteresowań, potrzeb, doświadczeń i wartości. 1 Tak rozumiane podejście populistyczne mogło powodować, że kultura popu­ larna była akceptowana bezkrytycznie. Jednak należy też docenić to, iż wpłynęło ono także na postrzeganie jej jako pewnego rodzaju (i do pewnego stopnia) „gło¬ su ludu". Z pewnością ta perspektywa była bardzo potrzebna dla zrównoważenia zdecydowanie negatywnych głosów, które dominowały w refleksji nad kulturą popularną. Rzekłabym, iż populizm kulturowy zawiera w sobie coś z podejścia antropologicznego, które jest nieoceniające i nieufne wobec wyroków ferowa­ nych przez tak zwaną kulturę wyższą, elitarną. Docenia ono i te wytwory kulturo¬ we, które powstają na najniższym poziomie codziennych interakcji międzyludz¬ kich, oraz dostrzega w nich próbę autonomicznego wyrażenia się uczestników tych interakcji. Oczywiście, trudno bezkrytycznie podtrzymywać tezę, iż kultura popularna, rozumiana jako wyraz zainteresowań i działań ludzi, nie podlega żad¬ nym wpływom. Są one znaczące, chociażby z tego względu, że każdy człowiek — i ten częściej korzystający z zasobów symbolicznych kultury popularnej, i ten częściej odwołujący się do kultury nazywanej czasami elitarną — ulega wpły¬ wom dyskursu, którego na co dzień się nie rozpoznaje, a któremu kształt nadają między innymi siły medialno-korporacyjne. Zatem prawda o kulturze popularnej mieści się pośrodku, a każda skrajna optyka jest błędna, choć żadnej zupełnie odrzucić nie należy. Takimi skrajnościami są zarówno elitaryzm — który pro¬ muje przeświadczenie, że publiczność to naiwniacy, którzy biernie poddają się wpływom ideologicznej kontroli i manipulacji, jak i populizm — według którego publiczność jest świadoma i potrafi korzystać z zasobów kultury popularnej dla własnych celów, treści tam zastane aktywnie przeinterpretowywać stosownie do potrzeb i w ten sposób stawiać opór o charakterze ideologicznym. Pamiętając o powyższych uwagach, można jednak przyznać, iż refleksja mię¬ dzy innymi Johna Fiskego przyczyniła się do rozpowszechnienia takiego podej¬ ścia do kultury popularnej, które podkreśla, że nie jest ona zupełnie bezkrytycz¬ nie (jak chcieliby elitaryści) i „ufnie" przyjmowana przez ludzi, ani też nie jest 1 Wojciech J. Burszta — autor tłumaczenia książki Strinatiego, z której pochodzi cytat — używa określenia „populizm kulturalny". Dla potrzeb tego tekstu przyjmuję lepiej, moim zdaniem, brzmiące sformułowanie „populizm kulturowy". �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 79 narzucana umysłom ludzkim przez siły ideologiczne. Fiske w swoich pracach (1987, 1991, 1995) podkreśla możliwości konsumenta, jego umiejętność uni­ kania i zmieniania znaczeń dominujących, przeciwstawiania się takim treściom oraz negocjowania sensów kulturowych. Każdy produkt popkulturowy może być interpretowany na wiele różnych sposobów, jest on bowiem polisemiczny (w jed¬ nym tekście kultury może zawierać się wiele znaczeń, dostrzeganych i interpreto¬ wanych przez odbiorcę). Ponadto treści te często mają charakter intertekstualny, a zatem wiążą kulturę wysoką i niską oraz tworzą sieć powiązań pomiędzy różny­ mi mediami i różnymi produktami kulturowymi. Dla Fiskego kultura popularna jest warta doceniania, choćby ze względu na fakt, że jest ona powszechna i jako taka odpowiada gustom ogromnej rzeszy ludzi, a tego, zdaniem autora, lekcewa¬ żyć nie można. Fiske odrzuca tym samym tezę Pierre'a Bourdieu o tym, iż kapitał ekonomiczny dominuje nad kulturowym; uważa on, że konsumenci mają władzę semiotyczną (choć nie zawsze wykorzystywaną) nad tekstami kulturowymi, są autorami nowych sensów (Fiske, 1987, s. 126; Goban-Klas, 2001, s.139). Tomasz Goban-Klas, który pokrótce referuje tezy Johna Fiske, nawiązując do owej władzy semiotycznej odbiorców kultury, podsumowuje je uwagami: Mimo takiej obrony kultury medialnej wiele dawnych zarzutów (...) pozostaje w mocy. Treści kultury popularnej są przecież często puste, dziecinne, ideologicz­ nie obciążone. Są tworzone przez wielkie korporacje dla zysku, a nie dla rozwija¬ nia życia duchowego ludzi, których traktuje się jako rynek konsumentów i odpo¬ wiednio się nimi manipuluje (2001, s.139). Na przykładzie tej wypowiedzi widać, jaką pułapką jest utożsamienie treści z odbiorem, tak jakby treść, która jest dziełem producenta, była skrojona idealnie na miarę odbiorcy i nie było potrzeby podkreślania różnicy. Oczywiście, taki jest zamiar „ideologów", pragnących przekonać odbiorców do swoich produktów, jednak to władza semiotyczna ludzi nad tekstami do nich kierowanymi umożliwia odrzucenie lub negocjowanie dominujących znaczeń. Należy wyraźnie rozróż¬ niać konsumpcjonizm, a zatem treści kreowane przez wielkie korporacje, którym zależy na czerpaniu jak największych zysków jak najmniejszym nakładem kosz¬ tów i sił, i kulturę konsumpcyjną, która wymyka się jednoznacznym, kreowanym przez te firmy treściom. Daleka jestem od idealizowania tych możliwości; nie uważam, aby istniało całkowite prawdopodobieństwo odrzucenia czy absolutne¬ go przedefiniowania tych treści, jednak dostrzegam szeroki obszar pośredni, na którym te dwie siły się ścierają z różnym dla obu stron powodzeniem. Taktyki versus strategie Dla potrzeb swojej koncepcji Fiske rozróżnił ekonomię finansową, związa¬ ną z wartością wymienną, i ekonomię kulturową, dotyczącą treści, upodobań, �Joanna Jessa 80 zbiorowych tożsamości. Przedmioty i treści kultury konsumpcyjnej poddawane są siłom pochodzącym od obu ekonomii, które wszak są ze sobą ściśle powią­ zane. Jednak treści w ramach ekonomii kulturowej nie cyrkulują w taki sposób, jak w ekonomii finansowej, gdzie przechodzą prosty cykl od produkcji do kon­ sumpcji i na niej kończą swoje istnienie. W ekonomii kulturowej treści mogą przechodzić nieskończoną ilość transformacji; mogą swobodnie cyrkulować bez jasnego wydzielenia etapu produkcji i konsumpcji. Istotne jest także to, że treści te powstają w trakcie codziennych interakcji (dlatego też są tak bardzo ulotne) i nie są wpisane w przedmiot, jak ma to miejsce w przypadku treści związanych z produkcją (Fiske, 1987, s. 311-316; 1991, s. 26-32) . Posiadając siłę tworzenia znaczeń kulturowych, konsumenci wpływają na ekonomię finansową, ponieważ „głosują nogami", to znaczy wybierają lub odrzucają pewne treści. Producentom trudno przewidzieć, co znajdzie tak oczekiwane uznanie konsumentów. Kapryśność konsumentów w tym względzie pokazują dość zaskakujące dane przywo¬ łane przez Fiskego, który podaje, że w Stanach Zjednoczonych aż 90%, a w Au­ stralii 80% nowych produktów nie udaje się utrzymać na rynku (Fiske, 1995, s. 13-14). 2 Sprzeciw konsumencki może mieć nawet charakter społeczno-ekonomiczny. Wówczas konsumenci odwołują się do idei solidarności społecznej i wywierają na rynek nacisk o charakterze ekonomicznym. Z tego typu przykładami mamy do czynienia w przypadku ruchu wywołanego przez słynny proces o McZniesławienie (w którym koncern McDonald's oskarżony był o nieetyczne postępowanie wobec klientów, pracowników, przyrody, a także zwierząt przeznaczonych do uboju), akcji bojkotowania produktów koncernu Nike (wobec praktyk wykorzy¬ stywania pracowników w krajach azjatyckich) albo faworyzowania tych produ¬ centów, którzy zwracają baczniejszą uwagę na ekologię (na tym czynniku swoją popularność zbudowała brytyjska firma kosmetyczna Body Shop, która reklamu¬ je się, że nie prowadzi testów kosmetycznych na zwierzętach, wspiera małych przedsiębiorców z różnych stron świata, którzy wytwarzają swoje towary według tradycyjnych technologii, broni praw człowieka, dba o równowagę przyrody oraz wpływa na harmonię psychofizyczną jednostki). W tym artykule chciałam się jednak skoncentrować tylko na semiotycznym sprzeciwie konsumenckim, o któ¬ rym też pisał Fiske — tego typu sprzeciw jest częściej praktykowany w codzien­ nym życiu; jest „prostszy" (bardziej spontaniczny) i nie wymaga od konsumenta świadomego zaangażowania o charakterze ideologicznym. 2 Producent stara się nadać produktom określone znaczenia, np. o charakterze prestiżowym, mło­ dzieżowym, seksualnym etc. Najprostszym sposobem „wpisania" tych znaczeń w przedmiot są slogany reklamowe, np. „Coca-cola to jest to", „Podaruj sobie odrobinę luksusu", „Jak pięknie być sobą". Kon¬ sumenci decydujący się na taki produkt mogą, ale nie muszą „wierzyć" w tę treść i posługiwać się nią jako semiotyczną charakterystyką produktu. Mogą nadawać mu nowe, subiektywne znaczenia, które nie będą zgodne z oczekiwaniami producenta. Co więcej, znaczenia te mogą powstawać w dowolnym momencie, nawet po zakończeniu się cyklu w ramach ekonomii finansowej, tj. po konsumpcji. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 81 Według Fiskego ekonomia kulturowa przeciwdziała unifikującym siłom eko­ nomii finansowej przede wszystkim w ten sposób, że występuje przeciwko niej z szeregiem taktyk, które autor zwie taktykami potocznymi (popular tactics ). To one wywierają na ekonomię finansową nieustanny nacisk i powodują, że jej siły muszą stale być na baczności i kreować nowe produkty oraz starać się do nich przekonywać konsumentów — a to wszystko dlatego, że produkty starsze są już zdezaktualizowane, konsumenci są do nich zniechęceni, gotowi są je odrzucić albo nauczyli się je omijać, a ich znaczenia negocjować. Starcia tych dwóch eko¬ nomii oczywiście nie należy idealizować, jest to bowiem stracie słabego z silnym. Właśnie dlatego członkowie kultury konsumpcyjnej uciekają się do „semiotycznej partyzantki", czyli do wspomnianych taktyk (Fiske 1991, s. 32). 3 Podział na strategie, będące udziałem silniejszego, i taktyki, stosowane przez stronę słabszą, zaczerpnął Fiske od Michela de Certeau (1984). Zgodnie ze sło¬ wami tego francuskiego badacza, strategie to narzędzia wykorzystywane przez tę sferę, którą nazwałam konsumpcjonizmem. Inaczej mówiąc, korzystają z nich ci, którzy są silniejsi, których władza ma charakter scentralizowany, uporządkowany, zorganizowany, którzy mogą swoje definicje próbować „narzucać", upowszechniać swój dyskurs jako obowiązujący (taką władzą, o różnym charakterze, dysponują np. korporacje, instytucje edukacyjne, naukowe, państwo). Tworzenie tego typu defini¬ cji ma charakter scentralizowany, ekspansywny, zracjonalizowany, spektakularny, a nawet, jak mówi autor, zgiełkliwy. Strategie, mające charakter scentralizowany, mają dla swoich przedsięwzięć wyznaczone własne miejsce (należące do danego porządku) i z niego płyną przykazania dotyczące tego, jak ma wyglądać to, co znaj¬ duje się „na zewnątrz". Innymi słowy, strategie mają charakter panoptyczny i służą do utrzymywania kontroli nad „zewnętrznością" przez porządkowanie, oddziały¬ wanie, włączanie w swoją strefę wpływów oraz widzenie, które pozwala z jednej strony na przewidywanie przyszłych poczynań „przeciwnika", a z drugiej strony na projektowanie swoich przyszłych działań. Centralizacja strategicznej wiedzy umożliwia także przekształcenie przestrzeni nieznanej w rozpoznaną, „przeczyta¬ ną", a tak uzyskana wiedza jest warunkiem wstępnym przyszłego symbolicznego zwycięstwa (de Certeau, 1984, s. xix, 31, 35-36) . 4 Taktyki natomiast są stosowane przez tych, którzy nie posiadają siły, a więc wobec dominującego systemu pozostają nieuprzywilejowani. Ich próby wywie3 Tłumaczenie użytego przez Fiskego określenia popular tactics jako taktyk potocznych przyjęłam za Storeyem (2003, s. 32). Ten wątek przypomina rozważania Zygmunta Baumana o wysiłkach nowoczesnego państwa w mapowaniu tych przestrzeni, nad którymi miało się zamiar przejąć kontrolę. Autor pisze: „czytelność przestrzeni i jej przejrzystość stały się jedną z głównych stawek w walce nowoczesnego państwa o su­ werenność władzy" (Bauman, 2000, s. 39). Bauman twierdzi, iż „niewidzialni" obywatele rodzących się państw stanowili zagrożenie swoją nieprzewidywalnością, mówiąc inaczej — byli nieczytelni dla syste­ mu. W innym miejscu pisze, a można uważać to za pewnego rodzaju wskazówkę w rozważaniach nad kulturą konsumpcyjną i konsumpcjonizmem, że „największą władzę mają te jednostki, które potrafią stać się źródłem niepewności dla innych jednostek. Manipulowanie niepewnością stanowi kwintesencję zmagań o władzę i ich główną stawkę" (Bauman, 2000, s. 42). 4 �82 Joanna Jessa rania wpływu na otaczającą rzeczywistość mają charakter rozproszony. Nie sta­ nowią rzeczywistej opozycji wobec systemu, ponieważ nie są zorganizowaną siłą posiadającą ośrodek swego działania. Z tego też powodu nie mogą stworzyć dla systemu przeciwwagi, która mogłaby stanowić dla niego wyraźne, dostrzegalne zagrożenie. De Certeau pisze, iż stosujący takie taktyki pozostają w rozprosze¬ niu, a działania ich są fragmentaryczne i dlatego nie jest w ich mocy, a nawet nie jest ich zamiarem przejęcie przestrzeni silnego. Słabi nie tworzą jakiegoś wrogiego obozu, z którym można by się rozprawić. Z tego też powodu słabych nie można trzymać na dystans — są bowiem cały czas wewnątrz systemu, który chce ich podporządkować. Ich sytuacja jest ambiwalentna, ponieważ z jednej stro­ ny poruszają się w strefie należącej do silnego, a więc w jego polu widzialności, ale też udaje im się umknąć panoptycznej sile „wszechobecnego" oka, którego słaboś¬ cią jest właśnie owa widzialność (można j ą przezwyciężyć za pomocą sprytnych taktyk) (de Certeau, 1984, s. xix, 36-37). Tym konsumentom, którzy są zarazem aktywnymi twórcami kultury konsumpcyjnej, udaje się uciec z pola widoczności, wcale go nie opuszczając. Taktycy nie mają możliwości opracowania generalnej strategii i dostrzeżenia prze­ ciwnika w całości, z jakiegoś miejsca (...). Działania ich są pojedyncze; jak uderze­ nie po uderzeniu. Korzystają z „okazji", i od nich są zależne, nie mają przecież bazy, gdzie można by złożyć łupy, okopać się na pozycji i planować dalsze ofensywy. Cokolwiek wygrają, nie mogą tego utrzymać. Daje to taktykom z pewnością mobil­ ność, lecz jest to mobilność, która musi korzystać z szansy w tej samej chwili, kiedy jest ona oferowana, musi oceniać możliwości w mgnieniu oka, wówczas, kiedy te się pojawiają (de Certeau, 1984, s. 37). De Certeau mówi, że taktyki to inny sposób produkcji znaczeń, które w zamie¬ rzeniu producenta miałyby być odczytywane zgodnie z „instrukcją obsługi", tak się jednak nie dzieje, ponieważ każdy akt odczytania jakiegokolwiek tekstu jest jednocześnie aktem produkcji. Już zwyczajna lektura jest właśnie taką produkcją. Jest to akt, który można uznawać za bierny i „voyerystyczny", jednak w istocie następuje tu cicha produkcja znaczeń znanych tylko temu, kto czyta. De Certeau twierdzi, że oto znaczenia czytelnika wślizgują się na miejsce znaczeń, które po¬ zostawił tam autor dla — wydawałoby się zwyczajnego — „odebrania" przez in¬ nych. Taki typ postępowania zauważalny jest w szeregu zachowań z kręgu kultury konsumpcyjnej. Zresztą sam de Certeau o nich wspomina. Tego rodzaju „produk¬ cja znaczeń" następuje na przykład podczas wynajmowania mieszkania — nowy lokator we wnętrzu należącym do najemcy przestawia jego meble, przemalowuje ściany, zawiesza i rozstawia dekoracyjne drobiazgi, a zatem produkuje własne tre¬ ści, częściowo ze swoich, a częściowo z obcych elementów. Przeprowadza proces produkcji znaczeń, czyli, w tym wypadku, proces zamieszkiwania. Podobnie rzecz się ma w przypadku gotowania. Idąc do sklepu, zaopatrujemy się w szereg pro¬ duktów, które dostępne są także innym ludziom. Teoretycznie więc tego samego dnia z danej placówki handlowej wychodzi wielu ludzi, którzy w siatkach wyno- �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 83 szą podobne produkty żywnościowe. Jednak to, co z tych produktów przyrządzają w domach, różni się od siebie zdecydowanie — następuje zatem i w takim przypad¬ ku aktywny i wyjątkowy dla danego podmiotu, proces produkcji znaczeń z treści ogólnie dostępnych, będących częścią systemu. Można by poczynić zastrzeżenie, że zawsze w danym regionie czy kraju istnieją jakieś wzory żywieniowe, powta¬ rzający się zestaw podobnych dań, typowych dla danego obszaru. Istnieją jednak drobne elementy, znane tylko autorom przepisów i osobom gotującym, które różni¬ cują pozornie takie same dania. Nie bez powodu w domowych kajetach z kulinar¬ nymi zapiskami istnieją osobne, wyróżniające nazwy dla — wydawałoby się — ty­ powych potraw (dajmy na to „sernik a la Irenka"). Można te praktyki przyrównać do aktu mowy, który po pierwsze — jest użyciem języka jako pewnego systemu, ale po drugie — jest także dokonaną na nim operacją. Analogicznie, wykorzystanie elementów konsumpcjonizmu, indywidualne ich skonfigurowanie, oraz, co może nawet ważniejsze, nadanie im subiektywnej wartości symbolicznej, jest twórczą operacją wykonaną na tym systemie, która mimo że całkowicie od niego nie odbie¬ ga, nie jest z nim tożsamą (de Certeau, 1984, s. xxi, 33). Wszelkie zwycięstwa odnoszone przez słabszego, posługującego się taktyka­ mi, mają charakter krótkotrwały, ulotny. Zorganizowane siły przeciwnika potrafią szybko swoim stratom zaradzić, a nawet wykorzystać dla własnych celów wytwory „taktyczne" (na tej zasadzie doskonałym produktem stały się style pierwotnie zro¬ dzone w sferach nieuprzywilejowanych, np. styl punkowy albo hippie). Zdobyte¬ go pola nie można utrzymać, gdyż wszelkie straty zostają skwapliwie nadrobione. Czas w tej „wojnie symbolicznej" jest ważnym czynnikiem, ponieważ wszystko — patrząc głównie z perspektywy słabszego — dzieje się tu błyskawicznie i nic nie jest stabilne. Skuteczność taktyk zależy od szybkości decyzji, które muszą być podejmowane w mgnieniu oka, bowiem dla osiągnięcia krótkotrwałych sukcesów wykorzystywane są nagłe „sploty okoliczności", niespodziewane wcześniej „moż¬ liwości". Charakter tego, co powstaje na skutek takiej decyzji jest — jak twierdzi de Certeau — heterogeniczny, ponieważ słabi dzięki taktykom potrafią sprytnie wiązać ze sobą rzeczy dotąd sobie obce. Tworzą nową jakość z dotychczas odle¬ głych sobie elementów, kreują nieznane wcześniej formy. Taktyki wykorzystywane w tym celu raczej nie stają się jakąś nową, stałą formą szerokiego dyskursu, lecz są jednokrotne i powstają na mocy jednorazowej decyzji (tamże, s. xix). Na przy¬ kład taką taktyką była chwilowa moda wśród młodych ludzi na — jak mawiano — „oldschoolowe" (czyli starego typu) rzeczy, pochodzące ze sklepów z odzieżą używaną lub zapomnianych pawlaczy. Wiele z nich miało logo firmy Adidas, ale takie, którego koncern wówczas już nie stosował. Adidas wykorzystał tę, godzącą w interesy firmy fanaberię swoich klientów i wypuścił na rynek linię produktów nawiązujących do dawnej stylistyki . De Certeau uważa, iż u podłoża tego rodzaju 5 5 Adidas do niedawna stosował tylko zmodernizowane logo przedstawiające trzy paski jeden nad dru­ gim: szerszy u podstawy, najwęższy najwyżej. Koncern powrócił jednak do swojego starego logo, opatru­ jąc nim kolekcję nawiązującą stylistyką do odzieży sprzed lat. To logo przypomina trójdzielny listek. �Joanna Jessa 84 działań taktycznych stoi typ mądrości metis, a zatem takiej, która opiera się na sprycie, przebiegłości, umiejętności wykorzystania fortelu. Konsument w tym naciskającym na niego systemie musi „jakoś sobie radzić". Samotnie nie jest on w stanie powstrzymać naporu sił, które na niego działają, tym niemniej wewnątrz właśnie tego systemu „daje sobie radę", a taktyki przychodzą mu tu z pomocą (de Certeau, 1984, s. xix) . Metaforę semiotycznej wojny partyzanckiej zastosował w swoich książkach także Fiske (odwołał się tym samym do tez de Certeau). Zwraca on uwagę na umiejętność sprytnego przystosowania, którą muszą wykazać się zdominowani wobec narzuconego im systemu. Taktyki, które stosują każdego dnia, wahają się od spokojnej adaptacji, przez manipulację, aż po oszustwo i błazeństwo. Takie sposoby podejścia do rzeczywistości mają uczynić j ą znośną dla tych, którzy są w tym systemie poszkodowani albo tak się czują. Jest to tym bardziej koniecz¬ ne, że w dzisiejszym społeczeństwie, jak twierdzi Fiske, a trudno się z nim nie zgodzić, każdy jest konsumentem, a rzeczy, które się wybiera oraz podejmowa¬ ne działania, komunikują innym, jaką jesteśmy osobą. Każdy akt konsumpcji ma znaczenie semiotyczne, żaden nie jest neutralny znaczeniowo (Fiske, 1991, s. 34). Większość ludzi zdaje sobie z tego sprawę, jednak nie każdy ma możliwość kontrolować te znaczenia. Ci, którzy są w systemie konsumentami nieuprzywilejowanymi, mogą się uciekać do wybiegów, o których wspomniał Fiske. W ten sposób dokonują tym bardziej natężonej produkcji znaczeń, bowiem akt konsumpcji jest jednocześnie aktem produkcji o charakterze symbolicznym. Fiske zwraca uwagę na to, że z chwilą sprzedaży wyczerpuje się rola przedmiotu w ekonomii finan¬ sowej, ale zaczyna się jego rola w ekonomii kulturowej. W tym wymiarze dany przedmiot (działanie) może przechodzić nieskończoną ilość modyfikacji znaczeń, w zależności od potrzeb i umiejętności interpretacyjnych podmiotów, których to dotyczy. Dodać należy, że tego rodzaju kreatywność nie jest zarezerwowana dla osób zamożnych; nieraz ci mniej uprzywilejowani wykazują się większą pomysło¬ wością w zabieganiu o znaczenia, które są dla nich istotne (Fiske, 1991, s. 32-36). 6 Taktyki — sztuka „bycia pomiędzy" Fiske podkreśla, że „sztuka" kultury popularnej, to sztuka „bycia pomiędzy". Przejawia się ona tym, iż ludzie tworzą (produkują) swoje znaczenia, posługując się przedmiotami wytworzonymi przez innych i wykorzystując, modyfikując albo wręcz porzucając znaczenia im wówczas nadane. W związku z tym, użycie jakie6 Umberto Eco w Semiologii życia codziennego (1999, s. 157-167) podejmuje wątek bardzo po­ dobny do de Certeau, tyle że on, przedstawiając swoją koncepcję partyzantki semiologicznej, zwraca uwagę na to, iż jej działania są zwrócone przeciwko znaczeniom upowszechnianym przede wszystkim przez środki masowego przekazu (de Certeau nie wskazuje tak jednoznacznie na jednego „winowajcę", a opisuje raczej charakter takiego centrum, tym niemniej jego opis może dotyczyć także mediów). �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 85 gokolwiek przedmiotu jest równoznaczne z byciem pomiędzy „ich" znaczeniem (znaczeniem nadanym przez producentów poszukujących określonego odbiorcy — „targetu" — dla danego wytworu i w tym celu obdarzających produkt określo¬ nym, ich zdaniem optymalnym, sensem symbolicznym) a „naszym" znaczeniem nadanym podczas aktu konsumpcji, czyli użycia danego produktu. Odwołując się do wcześniej przywołanych przykładów de Certeau, można powiedzieć, że ana¬ logiczna sfera pośrednia rodzi się pomiędzy językiem a tym, co chcemy wyrazić, albo pomiędzy produktami, które znajdujemy w sklepach, a naszym posiłkiem, który z nich powstaje. Jest to „sztuka bycia pomiędzy", ponieważ użycie powo¬ duje zlanie się sfer produkcji i konsumpcji — znaczenia mieszają się ze sobą i zwykle nie sposób ich oddzielić. Tak jest na przykład w przypadku znaczeń wiążących się z modą, gdzie istnieją jakieś trendy wykreowane przez rynek, ale kontekst ich odbioru jest subiektywny dla danej jednostki, która te systemowe znaczenia indywidualnie przedefiniowuje (Fiske, 1991, s. 36-37). Fiske, powołując się na de Certeau, piszącego o partyzanckich zachowaniach konsumentów, pokazuje, iż niektóre z tych działań mają charakter partyzancki par excellence. Taką „partyzancką sztukę bycia pomiędzy" uprawiają na przykład mło¬ dzi bezrobotni, obserwowani przez badacza w australijskich centrach handlowych. Są to ludzie, którzy „konsumują miejsce i jego obrazy, ale nie same towary" (Fiske, 1991, s. 38). Wykorzystywali oni obcą i dość nieprzyjazną im przestrzeń, aby zade­ monstrować swoją opozycyjność, odmienność kulturową i specyficzną tożsamość, która rodziła się z poczucia podporządkowania i ograniczenia przez system, a za¬ razem związana była z odczuciem wrogości wobec tych, którzy w tym systemie byli uprzywilejowani. Tę tożsamość młodzież demonstrowała gromadząc się przy szybach wystawowych i uniemożliwiając dostęp do nich tym, którzy mogliby sko¬ rzystać z propozycji handlowych. Klienci nie mieli dostępu do zaprezentowanych towarów i obawiali się prowokacyjnego zachowania młodzieży. Jednak działania członków subkultury były wymierzone przede wszystkim w pracowników ochro¬ ny, których traktowali jako przedstawicieli systemu. Miały one charakter raczej prowokacyjny, podjudzały ochroniarzy do jakiejś reakcji. Młodzieży sprawiało przyjemność omijanie zasad, które obowiązywały na tej przestrzeni. Na przykład, skoro na terenie obiektu nie można było pić alkoholu, to młodzież wypełniała nim puszki po napojach gazowanych i raczyła się nim pod czujnym okiem pracowni¬ ków ochrony. Gdy ci ostatni zorientowali się, co się dzieje i zarządzili kontrolę, młodzież naigrywała się z nich dalej, pijąc już zwykłe napoje wówczas, kiedy pra¬ cownicy centrum handlowego urządzali swoje inspekcje. Podstępy to broń słabego, bo pozwalają na natychmiastowe (choć zazwyczaj krótkotrwałe) zwycięstwo, które możliwe jest wtedy, gdy strona podporządkowana w danym systemie zna charakter strategii stosowanych przez silniejszego i wykorzystuje jego słabości dla swoich celów (Fiske, 1991, s. 37-38). Brytyjski badacz wyróżnia szereg taktyk z pogranicza prawa i bezprawia. Po¬ zwalają one na to, by w „partyzancki" sposób wejść w posiadanie przedmiotów, �Joanna Jessa 86 których znaczenie (wykreowane przez system) jest obiektem pożądania. Zwykle nie są to działania, które w znaczący sposób osłabiłyby system, ale nie można nie zauważyć, że w pewien sposób wymierzone są przeciwko niemu. Przepro¬ wadzane są w taki sposób, aby przechytrzyć ograniczenia stawiane nieuprzywilejowanym — w ten sposób nawet tacy ułomni konsumenci wchodzą w posia¬ danie dóbr, które są waloryzowane pozytywnie. Do tej dziedziny taktyk należy kradzież sklepowa (shoplifting) albo praktyka podmieniania metek sklepowych z produktu tańszego na droższy. Fiske (1991, s. 38-39) zwraca uwagę na fakt, że obok pobudek patologicznych czy też materialno-ekonomicznych tym dzia¬ łaniom towarzyszy także chęć oszukania systemu, a to związane jest z przyjem¬ nością, satysfakcją, podekscytowaniem, a także, chciałoby się dodać, poczuciem „wyrównania rachunków", wzięcia sprawiedliwości w swoje ręce. Te odczucia podzielane są przez polskich drobnych złodziejaszków sklepo¬ wych (jednak należy zaznaczyć, iż mieszają się one ze sposobami na łagodzenie dysonansu poznawczego, który powstaje podczas kradzieży). Obserwacje i roz¬ mowy przeprowadzone przez dziennikarza „Gazety Wyborczej" Wojciecha Sta¬ szewskiego, który „wcielił się" w rolę złodzieja sklepowego, pokazały, że takie poczynania bywają łatwo usprawiedliwiane, a „łupy" traktowane są jako coś, co się z jakiegoś powodu złodziejowi należy. Spostrzeżenia dziennikarza mówią o tym, że: kradziono rzeczy znanych marek, bo — jak się tłumaczył złodziej — szef nie zauważał ubytku przy dużych obrotach (czyli jakby kradzieży nie było); pewien ksiądz kradł długopisy, a potem usprawiedliwiał swój postępek tym, że ma biedną parafię; wiele osób zjada towar będąc w sklepie, a niektórzy twierdzą, że to, co spożyli, im się należy, bo przecież robią kosztowne zakupy (Staszewski, 2004, s. 2-4). Do kradzieży towarów prosto z firmy można podejść następująco: „Traktowałem to jako deputat, coś, co mi się należy" (Staszewski, 2004, s. 6). Jako uzasadnienie podobnego zachowania może służyć także poczu¬ cie pokrzywdzenia: „Pracowaliśmy [w drukarni - J.J.] w zaduchu, nie można było okien otwierać, bo mieszkańcy skarżyli się na hałas. Wynosiłam (...) książki bez wyrzutów sumienia" (Staszewski, 2004, s. 8). Rozmawiałam z osobą (nota bene studentką prawa) , która twierdziła, iż w jej środowisku kradzieże sklepowe to dość często stosowana praktyka. Towarzyszy temu miłe podekscytowanie, po¬ czucie „igrania z ogniem". Usprawiedliwia się takie postępki twierdząc, że duże placówki handlowe i tak wpisują tego typu kradzieże we wcześniej przewidywa¬ ne straty, zatem korzysta się z czegoś, czego dany sklep już w dokumentacji się pozbył, czyli de facto kradzież w ogóle nie ma miejsca. Dość interesujące jest to, że przywołani przez publicystę znani historycy usi¬ łują doszukać się korzeni takiego postępowania w polskiej historii. Dodajmy dla porządku, że shoplifting nie jest szczególnie polską przypadłością. Pomimo tego przywołana przez Staszewskiego Elżbieta Kaczyńska twierdzi, że źródłem 7 7 Rozmowa nierejestrowana. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 87 tych zachowań jest wpojone Polakom szlacheckie warcholstwo i niedostatecz¬ ne ukształtowanie etosu uczciwego, pracowitego i szanującego owoce tej pra¬ cy mieszczaństwa. Szlachta ponadto, jak sugeruje Kaczyńska, miała charakter buntowniczy i nie respektowała władzy oraz praw, które ta jej narzucała. Z taką tezą nie zgadza się Janusz Tazbir, który zauważa, że szlachta podważała tylko tę władzę, której sama nie wybrała, a korzeni nieuczciwości, o której mowa, można raczej doszukiwać się w postawie Polaków wobec zaborcy. Wszelkie nadużycia oceniane były jako postawa patriotyczna, a kolejne formy zniewolenia naszych rodaków — przez okupację i komunizm — znacząco wzmocniły taką postawę. „Podkradanie" było oceniane jako, po pierwsze, osłabienie opresyjnego systemu, a po drugie, wzmocnienie strony, którą uważało się za słabszą, poszkodowaną, a poza tym szlachetniejszą (Staszewski, 2004, s. 2). Dodatkową ilustracją dla tego wątku może być eufemizm, który zdobył w Polsce niezwykłą popularność — mam tu na myśli słowo „kombinator", mające charakter ambiwalentny, bo z jednej strony zawiera w sobie potępienie nieuczciwości, ale z drugiej strony rodzaj pochwały dla tego, któremu udało się coś dla siebie „wyszarpnąć" od sy¬ stemu, który i tak jest silniejszy i dominujący. Pragnę zwrócić uwagę, że w opi¬ niach dwóch wyżej wymienionych historyków powtarza się pogląd, iż tego typu nieuczciwość jest formą oporu stawianego systemowi i wynika z buntu, protestu (przyznajmy, że o dość mało zaangażowanym i raczej egocentrycznym charak¬ terze). Mechanizm ten, zdaniem Fiskego, powtarza się współcześnie, z tym że dziś opór stawiany jest systemowi kapitalistycznemu i wynika z postępującego rozwarstwienia na uprzywilejowanych i upośledzonych konsumentów. Opinię tę potwierdzają niektóre z komentarzy internetowych do przywołane¬ go tu artykułu Staszewskiego. Wpis o tytule „Naiwny redaktorzyna" (napisany przez osobę o pseudonimie „pani Alutka", 18.10.2004), odnoszący się do posta¬ wionego przez dziennikarza pytania o to, dlaczego nikt nie reagował na popełnia¬ ne na oczach innych kupujących kradzieże, jest następujący: Dlatego, że nikt nie będzie darmo robił dla wyjątkowych [tu wulgaryzm — J.J.] z Geanta, Oszołoma, czy innych złodziei, którzy legalnie okradają pracowników, dostawców, klientów czy społeczeństwo. W imię czego mam tracić mój czas? W imię interesu wielkiej korporacji? Mam to robić na siłę? Przecież im na tym nie zależy. To dla kogo mam to robić? Facet, kradnij sobie ile chcesz, to tylko twój problem. Ani mnie, ani Geanta to nie interesuje. Podobne rozgoryczenie, wynikające z opresyjnych praktyk systemu przebija w wypowiedzi: „Złodziejstwo? JAKIE ZŁODZIEJSTWO?", „Czym «okradanie burżuja» na papierze do ksero, okradanie pazernego hipermarketu z batoników różni się od dowalania bogatym stawki [podatkowej — J.J.] 50%? No czym?" (napisane przez „MDF", 18.10.2004). Zbliżony ton przebija z kolejnej opinii, wysłanej przez „Antykwacha" (pt. „Skoro prezydent kradnie miliony, to szarak grosze", 18.10.2004): „Wystarczy tylko poczytać o kosztach utrzymania naj- �88 Joanna Jessa większej organizacji złodziejskiej w Polsce — kancelarii prezydenta RP. Szkoda się potem pastwić nad tymi nieszczęśnikami kradnącymi szczoteczki do zębów". Tezę o wykorzystaniu słabości niesprawiedliwego i dominującego systemu po¬ twierdza także wypowiedź „Grzesia" (bez tytułu, 18.10.2004): „Sam nie jestem święty, pracując jako student w jednym z marketów, wynosiłem drobne rzeczy, czując się jak Robin Hood, bo tłumaczyłem sobie, że okradam bogatego. Dużo czasu upłynęło, zanim zrozumiałem". Tego typu praktyki są oczywiście nielegalne, ale zdaniem Fiskego, symbo¬ licznie niewiele się one różnią od szeregu innych, które nie łamią prawa. Jedną z nich jest bezcelowe, pochłaniające wiele czasu krzątanie się, szperanie wśród półek sklepowych (browsing) bez rzeczywistego zamiaru kupienia czegokol¬ wiek. Takie zachowanie każe „agentom systemu" być w pogotowiu (sprzedawcy obsługują, pracownicy ochrony obserwują itp.), lecz ich zaangażowanie pali na panewce. Konsument natomiast wprawdzie niczego materialnego nie wynosi, lecz wychodzi z szeregiem nowych doświadczeń, z zasobem znaczeń, które rela¬ tywizuje do swojej osoby i w przyszłości je wykorzystuje (niekoniecznie zresztą w sposób zgodny z intencjami twórców systemu, ale np. w sposób negocjowany albo opozycyjny). Autor, opisując doświadczenia konsumentek, które tak spę¬ dzają czas w sklepach, pisze: „Przymierzają ubrania, konsumują skradzione im wizerunki odbite w sklepowych lustrach i , w swoich oczach, zamieniają prze¬ strzeń butiku w swoją przestrzeń, którą obejmują w posiadanie podczas przerwy na lunch i robią taktyczne wycieczki na strategicznie rozmieszczone wieszaki z ubraniami, półki z butami i galanterią" (Fiske, 1991, s. 39). Można postrzegać takie osoby jako zapalonych konsumentów, oddanych systemowi (są to między innymi ludzie, którzy zapełniają centra handlowe w dni zwyczajowo wolne od pracy, kiedy — jak twierdzą moraliści — powinno się inaczej spędzać czas), jednak podobno tylko jeden z trzydziestu takich klientów dokonuje zakupu. Czy więc faktycznie istnieją podstawy do tego, by podtrzymywać opinię o ich rzeko¬ mym oddaniu systemowi? „Szperacze", jak ich nazywa Fiske, mogą się oczy¬ wiście zamienić w zaangażowanych konsumentów, ale po pierwsze, jeśli nawet miałoby się tak stać, to i tak ich konsumpcja będzie jednocześnie aktem produkcji subiektywnych znaczeń, a po drugie, w przypadku jeśliby się takimi konsumen¬ tami nie stali, to i tak zabiorą ze sobą znaczenia zebrane w czasie podobnej krzą¬ taniny i mogą znaleźć dla nich w domu zastosowanie (np. uszyć sobie w domu ubrania w fasonie, który przypadł im do gustu albo inaczej zaaranżować rzeczy z ubiegłego sezonu). Konsumenci wszelkiego autoramentu (ci uczciwi i ci balansujący na granicy prawa) zmieniają przestrzenie konsumpcji w przestrzenie należące do nich. Tam się spotykają, przymierzają ubrania, chodzą na przechadzki w zimowe, mroź¬ ne popołudnia. Przychodzą tam matki z małymi dziećmi, które można zabawić na placu zabaw i tymi w wózkach, których nie muszą przy każdym wejściu do sklepu rozbierać, a potem znowu ubierać. Ten sam walor centrów handlowych �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 89 szczególnie lubiany jest przez osoby starsze. Wszyscy doceniają także to, że są to przestrzenie dość bezpieczne, nie tak nieprzewidywalne jak „świat na zewnątrz". Fiske zauważa też, iż zwłaszcza podczas zimy centra handlowe służą niektórym osobom jako miejsca wysiłku fizycznego (szybki chód, szczególnie popularny wśród matek z dziećmi w wózkach). Reasumując — nie są to miejsca, gdzie przychodzą tylko bezkrytyczni, zapatrzeni w towar konsumenci, ale także ci, którzy wykorzystują je na szereg innych sposobów (oczywiście nie tylko tych subwersywnych, ale także takich, które zostały przygotowane przez sprzedawcę albo developera) nie przynoszących bezpośredniej korzyści beneficjentom tegoż systemu. Rzecz jasna, cały blichtr współczesnego konsumpcjonizmu ma na celu to, aby teraz albo za jakiś czas uwieść swym blaskiem konsumenta. Jednak, jak słusznie pisze Fiske, podstępy te wywołują reakcję tych, którzy stosując różno¬ rodne taktyki, pragną uzyskać jak najwięcej korzyści dla siebie. „Uwodzenie" więc pobudza tylko ich kreatywność (Fiske, 1991, s. 40-41). Rozwój arsenału taktyk spleciony jest w swego rodzaju symbiozie z rozwojem strategii, jedne po¬ wodują tworzenie drugich, powstają jako opozycja wobec nowych treści. Korzy¬ stają z siebie nawzajem, czerpią pomysły do tego, by sprawniej funkcjonować. Przyjemności kultury popularnej Fiske zwraca także uwagę na wiążącą się z powyższymi kwestiami i niezwy¬ kle istotną kwestię przyjemności, której doznają ci, którzy zwykle są nieuprzywilejowani, a którzy stają z systemem do potyczki na znaczenia. Według autora, od¬ czucie przyjemności w kulturze popularnej powstaje zazwyczaj na dwa sposoby; albo przez ucieczkę od znaczeń dominujących (wówczas zwykle odnosi się do ciała), albo przez produkcję znaczeń nowych (i wtedy powstają one w odniesieniu do relacji społecznych o charakterze dominującym). Odwołując się do Barthesa, Fiske podkreśla, że przyjemności kultury popularnej rzadziej mają charakter plai¬ sir, która swe źródło ma w kulturze, a ta — pisana przez wielkie „K" — definio¬ wana jest przez twórców i depozytariuszy systemu, a zatem jest to przyjemność „produkowana" społecznie i ma źródło w dominującej ideologii. W sferze kul¬ tury popularnej króluje doznanie przyjemności typu jouissance, która związana jest z przyjemnościami ciała, odpowiada fizycznemu odczuwaniu przyjemności, doświadczana jest przez zmysły, a jej charakter jest ekstatyczny, bliski rozkoszy. Fiske twierdzi, że takie zatracenie siebie w tej przyjemności oznacza tym samym, iż porzuca się podmiotowość skonstruowaną w relacji do zasad społecznych, co zarazem świadczy o uchylaniu się od dominującego wpływu owych znaczeń. W tym właśnie leży źródło przyjemnościplaisir (Fiske, 1991, s. 50, 54, 56). Przyjemności kultury popularnej są o tyle wyjątkowe, że rodzą się dzięki mo¬ com twórczym uczestników kultury — nie są to treści przyjęte z zewnątrz, otrzy¬ mane od systemu dominującego i tylko przyswojone (w takim wypadku mamy �Joanna Jessa 90 do czynienia z przyjemnościami typu plaisir, czyli przyjemnościami zrozumie­ nia, uczestnictwa, kompetencji). Przyjemność jouissance — jakkolwiek wyzwa­ lająca — nie ma charakteru trwałego i nie będzie prowadzić do zamiany systemu, spowoduje raczej, że wewnątrz niego będą istniały obszary takich „popularnych rozkoszy". Pojawianie się ulotnych, fizycznych przyjemności może uskrzydlać ich głównego aktora, jednak niekoniecznie może wywoływać w nim ochotę, by zmieniać rzeczywistość go otaczającą, a nawet by uważać j ą za niewłaściwą. Ta sama jednostka może jednocześnie korzystać z obu typów doświadczania przy¬ jemności; może uczestniczyć w kreowaniu znaczeń na polu kultury popularnej i być zwolennikiem dominującego układu społecznego. Jednak to, co szczególne w doświadczeniu przyjemności jouissance, i co mocno podkreśla Fiske, to prze¬ konanie, że jouissance daje tyle przyjemności, ponieważ wywołujące je znacze¬ nia są tworzone bezpośrednio przez jednostkę, a nie są otrzymywane z zewnątrz. Należy tu także dodać, że oba typy przyjemności są ze sobą mocno splecione, ponieważ przyjemność kultury popularnej związana z unikaniem treści ideolo¬ gicznych albo z produkowaniem znaczeń nowych nie miałaby miejsca, gdyby dana jednostka nie była na tyle kompetentna, aby odczytać znaczenia systemowe. Zatem, jak mówi Fiske: „Umiejętność doświadczenia zatracenia siebie w jouis¬ sance jest powiązana z przyjemnością plaisir, przyjemnością wspólnej tożsamo¬ ści i znaczeń" (Fiske, 1991, s. 55). Za najlepszy przykład może posłużyć postawa wielu konsumentów, którzy lubią kupować w sklepach z odzieżą używaną. Czerpią przyjemność z osobistego przedefiniowania rzeczy, które wcześniej przez kogoś innego zostały skazane na porzucenie w lamusie. Potrafią za ich pomocą wywołać znaczenia zarówno opo­ zycyjne (np. subkulturowe), jak i te, które są bardzo podobne do tych upowszech¬ nianych przez dominujące mody — jednak w przypadku rzeczy z tak zwanych lumpeksów są to znaczenia przydane wyłącznie przez tę osobę, która daną rzecz wyszukała . Zacytuję charakterystyczną wypowiedź : „Lubię chodzić po ciucholandach. Wygrzebywać, wyszukiwać «czegoś innego» albo po prostu coś potem z tego jeszcze innego zrobić (...). Lubię zakupy w ciucholandach i zawsze za­ zdrościłam mojej córce, bo ona miała taki zmysł. Ona wchodziła, mogła szmaty 8 8 9 Podczas przeprowadzonych przeze mnie badań zaobserwowałam, że pytanie o kupowanie rzeczy w sklepach z odzieżą używaną budzi duże zawstydzenie i konsternację, zwłaszcza u osób uboższych, które korzystają z oferty takich miejsc, bo zmusza je do tego konieczność życiowa. Kupowanie w skle¬ pach z używaną odzieżą w ich przypadku działa jak stygmatyzacja. Respondenci, którzy pod tym wzglę­ dem mają możliwość wyboru, mówią o tym raczej bez zażenowania, a dzielą się na przeciwników bądź sceptyków oraz zwolenników, którzy cenią sobie możliwość kupienia rzeczy tańszych i nietypowych, takich, których nie można dostać w sklepach z produkowaną masowo odzieżą. W tej ostatniej grupie można znaleźć wiele osób, które czerpią przyjemność z kreowania nowych treści z rzeczy skazanych na porzucenie. Dodam, że nie prowadziłam na ten temat systematycznych badań. Wypowiedzi, które przytaczam, pochodzą z forum internetowego i z badań, które prowadziłam nad kulturą konsumpcyjną w latach 2004-2005 wśród osób w wieku 18-48 lat w wybranych ośrodkach miejskich i wiejskich. W sumie uzyskałam 207 wywiadów. Przytaczam zapisy dosłowne, bez poprawek stylistycznych. 9 �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" 91 przerzucać na każdą stronę (...) i zawsze coś dla siebie wyszukała. Ma taki ta­ jemniczy zmysł [Co Pani lubi w tego typu zakupach? — J.J.]. Samo przegrzebywanie, że czasami mnie już ręce bolą, bo to przecież ciężkie rzeczy. Nie kupuję ich dużo. Czasami jakieś spodnie, jakaś firanka, jakaś stara koronka, to może być czapka jakaś śmieszna, której można na przykład jakiś wzór wykorzystać do cze­ goś innego... naprawdę różnie. Kiedyś na przykład znalazłam w ciucholandzie ja­ kąś rzecz, o której babka [sprzedawczyni — J.J.] w ogóle nie wiedziała, do czego ona jest. Okazało się, że to było ubranko dla psa. (...) [Te zakupy] odstresowują mnie. (...) Jest to też forma spędzania wolnego czasu" . Z powyższym cytatem korespondują wypowiedzi, które padły w na jednym z forów internetowych na temat „Ciucholandy" . „Ja też mam taką troszkę artystyczną naturę, uwielbiam coś przerabiać, upiększać, szyć... Z tego wychodzą naprawdę niepowtarzalne rze­ czy... faktycznie tam można znaleźć «surowiec» na wszelkiego rodzaju domowej roboty cudeńka" (napisane przez: „Jovanka", 12.02.2005). 10 11 Jeszcze jako nastolatka (dawno, dawno temu) te całe ciucholandy były strasznie modne i kolejki pod sklepem (jak była nowa dostawa) dorównywały tym po papier czy mięso w komunie. I byłam w takich sklepach dość często, nigdy nie miałam zbyt wiele pieniędzy na kupowanie sobie ciuszków, a że umiem szyć, przerabiać i mam mamę, która to robi dużo lepiej niż ja, umie też szydełkować i na drutach dziergać, a babcia robi to jeszcze szybciej, więc dla mnie to był raj. Miałam su¬ kienki na imprezy tylko w pojedynczych egzemplarzach, piękne, niepowtarzalne, wieczorowe kreacje i wiedziałam, że nikt takich nie będzie miał poza mną, wyko­ pałam kiedyś nawet bluzkę Diora i torebkę Valentino, spodnie Versace i Diesela. Wszystko dawałam do pralni lub sama prałam jak się nadawało, a co najśmiesz¬ niejsze za te wszystkie zakupy miałabym czasem może jedną bluzkę lub tylko jej rękawy („Monique", 15.02.2005). „Ja czasem lubię sobie pobuszować w ciuchlandzie, tam naprawdę można zna¬ leźć fajne rzeczy, inne niż te w sklepach często szyte na jedno kopyto" („wiewi", 26.11.2004); „Według mnie te sklepy powoli stają się jedną z niewielu opcji dla ludzi, którzy nie chcą wyglądać jak szara masa na ulicach" („Isia", 27.11.2005). Łatwo zauważyć, iż osoby cytowane powyżej znajdują przyjemność w kilku podstawowych aspektach związanych z zakupami w sklepach z używaną odzie¬ żą. Przede wszystkim jest to samo poszukiwanie, które — jak wskazują wypo¬ wiedzi — wiąże się z elementem niespodzianki, zaskoczenia, niepewności, oraz aspekt „odzyskiwania" tej rzeczy, ewentualnego jej przerobienia, dostosowania do oczekiwań danej osoby i użycia w nowym kontekście, z zastosowaniem no¬ wych znaczeń. Ta przyjemność — jouissance — nie byłaby możliwa, gdyby oso¬ by wypowiadające się nie były świadome znaczeń dominujących, a zatem, nie znały przyjemności plaisir. 10 11 Wywiad przeprowadzony w Zakopanem w 2004 r. Internetowe forum dyskusyjne: http://www.netwesele.pl/forum/. �Joanna Jessa 92 Zapytane o opinie na temat swoich klientów (głównie kobiet) osoby sprze­ dające na Rynku Łazarskim w Poznaniu , gdzie zwykle jest kilkanaście stoisk z używaną odzieżą, także dają do zrozumienia, że panie, nabywając taką odzież, szukają swego rodzaju „wolności symbolicznej". Kupują bowiem nie tyle ze względu na niską cenę odzieży (ta na większości łazarskich stoisk nie jest szcze¬ gólnie korzystna), co raczej szukają w rzeczach potencjału, który można zamie¬ nić na szereg nadawanych subiektywnie znaczeń. W oczach kupców klientki są pomysłowe (tak stwierdziło 5 osób — 38%), szukają czegoś wyjątkowego (7 osób — 54%), liczą na tzw. „okazję", coś niepowtarzalnego (8 osób — 61%), lubią rzeczy używane, bo wiedzą, że są jedyne w swoim rodzaju — w sklepach nie można takich znaleźć, więc nie ma prawdopodobieństwa spotkania osoby ubranej tak samo (11 osób — 85%), szukają wśród tych rzeczy ubrań, które są oryginalne, niebanalne i pomysłowe (6 osób — 46%). Wszyscy sprzedawcy oce¬ niają także (choć to wrażenie bardzo subiektywne), że co najmniej połowa ku¬ pujących to osoby średniozamożne, a zatem takie, które mogłyby robić zakupy w typowych polskich sklepach dostosowanych do „średniego" klienta; cztery osoby (31%) stwierdziły, iż ich klientami są także osoby zamożne. Zatem han¬ dlujący wskazują na postawę aktywną klientów, kreatywność i zaangażowanie. Zaprezentowana w powyższym artykule perspektywa populizmu kulturowego ma oczywiście dość jednostronny charakter. Przedstawienie rzeczywistości popkulturowej jako starcia dominującego systemu ideologicznego z wymykającymi się mu konsumentami jest niewątpliwie znacznym uproszczeniem. Jednak sądzę, że dla potrzeb analitycznych może być ono bardzo przydatne. Dlatego, mimo że rzeczywistość nie jest tak prosta, warto pamiętać o perspektywie wypracowanej przez „populistów" z Fiskem na czele. 12 Słowa kluczowe: kultura konsumpcyjna, konsumpcjonizm, kultura popularna, kon­ sumenckie taktyki i strategie, populizm kulturowy, studia kulturowe BIBLIOGRAFIA Bauman Z. 2000 Globalizacja: i co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. Certeau M . de 1984 The Practice of Everyday Life, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. 12 Na Rynku Łazarskim w Poznaniu, w kwietniu 2005 roku, przeprowadziłam 13 ankiet wśród osób handlujących używaną odzieżą. Ankietowani zostali uprzedzeni o tym, iż pytania mają dotyczyć ich su­ biektywnej oceny tego, jakimi kryteriami mogą kierować się ich klienci. Liczby odpowiedzi na przyto¬ czone w tekście pytania odpowiadają tylko stwierdzeniom: „tak myśli większość moich klientów" albo „tak myślą wszyscy moi klienci"; pominęłam odpowiedzi, które wskazywały na mniejszość klientów. �Konsumenckie potyczki o „laur semiotyczny" Eco U . 1999 93 Semiología życia codziennego, Czytelnik, przeł. J. Ugniewska, P. Salwa, Warszawa. Fiske J. 1987 Television Culture, Routledge, New York. 1991 Understanding Popular Culture, Routledge, London, New York. 1995 Reading the Popular, Routledge, London, New York. Goban-Klas T. 2001 Media i komunikowanie masowe: teorie i analizy prasy, radia, telewizji i Internetu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Hall S., Jefferson T., eds. 1991 Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-War Britain, Routledge, London. Hebdige D. 1979 Subculture: The Meaning of Style, Routledge, London, New York. Staszewski W. 2004 Raport o polskim złodziejstwie, http://serwisy.gazeta.pl/df/2029020,34467, 2343165.html. Storey J. 2003 Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody, przeł. J. Barański, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków. Strinati D. 1998 Wprowadzenie do kultury popularnej, przeł. W. Burszta, Zysk i S-ka, Poznań. http://www.netwesele.pl/forum/ Joanna Jessa CONSUMER STRUGGLE FOR „SEMIOTTC L A U R E L S " (Summary) The article discusses the prospects of „cultural populism" (which was popularized within the framework of cultural studies), with special emphasis on John Fiske's ideas. This is a point of view, which helps to notice a creative or even subversive potential of the members of popular and consumer culture. This article discusses the concept of stra­ tegies and tactics advanced by Michel de Certeau, which was used by Fiske. These strate­ gies belong to the area of activities taken by the dominant system, for example to persuade the consumer to use specific proposals. The consumer can approach these strategies with a number of tactics, which, although being temporary and not threatening the system, �94 Joanna Jessa can be considered an important area i n which the subjective semiotic creativity takes place. By using these tactics the consumer can undermine system meanings, renegotiate them and even use a stratagem to obtain signs (things) that have a high symbolic status. Tactics are accompanied by the jouisssance pleasure, which unlike the plaisir pleasure, is experienced by senses and generated when the dominant influence of social principles is avoided. Key words: consumerism, consumer culture, popular culture, consumer tactics and stra¬ tegies, cultural populism, cultural studies � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c32be050c9a7562c85d052453cc077f5.pdf 4a315bff80dad65748082d42d3e22fed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Zawistowicz-Adamska, Kazimiera (1897-1984) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4806 Title A name given to the resource Projekt "etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i jego wspólczesne zastosowania / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kafar, Marcin Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MARCIN ANDRZEJ KAFAR Łódź PROJEKT „ETNOGRAFII DOŚWIADCZENIA" K A Z I M I E R Y ZAWISTOWICZ-ADAMSKIEJ I JEGO WSPÓŁCZESNE ZASTOSOWANIA 1 Wstęp Jakiś czas temu dotarła do mnie Społeczność wiejska. Doświadczenia i roz­ ważania z badań terenowych w Zaborowie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Książkę dostałem od kolegi, etnologa, który — czytając fragmenty notatek tere­ nowych robionych przeze mnie na potrzeby doktoratu — doszukał się zbieżności form narracyjnych stosowanych w moim tekście i tekście Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Po zaledwie wstępnym przekartkowaniu paru wybranych na chybił trafił rozdziałów, potwierdziło się to spostrzeżenie mojego kolegi, a po głębszej analizie treści Społeczności wiejskiej stało się jasne, iż znajdę w tym dziele także niezwykle cenne wskazówki dotyczące metody i — w nieco mniej¬ szym zakresie — technik prowadzenia badań terenowych pomocnych w realiza¬ cji mego projektu. W dalszej części szkicu postaram się wyjaśnić, na czym polega zaproponowa­ ne przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską podejście do problemu badania „spo­ łeczności wiejskiej" oraz zastanowię się, jak perspektywa badawcza założycielki Katedry Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego koresponduje z perspektywą, jaką przyjąłem w moich własnych badaniach, dotyczących społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych. Innymi słowy, spróbuję pokazać, jakiego rodzaju „duchowe pokrewieństwo" (Wejland, 2001, s. 7) wiąże mnie z Kazimierą Zawistowicz-Adamską i jakie inspiracje czerpię z wyłożonej przez nią wizji uprawiania etnografii. 1 Niniejszy tekst prezentowany był po raz pierwszy w październiku 2006 r. w ramach seminarium doktoranckiego odbywającego się w Zakładzie Teorii i Badań Kultury Współczesnej Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Chciałbym podziękować wszystkim uczestnikom seminarium (szczegól­ nie zaś prof. Grażynie Ewie Karpińskiej i prof. Andrzejowi Pawłowi Wejlandowi, promotorowi mojej rozprawy doktorskiej) za wszelkie uwagi na temat tego tekstu. Osobne wyrazy wdzięczności przekazuję prof. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej za jej komentarze i poświęcenie cennego czasu na lekturę roboczej wersji mego szkicu, a także Robertowi Dzięcielskiemu, dzięki któremu bliżej zainteresowałem się Społecznością wiejską. �Marcin Andrzej Kafar 112 Zapomniane dzieła i myśli, czyli o sile naukowej „skotomy" Olivera Sacksa metafora „skotomy" Zanim przejdę do omówienia wskazanych wyżej problemów, chciałbym przedstawić parę uwag natury bardziej ogólnej, które, jak sądzę, będą dobrym wprowadzeniem w interesujące mnie zagadnienia. Rzecz dotyczy „skotomy", czyli mroczka pamięci naukowej. Metaforą skotomy w kontekście dyskusji nad dziejami nauki jako pierwszy posłużył się brytyjski neurochirurg Oliver Sacks. W wydanym w latach 90. ubie­ głego wieku artykule Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce (Sacks, 1996b) skotoma pojawia się jako zwornik kilkunastu historii, w których autor tropi za¬ wiłe drogi odkryć naukowych. Pomimo tego, że Sacks sięga po przykłady z nauk ścisłych — medycyny, fizyki, chemii, to jego spostrzeżenia mają charakter uni¬ wersalny, odnoszą się bowiem do istoty myślenia naukowego jako takiego. We¬ dług Sacksa, kiedy zastanawiamy się nad 2 historią idei, możemy patrzeć wstecz lub do przodu: możemy tropić wcześniejsze etapy, przeczucia bądź antycypacje dzisiejszych poglądów, ale możemy też skupić się na ewolucji — skutkach i konsekwencjach — tego, w co wierzyliśmy kiedyś. Tak czy inaczej, historia ta może nam się objawić jako kontinuum, postęp, rozwój —jak w przypadku drzewa życia. Wszelako często okazuje się, że fakty nie mają nic wspólnego z majestatycznym rozwojem i nie świadczą o jakiejkolwiek ciągło­ ści (...); historie (...) pokazują, jak osobliwe, skomplikowane, sprzeczne i irracjo­ nalne bywają procesy odkrycia naukowego (...). Lecz mimo to spoza meandrów i anachronizmów, spoza przypadków i łutów szczęścia wyziera tu może jakiś ogól¬ ny wzór (Sacks, 1996b, s. 93). Zdaniem autora Antropologa na Marsie, wzór ten najlepiej oddaje właśnie metafora skotomy. Naukowe skotomy — co przekonująco stwierdza Sacks, przedstawiając kolejne historie — to pewnego rodzaju, uwarunkowane kultu¬ rowo i społecznie, „dziury pamięci", ujawniające się nader często na różnych etapach odkryć dokonywanych we wszystkich dziedzinach wiedzy. Należą do nich wszelkie odkrycia „przedwczesne" i teorie odosobnione, pojawiające się poza szerszymi odniesieniami i kontekstami obowiązujących w danym czasie paradygmatów naukowych. Skotomami mogą być także, powołane do życia nie2 Decyduję się na używanie słowa „skotoma" zamiast „mroczek", odchodząc tym samym od ścieżki wybranej przez tłumacza artykułu Sacksa (1996b). Sądzę, iż dzięki takiemu zabiegowi pozostaję bliższy intencjom samego Sacksa, który odwołał się do angielskiego terminu scotoma, próbując wykorzystać jego łaciński (scotoma: niewyraźne widzenie) oraz grecki źródłosłów (skotoma: zawrót głowy; skotos: ciemność, cień; skotoun: zaciemniać). Współcześnie termin „skotoma" stosowany jest w nomenklatu¬ rze medycznej, gdzie służy określaniu zaburzeń wzrokowych, związanych z zamgleniami i plamami (mroczkami) w polu widzenia. Tłumaczenie ang. scotoma na pol. „skotoma" zastosowano już w przy¬ padku innego tekstu Sacksa (1996a). �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 113 kiedy zupełnie przypadkowo, trafne intuicje, które, nim zostaną na dobre wpro­ wadzone w intelektualny krwiobieg, są z różnych przyczyn osobliwie pomijane i przepadają na długi, długi czas, by później nagle i niespodzianie okazać się głęboko odkrywczymi i znakomicie pasującymi do nowoczesnych ujęć określo­ nych problemów. Społeczność wiejska jako przykład „skotomy" w myśleniu etnograficznym Gdy przyjrzymy się bliżej losom Społeczności wiejskiej, skojarzenia z Sacksowską skotomą nasuwają się bardzo wyraźnie. Co za tym przemawia? Jak dotychczas praca Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej pozostaje na grun¬ cie etnologicznym prawie zupełnie niezauważana, albo lepiej powiedzieć, że jest zauważana w stopniu niewystarczającym w stosunku do możliwości wielości odczytań, jakie daje. Kłopot polega na tym, że Społeczności nie uznaje się na „salonach akademickich" za dzieło znaczące, nie czyta się jej na co dzień i nie omawia „wzdłuż i wszerz", jak czyni się to obecnie choćby w odniesieniu do prac Geertza, Clifforda, Hastrup i innych popularnych i uznanych za wiodących przedstawicieli światowej antropologii. W bibliografii załączonej do dostępnych w Internecie programów studiów dla kierunków nauk społecznych i humani­ stycznych (antropologii, etnologii, socjologii) na pracę Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej natrafiłem zaledwie dwa razy ! Szkopuł w tym, że owe dyspozycje programowe nie korespondują nawet pośrednio z kwestiami, które, moim zdaniem, samej Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, gdy pisała Społeczność, wydawały się najistotniejsze. O ile brak większego zainteresowania dziełem Zawistowicz-Adamskiej jest stosunkowo łatwo wytłumaczalny, gdy patrzymy na programy kursów akademi¬ ckich (zależą one w dużej mierze od określonych profilów studiów i arbitralnego doboru literatury, dokonywanego przez wykładowców), o tyle bardziej zastana¬ wiające może być pełne bądź częściowe pomijanie lub, jak powiedziałby Oli¬ ver Sacks, pokrywanie mrokiem treści Społeczności wiejskiej w rozważaniach antropologów bliżej zainteresowanych na przykład metodą Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej . Katarzyna Kaniowska pisze o Społeczności dopiero w studium teoretyczno-metodologicznym Opis — klucz do rozumienia kultury (1999). Wy3 4 3 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego umieścił j ą — obok obszernej literatury dotyczącej metody funkcjonalnej Bronisława Malinowskiego — w module „Metody interpretacji w etnologii — funkcjonalizm", w drugim zaś przypadku I . Bukraba-Rylska wskazała na fragmenty Społeczności wiejskiej poświęcone pracy w gospodarstwie, rzemiośle i migracji oraz pomocy sąsiedzkiej jako rodzaju kapitału społecznego. Wspomniane tematy realizowane są w ramach zajęć semi¬ naryjnych zatytułowanych „Wieś i mieszkańcy wsi w badaniach socjologicznych". Mam na myśli wydany w 1988 roku artykuł K. Kaniowskiej, zatytułowany Rozważania o meto­ dzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Kaniowska, 1988), w którym również nie znalazłem żadnego odniesienia do Społeczności wiejskiej. 4 �114 Marcin Andrzej Kafar powiada się o Społeczności wiejskiej w kontekście związków między opisem antopologicznym a typem świadomości badawczej i na tym tle poszukuje powiązań tekstów antropologicznych z literaturą, dopatrując się w Społeczności cech gatun¬ ku dokumentu-powieści (Kaniowska, 1999, s. 162-163). Propozycja Katarzyny Kaniowskiej jest godna odnotowania przede wszystkim dlatego, iż należy do bardzo nielicznych prób krytycznego odczytania Społeczno¬ ści wiejskiej. W moich poszukiwaniach choćby śladów takiego podejścia odna¬ lazłem — prócz wspomnianego wyżej — zaledwie tylko jeden wart zaznaczenia trop — artykuł Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, wydany w zbiorze materiałów z sesji poświęconej pamięci Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988). W owym eseju trafnie ukazane są wymiary Społeczności wiejskiej, pozwa¬ lające sytuować tę książkę w płaszczyźnie dzieła literacko-naukowego. Ewa Nowina-Sroczyńska odnajduje w nim — sięgając do ustaleń Michaiła Bachtina — re¬ guły powieści dydaktycznej, skonstruowanej w oparciu o igurę „dojrzewającego człowieka". Zabieg taki pozwolił Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej wnieść do tekstu niezwykle istotny element dynamiki, wewnętrznego ruchu narracyjnego. Ujawnia się on zarówno w formie, budowanego w dłuższym odstępie literackiego czasu, portretu autobiograicznego autorki, jak i w postaci „konstelacji ludzkich", złożonych z portretów mieszkańców Zaborowa. Dla Ewy Nowiny-Sroczyńskiej Społeczność to jednak nade wszystko przykład bardzo osobistego zapisu doświad¬ czenia terenowego. Jej zdaniem, „Powstawanie takich zapisów mogłoby mieć dla naszej antropologii walor szczególny — choćby ukazywania zmagań z metodą, z wątpliwościami" (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 31). Te zaś, co doskonale wie¬ dzą wszyscy uprawiający etnograię wspartą o badania terenowe, składają się na naszą etnograiczną codzienność i decydują o tak ważkich kwestiach, jak tożsa¬ mość antropologiczna czy granice poznania antropologicznego. Trafne spostrzeżenia Ewy Nowiny-Sroczyńskiej nie znalazły do tej pory od¬ dźwięku w kręgu polskich antropologów. Dlaczegóż tak się stało? Czyżby, po¬ dobnie jak sama Społeczność wiejska, pojawiły się zbyt wcześnie, czyżby były, parafrazując myśl Clifforda Geertza komentującego doniosłe ustalenia Thomasa Kuhna na temat paradygmatów w nauce, właściwym głosem wyrażonym w nie¬ właściwym czasie (Geertz, 2003, s. 200-209)? Kuhn w swym monumentalnym dziele Struktura rewolucji naukowych przekonuje nas, iż „uprawianie nauki (...) oraz dokonywane w nauce rewolucje są jak najbardziej związane z istnieniem określonych społeczności" (Kuhn, 2001, s. 301) tworzonych i podtrzymywanych przez naukowców. Ewa Nowina-Sroczyńska należy do pokolenia badaczy kultu¬ ry poszukujących inspiracji między innymi w lekturach z zakresu teorii literatu¬ ry i semiotyki — prądów intelektualnych jakże mozolnie torujących sobie drogę ku uznaniu ich w antropologii polskiej przełomu lat 70. i 80. ubiegłego wieku za prawomocne narzędzia opisu i interpretacji zjawisk kulturowych. Mieszczą się one — obok strukturalizmu, fenomenologii, różnych odmian hermeneutyki i antropologii symbolicznej — w nurcie „nowego paradygmatu antropologii", ku �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 115 któremu ciąży także autorka Podróży do Zaborowa. Swoim postulatem potrzeby zwrócenia uwagi na „literacką strukturę" dzieła o Zaborowianach i ich relacjach z etnografką wyraźnie łamała ona wcześniejszy, reprezentowany przez przed­ stawicieli „starego paradygmatu etnografii", schemat myślenia o Społeczności wiejskiej jako pracy poświęconej w głównej mierze próbie nakreślenia „mapy" stałych cech badacza terenowego (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Kwintesen­ cję takiego wzoru myślenia na temat tej książki, a szerzej — myślenia o idealnym typie badacza, znajdujemy w artykule Marcina Piotrowskiego Metoda badań te­ renowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczes­ nego badacza (1988). Społeczność wiejska widziana w tej perspektywie to „va¬ demecum postaw badacza terenowego", służące „edukowaniu" kolejnych „rzesz" młodych etnologów, noszących się z zamiarem wyruszenia w teren. To jednocześ­ nie, dodajmy, vademecum redukujące złożoną strukturę Społeczności wiejskiej do poziomu podręcznika-świadectwa pisanego przez „bywałą w terenie", a przez to wiarygodną etnografkę. Z takim dosłownym czytaniem Społeczności mieliśmy do czynienia mniej więcej od początku lat 60. do końca lat 80. X X wieku, co wpłynę¬ ło na wykształcenie się jednostronnych, spetryikowanych sądów na temat pracy Kazimiery Zawistowicz. Kolejna dekada przyniosła malejące stopniowo zaintere­ sowanie Społecznością wiejską, aż do niemal całkowitego jej zapomnienia . Sytuacja macoszego traktowania tej książki trwa do dziś, a można j ą powiązać z tendencją widoczną na gruncie współczesnej etnologii polskiej przynajmniej w ciągu ostatnich dwóch dekad. Chodzi o proces (widoczny szczególnie wyraź¬ nie w dorobku młodych adeptów etnologii i antropologii) coraz częstszego się¬ gania ku źródłom zachodnioeuropejskim i amerykańskim, w celu odnajdywania w nich nowych, atrakcyjnych, chwytliwych retorycznie ujęć kultury, sposobów jej badania i opisywania. Tendencji tej towarzyszy jednoczesne zarzucanie stu¬ diów nad klasycznymi polskimi pracami etnograicznymi. Wydaje się, iż postawa taka jest tyleż cenna (daje wszelako rozeznanie w róż¬ nych prądach umysłowych), co niebezpieczna, gdyż, jak dobitnie pokazują to w celnych komentarzach Czesław Robotycki (Robotycki, 1995) i , w ślad za nim, Katarzyna Kaniowska (Kaniowska, 1999, s. 140-142), nierzadko prowadzi (w przypadku braku wystarczająco pogłębionej refleksji i koniecznej dozy kryty­ cyzmu) na poznawcze manowce. Dlatego też tak ważne są dziś głosy przypomi¬ nające, iż warto utrwalać i pielęgnować w sobie przekonanie, że 5 z twórczości klasyków mamy wciąż jakiś pożytek, (...) [gdyż — przyp. M.A.K.] w swoim odczytaniu kultury zawarli już oni coś, do czego my — pamiętając lub nie pamiętając o ich pierwszeństwie — po swojemu dochodzimy po latach, że przedsta­ wili coś, co w dzisiejszym antropologicznym horyzoncie wydaje się ciągle świeże i inspirujące, a w każdym razie warte naszej uwagi (Wejland, 2001, s. 7). 5 W trakcie rozpoczętych przeze mnie w 1992 roku studiów etnograficznych nie omawialiśmy tej książki na żadnych z zajęć kursowych. �Marcin Andrzej Kafar 116 Być może pożyteczne zatem byłoby zastosowanie strategii pośredniej, pole­ gającej na połączeniu nowego ze starym, wejrzeniu w myśli klasyków etnografii polskiej przy wsparciu współczesnej myśli etiologicznej, także tej o rodowodzie zachodnim? I być może dopiero takie właśnie podejście spowoduje usunięcie owej Sacksowskiej skotomy, którą naznaczone są, jak podpowiada intuicja, nie tylko — czekające od ponad pół wieku na pełniejsze odczytanie (czyt.: twórcze wykorzy­ stanie) — idee zawarte w Społeczności wiejskiej, ale także inne niesprawiedliwie zapomniane dzieła i ich twórcy . W dalszej części opowieści o Społeczności wiejskiej postaram się pokazać, na czym zasadza się specyfika rozumienia przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską istoty badań terenowych, z centralnym dla niego punktem doświadczenia badacza uwikłanego w kontakt z żywym człowiekiem (to bodaj najistotniejszy rys etnograii Zawistowicz-Adamskiej) i zastanowię się, dlaczego ma ono szansę wybrzmieć wyraźnie dopiero dziś, po bez mała sześćdziesięciu latach od prze¬ prowadzenia przez autorkę badań terenowych w Zaborowie i niemal pięćdziesię¬ ciu latach od ukazania się po raz pierwszy Społeczności . 6 1 O współczesnych możliwościach odczytania Społeczności wiejskiej Słów kilka o konstrukcji pracy Społeczność wiejska, sądząc po zamieszczonym w „Dodatkach" do niej „Pro­ jekcie opracowania materiałów Zaborowskich", początkowo miała przyjąć cha¬ rakter klasycznej monograii składającej się z następujących części: I. Doświadczenia i refleksje z badań terenowych. II. Zaborów jako środowisko. III. Historia ruchu emigracyjnego z Zaborowa od 80. lat ubiegłego stulecia [czyli X I X w. — przyp. M.A.K.]. IV. Wnioski ogólne. Według pierwotnego projektu, części I I i I I I miały mieć charakter bardzo moc¬ no rozbudowanych faktograficznie opisów dotyczących środowiska zaborow¬ skiego, stanu gospodarstw, instytucji (szkoły, kościoła, samorządu), kontaktów 6 Bardzo dobrym przykładem twórczego czerpania z klasycznej wiedzy etnologicznej jest praca R. Dzięcielskiego Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie (Dzięcielski, 2001). Jej autor sięga po koncepcje Jana Stanisława Bystronia, wykorzystując je do opisu i interpretacji zjawisk współczesnej kultury miasta. Tym samym autor Ludowych obrazów miasta znakomicie wpisuje się w zapoczątkowa­ ną jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku przez L. Stommę (kontynuowaną później przez C. Robotyckiego, Z. Benedyktowicza i in.) tradycję uprawiania etnologii w duchu „Bystroniowskim". Społeczność wiejską wydano dwukrotnie: w roku 1948 i ponownie, po kilkuletnim trzymaniu jej na indeksie, w 1957. 7 �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 117 Zaborowian z sąsiednimi wsiami, miastem i zagranicą oraz historii ruchu emi­ gracyjnego z Zaborowa i wpływu emigracji na środowisko wiejskie. Część I sta­ nowić zaś miała wprowadzenie, w którym autorka przedstawia refleksje z badań terenowych, dzieląc się wrażeniami dotyczącymi pierwszego zetknięcia z wsią, kłopotów z adaptacją w terenie oraz współżycia z mieszkańcami Zaborowa. Gdy jednak porównamy ów projekt ze spisem treści gotowej już książki, okaże się, że proporcje zostały w niej radykalnie odwrócone. Mocno okrojona zawartość części I I i III trafiła, razem z przypisami i załącznikami w postaci an­ kiet i kwestionariuszy, do „Dodatków". Na plan pierwszy wysunęły się natomiast opowieści o doświadczeniach terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej i to one stały się ostatecznie kamieniem probierczym Społeczności wiejskiej. „Opowieści z terenu" pomieszczone są w dwóch rozdziałach: „Zdobywanie wsi" oraz „Współżycie serdeczne", rozdziałach wyrosłych „z notatnika, prowa­ dzonego «na gorąco» podczas badań. Stąd ich nieco pamiętnikarski charakter " (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 14). 8 „Opowieść konfesyjna" i chronotop spotkania Kiedy zagłębimy się w treść tych rozdziałów, zauważymy, iż organizująca je zasada odpowiada regułom gatunku, który John van Maanen w głośnej pracy o typach narracji etnograficznych, Tales of the Field, określa mianem „opo­ wieści konfesyjnej" (confessional tale) (van Maanen, 1988). Jest ona formą narracyjną stosowaną w celu uwypuklenia w tekście osobistych odczuć bada¬ cza, jego zaangażowania emocjonalnego i szczególnej bliskości, jaką osiąga w kontaktach z ludźmi napotykanymi w trakcie pracy terenowej. „Opowieść konfesyjna" jest zawsze „bliska życiu" i może dlatego dominującym w niej chronotopem, na co zwraca uwagę Martyn Hammersley, jest bardzo często chronotop spotkania (Hammersley, 1998, s. 24). Podług Michaiła Bachtina: [motyw] spotkania jest jednym z najbardziej uniwersalnych motywów nie tylko w literaturze (trudno znaleźć utwór zupełnie go pozbawiony), lecz również w innych dziedzinach kultury, a także w rozmaitych sferach życia publicznego i prywatnego. W dziedzinie nauki i techniki, w których panuje myślenie czysto pojęciowe, nie ma motywów jako takich; przybliżonym ekwiwalentem motywu spotkania jest tu- 8 Można przypuszczać, że specyficzna literacka forma Społeczności została w pewnym sensie „wy­ muszona" koniecznością odtwarzania z pamięci tego, co znajdowało się w notatniku Kazimiery Zawi­ stowicz-Adamskiej. Zgodnie z informacją, jaką otrzymałem od prof. Marii Wieruszewskiej, oryginalne zapiski z Zaborowa nie przetrwały wojennej zawieruchy, a tekst powstał za namową Marii Dąbrowskiej, doceniającej pisarskie uzdolnienia ich autorki. �Marcin Andrzej Kafar 118 taj pojęcie kontaktu. W mitologii i religii motyw spotkania odgrywa, rzecz jasna, ogromną rolę: w sakralnej tradycji, w Piśmie Świętym (zarówno w chrześcijaństwie — w Ewangeliach, jak i w buddyzmie), w rytuałach; łączy się też z innymi motywa­ mi, na przykład z motywem „objawienia" („epifanii"). Motyw spotkania ma istot­ ne znaczenie w pewnych nurtach filozofii nie mających ściśle naukowego charakteru (na przykład w myśli Schellinga, Maxa Schelera, zwłaszcza zaś Martina Bubera). W instytucjach organizujących życie społeczne i państwowe [chronotop — przyp. M.A.K.] spotkania pojawia się nieustannie. Wszystkim znane są przeróżnie zorgani­ zowane spotkania społeczne i ich znaczenie (Bachtin, 1982, s. 295). Wśród nieprzebranej liczby tych ostatnich wymienić należy niewątpliwie także owe szczególnego rodzaju spotkania, jakimi są antropologiczne spotkania w tere­ nie. W przypadku Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej były to: pierwsze spotka­ nia z zaborowskimi kobietami; krnąbrną młodzieżą; spotkania z postaciami wyjątkowymi — dziadkiem, ciotką; spotkania weselne i pogrzebowe; spotka­ nia w zaborowskim Domu Ludowym; wreszcie, nastawione przede wszystkim na zbieranie danych etnograficznych spotkania codzienne w domach prywat¬ nych. One wszystkie stały się — pod wpływem procesu „przetwarzania" przez Ka­ zimierę Zawistowicz-Adamską doświadczenia na tekst, przyjmujący wpierw for­ mę notatek terenowych, później bardziej skomplikowaną kompozycyjnie formę książkową — głównymi, mówiąc językiem Bachtina, węzłami zawiązującymi akcję, łączącymi rozproszone i zagmatwane w realnym życiu zdarzenia w pre¬ cyzyjnie zorganizowaną tekstową całość, obejmującą przestrzeń i czas „etnogra­ ficznego terenu". Kazimiera Zawistowicz-Adamska w chronotopie „terenu" przedstawia siebie w sposób niejednorodny — jest etnografką w tradycyjnym tego słowa znaczeniu (ciąży na niej powinność zbierania materiałów empirycznych ), ale równocześnie jest też, zaangażowaną w życie tytułowej społeczności wiejskiej, uczestniczką odkrywanego i przeżywanego przez siebie świata: „często występują tu moje własne przeżycia (...) trudno mi było uniknąć tego, skoro pragnęłam przedstawić szczerze i po prostu dole i niedole badacza terenowego. Nie umiałam uczynić tego bezosobowo" — tłumaczy autorka (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). 9 Posłużenie się chronotopem spotkania, w sposób, w jaki robi to Kazimiera Zawistowicz-Adamska, przełamuje, moim zdaniem, konwencje opowiadania sto¬ sowane w tradycyjnych etnografiach, takich jak, wskazane przez Vincenta Crapanzano, The Winnebago Tribe Paula Radina (1990) czy Divinity and Experience 9 Bardzo wymowny jest w tym względzie opis wciągnięcia badaczki we współuczestniczenie w pro­ cesie rekrutacji zarobkowej Zaborowian (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 102-104). K. Zawistowicz-Adamska w czasie badań terenowych stawała niejako na rozdrożu między koniecznością sprostania wymogom nauki obiektywistycznej a moralną odpowiedzialnością za los ludzi, którzy obdarzali j ą swym zaufaniem. �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 119 Godfreya Lienhardta (1961), których odpowiednikiem na polskim gruncie jest na przykład praca Śladami Łemków Romana Reinfussa (1990). Teksty tego rodzaju przedstawiają pozaczasowe obrazy opisywanego w nich spo­ łeczeństwa. Łączą w sobie odłamki i drobiazgi społeczno-kulturowego materiału tak metodologicznie oraz teoretycznie racjonalizowanego, by odrzucić konwencje literackie i ograniczenia, jakie one narzucają. Społeczeństwo, kultura stają się kon­ tenerami, w których umieszczane są mało skonkretyzowane zdarzenia — abstrak­ cje społeczno-kulturowych procesów. Odnajdujemy tam minimalną ilość narracyj­ nego ruchu, a jeśli już jakiś się pojawi, to zazwyczaj tylko po to, aby posłużyć za przykład abstrakcyjnego procesu. Możemy powiedzieć, podążając za Bachtinem, że w takich tradycyjnych etnografiach wymiar przestrzenny chronotopu (...) domi­ nuje nad wymiarem czasowym (Crapanzano, 1992, s. 207). W wyraziście obecnym w Społeczności wiejskiej motywie spotkania widzi¬ my, iż nabiera on „rozmaitych konkretnych odcieni, między innymi emocjonalno-wartościujących" (Bachtin 1982, s. 294), pozwalających w pewnym sensie zrównoważyć wymiar przestrzenny i czasowy „opowieści konfesyjnej" i dzięki temu pchnąć ją, by jeszcze raz odwołać się do amerykańskiego badacza, z po¬ wrotem „ku życiu" (Crapanzano, 1992, s. 208). Spotkanie — zauważa Bachtin — „może być chciane lub niechciane, radosne lub smutne, czasem przerażające, może też być odbierane ambiwalentnie. (...) Należy zwrócić uwagę na ścisły związek motywu spotkania z takimi motywami jak rozłąka, ucieczka, pozyska¬ nie, strata itd. ( . ) . Szczególnie doniosłe znaczenie ma ścisły związek motywu spotkania z [chronotopem — przyp. M.A.K.] drogi («wielkiej drogi»)" (Bach¬ tin, 1982, s. 294). Przez myśl przemknęły własne żałobne wspomnienia. Zgasły, odpłynęły. Stały się dalekie i obce. Nieważne. Bo naraz poczułam się jakoś bezosobowo. Porwał mię ten tłum, wciągnął, omotał jednością czucia. Wrosłam weń bez reszty. Zagu­ bił się własny świat. Wszystko, co się tu dzieje, stało się proste i zrozumiałe: że można w jednej chwili zatracić siebie, że można cudzym bólem przepełnić serce, że poprzez ten ból zbratać się można z całym, dotychczas obcym tłumem, aż stanie się swój, bliski, tą bliskością jednolity i zwarty. Że zarazem będzie to wyzwolenie z samotności. W gromadce stojącej obok mnie zauważyłam jakiś niepokój. Starsi gospodarze coś szeptali między sobą, naradzali się. Rozdawali uczestnikom pogrzebu długie, woskowe świece. Trzymali ich całe naręcze. Spoglądali ku mnie i wyraźnie czu­ łam, że mówią coś o mnie. Aż jeden z nich nieśmiało podszedł do mnie i wręczył mi świecę. Pamiętam jego wzrok: była w nim dobrotliwa, ojcowska serdeczność. Nie bardzo wiedziałam, co mam z tym robić, ale jakieś troskliwe ręce w porę za¬ paliły tę świecę, osłaniały jej płomień i w odpowiedniej chwili wzięły j ą ode mnie. �120 Marcin Andrzej Kafar Z miejscowej inteligencji nikt więcej nie otrzymał tego daru, a przecież niektórzy zadomowieni byli w Zaborowie od wielu lat. Dobrze odczułam, że w ten sposób chcieli mię po swojemu uczcić, a zarazem zaznaczyć, że przyjmują mię do swojej zbiorowości. Bo wręczenie takiej świecy jest uhonorowaniem uczestnika pogrze­ bu, a zarazem podkreśleniem jego bliskiego stosunku do rodziny zmarłego. Uznali moją obecność pośród siebie w tym żałobnym dniu, który zgromadził wszystkich i wszystkich jednym smutkiem połączył. Uczynili to z serdeczną prostotą, może nie zdając sobie sprawy z tego, jak wielkim przeżyciem stał się dla mnie ten dzień (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 62). Po wyjściu z dusznej izby z trudem łapię oddech. Zachłystuję się mroźnym po­ wietrzem. Jestem przeziębnięta do szpiku kości, obolała i odurzona. Z doznanych wrażeń, czy ze zmęczenia. W plecach doskwiera nieznośny ból. Do domu szmat drogi — przez opustoszałą wieś i przez zawiane śniegiem błonia. I naraz zupełnie nieoczekiwanie, jakby poza moją świadomością, zrywa się we mnie krzyk buntu: że nie tak może wyglądać ludzkie istnienie! Taka starość! Czuję się jakby współ­ winna za to. Moje człowieczeństwo ugina się pod brzemieniem niedoli przytłacza¬ jącym tamto istnienie. Buntuję się przeciw pokornej determinacji tych nędzarzy i z goryczą powtarzam zasłyszane słowa: „a człowiek musi żyć", Musi żyć! Gło­ dować i ziębnąć! Pracować do ostatniego tchu i leczyć się gnojówką! Nazajutrz idę tam z małym zapasem „letkiego" jedzenia, choć wiem przecie, że to tak mało, tak śmiesznie mało w porównaniu z tym, czego tam potrzeba, by umniejszyć nędzę. Stara jest oszołomiona. Nie może zrozumieć. Tłumaczę jej raz i drugi, że to dla niej. Naraz zaczyna szlochać. Rozdzierający, histeryczny płacz wstrząsa nią całą. Obejmuje mię, czepia się moich rąk, nóg. Jest mi nieznośnie przykro. Wśród łkań rozróżniam pojedyncze słowa i nic nie mogę zrozumieć: — Że też na starość... taka łaska... Myślę, że przyjęła to jak jałmużnę i płacze z żalu nad sobą, że na to jej przyszło na starość. Z trudem wyzwalam się z jej objęć i zaczynam się tłumaczyć: — Nie gniewajcie się! Weźcie to! Jak od córki, jakby to któreś z dzieci od sie­ bie Wam przysłało. Uspokaja się powoli i ocierając oczy, mówi: — Bóg zapłać! Niech też Pan Jezus wynagrodzi! Człowiek na starość doczekał się pociechy! Pan Bóg łaskaw! Czym to kiedy spodziać się mogła takiej łaski... że ktoś się nade mną biedną ulitował, że przecie ktoś zadbał litosiernie... Zaczynam rozumieć. Więc o to chodzi! Przez całe życie nikt o nią się nie za­ troszczył, nie zaznała nigdy ludzkiej dobroci. Przypominają mi się słowa, zasłysza­ ne tu, w Zaborowie: „człowiek niezwyczajny, żeby do niego tak po dobroci". Opowiadam o tym gospodyni, u której mieszkam, najzacniejszej powierniczce moich wsiowskich kłopotów. Ale ona się nie dziwi. Kiwa tylko głową i mówi z przekonaniem: �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 121 — Tak, tak! Ludzie na wsi nie są przyzwyczajeni do miłosierdzia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 51-52). Przywołane cytaty są nie tylko dobrymi przykładami zastosowania konwen­ cji „opowieści konfesyjnej" wraz z charakterystycznym dla niej chronotopem spotkania. Znakomicie odzwierciedlają też klimat, jaki odnajdujemy w całej Spo­ łeczności wiejskiej, klimat na wskroś przesiąknięty ideą uprawiania, używając współczesnego języka, „zaangażowanej etnografii", etnografii, której rzecznicz­ ką w pełnym tego słowa znaczeniu (choć może jeszcze nie do końca świadomie) była Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Doświadczenie terenowe jako kategoria poznania Wróćmy jeszcze na chwilę do wątku sygnalizowanego nieco wcześniej, a mia­ nowicie wykorzystania przez autorkę Społeczności wiejskiej dziennikowych za¬ pisków w celu opowiedzenia o własnych doświadczeniach terenowych. O ile z dzisiejszej perspektywy zabieg taki wydaje się niemal oczywisty, o tyle zastosowanie go w czwartej dekadzie ubiegłego wieku nie było czymś powszech¬ nym i z całą pewnością wymagało sporej odwagi i ufności w słuszność tego przedsięwzięcia. Postawa mówienia w tekście naukowym w pierwszej osobie łamała bowiem jedno z podstawowych praw obowiązującego wówczas obiektywistycznego modelu poznania, podług którego, przypomnijmy, wiedza naukowa musi być obiektywna (badacz bada rzeczywistość wobec niego zewnętrzną i nie¬ zależną), racjonalna, a ponadto ugruntowana empirycznie (Kuligowski, 2003, s. 221). Wydaje się zatem, że Zawistowicz-Adamska, wyjawiająca przed nami szcze¬ góły uczestniczenia przez nią w życiu Zaborowa, stąpała po dość grząskim i nie¬ pewnym gruncie, o czym zresztą sama zdawała się doskonale wiedzieć. Stąd też, jak sądzę, biorą się, wypowiadane jakby w tonie usprawiedliwienia, słowa, iż „własne przeżycia" autorki pojawiają się zbyt często i są „słabą stroną opracowa­ nia" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Czy jednak mogła Kazimiera Zawistowicz-Adamska mieć inne, pozbawio¬ ne jakichkolwiek wątpliwości zdanie na temat podejmowanych zabiegów, skoro zastosowana przez nią forma doczekała się pogłębionej refleksji dopiero w siód­ mym dziesięcioleciu X X wieku? Dennison Nash i Ronald Wintrob, dokonujący analizy prac zachodnioeuropejskich i amerykańskich antropologów wskazują na początek piątej dekady X X wieku jako okres zalążkowych prób wypowiadania się etnologów w trybie bezpośrednich odniesień do subiektywnych doświadczeń terenowych (Nash, Wintrob, 1972). Początkowo są to jednak, należy podkreślić za Judith Okely, zakusy znajdujące wyraz w literaturze najczęściej nie związa¬ nej z oicjalnym obiegiem akademickim, wykorzystujące pozanaukowe formy �Marcin Andrzej Kafar 122 gatunkowe, takie jak dziennik, pamiętnik czy powieść, w którą często wplatano elementy autobiograficzne w postaci zmienionych, sfabularyzowanych wątków (Okely, 1992). Tymczasem w Społeczności wiejskiej mamy do czynienia z przy¬ kładem niczym nie zawoalowanego włączenia doświadczeń etnografki w przed¬ miot własnych badań. Trzeba żyć nie tylko wśród nich, ale z nimi, by dotrzeć do surowej prawdy ich życia. Stąd jeszcze dalej idący wniosek: trzeba odrzucić precz własny świat nawy­ ków, pojęć, reakcji. Nie mierzyć własną miarą tych ludzi „z innego świata". Zżyć się z nimi tak, by przejąć ich miarę pojmowania otaczających zjawisk. Wydaje się to na pozór trudne, ale tylko na pozór. Bo taką umiejętność wrośnięcia w środo¬ wisko zdobywa się z dnia na dzień wraz z postępem badań, które polegają nie na suchym rejestrowaniu dostrzeżonych zjawisk, ale na ich przeżywaniu. Aż staną się namacalne, żywe, pulsujące żywą krwią. I zrozumiałe (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 128; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Powyższy fragment wskazuje na niezwykłą antycypację przez Kazimierę Zawistowicz-Adamską poglądów popularyzowanych w antropologii światowej do¬ bre 30 lat później, przez autorów zaliczanych do zupełnie innej formacji niż ta, z której wyrosła. Na myśl przychodzą postacie takie jak Victor Turner, stosujący w praktyce badawczej metodę, mówiąc metaforycznie, „wsłuchiwania się w głos bębnów" afrykańskiego plemienia Ndembu (Turner, 1995) i promujący, w oparciu o filo­ zofię Wilhelma Diltheya, ideę doświadczeniowego i rozumiejącego „bycia" w te­ renie (Turner, 1985); Kirsten Hastrup (pisząca m.in. o doświadczeniu immersji kulturowej i jej wpływie na psychikę i ciało badaczki — Hastrup, 1990; 1995), Judith Okely (obrazowo pokazująca w swoich tekstach proces wielowymiaro¬ wego, całościowego „wrastania" antropolożki w przestrzeń badanego świata — Okely, 1992; 2005), by wymienić jedynie parę nazwisk z długiej listy badaczy zajmujących się w większym lub mniejszym stopniu problemem doświadczenia terenowego antropologów, rozumianego inaczej, niż proponował to kanon my¬ ślenia modernistycznego z kluczową dla niego kategorią „zaświadczającego Ja" (Geertz, 2000) . Katarzyna Kaniowska zauważa, iż „bodaj najistotniejszą zmianą w myśleniu o doświadczeniu jest we współczesnej antropologii ( . ) przekonanie, że jest to szczególna kategoria poznania. Samo doświadczenie staje się niejako swoistym poznaniem" (Kaniowska, 1999, s. 69). W podobnym tonie wypowiada się Kirsten Hastrup, która twierdzi, że dziś 10 fizyczna obecność w terenie nie jest już źródłem absolutnego autorytetu. Rodzaj uczestnictwa potrzebnego do określenia zdarzeń i pisania kultur nie może być dłu- 10 2004. Na temat złożonych procesów przekształceń terenowego habitusu antropologa por. Clifford, �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 123 żej pojmowany jako zwykłe „bycie" w terenie. To ostatnie implikuje proces „sta­ wania się" (becoming). „Stawanie się" jest metaforą oddającą ten rodzaj uczestni­ ctwa, które nigdy nie będzie dokończone (...). Nie znaczy to, iż antropolog staje się identyczny z badanymi przez niego „innymi". ( . ) koncepcja „stawania się" niesie ze sobą otwarcie się na odmienną rzeczywistość i dopuszczenie zmiany „ja". Antropolog nigdy nie jest całkiem zatopiony w innym świecie, ale nie jest też tym samym, kim był, zanim wszedł do niego. Zmiana jest czasem tak fundamentalna, że trudno niekiedy postrzegać badacza terenowego jako tożsamego ze swym daw¬ nym „ja" (Hastrup, 1995, s. 19). Jakże pokrewne, a zarazem nowatorskie, ze względu na dystans czasowy dzie­ lący je od ujęć współczesnych, są zatem myśli na temat doświadczenia terenowe­ go, jakie kilkadziesiąt lat wcześniej zapisała Kazimiera Zawistowicz-Adamska: W gromadzie wiejskiej, gdzie jedni o drugich wiedzą wszystko, nowy przybysz tym więcej uważany jest za kogoś obcego, im mniej o nim wiadomo. Życzliwe zainteresowanie się jego życiem osobistym jest jednym z czynników zacierających poczucie obcości. On tymczasem w miarę wrastania w nowe środowisko mniej czy więcej świadomie zatraca własny świat, żyjąc nowymi wrażeniami, nowy­ mi wzruszeniami, wyrabiając nowy pogląd na zawiłości ludzkiego istnienia. O bogactwie czy zubożeniu tak odmienionego własnego świata rozstrzygnie ciężar gatunkowy doznanych przeżyć, jak o wrośnięciu w środowisko rozstrzygać będzie malejące z dnia na dzień poczucie obcości i osamotnienia (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 134; podkr. — M.A.K.). O „pokrewieństwie duchowym" i antropologicznym déjà vu 0 moim „pokrewieństwie Zawistowicz-Adamską duchowym" z Profesor Kazimierą Kiedy przystępowałem do badań terenowych nad społecznością hospicjum 1 Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, nie znałem Społeczności wiejskiej. Na tytuł ten natknąłem się parokrotnie przy okazji czytania innych tekstów etnograicznych, ale ukontekstowienie w nich dzieła Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej nie zachęcało do bardziej gruntowego przyjrzenia się tej książce. Gdy po prawie trzech latach od rozpoczęcia mojego terenowego przed¬ sięwzięcia zacząłem odkrywać myśli Zawistowicz-Adamskiej, odniosłem wra¬ żenie, iż pochodzą one od kogoś, kto etnograię rozumie na sposób szczególny, a jednocześnie bardzo mi bliski. Punktem wyjścia dla autorki Społeczności wiejskiej jest człowiek jako taki. Tak zwani informatorzy etnograiczni nie są bezimiennymi nosicielami kultu¬ rowej wiedzy (Clifford, 2004, s. 155); oni wszyscy (choć wydawać się to może �124 Marcin Andrzej Kafar truizmem, wciąż wielu etnografów nie do końca to sobie uświadamia) są żywymi ludźmi, mającymi imiona, chcącymi zaprzyjaźniać się z nami, dzielić codzien¬ nymi radościami i smutkami, chcącymi nierzadko, abyśmy stali się ich powier¬ nikami. Jak zatem odnaleźć się w takiej sytuacji? Czy mamy udawać, że sprawa nas nie dotyczy, że nasza etnograiczna powinność kończy się w chwili „przepro¬ wadzenia wywiadu", zebrania „niezbędnego", „potrzebnego" do napisania pracy materiału? Obcujemy wszelako z kimś, kto kontakt z nami często traktuje jako coś więcej niż wypełnienie danej chwili dnia rozmową, choćby i najciekawszą, ale nic za sobą nie niosącą, nie niosącą rzeczywistego zainteresowania osobą, z którą rozmawiamy. W pięknym passusie o potrzebie brania odpowiedzialności za relacje z ludźmi współpracującymi z etnografami, Kazimiera Zawistowicz-Adamska mówi: I gdziekolwiek jestem: na chrzcinach czy na weselu, u biednych wyrobników czy u zażywnych gospodarzy, zawsze odczuwam głęboką radość, gdy danym mi jest dostrzec prawdziwe oblicze tych ludzi. Bo i oni mają swe maski, które przywdzie­ wają za poszeptem podejrzliwej nieufności, czy zaciętości hardej. Ale pozbywają się owych masek chętnie, gdy zwycięży w nich otwartość serca. Wtedy odsłania się ich świat wewnętrzny w całej swej zawiłości i w całej surowej prostocie. Chcąc wniknąć w ten świat, należy pieczołowicie rozważyć w sobie każdy odruch, każ¬ de słowo. Własną otwartością serca odwzajemnić otwartość serca tamtych. By ni¬ czym nie urazić, nie spłoszyć. I nie zranić. Bo wnikanie w tajniki duszy ludzkiej nie może być korsarstwem, choćby dokonywało się w imię celów badawczych. Nie wystarczy przyjmować zwierzenia, nie wystarczy czynić obserwacje, nie wystar¬ czy wydzierać duszom ludzkim ich tajemnice. Nie wystarczy brać. Trzeba umieć wzamian coś z siebie dawać. Coś równie wartościowego, coś wszechludzkiego. Dopiero wtedy taka wymiana stanie się przeżyciem dla obu stron. I należy dołożyć wszelkich starań, by dla obu stron stała się przeżyciem wzbogacającym. Właśnie takie stanowisko jest usprawiedliwieniem dla „wścibstwa" badacza te¬ renowego. Wiem, że w jakichkolwiek okolicznościach wnikać będę w życie wsio¬ we, stanę się jego uczestnikiem. Już nie potrafię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność. I ceniłam to sobie bardzo. Stosunki zadzierzgnięte z wsią w myśl takich zasad nie mogą być czymś prze­ mijającym, jak nie może być przemijająca głęboka i prawdziwa przyjaźń. Wnikli¬ wość badawcza to jeszcze nie wszystko. Badacz terenowy nie może ani na chwilę zapomnieć, że pakt przyjaźni nakłada nań poważne zobowiązania, zarówno w toku badań, jak i przy opracowywaniu materiałów. Chodzi przecie o żywych, czujących ludzi. Należy uczynić wszystko, by (...) ludzi wsiowskich „nie sponiewierać" (Za­ wistowicz-Adamska, 1948, s. 134-135; podkr. zgodnie z oryginalnym tekstem). Kazimiera Zawistowicz-Adamska odnosi się co prawda do własnych doświad¬ czeń rodzących się w „terenie zaborowskim", dotyczących zatem przede wszyst¬ kim jej kontaktów ze społecznością Zaborowian, ale jej przesłanie wydaje się �Projekt „etnograii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 125 bardziej uniwersalne, ogarnia swoim zasięgiem w równym stopniu etnograiczne spotkania każdego rodzaju, przydarzające się w różnych, nie tylko wiejskich, zakątkach. Autorka Społeczności wiejskiej daje nam dobrą lekcję tego, na co po¬ winno przekładać się etnograiczne „bycie" w „terenie". „Już nie potraię być l i tylko widzem. Z dnia na dzień, z miesiąca na miesiąc zdobywałam tę pewność". Słowa te wyznaczają bardzo konkretną ścieżkę postępowania dla tych idących w teren „z dobrą wolą, ale bez należytego doświadczenia", jak i tych „przekona¬ nych o własnej rzekomej wyższości" i nie umiejących zdobyć się „na właściwy «ludzki» stosunek do społeczności" (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 15). Jedni i drudzy mogą zyskać, jeśli tylko dadzą coś od siebie, bo „nie wystarczy brać, trzeba też umieć coś dawać" — wówczas właśnie etnograficzne spotkanie stanie się z pewnością dla obu stron przeżyciem wzbogacającym. Czy jednak przesłanie owo, jakże w pewnym sensie radykalne, bo wymaga¬ jące — przynajmniej na krótki czas, oderwania się od siebie i zerknięcia w stro¬ nę drugiego człowieka, wejrzenia w jego nieraz zupełnie odmienny od naszego świat, jest przesłaniem odpowiednim dla wszystkich? Czy każdy etnograf ma obowiązek brać sobie do serca szczytne nauki Zawistowicz-Adamskiej? Przeko¬ nania takiego nie mam. Utopią bowiem byłoby wymaganie stosowania tej samej metody pochylania się nad człowiekiem i angażowania w cały jego świat przez wszystkich zainteresowanych prowadzeniem badań terenowych. Oczywiste jest, iż tonacja etnograicznej melodii wygrywanej przez autorkę Społeczności wiejsklej nie musi, ba, nie powinna wpadać w każde ucho, nie wszyscy wszakże mają jednaki słuch i melodii powtórzyć, mimo nawet najszczerszych chęci, nie zdo¬ łają. Rzecz zatem bardziej, w moim przekonaniu, polegałaby na odkryciu w głę¬ bi własnej etnograicznej duszy, w jakich melodiach ona gustuje, jakie rytmy i tonacje są jej bliskie i godne odgrywania wciąż na nowo, w takich lub innych aranżacjach, przy użyciu przeróżnych instrumentów. Gdy trafiłem do świata społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych, w moim zamiarze było pozostanie tam z górą kilka mie¬ sięcy. Chciałem przeprowadzić badania i umknąć w zacisze domowego gabine¬ tu, by tam „opracowywać" zebrane materiały. Tyle tylko, że gdy już znalazłem się na miejscu, odkryłem, iż zamiar mój nie może zostać zrealizowany zgodnie z przyjętą wcześniej strategią, a ja miast rzeczonych paru miesięcy zachodzę do hospicjum już niemal trzy lata. Przyczyną takiego obrotu spraw nie były wca¬ le, jak pomyślą niektórzy, kwestie techniczne, związane z niedostatkiem czy ułomnością gromadzonej w terenie wiedzy, którą jakoś należałoby uzupełnić, coś do niej dodać etc. Przyczyn mojego głębszego osadzenia się w Domu dla Osób Przewlekle Chorych upatruję raczej w sferze mentalnej i związanym z nią określonym typem mej osobowości (badawczej), nastawionej, jak powiedziałaby Zawistowicz-Adamska, na „ludzkie" bycie w terenie z drugim człowiekiem. Po paru tygodniach nie potraiłem być już li tylko widzem w teatrum życia domowohospicyjnego. Dość szybko przekroczyłem granicę czystej etnograicznej obser- �Marcin Andrzej Kafar 126 wacji i stałem się rozpoznawalnym i świadomie zaangażowanym w codzienne i niecodzienne zdarzenia ich uczestnikiem, wypełniającym różne role — począw¬ szy od bezimiennego młodego człowieka pomagającego ustawić w odpowiedniej pozycji antenę telewizyjną, a skończywszy na roli przyszywanego wnuczka jed¬ nej z najbliższych mi w Domu osób, pani Irenki . Postępowałem zatem zgodnie z zasadą, którą Clifford Geertz, wypowiadając się na temat etycznego wymiaru badań antropologicznych, nazywa potrzebą fuzji między zawodową i pozazawodową sferą życia antropologa (Geertz, 2003, s. 55). W pierwotnym założeniu moje badania odnosić się miały jedynie do obszaru narracji o chorobie i cierpieniu, a docelowym punktem chciałem uczynić hospi¬ cjum (jest ono wydzieloną instytucjonalnie i przestrzennie częścią Domu Pomo¬ cy Społecznej dla Przewlekle Chorych). Wkrótce okazało się, że chorób jest wie¬ le, a i cierpienia pod dostatkiem, jednak wymiary, w których one się pojawiają, nie są abstrakcyjnymi poziomami dyskursu, ale wpisane są wyraźnie w szerokie konteksty Domowej powszedniości. Zaplatają się w złożone systemy znaczeń dotykających na przykład motywów utraty rodzinnego domu, próby tworzenia substytutu tego ostatniego, przewlekłych stanów choroby terminalnej, bliskości śmierci. Jakąż zatem w obliczu owej różnorodności wypadało przyjąć metodę gromadzenia wiedzy, by jednocześnie uniknąć wpadnięcia w pułapkę swoiste¬ go redukcjonizmu poznawczego, który w tym wypadku oznaczałby pozostanie na poziomie suchego kolekcjonowania etnograficznego materiału? Postanowi¬ łem działać nieco intuicyjnie. Otworzyłem się na otaczającą mnie rzeczywistość i próbowałem „zagarnąć" z niej tak wiele, jak to możliwe. Nastawiłem się na, by sparafrazować myśl Normana Denzina, doświadczenie o charakterze epifanii (Denzin, 1988), całościowe bycie w środku dziejącej się akcji, bez poruszania się w wyraźnie z góry określonym polu teoretycznym. Teorie zostawiłem na margi¬ nesie, nie wiedząc, które z nich i w jakim zakresie da się później wykorzystać. Szedłem tutaj tropem uznanym za słuszny choćby przez Victora Turnera, który swego czasu powiedział, iż 11 pomimo tego, że antropolog zawsze wyrusza w teren z teoretycznym bagażem, to jest on o tyle istotny, o ile oświetla społeczną rzeczywistość. Co więcej, okazuje się, że bardzo często to nie całościowy system teoretyka jest tym, co go oświeca, ale czynią to raczej dopasowywane do rozbitych danych, płynące z kontekstu roz¬ proszone idee, przebłyski i przeczucia. Takie idee mają wartość samą w sobie i są w stanie naprowadzić nas na nowe hipotezy (Turner, 1978, s. 23). Linię bardzo podobnej w istocie metody pracy w terenie proponuje Kazimie¬ ra Zawistowicz-Adamska. Według niej, najbardziej wartościowe pod względem 11 O rodzeniu się więzi między mną a panią Irenką piszę w osobnym tekście (Kafar, 2004). Pani Irenka występuje w nim pod zmienionym imieniem „Stasia". �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 127 heurystycznym jest przyjęcie przez badacza postawy maksymalnej otwartości wo­ bec zróżnicowania i pewnego rodzaju, mówiąc metaforycznie, terenowej barw­ ności, z jaką spotyka się antropolog. Wobec tego: Trudno tu narzucić jakieś recepty. Raczej należałoby wszelkich recept zaniechać. Po prostu wyczulić zmysł obserwacyjny do najwyższych granic, by dostrzegać nie tylko to, co jest namacalne, uchwytne, ale i to wszystko, co jest poza tym. Dopiero wyczucie owych nieuchwytnych praw, rządzących duszą jednostki i duszą spo­ łeczności, utoruje drogę do dalszych osiągnięć. Na tym wyczuciu oprą się kontakty z pojedynczymi ludźmi i kontakty z gromadą. Nie może tu być mowy o jakichś szablonach, jakichś utartych normach postępowania. Z góry trzeba sobie odważnie powiedzieć, że tego rodzaju pojęcia, jak: „wieś polska" czy „chłop polski", czy „dusza chłopska" są pustym dźwiękiem. Nic nie mówią. Wystarczy wniknąć głę¬ biej w sprawy wsi, by pojąć, że każda wieś żyje swoim własnym życiem, układają¬ cym się odmiennie niż w innej wsi, tuż o miedzę. Że nawet w obrębie tej samej wsi istnieje często daleko posunięta dzielnicowość, dzięki której stosunki społeczne od wieków są pod każdym względem nader zróżnicowane (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 127). I to właśnie na subtelnym wsłuchiwaniu się w szmery i szepty Domowe, w próbie wyłuszczania z nich owych nieuchwytnych dla postronnego obserwa­ tora lub domownika (po prostu żyjącego, a nie myślącego, podług jakich praw żyje) reguł, wyznaczających rytm życia danego miejsca i zamieszkujących je ludzi, oparłem swój antropologiczny warsztat. Notowałem „na gorąco" swoje odczucia i wrażenia, opisywałem zdarzenia, w których brałem udział i których byłem świadkiem, wreszcie zbierałem opowieści o cierpieniu i chorobie, o ży¬ ciu w Domu, o przyjaźni z ludźmi i zwierzętami, o samotności, o miłosierdziu i miłości do wyrodnych synów, o śmierci, i o tym, jak bardzo chciałoby się być wolnym i móc decydować o samym sobie... Wsłuchiwałem się w te opowie­ ści społeczności hospicjum i Domu dla Osób Przewlekle Chorych i, jak zaleca Arthur Frank, podążając za myślą Julii Cruickshank, jednocześnie starałem się myśleć nimi (Frank, 1997, s. 23-24), próbując odnaleźć w nich moralne filary myśli współczesnego człowieka, odczytać trwałe kulturowe motywy i wychwy¬ cić ukryte w nich „lokalne" konfiguracje znaczeń. Tak powstała antropologiczna „Opowieść o społeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". Integralną częścią tej opowieści jest historia antropologa, który po skończonej pracy nie porzucił terenu swych badań, ale pozostał w nim pielęgnu¬ jąc zawiązane znajomości i przyjaźnie, wciąż regularnie odwiedzając tych słab¬ szych i mogących mniej od nas, uczestnicząc w codzienności i trudnej, i smut¬ nej, i radosnej, i . uczącej pokory tych „lepszych", bo zdrowych, wciąż jeszcze zdrowych. �Marcin Andrzej Kafar 128 Przykłady antropołogicznego déjà vu Na koniec chciałbym pokazać, na kilku przykładach, które można by pomna­ żać, jak zbliżone odczucia związane z doświadczeniem terenowym mogą towa­ rzyszyć etnografom wykazującym się podobnym temperamentem badawczym i zbieżną w dużej mierze wizją uprawiania nauki o człowieku, autentycznej an¬ tropologii, jak nazywa j ą Victor Turner (1978, s. 18). Czytałem Społeczność wiejską zarazem z zachwytem (napisana jest bowiem piękną polszczyzną), jak i zadziwieniem. W wielu miejscach praca Profesor Zawistowicz-Adamskiej jest bowiem dla mnie świadectwem, że każde z nas, pomi¬ mo tego że szło różnymi ścieżkami, w gruncie rzeczy dochodziło do tych samych punktów, ocierało się o tę samą terenową materię i chwytało ją, co bodaj najistot¬ niejsze, w bardzo podobny, jeśli nie tożsamy sposób. Przedstawiam zatem niżej, wspierając się metaforą „antropologicznego déjà vu", fragmenty tekstu Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, łącząc je z fragmentami mojej „Opowieści o spo­ łeczności hospicjum i Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych". I Czuję na sobie wszystkie spojrzenia. Jeszcze mi nic nie mówią. Są obce, zastrasza­ jąco obce. Siedzę tu niby „na cenzurowanym". Stokroć gorzej jeszcze: wiem, że w tej chwili waży się pierwsze odruchowe ustosunkowanie się wsi do mnie. Nie zaufają mi, dopóki nie stanę się dla nich jakimś autorytetem. Trzeba uczy­ nić pierwszy krok. Trzeba najpierw zrzucić z siebie brzemię osamotnienia, by móc odnaleźć jakąkolwiek nić porozumienia z tym obcym, nieznanym tłumem. Trzeba się z nim zespolić, zjednoczyć, nie być poza jego nawiasem. To nade wszystko. (...) muszę coś o tych ludziach wiedzieć. Zaczynam się im przyglądać. Zatrzymuję wzrok na poszczególnych twarzach, chcę je zapamiętać. To tu, to tam chwytam uśmiech, przyjazny, życzliwy. I odnajduję w sobie prawdziwą głęboką życzliwość do ludzi, wśród których żyć będę długie miesiące. Ta życz¬ liwość toruje mi drogę do ich serc. Już nie widzę przed sobą obcego, bezosobo¬ wego tłumu (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 23). Jest ciepły majowy dzień sprzed dwóch i pół roku. Z panią psycholog Domu Pomocy Społecznej dla Przewlekle Chorych jestem umówiony na godzinę 10.30. Spoglądam na zegarek, jest dopiero 10.10. Postanawiam więc odczekać jeszcze kilka minut, spacerując po chodniku położonym przy miejskim skwerku obsa¬ dzonym młodymi drzewami. W Łodzi majowa zieleń ma najbardziej intensywną barwę. Delektuję się nią, jednocześnie wdychając pełną piersią lekko wilgotne powietrze. To proste ćwiczenie sprawia, że już po chwili jestem zupełnie wyci¬ szony i gotów na przekroczenie bramy Domu. Powoli ruszam w jej kierunku, za wszelką cenę starając się odsunąć od siebie myśli pełne obaw i lęków o to, czy podołam wyzwaniu. I oto nagle obdarowa- �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 129 ny zostaję posmakiem Domowej rzeczywistości: na schodach prowadzących do przedsionka Domu wpada na mnie kobieta; łamiącym się głosem szepce „prze­ praszam", po czym niezgrabnie omija mnie i odchodzi. Jej policzki zalane są łzami, w drżącym ręku trzyma chusteczkę, ociera nią twarz... Obraz ten na dłu¬ go zasiada mi w pamięci; jest namiastką tego, co czeka mnie w Domu (później okaże się, że podobnymi zdarzeniami przepełniona jest Domowa codzienność i że, na swój sposób, można się do niej „przyzwyczaić", albo lepiej powiedzieć — „oswoić" się z nią). Mija parę minut. Idę Domowym korytarzem i mam wrażenie, że każdy mi się przygląda. Napotykam same kobiety, połamane spojrzenia, krzyk dochodzący z sali, którą akurat mijam. Korytarz jest długi, czy nie nazbyt długi jak dla mnie? Muszę przejść cały, by znaleźć się za plastikowymi drzwiami gabinetu psycho¬ loga. Wreszcie docieram tam. W pokoju prócz pani J. jest jeszcze jedna osoba. Przedstawiamy się sobie. Wymieniamy kurtuazyjne ukłony; dowiaduję się, iż nieznajoma zajmuje w Domu stanowisko „pracownika socjalnego". Wyczuwam pewną sztywność sytuacji. Tak właśnie chyba to musi wyglądać. W końcu jestem tu obcy, nie wiadomo po co przychodzący, nie wiadomo czego tak naprawdę chcący. Chyba wolę być na zewnątrz. Ale gdzie? Na korytarzu, w czyimś pokoju? Jak mam rozmawiać z ludźmi, których nie znam? Jak mam się przedstawić, by nie zrazić ich od razu do siebie? Okazja na przełamanie lodów przychodzi szyb¬ ciej, niż mógłbym się spodziewać. Któraś z opiekunek informuje panią psycho¬ log o przygotowaniach do wyjścia z kilkoma pacjentkami na spacer do ogrodu. Chciałbym włączyć się do tych przygotowań, tylko czy mi na to pozwolą? „Tak". A więc idziemy wraz z opiekunką do któregoś z pokojów. Kilka pań stoi w gru¬ pie na korytarzu i z wyraźnym zniecierpliwieniem czeka na pozostałe. Nie mogą wyjść same. Powody są różne: część z nich zwyczajnie nie jest w stanie poruszać się o własnych siłach, inne to pacjentki pozostające pod „specjalnym nadzorem". Ponoć trzeba bezustannie trzymać nad nimi pieczę, aby nie zrobiły krzywdy ani sobie, ani innym. Trwa ubieranie kobiet w bluzki, swetry, buty. Wszystko to mocno przecho¬ dzone, wzory pamiętające lata osiemdziesiąte, może wcześniejsze. - Czy pomoże mi pan założyć ten sweter i buty? Ta prawa ręka ciągle niedo­ maga - słyszę dobiegający z boku głos. Ktoś wyrywa mnie z rozmyślań prośbą o pomoc, tyle tylko, że ja takich rzeczy nigdy wcześniej nie robiłem. Moją chorą babcią opiekowała się mama. - Niżej, niżej, o właśnie tak, już weszła. Teraz tego klapka na lewą nogę. Bar¬ dzo panu dziękuję. Jak pan ma na imię? - wszystko toczy się tak szybko, że nie mam czasu wpaść w panikę, stchórzyć i uciec. - Marcin. - Marcin. Pięknie. Tak jak mój wnuczek. Idzie pan z nami do ogrodu? �Marcin Andrzej Kafar 130 - Tak. - No to chodźmy, póki słoneczko wysoko, troszkę się poopalamy, pospace¬ rujemy. II Trzeba odsłonić całe własne człowieczeństwo, by znaleźć drogę do człowieczeń¬ stwa innych, by móc stanąć wśród tłumu jak równy z równymi. Gdy wieś obdarzy kogoś zaufaniem, powierzy mu wszelkie swoje sprawy na ślepo i bez zastrzeżeń. Nie wątpi wtedy ani na chwilę, że wszystkie sprawy zostaną roztrzygnięte pomyślnie i sprawiedliwie, że możliwości tego kogoś, kto stał się we wsi autorytetem, są nieograniczone. Po prostu wszystko może! Byle tylko chciał, każdą sprawę zdolen jest wedle swej woli przeprowadzić. Gdy więc badacza terenowego wieś obdarza zaufaniem, zawraca się doń ze wszystkimi swymi bolączkami, wierząc w jego uczynną życzliwość i — wszechmocność. Bo... „niech tylko pani zechce, niech tylko pani powie jedne sło­ wo", a już, jak za dotknięciem różdżki czarodziejskiej, wszystko pójdzie gładko (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 132). Jest późnojesienne przedpołudnie. Domowy korytarz wypełniają opiekunki, pielęgniarki, salowe i domownicy. Gwar i melanż osób i dziejących się naraz wielu rzeczy. - Panie Marcinie, panie Marcinie, tutaj, tutaj jestem, niech pan zaczeka, mu¬ szę panu coś powiedzieć, muszę pana prosić o pomoc. Pani Irenka podchodzi do mnie i chwyta mnie kurczowo za rękę. - Niech mi pan pomoże, proszę pana. - Pani Irenko, najpierw niech pani powie, co się stało, z czym ma pani pro¬ blem - próbuję j ą uspokoić, ale sprawa nie wydaje się zbyt prosta. - Tutaj pod 15. umarła jedna kobita i ja chciałam się przenieść na jej łóżko. Upatrzyłam je sobie już parę dni temu, a teraz dali je komuś innemu. Na wskazanym łóżku siedzi starsza siwowłosa pani i na moje pytanie, czy nie dałoby się coś zrobić, i czy pani Irenka mogłaby je zająć, odpowiada, że miejsce dostała z przydziału, że zarządziła to oddziałowa i że ona (starsza siwowłosa pani) nie ma zamiaru nigdzie się już przenosić. Pani Irenka stoi za moimi plecami i uważnie przysłuchuje się całej rozmowie. I co ja mam począć? Chciałbym jej pomóc, ale na razie nie mam żadnego pomy¬ słu, jak to zrobić. Tym gorzej dla mnie, bo sprawa zatacza coraz szersze kręgi, już włącza się do niej ktoś z personelu. Postawna kobieta w okularach z grubymi rogowymi oprawkami doniosłym głosem krzyczy przez pół korytarza: - Niech pani nic nie miesza, trzeba było powiedzieć wcześniej, że chce pani tutaj się prze¬ nieść. Łóżko przez dwa dni stało puste, a teraz się pani przypomniało o nim, jak już jest zajęte przez kogoś innego? �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 131 A więc to tak. Pani Irenka prawdopodobnie - przynajmniej do pewnego stop­ nia - sama jest sobie winna. - Czy to prawda, pani Irenko? - dopytuję. - Czy nie mówiła pani nikomu, że chce zająć to łóżko? - Nie, bo czekałam jak oni opróżnią szafki po tej chorej, co umarła. - No więc teraz chyba musimy poczekać, jak zwolni się kolejne miejsce w innym pokoju, porozmawiam o tym z panią socjalną, zgadza się pani, pani Irenko? - Dobrze, teraz i tak już nie ma wyjścia, chciałam mieć to łóżko, ale jak się nie da... III Dnie mijały szybko, na pozór jednakie. Ale każdy dom był nowym odkryciem. Całym przeżyciem była każda opowieść o życiu pełnym trudów, twardej walki 0 byt i równie twardej wytrzymałości. Nie trzeba było natrętnie wydobywać wia­ domości: mówili sami, gdy raz zdołali przełamać wstydliwą nieśmiałość i nie­ ufność. Z niedyskrecji, z jaką wdzierałam się w życie ludzkie, rozgrzeszał mnie mój własny stosunek do otrzymanych zwierzeń: starałam się odczuć wszystko 1 wszystko zrozumieć. Zwyczajnie, po prostu, po ludzku. Współczucie przycho­ dziło samo. I niejednokrotnie stwierdzałam z całą wyrazistością, że dla ludzi, przytłoczonych pracą i troską, wynurzenia takie były czymś wartościowym, czymś pokrzepiającym, więcej jeszcze: czymś odświętnym. Ich powszedniość na¬ bierała szczególnego zabarwienia z chwilą, gdy stawała się przedmiotem zainte¬ resowania dla kogoś z zewnątrz. Tę świadomość ceniłam sobie bardzo. Nie, nie czułam się intruzem, który przemocą wydziera zwierzenia. I to mnie uprawniało do przyjmowania najbardziej poufnych opowiadań (Zawistowicz-Adamska, 1948, s. 30-31). Pani Irenka w pokoju 05 jest od dwóch tygodni. Siedzę na jej nowym łóż­ ku, tym z przydziału. Łóżko było wybrane i zaakceptowane przez panią Irenkę. Pierwszy tydzień przebiegł dość spokojnie. Pani Irenka dzieliła pokój z dwiema współlokatorkami. Obie były przewlekle chore, jedna zmarła po paru dniach od wprowadzenia się pani Irenki, na jej miejsce pojawiła się zaś inna kobieta, świe¬ żo przybyła do Domu. Dzień czy dwa dni później zaczął się koszmar. - Panie Marcinie, ja od kilku dni prawie w ogóle nie śpię. Ta chora w nocy wstaje i rzuca się na tę drugą. Kiedy j ą obudzi, to do rana nie można zmrużyć oka, jęczenie i gdakanie, śpiewy i chodzenie z pokoju na korytarz i z powrotem. I tak cały czas. Szafki też musiałam poprzewiązywać sznurkami, niech pan podejdzie, pokażę panu. Wstaję i przyglądam się z zainteresowaniem, ale i lekkim przerażeniem wy¬ myślnym supłom z bandaży zaplątanych na metalowych klamkach. �Marcin Andrzej Kafar 132 - Po co pani to wiązała, pani Irenko? - Zabronili mi używać takiej małej kłódeczki, na którą zamykałam swoje rze¬ czy. Do szafki ma teraz dostęp każdy, a ja się na to nie zgadzam, ja chcę mieć j ą tylko dla siebie... Zakończenie „«Prywatność» w nauce, jeżeli narzucone są jej pewne reguły, nie powin¬ na osłabić naukowej ( . ) wizji opisywanej rzeczywistości. Pamiętnik i każda inna forma autobiograficzna staje się ratunkiem przed anonimowością, jest także sposobem przywrócenia indywidualnej odpowiedzialności za własny życiorys" — pisała przed laty Ewa Nowina-Sroczyńska w komentarzu do Społeczności wiejskiej (Nowina-Sroczyńska, 1988, s. 33). Dziś słowa te nie tracą nic na aktu¬ alności, byle byśmy tylko pamiętali, iż w praktyce pisarskiej i poprzedzającej j ą życiowej praxis postępować należy z rozwagą, w sposób głęboko przemyślany. Nawet najbardziej szczytne cele naukowe legną bowiem w gruzach, rozsypią się jak domek z kart, jeśli nie będziemy potrafili rozpoznać granicy, poza którą nasze dobre chęci stają się zwykłym wścibstwem, a „osobiste" mówienie całkowicie przesłania obraz świata kreślony przez współpracujące z antropologiem osoby. Nade wszystko jednak tym, co najważniejsze — z całą mocą postulowała Profe¬ sor Zawistowicz-Adamska — jest branie odpowiedzialności za siebie i za innych, tak długo, jak pozostajemy w horyzoncie naszych wspólnych działań, i tak długo jak jest w nas obopólna wola, by w nim trwać. Zaproponowane przeze mnie odczytanie Społeczności wiejskiej jako „opowie¬ ści konfesyjnej" nie jest, co pokazują choćby wcześniejsze próby Katarzyny Ka¬ niowskiej i Ewy Nowiny-Sroczyńskiej, ani jedynym słusznym, ani tym bardziej ostatecznym sposobem wydobywania z tej książki zawartych w niej znaczeń. Mam wszelako nadzieję, że zachęci ono przynajmniej niektórych z nas do dal¬ szego namysłu nad wizją antropologicznego bycia-w-świecie podług Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej. Słowa kluczowe: autobiografia, chronotop spotkania, hospicjum, dom pomocy społecznej, doświadczenie, opowieść konfesyjna, skotoma BIBLIOGRAFIA Bachtin M . 1982 Problemy literatury i estetyki, przeł. W. Grajewski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... Clifford J. 2004 133 Praktyki przestrzenne: badania terenowe, podróże i praktyki dyscyplinujące w antropologii, przeł. S. Sikora, w: Badanie kultury. Elementy teorii antro­ pologicznej. Kontynuacje, red. M . Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, s. 139-179. Crapanzano V 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge M A , London. Denzin N. 1988 Interpretive Interactionism, Sage, Newbury Park, London. Dzięcielski R. 2001 Ludowe obrazy miasta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Frank A.W. 1997 The Wounded Storyteller. Body, Illness, and Ethics, University of Chicago Press, Chicago, London. Geertz C. 2000 Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, wyd. KR, Warszawa. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Universitas, Kraków. Hammersley M . 1998 Reading Ethnographic Research. A Critical Guide, Longman, New York. Hastrup K. 1990 The Ethnographic Present: A Reinvention, „Cultural Anthropology" vol. 5, no. 1, s. 45-61. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, Routledge, London, New York. Kafar M.A. 2004 Od spotkania do wspólnoty. Autobiograficzny raport z terenu, w: Codzien­ ne i niecodzienne. O wspólnotowości w realiach dzisiejszej Łodzi, red. G.E. Karpińska, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 79-101. Kaniowska K. 1988 Rozważania o metodzie Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej, „Prace i Ma­ teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etno­ graficzna nr 28, s. 156-165. 1999 Opis — klucz do rozumienia kultury, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź. Kuhn T.S. 2001 Struktura rewolucji naukowych, przeł. H. Ostromęcka, posł. przeł. J. Nowotniak, Fundacja Aletheia, Warszawa. Kuligowski W. 2003 Kanon antropologii: heroiczny i heretycki, w: Nie-złota legenda. Kanoniczność i apokryficzność w kulturze, red. J. Eichstaedt, K. Piątkowski, Towarzystwo Przyjaciół Wnętrz Dworskich w Ożarowie, Ożarów, s. 217-231. �134 Marcin Andrzej Kafar Lienhardt G. 1961 Divinity and Experience. The Religion of the Dinka, Oxford University Press, Oxford. van Maanen J. 1988 Tales of the Field. On Writing Ethnography, University of Chicago Press, Chicago, London. Nash D., Wintrob R. 1972 The Emergence of Self-Consciousness in Ethnography, „Current Anthro­ pology" vol. 13, no. 5, s. 527-542. Nowina-Sroczyńska E. 1988 Podróże do Zaborowa, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 29-37. Okely J. 1992 Anthropology and Autobiography. Participatory Experience and Embo­ died Knowledge, w: Anthropology and Autobiography, eds. J. Okely, H. Callaway, Routledge, London and New York, s. 1-29. 2005 Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 4, s. 11-23. Piotrowski M . 1988 Metoda badań terenowych Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej jako inspiracja dla współczesnego badacza, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi", Seria Etnograficzna nr 28, s. 167-173. Radin P. 1990 The Winnebago Tribe, University of Nebraska Press, Lincoln (wyd. 1, 1923). Reinfuss R. 1990 Śladami Łemków, Wydawnictwo PTTK „Kraj", Warszawa. Robotycki C. 1995 O banalizacji tekstów w etnologii, w: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posern-Zieliński, „DRAWA", Poznań, s. 83-89. Sacks O. 1996a Stanąć na nogi, przeł. E. Mikina, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań. 1996b Mroczek: zapominanie i pomijanie w nauce, w: Ukryte teorie nauki, red. O. Sacks, J. Miller, S.J. Gould, D.J. Kevles, R.C. Lewontin, przeł. A. Pawelec, Wydawnictwo ZNAK, Kraków, s. 93-123. Turner V.W. 1978 Dramas, Field, and Metaphors. Symbolic Action in Human Society, Cor­ nell University Press, Ithaca, London. 1985 On the Edge of the Bush. Anthropology as Experience, ed. E.L.B. Turner, University of Arizona Press, Tuscon. 1995 The Ritual Process. Structure and Anti-Structure, Aldine de Gruyter, New York. Wejland A.P. 2001 O Łodzi „po bystroniowsku", wstęp w: Dzięcielski R., Ludowe obrazy mia­ sta. Inspiracje bystroniowskie, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź, s. 7-14. �Projekt „etnografii doświadczenia" Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej... 135 Zawistowicz-Adamska K. 1948 Społeczność wiejska. Doświadczenia i rozważania z badań terenowych w Zaborowie, Polski Instytut Służby Społecznej, Łódź. Marcin Andrzej Kafar K A Z I M I E R A Z A W I S T O W I C Z - A D A M S K A ' S „ E T H N O G R A P H Y OF EXPERIENCE" PROJECT A N D ITS M O D E R N APPLICATIONS (Summary) The article is an attempt at re-reading Kazimiera Zawistowicz-Adamska's book entit­ led Społeczność wiejska [Rural community]. The first part of the article is a critical review of the main positions adopted for a detai­ led exegesis of the book. Zawistowicz-Adamska's book is perceived as 1) a vademecum of the researcher's field attitudes, 2) document-novel, 3) an autobiographic paraliterary text. The discussion of the book is carried out within the framework of metadiscourse of the history of scientific thought. A metaphor of Oliver Sacks' scotoma serves as the point of departure. In the second part the author makes references to modern methodological discussion on the role of an experienced field researcher and the linguistic forms used to record it. Against this background the author studies the structure of Społeczność wiejska as a „confessional story" and analyses the importance of the chronotopos of meeting. The third part focuses on the identification of common features between Kazimiera Zawisto­ wicz-Adamska's project and the author's project, who conducts his research among the community of the hospice and those living in the Aid Centre for Chronically Ill. Key words: autobiography, chronotopos of meeting, hospice, aid centre, experience, con¬ fessional story, scotoma �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7fbfce6e4be5b248971a5feb9e49fe53.pdf 56cc846ed79fddc2d4001ab56b6d5043 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5182 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4807 Title A name given to the resource Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt naukowy / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.137-154 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szarota, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 PIOTR SZAROTA Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej Warszawa JAPOŃSKI UŚMIECH: ORIENTALISTYCZNA INWENCJA CZY SKRYPT KULTUROWY? Pomiędzy orientalizmem a nihonjinron Autorem pierwszej analizy japońskiego uśmiechu jest Lafcadio Hearn. Hearn to postać niezwykła — ten pół-Grek, pół-Irlandczyk przyjechał do Japonii w roku 1889 jako dziennikarz i autor dwóch powieści. Japonia oczarowała go i zafascynowała. Zaczął spisywać swoje obserwacje i analizy kulturowe, aby po paru latach wydać dwutomowe dzieło, które przyniosło mu rozgłos: Glimpses of Unfamiliar Japan. Kiedy książka ukazała się na Zachodzie, Hearn był już obywatelem japońskim, żonatym z córką samuraja, podpisywał się Yakumo Koi¬ zumi. „Japończycy mówią o «złych twarzach» cudzoziemców" — pisał w swojej pierwszej wydanej w 1894 roku książce o Japonii. „Cudzoziemcy opowiadają z wielką pogardą o japońskim uśmiechu; podejrzewają, że kryje się za nim nieszczerość (...) tylko nieliczni, bardziej spostrzegawczy, widzą w nim tajemnicę wartą zbadania" (Hearn, 1976, s. 657). Książka Hearna nie jest z pewnością książką naukową, widać w niej skłonność do sentymentalizowania rzeczywistości i zbyt pospiesznych uogólnień, słabość do forsowania niepewnych hipotez. Z dzisiejszej perspektywy widać jasno, że pomimo ogromu erudycji i obfitego materiału faktograficznego pisarstwo Hearna odbija dwie tendencje charakterystyczne dla większości analiz dotyczących Ja¬ ponii. Z jednej strony jest to celebrujący egzotykę mitycznego „Wschodu" orientalizm, z drugiej — przekonanie o wyższości i wyjątkowości japońskiej kultury. Termin „orientalizm" wprowadzony został przez Edwarda W. Saida dla opisu popularnego na Zachodzie prądu myślowego, który usprawiedliwia oraz propa¬ guje postawy uprzedzeń i wyższości w stosunku do mieszkańców części świa¬ ta zwanej w zachodnim piśmiennictwie Orientem. W wydanej po raz pierwszy w 1978 roku książce Orientalism, Said (1991) koncentruje się na świecie arab¬ skim; interesuje go zwłaszcza zasadnicze przewartościowanie, jakie dokonało się w zachodnim postrzeganiu „Orientu" na przełomie X V I I I i X I X wieku. Wtedy właśnie Orient, który w wyobraźni Europejczyków stanowił ucieleśnienie boga­ ctwa, przepychu, kulturalnego wyrafinowania, potęgi militarnej i nieokreślonej �138 Piotr Szarota tajemniczości, stał się nagle przeciwieństwem tych cech. Mieszkańcom Orientu zaczęto przypisywać lenistwo i intelektualny marazm, a jednocześnie poryw­ czość i uleganie namiętnościom. Orient stał się swoistym zaprzeczeniem Zacho­ du, miejscem symbolizującym to wszystko, czym na Zachodzie pogardzano. Zachodnie myślenie i pisanie o Japonii wpisuje się w bogatą tradycję orientalistyczną. Jako pierwszy pisał o tym Richard Minear (1980). Zwraca on uwagę na trzy podstawowe elementy obecne w myśleniu orientalistycznym: 1) posłu­ giwanie się abstrakcjami, takimi jak „kultura europejska" i „kultura orientalna", 2) przekonanie o wyższości tej pierwszej, 3) przeciwstawianie dawnej wielkości kultury Orientu i jej obecnej degradacji. Wszystkie te trzy elementy odnajduje Minear w zachodnim piśmiennictwie poświęconym kulturze japońskiej. Jednak wbrew temu, co pisze Minear (1980), wydaje się, że dyskurs orientalistyczny wcale nie jest jednolity, a Japonia znajduje w nim miejsce szczególne. Zwraca na to uwagę Pham (1999). Japonia, w przeciwieństwie do większości krajów azjatyckich, nie została nigdy skolonizowana, a na początku X X wieku stała się jedną z potęg militarnych i gospodarczych ówczesnego świata. Co wię­ cej, w okresie I I wojny światowej zagroziła bezpośrednio aliantom. Podziw mie¬ sza się więc w opisach Japonii i Japończyków ze strachem i pogardą, mamy tu do czynienia ze znacznie większą ambiwalencją i zniuansowaniem niż w wypadku opisów świata arabskiego. Z jednej strony widzimy zachwyt nad wyrafinowaniem kultury japońskiej, estetyką jedzenia, utrzymywaniem harmonii z naturą, mistyką buddyzmu zen, z drugiej — pogardę dla „konformizmu" Japończyków, strach przed ich „fanatyzmem", „okrucieństwem" i „hipokryzją" (por. Rosen, 2000). Znajdujemy tu jednak także elementy charakterystyczne dla szerszego dys¬ kursu orientalistycznego: Japonia postrzegana jest jako przeciwieństwo Zachodu, a Japończycy jako dziwni i nieodgadnieni; zachwytowi nad przeszłością i tra­ dycją towarzyszy nieodmiennie wielkie rozczarowanie modernizacją. Te wątki widoczne są również w mniejszym lub większym stopniu w dziełach Hearna. Orientalizm nie jest jednak jedynym problemem, z którym spotykamy się, pisząc o Japonii. Mało jest kultur, które opisywane były z równą konsekwencją jako specyficzne i zupełnie odrębne od reszty świata, co nader często owocuje swoistą mitologizacją rzeczywistości. Powstało nawet pojęcie nihonjinron, odno­ szące się do ideologii kulturowego nacjonalizmu, którego misją jest podkreślanie i ugruntowywanie założeń o kulturowej wyższości kultury japońskiej (Burman, 2007). Można powiedzieć, że ideologia nihonjinron stanowi swego rodzaju od¬ wrócenie założeń orientalistycznych i jest odpowiedzią na etnocentryzm, obecny (często nawet współcześnie) w zachodnich rozważaniach na temat Japonii. Problem nie jest nowy, ale zaczęto go analizować stosunkowo niedawno (Gjerde, Onishi, 2000; Sugimoto, 1997). Co ciekawe, jest to przypadłość dotykająca nie tylko samych Japończyków, ale również wielu piszących o Japonii zachodnich autorów. Poszukując wyróżników „japońskości" pisze się na przykład o tym, że wszyscy Japończycy posiadają pewne specyficzne cechy czy właściwości, nie bio- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 139 rąc pod uwagę, że występują tu znaczne różnice między jednostkami. Zakłada się ponadto, że cechy te występują wyłącznie lub niemal wyłącznie wśród Japończy¬ ków i że występowały zawsze, niezależnie od kontekstu społeczno-historycznego. Traktowanie kultury jako homogenicznej całości i programowy ahistoryzm przypomina do złudzenia praktykę antropologii kulturowej rozpowszechnioną w pierwszej połowie X X wieku, obecnie jednak traktowaną jako anachronicz¬ ną. Kiedyś przedmiotem zainteresowania antropologów były przede wszystkim małe, z reguły izolowane społeczności, które wydawały się jednorodne w swoim „spętaniu" wzorami kulturowymi i „zawieszone w czasie". Wojciech J. Burszta (2004, s. 33) określa obowiązującą wtedy koncepcję kultury mianem „rafy kora¬ lowej", ponieważ „to, co raz w niej zostało zakumulowane, przechowywało się w stanie nienaruszonym". „Margaret Mead, wracając w swoje ukochane strony po dwudziestu latach, spotkała już innych ludzi, następne pokolenia, ale nie mia¬ ła wątpliwości, że obcowała nadal z «kulturą Samoa» jako społeczną ciągłością wzorów uczestniczenia w życiu społecznym (...). Niewiele było tutaj miejsca na transformację, przypadkowość, innowacyjność, niepewność i sprzeczności. W bycie totalnym zniewolenie matrycą wzorców myślenia i działania zdawało się pełne". Japonia — kontynuuje wywód Burszta (2004, s. 34), jest jednak no¬ woczesnym, złożonym i klasowo zróżnicowanym społeczeństwem, które wbrew temu, co się często pochopnie zakłada, nie jest również jednorodne etnicznie. Podsumowując te rozważania, trudno nie dojść do niewesołej refleksji, że pi¬ sanie o kulturze Japonii jest dzisiaj nieporównanie trudniejsze niż sto, a nawet 50 lat temu, a kto wie, czy w ogóle możliwe. Czy nie lepiej więc odłożyć pióro, niż narazić się na miażdżącą krytykę? Niewątpliwie byłoby to znacznie prostsze, moż¬ na jednak spróbować przynajmniej częściowo obejść piętrzące się tutaj problemy. W swojej krytyce poświęconych Japonii studiów psychologicznych Per Gjerde (2001) zwraca uwagę, że podstawowym błędem popełnianym przez autorów jest brak rozróżnienia pomiędzy poziomem wartości kulturowych a faktycznym zacho¬ waniem współczesnych Japończyków. Tymczasem wartości kulturowe, często nie pozbawione konotacji ideologicznych (np. nacjonalistycznych), mogą tylko w nie¬ wielkim stopniu odzwierciedlać to, co Japończycy odczuwają i robią na co dzień. Nawet jeśli związek pomiędzy wartościami a zachowaniem wydaje się wyraźny, nie należy przyjmować tego a priori, lecz dokładnie zbadać. W artykule tym będę się więc starał o ostrożność przy formułowaniu uogól¬ nień na temat zachowania; moim celem jest przywołanie japońskich wartości i norm, które mogą wyjaśniać tradycyjne funkcje uśmiechu w tej kulturze. Twarz i komunikacja niewerbalna Uśmiech jest charakterystycznym i łatwo rozpoznawalnym wyrazem mi¬ micznym spełniającym ważną funkcję komunikacyjną. Anna Wierzbicka (1995) �Piotr Szarota 140 zakłada, że uniwersalnym przekazem, jaki niesie ze sobą uśmiech, jest zdanie: „W tej chwili czuję coś dobrego". Nie interesuje jej, czy to „czucie" będzie szcze­ re, czy udawane, bo nie zmienia to w niczym treści komunikatu, rdzeń również pozostaje ten sam, niezależnie od tego, jakie intencje mu przyświecają. Czy bę­ dzie to appeasing smile (nieobecny w języku polskim związek frazeologiczny — uśmiech uspokajający, łagodzący sytuację) czy revengeful smile (uśmiech bę­ dący zapowiedzią zemsty — przybliżonym polskim odpowiednikiem może być uśmiech złowrogi), rdzeniem komunikatu jest dobre samopoczucie nadawcy. W pierwszym wypadku (appeasing smile) Wierzbicka (1999, s. 175-176) pro¬ ponuje następujący komunikat: (a) nie chcę, abyś myślał(a), że w tej chwili czuję coś złego; (b) w tej chwili czuję coś dobrego; (c) nie chcę zrobić nic złego. W wypadku revengeful smile sekwencja będzie następująca: (a) chcę ci zrobić coś złego (ponieważ ty zrobiłeś mi coś złego); (b) mogę to zrobić teraz; (c) z tego powodu czuję teraz coś dobrego. Poszczególne kultury różnić się mogą od siebie pod względem sugerowanych sposobów wykorzystania uśmiechu w życiu społecznym. Wierzbicka bardzo wiele miejsca poświęca na przykład omówieniu znaczenia i funkcji uśmiechu w kulturze amerykańskiej. Zrozumienie kulturowych norm związanych z wy­ korzystywaniem uśmiechu w Japonii nie jest możliwe bez wcześniejszej analizy zasad związanych z komunikacją niewerbalną. Jeszcze w latach 60. Edward Hall (1984) zaproponował podział na kultury wysokiego i niskiego kontekstu. W ko¬ munikacji o wysokim kontekście niewiele trzeba wyrażać za pomocą słów, po¬ nieważ większość informacji jest zawarta już w kontekście wypowiedzi. Ważne jest, kto z kim rozmawia, w jaki sposób to czyni i gdzie odbywa się rozmowa. Najprawdopodobniej więc uśmiech rzadko będzie tu traktowany jako sygnał spo¬ łeczny, którego znaczenie może być niezależne od tła. Odwrotnie, w kulturach o niskim kontekście uśmiech interpretowany będzie raczej jako samoistny (pozy¬ tywny) komunikat, względnie niezależny od kontekstu, w jakim się pojawia. Specyfikę komunikacji wysokiego kontekstu świetnie uchwycił Didier Cazal w eseju poświęconym kulturze koreańskiej. „Koreańczycy posiadają szczególnie rozwiniętą kulturową umiejętność pojmowania uczuć, emocji swych rozmówców. Koreańczyk (... ) stara się uchwycić jedność, spójność w całym zachowaniu, mimo zewnętrznych pozorów, widocznej swobody na twarzy i w mowie. Wszelkie pęknię¬ cie wizerunku będzie interpretowane ujemnie: źle ukryte oznaki nerwowości, skur­ cze twarzy, uśmiech z lekka usztywniony" — pisze Cazal (1996, s. 215-216). Ta kulturowo rozwinięta umiejętność pojmowania emocji rozmówców, intui¬ cyjnego uchwycenia wewnętrznego nastawienia partnera w danym momencie, �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 141 nazywa się w Korei nunchi. Przybliżonym odpowiednikiem koreańskiego nunchi jest japońskie omoiyari. Omoiyari oznacza przede wszystkim empatyczną umiejętność wyczuwania nastrojów oraz gotowość do zaspokojania niewypowie¬ dzianych na głos życzeń i pragnień. Takie Sugiyama Lebra (1976) przywołu¬ je anegdotę o mężu, który wracając do domu, zwraca uwagę na brak harmonii w stojącej przy wejściu kwietnej aranżacji. Na tej podstawie mężczyzna domyśla się, że coś musiało zmartwić jego żonę i próbuje zrozumieć, co zaszło. Domyśla się, że doszło do konfliktu z teściową, żonie nie wolno bowiem otwarcie kryty¬ kować zachowania matki męża, próbuje więc przekazać mu informacje drogą pośrednią. Podstawą omoiyari jest wielka koncentracja na nieistotnych pozornie infor¬ macjach kontekstowych. Interpretacja czyjegoś zachowania opiera się właśnie na łączeniu ze sobą takich drobnych szczegółów. Dzięki omoiyari możliwe jest przeniknięcie poza fasadę konwencjonalnego uśmiechu. Jest to umiejętność, któ¬ rej brakuje ludziom Zachodu, dla których japońskie uśmiechy z reguły pozostają „zagadkowe". Różnica ta wynika w dużej mierze z innego podejścia do komunikacyjnej funkcji twarzy. W zachodniej psychologii, opartej głównie na amerykańskiej tra¬ dycji badawczej, przyjmuje się, że twarz ludzka jest najważniejszym obszarem komunikowania stanów emocjonalnych, może odzwierciedlać postawy, być waż¬ nym źródłem informacji zwrotnych. Niektórzy badacze (por. Knapp, Hall, 2000) uznają, że stanowi najważniejsze po mowie źródło informacji w kontaktach międzyludzkich. „Prymat twarzy", czyli tendencja do przypisywania jej więk¬ szej uwagi niż innym kanałom komunikacyjnym, jest dobrze udokumentowany. Może to wynikać z naszych przekonań, że twarz mówi bardzo wiele o osobowo¬ ści człowieka. Jest „zwierciadłem duszy" czy, jak pisał Szekspir: „istną tablicą, na której skryte rzeczy można czytać". Rzecznicy psychologii międzykulturowej (np. Markus, Kitayama, 1991) za¬ kładają, że kolektywistyczne kultury Dalekiego Wschodu nastawione są na da¬ leko idącą powściągliwość w wyrażaniu emocji i własnych pragnień, co wynika z żywotności tradycji konfucjańskiej. Powściągliwość ta nie polega jedynie na ograniczeniu bezpośredniości komunikacji słownej, ale również na ograniczeniu komunikacyjnego znaczenia twarzy. Komunikacyjne znaczenie oczu i ust Najtrudniej kontrolować ekspresję oczu, stąd właśnie one uważane są na Dalekim Wschodzie — w Chinach, Korei i Japonii — za nieporównanie ważniejsze źródło informacji niż mimika całej twarzy. Tylko oczy zdradzić mogą to, co człowiek myśli naprawdę. „To spojrzenie oczu uważane jest w Korei za zwierciadło duszy — pisze Didier Cazal (1996, s. 216). — Zgłębiać je, to to samo, co zagrażać prywatności, �Piotr Szarota 142 wręcz uchybić czci. Twarz można badać tylko ukradkiem, nigdy w sposób ciągły (...). Patrzenie w oczy Koreańczykowi w sposób natarczywy wprawia go w zakłopotanie: jest to pogwałcenie jego duszy, wdarcie się w jego prywatność". Ta „wschodnia" koncentracja na oczach ma głęboki sens psychologiczny. Skurcz mięśni okołoocznych mówi nam na przykład, czy uśmiech, który obser¬ wujemy, jest konwencjonalnym uśmiechem społecznym, za którym kryje się tyl¬ ko zdawkowa uprzejmość, czy uśmiechem faktycznie angażującym pozytywne emocje. Autentyczna radość maluje się nie tylko wokół oczu, ale i w samych źrenicach. Gdy przeżywamy radość, źrenice rozszerzają się. W wypadku złości stają się mniejsze (Doliński, 2000). Charakterystyczne, że Amerykanie i Japończycy w korespondencji za pośred¬ nictwem Internetu używają innych emotikonów dla oznaczenia emocji. Konwen¬ cja amerykańska zaadaptowana została na całym Zachodzie, :-) oznacza tam za­ dowolenie (schematyczna uśmiechnięta twarz), zaś :-( to smutek. Japończycy na oznaczenie zadowolenia używają jednak zupełnie innego symbolu ( _ ) , inaczej też symbolizują smutek (;_;). Widać tutaj, że o ile amerykańskie emotikony kon­ centrują się na okolicy ust, japońskie różnią się jedynie sposobem przedstawiania oczu: wesołe albo zapłakane. Podobne różnice, o czym autorzy już nie wspominają, występują w tradycyj¬ nej ikonografii japońskiej, zgodnie z którą usta były wyobrażane w znacznym pomniejszeniu w stosunku do reszty twarzy. Konwencja ta wydaje się w Japonii ciągle żywa, o czym świadczy specyficzny sposób rysowania przez dzieci posta¬ ci ludzkich (por. LaVoy i in., 2001; Szarota, 2006) oraz stylistyka mangi, czyli bardzo swoistej, japońskiej odmiany komiksu, której początki sięgają X I I I wieku (Perper, Cornog, 2002). W mandze, jak również w jej animowanym odpowiedniku — anime, to właś¬ nie oczy przekazują najwięcej informacji o przeżyciach i intencjach bohaterów. Jak pisze znawca mangi, Frederik Schodt (1996, s. 49): A A Gdy obcokrajowcy po raz pierwszy oglądają mangę, ich uwagę przykuwają pro­ porcje twarzy, oczy wydają się nienaturalnie wielkie, kończyny tyczkowate, a dłu­ gie blond włosy sugerują, że bohaterowie nie są Japończykami. Rzeczywiście przed okresem Meiji japońscy rysownicy ukazywali bohaterów z małymi oczami i wąskimi ustami; wraz z otwarciem na kulturę Zachodu i pojawieniem się nowych kanonów estetycznych, w rysunku zaczęły obowiązywać nowe proporcje. Współczesna stylistyka mangi narodziła się pod koniec lat 50. zeszłego stule­ cia. Schodt twierdzi, że duże „europejskie" oczy jej bohaterów to wynik zachwia¬ nia kulturowej tożsamości Japończyków po przegranej wojnie i latach upokarza¬ jącej amerykańskiej okupacji. Choć wpływy zachodniej estetyki na kształtowanie się mangi są bezsporne (uważany za ojca współczesnej mangi Osamu Tezuka pracował przecież dla koncernu Disneya), powiększone oczy to jednak przede wszystkim konwencja, która pozwala najpełniej komunikować stany emocjonal- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 143 ne postaci (Brophy, 1997; Perper, Cornog, 2002). Możliwości śledzenia (klatka po klatce) subtelnych zmian mimicznych daje przede wszystkim anime, manga posługuje się z reguły skrótem. Różnice w symbolice emotikonów czy w obrębie zachodniej i japońskiej este¬ tyki komiksowej wzbudziły zaciekawienie psychologów. Wychodząc z założe¬ nia, że interpretując nastawienie czy stan emocjonalny drugiego człowieka ludzie posługują się specyficznymi dla danej kultury informacjami, Masaki Yuki, Wil­ liam Maddux i Takahiko Masuda (2007) postanowili sprawdzić, czy Japończycy i Amerykanie rzeczywiście różnią się pod względem częstości korzystania z oczu i ust jako sygnałów niewerbalnych. W swoim eksperymencie pytali o interpre¬ tację fotografii osób wyrażających zadowolenie i smutek, zdjęcia spreparowane zostały jednak w taki sposób, że górna część twarzy (oczy) i dolna (usta) wy¬ rażały co innego. Wykorzystano następujące kombinacje: wesołe oczy-neutralne usta, wesołe oczy-usta w „podkówkę", smutne oczy-neutralne usta, smutne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-uśmiechnięte usta, neutralne oczy-usta w „podkówkę". Okazało się, że uczestniczący w badaniu studenci amerykańscy częściej oceniali osoby z uśmiechniętymi ustami jako bardziej szczęśliwe niż stu¬ denci japońscy, niezależnie od tego, co wyrażały oczy. Z kolei studenci japońscy większą wagę przywiązywali do oczu; jeśli były „wesołe", oceniali osobę jako bardziej zadowoloną niż Amerykanie, niezależnie od kształtu jej ust. Wyniki te uznać można za zbieżne z rezultatami uzyskanymi we wcześniej¬ szym badaniu Davida Matsumoto (1989), w którym Japończycy byli zdecydo¬ wanie mniej skorzy niż Amerykanie do tego, by uznać, że przedstawione im na fotografiach uśmiechnięte osoby są szczęśliwe czy radosne (w tym wypadku pre¬ zentowane były zdjęcia nie poddane obróbce komputerowej). W jednym i dru¬ gim badaniu uśmiechnięte usta — które Amerykanom kojarzą się jednoznacznie z wyrażaniem pozytywnych emocji — traktowane są przez Japończyków jako znacznie mniej istotny komunikat. Jeden, a nawet dwa eksperymenty nie przesądzają oczywiście sprawy, sądzę jed¬ nak, że to ważny głos w dyskusji o japońskich normach i wartościach kulturowych. Yuki i jego współpracownicy twierdzą, że ich badanie do pewnego stopnia wyjaś¬ nia, dlaczego Japończycy postrzegani są przez Amerykanów jako nieemocjonalni czy nieodgadnieni w tym, co myślą i czują (inscrutable) — to bardzo częsty motyw „orientalistyczny", wyraźny choćby w Chryzantemie i mieczu Ruth Benedict (2003). Wszystko wskazuje na to, że ludzie Zachodu mają skłonność do niedoceniania naj¬ ważniejszego kanału informacji, jakim są w wypadku Japończyków oczy. Warto zauważyć, że wyniki badania kłócą się jednak z potoczną wiedzą od¬ nośnie do tego, jak wygląda codzienna interakcja ludzi w krajach takich jak Ko¬ rea, Japonia czy Chiny. Ludzie bardzo rzadko zaglądają sobie tam w oczy, pod­ czas rozmowy skłonni są raczej spuszczać wzrok. Pisze o tym Rie Hasada (1996) w swojej analizie zasad komunikacji niewerbalnej obowiązujących w Japonii. Za¬ miast w oczy, rozmawiające ze sobą kobiety zdają się spoglądać na swoje szyje, �144 Piotr Szarota mężczyźni zaś podziwiają sposób wiązania krawata. Autorzy omawianego badania zdają sobie sprawę z tego problemu; piszą że Japończycy, choć są w stanie dobrze rozpoznawać ukryte w twarzy „sygnały diagnostyczne", niekoniecznie robią z tego użytek. Być może jest to motywowane chęcią zachowania społecznej harmonii. Kulturowe skrypty japońskiego uśmiechu Anna Wierzbicka zakłada, że każda kultura dysponuje zestawem „central¬ nych znaczeń", które komunikowane są nieustannie zarówno poprzez język, jak i niewerbalnie, a więc również za pomocą uśmiechu. Znaczenia tego rodzaju mogą być uznane za swoiste „skrypty kulturowe", które kierują zachowaniem ludzi w danej społeczności. Pojęcie skryptów zaczerpnięte zostało z psychologii (Schank, Abelson, 1977), lecz tutaj uzyskało nowe znaczenie; w tym ujęciu są to zindywidualizowane scenariusze zachowania, odzwierciedlające specyficzne wartości kulturowe. Różne skrypty kulturowe mogą na przykład zachęcać do uśmiechu i swoiście uzasadniać jego wykorzystywanie w tak odmiennych trady¬ cjach jak polska, japońska czy amerykańska. Zdaniem Wierzbickiej (1997) — kulturę japońską opisać można najlepiej przy pomocy siedmiu słów-kluczy, które nie poddają się przekładowi na inne języki: amae, enryo, wa, on, giri, seishin i omoiyari. Sądzę, że w wypadku uśmiechu kluczowe znaczenie będzie miała analiza wartości związanych z wa, które stoją u podstaw japońskiej organizacji społecznej. W zachodnich analizach poświęco¬ nych Japonii wa tłumaczone jest z reguły jako harmonia. Wierzbicka podkreśla, że chodzi tutaj przede wszystkim o harmonię w obrębie własnej grupy, poczu¬ cie jedności i całkowitej solidarności z innymi. Wa musi mieć oczywiście swoją cenę, implikuje przedkładanie dobra grupy nad własne interesy, jest więc kwin¬ tesencją kulturowego kolektywizmu. Ktoś, kto będzie łamał grupowe normy, ob¬ stawał przy własnym zdaniu, musi liczyć się z wykluczeniem, jak głosi japońskie powiedzenie: „Gwóźdź, który wystaje, zostanie przybity". Tego rodzaju antyindywidualistyczne nastawienie budzi na Zachodzie z reguły skojarzenia z totalitarnym podporządowaniem i bezrefleksyjnym konformizmem. Stąd właśnie orientalistyczne wyobrażenia o Japończykach jako niezdolnych do refleksji „bezdusznych robotach", a w najlepszym wypadku „pracowitych mrów¬ kach", podporządkowanych całkowicie celom swojej organizacji (por. Rosen, 2000). Wa nie implikuje jednak niczego takiego. Wierzbicka zwraca uwagę, że harmonia jest tutaj wartością idealną, do której się dąży, a nie czymś, czego się za wszelką cenę broni. Proponuje też, aby zamiast o naładowanym negatywnymi konotacjami konformizmie, mówić o konsensusie, który jest wynikiem nie naci¬ sku czy siłowej konfrontacji, lecz kompromisu. Edwin Reischauer twierdzi, że Japończycy próbują osiągnąć wa poprzez „sub¬ telny proces wzajemnego zrozumienia, niemal intuicyjnie, a nie poprzez precyzyj- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 145 ną analizę przeciwstawnych racji albo rozstrzygające decyzje, niezależnie czy byłyby podejmowane przez jednego człowieka, czy głosy większości". „Ostatecz¬ nym celem jest konsensus, ogólne porozumienie, które ma być udziałem wszyst¬ kich — kontynuuje Reischauer. — Dekrety wydawane przez jednego człowieka, niezależnie od tego, jak wielkim autorytetem rozporządza, przyjmowane są z nie¬ chęcią; za niesatysfakcjonujące uznawane są nawet decyzje przegłosowane przez zdecydowaną większość" (Reischauer, 1988, s. 136). Dla wyjaśnienia różnic pomiędzy funkcjonowaniem społecznym Ameryka¬ nów i Japończyków, Shinobu Kitayama i Hazel Markus odwołują się do konstruktu „Ja". Ich zdaniem, różne kultury kształtują różne koncepcje własnej osoby. W kulturach kolektywistycznych, takich jak Japonia, przeważa „Ja współ¬ zależne". W tym ujęciu Ja spostrzegane jest jako pozostające w stałej wzajemnej zależności od otaczającego je kontekstu społecznego, a relacje z innymi są cen¬ tralnym doświadczeniem człowieka. W kulturach indywidualistycznych częściej spotyka się „Ja niezależne". Ja rozumiane jest tutaj jako niezależna od kontekstu społecznego, autonomiczna całość, zawierająca pewne niepowtarzalne atrybuty. Taka, a nie inna koncepcja własnego Ja ma doniosłe znaczenie dla zachowania człowieka, wpływa na jego myślenie, procesy motywacyjne i życie emocjonalne. Markus i Kitayama (1991) zakładają, że potrzeby i motywy są częścią niepowta¬ rzalnego, wewnętrznego rdzenia systemu Ja każdej osoby. Jeśli to prawda, to praw¬ dopodobnie inna nieco będzie natura motywacji osób charakteryzujących się Ja współzależnym i tych, którzy mają Ja niezależne. Motywacje ludzi z Ja współza¬ leżnym koncentrują się bardziej wokół innych osób, są to więc przede wszystkim motywy społeczne, związane najczęściej z utrzymywaniem społecznej harmonii. Z kolei motywacje ludzi z Ja niezależnym wiążą się z samopotwierdzaniem, pod¬ wyższaniem samooceny i samorealizacją. Większość z tych założeń zyskała z cza¬ sem mocne potwierdzenie empiryczne (Kitayama, Mesquita, Karasawa, 2006). Powróćmy jednak do kwestii zasadniczej: w jaki sposób ideały związane z wa mogą mieć wpływ na kulturowe skrypty związane z uśmiechaniem się? Wydaje mi się, że wpływ ten może być trojakiego rodzaju. Dwa pierwsze przypadki doty¬ czą sytuacji, w których uśmiech jest pożądany: 1) „uśmiecham się, mimo że dzie¬ je się coś złego, ponieważ mam na względzie dobro innych" (np. chcę oszczędzić im swoich zmartwień) oraz 2) „uśmiecham się, mimo że dzieje się coś złego, ponieważ chcę, aby inni dobrze o mnie myśleli" (np. chowam pod uśmiechem swoją urazę). Trzecia sytuacja, to sytuacja, w której uśmiech powinien być po¬ wściągany: „nie uśmiecham się, mimo że dzieje się coś dobrego, gdyż może to zostać źle odebrane" (np. nie obnoszę się ze swoim sukcesem). Zacznę od pierwszego skryptu, gdyż to on najczęściej przywoływany jest w celu wyjaśnienia istoty japońskiego uśmiechu. „Mieć poważne albo smutne oblicze to wyraz złych manier, ponieważ może to wywołać lęk albo ból u tych, którzy nas kochają, a u tych, którzy nas nie kochają, niezdrową ciekawość" — pi¬ sał Hearn (1976, s. 668). „Niekontrolowany wybuch płaczu w obecności przeło- �146 Piotr Szarota żonych bądź gości jest niegrzecznością i pierwsze słowa, jakie usłyszymy w tych okolicznościach nawet od najprostszej wieśniaczki, to: «Proszę wybaczyć, że byłam tak samolubna»". Podobnie jest w wypadku przekazywania złych nowin, które muszą być zakomunikowane, takich jak informacje o śmierci najbliższych i konieczności wzięcia udziału w pogrzebie. „Niezależnie od tego, jak bolesna czy szokująca jest informacja, która ma być zakomunikowana, powinno to być zrobione z uśmiechem" — dodaje autor (Hearn, 1976, s. 668). Uśmiech ten in¬ terpretuje on jako podwójny komunikat: 1) „przepraszam, że muszę być na tyle nieuprzejmy, żeby w ogóle poruszyć tak przykry temat"; 2) „proszę nie czuć się zobowiązanym odczuwać to, co ja teraz czuję". Podobne spostrzeżenia znaleźć można w, późniejszych niemal o sto lat, teks¬ tach Donalda Richie (1987; 1992), amerykańskiego filmoznawcy, który osiadł w Japonii w 1947 roku i , podobnie jak Hearn, uczynił z niej swoją drugą ojczy¬ znę. „Japończycy uczą się od dziecka, aby nie wyrażać emocji, które mogłyby zagrozić, czasem bardzo chwiejnej i nietrwałej, harmonii społecznej — pisze Ri¬ chie (1992, s. 76). — Uśmiechy w obliczu śmierci ukochanej osoby są ciągle na porządku dziennym". Oczywiście, nie tylko ludzie Zachodu dostrzegają wyraźne powiązanie po¬ między wartością wa a imperatywem uśmiechu. Jak pisze Ranko Iwamoto, w Japonii każdy uczy się, że jego obowiązkiem jest robić wszystko, aby utrzymać się w stanie harmonii z resztą świata. Nie przypadkiem więc za najważniejszą cnotę uchodzi w Japonii samokontrola. Każdy Japończyk uczy się od dziecka, aby przed¬ stawiać się światu z jak najlepszej strony. Japończyk nie chce wyglądać na zbyt po¬ ważnego czy nieszczęśliwego, jest to uważane za nieuprzejme, bo może sprawić innym ból albo zmartwienie. Czy wszyscy nie mamy dość własnych problemów? (Iwamoto, 1961, s. 10). To empatyczne nastawienie na samopoczucie drugiego człowieka jest istotą omoiyari, o którym pisałem już wcześniej w kontekście komunikacji niewerbal­ nej. Omoiyari nie tylko ułatwia komunikację, pozwalając na odczytywanie moc¬ no zakodowanych komunikatów, ale oprócz pragmatycznego ma także wymiar moralny. Pisze o tym Lebra: Dla Japończyków, empatia (omoiyari) jest jedną z najważniejszych wartości, dzię¬ ki niej człowiek osiąga dojrzałość moralną i staje się godny szacunku. Mam nawet pokusę, aby nazwać kulturę japońską kulturą omoiyari. Omoiyari odnosi się do zdolności oraz potrzeby odczuwania tego, co czują inni ludzie (...) i pomagania im w osiąganiu tego, czego pragną (Lebra, 1976, s. 38). Troska o samopoczucie innych zakłada także oszczędzanie innym zmartwień i problemów, stąd kontrola niebezpiecznych emocji, które są bardzo zaraźliwe. Markus i Kitayama (1991) oraz Kitayama, Mesquita, Karasawa (2006) rozróżnia¬ j ą emocje skoncentrowane na Ja i emocje skierowane na innych. To właśnie emo- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 147 cje pierwszego rodzaju, takie jak złość, gniew, smutek, lęk czy strach, stanowią potencjalne zagrożenie dla harmonii społecznej. Autorzy sugerują, że tego typu emocje, jeżeli w ogóle są przez Japończyków wyrażane, to wobec przedstawicieli grupy obcej, wśród swoich podlegają kontroli i maskowane są uśmiechem. Obraz doskonale empatycznych Japończyków nastawionych jedynie na czy¬ nienie dobra swoim bliźnim wydaje się jednak nieco skażony sentymentalnym orientalizmem. W rzeczywistości omoiyari jest ideałem, do którego nie każdemu dane jest się zbliżyć. Motywem, który spełniać może podobną rolę w kontrolo¬ waniu emocji, jest potrzeba utrzymywania pozytywnej autoprezentacji w rela¬ cjach z innymi ludźmi. Rozróżnieniem, które ułatwia zrozumienie kultury japońskiej, jest podział na tatemae i honne. Tatemae to fasada, którą pokazuje się najczęściej światu, ozna¬ cza ona postępowanie według kulturowych standardów uprzejmości. Honne to prywatne, wewnętrzne przekonania, którymi dzielić się można tylko z wybra¬ nymi bliskimi osobami i to zazwyczaj tylko w pewnych okolicznościach. Nie ma sytuacji, w której tatemae nie byłoby stosowane dla „zachowania twarzy", uniknięcia konfliktów, sytuacji niewygodnych czy zawstydzających. Ta fasadowa autoprezentacja jest więc jednym ze sposobów utrzymania po¬ zytywnego obrazu własnej osoby. Ilustruje to wypowiedź japońskiego terapeuty Yuuho Asaki, cytowana w artykule Hasady. „Jeśli przydarzy nam się coś niemiłego albo bardzo złego, chcielibyśmy zapłakać albo wpaść w złość, ale nie możemy tego zrobić. Myślimy: «okażę się słaby, gdy zacznę płakać», albo «złość to ob­ jaw niedojrzałości» i powstrzymujemy łzy albo wybuch złości" (Hasada, 2003, s. 50). Japończycy przywiązują ogromną wagę do tego, co myślą o nich inni ludzie. Brak umiejętności kontrolowania emocji traktowana jest zwykle jako oznaka naiw¬ ności lub braku ogłady, powściągliwość z kolei zapewnia szacunek otoczenia. Tatemae zakłada codzienne maskowanie swoich prawdziwych intencji i my¬ śli, wymaga więc ścisłej kontroli mimiki i innych zachowań niewerbalnych. To, co pozostaje, to uprzejmy uśmiech, niezależnie od tego, czy ktoś jest zawstydzo¬ ny, został przez kogoś obrażony, czy po prostu fatalnie się czuje. Uśmiech ten pojawia się nawet w kontaktach z cudzoziemcami, którzy nie znają zazwyczaj reguł tatemae. „Rozmawiałem kiedyś z pewnym Amerykaninem i nie rozumiejąc tego, co mówi, uśmiechnąłem się nieświadomie" — pisze Chie Iryo (1996). „Jak myślicie, kiedy człowiek się uśmiecha? Myślę, że wtedy, gdy jest szczęśliwy (...). Ale Japończycy mają kilka wyjątków od tej reguły. Jeżeli popełnisz błąd, co wte¬ dy robisz? My, Japończycy, zwykle się uśmiechamy. Nie jesteśmy zadowoleni, tylko bardzo zawstydzeni, więc nasz uśmiech jest gorzki". Pisząc o tatemae nie można nie wspomnieć o enryo. Enryo jest kluczową war¬ tością kultury japońskiej. Enryo to powściągliwość w kontaktach społecznych, powstrzymywanie się przed otwartym wyrażaniem swoich opinii, pragnień, pre¬ ferencji. Zachodnia bezpośredniość w tym względzie traktowana jest jako prze¬ jaw „niedojrzałości" przypomina bowiem zachowanie japońskich dzieci. �Piotr Szarota 148 Jednym z aspektów enryo jest manifestowanie skromności. W kulturze japoń¬ skiej, w przeciwieństwie do amerykańskiej, promowanie własnej osoby poprzez demonstrowanie swoich sukcesów postrzegane jest jako zjawisko negatywne. Lu¬ dzie skromni, którzy po osiągnięciu sukcesu wycofują się w cień, zamiast chwalić się i przypisywać sobie wszystkie zasługi, są w Japonii nie tylko bardziej lubiani, ale również oceniani jako zdolniejsi i bardziej kompetentni. Mało tego. Japończycy nie tylko nie wykazują tendencji do faworyzowania własnej osoby, ale zachowują się często wręcz przeciwnie, próbując umniejszać własne dokonania. Jeśli badani Amerykanie wypadną w testach gorzej od innych, będą mieli mniejsze zaufanie do takich wyników niż w sytuacji, gdy wypadną lepiej. Japończycy przeciwnie. Będą bardziej wierzyć w rzetelność wyniku, kiedy poniosą porażkę, niż gdy osiągną suk¬ ces (por. Markus, Kitayama, 1991). Zniekształcenie to przypisywane jest działaniu normy skromności lub potrzebie wzmacniania pozycji innych. Tego rodzaju nastawienie przejawia się również w kontrolowaniu mimiki. Hasada (2003) pisze, że reagując na komplementy, Japończycy sprawiają wra¬ żenie zakłopotanych bądź zawstydzonych, co bardzo dziwi Amerykanów, którzy spodziewają się po nich szerokich uśmiechów. Często odczytywane jest to jako „typowa japońska hipokryzja". W kontekście zawodów sportowych rezygnacja z otwartego manifestowania radości i tryumfalnych uśmiechów wynika często z omoiyari. Hasada (2003, s. 53) cytuje wypowiedź zawodnika sumo: „Kiedy udzielam wywiadu po wygranej walce, myślę o uczuciach swojego przeciwnika, dlatego czuję się winny, kiedy pokazuję swoją radość. Aby nie zrobić mu przy¬ krości, mówię więc, że miałem szczęście, albo że to był tylko przypadek". Uśmiech i socjalizacja Kulturowe wartości, aby spełniać funkcję regulatorów zachowania, muszą zo¬ stać zinternalizowane za pomocą różnego rodzaju oddziaływań socjalizacyjnych. Socjalizacja taka rozpoczyna się już we wczesnym dzieciństwie. Na rolę wycho¬ wania w uczeniu się kulturowych skryptów uśmiechu zwrócił już uwagę Hearn. „[Dzieci] uczą się uśmiechać, tak jak uczą się ukłonu" — pisał. Śmiech nie jest mile widziany, z oczywistych powodów. Lecz uśmiechu używa się przy wszystkich przyjemnych okazjach, zarówno gdy rozmawia się z kimś wyższym rangą, jak i równym sobie, ale także w sytuacjach, które nie są miłe; jest to pewien sposób bycia, obejścia. Najmilsza twarz to ta, na której gości uśmiech, a ukazywa¬ nie takiego właśnie oblicza rodzicom, krewnym, nauczycielom, przyjaciołom i tym wszystkim, którzy dobrze nam życzą, stanowi właściwy cel życia. Nawet jeśli serce się kraje, twym obowiązkiem jest uśmiechać się mężnie (Hearn, 1976, s. 667). Podobne spostrzeżenia znaleźć można w tekstach Donalda Richie (1987; 1992): „Lafcadio Hearn już dawno temu zwrócił uwagę, że japoński uśmiech �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 149 jest nie tylko spontaniczną ekspresją; to także forma etykiety, której ciągle uczą się japońskie dzieci" — pisze autor (1992, s. 76). „Próbowałem wyobrazić so¬ bie system wychowawczy, który był odpowiedzialny za ten fenomen: całe stule¬ cia, podczas których ludzie (... ) byli uczeni, że wyrażanie irytacji czy oburzenia nie jest społecznie produktywne. Należąc do pewnej społeczności, trzeba sza¬ nować jej standardy. Własna reakcja powinna zostać stłumiona, tak aby można było zachować atmosferę harmonii" (Richie, 1987, s. 117). „Dziecko uczy się więc wcześnie, że powinno uśmiechać się, gdy cierpi — dodaje Iwamoto (1961, s. 10). — Może się uśmiechnąć, gdy się poważnie skaleczy, a jego uśmiech ozna¬ cza wtedy: «Nie przejmujcie się. To nic poważnego»". W literaturze przedmiotu mówi się niekiedy o „treningu omoiyari", dzięki któremu dzieci uczą się przyjmować perspektywę drugiej osoby. Jak pisze Pa¬ tricia Clancy, powołując się na badania, które prowadziła w Japonii: „Wydając polecenia, japońskie matki podkreślają wyraźnie, jak ważna jest wrażliwość na potrzeby, życzenia i uczucia innych ludzi. Takie odwoływanie się do empatii, po¬ średnie bądź bezpośrednie, stanowiło 45% wszystkich uzasadnień, które wymie¬ niały matki jako podstawę własnych działań wychowawczych" (Clancy, 1986, s. 232). Uczenie empatii może polegać początkowo na informowaniu dziecka o potrzebach innych („Twoja siostra jest głodna"); bardziej zaawansowaną tech¬ niką jest przypisywanie obserwowanym ludziom słów, których w rzeczywisto¬ ści nie wypowiedziały, ale najprawdopodobniej myślą w podobny sposób. Na początku dziecko słucha matki, później z większym lub mniejszym sukcesem próbuje samemu „czytać w cudzych myślach". Zabiegi wychowawcze zmierzają też do nauczenia dziecka, że jego zachowanie powinno być zgodne z oczekiwaniami innych ludzi i że podlega ono ciągłej ocenie. W tym wypadku Clancy (1986) pisze o „treningu konformizmu", choć lepszym określeniem byłby tu chyba „trening wa". Matki często odwołują się do hipotetycz¬ nych reakcji innych ludzi, którzy obserwują bądź mogliby zauważyć zachowanie dziecka, ucząc je strachu przed społeczną dezaprobatą i wykluczeniem. Dziecko uczy się, że pewne zachowania są złe, nie z powodu implikacji moralnych, ale z uwagi na ocenę społeczną: „będą się z ciebie śmiali", „będziesz wyrzutkiem". Socjalizacja nie kończy się we wczesnym dzieciństwie, rozmaite reguły wdra¬ żane są podczas edukacji szkolnej, jak również w miejscu pracy. Szczegółowe wskazania dotyczące godnego bądź eleganckiego zachowania są też kodyfiko¬ wane w formie rozmaitych podręczników dobrych manier, najczęściej mamy tu jednak do czynienia z przepisami regulującymi zachowanie określonej klasy czy warstwy społecznej. Niestety, nie udało mi się znaleźć odniesień do tego rodzaju zapisów regulujących zasady „eleganckiego uśmiechu" w Japonii, wiadomo jed¬ nak, że zapisy takie istniały na przykład w Chinach. Wspomina o nich psycholog Otto Klineberg (1938), w artykule poświęconym ekspresji emocjonalnej w litera¬ turze chińskiej. Oprócz literatury pięknej, Klineberg analizuje właśnie podręcz¬ niki etykiety, a w jednym z nich natrafia na takie rady: „Nie pokazuj zbyt łatwo �Piotr Szarota 150 swojego niezadowolenia i nie uśmiechaj się za często" oraz „Kiedy się uśmie¬ chasz, nie pozwól, aby widoczne były twe zęby, innymi słowy, twój uśmiech musi być tak powściągliwy, aby nie widać było zębów" (Klineberg, 1938, s. 519). Z analiz Klineberga wynika też, że znacznie częściej niż w tradycji europejskiej uśmiech stosowany bywał w Chinach jako wyraz pogardy i złości. Podsumowanie Dotychczasowe rozważania dotyczyły kulturowych norm i wartości, które najprawdopodobniej regulują sposób wykorzystania uśmiechu w kulturze japoń¬ skiej. Nie twierdzę, że „etykieta uśmiechu" jest przyswajana w tym samym stop¬ niu i kształcie przez wszystkich Japończyków. Zapewne ulega ona historycznym przemianom, a więc można się tu spodziewać różnic nie tylko środowiskowych, ale i pokoleniowych. Nie jest też jasne, do jakiego stopnia opisane wyżej kulturo­ we zależności są specyficzne dla Japonii, a do jakiego stopnia charakterystyczne są dla większości kultur kolektywistycznych Dalekiego Wschodu. Wspominałem już o podobieństwach w podejściu do komunikacji niewerbal¬ nej, które łączą wyraźnie Japończyków z Koreańczykami i Chińczykami — cho¬ dzi przede wszystkim o kontrolę mimiki i kontekstową interpretację zachowania. Na tej podstawie można przypuszczać o pewnych podobieństwach w zakresie sto¬ sowanej etykiety uśmiechu. Podobieństwa takie wynikać mogą przede wszystkim ze znaczenia, jakie zarówno w Japonii, jak i w Chinach przypisuje się społecznej harmonii. Analizując funkcję uśmiechu w kulturze chińskiej, Bifang Chen pisze, że w wypadku Chińczyków o pojawieniu się uśmiechu decydują raczej czynniki zewnętrzne niż wewnętrzne, jak zadowolenie czy sympatia dla kogoś. Chińczyk, zanim się uśmiechnie, musi zbadać sytuację. Próbuje się zorientować czy jego uśmiech nikogo nie obrazi i w jakim nastroju jest reszta grupy, i od tego właśnie uzależni własną reakcję. Podczas przyjęcia zdarza się, że ktoś opowiada z uśmiechem o swoich przykrych doświadczeniach. Uśmiech pojawia się na jego twarzy w celu ukrycia prawdziwych uczuć, które nie pasowałyby do panującego wokół radosnego nastroju (Chen, 2006, s. 17). Chen pisze także, że uśmiech wykorzystywany jest również do łagodzenia napięć interpersonalnych, towarzyszy on na przykład przywołanej przez autorkę sytuacji, w której podwładny przeprasza za popełnioną pomyłkę. W obu wypad¬ kach widać wyraźne podobieństwa do scenariuszy japońskich. Pisząc o chińskim uśmiechu, Chen zwraca również uwagę na doniosłość roz¬ różnienia na grupę własną i obcą. Chińczycy z reguły nie uśmiechają się do ob¬ cych; uśmiech ze strony nieznajomego oznaczać może, że ktoś zamierza prosić drugą osobę o przysługę albo coś jej sprzedać (Chen, 2006). Rozróżnienie na grupę własną i obcą jest bardzo istotne także w Japonii, jednak wydaje się, że japońska etykieta uprzejmości często nie ogranicza się tylko do kręgu współpra- �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 151 cowników, przyjaciół i krewnych. Wiedzą coś na ten temat turyści, którzy mieli możliwość odwiedzenia zarówno Chin, jak i Japonii. Podobieństwa pewnych zasad regulujących użycie uśmiechu odnaleźć można nawet poza kręgiem bezpośredniego oddziaływania tradycji konfucjańskiej. Ze zgromadzonych przeze mnie danych wynika na przykład, że sposób wykorzysta¬ nia uśmiechu w Tajlandii czy w Indonezji wydaje się dość zbliżony do obyczajów japońskich (por. Szarota, 2006). „Jak to możliwe, że Tajowie mogą się uśmiechać, jeśli ich uśmiech nie odzwierciedla ich prawdziwych uczuć" — pyta retorycznie Marsi Paribatra z Uniwersytetu Chulalongkorn w Bangkoku. Turysta, któremu uda się opanować kilka tajskich słów, na pewno zauważy, że pe­ wien zwrot powraca w rozmowach z zaskakującą częstością: Mai pen arai!, czyli „Nie przejmuj się!" albo „Mniejsza o to!". To zaklęcie wypowiadane jest w obliczu wszelkich codziennych problemów. Nie ma sensu złościć się czy trapić małymi nie¬ dogodnościami losu, po co zamieniać życie w dramat? Mai pen arai. Nawet jeśli ktoś uśmiecha się, oznajmiając śmierć kogoś bliskiego, nie czyni tego z braku uczuć, przekazuje tylko niemy komunikat, że to, co się stało, jest nieodwracalne. Uśmiecha­ jąc się, próbuje oszczędzić innym żałoby i nie odbierać im radości życia (...). Taka postawa jest charakterystyczna dla Tajlandii, ale także dla innych krajów Dalekiego Wschodu, od Sri Lanki po Laos, od Bali po Japonię (Paribatra, 1991, s. 26). Czy zatem japoński uśmiech jest kulturowym skryptem, czy orientalistyczną inwencją? Wydaje mi się, że przedstawione rozważania świadczą, że raczej tym pierwszym. Wiele wskazuje również na to, że biorąc pod uwagę wszystkie kulturowe uwarunkowania, którym podlega, jest też japoński uśmiech jakościowo wyróżnialny spośród „uśmiechów Dalekiego Wschodu". Z drugiej strony, jego wyjątkowość za¬ pewne nie powinna być przeceniana. Słowa kluczowe: uśmiech, etykieta, komunikacja niewerbalna, kultura japońska, orientalizm, nihonjinron BIBLIOGRAFIA Benedict R. 2003 Brophy P. 1997 Burman E. 2007 Chryzantema i miecz. Wzory kultury japońskiej Warszawa. (przeł. E. Klekot), PIW, Ocular Excess: A Semiotic Morphology of Cartoon Eyes, „Art & Design" vol. 53, p.7, s. 26-33. Between Orientalism and Normalization: Cross-Cultural Lessons from Ja¬ pan for a Critical History of Psychology, „History of Psychology" vol. 10, p. 19, s. 179-198. �152 Piotr Szarota Burszta W.J. 2004 Różnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Cazal D. 1996 Twarz, komunikacja międzykulturowa i etyka: przykład Korei, w: Komuni­ kacja międzykulturowa: zderzenia i spotkania, red. A. Kapciak, L . Korporowicz, A. Tyszka, Instytut Kultury, Warszawa, s. 205-218. Chen B. 2006 Cultural Differences in Smiling, „US-China Foreign Language" vol. 4, p. 4, s.15-18. Clancy P.M. 1986 The Acquisition of Communication Style in Japanese, w: Language Socia­ lization Across Cultures, eds. B.B. Schieffelin, E. Ochs, Cambridge Uni­ versity Press, Cambridge, s. 213-250. Doliński D. 2000 Ekspresja emocji. Emocje podstawowe i pochodne, w: Psychologia. Podręcznik akademicki, tom 2, red. J. Strelau, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 351-367. Gjerde P. 2001 Attachment, Culture, and Amae, „American Psychologist" vol. 56, p. 2, s. 826-827. Gjerde P., Onishi M . 2000 Selves, Cultures, and Nations: The Psychological Representation of „the Japanese" in the Era of Globalization, „Human Development" vol. 43, p. 10, s. 23-33. Hall E.T. Poza kulturą, przeł. E. Goździak, PWN, Warszawa. 1984 Hasada R. 1996 Some Aspects of Japanese Cultural Ethos Embedded in Nonverbal Com­ municative Behaviour, w: Nonverbal Communication in Translation, ed. F. Poyatos, John Benjamins, Amsterdam, s. 83-103. 2003 „Cultural Script": On Japanese Attitude towards Emotion. „Bulletin of Japanese Language Center for International Students" vol. 29, p. 40, s. 27-67. Hearn L. 1976 Glimpses of Unfamiliar Japan, C.E. Tuttle, Tokyo (I wyd. 1894). Iryo C. Japanese Smile. „The Gaijin Gleamer Online", vol. 43, http://kyushu.com/ 1996 gleamer. Iwamoto R. 1961 What is Behind the Japanese Smile, „Thunderbird International Business Review" vol. 3, p.1, s.10. Kitayama S., Mesquita B., Karasawa M . 2006 Cultural Affordances and Emotional Experience: Socially Engaging and Disengaging Emotions in Japan and the United States, „Journal of Persona­ lity and Social Psychology" vol. 91, p.13, s. 890-903. �Japoński uśmiech: orientalistyczna inwencja czy skrypt kulturowy? 153 Klineberg O. 1938 Emotional Expression in Chinese Literature, „Journal of Abnormal and So­ cial Psychology" vol. 33, p. 3, s. 517-520. Knapp M.L., Hall J.A. 2000 Komunikacja niewerbalna w interakcjach międzyludzkich, przeł. A. i L. Śliwa, Astrum, Wrocław. LaVoy K.S., Pedersen W.C., Reitz J.M., Brauch A.A., Luxenberg T., Nofsinger C. 2001 Children 's Drawings: A Cross-Cultural Analysis from Japan and the Uni­ ted States, „School Psychology International" vol. 22, p.11, s. 53-64. Lebra S.T. 1976 Japanese Patterns of Behaviour, University of Hawaii Press, Honolulu. Markus H., Kitayama S. 1991 Culture and the Self: Implications for Cognition, Emotion, and Motivation, „Psychological Review" vol. 98, p. 29, s. 224-253. Matsumoto D. 1989 Cultural Influences on the Perception of Emotion, „Journal of Cross-Cul¬ tural Psychology" vol. 20, p. 13, s. 92-105. Minear R.H. 1980 Orientalism and the Study of Japan, „Journal of Asian Studies" vol. 39, p. 27, s. 507-534. Paribatra M . 1991 Smile, Smile, Smile, „UNESCO Courier" vol. 5, p. 3, s. 26-29. Perper T., Cornog M . 2002 Eroticism for the Masses: Japanese Manga Comics and Their Assimilation into the U.S., „Sexuality & Culture" vol. 6, p. 98, s. 3-101. Pham P.L. 1999 On the Edge of the Orient: English Representations of Japan, circa 1895¬ -1910, „Japanese Studies" vol. 19, p. 20, s. 161-181. Reischauer E.O. 1988 The Japanese Today: Change and Continuity, The Belknap Press, Cam¬ bridge, M A . Richie D. 1987 A Lateral View. Essays on Contemporary Japan, Japan Times, Tokyo. 1992 Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha, Tokyo. Rosen S.L. 2000 Japan as Other: Orientalism and Cultural Conflict, „Journal of Intercul¬ tural Communication" vol. 4, p. 12, s. 123-135. Said E.W. 1991 Orientalizm, przeł. M . Wyrwas-Wiśniewska, PIW, Warszawa. Schank R.C., Abelson R.P. 1977 Scripts, Plans, Goals and Understanding, Erlbaum, Hillsdale, NJ. Schodt F.L. 1996 Dreamland Japan. Writings on Modern Manga, Stone Bridge Press, Berkeley. Sugimoto Y 1997 An Introduction to Japanese Society, Cambridge University Press, Cam¬ bridge. �Zbigniew Szmyt 154 Szarota P. 2006 Psychologia uśmiechu. Analiza kulturowa, Gdańskie Wydawnictwo Psy­ chologiczne, Gdańsk. Wierzbicka A. 1995 Kisses, Handshakes, Bows: The Semantics of Nonverbal Communication, „Semiotica" vol. 103, p. 45, s. 207-252. 1997 Understanding Cultures Through Their Key Words: English, Russian, Po­ lish, German, and Japanese, Oxford University Press, New York. 1999 Emotions Across Languages and Cultures: Diversity and Universals, Cam­ bridge University Press, Cambridge. Yuki M . , Maddux W.W., Masuda T. 2007 Are the Windows to the Soul the Same in the East and West? Cultural Dif­ ferences in Using the Eyes and Mouth as Cues to Recognize Emotions in Japan and the United States, „Journal of Experimental Social Psychology" vol. 43, p. 8, s. 303-311. Piotr Szarota THE JAPANESE SMILE: A N ORIENTAL I N V E N T I O N OR A CULTURAL SCRIPT? (Summary) The author tries to answer the question to what extent the „Japanese smile", which is so often described by Western authors, is an Oriental invention and to what degree it is actually rooted in the traditional Japanese cultural values. A definition was adopted according to which smile is a characteristic and easily recognisable mimic expression, which performs an important communicative function. Individual cultures can be diffe­ rent with respect to how smile is used in social life. The specific „high context" commu­ nication, characteristic of the Far East, where not much has to be expressed by means of words because most information is contained in the context of the utterance, has been described. A hypothesis has been advanced that in such a situation smile will rarely be treated as a social signal, the meaning of which can be independent of the background. The most important part of the text is devoted to the description of hypothetical cultural scripts, which encourage or prevent from the use of smile in specific social situations. A relation between these scripts and the traditional values of Japanese culture, particu­ larly those connected with the ideal of wa, i.e. social harmony, has been discussed. The author also tries to answer the question to what extent the etiquette of the Japanese smile is unique. The author concludes that the Japanese smile fits well into the cultural context of Japanese culture and stands out from other „smiles of the Far East". Key words: smile, etiquette, non-verbal communication, Japanese culture, orientalism, nihonjinron � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1442cd451a07024f507f08693db4a394.pdf fecc7f6f2ed51e57aa1465ebe0f658ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5184 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4809 Title A name given to the resource Między rzeką a pustynią / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.169-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Folklorystyki Uniwersytet Śląski Cieszyn MIĘDZY R Z E K Ą A PUSTYNIĄ. KATEGORIA GRANICZNOŚCI W KULTURZE LUDOWEJ PÓŁNOCNOSUDAŃSKICH M U Z U Ł M A N Ó W Każdy muzułmanin doskonale rozumie, iż świat, w którym żyje, nie jest jedno­ rodny. Zaczynem owej niejednorodności jest sam islam, który kategoryzuje rze­ czywistość na dwie wyraźnie odseparowane strefy: świętą oraz świecką. Podział ten, choć nieraz nie dość precyzyjny w praktyce, determinuje życie wyznawcy islamu. Pierwsza sfera — nazywana ogólnie haram — to świat absolutnie dobry i czysty. To obszar uczuciowo najbliższy człowiekowi. Należy do niego tak prze­ strzeń prywatna (dom, wioska), jak i religijna (meczet, sanktuarium świętego), naznaczone cechą sakralności. Wokół tego świata człowiek winien skupić swoje życie. Głównym zaś zadaniem muzułmanina powinna być jego ochrona. Zagro­ żeniem jest natomiast świat nienależący do sacrum, publiczny, ogólnie dostęp­ ny — amm. Jest on na ogół neutralny, nierzadko jednak staje się niebezpieczny i nieczysty. Może stać się przyczyną skalania, na gruncie ludowym zaś, źródłem nadprzyrodzonego nieszczęścia. Ze względu na wagę tego podziału, uświęcone¬ go przez religię i obyczaj, szczególnego znaczenia nabierają miejsca graniczne, stykowe — łączące i oddzielające zarazem obydwa światy. Artykuł niniejszy został napisany w oparciu o spostrzeżenia autora czynio­ ne w trakcie etnograficznych wyjazdów badawczych do Sudanu, w latach 2003, 2004 oraz 2007. Zasadnicza część informacji wykorzystanych w opracowaniu pochodzi z okolic Starej Dongoli, położonej mniej więcej w połowie dystansu między trzecią a czwartą kataraktą nilową. Badania terenowe finansowane były z grantu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego. Rzeka Granica ma zazwyczaj wymiar przestrzenny. Wtedy wytycza linię podziału między tym, co znane i bliskie, a tym, co obce i dalekie. W ten sposób buduje ramy ludzkiego mikrokosmosu. Od wieków północnosudańska geografia osadni¬ ctwa zdeterminowana była przez warunki ekologiczne. Te sprawiły, iż wszelka �Maciej Kurcz 170 Fot. 1. Typowy krajobraz doliny Nilu (fot. M. Kurcz, 2002) egzystencja na tym obszarze była związana z Nilem — rzeką, której Sudańczycy, tak jak ich północni sąsiedzi, zawdzięczali wszystko. Nie inaczej jest i dziś, mimo nowoczesnych inwestycji i rozwiązań technicznych. Tylko w sąsiedztwie rzeki człowiek znajduje optymalne warunki do życia oraz możliwość uprawy ro­ ślin. Tylko tu czuje się komfortowo i bezpiecznie. W dalszym ciągu mieszkańcy doliny Nilu muszą tłoczyć się w jego pobliżu. Często, patrząc ze szczytu jakiegoś wzniesienia, można ulec złudzeniu, że ciąg wiosek po obu brzegach rzeki nie ma końca, a jedna łączy się z drugą. Schemat zawsze jest ten sam: pośrodku Nil, a na obu jego brzegach pas intensywnej zieleni, który nagle przechodzi w wiejską zabudowę, by w końcu zniknąć bez śladu w pejzażu pustyni (fot.1). Rzeka oraz pustynia stanowią odwieczne, naturalne granice ekumeny społe¬ czeństw żyjących nad Nilem, oddzielając i otwierając je równocześnie na świat. Najsilniejszą granicą w wyobraźni mieszkańców tego zakątka Afryki jest Nil. To on, przede wszystkim, oddziela wieś (hilla) od otaczającego j ą świata — nazywanego ogólnie khala, równocześnie silnie kształtując lokalną tradycję i obyczaj. Pustynia to obszar ostateczny — bezkresny i bezludny — nieodparcie nasuwający skojarzenie ze śmiercią (być może dlatego właśnie na rubieży wio¬ sek i pustyni mieszkańcy wsi nad Nilem grzebią swoich zmarłych). Tradycyjnie, �Między rzeką a pustynią 171 od pustyni wieś oddziela dolina jakiegoś okresowego cieku wodnego (uadi czy khor) lub wiejski cmentarz. Rzeka to natomiast strefa oddzielająca dwa realnie istniejące światy, które trwają ze sobą w nieustannym kontakcie. Rzeczywistość na przeciwległym brzegu, choć obca i tajemnicza, jest równocześnie potrzebna, czy wręcz konieczna dla funkcjonowania świata określanego jako „swój". Utożsamianie Nilu z granicą jest wciąż silnie odczuwalne, pomimo wzrostu mobilności miejscowych społeczeństw czy przeobrażeń kulturowych na tym obszarze. Przede wszystkim „podróżowanie" nadal zakłada pokonywanie rzeki. I to nie tylko ze względu na geografię osadnictwa, ale głównie poprzez ludzką wyobraźnię. Wyprawa na przeciwległy brzeg to wciąż wydarzenie nadzwyczaj¬ ne. Towarzyszy mu zawsze ogromne podekscytowanie, ale też i metafizyczna obawa. Na wszelki wypadek, człowiek przeprawiający się na drugą stronę rze¬ ki odmawia surę Fatiha — otwierającą Koran. Udającego się na przeprawę od¬ prowadzają bliscy w rozśpiewanym orszaku. Ten sam rytuał będzie go witał po powrocie. Pewne jest, iż przed rozpoczęciem i po zakończeniu podróży będzie złożone w ofierze zwierzę. Najbardziej sugestywny obraz rzeki jako granicy pielęgnują kobiety. Żadna szanująca się kobieta nie będzie zbyt często wyprawiać się na jej drugą stronę. I nie chodzi tu tylko o obowiązujący j ą system norm, ale o metafizyczny lęk zwią¬ zany z przekraczaniem granicy. Wtedy bowiem, według lokalnych przekonań, grozi człowiekowi nadprzyrodzone niebezpieczeństwo. Dlatego też sudańska kobieta nigdy nie uda się na przeciwległą stronę rzeki w czasie ciąży i połogu. W badanych przeze mnie społecznościach jest to rytualny zakaz bezwzględnie przestrzegany. Wiąże się z przekonaniem, iż człowiek przekraczający granicę na¬ bywa skazę „nieczystości". Dlatego też na przykład każdy, kto chce odwiedzić ciężarną kobietę, a wcześniej przekraczał Nil, winien najpierw udać się do kogoś innego, lub poleca mu się przeskoczyć przez gałązkę palmową, położoną na pro¬ gu domu ciężarnej. Kobiety jako strażniczki domowego ogniska są niejako odpowiedzialne za zapewnienie rodzinie duchowej ochrony. Jej częścią są regularne wizyty nad rze¬ ką i prośby składane na ręce istot rzecznych, o których piszę dalej. Nil jako przestrzeń magiczna Nil jest obszarem niebezpiecznym, tajemniczym i magicznym. Jego źródło jest dalekie i nieznane. Pewne miejsca na rzece mają opinię niebezpiecznych dla transportu rzecznego czy ludzi zażywających w niej kąpieli. W końcu nawet życiodajna powódź może przerodzić się w kataklizm. Te i inne fizyczne niebez¬ pieczeństwa generują kolejne, tyle że związane ze światem nadprzyrodzonym. W miejscowym folklorze środowisko rzeczne to świat licznych istot ducho­ wych. Nad rzeką spotkać można złą wiedźmę o imieniu Hambotija. Może stać �Maciej Kurcz 172 się jej ofiarą nieszczęśnik, który zaśnie nad brzegiem rzeki. Ma ona lubować się w ludzkiej krwi, którą wciąga przez nos. Podobnie makabryczne usposobienie ma Sefera — żona krokodyla. Może przemienić się w kamień i tak czekać na swoją ofiarę. Do kategorii złych istot rzecznych należy zaliczyć ducha Sahar. Przybiera on postać ludzką bądź zwierzęcą (najczęściej krokodyla). Można go jednak zde¬ maskować, pytając, czy pije mleko, którym ten stwór brzydzi się szczególnie. Do złych duchów rzecznych zalicza się także Baati . To zły duch człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię. W okolicach Starej Dongoli szczególnie żywe są opowieści o ludziach z Naua — wioski zamieszkałej przez „żywe trupy". Wieś ta położona jest parę kilometrów w dół rzeki, na północnym krańcu Basenu Letti. Informatorzy opisywali te istoty jako ludzkie, z wyjątkiem wyglądu oczu i uszu oraz ogona. Mówią one zniekształconym głosem, a ubrane są w całun, w jaki przyodziewa się zmarłego do grobu. Wiodą nędzny żywot między głębinami Nilu a ziemią. Mają być kanibalami i wielkimi czarnoksi꿬 nikami. Wiara w tego rodzaju istoty występuje w całym Sudanie północnym (Trimingham, 1965, s. 173). Podobną tradycję zanotowali w Dolnej Nubii Grauer i Kenne­ dy (1978, s. 115-123). Ciekawe zwłaszcza jest to, iż wspominają oni o jakimś sta­ rym (nienubijskim?) szczepie, który przemieniony został jakoby w te stwory. Być może jest to więc uniwersalny dla całej Nubii archetyp obcego — zohydzonego i demonicznego. W badanych przeze mnie wsiach wierzenia związane z tymi istotami zawsze występowały w kontekście jednej, konkretnej wioski — leżącej kilka kilometrów w dół rzeki — wspomnianej Naua. W nurtach Nilu mieszkają jednak przede wszystkim anioły, malaikat el bahr. Są to istoty na wskroś antropomorficzne, jeśli chodzi o wygląd, płeć i wiek. Nie są ani złe, ani dobre. To po prostu tacy sami ludzie jak my, tyle tylko, że miesz¬ kający w rzece. Ich świat pod lustrem wody odzwierciedla świat ludzki. Anioły rzeczne są tematem niezliczonych legend i pieśni. Pamięta się o nich w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka (narodziny, obrzezanie, małżeń¬ stwo czy śmierć). Mają być szczególnie odpowiedzialne za los człowieka w cza¬ sie tych nader ważnych wydarzeń. Odwiedza się wówczas rzekę i wrzuca w jej nurt jedzenie. Rzeka to także obszar święty. W jej mocy znajduje się przecież los ludzi tu osiadłych. Nie ma się więc co dziwić, iż według ludowych wierzeń zamieszkują ją istoty niemalże boskie. Te, odpowiednio traktowane, mogą zesłać na człowieka dobrodziejstwa i opiekę. Jednakowoż zaniedbywane, mogą stać się przyczyną nieszczęścia. N i l od zarania symbolizował boską naturę — złowrogą i dobrotliwą równocześnie. Tak samo jego mieszkańcy mogą wpływać na życie człowieka pozytywnie: zapewniać urodzaj czy pomyślny poród. Niemniej, mogą także stać 1 1 MacMichael (1967, s. 103) jest zdania, iż istoty te mogą mieć związek ze środowiskiem niewolni­ ków Fur. Słowo nabati w ich języku to obraźliwe określenie człowieka, który po śmierci, zamiast trafić do raju, powrócił na ziemię, by prowadzić nędzny człowieczy żywot. �Między rzeką a pustynią 173 się źródłem tragedii — właśnie z istotami rzecznymi identyfikuje się wszelkie¬ go rodzaju nieszczęścia na rzece i w jej pobliżu. Ich działaniem tłumaczy się też zmiany linii brzegowej, np. zatopienie lub powstanie wyspy. Ich sprawką mają być albinosi, duchy bowiem także mają białą cerę. Wreszcie, rzeczne stwo¬ rzenia mogą stać się przyczyną problemów w przełomowych momentach życia człowieka. Mówi się, iż karzą wtedy człowieka za nieprzestrzeganie rytualnych zakazów. Rzeka to miejsce wykonywania obrzędów i praktyk magicznych. W jej wo¬ dach ulegają neutralizacji przedmioty niepożądane, na przykład podejrzane 0 związek z czarną magią czy złowrogą muszaharą . Kobiety w czasie ciąży szczególnie obawiają się innych kobiet, obwieszonych dużą ilością złotej biżu¬ terii. Wierzy się, iż może ona stać się źródłem tragedii: nagłej choroby a nawet poronienia. Gdy jednak zły urok pada na kobietę, jednym z pierwszych ratun¬ kowych zabiegów jest zanurzenie niewiasty w wodach Nilu. Cudotwórczy efekt może mieć także zanurzenie owej feralnej biżuterii w rzece. W jej nurcie usuwa się też „nieczystości" związane z rytami przejścia, na przykład topi się po poro¬ dzie łożysko ciężarnej. Niesie je nad Nil babka dziecka, powtarzając na przemian „idź" i „wróć" Podobnie dzieje się z rzeczami związanymi z czterdziestodnio¬ wym okresem kwarantanny kobiety i dziecka. Wszystkie, w uroczystym orszaku, zanoszone są nad rzekę. Tym samym rytualne niebezpieczeństwo zostaje oddalo¬ ne poza granicę. W czasie tego obrzędu ma zawsze miejsce także ablucja kobiety 1 jej dziecka. Praktyka ta ma charakter oczyszczający — zmywana jest wtedy rytualna nieczystość. Podobne praktyki odprawiane są na zakończenie obrzędów towarzyszących obrzezaniu, małżeństwu czy pogrzebowi (fot. 2). Rzeka i jej życiodajny muł posiadają właściwości uzdrowicielskie i „intensyfikacyjne". Tak jak wpływają na wegetację roślin, tak też mogą przyczynić się do zwiększenia zdolności prokreacyjnych człowieka. Ablucja w wodzie rzecznej, to tak naprawdę najczęstszy sposób pobudzania kobiecej płodności. Woda rzeczna może także ułatwić poród. Gdy ten przeciąga się, ciężarna przygotowuje obrzę¬ dowe pieczywo asida , zanosi je nad rzekę i wrzuca do wody. Tym samym prosi duchy zamieszkujące N i l o szybkie i szczęśliwe rozwiązanie. Nad rzeką odprawiane są rytuały i praktyki magiczne związane z prywatną intencją człowieka. Najczęściej składana jest tam ofiara ze zwierzęcia, którego część jest następnie wrzucana do rzeki, dla jej „mieszkańców". Ma to na celu zaskarbienie sobie ich pomocy lub ochrony (al-Guindi, 1978, s. 108,109). 2 3 2 Termin ten ma związek z arabskim miesiącem sahr, w którym pojawia się nowy księżyc (Kennedy, 1978, s. 126). W folklorze sudańskim odnosi się on do pewnych nieszczęśliwych zdarzeń dziejących się w czasie przełomowych momentów w życiu człowieka: narodzin, obrzezania, ślubu i śmierci. Są one konsekwencją nieprzestrzegania rytualnych zakazów. Zasadniczo zakazy te dotyczą kontaktowania się z określonymi przedmiotami i substancjami (złoto, krew, żelazo) oraz wykonywania pewnych czynno­ ści (przeprawa na drugi brzeg Nilu czy kontakt z osobą rytualnie nieczystą). Rodzaj „babki zbożowej" wyrabianej z sorgo. 3 �174 Maciej Kurcz Fot. 3. Typowy cmentarz widziany z lotu ptaka. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 175 Granica a obcy Ze środowiskiem Nilu związana jest grupa ludności o obniżonym statusie, w znakomitej większości posiadająca cechy „nietutejszości". We wsiach nad Ni¬ lem dużą rolę odgrywa rybołówstwo. Ryby stanowią ważne i cenne uzupełnienie pożywienia, zwłaszcza w sezonie letnim, gdy jest o nie najłatwiej. Przez pozostałą część roku wieśniacy lepiej sytuowani zajmują się rybołówstwem sporadycznie. Inaczej najubożsi mieszkańcy wsi, w szczególności grupy o obniżonym statusie, jak byli niewolnicy, zwani Sudanijja lub abid. Dla nich profesja ta jest formą zarob¬ kowania, a ryby są głównym składnikiem codziennej diety. Przedstawiciele grup marginalnych zmonopolizowali także przewoźnictwo rzeczne. Dysponując blasza¬ nymi łodziami, najczęściej napędzanymi silnikami spalinowymi, przewożą ludzi i towary z jednego brzegu na drugi. W transporcie rzecznym największą jednak rolę w okolicy odgrywają Koptowie — chrześcijanie egipscy, należący — mimo wysokiej pozycji materialnej — także do kategorii grup o obniżonym statusie spo¬ łecznym. W ich rękach znajdował się jedyny kursujący w regionie prom. Patrząc na pas osadniczy od strony pustyni, także spotykamy nietutejszych — napływową ludność do niedawna koczowniczą. Tworzą oni bardzo luźną, pro¬ wizoryczną oraz liczebnie małą zabudowę na rubieżach osad rolników, wyraźnie od nich odseparowaną kilkusetmetrowym pasem pustyni lub doliną okresowego cieku wodnego. Osadnictwo byłych nomadów stanowi, obok rzeki, kolejną strefę graniczną, oddzielającą wieś od złowrogiej pustyni. Dawniej rolę tę spełniała doli¬ na jakiejś okresowej rzeki, uadi czy khor, lub wiejski cmentarz, lokowany, zgodnie z muzułmańskim obyczajem, poza przestrzenią ludzkiego osadnictwa (fot. 3). Kontakt ze światem zewnętrznym to zajęcie na tyle niekomfortowe, że po¬ wierzane jest ludności o obniżonym statusie, często naznaczonej piętnem nietutejszości. Ludzie ci żyją w przenośni i dosłownie na marginesie miejscowego społeczeństwa. Z racji swojego pochodzenia, są niejako przypisani do obszaru granicy, ciągłych kontaktów z innoziemcami. Innymi słowy, są mediatorami mię¬ dzy obydwoma światami. Mury zagrody Dom, obok meczetu czy mauzoleum świętego, to jedno z najświętszych miejsc dla sudańskiego muzułmanina (fot. 4). Jest najprawdziwszym sanktua¬ rium — tyle że świeckim i prywatnym. W jego wnętrzu celebrowane są rytuały życia rodzinnego, skrywane szczelnie przed światem zewnętrznym. Dom to prze¬ de wszystkim świat kobiet oraz dzieci. Wysoki mur zapewnia im maksimum in¬ tymności. Nawet jeśli znajdować się w nim będą wyrwy czy dziury, i tak nikt nie odważy się obserwować przez nie, co dzieje się we wnętrzu domostwa. Byłoby to �176 Maciej Kurcz Fot. 5. Mur okalający dom - widok nocą. Sudan północny (fot. J. Poremba, 2003) �Między rzeką a pustynią 177 wbrew dobrym obyczajom. Mur ten bowiem jest nie tylko murem w dosłownym tego słowa znaczeniu, ale także osłania to, co według miejscowego obyczaju jest święte i zakazane (fot. 5). Sudański muzułmanin nie interesuje się tym, co dzieje się na zewnątrz, nawet tuż pod murami jego domu. Z perspektywy zagrody mur to granica ostateczna. Znajduje to odbicie choćby w stosunku do najbliższego otoczenia. I tak na przy¬ kład wyrzuca się śmieci po prostu za ogrodzenie, na ulicę. Sudańczykowi nie przeszkadzają sterty śmieci czy rynsztok płynący tuż obok zagrody. Ten świat jest już dla niego zupełnie obcy i obojętny . Podobnie jak w wielu kulturach, tak i tutaj szczególną troską otaczane jest wejście do domu. To niezwykle ważny punkt graniczny, przez który może wkraść się do wnętrza zagrody zło. Dlatego nad głównym wejściem (niekiedy dodatko¬ wo też nad wejściem do żeńskiej części domu) umieszcza się szereg apotropeicznych przedmiotów, jak rogi bydlęce, amulety zwane hidżiab czy martwe zwie¬ rzęta. Wszystkie zabezpieczają dom i jego mieszkańców przed nadprzyrodzonym niebezpieczeństwem. Szczególną funkcję oczyszczającą ma zielona gałązka pal¬ mowa. Do domu przynosi się ją, gdy ma pojawić się ktoś, kto podróżował na drugi brzeg Nilu bądź brał udział w jakimś rytuale związanym z rzeką. Osoba ta zobowiązana jest rzucić gałązkę przez próg lub położyć j ą na nim. Dopiero wtedy pozwala się przybyszowi przekroczyć próg domu. 4 Przełomowe momenty w życiu jednostki Życie wieśniaka północnosudańskiego nie jest jednorodne, lecz naznaczo¬ ne przełomami między różnymi etapami. Momentami wyznaczającymi koniec jednego, a początek drugiego etapu są narodziny, obrzezanie, małżeństwo oraz śmierć. Odczuwa się w ich trakcie jakby przekraczanie granicy. Faza przejściowa jest okresem marginalizacji, w czasie której człowiek zawieszony jest między obydwoma światami — etapami . To czas nader niebezpieczny. W tym przełomo¬ wym dla człowieka momencie czyhają nań duchy (głównie związane ze środowi¬ skiem rzecznym), gotowe przeszkodzić w przejściu, w szczególności gdy złamie się obowiązujące wtedy rytualne zakazy. Z drugiej strony, to sam człowiek sta¬ nowi zagrożenie. Będąc zawieszony między obydwoma światami — okresowo naznaczony jest „nieczystością". Dlatego też, w tym czasie, musi się izolować i poddać rytualnej kwarantannie, trwającej czterdzieści dni . W jej trakcie kobie¬ ta po porodzie nie powinna opuszczać zagrody, a także myć się (między świtem a zmierzchem), czesać czy nawet zmieniać odzieży (fot. 6). Przy jej łóżku leżeć 5 6 4 Więcej na ten temat piszę w: Kurcz, 2003. Na temat obrzędów przejścia zob. van Gennep, 2006. Czterdziestodniowa kwarantanna to bardzo stary zwyczaj, znany wielu kulturom, w szczególności — basenu Morza Śródziemnego oraz Bliskiego Wschodu. 5 6 �Maciej Kurcz 178 Fot. 6. Młoda matka w czasie rytualnej kwarantanny. Banganarti (fot. M. Kurcz, 2003) ma Koran i palić się kadzidło. Pod łóżkiem zaś powinien znajdować się jakiś ostry przedmiot czy gałązka palmowa. Wszystko po to, aby chronić kobietę przed nad¬ przyrodzonym niebezpieczeństwem. Okres ten kończy ryt oczyszczająco-dziękczynny, ablucja w nurtach rzeki, połączona z obdarowywaniem pokarmami istot rzecznych. W trakcie tego rytuału do rzeki wyrzucane są przedmioty „nieczyste", związane z wypełniającym się właśnie okresem przejścia. Wizyta ta ma także wy¬ razić wdzięczność wobec aniołów z Nilu. Są one, jak pisałem, uważane za swego rodzaju patronów każdej przełomowej chwili w życiu człowieka (Kurcz, 2005). Granica a ludzkie ciało Sudańczycy z lękiem podchodzą do pewnych części ciała: ust, oczu, uszu, genitaliów, odbytu. Wszystkie otwory ciała są miejscami styczności z nie za¬ wsze życzliwym człowiekowi światem zewnętrznym . Szczególnie przesądni obawiać się będą choćby ziewnięcia. Wtedy bowiem może w człowieka wstąpić jakiś zły duch. Podobnie rzecz ma się w toalecie. Uważa się zresztą, iż miejsca te w szczególny sposób upodobały sobie wrogie człowiekowi moce. Te i inne ludowe wyobrażenia inspirowane są muzułmańskimi praktykami modlitewnymi. 7 7 Więcej na temat stosunku do pewnych części ciała — zob. Douglas, 2007. �Między rzeką a pustynią 179 W islamie, osoba odprawiająca modlitwę musi znajdować się w stanie rytualnej czystości. Przed modlitwą w pierwszej kolejności myje się twarz, płucze usta, nozdrza i uszy, a następnie przystępuje do obmycia stóp i dłoni. Wszystkie te czynności wykonywane są trzykrotnie. Po stosunku seksualnym czy wizycie w toalecie winno się poddać bardziej kompleksowej ablucji. Ma ona zapewnić człowiekowi stan rytualnej czystości, zagrożony przez pewne części ludzkiego ciała, mające styczność ze światem zewnętrznym. Z tego samego powodu nie¬ boszczykowi przed pogrzebem zatyka się owe miejsca bawełną, aby po ostatniej ablucji człowiek ten dotrwał w stanie czystości do dnia Sądu Ostatecznego. Epilog Graniczność postrzegana jest przez Sudańczyków w wielu różnych wymia¬ rach przestrzeni oraz czasu. W rezultacie rozróżnić możemy co najmniej kilka jej rodzajów. Zawsze jednak granica to punkt krytyczny. Jest ona ważna, nierzadko konieczna z punktu widzenia człowieczej egzystencji, ale zawsze skrajnie nie¬ bezpieczna. Integralnie przecież związany jest z nią świat istot duchowych, nie zawsze nastawionych do człowieka życzliwie. Co więcej, człowiek przekraczają¬ cy granicę nabywa skazy nieczystości. Skutkuje ona okresowym ograniczeniem jego praw — wyłączeniem z życia społecznego. Pewnego rodzaju matrycą kon¬ cepcji granicy w ludowej kulturze Sudańczyków jest N i l i związane z nim zwy¬ czaje i wierzenia. Jego natura doskonale buduje poczucie istnienia innego świata, nieprzemijającego i transcendentnego. Równocześnie pozwala pełnić rolę grani¬ cy — fizycznie i symbolicznie wyznaczającej ramy mikrokosmosu. Opisane wyżej zjawiska, choć dotyczą Sudanu północnego, w dużej mierze znane są także w innych krajach muzułmańskich. Nie można się temu dziwić. Silnemu odczuwaniu niejednorodności rzeczywistości sprzyja przecież sam is¬ lam. Nakazuje choćby swojemu wyznawcy waloryzować otaczający świat, czy wystrzegać się pewnych kategorii pokarmów lub czynności. Słowa kluczowe: Sudan, islam, Nil, granica BIBLIOGRAFIA Douglas M . 2007 Czystość i zmaza. Analiza pojęć nieczystości i tabu, przeł. M . Bucholc, PIW, Warszawa. van Gennep A. 2006 OObrzędy przejścia. Systematyczne studium, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa (wyd. 1, 1909). �Maciej Kurcz 180 Grauer A., Kennedy J.G. 1978 Evil River Beings, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncre­ tism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s.114-124. al-Guindi F. 1978 The Angels in the Nile: A Theme in Nubian Ritual, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cultural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 104-113. Kennedy J. G. 1978 Mushahara: a Nubia Concept of Supernatural Danger and the Theory of Taboo, w: Nubian Ceremonial Life. Studies in Islamic Syncretism and Cul­ tural Change, ed. J.G. Kennedy, The University of California Press and The American University in Cairo Press, Cairo, s. 125-149. Kurcz M . 2003 Wiejska zagroda północnego Sudanu, „Lud" t.87, s. 267-289. 2005 Żywot zgodny z obyczajem i wiarą. Cykl życia północnosudańskiego wieśniaka — dzieciństwo i wiek młodzieńczy, „Lud" t.89, s.157-189. MacMichael H.A. 1967 A History of the Arabs in Sudan, Frank Cass&Co. Ltd., London (wyd. 1, 1922). Trimingham J. S. 1965 Islam in the Sudan, Oxford University Press, London. Maciej Kurcz BETWEEN RIVER A N D DESERT. THE CATEGORY OF BORDER I N THE CULTURE OF N O R T H SUDANESE MUSLIMS (Summary) Islam categorises reality into two clearly separated spheres; lay and sacred. This di­ vision determines nearly every sphere of the Muslim's life. Because of the importance of this division, sanctified by religion and custom, borderline places, which both link and separate both worlds, become particularly important. The author discusses the problem of border as one of the most basic issues of the cul­ ture. He analyses it in the context of the rural environment of Northern Sudan, which he learnt during his two study trips. In Northern Sudan it is the Nile that serves as the physical and symbolic border area. It is most strongly associated with the experience of border and sacrum. Because of this, it is a model of the conceptualisation of all kinds of places or events, which give the im­ pression of border crossing. The phenomena described in the article, although strongly connected with the North Sudanese context, are basically common to the other areas of the Middle East. Simply, because they are integrally linked to Islam. Key words: Sudan, Islam, Nile, border � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d0caa747e5b0f5ad63e3d091e5b161a.pdf 767076df5a2aa9567d57ef19d158bc07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3927 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3678 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.3 ; s.178-196 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI I RĘKODZIEŁA L U D O W E G O WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO MARIA W styczniu b.r. otwarta została w Łodzi w O ś r o d ­ ku Propagandy Sztuki wystawa „ S z t u k a a Rękodzie­ ło Ludowe Woj. Łódzkiego". Celem wystawy było zapoznanie s p o ł e c z e ń s t w a robotniczej Łodzi z dorob­ kiem k u l t u r y plastycznej wsi oraz pokazanie m o ż ­ liwości zastosowania r ó ż n y c h dziedzin twórczości pla­ stycznej w miejskich w n ę t r z a c h mieszkalnych. Komisja selekcyjna, w k t ó r e j s k ł a d wchodzili przed­ stawiciele: Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki, Wydziału K u l t u r y Wojewódzkiej Rady Narodowej, Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego, Z w i ą z k u P l a s t y k ó w oraz Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, doko­ n a ł a starannego doboru m a t e r i a ł u . S p o ś r ó d ponad 500 zebranych z terenu p r z e d m i o t ó w wybrano do йус. 1. Dzban gliniany. Średnica 9,5 cm, wiecki). Ryc. 2. Dzban gliniany. Średnica 178 wysokość 11 cm, w PRZEŻDZIECKA ekspozycji około 370. Wystawa, k t ó r e j scenar usz i opracowanie plastyczne w y k o n a ł artysta-plastyk R. Jackowski, b y ł a p r z e g l ą d e m dorobku twórczości wiejskiej. Pokazano komplety u b i o r ó w ludowych, w i e ­ le r ó ż n o r o d n y c h tkanin, w y r o b y ceramiczne w a ż n i e j ­ szych o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z t w a łódzkiego oraz wycinanki, zdobione wydmuszki i p a j ą k i u ż y w a ­ ne do ozdoby w n ę t r z izb wiejskich. Z n a l a z ł o się też k i l k a współczesnych rzeźb w drzewie. Szereg plansz i fotografii z a p o z n a w a ł widza z r o ­ dzajami tworzywa, t e c h n i k ą pracy i z samym arty­ stą (na wystawie umieszczono 11 zdjęć portretowych z k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ą zasłużonych a r t y s t ó w ludo­ wych w o j . łódzkiego). T e c h n i k ę t k a n i n demonstro- cm. kość Wykonał Józe/ 16,5 cm. Wykonał BudWewí'cz (Tomaszów Hieronim Muszyński Mazo(Sieradz). �Ryc. 3, 4. Wycinanki łowickie. Wykonała wała tkaczka z Rzeczycy t k a j ą c a na wiejskim w a r ­ sztacie pasiak „ w koziołki". Duża mapa o b r a z o w a ł a rozmieszczenie czynnych o ś r o d k ó w garncarskich i wycinkarskich oraz rzeźby i tkactwa ludowego. Inne plansze d a w a ł y k r ó t k ą c h a r a k t e r y s t y k ę instytucji i or­ ganizacji z a j m u j ą c y c h się badaniem stztuki ludowej oraz roztaczających nad niią o p i e k ę ( P a ń s t w o w y I n ­ stytut Sztuki, Muzea Etnograficzne, Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, Uniwersyteckie Z a k ł a d y Etno­ graficzne, Wydziały K u l t u r y W R N , Centrala Przemy­ słu Ludowego i Artystycznego). U wejścia do sali umieszczono h a s ł o : „Chcesz poz­ nać wieś — poznaj jej p r a c ę i twórczość". W y m i e ­ nione w y ż e j eksponaty i plansze z n a j d o w a ł y się w pierwszej części sali. W drugiej części zaś pokazano w y b ó r w y r o b ó w C P L I A (przeważnie tkactwo i strój) oraz p r z y k ł a d w n ę t r z a miejskiego u r z ą d z o n e g o este­ tycznie przez racjonalne zastosowanie dekoracyjnej tkaniny, ceramiki i w y c i n a n k i ludowej. Przeciwsta­ wione m u zostało identycznie umeblowane w n ę t r z e , ozdobione w stylu d r o b n o m i e s z c z a ń s k k n z okresu m i ę ­ dzywojennego. W głębi sali mieściło się stoisko C P L I A sprzedające w y r o b y p r z e m y s ł u ludowego i artystycz­ nego, zaopatrzone szczególnie obficie w c e r a m i k ę i k i ­ limy oraz t k a n i n y dekoracyjne. W szczegółach wystawa została opracowana r ó w ­ nie starannie jak i w o g ó l n y m założeniu. Pokazano 12 skompletowanych s t r o j ó w kobiecych i m ę s k i c h z róż­ nych części w o j e w ó d z t w a : z powiatu brzezińskiego — kobiecy, łódzkiego — kobiecy, rawskiego — kobiecy zwykły i weselny, dziecinny oraz m ę s k i , sieradzkie­ go — kobiecy letni i zimowy oraz m ę s k i , skierniewic­ kiego — kobiecy, łowickiego — kobiecy i m ę s k i . Po­ nadto znalazło się też dużo efektownie u p i ę t y c h po­ Józeia Strycharska (Łowicz). jedynczych części strojów, jak kaftany i gorsety ł o ­ wickie z barwnych p a s i a k ó w , zapaski w „bączki" oraz białe czepce tiulowe noszone do malowanych chustek jedwabnych. Dano też obfity i ł a d n y p r z e g l ą d t k a n i n z p o w i a t ó w łowickiego, sieradzkiego, r a d o m s z c z a ń s k i e ­ go, rawskiego, piotrkowskiego, a więc w e ł n i a n e pasiaki proste i tkane w „koziołki" czy w „bączki", oraz bar­ dzo ł a d n e kompozycyjnie i kolorystycznie k r a c l a k i na „nospy". P r z e g l ą d o b e j m o w a ł tkaniny od starych do najnowszych, ciekawe z a r ó w n o pod w z g l ę d e m techniki jak i z e s t a w i e ń kolorystycznych. P o d k r e ś l o n o p r ó b y nawrotu do starych t k a n i n przez wystawienie p r ó b n e j tkaniny wykonanej przez A n t o n i n ę L e g u t o w s k ą z Rze­ czycy, tkanej w e ł n ą na lnianej osnowie w e d ł u g „ s t a ­ rej mody" (iz ok. 1860 r.) w kolorach czarnym i p ą s o ­ w y m na niefarbowainej osnowie. Wśród e k s p o n a t ó w ceramicznych znalazły się p r ó b y z n a j w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich w o j e w ó d z ­ twa łódzkiego. Z Sieradza wystawiono w y r o b y H i e r o ­ nima Muszyńskiego, Juliana Petrykiewicza i Tadeusza Tomali. Wyroby M u s z y ń s k i e g o w y r ó ż n i a ł y się bardzo ł a d n ą i g ł a d k ą p o l e w ą . Dzbanki jego zdobione były wokół b r z u ś c a ornamentem pasowym z grubo n a k ł a ­ danej p o b i a ł k i na ciemne tło. Ornament s k ł a d a ł się przeważnie z drobnych gałązek l u b l i n i i falistej z kropkami, ujętej w dwie proste linie p o d w ó j n e . W y ­ stawione w y r o b y Petrykiewicza były wszystkie czer­ wone, niepolewane, dekorowane ornamentem pasowym z pobiałki. N i e k t ó r e z w y r o b ó w Tomali, na ogól bardzo zbliżone do w y r o b ó w Petrykiewicza, p o s i a d a ł y p o l e w ę b r ą z o w ą . O poszukiwaniu n o w y c h form świadczy t w ó r ­ czość Jana Wierzbickiego ze S t e f a n ó w k a Barczewskie­ go, pow. Sieradz. Garncarstwo Tomaszowa Mazowieckiego reprezen­ towane było przez w y r o b y Jana Malczewskiego, Ka- 179 �WYCINANKI Ryc. 7 wykonała Antonina Królikiewicz (Zakościele). Ryc. 8 wykonała Józeia Siwkowa (Zakościele). I Щ RAWSKIE - R y c n ¡ 1 ¿ w y k o n a ¡ a J a n ¡ n a p r z y b o [ k o w a ( Z a k o á c i e ¡ e ) , �Ryc. 14. „Zwózka Ryc. 182 i piłowanie ¡5. „Orka". drzewa". Wyk. W y k . Józeia Stanisława Bogusz Surma (Łowicz). (Haurzyce). �WYCINANKI ŁOWICKIE zimierza A r k u s i ń s k i e g o , Józefa Budkiewicza i Edwar­ da A r k u s i ń s k i e g o . Dzbanki Malczewskiego posiadały polewę b r ą z o w ą na całej powierzchni i nie by!y zdo­ bione. W wyrobach innych garncarzy oolewa, obej­ m o w a ł a g ó r n ą część b r z u ś c a i wylew, d e k o r a c j ę zaś s t a n o w i ł podszkliwny ornament pasowy. i 11 tematycznych), sieradzkie (kwadraty i koła), raw­ skie (donice z k w i a t a m i , koguciki, postaci ludzkie). Z Bolimowa z n a l a z ł y się znane w y r o b y Konopczyń­ skich (Aleksandra i Stefana); b y ł y to dzbanki i ta,lerze w kolorowe k w i a t y i ptaszki na tle p o c i ą g n i ę ­ tym pobiałką. Najbardziej r o z w i n i ę t e pod w z g l ę d e m technicznym i kolorystycznym są w y c i n a n k i łowickie, k t ó r e w ł a ś ­ ciwie są naklejankami. Wystawione „ k o d r y " łowickie były p r z e w a ż n i e bardzo dobre kompozycyjnie (lekkie i r ó w n o m i e r n e w y p e ł n i e n i e przestrzeni). Pomimo swo­ jej szerokiej gamy kolorystycznej m i a ł y one dobrze rozmieszczone walory, co w y w o ł y w a ł o ogólne w r a ­ żenie pewnego stonowania kolorów. Z zakresu zdobnictwa w n ę t r z pokazano wycinan­ ki, wydmuszki i pająki. Ogółem znalazło się na w y ­ stawie około 120 wycinanek: łowickie (koła, ,,kodry" Ł o w i c k i e wycinanki tematyczne świadczą o coraz śmielszym wprowadzaniu do sztuki ludowej nowych z a g a d n i e ń i nowych t e m a t ó w , o coraz w i ę k s z y m Ryc. 17. Wycinanka łowicka „Kodia". Wyk. Stanisława Bogusz (Łowicz). 183 �ñyc. 13 i 19. Wycinanki łowickie. zainteresowaniu artysity ludowego wydarzeniami współ­ czesnymi i wprowadzaniu ich do swojej sztuki. Wśród wycinanek tematycznych w y s t ę p u j ą takie, jak np. „Szkoła dla dorosłych", „ S k u p zboża", „Wybory", „Nowa wieś", „ O r k a p ł u g a m i i traktorem", „Zwózka i p i ł o w a n i e drzewa". Spotyka się r ó w n i e ż ujęcia t r a ­ dycyjne, np. „Izba łowicka", „Międlenie". Zaletą pokazanych wycinanek tematycznych jest p o p r a w n o ś ć formy i kompozycji przy p o s t ę p o w e j ich treści. Do zdobienia w n ę t r z a u ż y w a n e są w Ł o w i c k e m dzbanuszki wykonane z „ w y d m u s z e k " z jajek. Na wy­ stawie łódzkiej pokazano około 30 takich dzbanusz­ ków, bardzo starannie wykonanych przez Józefę Stryc h a r s k ą i P r z y ż y c k ą z Łowicza. Dzbanuszki te m a j ą d e k o r a c j ę g e o m e t r y c z n ą l u b k w i a t o w ą , w obu przy­ padkach bardzo d r o b n ą , p o w s t a ł ą przez naklejanie k o ­ lorowych wycinanek. „ W y d m u s z k i " Strycharskiej po­ s i a d a - wzory raczej geometryczne, podczas gdy Przyżyckiej p r z e w a ż n i e kwiatowe. Józefa Strycharska w y ­ konała również „ p a j ą k a " przybranego „ w y d m u s z k a ­ m i " , słomą i k r ą ż k a m i papieru kolorowego, ułożony­ m i w poziome pasy ( p o m a r a ń c z o w y , żółty, buracz­ kowy, ciemnożółty, niebieski i biały). Dookoła „ p a ­ j ą k a " obiega falbanka z r ó ż o w e g o papieru, ozdobiona w p i ę t y m i r ó ż n o k o l o r o w y m i kokardkami. D w a inne pająki łowickie wykonane były tylko z bibuły kolo­ rowej i słomy. 184 Wyk. Stanisława Bogusz Na wystawie łódzkiej (Łowicz). została również pokazana współczesna rzeźba ludowa w drzewie. Między i n n y m i wystawiono dwie rzeźby Józefa S t r u g i ń s k i e g o z Rogoź­ na: „ S p r z ą t a c z k a " i „U kowala". W obu przypadkach wyczuwa się pewne nieskoordynowanie między treś­ cią a f o r m ą . Artysta, czerpiąc t e m a t y k ę z bezpośred­ niej obserwacji otoczenia, waha się m i ę d z y ideali­ styczną f o r m ą n i e k t ó r y c h tradycyjnych ś w i ą t k ó w a na­ turalizmem i nie może zdobyć się na ujęcie reali­ styczne, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e stanowi jego zamiar. Rzeź­ ba „ S p r z ą t a c z k a " posiada płaskość i proporcje ka (szeroka w ramionach przy stosunkowo świąt­ wąskich biodrach); włosy i warkocze S t r u g i ń s k i traktuje sche­ matycznie i płasko, natomiast szczotka do zamiatania, u k ł a d a n a spódnica i ściągacz na sweterku oddane są w sposób naturalistyczny. W drugiej rzeźbie S t r u g i ń s k i e ­ go „U kowala" widoczne jest to samo wierne oddanie szczegółów d r u g o r z ę d n y c h (np. skrzynia z narzędzia­ m i kowalskimi) i zupełny brak p o d k r e ś l e n i a cech t y ­ powych. Obie rzeźby nie są zbyt szczęśliwie rozwią­ zane kompozycyjnie, brak lim zwartości i p o d p o r z ą d ­ kowania g ł ó w n e j idei. Przy d u ż y c h wymiarach obu rzeźb (1 —1,5 m) b r a k i te w y s t ą p i ł y t y m jaskrawiej. Byłoby może wskazane, zmniejszył w y m i a r y gdyby artysta w przyszłości swych rzeźb, gdyż w ten sposób �Ryc. 20 i 21. Wycinanki łowickie. Wyk. łatwiej znajdzie d r o g ę do koniecznych uogólnień i t y powości, z p o m i n i ę c i e m zbytecznych szczegółów. Rzeźba z a t y t u ł o w a n a „Kobieta murarz", wykonana przez Kazimierza Ajsa z Sulejowa, jest bardziej zwar­ ta pod w z g l ę d e m kompozycyjnym, chociaż z p u n k t u widzenia jedności treści i formy budzi r ó w n i e ż za­ strzeżenia. A u t o r nie potrafił przedstawionej przez siebie pcstaci n a d a ć cech charakterystycznych dla te­ go ś r o d o w i s k a zawodowego. S p o ś r ó d wystawionych rzeźb najlepsza b y ł a „ P r z ą d ­ ka" wykonana przez Józefa Grzegorego ze wsi Złotk ó w Borowy (роду- Łowicz). Przedstawia ona starszą k o b i e t ę w i e j s k ą przy k o ł o w r o t k u . P o s t a ć kobiety, jej wyraz twarzy, ruch r ą k uchwycone są bardzo de­ brze; artysta nie gubi się w szczegółach, określa w y ­ r a ź n i e ś r o d o w i s k o i wiek kobiety. Kompozycyjnie go­ rzej r o z w i ą z a n y jest k o ł o w r o t e k , a zwłaszcza kądziel, k t ó r a niepotrzebnie jest zbyt duża i ciężka. Ostatnia w tańcu", rzeźbiarza rzeźby w za, czysto z wystawionych rzeźb, „ P a r a o p o c z y ń s k a wykonana została przez W ł a d y s ł a w a Żaka, wiejskiego, k t ó r y dokształcał się z zakresu Łodzi i dlatego trudno jego p r a c ę Uważać ludową. Fotograiie wykonał Stanisława Bogusz (Łowicz). Jak w i d a ć z powyższego, na w y s t a w i e zebrano, eks­ ponaty r ó ż n o r o d n e , dające w zarysie obraz całokształ­ tu twórczości artystycznej wsi w o j e w ó d z t w a ł ó d z k i e ­ go, z u w z g l ę d n i e n i e m w m i a r ę możliwości z a b y t k ó w z r ó ż n y c h o k r e s ó w czasu (np. w t k a c t w i e z rozpię­ tością czasu blisko 70 lat). Możliwość zastosowania sztuki ludowej w dekora­ cji miejskich w n ę t r z mieszkalnych pokazano, jak w s p o m n i a ł a m , w drodze kontrastowego zestawienia w n ę t r z a ozdobionego l u d o w y m i tkaninami, c e r a m i k ą i w y c i n a n k a m i — z u r z ą d z e n i e m w guście drobnomieszezańskim z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . Wydaje m i się, że tutaj p e ł n y efekt nie został osiągnięty, gdyż w n ę t r z e , m a j ą c e na widza działać w sposób ujemny, było właściwie za m a ł o brzydkie i z pewnością zna­ leźli się zwiedzający, k t ó r y m mogło się ono nawet podobać. W ekspozycji bardzo starannej i estetycznej w i ­ doczne było konsekwentne dążenie do uwypuklenia podstawowego problemu, j a k i m dla o r g a n i z a t o r ó w w y ­ stawy bylo zagadnienie przemiany tradycyjnej sztu­ k i ludowej, zaspokajającej dotychczas potrzeby włas­ nego środowiska, w artystyczne rzemiosło, p r a c u j ą ­ ce dla szerokich mas ludności wsi i miasta. Jerzy Langda, 1S5 �R E C E N Z J E E L E M E N T Y LUDOWE W POKAZIE S Z K O L A R T Y S T Y C Z N Y C H POZNANIA Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej — W y ­ dział K u l t u r y w Poznaniu, chcąc zaznajomić społe­ c z e ń s t w o z dorobkiem szkół artystycznych, zorgani­ zowało w dniu 18.IV.1953 r. „ P o k a z prac u c z n i ó w szkół artystycznych miasta Poznania". Pokaz ten od­ był się w wielkiej auli Uniwersytetu P o z n a ń s k i e g o . Udział w n i m w z i ę ł y : P a ń s t w o w a Podstawowa Szko­ ła Muzyczna, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Muzyczna, P a ń s t w o w e Liceum Muzyczne, P a ń s t w o w a Szkoła M u ­ zyczna, P a ń s t w o w a Szkoła dla I n s t r u k t o r ó w T e a t r ó w Ochotniczych, P a ń s t w o w e Liceum I n s t r u k t o r ó w Świe­ tlicowych i Teatralnych, P a ń s t w o w a Ś r e d n i a Szkoła Baletowa. Program „ P o k a z u " s k ł a d a ł się z d w ó c h części. W pierwszej przedstawiono u t w o r y muzyczne, wokalne, choreograficzne i recytacyjne, n a l e ż ą c e do repertuaru klasycznego, w drugiej zaś, poza dwoma u t w o r a m i o aktualnej treści politycznej, przedstawio­ no 20 u t w o r ó w o charakterze l u d o w y m i etnograficz­ nym. Wszyscy wykonawcy tej części programu w y ­ stąpili w wielkopolskich strojach ludowych. Ze wzglę­ du na t e m a t y k ę i f o r m ę wykonania u t w o r ó w drugiej części „ P o k a z u " u w a ż a m y za wskazane umieszczenie sprawozdania na ł a m a c h „Polskiej Sztuki Ludowej". Elementem n o w y m w Poznaniu, k t ó r y przedsta­ wiono po raz pierwszy w „ P o k a z i e " na w i e l k ą skalę, był ludowy strój wielkopolski, k t ó r y silnie podkre­ ślał regionalny charakter imprezy. Podczas wykony­ wania programu mieliśmy możność obserwowania s t r o j ó w z okolic Ołoboku, Ś r e m u , Buku, P a ł u k , K r o b i i p r z e d m i e ś ć Poznania. Ogólnie je oceniając, należy podkreślić dość w i e r n ą r e k o n s t r u k c j ę i staranne w y ­ konanie; w pewnych przypadkach zastosowano na­ wet oryginalne części stroju w y p o ż y c z o n e z terenu (np. Dzierżaczka z okolic K r o b i w czepku i k r y z i k u ) . Przyjemne w r a ż e n i e , jakie s p r a w i a ł efektowny strój wielkopolski, osłabiały jednak d a j ą c e się z a u w a ż y ć usterki, k t ó r y c h w przyszłych pokazach powinno się u n i k a ć . Np. za imało z r ó ż n i c o w a n o stroje pod wzglę­ dem k o l o r y s t y k i w poszczególnych regionach, t y m sa­ m y m n a d a j ą c strojom l u d o w y m charakter swoistych mundurów. Inne niedociągnięcia — to niestaranne odtworzenie n i e k t ó r y c h częśoi stroju: np. zamiast czarnych z po­ ł y s k i e m buty były siwe, zapaski bez haftu albo ze stosowanym tak skromnie, że trzeba go było się do­ s z u k i w a ć ; Dzierżaczka ś p i e w a j ą c a solową p a r t i ę w y ­ stąpiła w p i ę k n y m oryginalnym czepku i k r y z i k u , lecz przy t y m w koszuli o k r o j u o d b i e g a j ą c y m od ory­ ginalnego (za szerokie r ę k a w y ) i w zapasce r ó w n i e ż niezgodnej pod w z g l ę d e m zdobienia i barwy z miej­ scowym charakterem. Skromnie, a nawet mundurowo, p r z e d s t a w i a ł się strój Bamberek, w k t ó r y przebrano m a ł e dziewczyn­ 186 k i . Monotonia kolorów w y w o ł y w a ł a w r a ż e n i e nudy. B r a k haftu na zapaskach t i u l o w y c h oraz wysokich b u c i k ó w na wysokich obcasach p o w a ż n i e osłabiał efekt, w b r e w w o l i o r g a n i z a t o r ó w , k t ó r z y chcąc np. z a c h o w a ć wszystkie szczegóły stroju oryginalnego, nie zapomnieli m a ł y m Bambereczkom pod zapaski tiulo­ we p r z y w i ą z a ć barwnie haftowanych kieszeni. W z w i ą z k u ze strojem bamberskim nasuwa się jednak pytanie, czy w ogóle było celowe wprowadzenie na s c e n ę zespołu w t a k i m stroju, czy celowe jest pod­ noszenie do rangi reprezentacyjnego stroju wielko­ polskiego u b i o r ó w b y ł y c h m i e s z k a ń c ó w czterech w i o ­ sek n a l e ż ą c y c h obecnie do miasta Poznania. Wiado­ mo przecież, że Barnbrowie, w p o c z ą t k u X V I I I w . sprowadzeni w okolicę Poznania z k r a ń c ó w S ł o w i a ń ­ szczyzny, spod Bamberga, na gruncie s ł o w i a ń s k i m bardzo szybko się spolszczyli. Pokazana odmiana stro­ j u bamberskiego posiada wybitne cechy stroju zachod­ nio-europejskiego. Faworyzowanie więc tego stroju i przedstawianie w n i m przebranych m a ł y c h dzieci u w a ż a m za posunięcie niewskazane, t y m bardziej, że mamy na obszarze Wielkopolski wiele innych stro­ jów, silniej z w i ą z a n y c h z historią i k u l t u r ą te"go re­ gionu. Jeśli chodzi o t a ń c e ludowe przedstawione w opra­ cowaniu Jadwigi Szmidtowej to z uznaniem trzeba zaznaczyć, że przygotowanie ich b y ł o staranne i po­ prawne, chociaż wykonany na nich retusz, jak i po­ stawa tancerzy, w pewnych wypadkach odbiegają od charakteru t a ń c a ludowego. Niekiedy raził t e ż widza sposób trzymania się tancerzy — zbyt prosty i sztyw­ ny — jak i chęć unoszenia się na palcach, co w t a ń ­ cach ludowych nie ma prawie zastosowania. Poza t y m nieszczęśliwym p o m y s ł e m było ubranie dziewcząt, w y s t ę p u j ą c y c h w t a ń c a c h ludowych — w czarne m i ­ niaturowej wielkości slipki. Pokazywanie w t a ń c a c h ludowych gołych n ó g spod szerokich barwnych spód­ nic — nie n a l e ż a ł o chyba do efektów zamierzonych. W z w i ą z k u z całą d r u g ą częścią „ P o k a z u " , a szcze­ gólnie z t a ń c a m i l u d o w y m i , k t ó r e t a ń c z o n o przy dźwię­ kach fortepianu, nasuwa się uwaga, że brak ludowego wielkopolskiego zespołu insitrumentalnego jest nie­ zrozumiały. Posiadamy przecież liczne instrumenty ludowe: dudy, kozły, siesieńki, mazanki, m a r y n y itd„ mamy m u z y k u j ą c y c h na tych instrumentach graj­ ków, m a m y w Poznaniu wybitnych m u z y k ó w , kompo­ z y t o r ó w i l u t n i k ó w , istnieje nawet p o w a ż n y zaczątek takiego zespołu w Zbąszyniu. Niezrozumiałe więc jest, dlaczego w p o z n a ń s k i m o ś r o d k u muzycznym, gdzie istnieje, prócz Opery, tyle szkół muzycznych, gdzie organizuje się m i ę d z y n a r o d o w e imprezy muzyczne, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie wpły­ nęło na odpowiednie instytucje, by z o r g a n i z o w a ł y re- �prezentacyjny zespół m u z y k i ludowej. B r a k zaintere­ sowania w tej dziedzinie jest, moim zdaniem, za­ przepaszczeniem p o w a ż n y c h w a r t o ś c i k u l t u r o w y c h , wy­ tworzonych przez nasz lud w ciągu w i e k ó w . Orga­ nizatorzy „ P o k a z u " i miejscowe ś r o d o w i s k o muzycz­ ne zna przecież słowa B o l e s ł a w a Bieruta: „Twórczość n a p r a w d ę wielka wyrasta z tego co ludowe i dzięki temu staje się dorobkiem ogólnoludzkim". Ogólnie o c e n i a j ą c „ P o k a z " , n a l e ż y stwierdzić, że był o n p o w a ż n y m osiągnięciem k u l t u r a l n y m . Wresz­ cie społeczeństwo p o z n a ń s k i e z a i n t e r e s o w a ł o się war­ tościami l o k a l n y m i i p r z e d s t a w i ł o je choć w części szerszemu ogółowi. Po t y m pierwszym k r o k u — na­ s t ę p n y m powinno być zorganizowanie wielkopolskie­ go reprezentacyjnego zespołu instrumentalnego, zespo­ łu takiego, k t ó r y poziomem artystycznym i popular­ nością d o r ó w n y w a ł b y „Mazowszu". Jeśli chodzi o s t r o n ę organizacyjną, wydaje m i się niesłuszne, aby i m p r e z ę z w i ą z a n ą t y l k o z miastem Poznaniem o r g a n i z o w a ł o aż Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej. Skoro zaś Prezydium W o j . Rady Narodowej — Wydział K u l t u r y — podjęło się organiza­ c j i „ P o k a z u " , to wydaje się, że do u d z i a ł u w popi­ sach powinny być zaproszone r ó w n i e ż szkoły i og­ niska artystyczne z terenu. Adam Glapa A R C H I T E K T U R A P O L S K A DO POŁOWY X I X W I E K U (Album). Wydawnictwo oprać, pod kierunkiem Jana Zachwatowicza przy współudziale Zygmunta Šwiechowskiego i Jerzego Miłobędzkiego). Warszawa 1952. P a ń s t w - Wydawn. Techniczne. 4° s. 25. tabl. 449. Z a k ł a d A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej (Biblioteka Z a k ł a d u A r c h i t e k t u r y Polskiej Politechniki Warszawskiej, t. 9). B o g a t ą część i l u s t r a c y j n ą poprzedza w s t ę p pióra m i ­ nistra Romana Piotrowskiego oraz zarys rozwoju ar­ chitektury w Polsce, napisany przez prof, dra Jana Zachwatowicza. Na część i l u s t r a c y j n ą s k ł a d a się 449 reprodukcji zdjęć fotograficznych, p r z e d s t a w i a j ą c y c h zabytki ar­ chitektury i ich fragmenty. Ilustracje wykonane są bardzo dobrze pod w z g l ę d e m technicznym i a r t y ­ stycznym. W albumie około 10% s t a n o w i ą zdjęcia wiejskich i m a ł o m i a s t e c z k o w y c h b u d y n k ó w mieszkal­ nych oraz o b i e k t ó w p r z e m y s ł o w y c h (wiatraki, m ł y n y ) i sakralnych, k t ó r e w sumie s t a n o w i ą w o b r ę b i e w y ­ dawnictwa j a k gdyby osobny rozdział poświęcony architekturze ludowej, wymagający szczególowego o m ó w i e n i a na ł a m a c h Polskiej Sztuki Ludowej. J u ż sam fakt umieszczenia w reprezentacyjnym al­ bumie architektury polskiej p r z y k ł a d ó w budownictwa ludowego ś w i a d c z y j a k najkorzystniej o zamierze­ niach Redakcji, k t ó r a nie u w a ż a ł a za stosowne ogra­ niczyć treści w y d a w n i c t w a do architektury monu­ mentalnej w a r s t w elitarnych, ale j e d n o c z e ś n i e posta­ nowiła w p r o w a d z i ć o wiele s k r o m n i e j s z ą i nie zawsze tak e f e k t o w n ą , jednak dla historii naszej k u l t u r y bar­ dzo istotną — a r c h i t e k t u r ę l u d o w ą . Redakcja włożyła sporo w y s i ł k u w wyeksponowa­ nie możliwie plastycznie tego działu architektury pol­ skiej, z u w z g l ę d n i e n i e m funkcjonalnego i geogra­ ficznego z r ó ż n i c o w a n i a budownictwa ludowego. Jedna­ kowoż p o r ó w n u j ą c ze sobą obydwa działy dostrzega­ my, że nie są one w albumie opracowane w sposób r ó w n o m i e r n y . Podczas gdy w części i l u s t r u j ą c e j ar­ c h i t e k t u r ę n i e l u d o w ą selekcja m a t e r i a ł u dokonana została w sposób wysoce u m i e j ę t n y i staranny, dając możność zorientowania się w najcelniejszych zabyt­ kach architektury z r ó ż n y c h epok i różnych stron Polski, w części w s t ę p n e j nie u d a ł o się Redakcji osiągnąć r ó w n i e p o m y ś l n e g o w y n i k u . Widoczne to jest z a r ó w n o w doborze m a t e r i a ł u j a k i w jego u k ł a d z i e . P r z e g l ą d a j ą c k a r t y tej części albumu, dostrzegamy dążność do u p o r z ą d k o w a n i a jego treści w e d ł u g sche­ matu, k t ó r y ująć m o ż n a w sposób n a s t ę p u j ą c y : k r a j ­ obraz, budownictwo przeddziejowe, współczesne b u ­ downictwo p r y m i t y w n e , zabudowa wsi, c h a ł u p a w i e j ­ ska, w n ę t r z e , zagroda, b u d y n k i gospodarcze, b u d y n k i p r z e m y s ł o w e , budownictwo m a ł o m i a s t e c z k o w e i sa­ kralne. W e w n ą t r z obszerniejszych działów (chałupa wiejska) widoczne s ą u s i ł o w a n i a w k i e r u n k u wpro­ wadzenia u k ł a d u typologicznego. Z a r ó w n o jednak w ogólnym rozplanowaniu m a t e r i a ł u , jak i w o b r ę b i e poszczególnych grup, w k r a d ł y się pewne niekonsek­ wencje, k t ó r e m ą c ą przejrzystość u k ł a d u . Zgromadzony m a t e r i a ł , j a k k o l w i e k dosyć obfity, nie zawsze daje w ł a ś c i w y obraz bogactwa polskiej ar­ chitektury ludowej. B r a k i dotyczą z a r ó w n o sposobu zabudowy wsi (uwzględniono jedynie u l i c ó w k ę , i to aż w d w ó c h zdjęciach), f o r m architektonicznych (nie ma np. d o m ó w o konstrukcji p r z y s ł u p o w e j , charakte­ rystycznych dla n i e k t ó r y c h okolic Dolnego Śląska, Krakowskiego i Rzeszowskiego), jak i ważniejszych t y p ó w ludowego budownictwa regionalnego (brak chałupy góralskiej ze Ś l ą s k a Cieszyńskiego, c h a ł u p y krakowskiej, p o d h a l a ń s k i e j , sanockiej z w n ę k ą i w i e ­ lu innych). P r ó c z b r a k ó w , o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m tu p r z y k ł a ­ dowo, obserwuje się w i n t e r e s u j ą c e j nas części albu­ m u nie zawsze w ł a ś c i w y d o b ó r m a t e r i a ł u . Bez w i ę k ­ szej szkody dla całości m o ż n a by u s u n ą ć jedno ze zdjęć, k t ó r e się dublują, np. zdjęcie w i a t r a k ó w , s z a ł a ­ sów pasterskich, ulicy wiejskiej; n a l e ż a ł o b y w y m i e ­ nić słabe technicznie zdjęcie m ł y n a wodnego i ł a d n e , ale niewiele o ludowej architekturze m ó w i ą c e z d j ę ­ cie dziedzińca zagrody białostockiej, stodoły w Ł a z i - 187 �skach G ó r n y c h (budynek 8-boczny, fotografowany od ściany szczytowej, wskutek czego nie daje w ł a ś c i ­ wego pojęcia o bryle), kościółka w Sieniawie i S ę k o ­ wej. Zamiast na pół zrujnowanej karczmy w J e l e ś n i właściwsze w y d a w a ł o b y się umieszczenie bogatej pod w z g l ę d e m architektonicznym karczmy w Suchej. Z a s t r z e ż e n i a natury bardziej zasadniczej budzą zdjęcia c h a ł u p , m a j ą c y c h r e p r e z e n t o w a ć budownictwo ludowe Opoczyńskiego i Rzeszowskiego. W pierwszym przypadku na 19 rycinie albumu widzimy jako jedyny p r z y k ł a d z Opoczyńskiego fotografię c h a ł u p y z pod­ cieniem n a r o ż n i k o w y m z Kalinkowa. C h a ł u p a ta, nie­ w ą t p l i w i e bardzo pod w z g l ę d e m architektonicznym i n t e r e s u j ą c a , nie może jednak być u ż y t a jako p r z y k ł a d c h a p p y „opoczyńskiej". K a l i n k ó w jest bowiem daw­ ną kolonią n i e m i e c k ą założoną na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X w i e k u przez k o l o n i s t ó w niemieckich z Pomo­ rza, i z a r ó w n o w w y g l ą d z i e z e w n ę t r z n y m , j a k i roz­ planowaniu stanowi na t y m terenie f o r m ę obcą. Po­ dobnie budownictwo rzeszowskie nie m o ż e być i l u ­ strowane przez c h a ł u p ę z Lisznej, wsi położonej w powiecie leskim, w głębi Karpat, zamieszkiwanej do niedawna przez obcą etnicznie l u d n o ś ć b o j k o w s k ą . Nie reprezentuje też należycie budownictwa rzeszow­ skiego nowsza i zupełnie przypadkowo wybrana cha­ ł u p a z Bratkowic. Szereg wspomnianych wyżej dla p r z y k ł a d u usterek s k ł a d a się na to, że zagadnienie architektury ludowej, mimo n i e w ą t p l i w e g o w y s i ł k u ze strony Redakcji, nie znalazło w w y d a w n i c t w i e w ł a ś c i w e g o wyrazu. P o m i ­ jając jednak takie p o m y ł k i , jak z w s p o m n i a n ą wyżej c h a ł u p ą z Kalinkowa, czy Lisznej, k t ó r y c h m o ż n a by ł a t w o u n i k n ą ć , gdyby m a t e r i a ł został przekonsultowa­ ny w gronie e t n o g r a f ó w , jako istotne pozostałyby dwa zarzuty: pierwszy, że w w y d a w n i c t w i e u w z g l ę d n i o ­ nych zostało zbyt m a ł o r ó ż n y c h form architektonicz­ nych, i drugi, że poszczególne formy nie zawsze i l u ­ strowane są najlepszymi p r z y k ł a d a m i . W obydwu przypadkach odpowiedzialnością za b r a k i trudno by­ łoby obciążać R e d a k c j ę wydawnictwa. Jeżeli omawia­ na tu część albumu nie d o r ó w n u j e zasięgiem i cel­ nością w y b o r u części poświęconej architekturze nieludowej, przyczyna leży w y ł ą c z n i e w rodzaju mate­ r i a ł u j a k i m d y s p o n o w a ł a Redakcja, p r z y g o t o w u j ą c to p i ę k n e i w a r t o ś c i o w e wydawnictwo. Podczas gdy z zakresu monumentalnej architektury murowanej do dyspozycji Redakcji stały otworem bogate zbiory ma­ t e r i a ł ó w ilustracyjnych, z a w i e r a j ą c e znakomite pod w z g l ę d e m technicznym i artystycznym d o k u m e n t á r ­ ně zdjęcia najbardziej w a r t o ś c i o w y c h z a b y t k ó w , gdy w ł a ś c i w ą selekcję i ujęcie u ł a t w i a ł y liczne prace o charakterze monograficznym i syntetycznym, zadanie zespołu redakcyjnego, p r z y g o t o w u j ą c e g o część w s t ę p ­ ną, było o wiele trudniejsze. Przyczyny należy s z u k a ć w stanie naszych b a d a ń etnograficznych, k t ó r e prowadzone od lat blisko stu, nie dały jeszcze pełnej inwentaryzacji t y p ó w ludowej architektury, nie d o p r o w a d z i ł y do precyzyjnego wy­ znaczenia ich zasięgów i o k r e ś l e n i a historycznego rozwoju. W ciągu ostatnich lat pięćdziesięciu prace, z m i e r z a j ą c e do syntetycznego ujęcia zagadnienia p o l ­ skiego budownictwa ludowego, wyszły niedaleko po­ za pierwsze p r ó b y z czasów K a r ł o w i c z a i Pugeta. P o w a ż n ą t r u d n o ś ć w opracowaniu na n a l e ż y t y m po­ 188 ziomie ilustrowanego p r z e g l ą d u polskiej architektury ludowej stanowi brak systematycznie prowadzonej dokumentacji fotograficznej. M a t e r i a ł fotograficzny z zakresu ludowej architektury, k t ó r y m rozporządza­ my obecnie, jest w 80% z u p e ł n i e przypadkowy, poza t y m jest on rozproszony po r ó ż n y c h archiwach i zbio­ rach, często na poziomie technicznym i artystycznym u n i e m o ż l i w i a j ą c y m jego wykorzystanie. Obok t r u d n o ś c i w y n i k a j ą c y c h z b r a k u n a l e ż y t e j dokumentacji faktograficznej i odpowiednich opraco­ w a ń naukowych, wysuwa się t u jeszcze zagadnienie specjalne — wypracowania k r y t e r i ó w , w e d ł u g jakich należałoby k i e r o w a ć się przy planowaniu i realizo­ waniu w y d a w n i c t w a m a j ą c e g o dać obraz polskiej ar­ chitektury ludowej. Jednym z podstawowych p r o b l e m ó w , k t ó r y musi­ my r o z s t r z y g n ą ć na wstępie, jest problem ram chro­ nologicznych. P o ł o w a X I X w., p r z y j ę t a w omawia­ n y m albumie jako granica górna, znajduje p e ł n e uza­ sadnienie dla architektury w a r s t w elitarnych, nato­ miast w architekturze ludowej trudna jest do u t r z y ­ mania. W architekturze nieludowej I p o ł o w a u b i e g ł e ­ go stulecia stanowi schyłek ostatniego z wielkich stylów historycznych, w kulturze ludowej zaś jest to jeszcze okres, kiedy na znacznych obszarach Polski p a n o w a ł ucisk p a ń s z c z y ź n i a n y , kiedy masy ludowe walczyły o byt w ciężkich warunkach materialnych i moralnych, kiedy wreszcie, z w y j ą t k i e m n i e k t ó r y c h części k r a j u (jak np. Karpaty) budownictwo ludowe p r z e d s t a w i a ł o się dość Ubogo i dalekie było od tego bogactwa f o r m dekoracyjnych, jakie p o j a w i ł y się w n i m na p r z e ł o m i e X I X i X X w i e k u oraz w czasach późniejszych. Wydaje m i się, że dla pokazania architektury ludo­ wej w jej p e ł n y m rozkwicie n a l e ż a ł o b y jako g r a n i c ę g ó r n ą p r z y j ą ć raczej d a t ę pierwszej lub nawet d r u ­ giej w o j n y ś w i a t o w e j . Drugie w a ż n e pytanie, k t ó r e n a l e ż a ł o b y rozstrzyg­ nąć, łączy się z zagadnieniem, czy celem albumu jest przedstawienie p e ł n e g o obrazu architektury ludowej w jej historycznym rozwoju i klasowym u w a r u n k o ­ waniu, czy też pokazanie osiągnięć szczytowych, ze ś w i a d o m y m eliminowaniem f o r m o mniejszej w a r ­ tości artystycznej. W zależności od tego, j a k rozstrzy­ gniemy p o w y ż s z e pytanie, zmieni się d o b ó r i tematy­ ka m a t e r i a ł u ilustracyjnego. W w y p a d k u pierwszym, i l u s t r u j ą c budownictwo j a k i e g o ś regionu, należałoby w serii zdjęć p o k a z a ć rozwój budownictwa w k i l k u przekrojach chronologicznych, z u w z g l ę d n i e n i e m r ó ż ­ nych klas społecznych (kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p ­ nicy, służba folwarczna). Należałoby p o k a z a ć formy najpowszechniejsze i najciekawsze w y j ą t k i , a poza t y m budynki gospodarcze i p r z e m y s ł o w e . Wydaje m i się jednak, że ujęcie takie, celowe i słuszne np. w a l ­ bumie budownictwa ludowego, czy w powiatowych katalogach z a b y t k ó w sztuki, w w y d a w n i c t w i e t y p u „ A r c h i t e k t u r y " nie byłoby n a j w ł a ś c i w s z e . O g ó l n y m zadaniem omawianego tutaj w y d a w n i c t w a nie jest danie p e ł n e g o obrazu architektury polskiej, ale prze­ g l ą d u jej n a j w y ż s z y c h osiągnięć. Toteż w części p o ś w i ę c o n e j architekturze nieludowej p o m i n i ę t e zo­ stały zabytki, może nawet typowe dla naszego k r a j o ­ brazu, ale posiadające m n i e j s z ą w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą . Podobne k r y t e r i u m należałoby r ó w n i e ż stosować w �doborze m a t e r i a ł u o b r a z u j ą c e g o dorobek chłopa p o l ­ skiego w zakresie jego architektury. Należałoby w i ę k ­ szą niż dotychczas u w a g ę zwrócić na to, aby po­ szczególne typy reprezentowane b y ł y w albumie przez zabytki najbardziej rozwinięte, najdoskonalsze pod w z g l ę d e m formy, proporcji i detalu architektoniczne­ go, aby obok form powszechnie w y s t ę p u j ą c y c h zna­ lazły się r ó w n i e ż formy rzadziej spotykane, ale sta­ n o w i ą c e w dziejach ludowej architektury p r z y k ł a d y szukania nowych d r ó g i pozytywnych r o z w i ą z a ń . N i e ­ w ą t p l i w i e do u w z g l ę d n i e n i a w albumie k w a l i f i k u j e się np. c h a ł u p a z w n ę k ą z okolic Sanoka, s t a n o w i ą c a p r z y k ł a d ciekawego r o z w i ą z a n i a planu i bryły, czy klasycyzująca c h a ł u p a podlaska. Omawiana t u „ A r c h i t e k t u r a " , k t ó r a m i m o znacz­ nego n a k ł a d u została po prostu rozchwytana z półek k s i ę g a r s k i c h i dziś j u ż p o m n o ż y ł a s e r i ę t r u d n o do­ s t ę p n y c h „białych k r u k ó w " , doczeka się zapewne w k r ó t c e drugiego wydania, w z w i ą z k u z czym ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć pewne korekty w doborze zdjęć i u s u n ą ć usterki, tak by część w s t ę p n a , p o ś w i ę c o n a architekturze ludowej, s t a n ę ł a na r ó w n i e w y s o k i m poziomie jak dalsze partie omawianego dzieła. R. Reinfuss MÁNESOVÉ NÁRODOPISNÉ STUDIE (12 plansz barwnych z tekstem Mileny Freimanovy). W y d . „Orbis", Praha 1952. W listopadzie 1952 r. u k a z a ł a się w Pradze teka z a w i e r a j ą c a 12 b a r w n y c h reprodukcji r y c i n Józefa Manesa, p r z e d s t a w i a j ą c y c h typy ludowe. Manes, k t ó r e g o twórczość przypada na połowę ubieg­ łego stulecia, gdy Czechy przechodziły okres swego narodowego odrodzenia i w a l k rewolucyjnych z w i ą ­ zanych z W i o s n ą L u d ó w , wiele uwagi p o ś w i ę c a ł stu­ diom nad b o g a t ą k u l t u r ą l u d o w ą swojej ojczyzny. W obfitej jego spuściźnie artystycznej znajduje się seria podkolorowanych rycin, p r z e d s t a w i a j ą c y c h prze­ w a ż n i e c h ł o p ó w w strojach ludowych lub, rzadziej, całe sceny rodzajowe. P r ó c z w a l o r ó w artystycznych, prace te przedsta­ wiają dużą w a r t o ś ć d o k u m e n t a r n ą , jako źródło b a d a ń z zakresu kostiumologii ludowej. Manes bowiem kładł duży nacisk na i n w e n t a r y z a c y j n ą ścisłość swoich prac, d o d a j ą c niekiedy na marginesie r y s u n k i detali i zao­ p a t r u j ą c je w ścisłe m e t r y k i . Omawiana teka zawiera jedynie w y b ó r prac M a ­ nesa. Są to plansze p r z e d s t a w i a j ą c e głównie ubiory z Czech p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h (stroje H a n a k ó w z Wo­ łoszczyzny morawskiej) i Słowaczyzny, a w i ę c te, k t ó r e mogą i n t e r e s o w a ć społeczeństwo czechosłowac­ kie. Nie znajdujemy tam u b i o r ó w polskich, k t ó r e Ma­ nes m a l o w a ł w czasie podróży do Małopolski w r. 1847. Dwie z tych plansz, p r z e d s t a w i a j ą c e m ę s k i i kobiecy u b i ó r z okolic K r a k o w a , reprodukowane były w mo­ nografii z a t y t u ł o w a n e j „Dilo Josefa Manesa", wydanej w Czechach w latach m i ę d z y w o j e n n y c h . W z w i ą z k u z ukazaniem się omawianej t e k i M a ­ nesa, k t ó r a jest w y d a w n i c t w e m popularnym, przezna­ czonym dla szerokich rzesz odbiorców, a zarazem sta­ nowi cenne źródło naukowe, nasuwa się pytanie —• dla­ czego dorobek polskich a r t y s t ó w nie jest u nas w po­ dobny sposób u d o s t ę p n i o n y . Dotychczas z twórczości licznych a r t y s t ó w , z a j m u j ą c y c h się w r ó ż n y c h okre­ sach studiami stroju ludowego, opublikowano serię t y p ó w ludowych wykonanych przez Norblina, k t ó r ą wydało w opracowaniu J. St. Bystronia Muzeum Et­ nograficzne w K r a k o w i e w r. 1934. Nadal natomiast leżą w tekach, n i e d o s t ę p n e dla ogółu społeczeństwa, cenne akwarele Ksawerego Preka (1801—1863), K a j e ­ tana Wincentego Kisielińskiego (1808—1849) i wielu innych mniej znanych a r t y s t ó w . P r ó c z systematycznego wydawania tek dotychczas nie publikowanych, n a l e ż a ł o b y pomyśleć również o zebraniu i w y d a n i u rozproszonego dorobku o war­ tości etnograficznej takich a r t y s t ó w j a k np. Gerson. Wydawnictwa tego rodzaju ze w z g l ę d u na s w ą w a r ­ tość a r t y s t y c z n ą zostałyby niewątpliwie życzliwie przyjęte przez społeczeństwo, b u d z ą c zainteresowanie strojem l u d o w y m w ś r ó d tych, do k t ó r y c h nie dociera, ze w z g l ę d u na swój zbyt specjalny charakter, Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h , w y d a w a n y od k i l k u lat przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. R. Reinfuss K A T A L O G GARNCARSTWA LUDOWEGO WOJEWÓDZTWA RZESZOWSKIEGO. Praca zbiorowa pod redakcją J . Krajewskiej. Wyd. Muzeum Etnograficzne w Łodzi r. 1952, 84 str. Staraniem zespołu p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnogra­ ficznego w Łodzi opracowany został katalog, k t ó r y obejmuje część bogatych zbiorów ceramicznych tego Muzeum, a mianowicie eksponaty pochodzące z tere­ nu w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. tekstu, 6 tabl. rys., 128 ilustr. na kred. pap.. Katalog dzieli się na k i l k a części. Na p o c z ą t k u , po spisie ilustracji tablic, podany jest wykaz u w z g l ę d n i o ­ nych w tekście o ś r o d k ó w garncarskich oraz spis al­ fabetyczny garncarzy p r a c u j ą c y c h w poszczególnych ośrodkach. Ш �We wstępie, k t ó r y rozpoczyna w ł a ś c i w y tekst katalo­ gu, podana została ważniejsza literatura dotycząca garncarstwa w Polsce oraz w i a d o m o ś c i ogólne o garn­ carstwie rzeszowskim, zebrane przez pracowników Muzeum na terenie w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego w la­ tach 1948—51, a odnoszące się do poszczególnych ośrodków garncarskich u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. W dalszych częściach omawianej pracy m a t e r i a ł y u p o r z ą d k o w a n e są o ś r o d k a m i ; znajdujemy t u wiado­ mości dotyczące techniki w y r o b u i zdobnictwa, w a r u n ­ k ó w produkcji, f o r m s p r z e d a ż y , a n a s t ę p n i e opisy po­ szczególnych e k s p o n a t ó w z danego ośrodka. Spośród ośmiu w ten sposób opracowanych c e n t r ó w garncar­ skich najobszerniej potraktowany jest duży ośrodek z n a j d u j ą c y się w M e d y n i G ł o g o w s k i e j , o m ó w i o n y łącznie z pobliskim Zalesiem i Pogwizowem. Inne ośrodki (Sokołów, Kołaczyce, Brzostek, Jodłowa, Mrzygłód) opracowane są bardziej pobieżnie. Cenne u z u p e ł n i e n i e katalogu stanowi jego bogata szata ilustracyjna. Szereg tablic rysunkowych przed­ stawia typologię f o r m n a c z y ń ceramicznych, n a r z ę d z i a garncarskie, r y s u n k i techniczne pieców do wypalania Całość dopełnia kilkadziesiąt reprodukcji na papierze kredowym, i l u s t r u j ą c y c h p r a c ę garncarza, jego n a r z ę ­ dzia oraz szereg w y r o b ó w p o c h o d z ą c y c h ze wszystkich ośrodków u w z g l ę d n i o n y c h w katalogu. Dla etnografa, i n t e r e s u j ą c e g o się t ą dziedziną t w ó r ­ czości ludowej, katalog stanowi cenny zbiór materia­ łów, k t ó r y pozwoli z o r i e n t o w a ć się w produkcji naj­ ważniejszych ośrodków garncarskich w o j e w ó d z t w a rzeszowskiego. P e ł n e g o obrazu garncarstwa na t y m terenie katalog jednak nie daje. Częściowo dlatego, że celowo zostały p o m i n i ę t e mniejsze ośrodki, gdzie p r a c u j ą pojedynczy garncarze (np. Żmigród, Leżajsk, Domastawa), częściowo z a ś z tego powodu, że prze­ prowadzona przez g r u p ę badaczy ewidencja nie była kompletna. Z tej zapewne przyczyny nie mamy w k a ­ talogu w z m i a n k i o p o w a ż n y m o ś r o d k u garncarskim w P o r ę b a c h D ę b s k i c h i czynnym jeszcze w 1948 r. o ś r o d k u w Niwiskach, gdzie obok glazurowanych na­ czyń wyrabiano t a k ż e „siwaki". J e ś l i chodzi o ogólną ocenę katalogu, to pewne za­ strzeżenie m o ż e budzić ś w i a d o m e ograniczenie się do przedstawienia stanu garncarstwa z czasów ostatnich i to w y ł ą c z n i e na podstawie w ł a s n y c h b a d a ń tereno­ wych. L i t e r a t u r a , dotycząca garncarstwa w w o j e w ó d z ­ twie rzeszowskim, wprawdzie nie jest obfita, niemniej jednak o o ś r o d k a c h wymienionych w katalogu pisa­ no już dawniej. W n i e k t ó r y c h z tych prac znajdujemy ciekawe w i a d o m o ś c i historyczne (Stefan Koziarz: „Cech garncarski w S o k o ł o w i e " L w ó w 1899), w innych szczegóły techniczne (opis odnoszący się do M r z y g ł o du w pracy J. F a ł k o w s k i e g o i B. Pasznyckiego: „Na pograniczu ł e m k o w s k o - b o j k o w s k i m " ) , w innych wresz­ cie opis dawniejszych sposobów zdobienia ( „ G a r n ­ carstwo w K o ł a c z y c a c h " L u d X ) , czy bodaj zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e dawne w y r o b y garncarskie (Fischer: „Lud polski" str. 91, dzbany z Kołaczyc). Drobne te wiadomości, k t ó r y c h liczbę m o ż n a by p o m n o ż y ć , uzu­ p e ł n i o n e informacjami z a c z e r p n i ę t y m i z t r a d y c j i ust­ nej, pozwoliłyby n i e w ą t p l i w i e na ujęcie zagadnienia garncarstwa rzeszowskiego r ó w n i e ż w perspektywie historycznej, na wskazanie zmian, k t ó r e W ogólnym stanie r z e m i o s ł a garncarskiego zaszły w ciągu ostat­ niego półwiecza, i na ustalenie i c h przyczyn. Tego r o ­ dzaju ujęcie n i e w ą t p l i w i e podniosłoby w a r t o ś ć katalogu i p r z y c z y n i ł o b y się do zwiększenia zainteresowania losami garncarstwa ludowego w ś r ó d rzesz z w i e d z a j ą ­ cych łódzkie Muzeum Etnograficzne. R. Reinfuss BŁASZCZYK STANISŁAW. DZIAŁ K U L T U R Y I S Z T U K I LUDOWEJ W ROGALINIE. Przewodnik. Poznań 1952 M i n . K u l t u r y i Sztuki Centr. Z a r z ą d M u z e ó w 16" s. 102, tabl. 32, ilustr. Do wybitnych osiągnięć w całokształcie naszego ży­ cia w okresie powojennym należy stały rozwój k u l ­ tury i sztuki, p r z e j a w i a j ą c y się m i ę d z y i n n y m i w roz­ budowie m u z e ó w , wzbogacaniu ich zbiorów oraz w wielkiej ilości dobrze zorganizowanych wystaw. W wy­ niku wielkich przemian i osiągnięć Muzeum Wielko­ polskie, ongiś regionalne, zostało podniesione do ran­ gi Muzeum Narodowego, a pewne jego działy otrzy­ m a ł y nowe siedziby w zabytkowych budowlach. J e d n ą z f i l i i Muzeum Narodowego w Poznaniu jest Dział K u l t u r y i Sztuki Ludowej w Rogalinie, udostęp­ niony społeczeństwu do zwiedzania w 1949 r. Dział ten, dzięki troskliwej opiece R z ą d u i fachowemu k i e ­ rownictwu, stale się rozwija. Muzeum w Rogalinie mieści się w k i l k u salach. I sala zawiera budownic­ two i rozplanowanie wsi w Wielkopolsce; I I sala — zajęcia, podstawowe: 1) rybołóstwo, 2) rolnictwo, 3) pszczelarstwo, 4) kowalstwo.; I I I sala — p r z e t w ó r ­ 2.90 stwo: 1) p r z e r ó b k a w ł ó k n a , 2) plecionkarstwo, 3) obrób­ ka k o r y i rogu, 4) p r z e t w ó r s t w o zbóż, 5) garncar­ stwo; I V sala — gospodarstwo domowe; V sala — ubiory i stroje, s z t u k ę l u d o w ą i przedmioty o b r z ę ­ dowe (malarstwo i rzeźbę, hafty, t k a n i n y i ubiory, i n ­ strumenty muzyczne). W celu u ł a t w i e n i a z w i e d z a j ą c y m korzystania ze zbiorów, , Muzeum Narodowe w Poznaniu wydało „ P r z e w o d n i k Działu K u l t u r y i S z t u k i Ludowej". Prze­ wodnik ten o p r a c o w a ł S t a n i s ł a w Błaszczyk, większość fotografii w y k o n a ł Leon Perz, o k ł a d k ę p r o j e k t o w a ł Józef Skoracki. W s t ę p e m całość z a o p a t r z y ł prof, dr Eugeniusz F r a n k o w s k i . Publikacja ta, poza drobnymi usterkami, z w i ą z a n y m i z formatem fotografii, wydana została w bardzo starannej i estetycznej formie gra­ ficznej i Stanowi zwięzły i cenny p r z e g l ą d w y s t a w i o ­ nych e k s p o n a t ó w , a zarazem pewne ogólne podsumo- �z przytoczonej wyżej b ł ę d n e j informacji w Przewod­ n i k u wynika, że autor nie zwrócił uwagi na str. 49, 55 i 56 książki J. P i e t r u s z y ń s k i e j , gdzie jasno i w y ­ raźnie jest mowa o istotnych r ó ż n i c a c h m i ę d z y du­ dami a „kozłem". Wiadomości te autor Przewodnika zupełnie p o m i n ą ł i żle określił tak ciekawy i n s t r u ­ ment, j a k i m jest „kozioł". Pisząc o stroju, wspomina mgr Błaszczyk, ż? „nie ша.-пу jednak m a t e r i a ł ó w ilustracyjnych z w i e k u X V I I I , podczas gdy m a t e r i a ł ik one graficzny z X V I I I w . znajduje się w Poznaniu w Muzeum Narodowym i w P a ń s t w o w y m A r c h i w u m , a poza t y m jest p u ­ blikowany w Kronice G o s t y ń s k i e j . F a k t nieuwzględ­ nienia przez autora wymienionych p r z e d s t a w i e ń ikono­ graficznych jest niezrozumiały, zwłaszcza że autor o ich istnieniu był przeze mnie informowany. Na str. 97 czytamy: „ N a z w y gwarowe podane są w Przewodniku w cudzysłowie", jednak na str. 49 n a z w ę „ o p a ł k a " spo­ tykamy raz bez c u d z y s ł o w u (poz. 190 i 192), drugi raz w cudzysłowie (poz. 191). Na str. 43 wprost od­ wrotnie — nazwa „ochlica" dwa razy jest napisana w cudzysłowie, a raz bez cydzysłowu. Niekonsekwen­ cja utrudnia o r i e n t a c j ę czy są to wyrazy gwarowe czy niegwarowe. Яус. 1. Krój sukni „chłopka". Reprodukcja ze „Sztuki bractwa krawieckiego Chwaliszewa". Poznań 1593 r. s. 28. Oryginał w redakcji Postępu Krawieckiego. Poznań. W objaśnieniu do tablicy I I n i e w ł a ś c i w i e jest uży­ ta nazwa „ s t r u g " , k t ó r ą autor określił n a r z ę d z i e le­ żące na „kobylicy". W j ę z y k u technicznym i w ii- wanie dotychczasowych osiągnięć w dziedzinie etno­ grafii na terenie Wielkopolski. W Przewodniku oma­ wia autor 496 e k s p o n a t ó w oraz w s p o m n ą margine­ sowo o szeregu innych, p o w i ą z a n y c h szczegółowiej z o m ó w i o n y m i przedm.otami. Poza t y m podaje l i ­ t e r a t u r ę , indeks nazw e k s p o n a t ó w i spis ilustracji (32). P o k a ź n a ilość niekiedy bardzo ciekawych z a b y t k ó w ludowej k u l t u r y zgromadzonych w Rogalinie i o m ó ­ wionych w Przewodniku zasługuje na u w a g ę i uz­ nanie dla autora, k t ó r y jest r ó w n i e ż g ł ó w n y m orga­ nizatorem zbiorów ludoznawczych. Nie przypuszcza­ no, że w tak bardzo zurbanizowanej Wielkopolsce z a c h o w a ł o się jeszcze do połowy X X w i e k u tyle god­ nych uwagi z a b y t k ó w k u l t u r y ludowej. Z tego też między i n n y m i powodu Przewodnik stanowi w a r t o ś ­ ciowe dziełko, k t ó r e jednak nie jest, j a k i wiele innych poważniejszych prac, wolne od usterek i błędów. Na stronie np. 83 autor w pozycji 430 n i e w ł a ś c i w i e nazywa c z a p k ę g r a n a t o w ą z daszkiem — „maciejów­ ką". W D ą b r ó w c e Wielkopolskiej t a k ą c z a p k ę nazy­ wano „ p o z n a n i o n k ą " i do dzisiaj ta nazwa jest tam znana. Na str. 90 w poz. 476 autor b ł ę d n i e i n f o r m u ­ je, że „kozioł wielkopolski ma t a k ą s a m ą b u d o w ę jak dudy. ale jest w i ę k s z y i ma miech ze s k ó r y b y ­ łego kozła z w ł o s e m na wierzchu". Istotna różnica m i ę d z y dudami a „kozłem" nie leży w barwie i w i e l ­ kości, ale w ilości i wysokości t o n ó w , k t ó r a jest in­ na u „kozła" niż w dudach. A u t o r w spisie l i t e r a t u r y wymienia p r a c ę Jadwigi P i e t r u s z y ń s k i e j pt. „Dudy wielkopolskie" — w y d a n ą w Poznaniu w 1936 г., ale Ryc. 2. Chłopka w stroju odświętnym z XVII w. Frag­ ment wota z Białcza (pow. Kościan). Obecnie w Mu­ zeum Diecezjalnym w Poznaniu. 191 �a „ s t r u g i e m " w gwarze wielkopolskiej. Zgodnie więc z w y ż e j c y t o w a n ą f o r m u ł ą pisania, słów gwarowych, nazwa „ s t r u g " powinna być umieszczona w cudzysło­ wie albo z a s t ą p i o n a wyrazem „ośnik". Na str. 42 autor pisze, że ludność wiejska „ p ł a c h ­ ty, pstruchy i w e ł n i a k i t k a ł a pod koniec X I X w. г w e ł n y kupowanej w mieście na osnowie lnianej, roboty domowej". Ujęcie takie sugeruje, jakoby weł­ nę kupowano w y ł ą c z n i e w mieście, a m a t e r i a ł na o s n o w ę przędiziono w domu. W świetle m a t e r i a ł ó w te­ renowych odnoszących się do w z o r ó w współczesnych i drugiej połowy X I X w . — w i a d o m o ś ć ta wydaje się bardzo w ą t p l i w a . W e ł n ę w ó w c z a s r ó w n i e ż p r z ę dziono na wsi, kupowanie jej w mieście b y ł o raczej rzadkością. Niezrozumiałe jest r ó w n i e ż , dlaczego w o b j a ś n i e n i u d o t y c z ą c y m ilustracji na str. 5 nie podano nazwiska autora fotografii, na str. 2 z a ś zaznaczono niezgod­ nie z rzeczywistością, że zdjęcie to w y k o n a ł znany i ogólnie ceniony fotograf Muzeum Narodowego Leon Perz, k t ó r y nie jest autorem zdjęcia. Na marginesie recenzji nasuwa m i się myśl, czy nie b y ł o b y celowe, aby w przyszłości przy w y d a w a ­ niu p r z e w o d n i k ó w w y m i e n i a ć i o p i s y w a ć nie t y l k o przedmioty wystawione, k t ó r e prędzej czy później przy zmianie wystawy zostaną u s u n i ę t e , ale r ó w n i e ż ważniejsze eksponaty zgromadzone w magazynie. Przewodnik taki, o b e j m u j ą c y w y s t a w ę j p r z e d m o ł y znajdujące się w magazynie, spełniłby w w ę k s z y m stopniu funkcję informatora naukowego i b y ł b y nie­ w ą t p l i w i e bardzo w a r t o ś c i o w ą publikacją. : Ryc. 3. Ubiór chłopa z okolic Poznania. Kapelusz czar­ ny, koszula biała, kamizelka modrakowa, spodnie szaro-zielonkawe. Fragment z obrazu Karola Albertiego, przedstawiający widok Poznania z 1795 r. Muzeum Na­ rodowe w Poznaniu. teraturze stolarskiej * „ s t r u g i e m " nazywa się n a r z ę ­ dzie do gładzenia w a , s k ł a d a j ą c e się z p r o s t o k ą t ­ nego klocka drewnianego, w k t ó r y m mniej więcej w środku, 'pod k ą t e m ostrym, ustawione jest żelazko umocnione drewnianym k l i n e m (narzędzie zwane daw­ niej „heblerri"). Przedstawione na tablicy I I narzędzie nazywa się w języku powszednim „ośnikiem". a * Patrz npj A . S. Warszawa 1952 s. 78. Ardańsk: Stolarz budowlany. Inna uwaga, n a s u w a j ą c a się na tle o m a w a n a Prze­ wodnika, dotyczy ekspozycji zbiorów rogalińskich, k.óra nie jest zgodna z ogólnie stosowanymi ujęciami; przejawia się to np. w zaliczeniu kowalstwa do zajęć podstawowych (sala I I ) , a nie p r z e t w ó r s t w a (sala I I I ) , przy r ó w n o c z e s n y m pominięciu istotnie podsta­ wowego zajęcia wiejskiego, j a k i m jest n i e w ą t p l i w e hodowla. Ekspozycja ta powinna ulec korekturze. Hodowla na terenie Wielkopolski, jako zajęcie podstawowe, roz­ wijająca się obok rolnictwa od tysięcy lat, powinna znaleźć oddźwięk z a r ó w n o w Muzeum jak i w przysz­ ł y m przewodniku. Dotychczasowy brak tego działu w y n i k a m o ż e z ograniczonej ilości miejsca, n i e z a l e ż ­ nie jednak od tego choćby m a ł y „kącik" na t ę dzie­ dzinę gospodarki wiejskiej powinien się z n a l e ź : . Adam Glapa M. P. SZTOKMAR. ISSLEDOWANIJA W OBLASTI RUSSKOWO NARODNOWO STICHOSŁOŻENIJA. (Badania w dziedzinie rosyjskiej wersyfikacji ludowej). Wyd. Akademii Nauk Z.S.R.R. — Moskwa 1952, str. 419. Praca niniejsza jest p r ó b ą w y k r y c i a praw rządzą­ cych rosyjską w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą i zastosowania tych praw r ó w n i e ż w stosunku do współczesnej r o ­ syjskiej poezji. W t y m celu autor pracy bada bardzo skrupulat­ nie bibliografię zagadnienia, referuje i ocenia p o g l ą d y a u t o r ó w X V I I I , X I X i X X w . na temat wersyfika­ cji i wreszcie przedstawia również swój pogląd. 192 Praca s k ł a d a się z części historycznej, referującej stan wiedzy o wersyfikacji ludowej od X V I I I do X X w., oraz z d w ó c h części p o ś w i ę c o n y c h badaniom nad tekstem i m e l o d i ą pieśni, a n a s t ę p n i e nad fone­ t y k ą j ę z y k a ludowego u z n a n ą za p o d s t a w ę r y t m u poe­ zji ludowej. N a w s t ę p i e autor p o d k r e ś l a znaczenie folkloru, z k t ó r e g o wywodzi się z a r ó w n o muzyka j a k t e ż i l i - �teralura, a przede wszystkim poezja. N a j w y b i t n i e j ­ si przedstawiciele klasycznej l i t e r a t u r y rosyjskiej: Puszkin, Lermontow, Kolców, Niekrasow, Ostrowski i G o r k i obficie czerpali z rosyjskiego folkloru. Nic więc dziwnego, że zagadnienie wersyfikacji ludowej już od X V I I I w. stało się przedmiotem b a d a ń filologów rosyjskich. P o w s t a w a ł y rozmaite teorie, najczęściej wzorowane na badaniach wersyfikacji innych naro­ dów. Uczeni rosyjscy usiłowali z a s t o s o w a ć do języka rosyjskiego i ludowej poezji rosyjskiej formy i przy­ k ł a d y w y j ę t e z j ę z y k ó w obcych i z obcych u t w o r ó w , od skandynawskich sag i starohebrajskiej poezji po­ cząwszy, od wersyfikacji łacińskiej i greckiej do nie­ mieckiej i w ł o s k i e j włącznie. Nie ma chyba potrzeby dowodzić, że badania opar­ te na tego rodzaju podstawach m u s i a ł y doprowadzić do fałszywych w n i o s k ó w . Wersyfikacja ludowa musi b y ć oparta na specyfi­ ce, na właściwościach danego języka, nie m o ż n a więc wtłaczać ją sztucznie w obce ramy. Wystarczy przyj­ rzeć się b l i ż e j - r o s y j s k i e j poezji ludowej, aby w y s n u ć wniosek o b e z w z g l ę d n e j s a m o s t n o ś c i jej wersyfika­ cji — stwierdza autor. F o l k l o r studiują przedstawiciele r ó ż n y c h dyscyplin nauki, historycy, etnografowie, muzykolodzy i l i n g w i ś ­ ci; w y n i k i ich b a d a ń m o g ą znakomicie u ł a t w i ć p r a c ę historykom l i t e r a t u r y oraz wszechstronnie oświetlić zagadnienie. Najistotniejszą zaś s p r a w ą jest ścisła w s p ó ł p r a c a historyka l i t e r a t u r y i muzykologa. : W pieśni ludowej bowiem r y t m muzyczny i r y t m wiersza nie są takie same i badanie w kierunku w y ­ krycia tego co jest w s p ó l n e a co r ó ż n e przyczyniłoby n ę n i e w ą t p l i w i e do w ł a ś c i w e g o postawienia zagad­ nienia. Należy p a m i ę t a ć , że w c h w i l i swego, powsta­ wania pieśń ludowa czy bylina są to teksty s ł o w n e ściśle p o w i ą z a n e z melodią. Sztokmar dochodzi jednak do wniosku, że w ciągu swego istnienia tekst często odrywa się od melodii i oba te elementy p r o w a d z ą dalszy żywot niezależnie od siebie. Zdaniem autora j e d y n y m punktem wyjścia dla ba­ dań nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą są drobiazgowe studia i ścisła analiza fonetyki języka ludowego. Na tych też p r z e s ł a n k a c h opiera Sztokmar swe studium. Pierwsza część „ B a d a ń nad w e r s y f i k a c j ą l u d o w ą " poświęcona jest p r z e g l ą d o w i i analizie l i t e r a t u r y przed­ miotu. Autor kolejno omawia liczne teorie wersyfi­ kacji, k t ó r e p o w s t a ł y w ciągu X V I I I — X X w. i wskazuje ich zalety i b r a k i . Na p o c z ą t k u autor omawia teorię „ s t o p o w ą " , we­ dług k t ó r e j wersyfikacja pieśni ludowych i b y l i n opiera się na stałej kolejności zgłosek akcentowanych i nieakcentowanych. A l e teoria ta bardzo szybko za­ wiodła, gdyż pieśń ludowa nie d a w a ł a się w c i s n ą ć w ż a d n e o k r e ś l o n e formy rytmiczne. Wobec tego w y s u n i ę t o n o w ą teorię, k t ó r a głosiła, że metryka poezji ludowej jest n i e o k r e ś l o n a : wiersz jest różnozgłoskowy, oparty na zasadach wiersza tonicznego. Jednak ta teoria r ó w n i e ż się nie u t r z y m a ł a wobec różnicy p o g l ą d ó w rozmaitych badaczy w spra­ wie s t a ł e g o akcentu łączącego j e d n o s t k ę prozodyczną, t j . t a k ą , k t ó r e j granice nie r o z r y w a j ą słów na części, lecz b e z w z g l ę d n i e zbiegają się z p o d z i a ł e m słów. Jed­ ni badacze nie zwracali w ogóle uwagi na ten ak­ cent, i n n i nazywali go akcentem logicznym, i n n i znów - tonicznym, sk'adniowym, logiczno-gramatycznym. Brak porozumienia w tej najistotniejszej dla koncepcji fo­ nicznej sprawie s p o w o d o w a ł w rezultacie odrzucenie samej koncepcji. N a s t ę p n i e p o w s t a ł a teoria „stopy syntaktycznej", k t ó r a usiłowała dowieść, że s k ł a d n i a k a ż d e g o wiersza w bylinie jest ściśle p o w i ą z a n a z r y t m e m , że naj­ prostsza niepodzielna jednostka, k t ó r a m o ż e s t a ć się częścią s k ł a d o w ą k a ż d e g o wiersza w bylinie, powinna posiadać n a s t ę p u j ą c e właściwości: m a być zespolona jednym akcentem gramatycznym, ma s t a n o w i ć ca­ łość pod w z g l ę d e m s k ł a d n i o w y m (s. 76). Jednostka ta­ ka może z a w i e r a ć akcent logiczny. M i m o , iż teoria ta najbardziej chyba zbliżona jest do rzeczywistości, nie jest ona jeszcze dostatecznie opracowana i na razie zostało jedynie postawione samo zagadnienie. Nie wy­ kryto natomiast z w i ą z k u pomiędzy m e t r y k ą a s k ł a d ­ nią wiersza. Zupełnie o d r ę b n e od poprzednich są teorie muzycz­ ne wiersza ludowego. Założenia t y c h teorii są jasne i logiczne, oparte na t y m , że wszystkie u t w o r y ludo­ we są ś p i e w a n e lub też wypowiadane ś p i e w n i e . Wobec powyższego odpada zagadnienie r ó w n o ś c i zgło­ sek, gdyż m o g ą one być dowolnie skracane lub prze­ d ł u ż a n e przez w y k o n a w c ę , k t ó r y reguluje je w e d ł u g zasad r y t m u muzycznego. Tak p o w s t a ł a teoria muzyezno-rytmiczna, k t ó r e j t w ó r c a , A . Kubariew, pisa) w 1829 г., że metryka pieśni ludowej zostaje o k r e ś ­ lona nie ilością w y r a z ó w lecz melodią. Teorie muzyczne wersyfikacji ludowej r o z w i j a ł y s q w ciągu całego w i e k u X I X . Badacze-muzykołodzy pod­ kreślali specyfikę ludowej muzyki rosyjskiej, jej od­ rębność w stosunku do m u z y k i zachodniej. Toteż już w połowie X I X w . jeden z najznakomitszych znaw­ ców pieśni ludowej, W. F. Odojewski, zaleca: „ N a ­ leży z a p i s y w a ć m e l o d i ę tak j a k j ą ś p i e w a l u d (zazna­ czając warianty) nawet wówczas, gdy wydaje się, że są w niej n i e p r a w i d ł o w o ś c i w stosunku do r y t m u lub ruchu melodii. W ł a ś n i e te (pozorne) nieścisłości są specyficzne dla muzyki rosy* " " 4 j r ó ż n i ą c j ą od za­ chodniej" (s. 91). N a s t ę p n i e autor omawia, rozmaite odcienie (muzycz­ nych teorii, k t ó r e p o w s t a w a ł y w ciągu X I X w. Okres ten cechują niemal nieustanne spory pomiędzy filolo­ gami i muzykologami na temat p r y m a t u w t w ó r c z o ś ­ ci ludowej tekstu słownego czy t e ż r y t m u muzycznego. Filolodzy tak f o r m u ł u j ą swe stanowisko: „Bylina jest utworem p i e ś n i o w y m , u t w o r e m przeznaczonym do śpiewu... R y t m wersyfikacyjny jest ściśle uzależnio­ ny od melodii" (s. 101). Muzykolodzy zaś s t a w i a j ą k w e s t i ę w r ę c z odwrot­ nie: „...jeżeli pieśni taneczne są p o d p o r z ą d k o w a n e w swym r y t m i e charakterowi t a ń c a , to r ó w n i e ż mu­ zyka t o w a r z y s z ą c a s ł o w o m musi być p o w i ą z a n a nie tylko z t r e ś c i ą słów, lecz r ó w n i e ż z ich rytmem, zwłaszcza tam, gdzie tekst słowny jest zagadnieniem zasadniczym, k t ó r e wymaga ze strony słuchacza szczególnej, jeśli nie w y ł ą c z n e j u w a g i " (s. 101). Sytuacja staje się paradoksalna. Filolodzy są zwo­ lennikami muzycznego, muzykolodzy zaś filologiczne­ go opracowania r y t m i k i rosyjskich p i e ś n i ludowych. Przyczyny — j a k się wydaje — s z u k a ć należy w nie­ powodzeniach b a d a ń filologicznych. B r a k i teorii filo193 �logicznych zrodziły m y ś l o konieczności szukana i n ­ nych jeszcze, poza filologicznym, r o z w i ą z a ń zagadnie­ nia wersyfikacji ludowej. W ó w c z a s filolodzy dokona­ li ciekawego odkrycia', okazało się, że teksty pieśni u k ł a d a j ą się w teksty muzyczne. Ale przecież k a ż d y tekst, nawet prozaiczny, może być zastosowany do m u z y k i . T r u d n o ś ć polega t y l k o na t y m , że przy t a k i m p o d k ł a d a n i u pieśni pod muzy­ kę, przy dopasowywaniu jej do t a k t ó w — zostaje za­ kłócony r y t m pieśni i traci ona swą specyfikę. S t ą d . n i e w ą t p l i w y wniosek jest t y l k o jeden: zagad­ nienie r y t m i k i rosyjskiej poezji ludowej należy w i ­ dzieć w d w ó c h aspektach — muzycznym i filolo­ gicznym. Obok wymienionych przez nas koncepcji wersyfikacyjnych istnieją ponadto liczne teorie p r o w a d z ą c e do całkowitej negacji rytmicznej organizacji wiersza ludowego. Jeden z badaczy w X I X w., K . Aksakow, w r ę c z pisał: „ L u d nasz nie zna w ł a ś c i w i e wierszy, tzn. nie istnieją kanony, w e d ł u g k t ó r y c h należałoby pisać wiersze rosyjskie. R o d z ą się one i k s z t a ł t u j ą w c h w i ­ l i , kiedy są wypowiadane; jest to harmonijny zespół w y r a z ó w , harmonijny u k ł a d mowy, nie podlegający ż a d n y m z góry narzuconym prawom." I dalej ten sam autor stwierdza: „...Nasza pieśń rosyjska (ludowa) nie jest wierszem, k t ó r y by miał w y r a ź n ą m e t r y k ę różniącą ją od prozy. P o n r ę d z y r o ­ syjskim wierszem a p r o z ą nie ma tej w y r a ź n e j gra­ nicy, j a k ą spotykamy u innych n a r o d ó w . Nie posia­ damy osobnej, z góry przygotowanej wierszowanej formy, do k t ó r e j m o ż n a by b y ł o dostosować tekst...." (s. 105). Jak z tego wynika, autor tych słów odrzuca istnie­ nie wszelkich praw wersyfikacji pieśni ludowej. W ostatniej ćwierci w i e k u X I X S z a f r a n ó w wysuwa odmienny pogląd. Głosi on teorię stylistyczną, k t ó r a zaprzecza istnieniu regularnej wersyfikacji w pieśni ludowej. Zasadniczą p o d s t a w ę u k ł a d u pieśni ludowej widzi S z a f r a n ó w w muzyce, w melodii i rytmice pieś­ ni. Znaczy to, że wiersz sam przez się nie posiada ani specyficznej budowy, ani m e t r y k i . Oprócz wymienionych już zasadniczych teorii Sztokmar wymienia również i teorie pomniejsze, k t ó ­ rych ze zrozumiałych w z g l ę d ó w nie m o ż e m y na t y m miejscu o m a w i a ć . P o d s u m o w u j ą c p r z e g l ą d istniejącej l i t e r a t u r y przed­ miotu, autor dochodzi do n a s t ę p u j ą c y c h w n i o s k ó w : 1. Zagadnienie wersyfikacji ludowej jest w chwi­ li obecnej problemem jeszcze nie r o z w i ą z a n y m . 2. Punktem wyjścia dla dalszych b a d a ń w tej dzie­ dzinie powinno być r o z w i ą z a n i e zasadniczej kwestii: czy wersyfikacja ludowa jest problemem muzycznym czy też filologicznym, tzn. czy istnieje w ogóle w e r ­ syfikacja ludowa? 3. Jeżeli problem wersyfikacji ludowej jest pro­ blemem filologicznym i wersyfikacja taka istnieje, to należy u s y s t e m a t y z o w a ć prawa nią rządzące. Na­ leży przy t y m bacznie u w a ż a ć , aby nie n a g i n a ć wer­ syfikacji ludowej do j a k i c h ś z g ó r y ustalonych norm, lecz w y k r y ć istotne zasady, na k t ó r y c h jest oparta. Jest to zadanie bardzo trudne i odpowiedzialne, wymagające precyzyjnych b a d a ń , ścisłości zapisu 194 i wierności dokumentacji. Zadanie to p r ó b u j e Sztok­ mar r o z w i ą z a ć w dalszym ciągu swej pracy. W części drugiej, z a t y t u ł o w a n e j „Tekst i m2lcd a", autor omawianej pracy zajmuje się r o z w a ż a n i e m po­ stawionej przez siebie tezy o synkretycznym okresie rozwoju pieśni ludowej, o rytmicznej jedności melo­ dii i tekstu i jednoczesności powstawania tych d w ó c h e l e m e n t ó w pieśni ludowej. : Trzeba jednak p a m i ę t a ć — zaznacza autor — że m a t e r i a ł dowodowy, k t ó r y m rozporządza nauka w tej dziedzinie, jest fragmentaryczny i jednostronny. Toteż należy k o r z y s t a ć z niego ostrożnie. Zasadni­ czą p o d s t a w ą s t u d i ó w w t y m kierunku są badania współczesnych etnografów, prowadzone w ś r ó d ple­ mion a f r y k a ń s k i c h b ę d ą c y c h jeszcze obecnie na bar­ dzo niskim poziomie k u l t u r y . Uczeni s t w i e r d z a j ą , że taniec, muzyka i pieśń p o w s t a j ą u t y c h plemion rów­ nocześnie, i w y s n u w a j ą stąd wniosek, że w zaraniu dziejów ludzkości takie same zjawiska, zachodziły w ś r ó d l u d ó w z n a j d u j ą c y c h się obecnie na w y s o k m poziomie k u l t u r y . Wniosek ten nie u w z g l ę d n i a spe­ cyfiki rozwoju poszczególnych n a r o d ó w i dlatego też jego w a r t o ś ć naukowa jest, zdaniem autora, nie­ wielka. D r u g i m zasadniczym momentem teorii synkretycznych jest fakt, że obejmują one olbrzymie okresy czasu, okresy, k t ó r e m o ż n a b y ł a b y n a z w a ć nie epo­ kami nawet, lecz erami w historii rozwoju l u d z k o ś ć . Erom t y m o d p o w i a d a j ą fazy rozwoju sztuki ludowej od pierwotnego s ł o w o t w ó r s t w a do pieśni o tekście poetyckim, p e ł n y m treści. A u t o r zaznacza, że przy d o k ł a d n i e j s z y m badaniu tych zjawisk napotyka s'ic na znaczne t r u d n o ś c i , k t ó r y c h w y j a ś n i e n i e nie leży w zakresie pracy, p o d k r e ś l a jedynie, iż w ciągu dal­ szego w y k ł a d u posługuje się terminem „ s y n k r e t y z m " tylko dla o k r e ś l e n i a jedności e l e m e n t ó w pieśni. Oczy­ wiście chodzi m u w t y m przypadku nie o p o t r ó j n ą jedność t a ń c a , muzyki i tekstu, lecz raczej o p o d w ó j ­ ną — tekstu i muzyki. P o d k r e ś l a przy t y m , że p i e r w ­ s z e ń s t w o ma b e z w z g l ę d n i e tekst. Dalej Sztokmar daje obszerny w y w ó d na temat s t o s u n k ó w , w k t ó r y c h p o w s t a w a ł a twórczość ludowa i k t ó r e w p ł y w a ł y na treść tekstu słownego i two­ rzonej jednocześnie melodii. Omawia r ó w n i e ż p r o ­ blem w ę d r ó w e k w ą t k ó w s ł o w n y c h i muzycznych oraz improwizacji wykonawstwa poszczególnych u t w o r ó w . Należy bowiem zaznaczyć, że k a ż d y bajarz jest jak gdyby t w ó r c ą byliny —• powtarza ją z coraz to no­ w y m i zmianami, z a r ó w n o tekstu jak i melodii. W tych warunkach szczególnie t r u d n ą staje się pra­ ca badacza-zbieracza, Bez pomocy fonografu nie moż­ na m ó w i ć o d o k ł a d n y m zapisaniu pieśni ludowej. Przy p o r ó w n y w a n i u zapisów daje się z łatwością z a u w a ż y ć , że tekst słowny częściej się zmienia n ż melodia. A u t o r stwierdza dalej, że po to, aby uzy­ s k a ć p e ł n o w a r t o ś c i o w y m a t e r i a ł dokumentarny, na­ leży dążyć do uzyskania d o k ł a d n y c h zapisów pieśni oraz s t a r a ć się o p o w t ó r n e zapisy tych samych p i e ś ­ ni. Praca badawcza, nad m a t e r i a ł e m p o r ó w n a w c z y m da, n i e w ą t p l i w i e w y c z e r p u j ą c ą odpowiedź na szereg p r o b l e m ó w , k t ó r e są specjalnie w a ż n e , a mianowicie: 1. stosowanie r ó ż n y c h melodii do tych samych te­ m a t ó w epickich lub l i r y k i �2. stosowanie jednej melodii do r ó ż n o r o d n e j te­ matyki 3. wariacje melodii i tekstu w ramach jednego utworu, uwarunkowane zgodnością r y t m u 4. w y r a ź n e sprzeczności zachodzące w rytmice me­ lodii i 'tekstu, k t ó r e świadczą o w t ó r n y m ich po­ wiązaniu 5. kontaminacja, tzn. częściowe przenoszenie ludo­ wych t e k s t ó w poetyckich do innych u t w o r ó w . Zagadnienie migracji melodii i t e k s t ó w bada Sztok­ mar na obfitym materiale zapisów fonograficznych. P o d k r e ś l a przy t y m wielkie znaczenie dokładności i ścisłości transkrypcji n u t o w o - s ł o w n y c h , k t ó r e po­ winny być dokonywane przez specjalistów — mu­ zyka i filologa. Na podstawie drobiazgowej analizy posiadanych za­ pisów autor wykazuje, j a k często w ę d r u j ą wątki muzyczne i s ł o w n e z jednej pieśni lub b y l i n y do i n ­ nej, z drugiej zaś strony, p o d k r e ś l a j ą c zmiany, k t ó ­ re często zachodzą w t y m samym utworze, u tego samego bajarza, omawia zjawisko zmian improwizacyjnych w twórczości ludowej. Ciekawe jest zagadnienie kontaminacji tekstu słow­ nego i muzycznego, z k t ó r y m spotykamy się r ó w n i e często. Kontaminacja zachodzi t a k ż e we współczesnej pieśni ludowej, zwłaszcza w czastuszce. Zjawiska te m a j ą duże znaczenie dla sprawy akcen­ towania, przez co. w p ł y w a j ą na u k ł a d wersyfikacyjny utworów. Jeżeli tekst s ł o w n y i melodia nie p o w s t a w a ł y jed­ nocześnie, to nie są też ze sobą p o w i ą z a n e organicznie i m u s z ą być w ó w c z a s sztucznie dopasowywane. S t ą d też w y n i k a j ą nieraz akcenty tak niedorzeczne, że w y ­ raz, a nieraz całe zdanie t r a c ą sens. J e d n o c z e ś n i e daje się z a o b s e r w o w a ć fakt, że me­ lodie są ściśle p o w i ą z a n e nie z teksitem, lecz z oso­ bą bajarza; często zjawisko to w y s t ę p u j e zwłaszcza w tekstach epickich a w i ę c przede wszystkim w b y ­ linach. Autor p o d k r e ś l a przy t y m , że w i ą z a n i e w i e r ­ sza z melodią nie powoduje zmian wersyfikacyjnych; Wynika s t ą d wniosek, że nie istnieje nierozerwalna więź p o m i ę d z y tekstem a m u z y k ą , że obydwa te ele­ menty żyją swoim życiem samoistnym, niezależnie od tego, k t ó r y element ma p i e r w s z e ń s t w o i p r z e w a g ę . „ P r z y tworzeniu się oraz s ł u c h a n i u pieśni ludowej lub byliny nie wprowadzamy podziału na m u z y k ę i tekst jako dwa osobne elementy sztuki, i ż a d e n г tych e l e m e n t ó w nie jest zaciemniony lub p r z y t ł u ­ miony przez drugi" (s. 215). L u d , w i e l k i realista, żąda od u t w o r u prawdy życia. Dlatego też zwraca baczną u w a g ę na t r e ś ć pieśni lub byliny, nie r a ż ą i nie n u d z ą go częste p o w t ó r z e n i a w y ­ r a z ó w lub też z w r o t ó w , s t w a r z a j ą c e pozory przebiegu rzeczywistej akcji. L u d uznaje u t w ó r fantastyczny (baśń) za o d r ę b n y gatunek poezji ludowej, natomiast pieśń lub bylina m u s z ą być realistyczne. A w i ę c treść u t w o r u ma doniosłe znaczenie z a r ó w n o dla wykonaw­ cy, jak też dla słuchacza. Lapidarnie określa swój stosunek do u t w o r u l u d w p r z y s ł o w i u : „Z pieśni n i słowa w y r z u c i ć ciię nie da". Stopniowo jednak r y t m muzyczny i melodia zyskują coraz to w i ę k s z e znaczenie, tak iż „...stopniowo w ro­ syjskiej pieśni ludowej p r y m a t tekstu zostaje w y p a r t y przez prymat melodii. T ę okoliczność należy b r a ć pod u w a g ę przy chronologizacji opracowania.. P o c z ą t k o w o , w okresie wczesnego synkretyzmu tekstu słownego i muzycznego, p i e r w s z e ń s t w o m i a ł tekst s ł o w n y . Po­ tem stopniowo więź m i ę d z y s ł o w e m i m u z y k ą słabła na tle migracji melodii i wiersza, aż muzyka zaczęła g ó r o w a ć nad tekstem słownym... t a k i jest zasadni­ czy kierunek rozwoju rosyjskiej pieśni ludowej w przeszłości" (s. 221). „ S t r u k t u r a fonetyczna j ę z y k a ludowego jako pod­ stawa rosyjskiej r y t m i k i ludowej" — taki jest t y ­ tuł trzeciej części pracy Sztokmara, w k t ó r e j autor dowodzi, że isnieje bezpośrednia zależność pomiędzy systemem wersyfikacji i s t r u k t u r ą fonetyczną języka, w k t ó r e g o ramach istnieje ta wersyfikacja. „Wersyfikacji «w ogóle» wiersza oderwanego, unie­ zależnionego od bazy tego języka, do k t ó r e g o należy, nie ma i być nie może. Z a r ó w n o proza j a k i wiersz opierają się na strukturze fonetycznej, prawach mor­ fologii i s k ł a d n i danego j ę z y k a . Ż a d n y c h e l e m e n t ó w fonetycznych nie i s t n i e j ą c y c h w j ę z y k u wiersz zawie­ rać nie m o ż e " (s. 226). „Podstawy w j ę z y k u " (s. Ruchomość skim w p ł y w a zasad wersyfikacji ludowej zawarte są 227). i r u c h l i w o ś ć akcentu w j ę z y k u rosyj­ bardzo wydatnie na folklor rosyjski. W ramach nawet dość obszernej recenzji trudno w y m i e n i ć wszystkie o m ó w i o n e w pracy rodzaje enk l i t y k i p r o k l i t y k , p a r t y k u ł i k o ń c ó w e k , dodatko­ wych w y r a z ó w o, specjalnym znaczeniu, k t ó r e służą do celów wersyfikacyjnych. Warto jednak zaznaczyć, że w rosyjskiej twórczości ludowej spotyka się bar­ dzo z n a c z n ą ilość tego rodzaju f o r m j ę z y k o w y c h . Z j a ­ wisko to, ś w i a d c z ą c e o n i e z w y k ł y m bogactwie i r ó ż ­ norodności f o r m j ę z y k a rosyjskiego, w y r a ź n i e jest , p o d k r e ś l o n e w pracy Józefa Stalina „W sprawie mark­ sizmu w j ę z y k o z n a w s t w i e " . „...im bogatsze i różnorodniejsze jest słownictwo, t y m bogatszy i bardziej rozwinięty jest j ę z y k . " * Folklor rosyjski posiada nie t y l k o bardzo bogaty zasób słów, lecz r ó w n i e ż w i e l k ą żywotność. Intensyw­ nie przebiegają w n i m procesy słowotwórcze, dzięki k t ó r y m p o w s t a j ą nowe wyrazy na bazie zasadnicze­ go zasobu słów. P r a ź r ó d ł e m d y n a m i k i rosyjskiej mo­ w y ludowej jest język staroruski, język pierwszych p o m n i k ó w literackiej k u l t u r y rosyjskiej. B a d a ć to zjawisko, należy na podstawie s t u d i ó w porównaw­ czych współczesnego rosyjskiego folkloru językowego i archaicznego j ę z y k a literackiego. A u t o r opracowa­ nia dochodzi do wniosku, że język u t w o r ó w ludo­ wych nie posiada nic sztucznego i n a g i ę t e g o do¡ po­ trzeb wersyfikacji i r y t m i k i wiersza. Tak samo, o ile chodzi o r y t m i k ę melodii ludo­ wych, należy stwierdzić, że genezy jej s z u k a ć trzeba w najstarszych utworach ludowych. W s p ó l n y m pra­ ź r ó d ł e m całej l i t e r a t u r y ludowej jest, j a k z tego w y ­ nika, struktura fonetyczna ludowego j ę z y k a staroruskiego. J ę z y k ten jest r ó w n i e ż w s p ó l n y m źródłem, k t ó r e w y d a ł o współczesne pokrewne j ę z y k i : u k r a i ń ­ ski, rosyjski i białoruski. Ostatecznie dochodzi Sztokmar do wniosku, że w e r ­ syfikacja ludowej twórczości jest ściśle p o w i ą z a n a '•' J. \7- Stalin: W sprawie marksizmu znawstwie. Warszawa 1950, s. 23. w języko­ 295 �z dynamizmem u k ł a d u j ę z y k a staroruskiego. Z bo­ gactwa i r ó ż n o r o d n o ś c i form tego j ę z y k a wynika r ó ż ­ norodność r y t m i k i i wersyfikacji ludowej. „Obok ogól­ nych przyczyn natury społecznej, w p ł y w a j ą c y c h na t r w a ł o ś ć form życia i narodowej psychiki ludu r o ­ syjskiego, jego « m e t o d a twórcza» m i a ł a swoje w y ­ magania, k t ó r e stały się p o d s t a w ą s ł a w e t n e g o « k o n s e r w a t y z m u » poetyki ludowej" (s. 409). P r a w d ą jest że poetyka ludowa, j a k o okres'ony system p r a w i re­ guł, nie istniała. Najistotniejszym zaś probierzem twórczości ludowej — prozaicznej i poetyckiej, epic­ kiej i lirycznej — było ż ą d a n i e od u t w o r u prawdy życiowej. Forma zaś dzieła m i a ł a być ściśle p o w i ą ­ zana z jego treścią. Bajarz u ś w i a d a m i a ł sobie, albo może t y l k o czuł, że o „ s t a r o d a w n y c h dziejach" moż­ na m ó w i ć „ s t a r o d a w n y m i słowami". J ę z y k potoczny zmieniał się, rozwijał i u n o w o c z e ś ­ niał w r a z ze zmianami zachodzącymi w życiu na­ rodu, ale język epickich opowieści ¡ starych pieśni ludowych z a c h o w a ł się niezmienny, z a c h o w a ł swó] r y t m 1 r y m p o w i ą z a n y z treścią utworu. Wersyfikacja ludowa nie opierała się na wzorach obcych, w y k u w a ł a się w toku swego powstawania, b r o n i ą c się od obcych naleciałości. To samo zacho­ dziło w sferze muzycznej. Dlatego też rosyjska pieśń ludowa jest tak bardzo narodowa, posiada tak w y ­ r a ź n ą specyfikę. A u t o r k ł a d z i e na to z a g a d n i e ń ' e duży nacisk, w y k a z u j ą c na w i e l u p r z y k ł a d a c h spe­ cyfikę rosyjskiej pieśni. W s k a z u j ą c na konieczność ścisłej w s p ó ł p r a c y filo­ loga z muzykologiem, etnografa z historykiem lite­ r a t u r y — Sztokmar pokazuje drogę, k t ó r ą kroczyć powinni badacze folkloru. Pierwszym zaś etapem przygotowawczym jest opa­ nowanie marksistowskiej metody j ę z y k o z n a w s t w a , któ­ ra uczy w y k o r z y s t y w a ć w sposób naukowy podsta­ w o w y zasób s ł ó w języka ludowego. Recenzowana na t y m miejscu praca posiada nie­ w ą t p l i w e znaczenie dla naszej folklorystyki, stano­ w i bowiem cenny w z ó r metodyczny dla pracy ba­ dawczej nad polską twórczością l u d o w ą . J a s n o ś ć i zwięzłość w y k ł a d u oraz bogactwo m a t e r i a ł u rzeczo­ wego s p r a w i a j ą , że praca Sztokmara m o ż e być zali­ czona do najlepszych publikacji z dziedziny wersy­ fikacji poezji ludowej. Maria Grzeszczak � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d7c0df069d511f31d0452a9e50f1dabd.pdf 93808cfc35313e314da68228bea400a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3930 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3679 Title A name given to the resource Strona tytułowa i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.4-5;s.197-198 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA DWUMIESIĘCZNIK WYDAWANY PRZEZ LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI T R E Ś Ć : str. Juliusz Starzyňski O ludowości polskiego Tadeusz Julian Janina Witold Krzyżanowski Rosen-Przeworska Krassowski R O K 1953 Kotula . . . . staropolska 199 201 L u d o w o ś ć w poezji Kochanowskiego Z zagadnień renesansowego ubioru ludowego 257 Chałupa polska n a przełomie X V I i X V I I wieku 281 Rzeszowska 303 LIPIEC P A Ń S T W O W Y ludowej Odrodzenia L u d o w a grafika Seweryn Franciszek i sztuce I majolika 245 ludowa PAŹDZIERNIK N S T Y T U T NR 4 5 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5b282ae27572bb030250b0e4ed95c2.pdf 090f520146a45dcdabffc977d4f4b637 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4137 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3859 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1958 t.12 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1958 t.12, z.1 ; s.55-57 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R A K Ó W Sprawozdanie Z N A K I E M P O D z X I i X I I powojennego k o n k u r s u szopek. D o X I powojennego k o n k u r s u w 1956 r . zgłoszono z a l e d w i e 27 szopek. J u r y k o n k u r s o w e przyznało d w i e równorzędne p i e r w s z e nagrody obu t r a d y c y j n y m już współzawodnikom: Zdzisławowi D u d z i k o w i i F r a n c i s z ­ k o w i T a r n o w s k i e m u . P r a c e i c h n i e osiągnęły j e d n a k p o z i o m u d a w n i e j s z y c h . D u d z i k , który j a k o s z o p k a r z z n a n y j e s t z tego, że od szeregu l a t s t a r a się stworzyć własny, i n d y w i d u a l n y s t y l s z o p k i k r a k o w s k i e j , w 1956 r o k u dał szopkę o bardzo p o p r a w n e j k o m p o z y c j i , pię­ k n y c h smukłych p r o p o r c j a c h , a l e n i e wnoszącą n i c nowego i o d k r y w c z e g o Interesującą jej cechą j e s t b a r ­ dzo bogaty wystrój zewnętrzny, m i m o w o l i n a s u w a ­ jący porównanie z s z o p k a m i T a r n o w s k i e g o . T e n o s t a t n i zgłosił n a k o n k u r s d w i e szopki, bardzo s t a r a n n i e w y ­ k o n a n e i do siebie podobne, jednakowoż w ogólnej k o m p o z y c j i słabsze od d a w n y c h p r a c . E l e m e n t e m n o ­ w y m , który T a r n o w s k i zastosował po r a z p i e r w s z y , była śmiała k o l o r y s t y k a , daleko odbiegająca od jego d a w n y c h , r a c z e j p a s t e l o w y c h zestawień b a r w n y c h oraz sposób rozwiązania p o d s t a w y : zapożyczone z szopek D u d z i k a t r a p e z o w a t e n a c h y l e n i e krawędzi b o c z n y c h , n a wzór przyporów u s t a r y c h murów k r a k o w s k i c h k a ­ m i e n i c . Z s z o p k a m i D u d z i k a i T a r n o w s k i e g o godnie konkurowała s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o , będąca najlepszą c h y b a z d o t y c h c z a s o w y c h jego p r a c . N a w i ą ­ zując W p e w n y c h szczegółach (gotycki s z c z y t kościoła Dominikanów, z a s t o s o w a n y j a k o e l e m e n t c e n t r a l n y ) do d a w n y c h szopek T a r n o w s k i e g o , stworzył T u r s k i interesującą całość, doskonałą w p r o p o r c j a c h i w spo­ sobie w y k o n a n i a d e k o r a c y j n y c h detali. J e d y n y m m a n ­ k a m e n t e m było t u może z b y t monotonne pod względem k o l o r y s t y c z n y m w y k l e j e n i e s z o p k i złotym s t a n i o l e m . S z o p k a T u r s k i e g o otrzymała drugą nagrodę, podobnie j a k s z o p k a A n t o n i e g o W o j c i e c h o w s k i e g o , który w 1956 r o k u porzucił powtarzaną przez siebie od s z e r e g u l a t formę o s i l n i e podkreślonych podziałach p o z i o m y c h i zbudował szopkę wysoką, smukłą, z szeroką, pustą nieco podstawą g o t y c k i m krużgankiem n a p i e r w s z y m ( 54 S Z O P K I piętrze i t r z e m a smukłymi wieżami. Przestrzeń mię­ d z y środkową wieżą a b o c z n y m i wypełnił W o j c i e c h o w ­ s k i m o t y w e m b r a m y Floriańskiej i f r a g m e n t a m i p r z y ­ ległych murów. S z o p k a W o j c i e c h o w s k i e g o , najpiękniej­ sza, jaką d o t y c h c z a s wykonał, n i e dorównuje j e d n a k b o g a c t w e m zewnętrznej d e k o r a c j i s z o p k o m poprzednio omówionym, chociaż przewyższa j e Śmiałością z e s t a ­ wień k o l o r y s t y c z n y c h smiatoscią Z p r a c i n n y c h autorów zasługuje n a wyróżnienie (również n a g r o d z o n a drugą nagrodą) s z o p k a w y k o n a n a przez J a c k a K o r d k a , reprezentująca r z a d k i n a o b e c ­ n y c h k o n k u r s a c h t y p szopki ze scenką d l a p r z e d s t a ­ wień kukiełkowych. Duża, pięciowieżowa, stanowiąca d a l e k i e echo t z w . t y p u e z e n e k i e r o w s k i e g o , w y k l e j o n a wyłącznie b a r w n y m i p a p i e r a m i , bez błyszczących m e ­ t a l o w y c h folii i d r o b n y c h d e k o r a c j i z n a k l e j o n y c h w a ­ łeczków, przypominała s z o p k i b u d o w a n e p r z e d I wojną światową d l a jasełkowych przedstawień. W r o k u 1957 ilość p r z e d s t a w i o n y c h p r a c była z n a ­ c z n i e większa. Zgłoszono i c h b o w i e m w s u m i e aż 48, z czego sąd k o n k u r s o w y przyznał t r z y równorzędne nagrody s z o p k a r z o m : Zdzisławowi D u d z i k o w i , F r a n ­ c i s z k o w i T a r n o w s k i e m u i jego s y n o w i T a d e u s z o w i T a r n o w s k i e m u . S z o p k a D u d z i k a doskonałego m i s t r z a od w y r o b u kukiełek i doświadczonego reżysera p r z e d - ; stawień s z o p k o w y c h , posiadała scenkę do przedstawień, oraz duży zespół kukiełek. A r c h i t e k t u r a szopki, w y s o - . k i e j n a około 180 c m , o t r z e c h smukłych wieżaćTT" z tradycyjną u tego s z o p k a r z a podstawą o n a c h y l o n y c h , s z k a r p a c h , w y k l e j o n a była b a r w n y m i s t a n i o l a m i w k o - l o r a c h p a s t e l o w y c h i zwracała n a siebie u w a g ę p i ę - k n i e w y k o n a n y m i witrażami. \ F r a n c i s z e k T a r n o w s k i zbudował szopkę o t r z e c h ! zwężających się k u górze wieżach g o t y c k i c h , n a k r y - 1 t y c h hełmami w z o r o w a n y m i n a kościele M a r i a c k i m . ? W szopce tej j a k o nowość z w r a c a u w a g ę r o z b u d o w a n a ! w k i l k u planach podstawa. Wyklejona staniolami,! u t r z y m a n y m i w ciepłych b a r w a c h , p o s i a d a d e k o r a c j e * �którym kształtował się s t y l szopki k r a k o w s k i e j , z n a ­ lazło się n a wystawie k i l k a szopek ze scenkami d l a przedstawień kukiełkowych, pochodzących sprzed I w o j n y światowej i z okresu międzywojennego. W ś r ó d szopek najnowszych - „konkursowych" największą uwagę zwiedzających zwracają wykonane przez F r T a r n o w s k i e g o , Z D u d z i k a , W ł T u r s k i e g o o?az Z d z i ­ sława S z e w c z y k a obecnego kustosza M u z e u m E t n o g X z n e g < T który w r o k u 1945 Jeszcze tekostudent cwhoe>m i i UJ?'brał udział w n i e r w s z y r n k r a k u nnym p i e r w s z y m k o n k urras ti ee po bogate, a l e n i e przeładowane. S y n T a r n o w s k i e g o , T a ­ deusz, który po r a z p i e r w s z y stawał w t y m r o k u do k o n k u r s u , wykonał szopką w ogólnym s t y l u n a w i ą ­ zującą" do d a w n y c h szopek ojca. Posiadała o n a obficie zdobiony fronton, p o t r a k t o w a n y w sposób w y b i t n i e światłocieniowy i dosyć n i e s p o k o j n y . K o l o r y t j e j był r a c z e j pastelowy, detal zbyt przeładowany, z zastoso­ w a n i e m różnych świecidełek n i e wyłączając s z k l a ­ n y c h korauków Wśród szopek n a g r o d z o n y c h drugą nagrodą w y r ó ż ­ niała się s z o p k a W ł a d y s ł a w a T u r s k i e g o o pięciu s t r z e ­ l i s t y c h wieżach g o t y c k i c h , a k c e n t c e n t r a l n y p i e r w ­ szego piętra stanowił również g o t y c k i szczyt kościoła Dominikanów. W szopce tej zasługuje n a podkreśle­ nie doskonała k o l o r y s t y k a i s t a r a n n i e w y k o n a n y detal. J e d y n y m j e j błędem były zbyt płaskie k o l u m n y , u r n k s z c z o n e n a p i e r w s z y m piętrze P o d s t a w a t r a p e z o w T t T n a c h y l o n a j a k w stopce Dudzikai P o z a T u f s k i m S i e nagrody o t r z y m a ć J a n Jedrszczyk M a r i a n F r z f w o r s k i i j e g o syri J a n (lat 16) Zbfgnfew G r z e c h Antonr^icieehowsM r Oprócz szopek k r a k o w s k i c h pokazano d l a porówna­ n i a skromne, niekiedy i p r y m i t y w n i e wykonane szopki wiejskie. B a r d z o interesujące są d w i e „stajenki" z f i ­ g u r k a m i rzeźbionymi, z których j e d n a stanowi dzieło zmarłego w okresie międzywojennym doskonałego rzeźbiarza Jędrzeja W a w r y z G o r z e n i a Dolnego w p o w . w a d o w i c k i m d r u g a zaś J a n a L a m e c k i e g o z D ą b r o w y Z i e l o n e j w p o w R a d o r n s k , T e n ostatni b a r d a u t a ­ l e n t o w a n a rzeźbiarz którego f i g u r k i o prostej b l o k o ­ w e j formie posiadają ] ^ i i ^ y Sjf^k^msta iesiTnią 1 9 5 ^ ? przez C ^ A l L s a n a r r ^ s z k o w a w c z a s e ob,azdu penetra^yLego " o r t a n i r a w M « o prze2^ekcję^adanta P l a a ^ ^ ostatni ^ S ^ ^ ^ o t i k u ^ z J o ^ tóedo^owa w t k a " dostosowana do n r & a w i e r T f c u k i e ? ' kowvch F i e J r k i jasełkowe u m i e s z c z o n e w e wnęce ™ nowszymDiefra rzSbU sTkodHó.kl ? T iszneT % S w Biała P o d l a ł a ) I t m i J ^ * I3ń 7pWdowAlpV « o/,H^ ^ n n t ^ ^ l , W^" wat-cSecką W t y m s a m y m czasie, k i e d y w M u z e u m H i s t o r y c z ­ n y m organizowano pokonkursową wystawę szopek, w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m o t w a r t a została „Wystawa historii s z o p k i " , dająca r e t r o s p e k t y w n y przegląd od f o r m n a j d a w n i e j s z y c h po s z o p k i w y k o n a n e n a o s t a ­ tnie k o n k u r s y . W y s t a w a pokazuje zrekonstruowane na podstawie z n a n e j r y c i n y N o r b f n a jasełka kukieł! kowe, odbywające się n a t l e płasko m a l o w a n y c h ]kulis szopkę z połowy ubiegłego w^ekri o ^ ł a C r o z b u d o w a n e ? a ? c h i t e k t m - z e odtworzona n a ^ z r o k u 1862 publikować oraz c a ^ ^ Wśród n i c h n a plan p " e r ™ nektórów z przełomu x 7 x i X X w i e k u zŁiona "darowana d . Muzeun^EtnoemfiTzn^eo ^ r z e z St Estreichera autora Ł W S S J ^ , afri K r u p s k i ) kkfżki o r E z e n e W e r ó w ^ ^ ^ 1 ^ 0 ^ ^ wzorem na 3 ™ r Wśród publiczności k r a k o w s k i e j zainteresowanie szopkami było olbrzymie. W czasie k o n k u r s u , który zgodnie z tradycją odbywał się n a R y n k u u stóp p o m ­ nika M i c k i e w i c z a , napierający tłum w i d z ó w u n i e ­ możliwił członkom j u r y dostęp do szopek. W y s t a w y w o b u M u z e a c h cieszyły się bardzo oży­ wioną frekwencją. S z o p k a m i interesowało się zarówno' P o l s k i e R a d i o , j a k f i l m i prasa. O b s z e r n y artykuł poświęcony szopce k r a k o w s k i e j , pióra Przemysława B u r c h a r d a , znalazł się w ostatnim numerze z 1957 r. „Ziemi", zaś „Tygodnik P o w s z e c h ­ n y " z dnia 19 I . 1958 umieścił bardzo interesujący artykuł dyskusyjny Michała M a l i ń s k i e g o . „Król H e r o d bezdomny" w którym autor zwraca u w a g ę n a ruebezpieczeńTtwo wypaczenia sią tradycyjnego s t y l u szonki k r a k o w s k i e ! T c ^ w t o n e i townei f m k c U i w i o ­ dącej otecnte ż ^ o t ^ 3 l o ^ T r z y m w a n y pTzez akcTe Sursowa T d a l i S T S w K r a k o w i r w v d S ' e kritóta o s i o n c e krakWŚklef p t i ; s z ! i ^ r z y S licznych N SIEGFRIED SIEBER: " i: D I E S P I T Z E N K L O P P E L E II M E R Z G E B I R G E K o r o n k i k l o c k o w e należą do tej grupy w y t w o r ó w a r t y s t y c z n y c h , które z k u l t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h róż­ n y m i drogami przedostały się do l u d u i t a m dały początek wytwórczości chałupniczej, produkującej w y ­ roby k o r o n k a r s k i e n a potrzeby r y n k u miejskiego, a czasem i d l a ludowego odbiorcy. T a k przedstawiała się n p . u n a s h i s t o r i a k o r o n e k klockowych w y r a b i a n y c h w Bobowej czy dawniej w Chorkówce, Z a k o p a n e m l u b Kańczudze. C z y k o r o n k i te naieay uważać z a p r o d u k t s z t u k i l u d o w e j ? J a k i jest własny wkład a r t y s t y c z n y k o r o n k a r e k ? O ile pod w p ł y ­ w e m miejscowej t r a d y c j i zmieniły się zapożyczone d^mle m i m l * P w i e d ź n a te p y t a n i a mogą dać j e ¬ 1 7 7 O c 0 '^^"^^^^„E^S^^ ^ 20 X ,, ° p - szcze a n a l i z y formy p r U Z £ równawczym. ^ w a u z o n e j n a s z e r o k i m t l e po¬ • " ' P r z y c z y n k i e m , który n a p e w n o z a i n t e r e s u j e osoby zajmujące się k o r o n k a r s t w e m , j e s t książka S i e b e r a , «*»M;wląca ononograficzne o p r a c o w a n i e jednego z w a ż "wSPSti 0 6 ^ ? 6 w n k a r s k i c h w skali europejZ.:'• £J« • . \ ^ t p l i w i e tereny Gór Harcu. ^ ^ " d n i e n i e k o r o n e k harceńskich głównie z p u n k t u w r z e n i a historycznego. Znaczną k o r o b y n i e J L i p s k 1955, str. 120, ilustr.fot. 2 3 , t a b l . r y s . 3 j e j część poświęca autor omówieniu r o z w o j u k o r o n k a r ­ s t w a k l o c k o w e g o n a terenie E u r o p y i w N i e m c z e c h . K o r o n k i k l o c k o w e powstały p r a w d o p o d o b n i e w X V w i e k u w I t a l i i . Z początkiem następnego s t u l e c i a w y r a b i a n e już były masowo w W e n e c j i , zarówno p r z e z k o b i e t y z l u d u traktujące tę pracę w sposób z a r o b ­ k o w y , j a k i p r z e z d a m y ze s f e r e l i t a r n y c h , które z a ­ jęciu temu oddawały się d l a przyjemności. D l a t y c h ostatnich o p r a c o w y w a n e były s p e c j a l n e w z o r n i k i do wyrobów klockowych (najstarszy z r 1529) które przyczyniały się do s p o p u l a r y z o w a n i a teł n o w e j E c h ! niki koronkarskiej. S e z na^ainie^zyc^womik ó w włoskich1 opracowat w L S i n F ^ d e r i e o WnTolo którego n a swój d w f a - p o w o ł a ł a E t o ™ M ? f e S ska. Prócz k o r o n e k w e n e c k i c h p o w s z e c h n y m u z n a n i e m cieszyły się również k o r o n k i k l o c k o w e wykonywane w G e n u i , z w a n e g i p i u r a m i : był to wzór w postaci w i ­ c i , występujący n a siatce, złożonej z sześcio- l u b ośmiobocznych oczek. Dzięki k o n t a k t o m h a n d l o w y m t e c h n i k a w y r o b u k o ­ r o n e k przedostała się z I t a l i i do B r a b a n c j i i F l a n d r i i , które z czasem wytworzyły s w e własne l o k a l n e for­ m y . K o r o n k a r s t w o objęło również Hiszpanię i P o r t u 55 �galie. W e F r a n c j i zasłynęły k o r o n k i k l o c k o w e z V a lensiennes, gdzie poprzednio w w i e k u X V w y r a b i a n o k o r o n k i igiełkowe. W N o r m a n d i i produkcją k o r o n e k k l o c k o w y c h zajmowały się m a s o w o dziewczęta z w i o ­ s e k r y b a c k i c h . Ilość k o r o n k a r e k pracujących n a t e r e ­ nie N o r m a n d i i w r. 1692 obliczano n a 22.000. W B e l ­ gii stolicą w y r o b ó w k l o c k o w y c h było w połowie w i e ­ k u X V I I Malines. P r o d u k c j a w s p o m n i a n y c h wyżej ośrodków k o r o n ­ k a r s t w a k l o c k o w e g o n i e pozostawała bez w p ł y w u na N i e m c y . T e c h n i k a w y r o b ó w k l o c k o w y c h pojawiła się t a m w drugiej połowie w. X V I , zaś w r. 1568 ukazał się p i e r w s z y w z o r n i k koronek k l o c k o w y c h , który w y ­ dał N i c o l a u s B a s s e u s w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m . Początki k o r o n k a r s t w a klockowego w Górach K r u s z ­ c o w y c h ( R u d a w y ) wiąże podanie l u d o w e z osobą B a r ­ b a r y U t t m a n , która według t r a d y c j i miała być p i e r w ­ szą w ogóle wynalazczynią k o r o n e k k l o c k o w y c h . B a ­ d a n i a źródłowe inaczej j e d n a k określają j e j rolę. B a r b a r a U t t m a n , urodzona w r. 1507, żona b o g a ­ tego m i e s z c z a n i n a , który przeniósł się ze Śląska i z a ­ mieszkał w miejscowości A n n a b e r g położonej w G ó ­ r a c h K r u s z c o w y c h , nie t y l e wynalazła technikę w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h , i l e umiała wykorzystać i c h w a r ­ tość handlową, organizując zbyt, co przyczyniło się do bujnego rozwoju k o r o n k a r s t w a zarówno w mieście, j a k i okolicy. W s a m y m A n n a b e r g było w drugiej p o ­ łowie X V I w i e k u około 900 k o r o n k a r e k . W c z a s a c h późniejszych w y r o b e m k o r o n e k zajmowały się n i e t y l k o k o b i e t y ale i mężczyźni, szczególnie zaś w ó w c L s g d y przestoje w k o p a l n i a c h pozbawiały górników z a r o b k u P o w s i a c h chałupniczy w y r ó b k o r o n e k był t a k rozpowszechniony, że z początkiem w. X V I I pojawiły się n a w e t zarządzenia władz zabraniające chłopom z a j ­ m o w a n i a się k o r o n k a r s t w e m , gdyż odrywało to i c h od zajęć r o l n i c z y c h . S a m i wytwórcy k o r o n e k n i e w i e l e ze s w y c h w y r o ­ b ó w mogli korzystać, u s t a w y p r z e c i w z b y t k o w i w s t r o ­ j u zabraniały b o w i e m służbie i chłopom zdobienia ubioru koronkami. P o r e w o l u c j i f r a n c u s k i e j , w związku z nową modą, redukującą w s t r o j u n a d m i a r ozdób, k o r o n k a r s t w o znalazło się W s y t u a c j i k r y t y c z n e j , poprawiła się o n a dopiero p o d k o n i e c X V I I I w., gdy h a n d e l k o r o n k a m i wzięli W s w e ręce bogaci h u r t o w n i c y , organizujący eksport k o r o n e k do P o l s k i , R o s j i , C z e c h , D a n i i , Włoch, Szwajcarii a nawet F r a n c j i . O zbycie koronek decy­ dowały w i e l k i e targi, odbywające się w e F r a n k f u r c i e n a d M e n e m i n a d Odrą, Z u r i c h u , B r u n s z w i k u i L i p s k u . Gotówkę która w związku z w y r o b e m k o r o n e k napły­ w a ł a w Góry K r u s z c o w e obliczano n a 700—800 t y ­ sięcy talarów r o c z n i c P o d k o n i e c pierwszej ćwierci X V I I I w z T c z e t o t a m w sposób d o t k l i w y odczuwać skutki konkurencji koronek francuskich, belgijskich i h o l e n d e r s k a . Z m u s i ł o to m i e j s c o w y c h w y t w ó r c ó w do p o ^ u c a n a własnych t r a d y c y j n y c h wzorów i n a śladowlnia z r o b ó w o b c y c h M i m o ciężkiej s y t u a c j i m a t e r i a l n e ! l e s z c z w r 1860 żyło w Górach K r u s z ™ ^ c h w ł ą c z n i e z k o r o n k a r s t w a ponad 20 000 osób, drugie z S t y l e trudniło się t a m k o r o n k a r s t w e m w s p o s ó b uboczny W. drugiej połowie X I X w i e k u ilość zajmujących się koronkarstwem z a c z y n a spadać. Jedną z p r z y c z y n tego z j a w i s k a jest k o n k u r e n c j a k o r o n e k wykonywa­ n y c h n a t i u l u m a s z y n o w y m . Ludność, którą n i s k i e z a ­ r o b k i zmusiły do p o r z u c e n i a k o r o n k a r s t w a , znajdowała z a t r u d n i e n i e w rozwijających się w t y c h s t r o n a c h d u ­ żych zakładach przemysłowych. Przejściowo popyt n a ręczne k o r o n k i k l o c k o w e wzmógł się w czasie d e ­ w a l u a c j i po I w o j n i e światowej, ale i to n i e trwało długo, gdyż pojawiły się n a r y n k u tańsze k o r o n k i a u s t r i a c k i e , a n a w e t chińskie i japońskie, które dopiero po nałożeniu 2 000-procentowego cła ochronnego d o równaiy w cenie w y r o b o m z Gór K r u s z c o w y c h . P o d k o n i e c o k r e s u międzywojennego władze h i t l e ­ r o w s k i e próbowały ratować upadające k o r o n k a r s t w o k l o c k o w e , dostarczając np. zamówień n a p a s m a n t e r i e do mundurów itp. Zmieniło się to całkowicie w okresie wojny, kiedy wytwórców koronek zatrudniano w p r o ­ dukcji wojskowej, a t y m , którzy w d a l s z y m ciągu 56 usiłowali wyrabiać k o r o n k i , k o n f i s k o w a n o potrzebne do p r a c y p r z y b o r y . P o I I w o j n i e światowej umiejętność w y r o b u k o r o n e k k l o c k o w y c h o d r a d z a się dzięki działalności szkół k o ­ r o n k a r s k i c h , których w r. 1948 było n a terenie G ó r K r u s z c o w y c h ok. 40 z d w o m a tysiącami u c z e n n i c . W związku z produkcją k o r o n e k rozwinął się r o z g a ­ łęziony i zróżnicowany w s w y c h f o r m a c h h a n d e l . B y l to w z n a c z n e j m i e r z e h a n d e l domokrążny. H a n d l a r z e s w o i i obcy (wśród t y c h ostatnich n i e brakło również Szkotów) z a k u p y w a l i w y r o b y k l o c k o w e n a t a r g a c h W A n n a b e r g , B u c h h o l z c z y S c h n e e b e r g i roznosząc j e w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h pudłach d o c i e r a l i do N a d r e n i i , A u s t r i i , C z e c h , P o l s k i (Przemyśl). Podróże t a k i e trwały z a z w y c z a j około 20 tygodni, a l e przedłużały się n i e k i e d " i do 2 lat. W wędrówkach s w y c h h a n d l a r z e p a ­ d a l i "często ofiarą kradzieży a n a w e t rabunkowych m o r d e r s t w . Prócz k o r o n e k s p r z e d a w a l i domokrążcy • również różne l e k i d l a l u d z i i bydła. J a k d a l e c e r o z ­ p o w s z e c h n i o n y b y t w Górach K r u s z c o w y c h domokrąż­ n y h a n d e l k o r o n k a m i , świadczy fakt, że n p . w m i e j : scowości Jóhnstadt, liczącej w p i e r w s z e j połowie X X X wieku 2 000 mieszkańców, wyruszało z towarem w świat 400 domokrążców, a w i e c 1/5 całej ludności. Oprócz d r o b n y c h wędrownych h a n d l a r z y zajmowali się h a n d l e m k o r o n k a m i również bogaci h u r t o w n i c y . Dostarczał' oni t o w a r poza g r a n i c e k r a j u ( S z w a j c a r i a , A n g l i a , H o l a n d i a , Włochy B e l g i a , P o l s k a utrzymy­ w a l i składy w od egłych m i a s t a c h a n a w e t z a t r u d n i a l i domokrążców. Położenie społeczne i e k o n o m i c z n e chałupników t r u ­ dniących się w y r o b e m k o r o n e k k l o c k o w y c h n i e było • k o r z y s t n e . W p r a w d z i e dochody stąd płynące stanowiły , ważne i często j e d y n e źródło u t r z y m a n i a , n i e m n i e j j e d n a k w y z y s k nakładców i hurtowników zmniejszał te dochody bardzo z n a c z n i e . Około * k u 1840 całodnio­ w y z a r o b e k k o r o n k a r k i pozwalał z a l e d w i e n a k u p n o t r z e c h funtów c h l e b a . Plagą społeczną związaną z s i l ­ n i e rozwiniętym chałupnictwem była p r a c a d z i e c i . C i ą 9 głe p r z e s i a d y w a n i e p r z y w a r s z t a c i e k o r o n k a r s k i m p o M ciągało z a sobą różne z a w o d o w e choroby. O b e c n i e 9 w N i e m i e c k i e j R e p u b l i c e D e m o k r a t y c z n e j położenie 9 k o r o n k a r e k uległo w y d a t n e j poprawie. H a n d e l k o r o n M k a m i n i e j e s t upaństwowiony. N a t e r e n i e G ó r K r u s z 9 c o w y c h istnieje 20 zakładów nakładczych, w których 9] n a s t a n o w i s k a c h i n s t r u k t o r e k z a t r u d n i o n e są n a j w y W bitniejsze koronkarki. Pracownice wynagradzane są 9 a k o r d o w o , otrzymują s t a w k i p r z e w i d z i a n e d l a z a t r u S d n i o n y c h w przemyśle t k a c z e k , wykonujących p r a c e 9 ] 0 szczególnej wartości i 10*A> d o d a t k u d l a chałupników. 9 ] W y r o b y i c h w y c e n i a n e są i n d y w i d u a l n i e przez komisję, 9 ] w której biorą udział p r z e d s t a w i c i e l k i chałupniczek. M W s z y s t k i e k o r o n k a r k i korzystają z płatnych urlopów 9 | 1 świadczeń społecznych. <i9| P o omówieniu s z k o l n i c t w a k o r o n k a r s k i e g o i t e c h n i k i j 9 | w y r o b u k o r o n e k j e d e n z o s t a t n i c h rozdziałów s w e j 9 | p r a c y poświęca S i e b e r p r z e k a z o m f o l k l o r y s t y c z n y m , 9 J które w ciągu c z t e r y s t u l a t r o z w o j u k o r o n k a r s t w a 9 f narosły dookoła tego z a w o d u . O k a z u j e się, że k o r o n H k a r s t w o , które n a t e r e n i e G ó r K r u s z c o w y c h stanowiło B ,ak ważny c z y n n i k gospodarczy, znalazło s w o j e odbicie 9 9 w m i e j s c o w y m folklorze, szczególnie zaś w z w y c z a j a c h ^ d o r o c z n y c h i każdej n i e m a l dziedzinie l u d o w e j t w ó r S czości l i t e r a c k i e j . Pomijając bogate słownictwo doty^ ^ 9 f czące w y r o b ó w k l o c k o w y c h , którego i s t n i e n i e samo | 9 J przez się jest zrozumiałe, aluzje do różnych d z i e d z i n - 9 9 k o r o n k a r s t w a s p o t y k a się w przysłowiach, d r o b n y c h u t w o r a c h w i e r s z o w a n y c h , opiewających życie i p r a c ę ł B koronkarek, w piosenkach i utworach p r o z a i c z n y c h ; : ^ których przykładem są o p o w i a d a n i a o p i e r w s z e j k o r c U ^ B karcę, B a r b a r z e U t t m a n . 1 9 9 N a zakończenie s w e j p r a c y s t a r a się autor r o z s t r z y - ; : ^ 9 J gnąć p y t a n i e , c z y k o r o n k i k l o c k o w e z G ó r K r u s z c o - J B B w y c h należy uważać z a dzielą twórczości l u d o w e j ? Z d a n i e m jego t a k . N i e było to przecież wyłącznie m e - A | c h a n i c z n e p o w t a r z a n i e d o s t a r c z o n y c h wzorów, u p r a ~ « 9 J wiane w celach zarobkowych. Koronki w y k o n y w a n o B B J także n a własny użytek, do d e k o r a c j i mieszkań, w ż r ó - ; « 9 J dłach s p o t y k a się w z m i a n k i o „tysiącach w z o r ó w " p o - ^ ł B J mysłu k o r o n k a r e k , co m a w e d ł u g S i e b e r a potwierdzać « • �również bogata lokalna terminologia, iaka łączy się z poszczególnymi elementami i motywami zdobniczymi. O tym, że koronkarki czuty się głęboko ze swą pracą związane, świadczy fakt, że pozostały przy swoim zawodzie nawet wówczas gdy bujnie rozwinięty prze­ mysł mógł im zapewnić lepsze i pozbawione ryzyka utrzymanie O ludowości omawianych koronek świad­ czyć ma również zTsób S K h T m o ^ r t * który jest różny od tego jaki spotykTsię w k o r o n k a c h klockowych ^ h o d ^ y c h z S ^ o ^ k i m RozwS MIKALINA wykrojów). GLEMŻAITE: „LIETUVIU TAUTINIAI l a ł ó y T e Rss DRABUŻIAI" W 1955 r o k u w y d a n a została w W i l n i e książka o l u ­ d o w y c h s t r o j a c h l i t e w s k i c h . C e l książki, j a k z a z n a ­ czono n a wstępie, jest czysto p r a k t y c z n y : dać c z y t e l ­ n i k o w i do ręki k o n k r e t n e materiały i wskazówki o d ­ noszące się do w y k o n a n i a strojów l u d o w y c h c h a r a k ­ t e r y s t y c z n y c h d l a różnych regionów e t n o g r a f i c z n y c h . P r a c a została p r z e z n a c z o n a n a użytek zespołów i u c z e ­ stników „Święta pieśni". Autorką j e j jest l i t e w s k a etnografka, M i k a l i n a G l e m żaite, -uczestniczka bałtyckiej e k s p e d y c j i etnograficznoantropologicznej, z której materiały o p u b l i k o w a n e z o ­ stały w X X I I I tomie „Trudy I n s t i t u t a E t n o g r a f i i " (nie­ stety b r a k t a m rozdziału o s t r o j u l u d o w y m ) . O m a w i a n a książka o p a r t a j e s t w dużej m i e r z e n a materiałach a u t o r k i , a także n a z e b r a n y c h w czasie wyżej w s p o m ­ n i a n e j e k s p e d y c j i , częściowo zaś n a z b i o r a c h m u z e a l ­ n y c h i p r y w a t n y c h , skąd zaczerpnięto materiał i l u s t r a ­ c y j n y występujący w książce w formie zdjęć i p l a n s z barwnych. Książka dzieli się n a d w i e części: historyczną i współ­ czesną, z wyraźnym i świadomym przesunięciem a k c e n ­ tu n a tę drugą. Cześć h i s t o r y c z n a zacieśniona została do m i n i m u m : poszczególne części stroju ludowego s c h a r a k t e r y z o w a n o pokrótce raczej przy pomocy foto­ grafii (86 i l u s t r a c j i ) niż t e k s t u , bez dokładniejszego wgłębiania się w zagadnienie z m i a n h i s t o r y c z n y c h c z y zróżnicowania regionalnego względnie społecznego. Część druga, z n a c z n i e s z e r s z a , z a w i e r a opisy strojów 7 ważniejszych regionów oraz większą ilość materiału ilustracyjnego, m . i n . b a r w n e p l a n s z e projektów s t r o ­ jów d l a zespołów a m a t o r s k i c h . W o p r a c o w a n i u t y c h ubiorów uwzględniono specyficzne wymogi sceny, a więc lekkość i strojność ubiorów oraz i c h z h a r m o ­ nizowanie kolorystyczne. A b y zwiększyć p r a k t y c z n e z n a c z e n i e książki dodano aneksy z k r o j a m i i b a r w n y m i p l a n s z a m i 56 wzorów t k a n i n p r o d u k o w a n y c h przeważnie ze sztucznego j e ­ d w a b i u przez przemysł f a b r y c z n y , a p r z e z n a c z o n y c h na sporządzanie zastępczych strojów l u d o w y c h . W z o r y U t r z y m a n e są w ogólnym c h a r a k t e r z e t k a n i n l u d o w y c h z poszczególnych regionów, a zarówno m o t y w y t k a ­ ckie j a k i h a f c i a r s k i e oddano p r z y pomocy t e c h n i k i d r u k u . Każdy materiał może być w y k o n a n y w p i " c i u w a r i a n t a c h k o l o r y s t y c z n y c h . D l a ułatwienia d o k o n a ..Bia zamówień oznaczono j e s p e c j a l n y m i numerami ...fabrycznymi. N a końcu książki podano z e s t a w i e n i e według o w y c h numerów a także informacje, j a k i e t k a ­ n i n y powinny być użyte p r z y sporządzaniu p o s z c z e ­ gólnych kompletów. O m a w i a n a książka nosi wyraźny c h a r a k t e r podręcz­ n i k a do masowego p r z y g o t o w y w a n i a strojów l u d o w y c h zbliżającym się j u b i l e u s z o w y m „świętem pieśni" •- ' H g ™ t^ka- jest bezwzględnie potrzebna i pożyteczna. ' ^ H S S S n a r i ? j e d n a k zastanawiać, c z y słuszna jest l a n s o ~ [ k o n c e p c j a m a s o w e g o w p r o w a d z e n i a do s t r o j u ^?£ : w j e d w a b n y c h z a m i a s t t k a n i n wełnianych ™~AT7, i, . materiał zastępczy m a się przyczynić 1 k l o c k o w y c h stałyby się niewątpliwie b a r d z i e j prze­ konywające, gdyby autor poparł j e należycie p r z e p r o ­ wadzoną analizą o r n a m e n t y k i , występującej w k o r o n ­ k a c h z G ó r K r u s z c o w y c h . Niestety j e d n a k n i e uczy­ nił tego, dając w r e z u l t a c i e książkę o h i s t o r i i k o r o n e k , technice i c h w y k o n a n i a i folklorze ale p r a w i e n i c n i e mówiącą o s a m y c h w v r o b a c h . B r a k u tego o z n a c z e n i u z a s a d n i c z y m n i e z m n i e j s z a szata i l u s t r a c y j n a , stosunkowo uboga, w której n i e s p o t y k a m y właściwie s t a r y c h k o r o n e k m i e j s c o w y c h . n V i l n i u s 1955 (206 str., 269 i l . + arkusz c h a r a k t e r u s t r o j u ? Materiał j e d w a b n y j a k o b a r d z i e j w i o t k i n i e p o z w a l a n a odtworzenie t a k i e j s y l w e t k i , j a k a jest c h a r a k t e r y s t y c z n a d l a noszących cięższe i s z t y w n i e j s z e materiały wełniane i l n i a n e . N a d t o j e ­ d w a b j a k o bardziej płynny daje o d m i e n n e efekty w tańcu, zmieniając w pewnej m i e r z e jego c e c h y r e ­ gionalne Z a s t o s o w a n i e i dobór materiałów^zastępczych to zagadnienie t r u d n e i p o d j e c i e T k s p e ™ rozlefłą skalę jest k r o k i e m może trochę ™ odważnym R y z y k o w n e w y d a j " s i c również K r t ó S S e S u maUcego imitować wzór k a n y L ha- o r S t a K Z S r i a K ^ ~ n X „ 1 D ta P o s a d o = n ń H n K nn r v L S 7 hęaą przyozdobione ffi, laorycznymi nadrukami. Zachodzi Tn? l v K v Wprowadzenie £ £ « w ™ przypuszczalnie m e rozwiąże s p r a w y w dostatecznej m i e r z e , n i e u s u w a poważnych obaw, z e zespoły będą wyglądały j a k u m u n ¬ durowane. P r z y równoczesnym b r a k u wskazówek b i b l i o g r a f i c z ­ n y c h ( w z m i a n k o w a n e są tyiko w opisie i l u s t r a c j i d w i e p o z y c j e : 1) T e t z n e r F r a n z . „Die S l a v e n i n D o u t s c h l a n d " , 1902 1 2) M . Glemżaite, E . D u l a i t e n e , „Kupiskio a p y l i n k e s y y r u i r moteru r u b a i , v i l k o t i X I X i m ż . I I p u seje" 1948) c z y t e l n i k chcący znaleźć uzupełniające wiadomości odnośna t r a d y c y j n y c h ubiorów l u d o w y c h , pozostawiony jest całkowicie własnej i n w e n c j i Zastać nawfafąeyjest t u b r a k " ż y w s z a z a c h e i i ^ s t r o n y a u ?ork doutizyirlnia^autentyczncTci s t r o j u W w a r u n ­ k a c h żywotnifi n T L i t w e t r a d y c H t k a c t w a nie naZnlłoby e r ^ e nróhek Iphranwh ^ ? ^ v k q v l = Z n i C a b ^" " y ! h e t m ™ d c z a f eksoedvc7i bałtyckie^ tvm w y o a d k . i no^tawa autorW kto ' Z Ifi,™ 1 Ji l \ y ™f« y J£ o k a z j a c h opuszczają p o d i u m s c e n i c z n e i mieszają się z publicznością względnie wychodzą n a ulicę. B e z p o ­ średnie zetknięcie się, zwłaszcza w w a r u n k a c h światła dziennego, z d e m a s k u j e tę imitację s t r o j u ludowego, a n a w e t może stworzyć wrażenie m a s k a r a d y . Tego r o d z a j u niebezpieczeństwo z d r a d z a n p . p u b l i k o w a n a w omawianej książce biała „siermięga" dyrygenta (Ryc. 192 i 193. s. 134). Z a m i a s t s u k n a użyto tu w i o ­ tkiego materiału, który u s z t y w n i o n o wkładkami n a r a m i o n a c h , co w połączeniu z opadającymi gładko p o ­ łami uwspółcześniło całą sylwetkę nadając j e j r y s obcy t r a d y c j i stroju ludowego, a n a w e t l e k k o k a r y k a t u r a l n y . Dzięki p r a c y M i k a l i n y Glemżaite przestaje być p r o ­ b l e m e m zaopatrzenie zespołów świetlicowych w stroje l u d o w e , a l e estetyka i c h a r a k t e r r e g i o n a l n y t y c h k o ­ stiumów mogą budzić zastrzeżenia. M a n a PrzeździecJca M . Glemżaite, „Domasznaja obrabotka I n a i s z e r s t i w Litowskoj S S R " — T r u d y Instituta Etnografii t. X X I I I , M o s k w a 1954, s. 60, 1 ** EJ***?,? i J * kość u z > ś k 1 , an8 * $ « z e g ó l n i e w w y p a d k u , gdy o w a l e k ­ je i S t k o s 2 t e m p e w n e j z m i a n y o g o n e g o 57 �