21 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a7c957ec9417a3ba1d75b0e8b130434.pdf 1df2736bdbac46883cb4b835d6a97dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Interrnet - badania antropologiczne etyka etnografia online Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5779 Title A name given to the resource Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych e Internecie/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.105-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa A. Modnicka, Noemi Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 EWA A. JAGIEŁŁO NOEMI MODNICKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki PU ŁAPK I SIECI O ETY CZN Y M W YM IA RZE B A D A Ń A N TRO PO LO G IC ZN Y CH W IN TERNECIE W dzisiejszych czasach spotkanie badacza i badanego odbywa się coraz czę­ ściej w Internecie, w przestrzeni, która z jednej strony jest konstruktem złożonym ze słów, dźwięków i obrazów, z drugiej zaś strony tworzona jest przez ludzi wcho­ dzących ze sobą w interakcje różnego rodzaju. Ten nowy obszar, eksplorowany na wielorakie sposoby przez antropologów i innych badaczy jakościowych, bywa rów­ nież uwzględniany (zwłaszcza w publikacjach zagranicznych) w rozważaniach nad etyką zawodową. W polskim środowisku akademickim tymczasem wciąż brakuje, naszym zdaniem, pogłębionej dysputy dotyczącej potrzeby i możliwości dostoso­ wania czy choćby przeglądu istniejących zasad etycznych w świetle wyzwań, jakie niosą ze sobąbadania prowadzone w Internecie. Co więcej, dyskusje podczas kon­ ferencji czy seminariów poświęconych problemom etycznym, w których uczestni­ czyłyśmy w ostatnich latach, pokazują, że dyskutanci koncentrują się zazwyczaj na drobnych rozbieżnościach dotyczących kwestii praktycznych, nieświadomi tego, że różnice w ich podejściu do konkretnych zagadnień wypływają z głęboko zako­ rzenionych - choć często nieuświadamianych i niewerbalizowanych - sądów do­ tyczących prawa moralnego. Wprawdzie głównym celem artykułu jest prezentacja proponowanych, przede wszystkim w ramach literatury anglojęzycznej, podejść do zagadnień etycznych w badaniach jakościowych w Sieci, musimy jednak rozpo­ cząć rozważania od nakreślenia choćby pokrótce wzajemnych zależności między różnymi systemami normatywnymi. Między moralnością, normami etycznymi a prawem O zagadnieniach etycznych można mówić zarówno w sensie normatywnym (ustalając właściwe, tj. pożądane zachowanie), jak i w sensie opisowym (przed­ stawiając obraz poczynań ludzkich w danej dziedzinie w danym czasie). Gdy �106 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka podobne kwestie rozważa antropolog, nie aksjolog, może przyjąć za motto słynne (acz nieco żartobliwe) zdanie wypowiedziane przez Clifforda Geertza w eseju Anty-antyrelatywizm: „rozpraszanie wątpliwości to zajęcie dla innych, m y je rozbudza­ my” (Geertz 2003: 86). Stwierdzenie Geertza skłania nas zatem do pewnej po­ wściągliwości w ferowaniu sądów; powściągliwości, którą spróbujemy zachować, przyjmując raczej strategię opisową, to znaczy referując różne postawy przyjmo­ wane przez antropologów prowadzących szeroko rozumiane badania w Internecie. Nie sposób zabierać głos w kwestiach etycznych, nie przypominając, że - jak zauważa Maria Groenwald - „z perspektywy moralnej postępowanie ludzi jest podporządkowane trojakiego rodzaju wyznacznikom”: prawu moralnemu, nor­ mom etycznym i normom prawnym (Groenwald 2006: 183-184). W jaki sposób owe wyznaczniki czy systemy normatywne przejawiają się w życiu i działaniu badacza (w naszym przypadku - antropologa)? Świadomie przyjęte prawo moralne, czyli wartości i normy uznawane lub odrzucane przez jednostkę w zgodzie ze swym sumieniem, kształtują osobistą etykę badacza1. W dzisiejszych czasach prawdopodobnie bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zdajemy sobie sprawę z istnienia różnych, nie zawsze zgodnych z sobą, systemów aksjologicznych. Najczęściej dyskutowanymi są bez wątpienia etyka deontologiczna (zwana także etyką powinności bądź etyką środków) i etyka teleologiczna (zwana także etyką celów). Pierwsza kojarzona jest z filozofiąi etyką Immanuela Kanta, druga zaś głównie z Arystotelesem12, choć jednym z najbardziej skrajnych jej przejawów jest XIX-wieczny utylitaryzm (związany z postacią Jeremy’ego Benthama)3. Autorzy publikacji przedstawiających różne stanowiska etyczne nie próbują zwykle wykazać wyższości jednego systemu etycznego nad innym. Pod­ kreślają jedynie konieczność uświadomienia sobie, że owo przyjęte przez jed ­ nostkę prawo moralne określa w największym stopniu ramy, w jakich porusza się badacz, i że właśnie owe ramy wyznaczają w istocie granice dla wszelkich podejmowanych przez niego decyzji, rozstrzygając jednocześnie o stosunku do dwóch pozostałych systemów normatywnych. Jedną z prób porównania etyki deontologicznej i teleologicznej podjął Nor­ man Geisler, który skontrastował je za pom ocą trzech kategorii. Pierwszym kryte­ rium odróżniającym te dwa stanowiska etyczne jest wzajemna zależność między zasadą a rezultatem (efektem, skutkiem). W przypadku etyki deontologicznej to zasada determinuje, określa rezultat czy skutek. W przypadku etyki teleologicz1Jako antropolodzy zdajemy sobie oczywiście sprawę z tego, że przyjęcie takiego a nie innego prawa moralnego nie jest wyborem czysto indywidualnym, ale wynika w dużym stopniu z nieuświadomionej internalizacji dominujących wzorów kulturowych przekazywanych nam w procesie szeroko rozumianej socjalizacji. 2 Tradycja bezpośredniego wywodzenia idei utylitarystycznych z filozofii i etyki Arystotelesa obec­ na jest w refleksji amerykańskiej. Świadome, iż jest to znaczne uproszczenie, przyjmujemy ją n a użytek tego artykułu, który opiera się przede wszystkim na literaturze anglosaskiej. 3 Współczesne opracowania przywołują jako odrębną kategorię np. etykę feministyczną zwaną również etyką troski (por. Środa 2010). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 107 nej, etyki celu - rezultat, skutek determinuje zasadę (stąd popularne powiedzenie „cel uświęca środki”). Drugim kryterium jest dla Geislera to, co określa podstawę danego czynu. W odniesieniu do etyki deontologicznej konsekwentnie podstawą czynu jest zasada, etyka środków uznaje za podstawę czynu rezultat czy skutek działania. Omawiane stanowiska etyczne różnią się więc także w zależności od oceny zasad. Dla zwolennika systemu deontologicznego zasada jest dobra nieza­ leżnie od rezultatu, dla kogoś reprezentującego stanowisko teleologiczne zasada uznawana jest za dobrą ze względu na dobre skutki, jakie przynosi, dlatego też przewidywany rezultat może czasem spowodować złamanie zasady. Ten, kto re­ prezentuje stanowisko deontologiczne, nie lekceważy wprawdzie skutków dzia­ łań, ale rozpatruje je zawsze w świetle zasad i norm. Żaden przewidywany czy projektowany rezultat nie może - jego zdaniem - sam w sobie usprawiedliwić złamania prawa moralnego, czyli zasad (Geisler 2007: 24). Przyjęcie, głębokie zintemalizowanie konkretnego stanowiska etycznego, nie­ sie ze sobąpoważne konsekwencje. Niemniej ludzie często nie zdają sobie sprawy z tego, że wychowanie w rodzinie, partycypacja w grupach szkolnych, rówieśni­ czych i uczestnictwo w dyskursach kulturowych doprowadziło ich do internali­ zacji pewnego stanowiska moralnego. Prawidłowość ta dotyczy również antropo­ logów, wpływając w znaczący sposób na ich działalność zawodową (począwszy od wyboru tematu badań, poprzez pracę w terenie, aż po analizę i interpretację). Świadome bądź nieświadome opowiedzenie się za systemem deontologicznym czy teleologicznym wpływa zatem na wszystkie podejmowane przez badacza decyzje, nadając jednocześnie swoisty kształt dylematom moralnym, przed którymi staje. W zależności od przyjętego stanowiska niektóre z owych dylematów m ogąw ogó­ le nie być postrzegane jako kwestie do rozstrzygnięcia. Z myślenia w kategoriach teleologicznych wypływa bowiem przekonanie o tak zwanym „dobru badań”, które - traktowane jako cel - usprawiedliwia podjęte kroki. Tylko badacz skłaniający się ku utylitaryzmowi lub innej, łagodniejszej postaci teleologii, może używać argu­ mentów uzasadniających obserwację ukrytą lub okłamywanie badanych „dla dobra badania”, dla „zdobycia wiedzy”, dla „dokonania odkryć naukowych” itp. Badacz sytuujący się po stronie deontologicznej w ogóle nie dopuszcza tego rodzaju argu­ mentów, z założenia odrzucając pewne sposoby prowadzenia badań (jak choćby wspomnianą obserwację ukrytą)4. Drugi z trzech wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych sta­ nowią normy etyczne, które, jak twierdzi (za S. Dziamskim) autorka: wyznaczają społeczne obowiązki jednostki oraz oceniająjej zachowania społeczne i funkcjonują jako niepisana umowa społeczna lub jako reguły spisane w kodek­ sach (...). Płaszczyzną odniesienia dla norm zawartych w kodeksach są stosunki 4 Świadome naszych preferencji deontologicznych, postaramy się jednakże możliwie bezstronnie przedstawiać istniejące wątpliwości, podkreślając, że ostateczne rozwiązanie konkretnych problemów będzie zdeterminowane uprzednio przyjętym przez badacza stanowiskiem etycznym. �108 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka międzyludzkie oraz koncepcja dobra moralnego, które uwzględnia interes wspól­ noty lub grupy społecznej (Groenwald 2006: 183). Normy etyczne powinny być zatem zgodne z obowiązującym (bądź po­ wszechnym) w danej grupie prawem moralnym - czyli wartościami i normami, co do których istnieje pewien społeczny konsensus. Do norm etycznych zaliczyć można nieformalne bądź formalne kodeksy zawodowe czy kodeksy środowisko­ we. Jak wyjaśnia Groenwald, kodeks określa szczegółowe zasady wykonywania zawodu lub podejmowanych czynności zawodowych, zawarte w nim normy cechuje precyzja mniejsza niż w przypadku norm prawa stanowionego i brak wyraźnych konsekwencji w razie odstępstwa od nich (Groenwald 2006: 184). Tworzenie sformalizowanych kodeksów na gruncie poszczególnych dyscyplin jest rzeczą dyskusyjną. Pojawiają się nawet wątpliwości, czy ich istnienie można uznać za rezultat rodzenia się większej moralnej odpowiedzialności i świado­ mości środowisk naukowych, czy też wręcz przeciwnie - świadczy ono o zani­ ku umiejętności przekładania ogólnych norm moralnych na konkretne działania zawodowe (por. Andrzejuk 2006: 255). Poszczególne gałęzie nauki różnią się podejściem do kodeksów zawodowych. Andrzej Kmiecik dostrzega związek po­ między istnieniem branżowych kodeksów etycznych a stopniem rozwoju danej dyscypliny. Twierdzi zatem, że dojrzałe zawody posiadają kodeks etyczny, który obowiązuje ich przedstawicieli. Złamanie kodeksu może pociągać za sobą odebranie prawa do wykonywania za­ wodu. Nad tym wszystkim czuwa społeczność danej profesji. Ta społeczność zaj­ muje się akredytacją szkoleń, przyznawaniem certyfikatów i licencji, sprawdza­ niem, czy kodeks etyczny jest przestrzegany (Kmiecik 2006: 306)5. Przytoczone spostrzeżenie Kmiecik odnosi do informatyki - szczególnie dy­ namicznie rozwijającej się w ostatnich latach dyscypliny o bardzo wyraźnym zastosowaniu praktycznym. Przestaje być ono jednak tak oczywiste, jeśli wzięli­ byśmy pod uwagę inne dyscypliny czy kierunki uniwersyteckie, które dają wy­ kształcenie, a nie zawód. Brak sztywnych kodeksów zawodowych nie musi za­ tem świadczyć o niedojrzałości dyscypliny, ale ojej celach i charakterze. Wstępne rozważania dotyczące zagadnień etycznych nie m ogą pominąć trze­ ciego z wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych, stosowanych do oceny ludzkich zachowań, czyli norm prawnych, na mocy których pod groźbą kary egzekwowany jest obowiązek podporządkowa­ nia się im niezależnie od tego, czy ktoś określa je jako słuszne czy niesłuszne mo­ 5 W przeciwieństwie do Groenwald, Kmiecik uznaje, że złamanie zasad zawartych w sformalizowanym kodeksie może skutkować jasno określonymi konsekwencjami, takimi jak zakaz wykonywania zawodu. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 109 ralnie. Prawo jest bowiem stanowione przez państwo lub w jego imieniu. Obejmuje wszystkich obywateli, a na jego straży stoi system sankcji administrowanych przez uprawnionych do tego funkcjonariuszy lub instytucje (Groenwald 2006: 184). Normy prawne współkształtują zatem dopuszczalne w różnych dziedzinach nauki procedury i nakładają na badaczy rozmaite ograniczenia. Spójrzmy na ten problem w odniesieniu do badań społecznych w Internecie. W krajach Unii Euro­ pejskiej, w tym również w Polsce, obowiązuje szczególnie restrykcyjna Ustawa o ochronie danych osobowych (Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sierpnia 1997 r.): aby zbierać jakiekolwiek dane o tym charakterze, trzeba uzyskać świadomą zgodę zainteresowanych, którzy powinni zostać poinformowani o celu, w jakim się je gromadzi i mieć możliwość ich poprawienia, m ają też prawo odmówić udostęp­ nienia tego rodzaju informacji czy wycofać swoją zgodę. Dane te m uszą też być zabezpieczone przed wyciekiem do krajów o mniej restrykcyjnym prawie. Ochro­ nie prawnej podlegają jednak dane „rzeczywiste”, czyli takie, które dotyczą ziden­ tyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej, w szczególności jej numer identyfikacyjny, ale również czynniki określające tożsamość, takie jak cechy fizyczne, ekonomiczne czy umysłowe. Ponadto ustawa zastrzega, że infor­ macji nie uznaje się za umożliwiającą identyfikację tożsamości osoby, jeżeli taka identyfikacja wymagałaby nadmiernych kosztów, czasu lub działań. Jednocześnie ten sam akt prawny zakazuje przetwarzania takich danych, jak pochodzenie ra­ sowe, etniczne, przynależność religijna, poglądy polityczne, życie seksualne czy zdrowie, chyba że jest to niezbędne do prowadzenia badań naukowych, przygoto­ wywania publikacji lub zdobywania stopni naukowych. W tych przypadkach usta­ wa zobowiązuje badaczy do zachowania poufności: materiały nie m ogą być zatem publikowane w formie, która umożliwiałaby identyfikację uczestników badania. Innym dokumentem prawnym, który odnosi się do badań w Internecie, jest Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r.), w myśl której ochronie prawnej podlega każdy przejaw działal­ ności twórczej człowieka, mający indywidualny charakter, ustalony w jakikolwiek sposób. Korzystanie z tekstów, takich jak błogi czy inne wypowiedzi autorskie, podobnie jak z filmów lub zdjęć, musi zatem odbywać się z uwzględnieniem tej właśnie normy prawnej6. 6 Warto wspomnieć, że upowszechnienie Internetu w świecie i jego differentia specifica stanowią poważne wyzwanie dla prawodawców. Okazuje się bowiem, że prawo o ochronie danych osobowych ma wiele luk. Stąd zapowiedź zmian zawarta w strategii Komisji Europejskiej (Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid, 15.05.2011) czy rezolucja wystosowana w listopadzie 2010 roku na 30. Konferencji Ministrów Sprawiedliwości Rady Europy w Stambule (por. Rekomendacja... 2010) oraz odnoszący się do tych kwestii projekt RESPECT dotyczący badań społecznych i ekono­ micznych w społeczeństwie informacyjnym (Respect. Professional andEthical Codes..., www.respectproject.org, 15.05.2011). Niejasności prawne wpływająteż na praktykę badawczą. Internet to przecież środowisko międzynarodowe, co zmusza do postawienia pytania, który porządek prawny powinien mieć zastosowanie przy badaniach prowadzonych wśród ludzi wywodzących się z różnych państw. �110 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Podsumowując dotychczasowe rozważania, warto podkreślić, że wszystkie trzy systemy - prawo moralne, normy etyczne i normy prawne - są od siebie zależne, choćby w tym sensie, że prawo moralne decyduje o postawie wobec po­ zostałych systemów, zaś normy etyczne i normy prawne nie powinny wchodzić z nim w kolizję. Wszystkie trzy są również brane pod uwagę w działalności roz­ maitych instytucji, które - w oparciu o zasady wypracowane na gruncie poszcze­ gólnych dyscyplin naukowych - zajm ują się tworzeniem kodeksów zawodowych czy oceną projektów badawczych pod kątem etyki i norm prawnych. Działalność tego rodzaju organizacji może mieć na celu sprawowanie bezpo­ średniej kontroli nad etycznymi aspektami procesów badawczych, co skutkuje nie tylko lepszą ochroną uczestników badań, ale zabezpiecza także samą instytucję prowadzącą badania poprzez rozpatrywanie jej działań w świetle obowiązującego prawa. Przykładem takich struktur są amerykańskie Institutional Review Boards (IRB) - rady funkcjonujące przy uniwersytetach, które sprawują pieczę nad prze­ strzeganiem standardów etycznych w badaniach prowadzonych przez zespoły aka­ demickie, w oparciu o zasady prawa federalnego dotyczące ochrony podmiotów ludzkich (Protection o f Humań Subjects). W niektórych kraj ach Europy funkcjonu­ j ą odpowiedniki IRB (np. w Wielkiej Brytanii i w Skandynawii)7. Obok tak sformalizowanych struktur, w poszczególnych państwach działa­ j ą również inne organizacje, które formułują bardziej ogólne zalecenia czy też zwracają uwagę środowiska akademickiego na problematyczne i kontrowersyjne zagadnienia związane z etycznym wymiarem działalności naukowej, rozpatrując je w odniesieniu do konkretnych dyscyplin lub przedmiotu badań. Dotyczy to również interesującego nas tematu, czyli badań w Internecie. Do instytucji, które zajm ują się etyką badań w Sieci, należą między innymi Association o f Internet Researchers (AOIR), National Committee for Research Ethics in the Social Scien­ ces and the Humanities (NESH) czy The Interagency Advisory Panel on Research Ethics (PRE). Pierwsza z organizacji ma strukturę międzynarodową i multidyscyplinamą, co wymusza określoną strategię - we wskazaniach etycznych dla badaczy Internetu zawarte są raczej ogólne zalecenia niż sztywne zasady; każdy kontrowersyjny problem etyczny jest jednak poddawany szczegółowej analizie. Niewątpliwie służy to dobrze rozwojowi kultury badawczej. To właśnie świado­ mość problemu, a nie uniwersalne, gotowe rozwiązania stwarzają pole, na któ­ rym rozwija się pogłębiony dyskurs dotyczący standardów etycznych w nauce. 7 W Szwecji na przykład działa Central Ethical Review Board (CERB), organ, który dzieli się na sześć oddziałów regionalnych. Każdy z tych oddziałów jest niezależny i składa się z co najmniej dwóch sekcji, z których jedna zajmuje się szeroko rozumianymi badaniami medycznymi, druga zaś wszystkimi innymi rodzajami działalności naukowej. Sekcje skupiają mianowanych przez państwo, doświadczonych ekspertów o wysokich kwalifikacjach. Każda instytucja upoważniona do prowadzenia badań w danym regionie Szwecji podlega konkretnemu oddziałowi CERB, który ocenia pod kątem prawnym, czy zaproponowany projekt jest zgodny z obowiązującymi przepisami. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 111 Interesująco przedstawia się porównanie zaleceń AOIR orazN ESH, organiza­ cji działającej wNorw egii, która również poświęca uwagę etycznemu wymiarowi badań w Internecie. Proponowane przez nią zalecenia utrzymane są w duchu nor­ matywnym i wyraźnie wypływają z perspektywy deontologicznej - najważniej­ sze jest dobro badanego, nad którym piecza należy do podstawowych obowiąz­ ków badacza. Badani oraz osoby trzecie, które pośrednio m ogą zostać dotknięte skutkami badań, podlegają zatem najwyższej możliwej ochronie. Żadne cele czy racje nie m ogą zostać uznane za nadrzędne wobec szeroko pojmowanego dobra uczestników badania. The Interagency Advisory Panel on Research Ethics to organizacja powstała w Kanadzie dzięki porozumieniu trzech instytucji, z których każda zajmowała się problematyką etyczną w różnych gałęziach nauki - w badaniach medycznych, w dziedzinach technicznych oraz w badaniach społecznych i humanistycznych. Wśród różnych dokumentów dotyczących szerokiego zakresu zagadnień etycznych pojawiało się wyczerpujące opracowanie na temat badań internetowych, stworzone przez interdyscyplinarny komitet pracowników akademickich z różnych uczelni kanadyjskich. W opracowaniu, które powstało w 2008 roku, autorzy odnoszą się zarówno do zaleceń AOIR, jak i NESH, sami jednak przyjmują bardziej liberalną postawę. Prezentują wiele kontrowersyjnych obszarów, ale nie proponują konkret­ nych rozstrzygnięć, nawołują jedynie do namysłu i debaty nad nimi. Przechodząc na grunt polski, zauważmy, że nie istnieją opracowania komen­ tujące określone standardy etyczne w badaniach prowadzonych online. Musimy zatem odwołać się do tekstu zajmującego się kwestiami etycznymi na wyższym poziomie ogólności, mianowicie do publikacji istniejącego od 1992 roku Komi­ tetu Etyki w Nauce przy Prezydium PAN, pod znamiennym tytułem: Zbiór za­ sad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”. Jak piszą autorzy opracowania, publikacja (wydana po raz trzeci w 2000 r.) od początku spotykała się z krytyką środowisk naukowych - niektórzy negowali potrzebę regulacji tego rodzaju, inni mieli autorom za złe podjęcie próby narzucenia kanonu postępowania całej spo­ łeczności akademickiej. Adresowany do szerokiego grona dokument nie może ze swej natury uwzględ­ niać specyfiki poszczególnych dyscyplin. Jego autorzy ograniczają się zatem do najbardziej ogólnych zaleceń: badaniom z udziałem ludzi powinna towarzyszyć zasada dobrowolności, świadomej zgody oraz poufności. Uczestnik ma prawo wycofać się z badań w każdym momencie, zaś w wypadku projektów zakładają­ cych udział dzieci należy uzyskać pozwolenie ich prawnych opiekunów. W opra­ cowaniu wyraźnie przyjęto strategię teleologiczną. Nauka i jej cele usprawiedli­ w iają niedogodności, na jakie narażony może być badany: W przypadku badań dolegliwych obowiązkiem pracownika nauki jest analiza ko­ nieczności takich badań, ograniczenie ich rozmiaru, zminimalizowanie stopnia ich dolegliwości i przywrócenie osób badanych do stanu sprzed podjęcia badań. �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 112 Osoba badana powinna być w pełni uświadomiona co do charakteru, celu i skut­ ków badań. Naruszenie tej normy jest dopuszczalne tylko w tych szczególnych sy­ tuacjach, gdy uprzednia pełna informacja o badaniach mogłaby zniweczyć wartość wyników badań {Zbiór zasad i wytycznych... 2000: 7-8). Ten pobieżny przegląd dokumentów pokazuje, jak głębokie różnice dzielą tradycje badawcze różnych krajów i regionów. To jednocześnie świadectwo róż­ nego stopnia świadomości społecznej oraz refleksji dotyczącej nauki i jej roli. W zależności od przyjętej optyki - nakierowania na stanowisko teleologiczne lub deontologiczne - proponowane są i dopuszczane odmienne rozwiązania. Jesz­ cze większy dystans dzieli poszczególne dyscypliny. W naukach społecznych często przyjmowany jest model medyczny. W ramach tego paradygmatu mieści się szczególna troska o dobro i prawa tak zwanego ludzkiego podmiotu bada­ nia. W wielu naukach humanistycznych, ale również w psychologii społecznej, z uwagi na poprawność procedur badawczych dopuszcza się obserwację ukrytą (coraz powszechniej odrzucaną przez antropologów jako nieetyczną) czy utrzy­ mywanie uczestników badania w nieświadomości aż do jego zakończenia. Antropolog w Sieci - dylematy etyczne Przejdźmy do samych badań antropologicznych, koncentrując się zwłaszcza na badaniach prowadzonych w Internecie. Klasyczne już, acz skrótowe, zesta­ wienie podstawowych zagadnień etycznych ujawniających się z całą siłą w etno­ graficznych badaniach terenowych zawiera praca Martyna Hammersleya i Paula Atkinsona Metody badań terenowych (Hammersley, Atkinson 2000: 268-291). Autorzy zaliczyli do kwestii podstawowych świadomą zgodę, prywatność, szko­ dliwość, wykorzystywanie i konsekwencje dla przyszłych badań. Choć problemy związane z etycznym wymiarem badań łączą się ze sobą, przenikając się nawza­ jem i nie poddając się łatwej analizie, na potrzeby naszych rozważań spróbujemy spojrzeć na niektóre z nich bardziej szczegółowo, nie tracąc z oczu ich wzajem­ nych powiązań. W przypadku badań w Internecie szczególnie interesować nas będą świadoma zgoda i prywatność, oraz szkodliwość. Świadom a zgoda i pryw atność Podobnie jak w tradycyjnych badaniach antropologicznych, badaczom Inter­ netu zaleca się postępowanie według najbardziej fundamentalnej zasady - przede wszystkim nie szkodzić. Jest ona rekomendowana przez wszystkie organizacje i komitety zajmujące się etyką zawodową. Kiedy próbujemy przełożyć ową zasa­ dę na możliwe i rzeczywiste konsekwencje obecności antropologa w Sieci, ujaw­ �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 113 nia się szereg specyficznych problemów, które wynikają z bezcielesnej formy komunikacji pomiędzy badaczem a badanymi. Uzyskanie zgody biorących udział w badaniach - z całą świadomością za­ strzeżeń i wątpliwości, jakie budzi to zalecenie - jest obecnie standardem w an­ tropologicznych badaniach terenowych. Zalecenia sformułowane przez AOIR czy NESH, podobnie jak zasady etyczne rozważane, przyjmowane lub zalecane przez badaczy Internetu, kładą nacisk na konieczność uzyskania świadomej zgo­ dy również w projektach realizowanych online (por. Kozinets 2010; Markham 2009; Emerton 2003; Sveningsson 2004). Rzeczywistość wirtualna i szczególne formy obecności ludzi w tej rzeczywistości przysparzają jednak wielu dodatko­ wych kłopotów. Pojawiają się więc pytania o to, w jakich sytuacjach i na jakim etapie realizacji projektu uzyskiwać zgodę, kogo o nią prosić oraz w jaki sposób to robić, zważywszy, że kontakt pomiędzy uczestnikami badania często odby­ wa się poprzez tekst, a zatem wyłączone zostają „prawdziwe”, czyli zmysłowe formy rozpoznania drugiego człowieka. Owe trudności można sprowadzić wy­ łącznie do problemów technicznych czy logistycznych. Jeśli jednak przyjrzeć się uważniej, wyłania się bardziej fundamentalne pytanie o to, kim jest człowiek, z którym jako badacze kontaktujemy się poprzez Internet. Interesujących reflek­ sji na ten temat dostarcza Anette Markham. Autorka pokazuje, że w badaniach jakościowych procedura badawcza rozbita jest na dwa etapy, z których pierwszy polega na zmysłowym doświadczaniu terenu przez badacza, drugi zaś wiąże się z odcieleśnieniem tego doświadczenia i z przeniesieniem działań do sfery inte­ lektualnej, na poziom deskryptywny i analityczny. Spotkanie z innym człowie­ kiem w Internecie często wiąże się z pominięciem zmysłowego doświadczenia, cielesności i wizualności - dotyczy to zarówno badacza, jak i badanego. Takie badanie staje się zatem formą spotkania umysłów, czy może inaczej - zderzeniem intencji, by zaprezentować siebie bezcieleśnie poprzez tekst (uczestnik) i goto­ wości do przyjęcia i zrozumienia takiej prezentacji (badacz). Odcieleśniona oso­ ba wirtualna jest tym samym bardziej płynna, zmienna, możliwa do uchwycenia jedynie w cząstce wirtualnej przestrzeni (Markham 2009: 240-241). Problem świadomej zgody i relacji badacz - badany nabiera dodatkowego znaczenia wobec niejasnego statusu antropologa, który nieustannie występuje w podwójnej roli: prowadząc badania antropologiczne - nie przestaje być osobą pozostając prywatnym człowiekiem - nie przestaje być antropologiem. Jako oso­ ba uwikłany jest w szereg prywatnych interakcji online, które m ogą dostarczyć inspiracji bądź przerodzić się w zalążek przyszłego projektu badawczego. Owa płynność i przechodniość tożsamości staje się problematyczna, kiedy w publika­ cji naukowej opisać trzeba prywatne wirtualne doświadczenia badacza. O uzy­ skaniu świadomej zgody w takiej sytuacji najczęściej nie może być mowy. Ten rodzaj doświadczenia towarzyszy nam jednak nie tylko w świecie online, ale też w świecie rzeczywistym. Zwłaszcza współcześnie, w nurcie antropologii co­ dzienności, badacz nieustannie czerpie z prywatnych spostrzeżeń, jakich dokonał, �114 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka zanim jeszcze określił jasno sytuację badawczą i zdefiniował samego siebie jako badacza. Każdy z nas musi wciąż od nowa i w różnych sytuacjach stawiać czoło temu wyzwaniu. Owo uwikłanie antropologa w wielość ról wyjątkowo mocno uwypukla kolej­ n ą kwestię powiązaną z zagadnieniem świadomej zgody, a mianowicie moment, w którym należy jąuzyskać. Opisując swoje doświadczenia w Sieci, badacze poka­ zują, że przesunięcia w czasie - czyli proszenie o zgodę już po rozpoczęciu badania - m ogą skutkować nieufnością, złością lub gniewem uczestników (por. Hudson, Bruckman 2002). Choć również na gruncie antropologii pojawiają się projekty, których założenia wymagają wstępnej nieświadomości biorących w nich udział, to należą one do rzadkości (por. Wasilewska-Krawczyk 2010). Większość bada­ czy anglojęzycznych przyjmuje stanowisko deontologiczne: uczestnik musi zostać zapytany o zgodę jeszcze przed przystąpieniem do badań. Różnorodność typów komunikacji internetowej, podobnie jak forma obecności badacza w Sieci (obser­ wator lub uczestnik świata online), ma wpływ na sposób uzyskiwania owej akcep­ tacji. Z tego punktu widzenia istotne jest rozróżnienie na to, co w Internecie jest publiczne, a co prywatne. Wbrew pozorom, nie istnieje prosta odpowiedź na to py­ tanie. Poprzez swój zasięg i dostępność Internet bywa postrzegany jako przestrzeń „z natury” publiczna i anonimowa, w której działają ludzie świadomi charakteru medium, a tym samym gotowi do dzielenia się bez ograniczeń swoim wirtualnym istnieniem. Te optymistyczne i intuicyjne sądy w węższym lub szerszym zakresie towarzyszyły zagranicznym projektom na wczesnych etapach rozwoju, zaś w Pol­ sce - gdzie wciąż brakuje dyskusji nad kwestiami etycznymi w badaniach interne­ towych - przyjmowane bywają nadal jako milczące założenia. Tymczasem późniejsze badania nad obecnością i tożsamością ludzi w Sieci kazały w sposób jednoznaczny zrewidować te potoczne i - przyznajmy otwar­ cie - wygodne dla badacza przekonania. Ich wyniki uwzględnione zostały we wskazaniach publikowanych przez AOIR, NESH i PRE, które akcentują stopniowalność poczucia prywatności w poszczególnych formach internetowych - od ogólnodostępnych stron www, poprzez szerokie listy mejlingowe, otwarte fora dyskusyjne i grupy robocze, po przestrzenie, do których dostęp podlega ograni­ czeniu. Nie bez znaczenia jest zatem to, w jakim miejscu Sieci dochodzi do dzia­ łania badawczego czy interakcji z drugim człowiekiem. Musimy również zważać na to, że opinia badanych na temat zakresu prywatności danej przestrzeni może w znaczący sposób różnić się od perspektywy badacza, nawet jeżeli działania do­ tyczą najbardziej publicznych, ogólnodostępnych miejsc w Internecie. W krocze­ nie w konkretny obszar świata online jest równoznaczne z wejściem w określoną wirtualną społeczność, do czego należy się uważnie przygotować, nawet jeśli unikamy interakcji na rzecz badania archiwalnych, tekstowych danych. Prze­ studiowanie obowiązujących regulaminów i zasad netykiety8 może dać wstępne „Netykieta” to słowo używane do określenia etykiety obowiązującej w Sieci. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 115 pojęcie o tym, jak to, co publiczne i prywatne, jest definiowane przez samych zainteresowanych9. Istotny jest również sam temat projektu, „wrażliwość” da­ nych, jakie zbieramy, oraz ich rodzaj. Czy obraz lub film - formy często bardzo prywatne i pozwalające na „zmysłową” identyfikację ludzi - należy traktować z tą sam ą swobodą, co tekst? Nawet w wypadku dokonywania analizy zawartości, czyli poruszania się na najbardziej publicznym poziomie Sieci, pojawia się zasadnicza wątpliwość, czy ludzie są świadomi faktu, że generowane przez nich treści m ogą na różne spo­ soby zostać wykorzystane, czy też zobowiązani jesteśm y jednak do uzyskiwania ich zgody. A jeśli taka aprobata jest konieczna, czy powinniśmy otrzymać j ą od wszystkich zainteresowanych, czy tylko od administratora lub właściciela danej domeny? Nie istnieją gotowe rozwiązania tej kwestii. Jedni doradzają traktować takie materiały podobnie jak teksty w gazetach, przekazy telewizyjne czy obser­ wacje w rzeczywistym miejscu publicznym, takim jak skwer czy park (Extending the Spectrum... 2008). Inni jednakże stoją na stanowisku, że należy zachować ostrożność przy przyjmowaniu tego rodzaju metafor. Jak wskazuje Robert Kozinets, Internet nie jest w swej istocie ani przestrzenią ani tekstem, na pewno nato­ miast jest Internetem, czyli swoistą jakością która rządzi się własnymi prawami (Kozinets 2010: 142). Dopiero po przyjęciu takiego założenia można przymie­ rzyć się do użycia konkretnej metafory i płynących z tego konsekwencji. Markham kładzie nacisk na nierówny rozkład sił pomiędzy badaczem a in­ nymi uczestnikami badania, podkreślając jednocześnie różnicę pomiędzy ba­ daniami offline i online. W wywiadzie etnograficznym rejestrowane są również materiały audiowizualne, które dalej, na mocy umowy z badanym, pozostają w dyspozycji antropologa. Przed włączeniem dyktafonu lub kamery zawsze jed ­ nak pytamy o przyzwolenie na rejestrację. Wyrażając zgodę, nasz rozmówca ma szansę zaprezentować siebie w realnej sytuacji badawczej, co daje mu choćby minimalną kontrolę nad tym, co zostanie przekształcone w dane. To, co w ujęciu teleologicznym jest słabością takiej relacji, prowadzić może bowiem do gorszych wyników badawczych, w ujęciu deontologicznym jest jej siłą ponieważ daje wsparcie osobie stojącej na mniej uprzywilejowanej pozycji. Markham uważa, że materiały archiwalne, z których korzystamy w badaniach zawartości Sieci można potraktować jako coś pośredniego pomiędzy opublikowanym tekstem a zareje­ strowaną wypowiedzią. Musimy jednak pamiętać, że badany - nawet jeśli nie sprzeciwia się upublicznianiu treści - nie ma na nie wpływu. A zatem pozytywne z badawczego punktu widzenia ograniczenie zjawiska wymuszenia danych ma swoją drugą ciemniejszą stronę, daje bowiem badaczowi istotną przewagę. To on przecież - przeglądając zarchiwizowane wypowiedzi, kojarząc ze sobą po­ 9 Przytoczmy przykład ogólnodostępnych portali muzułmańskich. O ile stałych i przypadkowych gości zachęca się do odwiedzania forum, o tyle jedną z ważnych zasad jest omijanie przez osoby płci przeciwnej działów zarezerwowanych dla kobiet lub mężczyzn. �116 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka szczególne fragmenty i ewentualnie je cytując - konstruuje sytuację i sprawuje niepodzielnie kontrolę (Markham 2009: 248). W większości rozważań na ten temat zaleca się zasadę złotego środka, cze­ mu towarzyszy postulat poszukiwania etycznie właściwego rozwiązania przy uwzględnieniu takich właściwości, jak charakter miejsca, rodzaj zbieranych da­ nych, typ aktywności badawczej i domniemane założenia badanych co do stopnia prywatności danej przestrzeni wirtualnej. Podczas badania zarchiwizowanych treści na ogólnodostępnych stronach www, przy neutralnej tematyce i zakłada­ nej otwartości uczestników, dopuszcza się poprzestanie na uzyskaniu zgody ad­ ministratora (por. Ess 2002). Interesującą próbą częściowego „wyrównania” sił pomiędzy badaczem i badanymi oraz dostarczenia możliwie pełnej informacji, może być założenie strony www poświęconej opisowi badania, funkcjonującej w ramach serwisu instytucji delegującej badacza albo odesłanie chętnych do wła­ snej strony internetowej, na której antropolog prezentuje siebie, własne poglądy i dokonania (Kozinets 2010). Inaczej przedstawia się sprawa, gdy chodzi o miejsca z różnych względów de­ finiowane jako prywatne lub o sytuację nawiązywania bezpośrednich kontaktów z ludźmi. W takich okolicznościach jednoznacznie zaleca się dążenie do uzyska­ nia świadomej zgody od każdego uczestnika badań, czemu jednak nieuchronnie towarzyszą problemy praktyczne. Skład poszczególnych grup nie jest stały, obec­ ność ludzi w Internecie często ma przejściowy charakter, internauci na przykład logują się na czacie, a później szybko go opuszczają, nie pozostawiając po sobie śladu. Czy możliwe i konieczne jest więc zdobycie indywidualnej zgody wszyst­ kich osób obecnych w konkretnym miejscu w trakcie realizacji projektu, jeśli ba­ dacz uczestniczy w grupowych interakcjach definiowanych jako prywatne? I czy dobrym rozwiązaniem jest wysyłanie do wszystkich wiadomości mejlowych, które m ogą irytować i zostać odczytane przez internautów jako spam? Konieczność uzyskania świadomej zgody nastręcza kolejnego problemu. Ist­ nieją przecież grupy, na których ciążą pewne ograniczenia i powinno to zostać uwzględnione w konstruowaniu treści formularza zgody. W śród takich grup naj­ częściej wymieniane są dzieci, nieletni oraz niepełnosprawni umysłowo. Można jeszcze dodać czasowe ograniczenia związane z nietrzeźwością albo stanami po zażyciu środków psychoaktywnych, które w istotny sposób zaburzają zrozu­ mienie konsekwencji płynących z przystąpienia do badań. W przypadku projek­ tów z udziałem dzieci, rekomenduje się pozyskiwanie zgody od rodziców, zaś wśród młodzieży - jednocześnie od rodziców i samych uczestników badania. Zważywszy jednak na charakter interakcji, jedynie wybrane komunikatory inter­ netowe dają możliwość zmysłowej weryfikacji tożsamości deklarowanej przez daną osobę. Jeśli zatem poprzestajemy na elektronicznej formie pisemnej albo domagamy się przesłania jej faksem, nie wiemy, czy rzeczywiście jest to zgo­ da tej, a nie innej osoby i czy osoba ta nie podlega wymienionym wcześniej ograniczeniom. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 117 Ważnym zagadnieniem jest treść przesyłanego formularza świadomej zgody. Standardowo zamieszcza się w nim najważniejsze informacje przedstawiające możliwie najpełniej cele projektu, sposób prowadzenia badań, przechowywania danych i raportowania wyników, naświetlające równocześnie ewentualne zagro­ żenia, jakie m ogą towarzyszyć uczestnictwu w projekcie. Należy też zaznaczyć wyraźnie, jak ą formę przyjmie wieńcząca projekt publikacja w zakresie przyta­ czania cytatów oraz podawania informacji, które mogłyby pozwolić na identyfi­ kację uczestników. Przy podejmowaniu takich decyzji trzeba odrzucić milczące założenie, że Internet zapewnia anonimowość, a nasza obecność w wirtualnej rzeczywistości rządzi się prawami całkowicie odmiennymi niż w świecie praw­ dziwym. Przede wszystkim, rzeczywista i wirtualna tożsamość m ogą się krzyżo­ wać. Bywa, że pseudonim przekazuje bardzo osobiste informacje - o płci, wieku, zainteresowaniach, politycznych preferencjach, zawodzie, ideałach, stanie cywil­ nym czy orientacji seksualnej. Zachowanie poufności zgromadzonych danych nie powinno zatem ograniczać się jedynie do ukrycia rzeczywistej tożsamości uczestnika. Zdarza się często, że ludzie w Sieci budują swój wirtualny wizerunek wokół przyjętego pseudonimu lub pseudonimów i pracują na ich reputację przez długi czas10. W niektórych miejscach Sieci internauci bywają doskonale znani i rozpoznawalni nie tylko dzięki nickowi, ale również poprzez bardziej subtelne zabiegi formalne. Oto fragment opisu reguł obowiązujących w konkretnej wir­ tualnej społeczności, przedstawiony przez badaczkę, która podsumowuje własne doświadczenia: Osoby stanowiące w danym okresie grapę stałych bywalców któregoś z pokoi CZATerii tworzyły niepisany zbiór reguł, do którego, oprócz CZATykiety (reguł obowiązujących wszystkich CZATerian), każdy nowy bywalec pokoju musiał się dostosować, aby zostać zaakceptowanym. Na Fantastyce jedną z nich był zakaz kopiowania cudzych ustawień, czyli kolorów nicka i czcionki oraz stylu czcionki. W standardzie był czarny nich, czarna czcionka, bez pogrubień, podkreśleń czy kursywy. Zmieniając te ustawienia, wybierając kolor i styl, wybierało się wygląd, po którym dana osoba była rozpoznawalna. Wtedy nawet, jak któryś z użytkowni­ ków wszedł na Fantastykę pod innym nickiem, a zachował swoje ustawienia, był rozpoznawany przez członków grapy jako osoba znana im pod jego pierwszym nickiem (Deredas 2010: 99-100). 10 Słynna sprawa blogerki Kataryny wydaje się doskonałym przykładem, jak delikatną kwestią może być próba odkrycia prawdziwej tożsamości znanego internauty. Do maja 2009 r., publikująca pod pseudonimem Kataryna była jedną z najsłynniejszych komentatorek problematyki politycznej w polskiej sieci. Jej prawdziwa tożsamość była jednak wyłącznie przedmiotem licznych spekulacji. W maju 2009 r. „Dziennik Polska-Europa-Swiat” stwierdził, że zna tożsamość Kataryny, i nie podając jej nazwiska opisał ją w sposób umożliwiający łatwą i jednoznaczną identyfikację jej danych oso­ bowych. Więcej o sprawie Kataryny - m.in. na stronach: http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/ artykuly/150114,wiemy-kim-jest-kataryna.html (stanowisko „Dziennika”) oraz http://www.kataryna. salon24.pl/106346,jak-to-sie-robi-w-dzienniku (stanowisko Kataryny). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 118 Stąd też istotną kwestią jest rozważenie, czy w publikacji będziemy używać prawdziwego imienia uczestników, prawdziwego pseudonimu używanego w In­ ternecie, czy może raczej pseudonimu stworzonego na użytek badania. Podobny problem pojawia się przy cytatach. Bezpośrednie przytaczanie wypowiedzi (nie mówiąc o zamieszczaniu linków) wiąże się z możliwością dotarcia do ich autora poprzez wyszukiwarkę, ponownie pojawia się więc problem z ochroną anoni­ mowości uczestnika i zachowaniem poufności w badaniu11. Niezależnie od de­ cyzji, jakie ostatecznie podejmie badacz w kontekście konkretnego tematu oraz rodzaju zbieranych danych, wybór ten należy jasno i rzetelnie zakomunikować w formularzu zgody. Badany powinien zostać poinformowany również o możli­ wości wycofania się z projektu, badacz natomiast musi starać się nie wywierać presji na osoby biorące udział w badaniach, tak by dokonane przez nich wybory były w pełni dobrowolne i jak najbardziej świadome. Zwłaszcza materiały NESH kładą nacisk na potrzebę dostosowania formy takiego dokumentu do możliwości percepcyjnych uczestników (autorzy m ają przede wszystkim na uwadze dzieci, z którymi komunikacja musi się opierać na odrębnych zasadach). Szkodliwość Martyn Hammersley i Paul Atkinson uważają, iż: o ile badania etnograficzne rzadko obarczone są tym samym potencjałem zgub­ nych konsekwencji co, na przykład, eksperymenty medyczne na pacjentach albo próby rozszczepienia jądra atomowego, o tyle mogą czasami powodować poważne następstwa dla badanych osób, a także dla innych ludzi (Hammersley, Atkinson 2000: 273). Niebezpieczeństwa te zagrażają w zasadzie na każdym etapie badań, zarówno w trakcie ich prowadzenia, jak i po ich zakończeniu, zwieńczonym publikacją wyników. Autorzy uczulają badaczy na kilka istotnych kwestii. Zwracają więc uwagę na to, że już sama świadomość uczestniczenia w procesie badawczym w roli ba­ danego może bądź wywołać bądź pogłębić dyskomfort psychiczny objawiający się na przykład uczuciem niepokoju czy lęku. To zastrzeżenie dotyczy głównie badań wśród ludzi znajdujących się już w potencjalnie stresującej sytuacji. Jako przykłady przywołuje się śmiertelnie chorych, ich krewnych czy personel lekar­ ski. W badaniach online analogiczne sytuacje m ogą powstać przy poruszaniu drażliwych kwestii. Może to dotyczyć choćby grup dzielących się na zamknię­ 11 Istnieje na przykład możliwość odkrycia geograficznej lokalizacji uczestnika badań poprzez jego adres IP, ujawniony w publikacji przez nieumiejętne zacytowanie wypowiedzi. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 119 tym forum swoimi fantazjami erotycznymi. Początkowe wyrażenie zgody na wkroczenie badacza-antropologa w ich życie wirtualne może zaowocować póź­ niejszymi obawami przed konsekwencjami takiego przyzwolenia. Inną kwestią wartą głębokiego namysłu są takie działania badawcze, które - wbrew intencjom samych antropologów - m ogą wzmagać nastroje rasistow­ skie, homofobię, szowinizm i ogólnie rozum ianą niechęć czy nienawiść do ludzi odmiennych ze względu na przeróżne kryteria. Takimi projektami są nawet nie­ winne z pozoru badania stereotypów, podczas których stawia się pytania o ty­ powe cechy przedstawicieli danych narodowości. Uczynienie z takich kwestii przedmiotu naukowej eksploracji może w odbiorze badanych nadać ich prze­ konaniom wysoką rangę i pozytywne znaczenie. Przy rozważaniu dylematów etycznych podnosi się zatem kwestię bierności lub aktywności badacza wobec rejestrowanych poglądów. Bierność badacza - uzasadniana zazwyczaj chłodnym, pozbawionym zaangażowania modelem podejścia badawczego - może spowo­ dować bardzo negatywne skutki, jak choćby właśnie umocnienie interlokutorów w przekonaniu o słuszności przedstawionych poglądów. Nadmierna aktywność - wypływająca z chęci przekonania rozmówcy o niewłaściwości i szkodliwości jego poglądów - zdaje się jednak nie przystawać do celów klasycznie rozumia­ nych badań. Stąd też w publikacjach poświęconych tej problematyce stawia się niejednokrotnie pytania o to, czy moralnie właściwe jest niereagowanie przez badacza na wypowiedzi rasistowskie lub seksistowskie, pozostawiając jednocze­ śnie odpowiedź do rozstrzygnięcia przez samego antropologa. W badaniach online problem ten zyskuje wręcz na intensywności. Anonimo­ wość, jak ą w odczuciu wielu uczestników świata wirtualnego zapewnia Internet (z całym dystansem wobec prawdziwości tego przekonania), skłania niejedno­ krotnie do intensyfikacji sposobów wyrażania emocji, także tych negatywnych, czego dowodem m ogą być choćby komentarze zostawiane pod artykułami pra­ sowymi zamieszczanymi na portalach internetowych. Z jednej strony same te­ maty poruszane w Internecie bywają bardziej drastyczne, z drugiej zaś - formy, w jakich ujawniają się ludzkie opinie przybierająjeszcze bardziej skrajną postać niż wypowiedzi w kontaktach tw arzą w twarz. Co więcej, jeśli badacz nie ograni­ cza się jedynie do zbierania zastanych informacji, ale zmierza do ich wywołania (prowokując na przykład dyskusję na czacie lub na forum), pytanie o szkodli­ wość takich działań, a co za tym idzie o moralną odpowiedzialność badacza, musi zostać postawione, nawet jeśli konkretne rozstrzygnięcia i decyzje w tej sprawie pozostawia się zazwyczaj samemu badaczowi. Nie należy zapominać i o tym, że o ile w przypadku rozmów tw arzą w twarz reakcje badacza na kontrowersyj­ ne opinie wygłaszane przez rozmówców m ają bardziej ulotny charakter i rzadko dokumentowane są w późniejszej publikacji, podczas badań w świecie wirtual­ nym ślady wszelkiej aktywności m ogą być dostępne także po zakończeniu badań (jak choćby komentarze badacza na forum dyskusyjnym lub wpisy w księdze gości). �120 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Moment publikacji wyników badań przynosi szereg kolejnych kwestii wymaga­ jących poważnego namysłu, także o charakterze moralnym. Hammersley i Atkin­ son zwracająuwagę na to, że „publikacje m ogą nadszarpnąć reputację konkretnych osób, organizacji i miejsc, a także urazić uczucia zainteresowanych” (Hammers­ ley, Atkinson 2000: 275)12. Stąd też - jak przypominają autorzy - „kwestią za­ sadniczą w takich przypadkach nie jest problem prawdziwości publikowanych lub upublicznianych informacji, lecz implikacje, jakie one niosą (bądź jakie m ogą być im przypisane) dla badanych ludzi, instytucji, itp.” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Przy tej okazji trzeba też uświadomić sobie myśl, sformułowaną celnie przez Howarda Beckera, a zacytowaną przez Hammersleya i Atkinsona, że „socjologicz­ ny ogląd świata [podobnie jak antropologiczny - E.A.J., N.M.] (....) pozbawia ludzi złudzeń na temat samych siebie i swoich instytucji (...) sprawy dla nich cenne zostały potraktowane jako zwykły element klasy obiektów” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Bardzo osobiste doświadczenia, którymi dzielą się z nami rozmówcy, stają się w późniejszych opracowaniach jedynie przykładem, częścią szerszego wzorca, w który są wpisane. Uświadomienie sobie tego faktu może wprowadzić spory zamęt w ich obrazie samych siebie. Andrew Gamer przypomina antropologom o poważnej zmianie, jaka nastąpiła w sposobie uprawiania naszej dyscypliny (m.in. z powodu rozwoju technologicz­ nego), a mianowicie o tym, że opracowując wyniki badań piszemy w dzisiejszych czasach o ludziach, którzy będą naszymi czytelnikami (Gamer 2011). Nigdy nie jest to aż tak boleśnie prawdziwe, jak w badaniach online. Powinniśmy się spo­ dziewać, że jednostki, których spora część życia rozgrywa się w świecie wirtu­ alnym, bez trudu trafią na opublikowane przez nas wyniki badań (tym bardziej, że i nasze opracowania coraz częściej zamieszczane są w Sieci). Zwrot etyczny w antropologii i będące jego konsekwencjąrefleksje na temat odpowiedzialności badaczy prowadzą zatem do coraz śmielszych sugestii, by antropolodzy bądź konsultowali z pozostałymi uczestnikami badania ostateczny produkt, jakim jest publikacja wyników, bądź przynajmniej przedstawiali go im otwarcie13. Jak już wspominałyśmy przy okazji omawiania zagadnień świadomej zgody i prywatności, pomimo jasnej deklaracji występowania w roli badacza, którą skła­ damy zazwyczaj na samym początku badania, nie możemy uniknąć odgrywania podwójnej roli: badacza (rola zadeklarowana) i uczestnika interakcji społecznych 12O negatywnej reakcji uczestnikówna publikację pisze np. Fiona Bowie, relacjonując doświadczenie Rijka van Dijka, który po napisaniu artykułu opartego na pracy terenowej wśród młodych kaznodziejów z Malawi został wezwany przez zainteresowanych - urażonych tym artykułem - na prywatne spotkanie, na którym musiał się gęsto tłumaczyć ze sposobu, w jaki przedstawił badaną społeczność. „To, co akademickiemu antropologowi zdawało się sprawiedliwe, zrównoważone i niewinne, wywołało strach u społeczności, którą badał” - komentuje to zdarzenie autorka (Bowie 2008: 11-12). 13Jedną z sugestii uczynienia uczestników badań współautorami publikowanych tekstów i - co za tym idzie - zerwania z dominacją głosu badacza, była zaczerpnięta od Michaiła Bachtina, a rozwijana przez Jamesa Clifforda koncepcja polifoniczności tekstu etnograficznego, trudna jednak w praktyce do realizacji (Clifford 2000: 59-63). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 121 (rola nie do uniknięcia). To właśnie fakt, że antropolog zawsze wchodzi w ba­ daną społeczność, że - jak pisze Geertz - „antropologiczne badania terenowe nie dopuszczają żadnej znaczącej separacji zawodowej sfery życia od jego czę­ ści osobistych” (Geertz 2003: 55), powoduje, iż w rozważaniach o charakterze etycznym musimy mieć na uwadze również zagadnienie relacji międzyludzkich, powstałych między badaczem a innymi uczestnikami badań. Ewa Nowicka zasta­ nawia się nad kwestią przyjaźni i jej miejsca w pracy antropologa, skupiając się zwłaszcza na kontrowersjach wokół przyjaźni jako narzędzia antropologicznego (Nowicka 2005). Nie wdając się w szczegółową analizę zagadnienia, które samo w sobie mogłoby stać się przedmiotem osobnego artykułu, warto zwrócić uwagę i na to, że przyjaźń może połączyć antropologa i niektórych uczestników badań jako skutek uboczny działalności naukowej, niosąc ze sobą wyzwania o charak­ terze moralnym. I choć pozornie podczas badań w Internecie, gdzie nie docho­ dzi do kontaktów tw arzą w twarz, sprawa przyjaźni badaczy z uczestnikami ba­ dań może nie wydawać się aż tak istotna, dla wielu ludzi relacje nawiązywane w Sieci są równie ważne, jak związki międzyludzkie w świecie rzeczywistym, a w skrajnych przypadkach może nawet ważniejsze. Kwestią, która niemal od samego początku pojawienia się nurtów antropo­ logii terenowej dręczyła odpowiedzialnych, wrażliwych badaczy (np. Franza Boasa), było ewentualne wykorzystanie informacji uzyskanych w trakcie badań do innych niż badawcze celów (Hammersley, Atkinson 2000: 276). W swoich wspomnieniach, zatytułowanych Apprenticeship under Boas („Terminowanie u Boasa”), Margaret Mead pisze, że jej mistrz zawsze czuł się odpowiedzial­ ny za użytek, jaki czyniono z antropologii, a z wyników badań jego zespołu w szczególności (Mead 1959). O jego zaangażowaniu w tę sprawę i bezkom­ promisowej postawie wobec nadużywania danych z badań etnograficznych świadczy również fakt, iż wystąpił stanowczo przeciwko tym z antropologów amerykańskich, którzy wykorzystywali pracę w terenie jako przykrywkę dla działalności szpiegowskiej na rzecz rządu amerykańskiego (por. Price 2000; Silverman 2007). Czy problem wykorzystywania wyników pozyskanych w terenie ma jakiś szczególny wymiar w badaniach online? Trudno to jednoznacznie rozstrzygnąć. Wydaje się jednak, że zwłaszcza publikacje w formie open access dają w zasa­ dzie wszystkim dostęp do wyników naszych poczynań badawczych. Nie mamy absolutnie żadnego wpływu na ich przyszłe wykorzystanie, tym bardziej więc musimy dogłębnie przemyśleć sposób prezentacji rezultatów pracy. I choć nie je ­ steśmy w stanie zapobiec ewentualnym nadużyciom, nie możemy czuć się zwol­ nieni z rozważania tej kwestii. Relacjonując rozpowszechnione poglądy, Ham­ mersley i Atkinson zwracają uwagę na to, że tu i ówdzie dają się słyszeć głosy, że wartość wiedzy naukowej i prawo opinii publicznej do poznania prawdy przeważają nad tego typu dylematami. Mimo wszystko wielu �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 122 etnografów przywiązuje dużą wagę do tego, by wiedza wytwarzana podczas badań służyła później słusznej sprawie (Hammersley, Atkinson 2000: 278). Margaret Emerton omawia dość szczegółowo niektóre zagrożenia, charak­ terystyczne właśnie dla badań online, twierdząc, że badacze m ogą zaszkodzić badanym bądź bezpośrednio, bądź umożliwiając takie działanie osobie trzeciej. Po pierwsze, jeśli uczestnik badań porozumiewa się z nami przez konto mejlowe, ktoś inny może zdobyć dostęp do umieszczonych tam, poufnych informacji. Po drugie, antropolog może popełnić błąd i wysłać wiadomość na niewłaściwy adres, dokonując tym samym wyłomu w poufności korespondencji (zdarza nam się przecież odpowiadać na mejle, cytując obficie naszych rozmówców). Po trze­ cie, należy pamiętać o kwestii przechowywania materiałów. W przypadku badań online, gromadzenie materiałów w Sieci, w łatwo dostępnym w każdej sytuacji miejscu, wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Jako badacze powinniśmy jed ­ nak uczynić wszystko, by zminimalizować ryzyko, że nasze - niejednokrotnie z trudem zdobyte - materiały wpadną w niepowołane ręce. Umiejętności współ­ czesnych hakerów czynią to zalecenie szczególnie trudnym, nie zwalniając nas jednak od odpowiedzialności (Emerton 2003: 19-21). W ostatnich latach rozumienie szkodliwości, postrzeganej jako potencjal­ ne niebezpieczeństwo grożące uczestnikom badań antropologicznych, zostaje wzbogacone o refleksję nad zagrożeniami, jakie spotkać m ogą samych badaczy (Linkogle, Lee-Treweek, eds., 2000), także tych prowadzących badania online. Antropolog musi się bowiem liczyć nie tylko z możliwością przywłaszczenia danych - co może nieść ze sobą większą szkodę dla badanych niż dla niego same­ go - ale także z kradzieżąjego tożsamości badawczej czy niebezpieczeństwami płynącymi z nękania, gróźb, zniesławienia czy nawet szantażu. Prowadząc badania w Internecie, musimy brać pod uwagę wszystkie z wy­ mienionych powyżej kwestii, jak również wiele innych, z którymi zapewne ze­ tkniemy się w trakcie konkretnych działań poznawczych. Wprawdzie trudno jest przewidzieć wszelkie potencjalne ryzyko płynące z naszych projektów dla bio­ rących w nich udział ludzi, niemniej obowiązkiem naszym jest stale mieć je na uwadze i modyfikować nasze postępowanie tak, by nie wyrządzać szkody tym, którzy zechcieli wejść z nami w interakcje, nawet jeśli są to interakcje w świecie wirtualnym. Zakończenie Celem niniejszego artykułu nie jest ani krytyka dotychczasowych badań, ani proponowanie jednoznacznych rozstrzygnięć, ani też stworzenie gotowego sche­ matu postępowania, lecz zainicjowanie dyskusji na temat etycznego wymiaru antropologicznych badań online oraz przedstawienie niektórych z podjętych już �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 123 w anglosaskiej antropologii zagadnień. Na zakończenie warto zastanowić się przez chwilę nad przyczynami braku pogłębionej dyskusji na temat etyki za­ wodowej w polskim środowisku antropologów kulturowych i etnologów. Czy ten stan rzeczy świadczy o głębokiej moralności wszystkich badaczy, którzy nie potrzebują szczegółowych regulacji dotyczących różnych obszarów ich działal­ ności? A może dyskusja o etyce w antropologii zbyt często bywa utożsamiana z dążeniem do stworzenia sztywnego kodeksu zawodowego i spetryfikowanych regulacji dotyczących procedur badawczych, co wzbudza powszechną niechęć? Świadome kontrowersji i różnych stanowisk wobec etycznego wymiaru badań, wierzymy jednak, że otwarta dyskusja i prezentacja własnego punktu widzenia jest lepsza niż pozostawienie tych kwestii w sferze milczących założeń. Niemal każda decyzja może być uzasadniona, powinna być jednak decyzją świadomą, opartą na wiedzy o możliwych konsekwencjach i odnoszącą się do standardów przyjmowanych w naszej dyscyplinie. Nie żyjemy w próżni prawnej, nasze działania m uszą być też zgodne z obo­ wiązującymi normami. Fakt, że polskie środowisko naukowe nie wykształciło instytucji podobnych do amerykańskich Institutional Review Boards (IRB) spra­ wia, iż cała odpowiedzialność za działalność naukową spoczywa na konkretnym badaczu. Bez otwartej dyskusji środowiskowej pozostajemy zdani wyłącznie na osobisty osąd i własne wybory. Sprowadzenie kwestii etycznych do sfery jed ­ nostkowych wyborów daje wprawdzie miłe poczucie wolności, często jednak prowadzi do zagubienia i działania po omacku. Łatwo więc o popełnienie błę­ dów, które m ogą się na nas zemścić, zwłaszcza gdy prowadzimy badania w śro­ dowisku wielokulturowym, jakim z pewnością jest Internet. Słowa kluczowe: etyka, etnografia online, Internet, badania antropologiczne LITERATURA Andrzejuk A. 2006 Etyka zadekretowana”? Dylematy moralne pracownika nauki, w: K. Kalka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 255-268. Bowie F. 2008 Antropologia religii. Wprowadzenie, przeł. K. Pawluś, Kraków: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Deredas A. 2010 Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Intemeticus? Etnogra­ �124 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka ficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edu­ kacja, s. 98-106, http://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/ Homo -Intemeticus .pdf (25.01.2011). Emerton M. 2003 Ethical and Methodological Problems in Online Research, http ^/collec­ tions.lib.uwm.edu/cipr/image/335.pdf (25.01.2011). Ess C. 2002 Ethical Decision-making and Internet Research: Recommendations from the AOIR Ethics Working Committee, http://aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011) . Extending the Spectrum... 2008 Extending the Spectrum: The TOPS and Ethical Issues in Internet-based Re­ search, Social Sciences and Humanities Research Ethics Special Working Committee: A Working Committee of the Interagency Advisory Panel on Research Ethics, Ottawa, Canada, http://www.pre.ethics.gc.ca/policypolitique/initiatives/docs/Intemet_Research_-_February_2008_-_EN.pdf (25.01.2011) . Gamer A. 2011 Ethical Dilemmas in Professional Practice in Anthropology, http://www. nomadit.net/asatest/networks/apply/ethics.htm (25.01.2011). Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Univeristas. Geisler N.L. 2007 Christian Ethics. Options and Issues, Grand Rapids: Baker Academic. Groenwald M. 2006 Uwagi do kodeksu etyki egzaminatora, w: O wyższą jakość egzaminów szkolnych, Polskie Towarzystwo Diagnozy Edukacyjnej, s. 183-193 http:// www.ptde.org/file .php/1/Archiwum/XII/Uwagi_do_kodeksu_etyki_egzaminatora.pdf (25.01.2011). Hammersley M., Atkinson P. 2000 Metody badań terenowych, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Hudson J.M., Bruckman A. 2002 IRC Français: The Creation o f an Internet-based SLA Community, http:// aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011). Kmiecik A. 2006 Metodologiczny aspekt konstrukcji etyki technologii informacyjnej, w: K. Kal­ ka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 298-208. Kozinets R.V. 2010 Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Los Angeles, Lon­ don, New Delhi, Singapore, Washington DC: Sage. Linkogle S., Lee-Treweek G. (eds.) 2000 Danger in the Field. Risk and Ethics in Social Research, London: Rout­ ledge. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 125 Markham A.N. 2009 Metody, polityka i etyka reprezentacji w etnografii online, przeł. M. Ziółkowska-Kuflińska, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 219-256. Mead M. 1959 Apprenticeship under Boas, w: W. Goldschmidt (ed.), The Anthropology o f Franz Boas: Essays on the Centennial o f Flis Birth, Memoirs of the American Anthropological Association 89: 5, Menasha: American Anthro­ pological Association, s. 29-45. Nowicka E. 2005 Przyjaźń jako narzędzie pracy antropologa. Wątpliwości etyczne, w: K. Zamiara (red.), Etyczne aspekty badań społecznych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 191-211. Price D. 2000 Anthropologists as Spies, „The Nation” 20.11.2000, http://www.thenation. com/article/anthropologists-spies (25.01.2011). Rekomendacja... 2010 Rekomendacja CM/Rec /2010/13 Komitetu Ministrów państw członko­ wskich w sprawie ochrony osób w związku z automatycznym przetwarza­ niem danych osobowych podczas tworzenia profili, www.giodo.gov.pl/plik/ id_p/2135/j/pl/ (15.05.2011). Silverman S. 2007 Krąg Boasa i narodziny antropologii kulturowej, przeł. J. Tegnerowicz, w: E Barth i in., Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyj­ ska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 287-305. Sveningsson M. 2004 Ethics in Internet Ethnography, w: E.A. Buchanan (ed.), Readings in Vir­ tual Research Ethics. Issues and Controversies, Hershey, London: Infor­ mation Science Publishing, s. 45-61. Środa M. 2010 Etyka dla myślących, Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca. Ustawa o ochronie... 1997 Ustawa o ochronie danych osobowych, Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sier­ pnia 1997 r. Ustawa o prawie... 1994 Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r. Wasilewska-Krawczyk V. 2010 Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyj­ ski, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Interneticus? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja, s. 14-20, http ://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/Homo-Interneticus.pdf(25.01.2011). Zbiór zasad i wytycznych... 2000 Zbiór zasad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”, http://www.ken. pan.pl/images/stories/pliki/pdf/down.pdf (25.01.2011). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 126 Źródła internetowe: Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do? re fe re n c e M P /10/63 & form at= H T M L & aged= & language= P L & guiL anguage= fr (15.05.2011) . Respect. Professional and Ethical Codes fo r Socio-Economic Research in the Informa­ tion Society, www.respectproject.org (15.05.2011). http://www.kataryna.salon24.phl06346, jak-to-sie-robi-w-dzienniku (15.05.2011). http ://wiadomosci.dziennik.pPwydarzenia/artykuly/150114,wiemy-kim-j est-kataryna.html (15.05.2011) . Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka TRAPS OF THE NET - ON THE ETHICAL DIMENSION OF THE ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ONLINE (Summary) Nowadays the encounter between researcher and participant in research takes place more frequently on the Internet - in a new space, which on the one hand is a complex construct of words, sounds and images, and which on the other hand is created by people interacting in various ways. This new domain, explored in many ways by anthropologists and other qualitative researchers, is taken into account, especially in foreign publications, when professional ethics is considered. In the authors’ opinion, the Polish anthropological community still suffers from the lack of deeper reflection on the challenges posed by re­ search on the Internet. The purpose of this paper is to present various approaches towards ethical issues in qualitative research on the Web and to highlight the areas of dispute that arise as a result of the adoption of different ethical positions, focusing mainly on the pro­ blems of informed consent, privacy and harm. Key words: ethics, ethnography online, Internet, anthropological research � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87de290311b3c9b95a8210c87d2030da.pdf b0d36357379eae06c358faee54b5e208 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bajerowa, Irena (1921-2010) Lévi-Strauss, Claude (1908-2009) Rieszetow, Aleksander Michajłowicz (1932-2009) Sampławska, Halina (1926-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5771 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.515-524 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Burszta, Wojciech J. Jasiewicz, Zbigniew Tatara, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I IRENA BAJEROWA (1921-2010) 30 czerwca 2010 roku zmarła prof. Irena Bajerowa, wybitna znawczyni historii języka polskiego, autorka fundamentalnych prac z tego zakresu, uwzględniających związki języka z życiem narodu i kultury nastawionej na obronę tożsamości. Prof. Irena Bajerowa była córką językoznawcy - Zenona Klemensiewicza. Uro­ dziła się 13 marca 1921 roku. W roku 1938 rozpoczęła studia na Uniwersytecie Ja­ giellońskim, które jednak przerwała wojna. Związała się z ruchem konspiracyjnym - Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Kraj ową na terenie Krakowa i Warszawy. Pełni­ ła funkcję łączniczki i sekretarki szefa sztabu Okręgu Krakowskiego AK, wyrabiała też fałszywe dokumenty. Podczas wojny poznała Karola Wojtyłę oraz przyszłego męża, Kazimierza Ba­ jera. Ukończyła studia na tajnych kompletach. Po wojnie doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale później, ze względu na niechętne nastawienie do niej ówczesnych władz uniwersyteckich spowodowane jej AK-owską przeszłością i uwięzienie męża skazanego za działalność konspiracyjną, przyjęła w 1955 roku propozycję pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Właśnie tam, a następnie na powstałym w roku 1968 Uniwersytecie Śląskim tworzyła podstawy śląskiej humanistyki. Jako prorektor do spraw studenckich, w pierwszych dniach stanu wojennego zo­ stała internowana wraz z ówczesnym rektorem, późniejszym marszałkiem Senatu prof. Augustem Chełkowskim. Byli to jedyni rektorzy uczelni polskich internowani w czasie stanu wojennego. Funkcję prorektora ds. nauczania prof. Irena Bajerowa pełniła w Uniwersytecie Śląskim w latach 1981-1982, była też zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej w latach 1969-1972 oraz wieloletnim kierownikiem Zakładu Historii Języka Pol­ skiego. W 1974 roku uzyskała tytuł naukowy profesora, a w roku 1989 - stanowisko profesora zwyczajnego. Przeszła na emeryturę na początku lat 90., poświęcając się nadal pracy badawczej. Jedną z jej najważniejszych prac jest monumentalna, trzytomowa monografia Polski język ogólny X IX wieku: stan i ewolucja. Prof. Irena Bajerowa była członkiem wielu towarzystw naukowych, między in­ nymi Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskiej Akademii Nauk, Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego �In memoriam 516 oraz Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Otrzymała wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych oraz nagród i wyróżnień, wśród nich prestiżową nagrodę „Lux ex Silesia”, ustanowioną przez metropolitę ka­ towickiego. W roku 2008 została doktorem honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. Prof. Irena Bajerowa została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz CLAUDE LÉVI-STRAUSS (1908-2009) OSTATNI HEROS HUMANISTYKI Latem i jesienią 2008 roku w centrum Paryża, a ściślej rzecz biorąc - na wysta­ wach wszystkich księgarń w tym rejonie, królował Claude Lévi-Strauss. Witryny wypełniały nieodmiennie zdjęcia „papieża strukturalizmu” (z okresu pobytu w Ame­ ryce Południowej albo z ostatnich lat, zawsze wówczas siedzącego w fotelu na tle książek). Mistrz miał niebawem skończyć 100 lat, co było pretekstem do przypo­ mnienia tej niezwykłej postaci, jubileuszowych wydań jego chef d ’oeuvre, a także albumów ze zdjęciami z dawnych badań. Również świat intelektualny obchodził tę rocznicę, ale jakby w sposób wyciszony, jako że - tak to bywa - nawet najbardziej kontrowersyjni badacze po latach stają się klasykami, a urok dawnych sporów ma już głównie nostalgiczny charakter. Rok później Lévi-Strauss zmarł w swoim pary­ skim mieszkaniu przy ulicy Nicolasa Poussina, zamykając tym samym ważną epokę w dziejach dwudziestowiecznej humanistyki. Powszechnie mówiono o nim, że nale­ ży do pokolenia ostatnich wielkich herosów nauki, że jego autorska idea antropologii strukturalnej jest zarówno koncepcją teoretyczną, jak i próbą całościowej filozofii człowieka. Dla Lévi-Straussa kluczowe znaczenie miały pojęcia nieuświadamianej struktu­ ry ludzkiego umysłu, opozycja natura - kultura, zakaz kazirodztwa (i jego inwersja w postaci zasady egzogamii) oraz myślenie mito-logiczne, oparte na spontanicznym operowaniu metaforami i metonimiami. Francuski badacz uogólnił na całą kulturę symboliczną to, co charakteryzować miało funkcjonowanie języka, stąd podstawowe dlań znaczenie posiadało pojęcie opozycji binarnych i odróżnienie synchronii od diachronii. Credo swojej teorii i metody strukturalnej wyłożył krótko: Zarówno język, jak i kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc - ze stosunków logicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożone, ale tego sa­ mego typu co te, które są mu właściwe; odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze (Lévi-Strauss 1970: 130-131). �In memoriam 517 Według Lévi-Straussa kultura ma dwa poziomy. Pierwszy z nich ma charakter powierzchniowy, na którym uczestnicy kultury potrafią sami tłumaczyć sens działań, obrzędów, mitów czy zachowań rytualnych, nie zdają sobie jednak sprawy, że ich myśleniem rządzi głęboki poziom kultury. Ów poziom to nic innego, jak niezmien­ ne struktury umysłu, które mają charakter pozaświadomościowy, choć są racjonalne i logiczne - zawsze i wszędzie. Zadaniem antropologa strukturalnego jest dotarcie do mentalnego poziomu kultury, a tym samym do zasad myślenia ludzkiego, wspólnych dla wszystkich ludzi. Niewielu antropologów mogło się pochwalić za życia tak wielką międzynaro­ dową renomą i sławą, tak wielką liczbą cytowań, polemik i nawiązań do własnej twórczości. Od końca II wojny światowej do połowy lat 70. był chyba najważniej­ szym autorytetem nauk o człowieku, wizjonerem, świetnym pisarzem i - co także się podobało - hermetycznym umysłem, zatopionym w rozważaniach fundamentalnych. Lévi-Strauss doprowadził do zasadniczej zmiany sposobu, w jaki antropolodzy sta­ wiają pytania i definiują swój przedmiot badań w takich dziedzinach, jak stosunki pokrewieństwa, sztuka, klasyfikacje i mitologia. Określany był zawsze jako człowiek wrażliwy, na poły filozof i moralista, na poły chłodny analityk tajemnic ludzkie­ go umysłu. Był zawsze zdystansowany wobec bieżącej rzeczywistości. Najlepszym przewodnikiem po meandrach jego umysłowości jest z pewnością słynna, literacko doskonała autobiografia (i podróż filozoficzna), Tristes tropiques (1955). To właśnie w tej książce wyznał, że trzema dyscyplinami, które wyznaczyły horyzont jego po­ znawczej wyobraźni, były geologia, marksizm i psychoanaliza; wszystkie trzy po­ kazują, iż rzeczywistość nigdy nie jest tym, co widać na pierwszy rzut oka, a proces rozumienia polega na redukowaniu rzeczywistości jednego rodzaju do innego rodza­ ju rzeczywistości. Ponadto, wszystkie te trzy dziedziny borykają się z tym samym problemem, jakim jest relacja między poziomem zjawisk postrzeganych zmysłowo a poziomem refleksji umysłu. Zdaniem Lévi-Straussa także antropologia, jego pasja i wybrana dziedzina wiedzy, winna zmierzać ku temu, by połączyć dziedzinę zmysło­ wą i rozumową w jeden spójny system logicznych prawideł myślenia. Francuski antropolog był dobrze przygotowany do podjęcia się takiej próby maksy­ malnej racjonalizacji wiedzy o kulturze symbolicznej. Dwa względy miały tutaj decy­ dujące znaczenie. Pierwszym jest jego talent do logiki formalnej. Drugim - inspiracje empiryczne (pobyt wśród Indian Kaduweo, Bororo i Nambikwara) oraz teoretyczne, w postaci językoznawstwa strukturalnego, z którym zapoznał się dzięki pobytowi w Nowym Jorku i bliskiej przyjaźni z Romanem Jakobsonem. Także na lata amerykań­ skie przypada skrupulatne poznanie osiągnięć tamtejszej antropologii kulturowej, któ­ rej znajomość wykorzystał w swojej pracy doktorskiej Les structures élémentaires de la parenté (1949). Po powrocie do Francji był już w pełni ukształtowanym badaczem z jasno wyznaczonym celem - zrewolucjonizować antropologię, uczynić z niej wiedzę tak ścisłąi zobiektywizowaną, jak udało się to językoznawcom strukturalnym. Po fascynacji zagadnieniami pokrewieństwa, czego wyrazem była wspomniana rozprawa doktorska, Lévi-Strauss skupił się przede wszystkim na badaniach mitolo­ gii i klasyfikacji tubylczych. W tej sferze metody strukturalne wydawały się najbar­ dziej użyteczne. Na pierwszy ogień poszło pojęcie totemizmu, jeden z najbardziej �518 In memoriam niejasnych i obciążonych mistyfikacjami terminów antropologicznych. Zgodnie z dominującą na przełomie XIX i XX wieku perspektywą ewolucyjną, badacze wi­ dzieli w totemizmie jedną z pierwszych form religii pierwotnej, która miała polegać na utożsamianiu się grup ludzkich z pewnymi gatunkami roślin i zwierząt. Kilku badaczy brytyjskich zaproponowało nową interpretację totemizmu, ale dopiero Lévi­ -Strauss nadał debacie poziom abstrakcji, który zadziwił naukowy świat. Według autora Le totémisme aujourd’hui (1962) owo kontrowersyjne pojęcie to system kla­ syfikacji grup społecznych oparty na analogii, która zestawia z jednej strony różnice między grupami w świecie społecznym, a z drugiej - różnice między gatunkami w przyrodzie. Tworzy się szczególny system myślenia, w ramach którego zakłada się relację między pojedynczym zwierzęciem a gatunkiem, do którego ono przynależy, co stanowi podstawę modelu intelektualnego dla wyobrażenia sobie relacji między jednostką a jej kategorią społeczną. Społeczeństwa wybierają zwierzęta za swoje to­ temy nie po to, aby je chronić (lub zjadać), ale dlatego, że „nadająsię do myślenia”. Kontynuacją racjonalizowania umysłowości pierwotnej jest książka La pensée sauvage (także rok 1962), w której Lévi-Strauss podważył powszechne wówczas przekonanie, że umysłowość preliteracka znajduje się na jakimś przed-logicznym etapie ewolucji. Myśl dzika jest jak najbardziej logiczna, ale „logiczna inaczej” - jest naturalna, bliska intuicji zmysłowej, operuje konkretem, a nie abstrakcją. Co więcej: jest ona uniwersalna, przej awiaj ąc się analogicznie w sztuce, wierzeniach i trądy ej ach mitologicznych. Jest taka, jaką - w ostateczności - wyznacza struktura mózgu. Przyjęło się, że najważniejszą pracą Lévi-Straussa są czterotomowe Mytholo­ giques (1964-1971), logiczna kontynuacja jego rozważań nad naturą umysłu, teraz odnoszonych wyłącznie do myśli mitycznej, która najlepiej obrazuje złożoność my­ śli pierwotnej. Mistrz zanalizował blisko tysiąc mitów zebranych wśród 200 grup indiańskich przez antropologów amerykańskich. Wniosek z jego badań był jedno­ znaczny - mitologia nie posiada żadnej funkcji praktycznej, mity działająjako syste­ my przekształceń, nieustannie opowiadają się w ludzkim umyśle w nieprzebranym bogactwie wariantów. Mniej ważna jest semantyka mitów, bardziej ich syntaktyka, a więc relacje opozycji, inwersji, symetrii, podstawienia i permutacji. Był to niewątpliwie kolejny przełom w badaniach, niezależnie jak po latach oce­ niamy wiarygodność wyjaśnień Lévi-Straussa. Rzecz w tym, że na diachroniczny porządek narracji wyrażający się w syntagmatycznych relacjach między elementa­ mi, nałożył on synchroniczny i paradygmatyczny porządek dotyczący grup relacji. Nowatorstwo polegało w tym wypadku na określeniu mitu jako sumy wszystkich swoich wersji, bez określania pierwszeństwa czy większej prawdziwo ści/kompletności poszczególnych wariantów. Różnice między poszczególnymi wersjami danego mitu dają się zredukować do ciągu operacji podstawień analogicznych. W ramach danego mitu można porównywać powtarzające się elementy i relacje, których nie do­ strzeżemy, jeśli ograniczymy analizę do samego wątku narracyjnego. Rozpatrywanie pokrewnych mitów, w których powtarzają się badane relacje, pochodzących z tego samego społeczeństwa lub grup sąsiednich, pozwala na ujawnienie tych relacji. Ze­ spół wariacji danego mitu wraz z operacjąmediacji tworzy grupę przekształceń, któ­ ra przyjmuje kanoniczną formułę: �In memoriam 519 Fx(a) : Fy(b) :: Fx(b) : Fa-l(y), w której a i h są terminami, a x i y funkcja­ mi tych terminów. W jednej z ostatnich książek, La potière jalouse (1985), Lévi­ -Strauss o wiele przejrzyściej aniżeli w zawiłych wywodach z Mythologiques pokazał działanie tej formuły, odwołując się do analizy amerykańskich mitów dotyczących początków zazdrości i narodzin garncarstwa, w których centralne miejsce zajmuje lelek, ptak o nocnym trybie życia1. Jeśli w miejsce a podstawimy / {lelek), w miejsce b podstawimy k {kobieta), a z a i i j odpowiednio - z {zazdrość) i g {garncarstwo), otrzymujemy wówczas: Fz(l) : Fg(k) :: Fz(k) : F l-l(g), co z kolei należy czytać: funkcja „zazdrość” lelka wobec funkcji „garncarstwo” kobiety jest tym, czym funkcja „zazdrość” kobiety jest wobec odwróconej funkcji „lelek” garncarstwa (gdzie odwrócona funkcja „lelek” oznacza innego, bardzo powszechnego ptaka amazońskiego, znanego pod nazwą „garncarza”). Obecne w ramach pewnego cyklu mitycznego Indian Jivaro relacje lelek/zazdrość i zazdrość/kobieta pozw a 1aj ą wyw n io skow ać relację między ptakiem garncarzem a lelkiem (relację inwersji), która pozwala zamknąć cykl logiczny. Myśl mityczna zatem, widziana jako zespół logicznych operacji, nie różni się od myślenia praktycznego, różni je jedynie „materiał”, na którym operuje ludzki umysł, którego cechą jest zawsze racjonalizm. Nie każdemu jest jednak dane ów podstawowy fakt zrozumieć - temu służy metoda strukturalna. Lata 60. i 70. ubiegłego stulecia upłynęły na polemikach z francuskim strukturalistą. Nie będzie przesadą napisać, że jego myśl „zaczadziła” niemal wszystkich przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Strukturalizm próbowano fun­ dować w literaturoznawstwie, historii sztuki, medioznawstwie, socjologii, archeolo­ gii, w rodzących się studiach kulturowych, nie wspominając filozofii. Paradoksalnie, Lévi-Strauss przeżył wszystkich swoich krytyków, a także kontynuatorów, których zresztą było niewielu, bo jego koncepcja posiada wszelkie cechy myśli autorskiej, naznaczonej sygnaturą jednej, heroicznej postaci. Nie ma już wśród nas Michela Foucaulta, Jacquesa Derridy, Jacquesa Lacana, Pierre’a Bourdieu, Paula Ricoeura, Clifforda Geertza, Edmunda Leacha i wielu innych adwersarzy mistrza strukturalnej szarady logicznej. W ich ślady podążył sam Lévi-Strauss, pochowany na skromnym cmentarzu w miejscowości Lignerolles. Skończyła się na dobre pewna epoka wielkich opowieści o człowieku i kulturze, których byli oni symbolami. Nauka się uskromniła, nie ufa uniwersalnym narracjom, skupiając się raczej na naszym hic et nunc. Tym bardziej warto mieć we wdzięcznej pamięci wielkiego antropologa, który chciał uczynić z ukochanej dyscypliny królo­ wą nauk. I uczynił wiele, aby tak się wydawało przez kilka dziesięcioleci. Wojciech Jó ze f Burszta 1 W tym miejscu odwołuję się do hasła C laude L é v i-S tra u ss, autorstwa B. Saladin d’Anglure’a, zamieszczonego w: A. Barnard, J. Spencer (red.), E n cy k lo p e d ia a n tro p o lo g ii sp o łe czn o -ku ltu ro w ej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen (w druku). �In memoriam 520 LITERATURA Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1955 Tristes tropiques, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Smutek tropików, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PIW 1960. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1962 Le totémisme aujourd’hui, Paris: Presses Universitaires de France; 1. wyd. poi. Totemizm, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PWN 1968. 1964-1971 Mythologiques, 1-4, Paris: Plon. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: PIW. 1985 La potière jalouse, Paris: Plon. Saladin d’Anglure B. w druku Claude Lévi-Strauss, w: A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antro­ pologii społeczno-kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. ALEKSANDER MICHAJŁOWICZ RIESZETOW (1932-2009) Aleksander M. Rieszetow, etnolog i orientalista rosyjski, zmarł w Sankt Peters­ burgu 29 maja 2009 roku. Ceniony jest nie tylko dla poważnego i różnorodnego dorobku naukowego, obejmującego ponad 400 publikacji oraz wiele prac redakcyj­ nych. Pełnił również odpowiedzialne funkcje w zakresie organizacji nauki, a po­ nadto zasłużył się dla integracji środowiska etnologów i antropologów rosyjskich. Dla etnologów polskich i polskiej etnologii jest ważny jako badacz odbywający materiały świadczące o pracach Polaków w Rosji i ich kontaktach z rosyjskimi uczonymi. Aleksander M. Rieszetow urodził się 1 sierpnia 1932 roku w osadzie Głubokij w ob­ wodzie rostowskim, w rodzinie kolejarskiej2. Studiował w latach 1951-1956 na Wy­ dziale Wschodnim Uniwersytetu Leningradzkiego, specjalizując się w historii Chin. Po studiach uniwersyteckich dostał się na aspiranturę w Oddziale Leningradzkim In­ stytutu Etnografii AN ZSRR i stamtąd został wysłany w roku 1957 na staż do Chińskiej 2 Dziękuję prof. W.A. Popowowi i redakcji „Etnografićeskogo obozrenija” za udostępnienie ne­ krologów: przeznaczonego dla „Etnografićeskogo obozrenija”, napisanego przez A.A. Baburkina, D.W. Iwanowa, W.A. Popowa i D.A. Samsonowa oraz przygotowanego dla czasopisma „Vostok” - pió­ ra J.W. Riewunenkowej i J.W. Iwanowej. �In memoriam 521 Republiki Ludowej. Przebywał w Chinach do roku 1961, kolejno w Uniwersytecie Pekińskim i w Centralnym Instytucie Narodowości w Pekinie. Powrócił stamtąd ze znajomością języka chińskiego i tybetańskiego oraz historii i kultury Hanów oraz mniejszości narodowych i etnicznych w Chinach, a także na terytoriach sąsiednich podlegających wpływom kulturowym Chin. Wiedzę tę wykorzystał, przygotowując w roku 1967 pod kierunkiem N.N. Czeboksarowa, którego uznawał za swojego mi­ strza, pracę kandydacką, Bui. Zarys historyczno-etnograficzny, dotyczącą narodowo­ ści z południowych Chin. W latach 1975-2002 pracował na stanowisku kierownika Działu Etnografii Wschodniej i Południowo-Wschodniej Azji, przemianowanego na Dział Krajów Wschodu, w Leningradzkim Oddziale Instytutu Etnografii i An­ tropologii AN ZSRR. Oddział w roku 1992 stał się znów samodzielnym Muzeum Antropologii i Etnologii (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Powierzono także A.M. Rieszetowowi funkcję sekretarza naukowego Oddziału Leningradzkiego Instytutu Etnografii AN ZSRR (1969-1976) oraz niezwykle ważną, w sytuacji kiedy na całym terytorium ZSRR tylko dwa ośrodki naukowe miały uprawnienia do nadawania stopni naukowych ze specjalności etnografia, funkcję sekretarza nauko­ wego tak zwanej Rady ds. Dysertacji, którą pełnił w latach 1969-2001. Organizował i uczestniczył w wielu ekspedycjach naukowych na Dalekim Wschodzie, Syberii i w Mongolii. Prace naukowe A.M. Rieszetowa koncentrowały się na problematyce etniczno-kulturowej Chin oraz obszarów, na których prowadził badania terenowe. Był mię­ dzy innymi autorem kilku rozdziałów w tomie Ludy Azji wschodniej (1965) z serii „Ludy świata”. Od końca lat 70. XX wieku coraz większą uwagę kierował ku historii etnologii w Rosji i w ZSRR. Dokonania uczonych prezentował w kontekście ich osobowości, warunków pracy i życia, przywracając w ten sposób historii etnologii rosyjskiej jej wymiar osobowy. Stał się cenionym biografistą, autorem dziesiątków biogramów uczonych opublikowanych w wielu słownikach i encyklopediach rosyj­ skich i zagranicznych. Do końca życia pracował nad przygotowaniem „Słownika bio-bibliograficznego antropologów i etnologów Rosji XX wieku”. Jego wielką za­ sługą było podjęcie badań nad uczonymi represjonowanymi w okresie stalinowskim i wykreślonymi, przez cenzurę polityczną, z oficjalnej historii nauki. Uznany został za założyciela i główną siłę sprawczą tego nowego w etnologicznej historiografii rosyjskiej kierunku, który otrzymał nazwę studiów nad „represjonowaną etnografią”. Przywracał także pamięć o rosyjskich etnologach-emigrantach; wiele artykułów po­ święcił między innymi S.M. Szirokogorowi. Docenione zostały wysiłki A.M. Rieszetowa, podejmowane zwłaszcza na rzecz integracji środowiska etnologów rosyjskich. Swoimi badaniami z zakresu historii etnologii rosyjskiej wskazał na ciągłość w dziejach tej dyscypliny; dbał o to, aby nie zanikła więź między tworzącymi ją różnymi pokoleniami uczonych. W tym celu napisał dziesiątki nekrologów upamiętniających dokonania odchodzących badaczy. Uczestniczył w działaniach mających na celu utrzymanie więzi i kontaktów w ra­ mach etnologii rosyjskiej, obecnie zdecentralizowanej, przyjmującej różne orienta­ cje teoretyczne i podlegającej konkurencji nowo ukształtowanych dyscyplin, między �522 In memoriam innymi tak popularnej na terenach dawnego ZSRR kulturologii. Był współzałoży­ cielem i przez wiele lat członkiem prezydium Asocjacji Antropologów i Etnologów Rosji oraz członkiem rad redakcyjnych ważnych czasopism, między innymi „Etnograficeskogo obozrenija” i „Kur’era Petrovskoj Kunstkamery”. Wieloletnia działal­ ność i zasługi A.M. Rieszetowa zostały uczczone wydaniem jubileuszowej księgi Problemy obscej i regionaPnoj etnografii. K 75-letu A.M. Resetova, Sankt-Peterburg 2007, z cennym „Słowem wstępnym” i bibliografią Jubilata. Z Aleksandrem M. Rieszetowem spotkałem się w Krakowie na III Międzynaro­ dowej Konferencji poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu i jego dziedzictwu na­ ukowemu (29.08-2.09.1999 roku). Zbliżyło nas zainteresowanie historią etnologii. Rozpoczęliśmy współpracę, która zaowocowała opracowaniem i wydaniem kore­ spondencji Dmitrija K. Zielenina z Kazimierzem Moszyńskim i Adamem Fischerem ze zbiorów Petersburskiej Filii Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk i Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Przygotowa­ niu artykułów oraz biogramu Walentyna A. Moszkowa do drugiego tomu słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (2007) towarzyszyła korespondencyjna wymia­ na informacji. Drugie i ostatnie moje spotkanie z A.M. Rieszetowem miało miejsce w Petersburgu, w maju 2008 roku. Nie wychodził już wówczas, z powodu choroby, z mieszkania, pomagał jednak w moich pracach archiwalnych. Przekazał informa­ cję o korespondencji Marii Antoniny Czaplickiej z Lwem Sztembergiem, dzwonił do zaprzyjaźnionych pań w Archiwum z prośbą, aby pomogły mi w moich poszu­ kiwaniach. Odwiedziłem go 25 maja. Mieszkał samotnie, nie założył rodziny, żył z głodowej emerytury otoczony opieką przyjaciół. Jednopokojowe mieszkanie było wypełnione do ostatniego skrawka książkami i teczkami z materiałami. Zajmowały półki wokół ścian pokoju, leżały na stole, krzesłach, podłodze, pozostawiając miejsce tylko dla polowego łóżka i wąskiego przejścia. Wlewały się do korytarzyka i kuchni, zapełniały stół kuchenny z wolnym jedynie jego brzegiem. Opowiadał o dzieciństwie i młodości w obwodzie rostowskim, trudnych relacjach z kozakami w okresie okupa­ cji niemieckiej, czuł się „jużnikiem” - Rosjaninem z południa Rosji. Był pochłonięty sprawami etnologii w Rosji oraz w Muzeum Antropologii i Etnografii i wykonywa­ nymi pracami. Relacjonował trudności w gromadzeniu, poprzez ankiety, materiałów do przygotowywanego słownika antropologów i etnologów Rosji. Pragnął opraco­ wać listy M.A. Czaplickiej do L.J. Sztemberga, namawiał mnie do poszukiwania listówM.A. Czaplicki ej do W.I. Jochelsona,októrychsądził, że znajduj ąsię w archiwum Instytutu Orientalistycznego RAN w Petersburgu. Żywo zainteresował się pierwszym użyciem w publikacj achrosyj skich, spośród znanych, terminu „etnografia”, odnalezio­ nym przeze mnie w „Nastavleniach dla sostavlenia v gimnaziach... zapisok po raźnym naukam” z roku 1812, do którego dotarłem dzięki ich przetłumaczeniu i opublikowa­ niu w „Dzienniku Wileńskim” w roku 1816. Był dumny z wydanej na jego cześć księgi jubileuszowej. Aleksander Michajłowicz Rieszetow pozostanie w mojej pamięci jako człowiek bez reszty oddany nauce, życzliwy i pomocny. Zbigniew Jasiewicz �In memoriam 523 PRACE A.M. RIESZETOWA OPUBLIKOWANE W WYDAWNICTWACH POLSKICH: 2001a D.A. Klemenc i ego svazi s polskim i etnografami, w: Bronislaw Piłsudski andFutabatei Shimei - an Excellent Charter in the History o f Polish-Japa­ nese Relations, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań”, Monograph 2001b Suplement 7, red. A.E Majewicz, T. Wicherkiewicz, Poznań, s. 401-411. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego 2003a z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Ro­ syjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Lud” 85, s. 277-288. Novye nahodki p is ’em B. Pilsudskogo v Sankt-Peterburgskih arhivah, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 243-247. 2003b 2003c 2003d 2004 2007 O p is ’mah V.A. Moskova k akademiku V.V. Radlovu: V.A. Moskov kak ucenyj; P is’ma V. A. Moskova, „Rocznik Orientabstyczny” 55: 1, s. 5-44. (wstęp i komentarze), Bronislav Pilsudskij. P is’ma L ’vu Akovlevicu Sternbergu (1903 i 1905 g g j; Vasil’u Vasil’evicu Radlovu (1905 g.); Dmitriu Alekandrovicu Klemencu (1908 g.); Karlu Germanovicu Zalemanu (1909 g.), „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 249-259. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Nau­ kowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia Polska” 47: 1-2, s. 31-47. (wspólnie z W.M. Łatyszewem), Korespondencja Władysława Kotwiczą i Lwa Szternberga (1924-1925), „Przegląd Wschodni” 9: 1 (33), s. 185-193. Walentyn Aleksandrowicz Moszkow. Rosyjski wojskowy, etnograf i folk­ lorysta amator, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław-Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 219-221. HALINA SAMPŁAWSKA (1926-2009) Halina Sampławska urodziła się w 1926 roku w Tucholi na Pomorzu. W latach 1957­ -1963 studiowała germanistykę i etnografię na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W roku 1963 obroniła pracę magisterską napisaną pod kierunkiem prof. dr. Józefa Burszty „Magia w obrzędowości weselnej ludu polskiego na tle porów­ nawczym”. W tym samym roku podjęła pracę w Muzeum w Kwidzynie. Znaczący dorobek Haliny Sampławskiej to ponad trzydzieści lat pracy merytorycz­ nej w Dziale Etnografii kwidzyńskiego muzeum oraz szesnaście lat (1978-1994) pełnie­ nia obowiązków kierownika tego muzeum - kuratora oddziału Muzeum Zamkowego �524 In memoriam w Malborku. Halina Sampławska była członkiniąPolskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego od roku 1964, a od roku 1971 - również Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Kwidzyńskiej. Ponadto pełniła funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków, od roku 1966. Dział Etnografii Muzeum w Kwidzynie zawdzięcza Halinie Sampławskiej upo­ rządkowanie i opracowanie pełnego katalogu naukowego zbiorów (1200 obiektów) oraz uzupełnienie i prowadzenie od roku 1970 księgi inwentarzowej muzealiów et­ nograficznych. W okresie swej działalności wzbogaciła Dział Etnograficzny Muzeum o 750 eksponatów z zakresu sztuki i kultury materialnej. Dzięki jej pracy powstały nowe kolekcje z zakresu współczesnej rzeźby i haftu. Halina Sampławska zorganizowała w oparciu o własny scenariusz stałą ekspozy­ cję etnograficzną zatytułowaną „Sztuka i kultura ludowa Dolnego Powiśla”. Zorga­ nizowała ponad 30 wystaw muzealnych, w tym 27 etnograficznych i trzy historycz­ ne, do których opracowała scenariusze. Ponadto prowadziła muzealny Dział Historii Walki o Polskość Powiśla, który wzbogaciła o wiele zabytków, opiekowała się rów­ nież Działem Archeologii. Ogromna jej praca w dziedzinie popularyzacji wiedzy etnograficznej to kilkaset prelekcji dla szkół oraz wykładów otwartych w muzeum, audycji radiowych, artykułów popularnonaukowych, a także naukowych. Współpra­ cowała z licznymi instytucjami oświatowymi i kulturalnymi regionu oraz ośrodkami akademickimi, służąc pomocą merytoryczną. Przez wiele lat była też doskonałym przewodnikiem po muzeum (ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów etnograficz­ nych) oraz po Katedrze w Kwidzynie. Biegle władała językiem niemieckim. Obok stałych penetracji terenu w celu pozyskania eksponatów etnograficznych dla Muzeum, w latach 1969-1989 Halina Sampławska prowadziła badania nad kulturą ludową Powiśla. Cykl badań dotyczących roku obrzędowego realizowała we wsiach Tychnowy, Jeżewo i Dubiel w powiecie kwidzyńskim, a badania nad pieśnią ludową w gminie Janowo w tym samym powiecie. Początkowo zebrany materiał miał posłużyć do napisania pracy doktorskiej, jednak nie został opracowany ani opublikowany. Inne badania, z zakresu kultury duchowej (pieśni) oraz lecznictwa ludowego, prowadziła Sampławska w nadwiślańskich wsiach Janowo, Klamrowo Małe i Pólko. Innym obszarem działań Haliny Sampławskiej była opieka nad lokalnymi twór­ cami ludowymi, promocja ich prac, koordynacja udziału w różnego rodzaju konkur­ sach i praca jako członka jury. Jej konsultacje pomogły w odtworzeniu lokalnego haftu i ludowego stroju powiślańskiego dla potrzeb Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” w Kwidzynie. Studenci etnografii (głównie z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu), odbywający w kwidzyńskim muzeum praktyki studenckie, zawdzięczają Hali­ nie Sampławskiej opiekę naukową, pomoc i konsultacje, również przy pisaniu prac magisterskich. W roku 1995 mgr Halina Sampławska przeszła na emeryturę. Nadal pozostawała w kontakcie z Muzeum w Kwidzynie, dzieląc się swą wiedzą i wielkim doświadcze­ niem. Zmarła 9 listopada 2009 roku w wieku 83 lat. Sylwia Tatara � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22732dd07c849506c2c85f8d1dc586c6.pdf 8ad074c2492d240ba418afc92eb74257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6185 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5770 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.473-514 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 VI. KRONIKA 86. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO, TORUŃ, 24 W RZEŚN IA 2010 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Collegium Maius Uniwer­ sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Porządek obrad objął dwadzieścia punktów. Przybyłych powitała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska, która usprawied­ liwiła nieobecność prezesa, prof. Michała Buchowskiego. Zaproponowała na prze­ wodniczącą obrad prof. Grażynę Ewę Karpińską (wiceprezesa PTL), a na sekretarza dr. Jerzego Adamczewskiego (sekretarza generalnego). Zebrani w głosowaniu jaw ­ nym jednogłośnie opowiedzieli się za przedstawionymi kandydaturami. Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć zmarłych członków PTL: Bartosza Toma­ szewskiego (O/Wrocław), Jana Mirosława Kasjana (O/Toruń), Haliny Sampławskiej (O/Gdańsk), Konstantego Ostrowskiego (O/Śląski), Ireny Bajerowej i Klemensa Krzysztofowicza (O/Kraków) oraz Jadwigi Śląskiej (O/Mszana Dolna). Następnie prowadząca obrady odczytała w imieniu prezesa, prof. Buchowskiego, podziękowania i wręczyła okolicznościowy dyplom dr. Michałowi Mokrzanowi, pre­ zesowi Oddziału PTL we Wrocławiu, organizatorowi ubiegłorocznego 85. WZD PTL i sesji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Odczytała również list prof. Zbigniewa Jasiewicza, w którym żałując, iż nie może uczestniczyć w WZD, życzył wszystkim udanych obrad. Dalej głos zabrali zaproszeni goście: doc. Hana Hloskova - Narodopisna Spoloćnosf Slovenska (Bratysława) i dr Miroslav Valka - Ceska narodopisna spolecnost (Brno), którzy podziękowali za zaproszenie do uczestnictwa w WZD i krótko scha­ rakteryzowali swoje towarzystwa. Przystąpiono do wyboru: Komisji Mandatowej, do której zgłoszono Elżbietę Ja­ w orską- O/Warszawa i Annę Spiss - O/Kraków; Komisji Skrutacyjnej - zgłoszono Damiana Kasprzyka - O/Łódź i Krystynę Reinfuss - O/Kraków oraz Komisji Wnio­ skowej, gdzie zaproponowano Natalię Bloch - O/Poznań i Janinę Hajduk-Nijakows k ą - O/Opole. Składy komisji wybrano jednogłośnie. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Jej przewodnicząca, Elżbieta Jaworska, ogłosiła, że na sali znajduje się 32 delegatów spośród 46 uprawnionych do głosowania. Stwierdziła, iż Walne Zgromadzenie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. W kolejnym punkcie, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała wnioski Zarządu Głównego dotyczące zmian w statucie PTL. Zarząd Główny zaproponował zmianę �474 Kronika zapisu w paragrafie 50, pkt. 2 z: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgroma­ dzenie Delegatów jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obec­ nych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”, na: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgromadzenie Członków Oddziału jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obecnych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”. Zaproponowano ponadto zmianę numeracji paragrafów: po paragrafie 54, dotych­ czasowy paragraf 56 (brak paragrafu 55) przyjmuje nr 55, a kolejne ulegają auto­ matycznemu przenumerowaniu. Wnioskowano także o ujednolicenie zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wszystkie słowa pisane z dużej litery) w para­ grafach 48, 50, 51. Wiceprezes Małgorzata Michalska zreferowała sprawę zgłoszonych zmian w statucie. Przy tłumaczeniu przez tłumacza przysięgłego (specjalista od tekstów prawniczych) na język angielski treści statutu, wyszły na jaw uchybienia: pomyłka w numeracji paragrafów - po paragrafie 54 był paragraf 56, niekonsekwentny zapis „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wyraz „członków” pisany raz z dużej, raz z małej litery) oraz błędne sformułowanie wymagające przegłosowania zmiany tekstu przez Walne Zgromadzenie Delegatów. Zamiast sformułowania w paragrafie 50, pkt 2 „Walne Zgromadzenie Delegatów” powinno być „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”. Pkt 2. nie był zgodny z pkt. 1. - wzajemnie się wykluczały. Wobec braku uwag i dyskusji w sprawie proponowanych zmian, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała treść Uchwały nr 1, dotyczącej zmiany numeracji paragra­ fów. Prowadząca obrady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu jednogłoś­ nie przyjęto Uchwałę nr 1. Następnie przedstawiła treść Uchwały nr 2, dotyczącej ujednolicenia zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”, a prowadząca ob­ rady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 2. Kolejno odczytała treść Uchwały nr 3, dotyczącej nowego brzmienia paragrafu 50, pkt 2. statutu PTL; delegaci w jawnym głosowaniu przyjęli ją jedno­ głośnie. Na koniec tej części obrad odczytała treść Uchwały nr 4, dotyczącą przyję­ cia statutu w jednolitym brzmieniu. Przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 4. Następnie poinformowano zebranych, że protokół z 85. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” (93: 2009, s. 329-333). Odczytano sprawozdania: sekretarz generalny, Jerzy Adamczewski - skrót spra­ wozdania z działalności Zarządu Głównego (pełna wersja dostępna na stronie inter­ netowej PTL); skarbnik, Anna Weronika Brzezińska - skrót sprawozdania finanso­ wego (znajduje się na stronie internetowej PTL, a pełna wersja dostępna w biurze ZG PTL); w zastępstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej - kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, skrót sprawozdania - Jerzy Adamczewski (pełna wersja na stronie internetowej PTL) oraz Głównej Komisji Rewizyjnej - jej przewodnicząca, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. GKR nie �Kronika 475 stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności Zarządu Głównego. Postawiła wniosek o wykonanie inwentaryzacji magazynu. Sprawozdanie GKR jest dostępne w biurze ZG PTL. Przewodnicząca obrad zapytała, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedsta­ wionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Prezesi oddziałów terenowych (Bielsko-Biała, Ciechanów, Mszana Dolna, Kra­ ków, Opole, Poznań, Toruń, Wrocław, Zamość) odczytali sprawozdania z działalno­ ści za ostatni rok. W dalszej części, przewodnicząca Komisji Wnioskowej, Janina Hajduk-Nijakow­ ska, przedstawiła wniosek Zarządu Głównego dotyczący minimalnej składki człon­ kowskiej na rok 2011. ZG wnioskował, aby jej wysokość wyniosła 30 zł. Po krótkiej dyskusji, w której głos zabrali: Teresa Smolińska, Irena Kotowicz-Borowy, Hubert Czachowski i Paulina Suchecka, przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie nad wnioskiem. W jawnym głosowaniu oddano następującą liczbę głosów: za wnioskiem - 25 głosów, głosów wstrzymujących - 3, głosów przeciwnych - 4. W Uchwale nr 5 wniosek ZG został przyjęty. Janina Hajduk-Nij akowska zgłosiła Opole jako miejsce 87. Walnego Zgromadze­ nia Delegatów PTL. Temat i sekretarz konferencji miał zostać wskazany do 10 paź­ dziernika 2010 roku. Na zakończenie obrad wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła dwa ko­ munikaty: 23 i 24 sierpnia 2010 roku odbyło się kolejne spotkanie World Council of Anthro­ pological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), którego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem jako (przynajmniej dotąd) jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przed­ stawicieli organizacji z całego świata, od Japonii po Brazylię. PTL i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował pre­ zes Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią kraj owych i międzynarodowych stowarzyszeń, ma na celu koordy­ nowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorodności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopolityczną dyscyplinę. WCCA ma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest aktualnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL, prezes Michał Buchowski. W drugim komunikacie wiceprezes poinformowała o wiadomości mailowej od Pani Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowe­ go, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja pozarzą­ dowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie ds. niematerialnego dzie­ dzictwa kulturowego. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie Komitet podczas posiedzenia, które odbędzie się w Nairobi w listopadzie 2010 roku. Wiceprezes pod­ kreśliła, że oba wyróżnienia są dużym sukcesem Towarzystwa. �Kronika 476 Przewodnicząca obrad, wiceprezes Grażyna E. Karpińska, dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosiła koniec 86. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. sekretarz obrad Jerzy Adamczewski przewodnicząca obrad Grażyna Ewa Karpińska SPRAW OZDANIE Z DZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2009 DO SIERPNIA 2010 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 18 września 2009 roku we Wrocławiu odbyło się 85. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Protokół z 85. WZD został opublikowany w „Ludzie” 93: 2009, s. 329­ -333. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium ZG i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działa w następującym składzie: prezes -prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski; skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzą: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jaworska, �Kronika A li a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Małgorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym są zatrudnione następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpowia­ da merytorycznie za bibliotekę i archiwum oraz sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora na A etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego; 4. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1.10.2009 roku przebywa na pięcioletnim urlopie bezpłatnym w PTL. W związku z umową z Uniwersytetem Wrocławskim, etatowo umocowana w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego dalej świadczy pra­ cę na rzecz Biblioteki PTL. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swojąnowąstronę intemetowąhttp:// www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego, dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej, z wykorzystaniem nowoczesnych technolo­ gii, PTL uzyskało w 2009 roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu Ustalono minimalną roczną składkę członkowską na rok 2010 w wysokości 20 zł. Działalność Zarządu Głównego W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach: 20.01.2010 i 1.06.2010 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na styczniowym posiedzeniu omawiano kilka ważnych zagad­ nień. Mówiono o sytuacji Biblioteki Naukowej im. Jana Czekanowskiego PTL. Od 1 października 2009 roku weszła w życie na okres pięciu lat umowa z Uniwersytetem Wrocławskim o użyczeniu zbiorów bibliotecznych. Zasady funkcjonowania Biblio­ teki praktycznie nie uległy zmianie. UWr zobowiązał się ponosić niezbędne koszty jej utrzymania oraz przeprowadzić skontrum zbiorów. Od 1.10.2009 roku mgr Alek­ sandra Michałowska, dotychczasowy pracownik biblioteki PTL, została pracowni­ kiem UWr z dotychczasowym zakresem obowiązków. Jednocześnie na czas trwania umowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, pozostaje w PTL na urlopie bez­ płatnym. Działalność biblioteki jest prowadzona w dotychczasowym lokalu. Umowa użyczenia wiązała się z koniecznościąwykonania skontrum, łącznie z wyceną, po raz �478 Kronika pierwszy od 1945 roku. Od 7.10.2009 do 27.04.2010 roku komisja powołana przez dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu przeprowadziła skontrum za po­ mocą spisu z natury (druki zwarte) i inwentarza (druki ciągłe). Skontrum objęło dru­ ki zwarte oraz druki ciągłe. Wykazano braki względne, których powstanie, zgodnie z pisemną sugestią dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, należy wyjaśnić i podjąć działania w kierunku odzyskania brakujących książek i czasopism. Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie informacyjnym w zespole Bibliotek Zakładowych UWr, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. Oprócz umowy użyczenia z 1.10.2009 roku zawarto porozumienie, na mocy któ­ rego UWr zwolnił PTL z opłat najmu pomieszczenia biurowego używanego przez Towarzystwo do realizacji zadań statutowych. Natomiast PTL zobowiązał się po­ krywać do 10. dnia każdego miesiąca koszty bieżącej eksploatacji pomieszczenia biurowego proporcjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosun­ ku do całości zajmowanego lokalu. Jednak od lutego, zgodnie z ustawą o finansach publicznych, PTL jako zewnętrzny podmiot prawny musi opłacać również czynsz. Ostatecznie 5.02.2010 roku podpisano nową umowę (na czas nieokreślony) dotyczą­ cą wynajmu pomieszczenia biurowego, będącą uzupełnieniem poprzednich doku­ mentów, w wyniku której do wcześniej ustalonych kosztów eksploatacji dołączono koszty czynszu. Sprawa Statutu PTL - na 85. WZD we Wrocławiu jednogłośnie przegłosowano jednolity tekst nowego statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w listo­ padzie 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut PTL. Jednakże w trakcie tłumaczenia tekstu na język angielski przez tłumacza przysięgłego zostały wykazane dwa uchy­ bienia, których nie zauważył sąd, a które dotyczą dwóch paragrafów: błędna nume­ racja dwóch kolejnych paragrafów oraz błędne sformułowanie. W związku z tym na tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów konieczne jest ponowne głosowa­ nie nad wprowadzeniem niezbędnej poprawki do statutu. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2009 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2010. Wszystkie koszty dotyczące zadań zleconych przez Ministerstwo Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego zaksięgowano i wypłacono w 2009 roku. Przychody finansowe pozyskane z rachunku bankowego pokryły koszty związane z obsługą rachunku bankowego. Po podsumowaniu aktywów i pasywów w księgach rachunkowych za rok 2009 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 9.876,10 zł. Oznacza to, że Zarząd Główny PTL posiadał płynność finansową na działalność w roku 2010. Sporządzony został za rok 2009 bilans oraz rachunek zysków i strat, które wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans jed­ nogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG został złożony wraz ze stosow­ �Kronika 479 nymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2010 roku. Dane finansowe zawierają następujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2009 roku wyniosły 357.155,37 zł, w tym najważniejsze pozycje to: dochód ze sprzedaży wydawnictw - 40.020,75 zł oraz różne dotacje - 299.794,37 zł, z których największa to - 237.613,00 zł z Mini­ sterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2009 roku -357.894,75 zł; 3. Przychody w 1. półroczu 2010 roku to przede wszystkim dotacje w wysokości 205.494,00 zł, w tym 202.994,00 zł z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw - 19.478,15 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2010 roku wyniosły 86.284,81 zł. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co sta­ nowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało obniżone do­ finansowanie wymiany wydawnictw. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty. Kulturowe wymiary podróżowania” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok dla bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography of the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych - 16.000,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagra­ nicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 1 czerwca 2010 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych se­ �480 Kronika rii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2009. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki - w na­ wiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Periodyki: „Lud” 93:2009 (20.800,00); „Literatura Ludowa” 53: 2009 (24.000,00); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspólno­ ta - pamięć - narracja. Studium antropologiczne (7.200,00). B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (6.000,00); „Archiwum Etnograficzne” 49: Rastislava Stolicna, Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki (red.), Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne (9.600,00); „Prace Etnologiczne” 20: Lucj an Buchalik, Niewolnicy kobiet, czylipokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej (6.600,00); „Prace Etnologiczne” 21: Veronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej (10.200,00); „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachetta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej (9.600,00). W roku ubiegłym poza dotacją z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydano dodatkowo pięć publikacji w różnych seriach wydawniczych: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 8: Anna Drożdż, Zwyczaje i obrządy weselne, cz. 3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrządu we­ selnego (drugapołowaXIXwieku iXXwiek)', „Prace i Materiały Etnograficzne” 36: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian', „Biblioteka Zesłańca” 22: Wiesław Krawczyński, Przez tundrą i tajgą po sowie­ ckich łagrach', „Biblioteka Zesłańca” 23: Halina Kierska, Kędy kazachski step', „Dziedzictwo Kulturowe” 4: Ludowe tradycje - dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego. Publikacje te zostały wydane dzięki wsparciu instytucji kultury, władz samorzą­ dowych i osób prywatnych. W 2010 roku otrzymano decyzję nr 558/DWB/P/2010 z 19 lutego 2010 roku z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wy­ sokości 97.000,00 zł na następujące pozycje wydawnicze: Rocznik „Lud” 94: 2010 - 25.200,00; Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 54: 2010 - 24.000,00; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49: Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00; �Kronika 481 „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9, cz. 1: Zwyczaje, obrządy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00; „Archiwum Etnograficzne” 50: praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 - 11.250,00; „Archiwum Etnograficzne” 51: Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8: Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00; „Prace Etnologiczne” 22: Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00; „Prace Etnologiczne” 23: praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00. W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2011: „Lud” 95; „Literatura Ludowa” 55; „Archiwum Etnograficzne” : 1. praca Alicji Małety o tragarzach (ozdobna bel­ ka w budownictwie drewnianym biegnąca wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go). Na recenzentów zaproponowano dr. hab. Jerzego Czajkowskiego i dr. hab. Jana Swięcha; 2. publikacja zawierająca referaty z konferencji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, która to­ warzyszyła 85. WZD we Wrocławiu. Na recenzentów zaproponowano prof. Zbignie­ wa Jasiewicza i prof. Ryszarda Kantora; „Biblioteka Popularnonaukowa” : praca zbiorowa Tubylcy własnego świata. Ku etnografii zbliżenia. Na recenzentów zaproponowano prof. Czesława Robotyckiego, prof. Piotra Kowalskiego i prof. Wojciecha J. Bursztę; „Biblioteka Zesłańca” : 1. Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłańcy 1863 roku. Sąjuż dwie recenzje prof. Wiktorii Śliwowskiej i prof. Wiesława Cabana; 2. siostra Teresa Antonietta Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi. Miniatury z życia abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Na recenzentów wybrano prof. Zbigniewa Wójcika i prof. Krystyna Matwijowskiego; „Biblioteka Literatury Ludowej”: Janina Hajduk-Nijakowska, Teresa Smolińska (red.), Folklorystyka w badaniach kultury współczesnej. Recenzję przygotuje prof. Roch Sulima i prof. Maria Jakitowicz; „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski. Recenzję mają przygotować dr Barbara Pabian i dr Krystyna Hermanowicz-Nowak; „Dziedzictwo Kulturowe”: Monika Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzy­ skiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne. Recenzenci: dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska i prof. Zygmunt Kłodnicki; „Prace Etnologiczne” lub „Biblioteka Literatury Ludowej” : Mateusz Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci... Kulturowy obraz gruźlicy. Proponowani recenzenci: prof. Marek Piechota, prof. Jolanta Ługowska lub prof. Bożena Płonka-Syroka; „Prace Etnologiczne” : Rafał Beszterda, Bracia Morawscy w Himalajach. Na recenzentów zaproponowano: prof. Sławoja Szynkiewicza, dr. hab. Jacka Pawlika, �482 Kronika dr. hab. Wojciecha Bębna, prof. Henryka Zimonia. Ostatecznie recenzentami zostali prof. Marek Mejor i prof. Zbigniew Jasiewicz. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: Anna Nadolska-Styczyńska, Ewa Karpińska (red.), Wokół społeczności wiejskiej. Etnografia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej - kontynuacje i inspiracje. Recenzje przygotują prof. Anna Szyfer i dr hab. Anna Malewska- Szałygin. Dr Małgorzata Michalska we współpracy z prof. Teresą Smolińską i prof. Ewą Karpińską przygotowała dokument „Ogólne wytyczne do wszystkich czasopism i se­ rii”, który został przez ZG PTL przyjęty i zaakceptowany. Został on przesłany do wszystkich redakcji do obowiązkowego stosowania. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę, pod nadzorem merytorycznym Pauliny Suchockiej, prowadzi pani mgr Aleksandra Michałowska. Biblioteka jest czynna codziennie od 9.00 w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umoż­ liwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmonogram znajduje się na stronie interne­ towej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Bibliote­ ki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. W roku 2009 wypożyczono na zewnątrz 471 książek, a w czytelni udostępniono 1020 książek i 714 czasopism. W ramach wymiany między bibliotekami wypożyczo­ no 18 książek i 2 czasopisma. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, komputeryzacja, wymiana wydawnictw) otrzymaliśmy w 2009 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 80.213,00 zł. W roku 2009 biblioteka wzbogaciła się o 430 woluminów. Zakupiono 125 wolu­ minów druków zwartych i 19 czasopism. Pozyskano również 52 dary oraz 24 wolu­ miny własnych wydawnictw. Z wymiany zagranicznej pochodziło 150 woluminów od instytucji zagranicznych (zwarte i czasopism) i 59 woluminów z wymiany krajowej. W zamian wysłano 343 woluminy za granicę i 99 woluminów do instytucji krajowych. 31.12.2009 roku zbiory liczyły łącznie 43.628 woluminów, w tym 21.852 woluminów dzieł zwartych, 20.265 woluminów czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficz­ nych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2009 roku wynosiła 293.653,46 zł. Na rok 2010 działalność Biblioteki Naukowej została dofinansowana przez MNiSW w wysokości 61.294,00 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2010 roku wartość zbiorów wynosiła 297.590,51 zł, stan posiadania zwiększył się o kolejne 230 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 44 woluminów (14 zwartych i 30 czasopism), z wymiany krajowej 17 czasopism, dary to 29 woluminów; wydaw­ nictwa własne stanowiły 4 woluminy. Stan ilościowy biblioteki wynosił na koniec sierpnia 2010 roku 43.361 woluminów. �Kronika 483 W roku bieżącym w czytelni skorzystano z 1093 książek i 440 czasopism, wy­ pożyczono na zewnątrz 149 książek i 5 czasopism, w ramach wypożyczeń między bibliotekami - 10 książek i 2 czasopisma. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dawczych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi ze 121 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towa­ rzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalo­ gu Zagranicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna doku­ mentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewiden­ cjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac była prowadzona pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Przygotowa­ no do oprawy czasopisma etnograficzne z przełomu XIX i XX wieku. Poddano kon­ serwacji i oprawiono 63 tomy, 81 woluminów. W okresie sprawozdawczym 2009 roku w zakresie komputeryzacji sporządzono zapis publikacji zagranicznych, które otrzymaliśmy w latach 1996-1999, 2008. Wprowadzono do komputerowego kata­ logu dzieła zwarte pozyskane w latach 1996-1999. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ �484 Kronika go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2009 dofinansowanie w wysokości 7.400,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz o dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisy­ wane i oprawiane w teki. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocław­ skiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy (m.in. z Ukrainy, Czech, Rosji). Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, m.in. słownika Et­ nografowie i ludoznawcy polscy oraz książek z serii „Biblioteka Zesłańca”. Groma­ dzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycz­ nego przygotowania wystaw muzealnych. Zakupiono specjalistyczne, wzmocnione teki kartonowe z tektury bezkwasowej o określonych wymiarach w celu ochrony najstarszych i najcenniejszych zbiorów. Konserwacją (m.in. odkwaszanie, prasowanie, uzupełnianie ubytków) objęto zespół archiwaliów pochodzących z wyprawy do wschodniej Syberii (kraj Goldów i Oroczonów) prof. S. Poniatowskiego. W obecnym stanie materiały te mogą już być udostępniane badaczom. W roku 2009 do archiwum wpłynęły 23 zamówienia na 328 tek, a w roku bieżącym dwa zamówienia na 15 tek. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowanie na rok 2010 wynosi 5.000,00 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym zostały zarejestrowane dwa nowe oddziały Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego: w Białymstoku (prezes - dr Artur Gaweł) oraz w Cieszynie (prezes - prof. Zygmunt Kłodnicki). Obecnie funkcjonuje 18 oddzia­ łów. Przyjęto 60 nowych członków: Oddział Toruń - 4, Oddział Wrocław - 5, Od­ dział Kraków - 8, Oddział Lublin - 4, Oddział Bielsko-Biała - 1, Oddział Śląski - 2, Oddział Cieszyn 11. Oddział Gdańsk - 1, Oddział Północno-Mazowiecki 12, Oddział Łódź - 1, Oddział Białystok 11. Na posiedzeniu ZG jednogłośnie zatwierdzono nową deklarację członkowską Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 485 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSK IEJ A K A D EM II N A U K , PO ZNA Ń, 18 M AJA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. Otworzył je i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Ko­ mitetu - prof. Aleksander Posem-Zieliński. Zebranie poświęcono pięciu zespołom zagadnień: przedstawieniu komunikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyj­ nych, sprawom interwencyjnym związanym z naukami etnologicznymi, prezentacji tomu wydanego na Kongres IUAES, zapoznaniu się z dorobkiem i pracami Instytutu im. Oskara Kolberga. Ostatnim punktem programu były wolne głosy i wnioski. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o organizo­ wanej przez KNE konferencji „Antropologia polityki i polityka w antropologii” oraz o najnowszych wydawnictwach etnologicznych. Mówił również o zakończeniu prac Państwowej Komisji Akredytacyjnej w placówkach kształcenia etnologicznego oraz 0 odbytych i planowanych habilitacjach. Przekazał także wiadomość o wyborze człon­ ka KNE, prof. Michała Buchowskiego, na prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) oraz o akceptacji przez Wydział I PAN wniosku Komitetu w sprawie wyboru prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodni­ czącego KNE. Następnie zwrócono uwagę na odbyte oraz planowane konferencje na­ ukowe (w kraju i za granicą) oraz inne inicjatywy środowiska etnologicznego. W toku dalszych obrad zajmowano się bieżącymi sprawami organizacyjnymi KNE. Na wniosek prof. Doroty Simonides poruszono kwestię zapraszania na po­ siedzenia Komitetu reprezentantów ośrodków etnologicznych nie mających swych przedstawicieli w Komitecie. Podjęto jednogłośnie decyzję o zapraszaniu przedsta­ wicieli ośrodków z Opola i Szczecina. Następnie dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, redaktor naczelna „Ludu”, przekazała informację o dotacji (20.800 zł) dla czasopis­ ma na rok 2009 oraz o tym, że następny tom, w roku 2010, będzie zawierał część tematyczną, poświęconą globalizacji. Prof. Aleksander Posem-Zieliński zapoznał zebranych z kolejnym projektem logo Komitetu. Przewodniczący oraz prof. Miro­ sława Drozd-Piasecka poruszyli kwestię grantów MNiSW; zwrócili uwagę na to, że w ostatnim konkursie etnolodzy nie złożyli wielu wniosków. Omówiono także listę rankingową czasopism etnologicznych: po sześć punktów otrzymują teksty za­ mieszczone w „Ludzie”, „Literaturze Ludowej”, „Sprawach Narodowościowych” 1 „Etnografii Polskiej”, a po cztery - w czasopiśmie „Ethnologia Polona”. W tym kontekście, przewodniczący odczytał memoriał przygotowany przez slawistów i ro­ zesłany do placówek humanistycznych w sprawie bieżącej sytuacji nauk humani­ stycznych z prośbą o akceptację i uzupełnienia. W dyskusji prof. Zbigniew Jasiewicz zaproponował podjęcie uchwały wspierającej memoriał; tezy w nim zawarte zyskały aprobatę członków Komitetu. W dalszej kolejności zebrani zapoznali się z uchwałą Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie rozwoju humanistyki polskiej, a także poparli propozycję Prezydium KNE skierowania do Wydziału I PAN wniosku o po­ wołanie nagrody im. Bronisława Malinowskiego z zakresu etnologii. �486 Kronika Przechodząc do spraw interwencyjnych, przewodniczący podziękował za od­ dźwięk na apel w sprawie wniosku dotyczącego zmiany nazwy dyscypliny. KNE dysponuje już kompletem dokumentów, w oparciu o które będzie można ponownie czynić starania. Ustalono, aby stosowny wniosek (przygotowany przez przewodni­ czącego) przedstawić na zebraniu plenarnym Wydziału I PAN, a dopiero potem Cen­ tralnej Komisji, Radzie Głównej i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego. Poddano również dyskusji materiały Fundacji „Perspektywy” dotyczące definicji etnografa i jego zawodowej sylwetki. Następnie prof. Lech Mróz zaprezentował książkę Exploring Home, Neighbou­ ring and Distant Cultures, przygotowaną na kongres International Union of Anthro­ pological and Ethnological Sciences w Chinach w 2009 roku. W kolejnej części zebrania dyrektor Instytutu im. O. Kolberga, mgr Jan Pałka, wprowadził zebranych w zagadnienia formalno-finansowe Instytutu, podkreślając, że jest on kontynuacją Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga przy Polskim Towa­ rzystwie Ludoznawczym. Instytut ten, aby móc kontynuować prace, musiał usamo­ dzielnić się w 1998 roku. Finanse na działalność wydawniczą, o które co roku trzeba zabiegać, pochodząz Ministerstwa Kultury i Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyż­ szego. Aktualny budżet roczny na całość potrzeb Instytutu wynosi około 300 tys. zł. Dotychczasowy dorobek placówki to wydanie 82 tomów dzieł Oskara Kolberga. Ze­ spół składa się z ośmiu osób (muzykologów, folklorystów, polonistów, etnologów), zatrudnionych na niepełnych etatach. Bieżące zadania polegają przede wszystkim na: 1. kontynuacji rozpoczętych prac i przygotowywaniu indeksów do dzieł Kolberga, 2. opracowywaniu edytorskim nagrań muzycznych ze zbiorów Sobieskich, 3. opra­ cowywaniu archiwum muzycznego zgromadzonego w Muzeum Archidiecezjalnym. W szczegółowe zagadnienia związane z bieżącymi pracami wprowadziła zebranych mgr Agata Skrukwa. W dyskusji podkreślano iście benedyktyński trud włożony przez pracowników w opracowanie tomów dzieł Kolberga. Zgromadzeni byli pełni podziwu i uznania dla dorobku zespołu, zwracano uwagę na dokumentacyjny walor tych wydawnictw, zasta­ nawiano się także nad projektowanym terminem zakończenia prac nad dziełami Kol­ berga. Mówiono też o ich percepcji i odbiorcach w całej Europie, a także w Bibliotece Kongresu USA, ale przede wszystkim w Polsce, co spowodowało, że część dzieł zosta­ ła już zamieszczona w Internecie, by dostępność do nich była coraz szersza. W końcowej części zebrania prof. Zygmunt Kłodnicki zaprosił członków Komi­ tetu na posiedzenie plenarne do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie w 2010 roku, aby można było zapoznać się z pra­ cami związanymi z Polskim Atlasem Etnograficznym, ocenić te prace i uczestniczyć w dyskusji nad wskazaniem dalszej drogi działalności pracowni atlasowej. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował Łódź lub Warszawę jako miejsce jesiennego posiedzenia Komitetu. Ponadto poinformował zebranych o stara­ niach podjętych w celu pozyskania środków dla przeprowadzenia ekspertyzy doty­ czącej „Oceny systemu i praktyki kształcenia etnologicznego (antropologicznego)”. Ryszard Vorbrich �Kronika 487 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSKIEJ A K A D EM II N A U K , WARSZAWA, 20 LISTOPADA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Otworzył je przewodniczący KNE - prof. Aleksander Posem-Zieliński, na wstępie informując zebranych o śmierci dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, byłej członkini Komitetu, i prosząc o uczczenie minutą ciszy pamięci Zmarłej. Następnie pogratulował prof. Zbigniewowi Jasiewiczowi otrzymania (decyzją Prezydium PAN) godności honorowego przewodniczącego Komitetu. Posiedzenie poświęcone było następującym zagadnieniom: przedstawieniu ko­ munikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, prezentacji wi­ zji muzeum etnograficznego w XXI wieku (w związku z planami rozwojowymi Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie), omówieniu nowych możliwości działań w ramach antropologii rozwoju (w kontekście instytucjonalnych i prawnych ram programu „polskiej pomocy” MSZ RP). Ostatnim punktem programu były wol­ ne głosy i wnioski. W części poświęconej komunikatom, przewodniczący oraz członkowie Komi­ tetu zaprezentowali najnowsze publikacje etnologiczne, przedstawili sprawozdania i przekazali refleksje o krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, w tym o kongresie International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces w Kunming w Chinach (prof. prof. M. Buchowski i J.S. Wasilewski), Kongresie Amerykanistycznym w Meksyku (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji „Anthropology of Europe - what is it and how should it be practised?” i posiedzeniu komitetu wykonawczego European Association of Social Anthropologists (EASA) w Poznaniu (prof. M. Buchowski), konferencji KNE, IEiAK UAM i Instytutu Archeologii i Etno­ logii PAN w Poznaniu „Antropologia polityki i polityka w antropologii” w Będlewie (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji PTL o Polonii (prof. M. Buchowski), konfe­ rencji Komisji Antropologii Miasta KNE „Lato w mieście” i konferencji dedykowa­ nej prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej (prof. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz 0 konferencji poświęconej prof. Jackowi Olędzkiemu. Następnie prof. Mirosława Drozd-Piasecka omówiła propozycję przekształcania instytutów PAN w centra badawcze, a prof. Michał Buchowski poinformował o po­ wstaniu Centrum Badań Migracyjnych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej UAM. Dyskutowano też na temat trudnej sytuacji szczecińskiej Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej, próbach otwarcia kierunku etnologia w filii KUL w Tomaszowie Lubelskim oraz o inicjatywie powołania etnologii na Uniwersytecie Gdańskim. Omawiając sprawy bieżące KNE, przewodniczący poddał dyskusji kolejną pro­ pozycję logo Komitetu, poinformował o ostatecznej zawartości 93. tomu „Ludu” oraz o możliwości opublikowania materiałów z konferencji „Antropologia polityki 1 polityka w antropologii”. Następnie powiadomił zebranych o otrzymaniu dotacji na wykonanie zaplanowanej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształcenia et­ �488 Kronika nologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004­ -2009” oraz zaawansowaniu prac z tym związanych. Poinformował też o powstaniu zespołów integracyjnych, grupujących poszczególne komitety i mających służyć jako zespoły eksperckie, co nie spowoduje likwidacji komitetów. W tym kontekście dla KNE właściwy jest Zespół Nauk o Kulturze i Sztuce, którego przewodniczącym został prof. Aleksander Posem-Zieliński. Szefowie poszczególnych zespołów tworzą zespół „megaekspercki” pod przewodnictwem prof. Andrzeja Wiatraka. Przewodniczący Komisji Etniczności KNE i Komisji do Badania Kultury Ludo­ wej w Karpatach KNE przedstawili następnie nowe składy Komisji, które zostały zaaprobowane. W dalszej części zebrania dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Adam Czyżewski, przedstawił historię budynku i obecności w nim Muzeum, za­ rysował program modernizacji Muzeum do 2012 roku i wskazał na priorytety w jego rozwoju, omówił wykorzystanie środków finansowych, zmiany organizacyjne i prze­ strzenne, realizację kolejnych projektów oraz inne problemy (kadrowe, związane z remontem itp.). Poinformował też o odbytych konferencjach muzealnych i zapla­ nowanej konferencji międzynarodowej „Experimental religion” w 2010 roku. Na zakończenie zapoznał zebranych z pierwszym numerem nowego czasopisma muze­ alnego „Etnografia Nowa”. W dyskusji poruszano zagadnienia relacji Muzeum z or­ ganem założycielskim (Urzędem Marszałkowskim) oraz kształtu wystawy planowa­ nej na otwarcie zmodernizowanego Muzeum. Następnie prof. Ryszard Vorbrich zapoznał zebranych z publikacjami, powsta­ łymi w rezultacie projektu „Pokaż mi swój świat - pokaż mi swoją szkołę”, oraz omówił zagadnienia związane z realizacją projektów rozwojowych w kontekście nowych możliwości działań w ramach konkursów na projekty finansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Kontynuacją tych działań ma być zaplanowana na jesień 2010 roku konferencja KNE „Rozwój a kultura”. W wolnych głosach poruszono następujące kwestie: 1. prof. Lech Mróz poin­ formował zebranych, że w czerwcu 2010 roku odbędzie się w Warszawie konfe­ rencja towarzysząca obchodom jubileuszu 75-lecia etnologii warszawskiej; 2. prof. Zygmunt Kłodnicki zwrócił uwagę, że została powołana specjalna komisja do oceny instytutów i zasugerował, aby wystosować pismo w sprawie utrzymania ocen UKA i PKA; 3. prof. Elżbieta Tarkowska powiadomiła o powstaniu centrum bibliograficz­ nego. Ryszard Vorbrich �Kronika 489 M IĘDZY NA ROD OW A KO N FEREN CJA „WHAT IS A N TH R O PO LO G Y OF EU ROPE AN D H O W SHOULD IT BE PR A CTIC ED ?”, PO ZNA Ń, 15-16 PAŹDZIERNIKA 2009 Na międzynarodową konferencję poświęconą praktykowaniu antropologii w Eu­ ropie przybyło do Poznania 47 antropologów z 18 krajów: Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Islandii, Izraela, Litwy, Niemiec, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, USA, Węgier i Wielkiej Brytanii. Główni organiza­ torzy, poznańscy antropolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza, zaprosili do współpracy naukowców z krajów Grupy Wyszehradzkiej, reprezentujących Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie oraz Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu w Pardubicach. Temat tego spotkania miał, w zamierzeniu, sprowokować debatę nad aktualną kondycją antropologicznych studiów europejskich, odsłonić ich zaplecze teoretyczne i metodologiczne i skłonić do, chociażby częściowej, odpowiedzi na kluczowe pytanie: czy w ogóle można mó­ wić o antropologii Europy? Jak się okazało, w ocenie zarówno organizatorów, jak i wielu uczestników, konferencja jedynie wstępnie zarysowała powyższe problemy. Co zatem przyniosły dwudniowe obrady? To pionierskie spotkanie ujawniło przede wszystkim dwie kwestie. Pierwsza z nich dotyczy aktualnych zainteresowań kulturami europejskimi, wzbogaconych o refleksję nad rolą antropologii we współczesnym świecie. Druga to deklarowana potrzeba zacieśnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi instytucjami antropolo­ gicznymi w Europie. Konferencja stworzyła pole do wymiany doświadczeń badaw­ czych uczestników, również dzięki osobistym spotkaniom z ludźmi będącymi auto­ rytetami w dyscyplinie, a znanymi często jedynie z publikacji naukowych. W tym sensie można zaliczyć ją do istotnych wydarzeń naukowych, mimo że pod względem merytorycznym nie w pełni spełniła oczekiwania organizatorów. Badania antropologiczne (etnologiczne) prowadzone w Europie posiadają swoją stosunkowo długą historię. Od ponad dziesięciu już lat są też organizowane między­ narodowe konferencje poświęcone specyfice antropologicznych badań europejskich. Jednakże, j ak pokazują publikacje stanowiące pokłosie owych spotkań bądź też efekt indywidualnych zainteresowań etnologów, dotąd nie podjęto próby kompleksowej odpowiedzi na pytanie, czy można mówić, a jeśli tak, to w jakim zakresie koncepcyjno-metodologicznym, o antropologii Europy. Kwestia ta wydała się organizatorom zasługującą na zainteresowanie, tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę warunki poli­ tyczne Europy po drugiej wojnie światowej. Zadecydowały one o rozwoju naszej dyscypliny w poszczególnych krajach i przyczyniły się do powstania krzywdzących stereotypów na temat „gorszych badaczy ze Wschodu” i „lepszych z Zachodu” tych, których wyłącznym udziałem są osiągnięcia teoretyczne. Mając w pamięci ten kontekst, możemy w treści zaprezentowanych wystąpień wyodrębnić kilka ważnych �490 Kronika wątków. Odnoszą się one nie tylko do konsekwencji wspomnianych podziałów poli­ tycznych i ich związków z rozwojem myśli antropologicznej, ale także do problema­ tyki podejmowanej w ramach studiów europejskich. Należy podkreślić, że wyodrębnienie zakresu badawczego antropologii Europy napotyka na problemy związane z samym pojęciem Europy, ze statusem danych etnograficznych i ich interpretacją. Tę kwestię podjęto w ramach sesji plenarnej „Anthropology Transcending Europę”, którą prowadził Michał Buchowski (UAM w Poznaniu). Według Chrisa Hanna (Instytut Antropologii Społecznej Maxa Plan­ cka w Halle), antropologia Europy, która ma zajmować się określonym „areałem kulturowym”, powinna rozstrzygnąć zasadność jego granic. W perspektywie long duree, Europę wiąże bowiem szereg podobieństw z Azją i Afryką Północną. Ponadto subdyscyplina ta musi uporać się z problemem, jakim jest szczególny status danych etnograficznych, pozyskiwanych zawsze w lokalnych warunkach. Zwrócono na to uwagę w drugiej sesji plenarnej: „Getting Knowledge”, pod przewodnictwem Ulfa Hannerza (Uniwersytet w Sztokholmie). Jak stwierdziła Kirsten Hastrup (Uniwersy­ tet w Kopenhadze), wszelka generalizacja czerpiąca z tego rodzaju empirii powinna być wynikiem głębokiego namysłu, gdyż wiedza zdobywana „lokalnie” przez antro­ pologa nabiera różnych znaczeń. Tak jest między innymi w przypadku badań nad mi­ grantami, na co zwrócił uwagę Werner Schiffauer (Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą), odwołując się do przykładu wyznawców islamu w Niem­ czech. Rekonstruują oni swoje praktyki kulturowe w zupełnie nowym kontekście, tak by zachować własną tożsamość. Badający ich antropolog musi uwzględnić ten fakt i przyjąć założenie, że jego wiedza na ten temat, choć pozostaje „lokalna”, to jednak nabiera innego znaczenia. Jest jakby „od-miejscowiona”, czyli pozbawiona pierwot­ nego kontekstu, w którym funkcjonowali imigranci, zanim przybyli do obcego kraju. I chociaż w pracę antropologa jest wpisana zgoda na nieustanne kwestionowanie sensu zdobywanej przez niego wiedzy o Innych, to nie należy poprzestawać na ta­ kich stwierdzeniach. Nauka nasza, by nie stracić swej mocy eksplanacyjnej i dalej się rozwijać, musi przestać być tak silnie samokrytyczna i skuteczniej współpraco­ wać z innymi dyscyplinami. Zagadnienia te podniesiono w ramach dwóch sekcji: „Against Old Hierarchies of Knowledge”, którą moderowała Helena Wulff (Uniwer­ sytet w Sztokholmie) i „Towards a New Anthropology of Europę?” prowadzonej przez Rajko Murśica (Uniwersytet w Lublanie). Kolejny wątek refleksji miał charakter ideologiczny i postulatywny. Pojawił się w kilku wystąpieniach prezentowanych aż w czterech sekcjach. Z jednej strony, uwy­ puklono negatywne skutki polityczne, do których przyczyniła się refleksja antropo­ logiczna. Antropolodzy bowiem nie tylko stworzyli nacjonalistycznie zorientowane etnologie, ale także ułatwili ekspansję kolonializmu. Z drugiej strony, dostrzeżono fakt, że chociaż dorobek tak zwanych antropologii narodowych stanowi cenne źródło wiedzy o kulturach Europy, to jest on pomijany na rzecz „wielkich” tradycji an­ tropologicznych. Na przykład w sekcji „Building Knowledge”, prowadzonej przez Hastrup, Tomasz Rakowski (Uniwersytet Warszawski) wskazał na mało znany, ale jakże inspirujący kapitał wiedzy etnograficznej Jacka Olędzkiego. Jak postulował Buchowski, należy więc włączyć „lokalne” antropologie do głównego nurtu dyscy­ �Kronika 491 pliny. Natomiast według Marcina Lubasia (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie) i Hany Cervinkovej (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu) prezentujących referat w sekcji „Europe in the Field: Daily Life in Past and Present”, którą kiero­ wał Mihaly Sarkany, antropolodzy powinni aktywnie działać na rzecz społeczno­ ści, między innymi w krajach post-socjalistycznych. Takie zaangażowanie badaczy wpisywałoby się zatem w hasło world-building anthropology zaproponowane przez Hannerza, kiedy nawoływał do konstruowania „lepszego: nie-nacjonalistycznego i nie-imperialnego świata”. Zasadność takiej ideologizującej i zaangażowanej posta­ wy potwierdziła w swym wystąpieniu Alexandra Schwell (Uniwersytet w Wiedniu) występująca w sekcji „Crossing European Borders: Exploring European Margines” moderowanej przez Annę Horolets (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w War­ szawie). Schwell przytoczyła przykład opisuj ący, jak dla celów politycznych manipu­ lowano wyobrażeniami Austriaków na temat „niebezpiecznej Europy Wschodniej”, aby wzmacniać lub osłabiać ich poczucie bezpieczeństwa. Kreowanie negatywnych stereotypów na temat Zachodu i Wschodu to element realiów, w jakich przyszło się rozwijać lokalnym etnologiom, na przykład na Węgrzech, Słowacji czy w Polsce, które budowały swój potencjał w epoce komunizmu i po jego obaleniu. Problem ten pojawił się między innymi w referatach László Ktirtiego (Uniwersytet w Miszkolcu), Borsosa Balazsa (Węgierska Akademia Nauk w Budapeszcie), Janusza Barańskiego (UJ w Krakowie), Zofii Sokolewicz (UW) i Anny Ostrowskiej (Centrum Europej­ skie w Warszawie), którzy uczestniczyli we wspominanych już sekcjach: „Towards a New Anthropology of Europe?” i „Against Old Hierarchies of Knowledge”. Pre­ zentujący zwracali uwagę na obecną w historii rozwoju ich rodzimych etnologii dychotomię Wschód - Zachód. Zgodnie z nią, zachodnia myśl antropologiczna in­ spirowała dokonania „wschodnich” etnologii, a jednocześnie była traktowana jako „niedościgniony ideał”. Trzeci wątek, widoczny najbardziej w dwuczęściowej sekcji „Anthropology at Home and Abroad”, kierowanej kolejno przez Juraja Podobę (Słowacka Akade­ mia Nauk w Bratysławie) i Janinę Wedel (Uniwersytet George’a Masona w Fairfax County, USA) dotyczył zagadnień związanych z pojęciami antropologii „u siebie” („w domu”) i „za granicą”. Podjęto go także w sekcji „Ethnographer’s Identity: Betwixt and Between”, prowadzonej przez Andresa Barrerę-Gonzalesa. W referatach podkreślano, że antropolog w czasie badań odczuwa „obcość” lub „czuje się swoj­ sko”, w dużej mierze w zależności od tego, jak jest traktowany przez badanych. Tym samym zdekonstruowano i zrelatywizowano założenie wpisane w te pojęcia, że to, co bliskie („w kraju”), jest bardziej zrozumiałe dla badaczy niż to, co dalekie („za grani­ cą”). Na poczucie obcości wskazywały doświadczenia między innymi Szwedki w Ir­ landii (Wulff), Rumuna na Kubie (Marian-Viorel Anastasoaie, University College w Londynie), Portugalki w Hiszpanii (Maria de Fatima Amante, Uniwersytet Tech­ niczny w Lizbonie) czy Polaka w Brukseli (Paweł Lewicki, Uniwersytet Humboldtów w Berlinie). Natomiast amerykańska antropolożka Wedel stwierdziła, że przeżywa­ nie przez nią sytuacji wyobcowania w czasie badań w Europie Środkowo-Wschod­ niej posłużyło jej do konceptualizacji badań systemów władzy w USA. „Obco” czuli się niejednokrotnie także ci, którzy prowadzili badania terenowe w kraju, w którym �492 Kronika się urodzili i gdzie mieszkają. Twierdzili oni, że „dom” to kategoria stopniowalna i relatywna, która sama w sobie nie zawiera żadnej wyjątkowej eksplanacyjnej tre­ ści i jest wtórna wobec opozycji swój/obcy. Ponadto, odwołując się do własnych doświadczeń terenowych, Dan Podjed (Uniwersytet w Lublanie), współpracujący ze słoweńską organizacją monitorującą ptaki, Mariusz Filip (UAM w Poznaniu), badający polską organizację neopogańskich nacjonalistów i Agnieszka Chwieduk (UAM w Poznaniu), zajmująca się polskim biurem matrymonialnym, dowodzili, że w przypadku wspólnej tożsamości narodowej antropologa i badanych, granicę ob­ cości wyznacza kultura grupy społecznej (w ramach szerszej kultury narodowej), z którą identyfikują się badani. Potwierdziła to także Jessica Robbins (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), prowadząca badania wśród osób starszych, i Dong Ju Kim (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), eksplorujący środowisko rolni­ ków. Analogicznych wniosków dostarczyło też wystąpienie Grażyny Kubicy-Heller (UJ w Krakowie) w ramach sekcji „Europę in the Field: Ethnicity”, której przewod­ niczył Aleksander Posem-Zieliński (UAM w Poznaniu), na temat korespondencji między spolonizowanym Żydem Feliksem Grossem i Bronisławem Malinowskim. W referatach nie pominięto motywu „domu” pojmowanego jako bliskość społecz­ no-kulturowa pomiędzy antropologiem a badanymi. Może ona czasem prowadzić, jak zauważył Thomas K. Schippers (Instytut Etnologii Śródziemnomorskiej i Po­ równawczej w Aix-en-Provence), występujący w sekcji „Buliding Knowledge”, do swoistej „ślepoty” tubylczego antropologa i unikania analizy określonych tematów. Czwarty wątek dotyczył konkretnych przypadków badań antropologicznych w Eu­ ropie, które dotyczyły głównie zagadnień etniczności oraz migracji (sekcja „Europę in the Field: Ethnicity”). Tu warto przywołać wystąpienia na temat tożsamości naro­ dów bezpaństwowych. Ewa Nowicka-Rusek (UW) wskazała na przykład Wołochów/ Aromunów i Romów/Cyganów, Karolina Bielenin-Lenczowska (UW) na macedoń­ skich Torbeszów, zaś Frań Markowicz (Uniwersytet Ben-Guriona w Beersheva, Izra­ el) na problem Żydów w kontekście relacji serbsko-chorwackich. W ramach studiów migracyjnych, głównym punktem zainteresowania okazali się Polacy i Litwini. Anna Wojtyńska (University of Iceland) skoncentrowała się na naszych rodakach wyjeż­ dżających do Islandii, a Anna Horolets (SWPS w Warszawie) na podróżujących do byłego Związku Radzieckiego. Natomiast Vytis Ciubrinskas (Uniwersytet Vytautasa Magnusa w Kownie) omówił różnice między tożsamością Litwinów mieszkających w Stanach Zjednoczonych od XIX wieku i tych, którzy przyjechali tam w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci. Ostatni z wątków, pojawiający się w kilku sekcjach, dotyczył różnych zagadnień, które podejmowano, próbując uchwycić „kulturę Europy”. Między innymi Lucia Orviskâ (Uniwersytet we Fryburgu) poruszyła kwestie zaufania społecznego do krajów byłego bloku socjalistycznego w kontekście globalnych rynków finansowych i kry­ zysu ekonomicznego, a Agnieszka Kościańska (UW) wespół z Aniką Kinez (Uniwer­ sytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) omówiły relacje władzy w Euro­ pie w perspektywie studiów nad płcią kulturową i seksualnością. Powyższy przegląd treści konferencji sugeruje, w jaki sposób można by obecnie rozumieć zakres badawczy antropologii Europy. W tym sensie spotkanie w Poznaniu �Kronika 493 należy uznać za niewątpliwe wydarzenie, którego uczestnicy zaprezentowali boga­ ctwo przykładów z badań, pomysłów i postulatów. Niedosyt budzi jednak brak wyraź­ nej odpowiedzi, na czym miałaby polegać metodologia w ramach tej subdyscypliny. W wystąpieniach przyjmowano bowiem najczęściej postawę krytyczno-postulującą, ale w odniesieniu do całości dyscypliny. Na przykład atrakcyjnie brzmiące postulaty odnośnie do tego, jak powinna wyglądać „nowa twarz antropologii” wzbogacona 0 wkład lokalnych antropologii nie zostały poparte propozycjami ich realizacji. Nie wiadomo też, jak należałoby osiągnąć skuteczniejszą współpracę z przedstawicie­ lami innych dyscyplin, ani jak antropolodzy powinni postępować, aby przyczyniać się do tworzenia „lepszego świata”, tym bardziej w ramach badań europejskich. Wy­ raźnie zabrakło też odpowiedzi na pytanie, czy osiągnięcia lokalnych antropologii tworzą taki kapitał wiedzy, który można by jednoznacznie określić mianem antro­ pologii Europy. Ponadto otwartą kwestią pozostaje, na ile i na jakich zasadach, przy oczywistych konsekwencjach długotrwałej wzajemnej izolacji na polu naukowym 1 społecznym, jesteśmy teraz w stanie pokonać obustronne uprzedzenia i autentycz­ nie współpracować. Niemniej, jeśli wierzyć deklaracjom uczestników, ich potrzeba współpracy powinna zaowocować dalszym rozwojem refleksji nad głównym proble­ mem tej konferencji. Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska K O N FEREN CJA M ED ICA L A N TH R O PO LO G Y STUDENT N E TW O R K EASA, BERLIN, 11-12 LU TEGO 2010 Młodzi antropolodzy dyskutowali w Berlinie nad problemami antropologii me­ dycznej. Było to pierwsze spotkanie Medical Anthropology Student Network, któ­ rą utworzono podczas konferencji European Association of Social Anthropologists (EASA) w Lublanie w 2008 roku jako „odgałęzienie” Medical Anthropology Net­ work, istniejącej od roku 2006. Sieć młodych antropologów medycznych w ciągu niespełna półtorarocznej działalności zgromadziła ponad 150 członków z 15 krajów Europy. Pierwsze spotkanie grupy, którego gospodarzem był Institut für Ethnologie, Freie Universität Berlin, stworzyło możliwość osobistego poznania się jej członków oraz nawiązania szerszej współpracy. W konferencji wzięło udział 40 doktorantów, stu­ dentów ostatnich lat studiów magisterskich oraz młodych doktorów. Najliczniejsi byli uczestnicy z Niemiec, a zaraz za nimi znalazła się trzyosobowa reprezentacja z Polski. Obecni byli również studenci i młodzi naukowcy z Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Ugandy. Słowa uzna- �494 Kronika nia należą się organizatorkom spotkania, Susan Huschke z Freie Universität Berlin oraz Claire Beaudevin z Université Paul Cézanne Aix-Marseille, które pełniąfunkcję reprezentantek sieci od jej powstania. Blisko połowa uczestników konferencji prezentowała swoje dokonania badaw­ cze podczas sesji plenarnych, które zostały podzielone na pięć paneli. Ich tematyka skupiała się wokół tematów: 1. pluralizm medyczny, 2. metodologia i etyka w pra­ cy terenowej, 3. problemy zdrowia wśród imigrantów, 4. płeć kulturowa a zdrowie, 5. antropologia produktów farmaceutycznych i biotechnologie medyczne. Program był bardzo napięty. Każdy referent miał do dyspozycji 15 minut na zaprezentowanie swojego tematu, a zaplanowane częste dyskusje stwarzały możliwość wymiany opi­ nii między uczestnikami, którą kontynuowano także w kuluarach. Różnorodność tematyczna referatów świadczy o bogactwie zagadnień podejmo­ wanych w ramach antropologii medycznej, która w ostatniej dekadzie przeżywa roz­ kwit, szczególnie w krajach anglojęzycznych. Już pierwszy panel wyraźnie pokazał, że subdyscyplina ta daje możliwości korzystania z wielu perspektyw teoretycznych. W szerokim spektrum poruszonych tematów badawczych wyróżniały się dwa wio­ dące - problematyka zdrowia psychicznego oraz płodności i zdrowia reprodukcyj­ nego. Wśród prezentacji odwołujących się do badań nad zdrowiem psychicznym po­ ruszono temat zarówno medycznego, jak i społecznego konstruowania wizerunku osób uważanych za dotknięte chorobą psychiczną, na przykład pacjentów z anorek­ sją. Pojawiło się pytanie o etykę i metody badań etnograficznych prowadzonych na oddziałach psychiatrycznych. Podniesiono także problem przeprowadzania przez niektóre koncerny farmaceutyczne intensywnych promocji leków wśród lekarzy psy­ chiatrów. Problematyka zdrowia reprodukcyjnego, ściśle spleciona z tematyką gen Jer stu­ dies, pojawiała się przede wszystkim w licznych prezentacjach poświęconych HIV/ /AIDS. W wystąpieniach omawiano także zagadnienia z zakresu genetyki oraz kwe­ stie technik rozrodu wspomaganego medycznie. Dyskutowano również na temat pro­ gramów, których celem jest ograniczenie płodności mniejszości etnicznych: Romów na Słowacji oraz ludności indiańskiej w Meksyku. Wiele uwagi poświęcono także zagadnieniom z zakresu zdrowia publicznego i biomedycyny. Opisy funkcjonowania opieki zdrowotnej obrazowały jej splecenie z kontekstem kulturowym, powiązania z religią, uwikłanie w relacje władzy i za­ leżność od prawodawstwa danego państwa. Rozpatrywano również wpływ rynku farmaceutycznego. Niezwykle ważny wydał się uczestnikom temat relacji między migracjami a zdrowiem i jego ochroną. Nie zabrakło także rozważań na temat uzdro­ wień w kontekście praktyk religijnych. Toczyły się dyskusje nad charakterem subdyscypliny, jaką jest antropologia me­ dyczna, zastanawiano się nad jej metodologią i stosowanymi technikami badawczy­ mi. Rozważano, czym jest teren badawczy w różnych kontekstach - „domowym”, własnym oraz egzotycznym, obcym. Większość dyskutowanych podczas konferencji tematów dotyczyła Europy, ale prezentowano również wyniki badań prowadzonych �Kronika 495 w krajach położonych na różnych kontynentach (Meksyk, Tanzania, Turcja, Ugan­ da). Dzięki mniej oficjalnej formule spotkania, w którym uczestniczyli wyłącznie mło­ dzi badacze, możliwa była swobodna prezentacja postępów prac badawczych znaj­ dujących się na różnym stopniu zaawansowania. Stworzyło to doskonałą platformę wymiany doświadczeń między badaczami. W rozmowach kuluarowych zajmowano się między innymi praktycznymi problemami związanymi ze studiami doktorancki­ mi, prowadzeniem badań i pisaniem rozprawy doktorskiej, jak i perspektywami za­ wodowymi. Omawiano podobieństwa i różnice w sytuacji młodych badaczy z róż­ nych krajów europejskich. Warto wspomnieć, że do uczestnictwa w końcowej części konferencji zaproszo­ no dwie brytyjskie antropolożki, które przeprowadziły inspirujące warsztaty na temat „Careers in Applied Medical Anthropology”. Młodzi badacze, którzy swoją karie­ rę pragną wiązać z antropologią, dowiedzieli się o możliwościach podjęcia pracy w zawodzie poza uniwersytetem. Dr Rachel Gooberman-Hill z University of Bristol i dr Kathryn Tomlinson z Ministerstwa Obrony, reprezentujące Network of Applied Anthropologists (w ramach Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth - ASA), omówiły różne możliwości zatrudnienia dostępne antropo­ logom. Warsztaty miały pokazać, w jakich dziedzinach mogą pracować osoby dys­ ponujące wiedzą i umiejętnościami nabytymi podczas studiów antropologicznych, a szczególnie - specjalizujące się w badaniach z zakresu medycyny. Przedstawiono placówki, w których istnieje zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem antropologicznym i doświadczeniem w prowadzeniu badań terenowych. Warsztaty zamknęła ożywiona dyskusja, w której podniesiono między innymi kwestie etyczne antropologii stosowanej. Doktoranci z Polski, Czech, ale również z Francji, zwrócili uwagę na niewielką popularność antropologii w swoich krajach, co powoduje, że potencjalni pracodawcy nie są świadomi, czym zajmują się antropolodzy i dlaczego warto ich zatrudniać. Oprócz zagadnień stricte merytorycznych, sporo uwagi poświęcono wypraco­ waniu koncepcji dalszego rozwoju sieci. Podjęto decyzję o zmianie nazwy, gdyż poprzednia nie określała wyraźnie adresatów. Od marca 2010 roku sieć oficjalnie nosi nazwę Medical Anthropology Young Scholars (MAYS). Najważniejszym jej za­ daniem jest utworzenie platformy wymiany doświadczeń, ułatwienie przepływu in­ formacji na temat konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych antropologii medycznej, a także stypendiów czy grantów badawczych. Na razie temu celowi słu­ ży grupa dyskusyjna dostępna pod adresem http://www.groups.google.pl/group/StuMedAnth-EASA. Członkowie MAYS będą mieli również okazję do regularnych spotkań. Uzgod­ niono, że kolejne konferencje będą się odbywały co dwa lata w różnych uniwersy­ tetach europejskich, a także ustalono zmianę formuły spotkań. Sesje plenarne będą w przyszłości skrócone, służąc głównie omówieniu spraw dotyczących funkcjono­ wania sieci. Referaty mająbyć natomiast prezentowane w trakcie kilku równoległych warsztatów tematycznych. Dzięki temu poszczególne prezentacje będą dłuższe, znaj­ dzie się również więcej czasu na dyskusje w gronie osób szczególnie zainteresowa­ �496 Kronika nych konkretnym tematem. Podniesiono także kwestię miejsca kolejnego spotkania. Wstępnie uzgodniono, że odbędzie się ono w Polsce (prawdopodobnie w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego), z uwagi na stosunkowo liczną repre­ zentację z naszego kraju na konferencji w Berlinie. Ten ostatni fakt świadczy o ros­ nącym w ostatnich latach zainteresowaniu antropologią medyczną w Polsce. Mamy nadzieję, że zorganizowanie spotkania MAYS w naszym kraju zmotywuje kolejnych młodych polskich antropologów do podjęcia badań nad zdrowiem, chorobą i opieką medyczną. Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Hełena Wądołowska M IĘDZY NA ROD OW A K O N FEREN CJA NAUKOW A „POLACY PO ZA G RAN ICAM I K R A JU U PR O G U X X I W IEK U RÓ ŻN E O BLICZA PO LSK IEJ TO ŻSA M O ŚCI” , WROCŁAW, 17-18 W RZEŚN IA 2009 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” towarzyszyła Walnemu Zgromadze­ niu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Honorowy patronat nad nią objęli: Marszałek Senatu RP - Bogdan Borusewicz, prezes Stowarzyszenia „Wspól­ nota Polska” - Maciej Płażyński oraz rektor Uniwersytetu Wrocławskiego - prof. Marek Bojarski. Konferencję zorganizowało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny oraz Oddział we Wrocławiu, a współorganizatorami byli: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Studiów Międzynarodowych Uni­ wersytetu Wrocławskiego, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wygłoszono 23 referaty. Do udziału, obok etnologów, zaproszeni zostali folklory­ ści, muzykolodzy, slawiści, historycy, politolodzy, socjolodzy, a także osoby bezpo­ średnio zaangażowane w działalność Polaków poza granicami kraju. Reprezentowali oni zarówno ośrodki naukowe w kraju (Wrocław, Opole, Poznań, Lublin, Łódź, Kra­ ków, Katowice, Cieszyn, Warszawa), jak i za granicą (Belgrad, Kijów, Ostrawa). Taki dobór referentów umożliwił wielostronne spojrzenie na życie Polaków poza grani­ cami kraju od strony naukowej oraz praktycznej (choć praktyków zaangażowanych w działalność na rzecz polskości było na konferencji zdecydowanie mniej). Planując konferencję, postanowiono skoncentrować się na procesach mających miejsce na przełomie XX i XXI wieku, na pojawiających się nowych zjawiskach, jak chociażby wzmożonych w ostatnich latach migracjach, głównie o charakterze ekonomicznym oraz dokonujących się przemianach w kształtowaniu tożsamości. Nie można jednak ich analizować bez kontekstów historycznych, do których niejedno­ krotnie odwoływali się referenci. �Kronika 497 Podjęto problemy dotyczące naszych rodaków mieszkających nie tylko na konty­ nencie europejskim (byłe kraje ZSRR, Czechy, Rumunia, Mołdawia, Serbia, Wielka Brytania), ale także w Ameryce Północnej i w Afryce. Konferencję otworzyła prof. dr hab. Dorota Simonides z Uniwersytetu Opol­ skiego referatem zatytułowanym „Wybrane problemy z prac Komisji Senatu RP do spraw Polaków za Granicą (z wieloletnich doświadczeń senatora)”, w którym zwróciła uwagę na istotne kwestie związane z działalnością instytucji państwowych. Przedstawiła sytuację Polaków w różnych krajach europejskich, a także w innych częściach świata. Wskazała na inicjatywy legislacyjne podjęte przez Sejm i Senat RP oraz na działalność organów europejskich, takich jak Rada Europy czy parlament OB WE. Zwróciła uwagę na problemy terminologiczne dotyczące określania Polaków żyjących poza Polską. Wątek ten rozwinął w swoim referacie „Koncepcja diaspory i problemy jej aplikacji do badań środowisk polonijnych” prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mówiąc między innymi o roli właściwego użycia określonych pojęć w badaniach etnicznych oraz ich przekładalności na rzeczywistość społeczną. Podkreślił znaczenie kontekstowego ujmowania tych pojęć. Kolejne wystąpienia poświęcone były konkretnym zbiorowościom Polaków. 0 Polonii pozaeuropejskiej opowiedziały prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 1 mgr Izabela Kołbon - doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - obie o Stanach Zjednoczonych, oraz mgr Marta Staszczak - doktorantka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego - o polskiej diasporze w RPA. Znacznie więcej referentów podjęło problematykę Polaków w Europie. Mgr Ka­ tarzyna Dębkowska, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentowała referat: „Problem adaptacji kulturowej Polaków w Anglii - tożsamość hybrydyczna” o najnowszej polskiej emigracji do Anglii, po 2000 roku. Kolejne wystąpienia dotyczyły naszych rodaków mieszkają­ cych w Republice Czeskiej, głównie w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli Zaolziu (prof. dr hab. Halina Rusek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, dr Józef Szymeczek - prezes Kongresu Pola­ ków w Republice Czeskiej i pracownik Katedry Nauk Społecznych Uniwersytetu Ostrawskiego, dr Elżbieta Pałka z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr). Po­ lakom w Pradze poświęcony był referat dr Małgorzaty Michalskiej z Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UWr, zatytułowany „Polacy w Pradze i ich związki z ojczyzną- stara i nowa emigracja”. Jest to grupa, o której niewiele pisze się w lite­ raturze przedmiotu; większość badaczy zajmujących się Polakami w Republice Cze­ skiej skupia swoją uwagę na Zaolziu. Niejako nawiązaniem do tych wypowiedzi był referat prof. dr. Duśana Drljacy z Instytutu Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Belgradzie, „Od odrębności etnicznej ku tożsamości narodowej (polskiej): wiślanie w Ostojićevie (Banat, Serbia)” o potomkach wiślan w serbskiej wsi, których przodkowie wyemi­ growali tutaj w połowie XIX wieku ze Śląska Cieszyńskiego. �498 Kronika Kolejny dzień konferencji otworzyło wystąpienie dr. hab. Eugeniusza Kłoska z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, „Dziś i jutro Polaków na Buko­ winie rumuńskiej”. Pozostałe wypowiedzi były poświęcone Polakom mieszkającym w krajach byłego ZSRR. Tematyka ta od wielu lat cieszy się niesłabnącym zaintere­ sowaniem. Wspomniany blok tematyczny rozpoczęła prof. dr hab. Iwona Kabzińska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie referatem „Polskość odrzucona, ocalona i przypomniana. Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi”. Zwróciła uwagę na zróżnicowanie wielomilionowej zbiorowości złożonej z osób o polskich korzeniach, mieszkającej w krajach byłego ZSRR. Następnie dr Grzegorz Dąbrowski z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr przedstawił referat: „Polacy na Wileń­ szczyźnie przez pryzmat etnograficznego detalu”. Dwa kolejne wystąpienia - prof. dr. hab. Zdzisława J. Winnickiego oraz mgr Heleny Giebień (obydwoje z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr) dotyczyły problematyki białoruskiej, a następne poświęcono Polakom na Ukrainie (dr Helena Krasowska z Instytutu Slawistyki PAN w Warszawie, „Język jako wyznacznik polskiej tożsamości na pograniczach”; prof. dr Larysa Vakhnina, „Folklor jako przejaw tożsamości Polaków Ukrainy w kontekście współczesnej transformacji” oraz dr Halina Bondarenko, „Przynależność konfesyjna jako wyznacznik przynależności etnicznej ukraińskich Polaków” - obie z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Narodowa Akademia Nauk Ukra­ iny w Kijowie). W dalszej części obrad dr Irena Kotowicz-Borowy (Szkoła Główna Gospodar­ stwa Wiejskiego w Warszawie i Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie) wygłosiła referat „Rody ziemią karmione. Tożsamość potomków dawnych osadni­ ków kresowych”. Następne wystąpienia dotyczyły problematyki syberyjskiej (mgr Włodzimierz Siek - proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Irkucku, mgr Łukasz Smoluch - doktorant w Instytucie Muzykologii UAM), a ostatnie, dr. Krzysztofa No­ waka z Instytutu Historii US w Katowicach, Polaków w Mołdawii („Między Wscho­ dem a Zachodem. Wokół postaw i dylematów Polaków mołdawskich”). W ostatnich latach, mimo prowadzonych badań, w środowisku etnologicznym nie było konferencji poświęconej Polakom poza granicami kraju, która dotyczyłaby ca­ łego świata (warto wspomnieć, że cykl konferencji dotyczących Polaków na Wscho­ dzie zorganizował ośrodek wrocławski). Podkreślić należy fakt, że większość refe­ ratów autorzy oparli na własnych badaniach terenowych. W rezultacie otrzymaliśmy współczesną, wielopłaszczyznową diagnozę środowisk polonijnych, która jednak wymaga dalszych uzupełnień. Uczestnicy zwracali uwagę w swoich wystąpieniach na różne czynniki kształtujące tożsamość, między innymi na język, kulturę, religię, tradycję, a także na rolę różnego typu instytucji w ich kształtowaniu (np. Kościół, szkoła, polskie organizacje). Ze względu na ograniczenia czasowe, można było odczuć pewien niedosyt i po­ trzebę zorganizowania kolejnych, może nawet bardziej interdyscyplinarnych, konfe­ rencji poświęconych prezentowanej tematyce. Jak wynika z wygłoszonych referatów i podjętych dyskusji, obraz polskich tożsamości u progu XXI wieku jest mocno zróż­ nicowany i wielowymiarowy. Małgorzata Michalska �Kronika 499 K O N FEREN CJA „ZA M IEDZĘ, ZA M ORZE, W ZAŚWIATY... KULTUROW E W YM IARY PO DRÓ ŻO W A NIA”, TORUŃ, 23-24 W RZEŚN IA 2010 Międzynarodową konferencję naukową zorganizował Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze Oddział w Toruniu, przy współpracy z Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu, Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Instytutem Literatury Polskiej UMK (Zakład Folklorystyki i Literatury Popularnej oraz Zakład Wiedzy o Kul­ turze). Uroczystego otwarcia konferencji, odbywającej się w toruńskim Muzeum Etno­ graficznym, dokonali prezes ZG PTL prof. Michał Buchowski oraz prezes PTL O/T mgr Artur Trapszyc. Następnie głos zabrali zaproszeni goście - przedstawiciele ad­ ministracji samorządowej i władz uczelni, sprawujący patronat honorowy nad tym przedsięwzięciem. Część oficjalną zakończył podniosły moment - wręczenie nagród dla osób i instytucji zasłużonych dla regionu. Medal Marszałka Województwa Ku­ jawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis w uznaniu zasług na rzecz upowszechniania dziedzictwa narodowego oraz promocji wojewódz­ twa kujawsko-pomorskiego otrzymał długoletni członek PTL oraz dawny pracownik Muzeum Etnograficznego - prof. Roderyk Lange. Następnie Muzeum Etnograficzne w Toruniu, reprezentowane przez dyrektora instytucji - dr. Huberta Czachowskiego, zostało nagrodzone przez Towarzystwo Miłośników Torunia statuetką Złote Astrola­ bium za wkład w rozwój kulturalny miasta. Konferencja była poświęcona tematyce podróżowania w ujęciu antropologiczno-historycznym. Program pierwszej części dotyczył zmian nie tylko w samym sposo­ bie podróżowania, ale także w doświadczaniu podróży. W pierwszym wystąpieniu prof. Piotr Kowalski (UWr) mówił o potworach i podróżowaniu, przybliżając ze­ branym staropolskie doświadczanie obcości. Swoistym uzupełnieniem tego referatu była dokonana przez mgr. Igora Zmetlaka (Slovenska narodna kniżnica w Martinie, Czechy) prezentacja wyobrażeń o „światach za morzem” w XVI wieku. W rozważa­ nia o przemianach w pojmowaniu podróżowania wpisał się także referat dr. hab. Jana Perszona (UMK) dotyczący antropologicznego i religijnego wymiaru pielgrzymowa­ nia w przeszłości oraz współcześnie. W końcowym wystąpieniu dr Krzysztof Woźniak (UL) opowiedział o zachodnioeuropejskich podróżach polskich pionierów uprzemysło­ wienia na przełomie XVIII i XIX wieku. Część druga obrad dotyczyła współczesnych aspektów podróżowania - od ujęć lite­ rackich po socjologiczno-antropologiczne. W tej części prof. Jolanta Ługowska (UWr) scharakteryzowała powieści o tematyce podróżniczej na przykładzie losów Katii z po­ wieści Astrid Lindgren. Z kolei prof. Świetlana Czerwonnaja (UMK) zastanawiała się nad modelem drogi-podróży uchodźców czeczeńskich po 2000 roku. Sesję za­ mknęło wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego (UAM), który mówił �500 Kronika 0 południowoamerykańskich tubylcach w podróży, w kontekście globalizacji i glokalizacji. Obrady drugiego dnia konferencji, które odbywały się w Katedrze Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UMK, toczyły się w dwóch równoległych sekcjach - etnolo­ gicznej i folklorystycznej. Sekcję etnologiczną rozpoczęło wystąpienie dr hab. Marii Jakitowicz (UMK), która - analizując dziennik Jakuba Salingera z 1863 roku - rozpatrzyła relacje mię­ dzy aktem podróżowania a zesłaniem. W dwóch kolejnych referatach pojawił się wątek podróży ujętej w kategoriach turystycznego pielgrzymowania. Dr Oleksandra Matyukhina (Państwowy Uniwersytet Lotniczy, Kijów) przedstawiła ten temat w kontekście osobliwości turystyki ZSRR, zaś dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska, prof. UO, w związku z tak zwaną turystyką katastroficzną. Referat dr Ewy Klekot (UW) poświęcony był natomiast turystyce historycznej. W następnych wystąpie­ niach dr Magdalena Ziółkowska-Kuflińska (UAM) scharakteryzowała zjawisko po­ dróży turystycznych, w których głównymi atrakcjami są safari, encierros i corrida; dr Natalia Bloch (UAM) przedstawiła tybetańskie obozy uchodźców odwiedzane jako „atrakcje wakacyjne”; podróże do pracy antropologów przedstawiła dr Anna Nadolska-Styczyńska (UMK), a aspekt biesiadowania w podróży pociągiem zanali­ zował dr Damian Kasprzyk (UŁ). W obradach sekcji folklorystycznej zajmowano się podróżami w kontekście folkloru tradycyjnego oraz w odniesieniu do zjawisk popkultury. Doc. dr hab. Katia Michałowa (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Muzeum Etnograficzne w Sofii, Buł­ garia) rozważała symboliczne aspekty podróżowania dziada wędrownego w kulturze ludowej Słowian. Następnie dr Katarzyna Smyk (UMCS) scharakteryzowała motyw podróży w polskiej balladzie ludowej, dr hab. Violetta Wróblewska (UMK) omówiła wizje bajkowych podróży „w inne światy i zaświaty” w opowieściach ludowych, a dr hab. Iwona Rzepnikowska (UMK) - spotkania w drodze, w kontekście kompozycyjno-gatunkowych właściwości rosyjskiej ludowej bajki zwierzęcej i magicznej. W dalszej części obrad tej sekcji dr Agnieszka Gołębiowska-Suchorska (UKW) wy­ głosiła referat dotyczący motywu wyboru drogi w rosyjskim folklorze tradycyjnym 1 współczesnym. Następnie mgr Małgorzata Czapiga (UJ) omówiła podróże inicja­ cyjne, zarówno w kategoriach pielgrzymki, jak i symbolicznej figury labiryntu, a na koniec mgr Tomasz Kalniuk (UMK) zajął się problemem religijnych „pop-wojaży”, próbując rozstrzygnąć, czy kryje się za nimi mistyka czy mistyfikacja. Wszystkie przedstawione w ciągu dwóch dni obrad referaty spotkały się ze znacz­ nym zainteresowaniem słuchaczy, o czym świadczyła nie tylko licznie zebrana pu­ bliczność, ale także żywe dyskusje toczące się po wystąpieniach. W kontekście wypowiedzi referentów i dyskutantów rzec można, iż dla człowie­ ka XXI wieku podróż nadal pozostaje wielkim wyzwaniem. Nie jest to już jednak problem natury organizacyjnej, gdyż w tym zakresie nastąpił znaczny postęp. Mamy do czynienia raczej z ekscytującym wyzwaniem kulturowym i mentalnym. Każda bowiem wyprawa, niezależnie od czasu i miejsca, niesie ze sobą nowe doświad­ czenia, wrażenia i wyobrażenia o tym, co nieznane, a oswajane przez bezpośredni kontakt. �Kronika 501 Konferencja poświęcona kulturowym wymiarom podróżowania pokazała, że każ­ dy człowiek to na swój sposób homo viator. I choć wyprawa w różnych okresach i w różnych kulturach ma odmienny charakter, a niekiedy odbywa się jedynie w wy­ obraźni, wydaje się nieustannie pozostawać w zasięgu działań i marzeń. Tym samym akt podróżowania okazuje się niewyczerpanym tematem naukowych dociekań. Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska K O N FEREN CJA „O B LIC ZA BUNTU. PR A K TY K I I TEO RIE SPRZECIW U W KULTURZE W SPÓ ŁCZESN EJ”, PO ZNA Ń, 4-5 M A R CA 2010 Konferencja była drugim spotkaniem w ramach cyklu kolokwiów antropolo­ gicznych organizowanych przez Zakład Studiów nad Kulturą Współczesną Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Celem kolokwiów jest, jak zapowiadają organizatorzy w materiałach anonsujących wydarzenie, „sproblematyzowanie i upowszechnienie badań nad fenomenem kultury współczesnej, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych i przy użyciu różnych optyk teoretycznych”. Pierwsze spotkanie - „Różne kultury, różne globalizacje” miało miejsce w styczniu 2009 roku, trwało jeden dzień, a w jego ramach czternaście osób z polskich instytucji naukowych zaprezentowało swoje referaty. Tym razem konferencja przybrała kształt dwudniowego spotkania, z prawie podwojoną liczbą prelegentów reprezentuj ących różne ośrodki naukowe, tak kraj owe, j ak i zagraniczne. Spore zainteresowanie (ponad 100 zgłoszeń) było niewątpliwie efektem uczynienia buntu, praktyk i teorii sprzeciwu tematem drugiej odsłony cyklu. Bunt bowiem, obok poprzednio analizowanej globalizacji, jest przedmiotem ogromnego zainteresowania naukowców próbujących badać i ujmować teoretycznie różne współczesne zjawiska. Podobnie też jak globalizacja, czy nawet sama współczesność, sprawia on badaczom problemy definicyjne, zawiera w sobie wieloznaczności, stanowi punkt newralgiczny wielu kluczowych kwestii poruszanych na gruncie antropologii oraz innych nauk hu­ manistycznych. Dyskusja wokół niego ujawnia różne przeświadczenia i stanowiska, wyrażane także przez uczestników konferencji. Oczywiście, nie należy mieć złudzeń, iż organizatorom udało się poprowadzić konferencję w ten sposób, by rozplątać węzeł gordyjski teoretycznych sporów. Nikt z uczestników nie pokusił się o jego przecięcie i podanie choćby wstępnej definicji buntu czy sprzeciwu. Referenci nie zdecydowali się tworzyć „metanarracji”, wybrali �502 Kronika natomiast mikroopowieści, drobne przypadki dotyczące tak dyskursywnych aspek­ tów, jak i praktycznych realizacji buntu. Drobiazgowość i wielość przypadków nie przeszkodziła jednak próbie teoretycznego sproblematyzowania samego buntu. Za­ równo poszczególne części wystąpień, jak i dyskusje sięgały pewnego poziomu ogól­ ności, choć jednocześnie ukazywały zjawisko buntu w jego różnorodności. Zwykle też prezentacje przebiegały „od szczegółu do ogółu”, pojedyncze przykłady służyły do formułowania refleksji teoretycznej. Niemniej należy podkreślić, iż nie wszystkim starczyło sił i czasu, by poczynić spostrzeżenia tego rodzaju. Niewątpliwe szkoda, że niektóre wystąpienia, będące bogatymi egzemplifikacjami, nie rozwijały możliwych tez i nie zostały spuentowane wnioskami. Prelegenci wiązali swoje ujęcia buntu z konkretnymi społecznościami. Omawia­ ne formy sprzeciwu dotyczyły więc grup wpisujących się we współczesną panoramę ruchów kontestujących, takich jak chociażby: ruchy alternatywne w Niemczech za­ chodnich i wschodnich, wywodzące się z kontrkultury lat 60. (wystąpienie Lothara Quinkensteina z Instytutu Filologii Germańskiej UAM), grupa przygotowująca „Kra­ kowski Marsz dla Tolerancji” (wystąpienie Grażyny Kubicy z Instytutu Socjologii UJ), ruchy antysystemowe, alterglobalistyczne (wystąpienie Adama Pomiecińskiego z IEiAK UAM), aktywiści związkowi i anarchosyndykaliści (wystąpienie Renaty Hołdy z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie), ruch kontrkulturowy oparty na zasadzie DIY, czyli do ityourself (wystąpienie Kami­ la Artura Siemaszko z Instytutu Socjologii UAM), ruchy promujące świadomą kon­ sumpcję (wystąpienie Pauliny Doroty Perki z Instytutu Studiów Politycznych PAN). Bunt był również przedstawiany jako wyraz sprzeciwu grup i nurtów wiązanych ze sztuką, jak miało to miejsce w referacie o środowisku poznańskiego Teatru Ósmego Dnia (Juliusz Sławomir Tyszka, Instytut Kulturoznawstwa UAM) czy slamie poe­ tyckim w Polsce (Rafał Kleśta-Nawrocki, KEiAK UMK). W tym kontekście ana­ lizowano też zjawiska dotyczące współczesnego teatru polskiego (Maria Delimata, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM) i najnowszej literatury polskiej (Anna Kolos, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM). Bunt w obszarze sztuki może przejawiać się także w działaniach jednostki, co pokazała Katarzyna Kułakowska (Instytut Kultury Polskiej UW) na przykładzie sprzeciwu wobec kulturowego uwi­ kłania w płeć, wyrażonego w twórczości piosenkarki i aktorki, Marii Peszek. Z drugiej strony, będący przedmiotem rozważań bunt wiązał się z problematyką narodowo-państwową, zagadnieniami mniejszości etnicznych, religijnych itp. Kwe­ stie funkcjonowania mniejszości, czy może raczej „zagrożonej” większości, przy­ bliżyli na przykładzie własnego kraju goście ze Słowacji (Jaroslav Cukan i Boris Michalik, Katedra manażmentu kultury a turizmu, Uniwersytet Konstantyna Filozo­ fa, Nitra). Katarzyna Małgorzata Jaszczyk (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW oraz Centre Européen de Sociologie et de Science Politique, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne) omówiła działania ruchu społecznego przeciwstawiającego się polityce imigracyjnej we Francji. Mariusz Marszewski (Instytut Wschodni UAM) zaprezentował, na wybranych przykładach, współczesny islam jako ideologię sprze­ ciwu społecznego, wskazując jednocześnie na rewolucyjny potencjał tkwiący w tej religii. Jarema Drozdowicz (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM) i Luis Martinez �Kronika 503 Andrade (École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu) analizowali z kolei radykalny sprzeciw wywodzący się z ruchów społecznych w Ameryce Łacińskiej. Tak szerokie przedstawienie buntu pokazało, iż ma on różne oblicza i niejedno imię. Odwoływanie się do różnych praktyk i teorii sprzeciwu wskazało jednak, iż we współczesnych buntach to, co lokalne i globalne, zwykło się przenikać. Lokalne sprzeciwy odwołują się bowiem do globalnego dyskursu, ten zaś z kolei wykorzy­ stuje lokalne głosy. Kiedy Luis Martinez Andrade omawiał brazylijski ruch chłopów pozbawionych ziemi czy ruch zapatystów w południowo-wschodnim Meksyku, to jednocześnie ukazywał te ruchy w kontekście ogólniejszej problematyki „dekolonizacji władzy i wiedzy” i wskazywał na „słabości eurocentrycznych nauk społecz­ nych”. Adam Pomieciński w swoim referacie dotyczącym alterglobalistów i ruchów antysystemowych nawiązał do tego, jak zapatyści są wykorzystywani w roli wzorca i symbolu buntu przez współczesne ruchy oporu o charakterze globalnym. Wzajemne przenikanie i zachodzenie na siebie odległych nawet ścieżek buntu umożliwia wy­ ciągnięcie pewnych ogólnych wniosków o naturze sprzeciwu. Pozwala w dyskursie globalnym, w tym i w dyskursie nauki, stworzyć wspólny obraz „buntujących się” i tego, przeciwko czemu bunt winien być skierowany. W tak konstruowanej refleksji mamy głównie do czynienia z poszkodowanymi w wyniku działania neoliberalnego porządku, kultury konsumpcyjnej, korporacji itp. Wytworzenie owego modelu umoż­ liwia nie tylko aktywistom, ale i wielu naukowcom użycie różnorakich form buntu obecnych w lokalnych kontekstach do wyrażania własnego sprzeciwu. To właśnie miałem na myśli, zaznaczając powyżej, iż dyskusja wokół buntu ujawnia przeświad­ czenia i stanowiska uczestników konferencji. W konsekwencji, nieuniknione staje się dotknięcie poruszanej w trakcie spotkania problematyki zaangażowania. Chodzi tutaj oczywiście o zaangażowanie w sprzeciw i bunt, będące udziałem badanej grupy. Tak się złożyło, iż wiele referatów opar­ to o własne doświadczenie bezpośredniego kontaktu, przebywania w takiej grupie lub prowadzenia w niej badań terenowych. Grażyna Kubica opowiadała o aktywnej postawie swoich studentów i własnej w przygotowaniach i udziale w Krakowskim Marszu dla Tolerancji. Adam Pomieciński wskazywał, jak trudno było mu zachować dystans w trakcie protestów alterglobalistów i jak namawiano go do ostatecznego zdeklarowania się, po której jest stronie. Katarzyna Jaszczyk udzielała się w ruchu społecznym zajmującym się imigrantami we Francji, który stał się przedmiotem jej analizy. Kamil Siemaszko, omawiający scenę DIY jako sferę kontrkulturowego buntu, w istocie odwoływał się do działań zespołu muzycznego, w którym sam gra. W wielu referatach opowiedzenie się autorów po danej stronie, opowiedzenie się za grupą podejmującą sprzeciw, nie budziło wątpliwości i było jednoznaczne. Wobec ujęć współczesnej humanistyki, w tym i antropologii kulturowej, lokujących kwestie etyczne w centrum rozważań i nawołujących do zaangażowania badacza, zajmowa­ nie takiego stanowiska nie było niczym nadzwyczajnym. Natomiast osobiste historie dotyczące tej problematyki są same w sobie interesującym materiałem, stawiającym przemyślenia referujących w innym świetle. Kwestie buntu i sprzeciwu wyrażane i badane w antropologii w dość komplekso­ wy sposób przedstawił Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM). Odbył on wycieczki �504 Kronika w przeszłość dziedziny, ale nawiązał także do interesujących inicjatyw ostatnich lat. W kontekście powiązania antropologii z buntem, zaangażowaniem, potraktowaniem samej dyscypliny jako sprzeciwu, szczególnie znaczące wydają się propozycje przy­ woływanych autorów, Davida Graebera i Jeffreya S. Jurisa. Pierwszy, podejmując próbę powiązania antropologii i anarchizmu, drugi zaś - postulując typ etnografii wojującej, przełamują definitywnie podział na badacza i aktywistę, prezentując an­ tropologię jako rodzaj praktyki zaangażowanej i sprzeciwiającej się, bunt zaś jako jej warunek konieczny. Część referatów i głosów w dyskusji poszła tym tropem. Bunt przedstawiano jako pewien permanentny stan, który pozwala nawet charakteryzować samąkulturę, pełną wewnętrznych tarć i sprzeciwów. Jest zatem nie tyle wymierzony w kulturę i przeła­ muje ją, co raczej ją definiuje. Z drugiej jednak strony, w trakcie dyskusji pojawiło się pytanie, czy możliwy jest jeszcze we współczesnej kulturze bunt. Esencjalizowanie kultury współczesnej i podkreślanie jej komercyjnego, konsumpcyjnego czy nawet masowego i popkulturowego charakteru (na przykład w wystąpieniu Michała Bogdana i Macieja Przybylskiego z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych SWPS) utrudniało oczywiście pozytywną odpowiedź. Zauważano też, iż we współ­ czesnej kulturze trudno zlokalizować jakieś centrum, władzę czy system, przeciw którym w prosty sposób mógłby być skierowany bunt. Taka sytuacja niekoniecznie jednak niweczy sprzeciw, być może wymaga innego sposobu jego analizy. Niektóre referaty próbowały niewątpliwie wyjść poza dominujące paradygmaty przedstawia­ nia buntu, inne były dobrym świadectwem ożywionej dyskusji dotyczącej tej tema­ tyki. Dyskusji, którą warto kontynuować. Ciekawym akcentem całego wydarzenia, o którym warto wspomnieć, była pro­ wokacja przygotowana przez organizatorów. W otwarciu konferencji i w pierwszych sesjach uczestniczył tajemniczy mężczyzna, notujący i fotografujący wszystko w os­ tentacyjny sposób. Niektórych, nieco skonfundowanych uczestników, prosił o zgło­ szenie uwag i obserwacji, zostawiając im wizytówkę z nazwą równie tajemniczej agencji. Wielu obecnych na sali szeptało i wymieniało uwagi dotyczące tej dziwnej sytuacji, a organizatorzy bynajmniej nie demaskowali swej prowokacji. Zastanawia­ jące jest, iż ewentualna kontrola i zainteresowanie władzy oraz służb specjalnych buntem i intelektualnymi rozterkami w tym zakresie może już dziś stanowić formę żartu. To prawda, że żyjemy w Polsce w innej rzeczywistości niż jeszcze 30 lat temu, to prawda, iż sprzeciw zostaje dziś często opakowany w popkulturo wy karton i wy­ stawiony na sprzedaż. Po to jednak mamy antropologię i tego typu konferencje, by zastanawiać się, czy jest tak wszędzie i zawsze, oraz by wskazywać, że sprzeciw jest wciąż możliwy, a nawet konieczny. Rafał Kleśta-Nawrocki �Kronika 505 K O N FEREN CJA „PROJEKT: M IASTO POZNAŃ. PRZEG LĄ D PR O JEK TÓ W BA DA W CZYCH” , PO ZN A Ń , 18-19 M A R CA 2010 Miasto to jedno z tych wyzwań badawczych, które od lat wzbudzają zaintereso­ wanie przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Współczesne miasta są przestrzenią krzyżowania się odmiennych trybów życia rozmaitych grup i katego­ rii społeczno-kulturowych (określanych na przykład jako „imigranci”, „przejezdni”, ludność „rdzenna”, „grupy społeczno-zawodowe”, „wyznaniowe”, „elity”, „zwykli ludzie”). Najważniejszym zatem wymiarem współczesnego miasta staje się dynamika zachodzących w jego granicach relacji, niespotykana w podobnym natężeniu w innych skupiskach ludzi. Wpływa ona na kształtowanie poszczególnych identyfikacji zbio­ rowych i indywidualnych oraz na tak zwany miejski krajobraz (podział na dzielnice, strefy centrum i peryferii, biedy i bogactwa, rozrywki i odpoczynku, kultury oficjalnej i alternatywnej). Wszystkie te tendencje i przemiany są widoczne we współczesnej tkance naszego miasta, w którym mieszkamy, pracujemy, spędzamy wolny czas. Prak­ tyka codziennego, tutejszego życia stała się inspiracją do podjęcia i realizacji projektu badawczego, którego Poznań został bohaterem. Motywy były nie tylko pragmatyczne, choć na pewno ma znaczenie, iż teren badawczy znajduje się tuż „za oknem”. Wybór ten podyktowany został także chęcią sprawdzenia własnych możliwości badawczych i interpretacyjnych, związanych z uwikłaniem antropologa w sieć relacji w danym miejscu poprzez zamieszkiwanie w nim, a tym samym budowanie określonego związ­ ku emocjonalnego z otaczającą rzeczywistością. Od roku 2008 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza jest realizowany projekt autorstwa Anny Weroniki Brzezińskiej i Agnieszki Chwieduk z Zakładu Etnologii Polski, którego główne pytania badawcze brzmią: czy istnieje miejski etnolog (mieszkający i działający w mieście), czy jest to raczej etnolog miasta (specjalista, który wie, w jaki sposób badać miasto i w jaki spo­ sób te badania przełożyć na konkretne działania)? W odpowiedzi na te pytania projekt proponuje spojrzenie na miejskie realia z dwóch perspektyw: „słownej” i „wizualnej”. Pierwsza z nich wskazuje na istnienie „opowieści” o mieście, obecnych w świadomo­ ści jego mieszkańców. Funkcjonują one w postaci międzypokoleniowych przekazów nawiązujących do zdarzeń, zachowań grupowych oraz wyobrażeń związanych z prze­ szłością lub z teraźniejszością miasta. Druga perspektywa - wizualna - dotyczy nazna­ czania przestrzeni miejskiej, wyznaczania granic (także tych wyobrażonych), sposo­ bów komunikowania się za pomocą obrazów i symboli. Projekt podzielony został na trzy etapy: 1. Podstawy teoretyczne. Na tym etapie ustalano zakres pojęciowy takich terminów, jak „lokalność - integralność”, „społeczność lokalna”, „tożsamość małych grup”, „mapy mentalne” (miejsca charakterystyczne i magiczne, dzielnice „wyobra­ żone”), „folklor miejski” (wizualny i słowny - mapa przestrzenna folkloru związa­ na z konkretnym miejscem); 2. Podstawy metodyczne. Rozpatrzono specyfikę badań w mieście, w tym między innymi sposoby dotarcia do respondentów i sposoby prowa­ �506 Kronika dzenia badań; 3. Podstawy historyczne - dzieje miasta, czyli kształtowanie przestrze­ ni miejskiej poszczególnych poznańskich dzielnic. W rezultacie badań, 18 i 19 marca 2010 roku, odbyła się konferencja zatytułowa­ na „Projekt: miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, której organizatorem był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. W konferencji brali udział naukowcy głównie z poznańskich uczelni: UAM i Akademii Sztuk Pięknych, a także pracownicy Polskiej Akademii Nauk - Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne­ go (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz goście z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Zielonogór­ skiego. Podczas dwudniowych obrad swoje projekty badawcze oraz wyniki badań zaprezentowało 37 prelegentów, reprezentujących takie dyscypliny naukowe, jak archeologia, architektura, etnologia, socjologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo, filologia polska i słowiańska, historia, geografia, muzykologia i muzealnictwo. Obra­ dy odbyły się w sześciu sekcjach tematycznych, z których każda prezentowała inne oblicze Poznania. Pierwsza sekcja, zatytułowana „Miasto - materia tekstu”, dotyczyła głównie problemów metodologicznych i metodycznych (A.W. Brzezińska i A. Chwieduk; K. Palmowska, K. Rybarczyk i M. Smykowski), a także sposobów opisywania mia­ sta poprzez analizę nazw poznańskich ulic (P. Borowiak), konstruowania opowieści 0 miejscach opuszczonych (B. Stańda), również w perspektywie obszarów granicz­ nych (K. Walentynowicz-Moryl i P. Luczys) oraz zagadnień biografii pisarek związa­ nych z Poznaniem i Wielkopolską (L. Marzec, A. Gajewska i A. Kovacheva). W sekcji drugiej - „Miasto warte pamięci?” - zaprezentowano podejście histo­ ryczne. Poznaliśmy punkt widzenia historyka dokumentującego historię powojenne­ go Poznania na podstawie archiwalnych zdjęć i dokumentów, a także zbierającego relacje bezpośrednich świadków (M. Klorek). Inna perspektywa historyczna odnosi się do okresu pradziejowego oraz sposobów odkrywania śladów najstarszej działal­ ności człowieka na terenie współczesnej aglomeracji poznańskiej (D. Jankowska, A. Michałowski, K. Pyżewicz i M. Makohonienko). Sekcja trzecia: „Kultura Miasta - pomiędzy instytucją a człowiekiem” - była po­ święcona zagadnieniom badań nad kulturą w obszarze metropolitarnego Poznania (P. Kieliszewski i M. Poprawski), przeglądowi projektów realizowanych przez ze­ spół etnologów-muzealników (J. Minksztym) oraz zaprezentowaniu koncepcji Mu­ zeum Powstania Wielkopolskiego (P. Mikołajczak). Omówiono także wyniki badań prowadzonych wśród młodych mieszkańców miasta, dotyczących rozpoznawania najpopularniejszych marek poznańskich (R. Pacanowska, D. Grala). W ramach czwartej sekcji - „Miasto kultur Obcych?” - poruszono problemy ba­ dawcze związane z nowym kierunkiem badań nad cudzoziemcami w Poznaniu, nad sposobami ich integracji i adaptacji (N. Bloch, A. Szczepaniak-Kroll, A. Bełkot). Sekcja piąta - „Miasto - materia obrazu i dźwięku” - odnosiła się do takich za­ gadnień, jak miejska etnomuzykologia (M. Wosińska) czy wizualne metody badania 1 doświadczania miasta (J. Stec, M. Rogowski i M. Sadło), a także do sposobów do­ kumentowania detali architektonicznych (W. Krzyżaniak, P. Szwiec) i prezentowania za pomocą dokumentacji rysunkowej nieistniejących budowli (J. Stiller). �Kronika 507 Dwudniowe obrady zamknęła sekcja zatytułowana „Miasto kultur Swoich?”, podczas której omawiano zagadnienia związane z tworzeniem się i funkcjonowa­ niem poznańskich szkół naukowych (A. Kobielska), prezentowaniem miasta przez literatów (J. Roszak) oraz powstawaniem poznańskich salonów (W. Przewoźny). Spotkanie przeplatały ożywione dyskusje na temat praktycznych zastosowań pre­ zentowanych projektów. Jak się okazało, naukowcy są świadomi faktu, że ich wysiłki badawcze nie mogą mieć ekskluzywnego charakteru, zwłaszcza w czasach, gdy jed­ nym z wyznaczników poziomu naukowego jest nie tylko dojrzałość teoretyczna, ale przede wszystkim przydatność osiągnięć badawczych. W dyskusji podniesiono ar­ gument, że poznańskie uczelnie mogą poszczycić się potencjałem naukowym, który mógłby niejednokrotnie zaowocować poprawą warunków lokalnego życia w różnych jego aspektach. Urzeczywistnienie tych dobrych pomysłów wymaga intensywnej współpracy z władzami lokalnymi, które jednak - jak to wynikało z wielu przytacza­ nych przykładów - rzadko wykazują zainteresowanie. Masowe imprezy w rodzaju Nocy Naukowców czy Festiwalu Nauki i Sztuki, mające na celu popularyzację na­ uki, to pożyteczna, ale już niewystarczająca inicjatywa. Konferencja odsłoniła więc naglącą potrzebę integracji środowisk naukowych, które, nolens volens, muszą być własnymi menedżerami, by zaistnieć j ako licząca się strona w publicznych rozstrzyg­ nięciach odnośnie do profilu miejskiego życia. W odczuciu uczestników wypełnia­ nie tego postulatu wymaga konsekwencji. Dlatego też organizatorki, przy poparciu obecnych, postanowiły zaproponować drugie spotkanie za rok, tym razem warszta­ towe, by sprawdzić, na ile determinacja w głoszeniu postulatów przełożyła się na skuteczne działania. Podobno „chcieć, to móc” ! Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk PROJEKT „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O” , PO ZNA Ń-SZTU TOW O , M AJ-CZERW IEC 2010 Od 29 kwietnia do 11 maja 2010 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Stutthof - obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie oraz w pasie Mierzei Wiślanej (gminy Stegna, Sztutowo i Krynica Morska) przeprowadzono antropologiczno-archeologiczne badania terenowe. Prace te były jednym z etapów większego projek­ tu badawczego „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, który rozpoczął się w październiku 2009 roku z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej UAM, Instytutu Prahistorii UAM, The University of Manchester oraz Muzeum Stutthof w Sztutowie. W badaniach wzięli udział studenci, doktoranci i pracownicy obu uniwersytetów oraz pracownicy muzeum. �508 Kronika Projekt cechuje interdyscyplinarność, która znajduje wyraz zarówno na gruncie metodologicznym, jak i empirycznym (prace terenowe). Współpraca między antro­ pologią i archeologią wydaje się tutaj szczególnie istotna, gdyż pozwala określić kul­ turowy kontekst badanej przestrzeni fizycznej i umożliwia studia nad biografią kraj­ obrazu (wyrażanąprzez społecznąi indywidualnąpamięć jednostki/grupy). W trakcie realizacji projektu studenci archeologii i antropologii kulturowej poznają wzajemnie metodykę i specyfikę badań obu dyscyplin. Służy temu kurs przygotowujący do ba­ dań terenowych, same badania, a także prowadzone analizy, interpretacje i wzajemne reinterpretacje materiałów badawczych. Celem badań była analiza i wstępna identyfikacja zmian krajobrazu fizycznego i kulturowego KL Stutthof w kontekście czasu (od II wojny światowej do współczes­ ności) i przestrzeni (region Żuław, a szczególnie wsie przyległe do obozu). Akcent antropologiczny położono na badanie społecznej świadomości i działalności ludności lokalnej wobec KL Stutthof, sposoby oswajania przestrzeni (którą dla potrzeb pro­ jektu nazywamy „przestrzenią naznaczoną”), ekonomiczną stronę funkcjonowania muzeum przedstawiającego historię obozu koncentracyjnego we wsi nadmorskiej, o charakterze rekreacyjnym i turystycznym, a także refleksję nad wystawiennictwem martyrologicznym. Aspekt archeologiczny badań dotyczył natomiast zastosowania nieinwazyjnych metod badawczych w przestrzeni charakteryzującej się dużym ła­ dunkiem emocjonalnym (były obóz, cmentarz itp.), rekonstrukcji za pomocą me­ tod nieinwazyjnych części obozu żydowskiego i tak zwanego nowego obozu, a także analizy społecznego kontekstu kradzieży artefaktów leżących w przestrzeni KL Stutthof przez „detektorystów”1. Metody wykorzystane w terenie obejmowały wywi ad etnograficzny (w tym bio­ graficzny i kwestionariuszowy), ankiety, obserwację uczestniczącą, rejestrację ikonosfery badanej przestrzeni, fotoelicytację12, pomiary geopatyczne i geofizyczne. W ciągu dziesięciu dni badań zebrano 94 relacje pierwszych osadników przybyłych na teren Żuław po II wojnie światowej, przeprowadzono 100 wywiadów z mieszkań­ cami Sztutowa, 192 ankiety ze zwiedzającymi Muzeum Stutthof oraz 16 wywiadów z pracownikami muzeum. Dodatkowym materiałem były wywiady dotyczące dzia­ łalności „detektorystów” na terenie byłego obozu oraz materiał filmowy nakręcony w budynkach należących kiedyś do obozu (m.in. willa komendanta). Kolejnym etapem realizacji projektu było zorganizowanie spotkania, które od­ było się 18 czerwca 2010 roku w Poznaniu, z udziałem dyrektora Muzeum Stutthof oraz kierownika Działu Oświatowego tegoż. Zaprezentowano wstępne wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród zwiedzających muzeum oraz wyniki analizy SWOT uwzględniające możliwości rozwoju muzeum, a także jego ograniczenia. 1 Określenie to pochodzi od urządzenia służącego do wykrywania metali, zwanego „detektorem”. Są oni także popularnie nazywani „poszukiwaczami skarbów”. 2 Metoda stosowana w antropologii audiowizualnej polegająca na wykorzystywaniu fotografii pod­ czas prowadzonych wywiadów. Badacz może pokazywać informatorowi zdjęcia wykonane kilkadziesiąt lat wcześniej w jego miejscowości i prosić go o zidentyfikowanie widocznych na fotografiach miejsc na współczesnej mapie miejscowości. Takie działania mogą pomóc w nawiązaniu kontaktu z informatorem i skłonić go do podzielenia się swoimi wspomnieniami, odczuciami i emocjami z badaczem. �Kronika 509 Przedstawienie wszystkich efektów badań oraz danych zebranych przez etnologów i archeologów nastąpi podczas planowanej konferencji i w przygotowywanej publi­ kacji. W kolejnych latach planujemy kontynuowanie badań, w ramach długofalowej współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska PRO JEK T „PU SZCZA PY ZDRSKA . OLĘD RZY I ICH ZELAZN E D O M Y ”, W RZESIEŃ-CZERW IEC 2010 ORAZ KO N FEREN CJA „PU SZCZA PY ZD R SK A O LĘDRZY I ICH ŻELA ZN E DOMY, STAN DZIEDZICTW A I PER SPEK TY W Y N A PR ZY SZŁO ŚĆ” , BLIZANÓW , 13 LISTOPADA 2009 Puszcza Pyzdrska to obszar położony na wschodzie Wielkopolski, którego granice wyznaczają rzeki Warta, Prosną, Czarna Struga oraz linia lasu na południu. Od XVIII wieku był to teren intensywnego osadnictwa olęderskiego, a od 1815 roku - obszar pograniczny pomiędzy zaborem pruskim a Królestwem Polskim. Na tym obszarze zachował się specyficzny poolęderski krajobraz, na który składają się mozaika pól i lasów, łąki i rowy melioracyjne, puszczańskie osady z licznie zachowanym budow­ nictwem drewnianym, glinianym czy żelaznym, które stanowi jego wyróżnik. Po­ zostałości dawnej granicy wiążą się także z rozwojem społecznym i gospodarczym. Tak zwana kongresówka to obszar biedny, pełen niewielkich gospodarstw rolnych, ze słabo rozwiniętą infrastrukturą, w dawnym zaborze pruskim powstawały zaś folwar­ ki, drogi itd. Głównym celem badań było dokumentowanie dziedzictwa kulturowego i dzięki temu popularyzacja tego terenu jako atrakcyjnego turystycznie oraz pobu­ dzenie do rozwoju. Inicjatorem badań było Stowarzyszenie „Mecenat”, a środki na realizację projektu pozyskano z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Badania prowadzili naukowcy z In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Pracowni Projektowania Detalu ASP w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Pierwszym etapem realizacji projektu była kwerenda archiwalna przeprowadzona przez dr. Zbigniewa Chodyłę, w której efekcie powstało opracowanie: „Osadnictwo w Puszczy Pyzdrskiej od średniowiecza do początku XXI w.”. Prace realizowała in­ terdyscyplinarna grupa, która jesienią 2009 roku prowadziła na terenie puszczy sta­ cjonarne badania terenowe. W okolicznych wsiach badacze docierali do najstarszych mieszkańców, z którymi rozmawiali o historii ich rodzin, wsi, zmianach zachodzących na tym obszarze. Drugą grupą rozmówców były osoby pochodzenia olęderskiego, któ­ re po 1945 roku pozostały w Polsce. Pytano je o problemy dotyczące ich tożsamości, �510 Kronika wspomnienia z okresu II wojny światowej, koegzystencji z ludnością polską itd. W ra­ mach badań inwentaryzowano krzyże i kapliczki przydrożne. Architektoniczna część prac to inwentaryzacja budynków mieszkalnych oraz dokumentacja fotograficzna wy­ branych gospodarstw. W Pyzdrach przeprowadzono wśród uczniów gimnazjum an­ kietę dotyczącą identyfikacji z miejscem zamieszkania, a z nauczycielami tejże szkoły wywiady na temat realizacji programu zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Zebrano ogółem 77 ankiet z uczniami, 13 wywiadów' z najstarszymi mieszkańcami, dziewięć wywiadów z potomkami olędrów oraz zinwentaryzowano dziewięć domów. Rezultatem badań była konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, która odbyła się 13 listopa­ da 2009 roku w Blizanowie. Przemysław Kowalski (z „Echa Pyzdr”) przedstawił projekt, a następnie dr Anna W. Brzezińska (IEiAK UAM) wygłosiła referat „Co można znaleźć w Puszczy Pyzdrskiej? Możliwości wykorzystania potencjału kul­ turowego Puszczy Pyzdrskiej”, pokazując, w jaki sposób dziedzictwo kulturowe tego obszaru może służyć do aktywizacji lokalnych społeczności. Kolejny referat, „Co w Puszczy Pyzdrskiej piszczy, czyli mieszkańcy o dziedzictwie kulturowym”, przedstawiła Paulina Baranowska (IEiAK UAM). Mówiła o elementach, które two­ rzą tożsamość mieszkańców tego obszaru. Z kolei Witold Przewoźny (Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) w wystąpieniu „W kręgu pracy, wiary i uporu. Z historii osadnictwa olęderskiego w Polsce” opowiedział, na czym polegało osadnictwo olęderskie. Efekty badań architektonicznych zaprezento­ wała mgr Patrycja Mikołajczak (ASP Poznań), która w referacie „Puszcza Pyzdrska - zapomniane domostwa” scharakteryzowała budownictwo wiejskie, a na podstawie zagrody z Nowolipska omówiła konkretne rozwiązania architektoniczne. Wystąpie­ nie Bartosza Stańdy (IEiAK UAM) „Rozwój obszaru Puszczy Pyzdrskiej na przy­ kładzie wsi Czarny Bród” przedstawiało jedną z osad, ukazując, jak słabości tego terenu zamienić w jego walory. Konferencję zamknął referat dr. hab. Piotra Szwieca (ASP Poznań), „Architektura regionalna w krajobrazie Puszczy Pyzdrskiej”, który na podstawie konkretnych obiektów i rozwiązań architektonicznych scharakteryzował zjawisko architektury regionalnej. Ważnym efektem badań jest również wystawa „Olędrzy i ich domy z żelaza” zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, Oddział Muzeum Naro­ dowego. Wystawa ta ma na celu przybliżenie tak bliskiego, a nieznanego obszaru Wielkopolski. Poprzez zdjęcia i obiekty (sprzęty, meble) pozyskane w trakcie badań pokazuje bogactwo i różnorodność tego regionu. Wydaje się, że przeprowadzony projekt badawczy można traktować jedynie jako wstępny. Sytuacja społeczno-kulturowa regionu Puszczy Pyzdrskiej z całą pewnoś­ cią zasługuje na dalsze badania, a doskonale zachowane budownictwo tradycyjne wymaga pilnej inwentaryzacji oraz, w przypadku najciekawszych obiektów, prac kons erwatorski eh. Bartosz Stańda �Kronika 511 WYSTAWA „SZTU K A SPOD K RO SN A I IG ŁY ” , M U ZEU M ETN O G RA FICZN E, O D DZIA Ł M U ZEU M N A R O D O W EG O , W ROCŁAW, 27 LISTOPADA 2009-21 LU TEGO 2010 Tkanina jest od wieków związana z kulturą człowieka. Służyła dawniej przede wszystkim do wytwarzania odzieży chroniącej przed wpływem różnych warunków klimatycznych. O tym, że ludzie używali włókna lnianego już 35 tys. lat temu, świadcząznaleziska archeologiczne z jaskiń położonych w Gruzji. Można przypuszczać, że warsztat tkacki należy do jednych z pierwszych wynalazków człowieka. Ozdabianie wyrobów tkackich jest natomiast jednym z ważniejszych elementów sztuki ludowej. Materiały tkane wzorzyście znalazły szerokie zastosowanie w stroju ludowym, ale także we wnętrzu mieszkalnym, gdzie używano ich do przykrywania posłań, ław, do zawieszania na ścianach, zdobienia obrazów, występują też jako bielizna pościelowa i stołowa; niektóre służyły do przykrywania siedzenia na wozie lub były narzucane na konia. Na ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu zaprezentowano tka­ ninę nie tę odzieżową, ale dekoracyjną, zaspokajającą pewne potrzeby estetyczne, przejawiające się w chęci ozdabiania swojego najbliższego otoczenia. Były to więc różnego rodzaju narzuty na łóżka, ręczniki, obrusy i serwetki, poszewki na poduszki, kilimy, makatki. W sumie ponad 100 tkanin przywiezionych na Dolny Śląsk po 1945 roku przez ludność przesiedleńczą. Głównym założeniem wystawy było przedstawienie szerokiego spektrum pol­ skiego tkactwa ludowego, obejmującego różne zastosowane techniki, wzornictwo oraz funkcje poszczególnych typów tkanin dekoracyjnych. Szczególnie ważne było ukazanie różnorodności tkanin ze względu na ich proweniencję - pochodzą one z rozległego obszaru Polski przedwojennej, obejmującego zarówno Kresy Wschod­ nie, jak i Lubelszczyznę, Białostockie, Mazowsze. Część z nich przywieziono spoza Polski - z Bukowiny rumuńskiej i z Bośni. Cały wrocławski zbiór tkanin ludowych jest świadectwem burzliwych losów ludności przesiedlonej na Dolny Śląsk oraz spe­ cyficznej heterogenicznej kultury tego regionu. Walory plastyczne nadaje tkaninie przede wszystkim barwa i ornamentyka, choć w dużej mierze zależy to również od zastosowanego surowca i rodzaju splotu tka­ ckiego. Jeszcze pod koniec XIX wieku w tkactwie ludowym używano głównie su­ rowców naturalnych, takich jak len, wełna i w mniejszym zakresie konopie. Stop­ niowo wzrastało znaczenie bawełny, a w połowie XX wieku zaczęły pojawiać się włókna sztuczne. Szeroko przyjęło się również wtórne wykorzystanie zużytych tka­ nin fabrycznych, na przykład w chodnikach-szmaciakach. Wśród kilku stosowanych rodzajów splotów, najprostszy i najbardziej znany jest splot płócienny, w którym nici wątku i osnowy są tej samej grubości i przetykają się na przemian równomiernie. Blisko spokrewniony ze strukturą płótna jest splot rypsu płóciennego - różni się uży­ ciem rzadszej lub cieńszej osnowy, która staje się niewidoczna pod grubszymi nitka­ mi wątku. Trzecim, dość często spotykanym splotem, jest splot rządkowy, zwany też �512 Kronika drelichowym lub czynowatym - rozpoznaje się go po ukośnie biegnących rządkach. Trzy wymienione sploty mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą wczesnego śred­ niowiecza i były szeroko rozpowszechnione. Do ich wykonania wystarczyły dwie nicielnice. Przy zwiększonej liczbie nicielnic albo przy użyciu techniki kilimowej uzyskiwano wzory bardziej skomplikowane. Kolorystyka tkanin wzbogaciła się do­ piero w drugiej połowie XIX wieku, w związku z upowszechnieniem barwników anilinowych, które wyparły barwniki naturalne. Ze względu na rodzaj dekoracji można wyróżnić kilka większych grup tkanin. Są to materiały tkane w pasy, kraty lub bardziej wzorzyste oraz ozdabiane haftem. Dwie pierwsze grupy uważane są za najbardziej tradycyjne i typowe dla polskiego tkactwa ludowego. W tkaninach wzorzystych, takich jak dywany dwuosnowowe, tkaniny przetykane czy kilimy, często odzwierciedlały się również wpływy obce, przenikają­ ce do tkactwa ludowego za pośrednictwem pracowni rzemieślniczych. Pasiaki stanowiąnajliczniejszągrupę wśród ludowych wyrobów samodziałowych i mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą XI wieku. Lniana osnowa jest w nich najczęściej przeplatana różnokolorowym, wełnianym wątkiem. Początkowo tkaniny te były stosunkowo skromne, dwu- lub trzykolorowe, o wąskich paskach; współ­ cześnie kolorystyka niektórych pasiaków jest bardzo bogata. Występują w północno­ -wschodniej Polsce, na Mazowszu, północnej Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie, Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem. Znane były również wśród Kresowiaków i wraz z nimi trafiły po 1945 roku na Dolny Śląsk. Wprowadzenie różnobarwnych nici zarówno w wątku, jak i w osnowie daje w rezultacie tkaninę kraciastą, która znana była, po­ dobnie jak pasiak, już w czasach wczesnośredniowiecznych. Tkaniny dwuosnowowe znane są z terenów północno-wschodniej Polski - głów­ nie z Białostocczyzny, Podlasia, Mazur oraz z północnych Kurpiów. Składają się z dwóch warstw wykonanych z nici wełnianych prostym splotem płótna. Osnowa i wątek każdej warstwy są w odmiennych kolorach, przez co dywany są dwubarwne (sporadycznie wielokolorowe), często w bardzo kontrastowych zestawieniach. Wzór powstaje przez wydobywanie na wierzch, w określonych miejscach, warstwy dolnej. Najstarsze tego typu dywany z obszaru Polski pochodzą z XVIII wieku z Mazur, ale już w XIX wieku przestano je tam wyrabiać. Na Białostocczyźnie i Podlasiu ich produkcja utrzymała się do dzisiaj, a nawet wzrosła dzięki działalności Cepelii. Do tkactwa ludowego tkaniny dwuosnowowe dostały się za pośrednictwem tkactwa rzemieślniczego indywidualnego lub manufakturowego. W ornamentyce dywanów dwuosnowowych występują motywy geometryczne, zgeometryzowane roślinne i zoomorficzne oraz scenki zaczerpnięte z życia wiejskiego. Tkaniny „przetykane” są typowe dla pogranicza litewsko-białoruskiego (Wileńszczyzna, Nowogródzkie, Polesie), skąd rozeszły się na Białostocczyznę, Kurpie, Podlasie, Lubelszczyznę; znane są również na Mazurach i Pomorzu. Są stosunkowo młode, ich tradycja w zasadzie nie sięga XfX wieku, a w niektórych wsiach pojawiły się dopiero tuż przed II wojną światową. Do tkactwa ludowego trafiły za pośredni­ ctwem zawodowych tkaczy-rzemieślników, od których wiejskie tkaczki przejmowa­ ły jedynie prostsze wzory. Specyfiką tkanin przetykanych jest tło utworzone splotem płóciennym oraz wzór powstający poprzez przewlekanie dodatkowego wątku, który �Kronika 513 w kolorze oraz surowcu jest odmienny od tła. Kolorystyka jest bardzo różnorodna. Ornamenty, jakie powstają na tkaninach przetykanych, to przede wszystkim proste motywy geometryczne złożone z wzorów kostkowych. Z czasem wprowadzano motywy bardziej rozbudowane roślinne, zoomorficzne, a nawet antropomorficzne. Ornamentów nie wymyślały jednak same tkaczki, lecz były one odwzorowywane z wyrobów fabrycznych (kap, firan, obrusów). Kilimy są tkaninami dekoracyjnymi dwustronnymi o bardzo odległej tradycji. Technika ich wykonania jest jednym z najstarszych sposobów tkactwa wzorzy­ stego i polega na ręcznym wybieraniu osnowy w celu przeciągnięcia wątku two­ rzącego wzór. Na Huculszczyźnie (skąd pochodzi większość kilimów w zbiorach ME) początkowo były one wyłącznie wyrobami domowymi, którymi zajmowały się przede wszystkim kobiety. Pod koniec XIX wieku w Kosowie założono szkołę tkacką, w której wykonywano kilimy według wzorów ludowych i stylizowanych. Uczniowie tej szkoły zakładali później domowe warsztaty albo większe pracownie. W okresie międzywojennym Kosów stał się centrum przemysłu tkackiego, w okoli­ cy działało około 500 warsztatów. Ornament kilimów huculskich to przede wszyst­ kim motywy geometryczne w układach pasowych, ale także zgeometryzowane roślinne. Tkaniny ozdabiane haftem to głównie proste płótna lniane i bawełniane, choć w ten sposób zdobiono także tkaniny wzorzyste. Podstawowe techniki ludowych wyszyć były ściśle związane ze strukturą materiału. Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są tak zwane ściegi liczone, w których odlicza się nitki płótna podczas wyszywania or­ namentów, co powoduje ich geometryzację. Najpopularniejszy jest ścieg krzyżyko­ wy, bardzo rozpowszechniony również ścieg płaski. Spośród ściegów swobodnych, niezwiązanych ze strukturą tkaniny, archaiczny w formie jest ścieg łańcuszkowy. Inne ściegi, takie jak na przykład zygzakowaty, okrętkowy, za igłą, „janina”, dzierga­ ny czy atłaskowy i podkładany, w kulturze ludowej zaczęły występować stosunkowo późno (XVIII-XIX w.), w wyniku wpływów rzemiosła cechowego. Jedną z przyczyn zarzucenia starych ściegów było także rozpowszechnienie się fabrycznego cienkiego płótna, na którym liczenie nitek było zbyt żmudne. Do ludowych wyszyć z hafciarstwa profesjonalnego i haftów środowisk wyższych grup społecznych przeniknęły pewne motywy zdobnicze, takie jak realistycznie ujmowane kompozycje kwiatowe. Z najbardziej tradycyjnymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie ko­ lorystyczne. Na ogół były to hafty jednobarwne, rzadziej dwukolorowe. Wielobarwność wiąże się z wpływami obcymi, spoza środowiska wiejskiego, które przenikały głównie za pośrednictwem zawodowego hafciarstwa. Różnorodność zaprezentowanych tkanin przejawia się w dużym stopniu także w ich funkcji - od dekoracyjnej, przez użytkową do obrzędowej, przy czym jedna tkanina może spełniać kilka funkcji jednocześnie. Kilim zawieszony na ścianie de­ korował ją, ale również ocieplał. Na Huculszczyźnie przykrywano nim trumnę, po pogrzebie zaś zostawiano w cerkwi. Ręczniki nie służyły do celów higienicznych, ale przyozdabiano nimi święte obrazy, półki lub krzyże nagrobne. Narzuty na co dzień przykrywały łóżka, ale mogły służyć także do okrycia konia, siedzenia na wozie bądź też były używane jako płachta do przenoszenia dziecka. Obrusami i serwetkami �514 Kronika nabywano stoły od święta; obrus wigilijny czy serwetki do koszyczka ze święconką znalazły swoje miejsce w obrzędowości dorocznej. Płachta na trumnę, prześcieradło dla położnicy czy zwykłe płótno lniane zastosowane do rytualnego spowicia odgry­ wały ważną rolę w momentach przełomowych dla wiejskiej społeczności. Większość z tych tkanin była również niezbędnym elementem wiana panny młodej. W zaprezentowanym na wystawie zbiorze tkanin najstarszymi były: ręcznik po­ leski z 1882 roku oraz narzuta białostocka z roku 1890. Część wyrobów datowano na przełom XIX i XX wieku, większość natomiast pochodziła z okresu międzywo­ jennego, a na przykład chodniki-szmaciaki wykonane zostały już na Dolnym Śląsku przez ludność przesiedleńczą. Oprócz tkanin, ekspozycja ukazywała także cały proces tkacki - w prezentacji filmowej. Uzupełnieniem wystawy były fotografie oraz teksty informacyjne. Obecnie tkactwo zalicza się raczej do zawodów ginących. Wystawa umożliwiła zwiedzającym poznanie tradycji tkackich oraz hafciarskich charakterystycznych dla wielu regionów Polski. Ekspozycja dostała nominację w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2009 w kategorii wystaw etnograficznych. Hanna Goiła1 1Autorka scenariusza i realizacji oraz katalogu zbiorów, który towarzyszył wystawie: H. Goiła, Wrocław 2009; aranżacja plastyczna Joanna Głowacz, fot. Wojciech Rogowicz. T k a n in y lu d o w e , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a09d14029aca9da47425a88edb64b62.pdf 9bb7ea3679a8bad2119818cc2447cd33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5773 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 SPIS T R E ŚC I I. ARTYKUŁY Michał B u c h o w s k i , Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu”. Od niemarksistowskiej ortodoksji „etnografizmu” do postetnograficznego pluralizmu................................................................................................................. 13 Magdalena Z o w c z a k , Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza................................................................................................................. 45 Kacper P o b ł o c k i , Antropologia miasta - urbanizacja, przestrzeń i relacje społeczne.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Zaufanie i sceptycyzm - zmiany postaw w stosunku do farmaceutyków................................................................... 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie................................................................................... 105 Mariusz K a n i a , Kreowanie tożsamości internetowej. Przykład Facebooka jako twórcy sztucznej inteligencji...................................................................................... 127 Maciej K u r c z , Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki. Refleksje na temat badań terenowych w południowosudańskiej Dżubie................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Tkaniny/>ogwe jako kulturowe dziedzictwo mieszkańców Togo . . 159 Anna U r b a ń s k a - S z y m o s z y n , Globalizacja i glokalizacja religii bon na przykładzie społeczności Ligmincha w Stanach Zjednoczonych i Polsce................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folklorystyczne źródła mitu wybawcy w kulturze 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P o ź n i a k , „Najświętsza Głowa Pana Jezusa”. Od skryptu metonimicznego do biografii metaforycznej................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „Czarownica mleczna” w relacjach mieszkańców Pogórza Ciężkowicko-Rożnowskiego i o k o lic.......................................................... 243 II. POGLĄDY I OPINIE Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Perspektywy komparatystyki kulturowej. Na przykładzie programu Pracowni Komparatystyki Kulturowej Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie............................................................................................261 III. KOMUNIKATY Barbara K u l e s z a , Bronisława Malinowskiego koncepcja ochrony wolności jako siły napędowej procesu kulturowego......................................................................... 273 �6 Karolina S z m i g i e l s k a , Koczując z duchami - etnograficzne refleksje na temat krajobrazu w M ongolii............................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Choroby w narracyjnych grach fabularnych. Charakterystyka wątków i perspektywy badawcze................................................................................293 IV. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Zofia S o k o l e w i c z , „Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza................................................................................303 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Thomas Hylland E r i k s e n , Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r)..................................................................................................... 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięcłi)........................ 363 Barbara B a z i e 1 i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r).........................364 Katarzyna M ar col, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. KRONIKA 87. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole, 23 września 2011 (Katarzyna Majbroda)....................................................................375 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego za okres od września 2010 do sierpnia 2011 (Jerzy Adamczewski)............... 379 Dorobek Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Bronisława Kopczyńska-Jaworska).............................................. 392 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 14 maja 2010 (Ryszard Vorbrich)........................................................................................................ 399 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 21 października 2010 (Ryszard Vorbrich)............................................................................................... 401 Konferencja „Ethics, Health Care and Anthropology”, Amsterdam, 10 grudnia 2010 (Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 �7 Konferencja „Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne”, Będlewo, 21-23 października 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Buliński)...............................407 Konferencja „Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie interdyscyplinarnej”, Będlewo, 9-10 czerwca 2011 {Małgorzata Anna Charyton)..................................413 Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich”, Szczecin, 15-17 listopada 2010 {Ewa Prądzyńska).............................................................................418 Projekty naukowe i edukacyjne w muzeach martyrologicznych. Na przykładzie projektu „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, 4 marca 2011 {Mikołaj Smykowski)..................... 422 Od Kujaw do Bałtyku. Tajemnice codzienności kultury ludowej. Nowa, stała ekspozycja w Muzeum Etnograficznym w Toruniu {Grażyna Ewa Karpińska) . . 424 Setna rocznica urodzin Profesora Romana Reinfussa {Katarzyna Kraczoń)............... 430 Uroczystość nadania imienia Jędrzej a Ciemiaka publicznemu gimnazjum w Zaborowie koło Brzeska, 27 kwietnia 2011 {Anna S p is s ) ....................................................... 433 VI. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński)........................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K abat)...................................................................... 448 Wspomnienia o Zofii Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. Gożdziak).................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 459 Informacje dla autorów........................................................................................................ 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ff9846c843565c75707f18f68135238.pdf 12b9c9b8bffbf9971da0d371c918a755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska - okres powojenny etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5775 Title A name given to the resource Etnografia/etnologia polska w okresie "realnego socjalizmu"/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 I. A RTY K U ŁY MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań Uniwersytet Europejski Yiadrina, Frankfurt n. Odrą ETN O G RA FIA /ETN O LO G IA PO LSK A W OKRESIE „REA LNEGO SO CJA LIZM U ”. OD N IEM A R K SISTO W SK IEJ ORTODOKSJI „ETN O G R A FIZM U ” DO PO STETN O G RA FIC ZN EG O PLU RA LIZM U Wprowadzenie W artykule tym przedstawiam perypetie polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej i/lub społecznej w okresie panowania realnego socjalizmu, w tym - zwłaszcza jeśli chodzi o pierwsze dwie dekady powojenne - relację przedstawicieli tej dyscypliny do systemu władzy i forsowanego odgórnie ka­ nonu myślowego. Ewolucja etnologii była wielowątkowa i jej przedstawienie wymaga oczywistych uogólnień. Na jej historii intelektualnej zaraz po II wojnie światowej odcisnął swe piętno pluralizm w zakresie teorii wyjaśniających zja­ wiska kulturowe, odziedziczony po okresie międzywojennym. Wkrótce został on zastąpiony swoistą ortodoksją, którą nazywam „etnografizmem”, sterowaną znanymi z przeszłości pozytywistycznymi zasadami postępowania badawczego, wypłukanego z teorii i prób interpretacji wykraczających dalece poza opis. Na co najmniej kilkanaście lat ten sposób postępowania, a właściwie metoda pod­ niesiona do rangi teorii, stał się dyscyplinarną ortodoksją. Nie miała ona jednak w istocie nic wspólnego z narzucanym jako obowiązująca wykładnia teoretyczna materializmem dialektycznym. Była to więc swego rodzaju nieortodoksyjna po­ litycznie ortodoksja dyscyplinarna. Choć w tej pierwszej fazie, którą określam tutaj jako „Wczesny Socjalizm”, trwały dyskusje na temat sposobów wyjaśniania i przedmiotu badań etnografii, nie doprowadziło to do zmiany paradygmatu dys­ cypliny. Doszło do tego w okresie „Późnego Socjalizmu”, kiedy to, w reakcji na �14 Michał Buchowski naiwny realizm i empiryzm etnografii, zaczęto poszukiwać sposobów interpreta­ cji i teorii wykraczających poza schematy postrzegane jako zdroworozsądkowe i pozytywistyczne. Jeśli dekady lat 50. i 60. XX wieku scharakteryzujemy jako zdominowane przez „etnografizm”, to Drang und Słurm z lat 70. i 80. określić można jako narodziny „postetnograficznego pluralizmu”. Tlo historyczne Etnologia polska rodziła się w XIX wieku jako mieszanka romantycznych idei dotyczących zwyczajów ludowych, pozytywistycznych metod zbierania da­ nych empirycznych i ewolucjonistycznego poglądu na temat rozwoju kultury od form najprostszych do bardziej skomplikowanych. Z jednej strony, pierwsi ludo­ znawcy byli romantykami, gdy twierdzili, że kultura ludu zachowuje nieskażo­ ne pierwiastki słowiańskie, a zarazem, w myśl teorii „opadu kulturowego” sfor­ mułowanej już przez Ryszarda Berwińskiego, osadza w sobie elementy kultury wyższej. Z drugiej strony, na pozytywistyczny sposób dokumentowali wszelkie możliwe przejawy kultury ludowej, czego najlepszym wyrazem pozostają tomy wydawane przez Oskara Kolberga. Etnografia, poza ambicjami poznawczymi, była bez wątpienia wprzęgnięta w dzieło budowy nowoczesnej świadomości narodo­ wej. Miała szczególne znaczenie w kraju, którego elity, w przeważającej mierze wywodzące się ze szlachty, szczyciły się wielowiekową tradycją istnienia pocho­ dzącego jakoby od Sarmatów narodu szlacheckiego. W ramach typowego dla ca­ łego regionu szerzenia nowej wersji nacjonalizmu chodziło o wzbudzenie świado­ mości narodowej wśród chłopów, najliczniejszej grupy społecznej, i włączenie ich do walki politycznej o odzyskanie niepodległości (por. Stauter-Halsted 2001). Po odrodzeniu państwa w 1918 roku, doceniając między innymi znaczenie etnografii dla pielęgnowania tradycji narodowej, utworzono szereg uniwersyte­ ckich katedr etnologii: w Poznaniu (1919), w Krakowie (1925 i 1926), w Wilnie (1927) i w Warszawie (1936) (Jasiewicz 2006: 67). Zbieranie i interpretowanie materiałów dotyczących kultury ludowej było naczelnym zadaniem etnologii tego okresu, co nie wykluczało wszelako wielości teoretycznej. Badacze okresu międzywojennego reprezentowali orientacje takie, jak klasyczny ewolucjonizm (Ludwik Krzywicki, Stanisław Ciszewski, Eugeniusz Frankowski), tak zwany ewolucjonizm krytyczny (Kazimierz Moszyński), fenomenologia (Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa), szkoła kulturowo-historyczna (Stanisław Poniatowski, Adam Fischer), funkcjonalizm (Józef Obrębski), francuska szkoła socjologiczna i historyczna (Jan Stanisław Bystroń i Stefan Czarnowski) (Sokolewicz 1973; Kutrzeba-Pojnarowa 1977). Jednoznaczne przy­ pisanie osób do kierunków jest oczywiście upraszczające, albowiem badacze ci korzystali z inspiracji płynących z różnych stron i wypracowywali często orygi­ nalne koncepcje metodologiczne. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 15 „Wczesny Socjalizm” Mimo strat personalnych i materialnych poniesionych w czasie II wojny świa­ towej, zachowana została w jakiejś mierze ciągłość instytucjonalna, kadrowa i intelektualna. Wiele z postaci czynnych w nauce przed wojną pracowało dalej, a nawet kierowało placówkami uniwersyteckimi (np. Frankowski w Poznaniu). Wszelako nie oznaczało to, że sytuacja była idylliczna; niektórych etnologów spotkały represje1. Po okresie usilnej odbudowy katedr, wkrótce zmierzyć się musieli z presją ideologiczną i zabiegami centralizującymi działalność badaw­ czą. W okresie tym władze starały się, naśladując wzorce radzieckie, przedefiniowywać miejsce i rolę poszczególnych dyscyplin, i - na przykład - socjologia jako dyscyplina akademicka zniknęła zupełnie w 1951 roku, co nie znaczy, że nie pracowało dalej wielu wybitnych socjologów, którzy po odwilży w 1956 roku natychmiast, i to z dużym sukcesem, przystąpili do restaurowania instytucjonal­ nych zrębów swej nauki. W odniesieniu do etnologii reforma sprowadzała się do kilku zasadniczych punktów. Po pierwsze, ujednolicono nazwę. Dotychczasowa polska tradycja uwzględniała podział na etnografię i etnologię. Mimo sporów semantycznych tę pierwszą rozumiano zazwyczaj jako naukę opisującą kulturę jednego ludu; była to „regionalna faktografia kulturowa, dostarczająca wyłącznie naukowo zebrany i zweryfikowany materiał dokumentacyjny” (Posem-Zieliński 1973: 95). Etnolo­ gia miała być nauką przekraczającą granice jednostkowych kultur i dokonywać porównań zjawisk kulturowych w skali regionalnej i światowej. „Stawała się komparatystyczną kulturologią, zestawiającą wytwory lub treści jednej katego­ rii w dowolne układy celem ustalenia generalizacji historycznych lub wykrycia uniwersalnych praw rozwoju kultury” (Posem-Zieliński 1973: 96). Innymi sło­ wy, pierwsza miała charakter deskryptywny, druga syntetyzujący. Teraz uznano, w myśl materialistycznych zasad dialektycznej jedności materii i ducha, bazy i nadbudowy, empirii i teorii oraz praktyki i światopoglądu, że integralność pro­ cesu badawczego i twórczego należy podkreślić, stosując jeden, przyjęty w całym obozie socjalistycznym termin „etnografia”. Przesłanki skłaniające do uproszcze­ nia nazwy miały też charakter filozoficzny i metodologiczny - etnografia miała 1 1 Jak wychwytuje Z. Jasiewicz (2005: 161), Jan Stanisław Bystroń, na przykład, narażony był na „ataki grup studenckich i prasy (1947), zarzucające mu m.in. szerzenie poglądów rasistowskich” (Bień­ kowski 2002: 31). Andrzej Waligórski, który wrócił do kraju z Londynu w 1948 r., został adiunktem na Uniwersytecie Jagiellońskim, lecz „doświadczył w PRL szykan i upokorzeń policyjno-administracyjnych”, a jego doświadczenie jako reprezentanta funkcjonalizmu B. Malinowskiego było „ignorowane lub lekceważone” (Dzięgiel 2002: 299). Janowi Czekanowskiemu władze odebrały „prawo prowadze­ nia seminarium, wydawnictwa naukowe i prasa zaakceptowały praktyczny zakaz publikacji” (Bar, Czekanowska 2002: 55). „W 1950 roku Kazimiera Zawistowicz-Adamska została oskarżona przez profe­ sora socjologii o uleganie wpływom funkcjonalizmu; za karę odebrano jej prawo do nauczania w jej instytucie na Uniwersytecie Łódzkim” (Jasiewicz 2005: 161). �16 Michał Buchowski być nauką historyczną wpisaną w ramy materializmu historycznego, badającą kulturę konkretnych grup uwikłanych w proces dziejowy, który należy rekonstru­ ować (Sokolewicz 1981: 77). Zatem zabieg ten nie wzbudzał specjalnych sprzeci­ wów. W 1973 roku Aleksander Posem-Zieliński pisał, że przecież tak rozumiane etnografia i etnologia „to tylko dwa etapy poczynań heurystycznych, sprzęgnię­ tych ze sobą w sposób nierozerwalny” (Posem-Zieliński 1973: 96). Z pewnością ma rację, choć nie ulega też wątpliwości, że wielu badaczy traktowało to jako manewr o podłożu ideologicznym2. Już od początku lat 80. zaczęto w oficjal­ nej nomenklaturze instytucji uniwersyteckich powracać do nazwy „etnologia”, a w latach 90. dodawano do tej ostatniej nazwę „antropologia kulturowa”3. Dziś wszystkie instytuty i katedry tej dyscypliny w Polsce, podobnie jak i w niektó­ rych innych krajach regionu, noszą nazwę „etnologia i antropologia kulturowa”. Po drugie, również w myśl idei, że po Marksowsku rozumiana „baza” jest najważniejszą dziedziną życia, w okresie tym etnografię potraktowano jako część jednej dziedziny: „historii kultury materialnej”. W ramach zmian organi­ zacyjnych etnografia wspólnie z archeologią utworzyła jeden instytut w Polskiej Akademii Nauk, zaś na uniwersytetach obydwie dyscypliny stanowiły specjali­ zację w ramach tejże nowej dyscypliny. Nie uważano tego za najszczęśliwsze rozwiązanie, lecz w obliczu faktu, że każdej gałęzi wiedzy groził zadekretowany niebyt (vide socjologia), uznawano to za mniejsze zło. Nie kłóciło się to zresztą z pewnymi założeniami teoretycznymi, które widziały etnografię jako naukę re­ konstruującą przeszłość, rozwój artefaktów i form kulturowych oraz ich genezę. Nie było to w sprzeczności ani z zasadniczymi założeniami szkoły kulturowo-historycznej, ani ewolucjonizmu krytycznego. Rozwiązanie takie łatwo wpisywa­ ło się także w idee forsowanego odgórnie dialektycznego materializmu, w którym rozważania o rzeczach gwarantować miały jakoby materialistyczny i empiryczny charakter nauki. Nawet po latach niektórych zabiegów centralnego zarządzania nauką również i tego faktu nie odbierano jako negatywnie wpływającego na po­ ziom merytoryczny etnografii. „Ujednolicenie założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu obowiązującego we wszystkich ośrodkach, jak również położenie dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów” (Frankowska 1973: 198). Dodać można, że iner­ cja rozwiązań instytucjonalnych bywa zadziwiająco silna. Do dziś w Polskiej Akademii Nauk istnieje Instytut Archeologii i Etnologii; ponadto dyscypliny te znajdują się w jednej puli przy rozdziale grantów badawczych w systemie m i­ nisterialnym. Jest tak wbrew powszechnemu przekonaniu i praktyce, że jakkol­ wiek rozumiane dyscypliny te poza wspólną przeszłością oraz nawiązywaniem 2 Ideologiczne podłoże przyjęcia terminu „etnografia” nie ulega wątpliwości. W nauce radzieckiej termin „etnologia” odrzucono jako „zbędny wytwór burżuazyjnej nauki etnograficznej” (Frankowski 1952: 2). Etnologia kojarzyła się z zaciekle krytykowaną szkołąkulturowo-historyczną kreślącą sche­ maty kręgów kulturowych (por. Wróblewski 1967: 33-34). 3Np. w Poznaniu nastąpiło to odpowiednio w 1982 i 1992 r. (Posem-Zieliński, Kabat 2006: 16, 18). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 17 do niektórych teorii w humanistyce niewiele dziś łączy, albowiem pierwsza jest nauką (pre-)historyczną, a druga społeczną. Co więcej, we wszystkich ośrodkach akademickich archeologia i „etnologia i antropologia kulturowa” ulokowane są na Wydziałach Historycznych lub Filozoficzno- względnie Pedagogiczno-Histo­ rycznych. Centralne sterowanie w zakresie nauczania, wynalezione w latach 50. XX wieku, i dziś podzielane jest przez wielu uczonych, organy rządowe i sa­ morządowe nauki oraz ochoczo wprowadzane w życie: w myśl do niedawna (30.09.2011 r.) obowiązującej ustawy, każdy nominalnie istniejący kierunek stu­ diów w szkołach wyższych, w tym etnologia, powinien realizować tak zwane stan­ dardy, czyli minimum programowe dla danej dyscypliny. Wprawdzie nie oznaczało to nigdy jednolitego programu realizowanego we wszystkich placówkach, albo­ wiem standardy określane były bardzo ogólnikowo, niemniej stanowiły i, siłą iner­ cji, stanowią pewien gorset administracyjny ograniczający próby indywidualnego kształtowania profilu badawczego i dydaktycznego danej placówki. Po trzecie, przekształcenia etnografii usiłowano też wymóc przez określenie jej nowych funkcji. W ramach modelu radzieckiego przyznawano etnografii rolę nauki badającej z jednej strony „społeczeństwa pierwotne”, a ze strony drugiej „kultury ludowe” społeczeństw europejskich, najczęściej własnych społeczeństw narodowych. Warstwy chłopskie miano waloryzować jako cenny element trady­ cji ludu pracującego, kultury „zwykłych ludzi”. Należało też ukazać znaczenie ludu w tworzeniu kultury narodowej4. Ta funkcja odpowiadała w dużej mierze dotychczasowym romantycznym poglądom etnografów na temat mieszkańców wsi. W ten oto sposób stare poglądy współbrzmiały z nowymi zadaniami (Jasie­ wicz 2004: 7). Zbieżność celów władzy ludowej z powołaniem specjalistów od kultury ludowej zdaje się oczywista, choć nie zawsze była i jest uświadamiana (Buchowski 1995: 41-42). Dzięki niej etnografowie byli więc tolerowani, a na­ wet pożądani w dziele budowy społeczeństwa socjalistycznego. W ramach gigan­ tycznego projektu modernizacji mieli nie tylko podkreślać unikatowe wartości zawierające się w sposobie życia i myśleniu prostego ludu, ale, w związku z wiel­ kim dziełem unowocześniania życia, także dokumentować zanikające przejawy tej kultury. Z obydwu zadań wywiązywali się, jak umieli, co przychodziło im ła­ two, albowiem nie przeczyło to podzielanej przez większość wizji etnografii jako nauki dokumentującej zjawiska kulturowe, które w dobie gwałtownych przemian należy ratować dla potomnych lub przynajmniej upamiętnić i zachować w skarb­ nicy kultury narodowej. Nie znaczy to bynajmniej, że etnografowie gremialnie i świadomie włączali się w działania, których oczekiwały od nich władze. Wiele wskazuje na to, że tak się nie działo. Jak pisze Zbigniew Jasiewicz: „Żaden z pro­ fesorów antropologii nie odegrał znaczącej roli politycznej w swoich kręgach 4 Tytuły prac pisanych jeszcze w latach 70. i 80. minionego stulecia dobitnie o tym świadczą (por. np. J. Burszta 1974, 1985). �18 Michał Buchowski uczonych, chociaż niektórzy próbowali podnieść swąpozycję przez otwarcie wy­ rażaną akceptację nowej ideologii”5 (Jasiewicz 2005: 162-163). To ostatnie spostrzeżenie pozwala nam przejść do kolejnego punktu rozwa­ żań, dotyczącego teoretycznych, w dużej mierze właściwie ideologicznych, pod­ staw etnografii owego okresu. Już od końca lat 40. ubiegłego stulecia usiłowano przekonać badaczy kultury ludowej do materializmu dialektycznego. Tłumaczo­ ne na język polski prace radzieckich uczonych pokazywały marność burżuazyjnych teorii antropologicznych (Potiechin 1948; Tołstow i in. 1952; Nasz, red., 1954). Bronisław Malinowski, na przykład, był w nich opisywany jako „pies łańcuchowy imperializmu”. Konferencje programowe w roku 1951 i 1956 miały wytyczyć nowe horyzonty poznawcze. W ramach tej pierwszej, zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie, etnografowie „czuli”, iż powinni ustosunkować się do założeń sławetnego diamatu (c//alcktyczny mate­ rializm). W ramach znanej z praktyki politycznej „samokrytyki” odniesiono się więc nieprzychylnie do uprawianych dotąd kierunków ( Ocena... 1952). Zało­ żenia materializmu historycznego ze szczególną pasją prezentował już w 1949 roku Kazimierz Dobrowolski z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego wypowiedź Eugeniusz Frankowski z Uniwersytetu Poznańskiego miał ponoć skomentować: „To taki stary pierożek świeżo nadziany diamatem” (Armon 2001: 326). Celem tego rodzaju wysiłków było wypracowanie metod i interpretacji bliskich praw­ dziwemu życiu. Jak wspomniałem, prowadziło to do uprzywilejowania tematów z dziedziny tak zwanej kultury materialnej. Współgrało również z projektem stu­ diów z historii kultury materialnej. W ich ramach rozpatrywano dzieje obiektów takich, jak narzędzia, stroje czy urządzenia techniczne. Jak widać, przedmiot takich studiów stanowił wówczas rzeczywisty łącznik z archeologią i historią. Wszystko to nie musiało oznaczać ideologizacji bądź niskiej jakości badań. I tak na przykład, krótko po wojnie Józef Burszta opublikował książkę Wieś i karczma (1950), której wartość po latach Kacper Pobłocki ocenia następująco: Jego książka na temat roli wódki w tworzeniu stanu chłopskiego i stosunków folwarcznych (...) jawi się jako próba pokazania, jak wódka stała się integralną częścią codziennego życia i folkloru chłopów, oraz pokazuje różne sposoby, za pomocą których polska szlachta zmuszała chłopów do spożywania wódki w XVI wieku. Jest to idea równie innowacyjna i inspirująca, jak napisana trzy dekady póź­ niej książka Sidneya Mintza Sweetness and Power, a jednocześnie przedstawiająca pomysły dające się łatwo wyłowić i sprzedać na akademickim rynku towarów (...). Burszta opisuje obszernie, jak szlachta i kościół katolicki używali nauczania mo­ ralnego próbując przekształcić chłopów pańszczyźnianych w posłusznych robotni­ ków i konsumentów (...) za pośrednictwem ich własnych działań, i w tym właśnie 5 Pytaniem pozostaje jednak, czy ci, którzy ewentualnie taką rolę chcieli odgrywać, mieli (mieliby) szansę przebić się na konkurencyjnym rynku uczonych adwokatów socjalizmu, sprzymierzeńców wła­ dzy bądź aspirujących do ówczesnego establishmentu. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 19 widzi źródło słynnego „braku moralności” tychże chłopów. Pojęcie to przypomina częściowo koncepcję „gospodarki moralnej” Thompsona i mogło zrobić światową karierę (...). Zasługą Burszty jest wyjaśnienie faktu wzrostu znaczenia produkcji i konsumpcji wódki dla gospodarki folwarcznej w Polsce (Pobłocki 2009: 242-243). Jak widać, powstawać mogły solidne, nowatorskie w skali światowej, wyprze­ dzające swoją epokę studia z dziedziny antropologii historycznej i antropologii konsumpcji, i to napisane w mrocznej epoce stalinowskiej. Niestety, książka ta nie została wydana ani na Zachodzie, ani po angielsku. Szkoda, bo Mintz miałby się na czym wzorować. Obraz etnografii polskiej lat 50. nie jest też jednoznaczny w odbiorze samych etnografów. Zofia Sokolewicz pisze, że do zerwania ciągłości tradycji naukowej przyczyniła się „również dyskusja na temat stosowania metod materializmu hi­ storycznego jako jedynie pewnych naukowo i zapewniających właściwe wyniki badań” (Sokolewicz 1984: 14). Pytaniem jest, czy akces do marksizmu nie był tylko czczą deklaracją. „Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami politycznymi, bowiem twórczo i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historycznego w pracach etnograficznych” (Piątkowski 1985: 42). Ponadto, jak zaznacza wielu badaczy, ze względu na wspomnianą na wstępie ciągłość personalną przedwojenne sposoby myślenia były kultywowane. Alek­ sander Posem-Zieliński utrzymuje, że „polska antropologia, w wyraźnym od­ różnieniu od innych nauk społecznych i dyscyplin humanistycznych, nie uległa silnym wpływom marksizmu-leninizmu lub radzieckich modeli antropologicz­ nych” (Posem-Zieliński 2005: 110). Częścią strategii przetrwania, nawigowania pomiędzy przywiązaniem do tradycji a koniecznością wpisania się w nurt „po­ stępowy” miało być skupianie się na „egzotycznych”, nieistotnych i politycznie neutralnych tematach (Posem-Zieliński 2005: 111). W rezultacie, „przez wiele lat była ona [etnografia - M.B.] traktowana jako dyscyplina pomocnicza o nie­ wielkim znaczeniu, rodzaj historii kultury przemijającego świata ludu” (Posem-Zieliński 2005: 114). W tej ostatniej kwestii wspiera Posema-Zielińskiego także Zofia Sokolewicz, która pisze, że „polskie władze okazywały zaskakująco mało uwagi w kwestii tego, jakie tematy badawcze wybierali antropolodzy” (Sokole­ wicz 2005: 299). Wygląda na to, że metoda szczegółowych badań etnograficz­ nych i opisów marginalnych zjawisk kulturowych stała się elementem „strategii unikania”. Zagadką pozostaje, czy był to świadomy opór ideowy jednostek, który w sumie prowadził do spontanicznego i zakończonego powodzeniem działania kolektywnego, jak to wynika z sugestii cytowanych autorów, czy też mamy do czynienia z imputowaną wstecz waloryzacją nieskoordynowanych, acz płyną­ cych ze szlachetnych pobudek działań, które za Jamesem Scottem określić m oż­ na mianem „oporu codziennego”. Z pewnością nie była to zaplanowana, skoor­ dynowana i spektakularna zbiorowa akcja sprzeciwu. Opór nie mógł, zarówno z przyczyn politycznych, jak i poziomu uteoretycznienia dyscypliny (o czym �20 Michał Buchowski za chwilę), przybrać form wyrazistego buntu intelektualnego. Byli też przy tym uczeni, którzy długo pozostawali otwartymi zwolennikami ogólnych zasad m a­ terializmu historycznego. Do tych ostatnich należał Kazimierz Dobrowolski. Już w okresie przed­ wojennym wypracował on podstawy metody, którą określał jako „integralną”. Polegała ona na wykorzystaniu źródeł historycznych, wypowiedzi ustnych, akt urzędowych, archiwów, statystyk, wywiadów i innych dostępnych etnografom danych w celu rekonstrukcji historii i pokazania funkcjonowania określonych społeczności lokalnych lub regionalnych. Socjologizujące podejście w połącze­ niu z rozumianym na swój sposób materializmem historycznym doprowadziło go do wypracowania koncepcji „podłoża historycznego” i historycznego socjologizmu. Badania miały na celu pokazanie współczesnych procesów, ze zwróceniem uwagi na ich genezę i rozwój (Dobrowolski 1958)6. Takie postulaty poniekąd w oczywisty sposób prowadziły do skupiania się na - jak to określał sam Do­ browolski - „rzeczywistościach minionych, historycznych”, a co za tym idzie do opracowywania monografii społeczności lokalnych. Ówczesna etnografia, nadą­ żając za przemianami społecznymi i m igracją ze wsi do miast, a także w myśl idei, że klasa robotnicza jest przodującą siłą narodu, miała też w odważny sposób zająć się, obok wiejskich, miejskimi środowiskami plebejskimi, zwłaszcza tak zwaną kulturą robotniczą. Było to z pewnością poszerzenie przedmiotu badań7, lecz bynajmniej nie zmiana orientacji teoretycznej. Efektem konferencji w 1956 roku, mającej rzekomo być przełomem metodologicznym, było przyjęcie owego „historycznego socjologizmu jako uniwersalnej metody badawczej, wykorzysty­ wanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych” (Piątkowski 1985: 44). Metoda ta skłaniała do żmudnego zbierania danych, które, tak jak czyniono już w okresie przedwojennym i zaraz po wojnie, klasyfikowano jako przynależ­ ne do dziedziny materialnej, społecznej i duchowej. Model takich monografii, często monumentalnych, trwał i w następnych dziesięcioleciach8. Nawiązanie do współczesności polegało nie tylko na rozszerzeniu przedmiotu badań, ale i śle­ dzeniu rozpadu tradycyjnych struktur, a więc przemian kultury ludowej w m o­ dernizującym się społeczeństwie. Ukoronowaniem, o ile nie łabędzim śpiewem tego rodzaju orientacji czy wręcz dorobku całego pokolenia badaczy było dzieło Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (Biernacka, Paprocka, Frankow­ ska, red., 1976-81). Jak słusznie zauważa Katarzyna Kaniowska (1984: 60), Dobrowolski z m e­ tody uczynił dogmat. Tak rozumiana etnografia nie mogła zagrażać marksizmo­ wi. Po pierwsze, w wydaniu polskim i środkowoeuropejskim przedstawiciele tej 6Lektura tego tekstu, napisanego w formie haseł i postulatów, czy wręcz równoważników zdań, nie należy do przyjemności. 7 Choć postulaty takie pojawiały się już przed wojną, a Bystroń w monumentalnym dziele o oby­ czajach uwzględniał wszystkie warstwy społeczne: szlachtę, mieszczaństwo i chłopów (Bystroń 1933). 8 Przykładem takiego monumentalnego dzieła może być praca: J. Burszta, red., 1960-67. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 21 dyscypliny nie zajmowali się podnoszonymi przez Morgana, a za nim Engelsa, prawami ewolucji człowieka i jego kultury. Marksiści w „poglądach na ewolu­ cję społeczeństw ludzkich - pisał w 1948 roku Stanisław Ossowski - respektują w dalszym ciągu dziewiętnastowieczny Morganowski naturalizm, zakładając, że droga rozwoju społeczeństw jest jednorodna (...), że społeczeństwo ludzkie przechodzić musi kolejne stadia rozwoju Nowoczesna etnologia dostarcza materiałów wskazujących na wielość dróg rozwojowych, które „marksizm musi wchłonąć” (Ossowski 1970: 214, za: Kaniowska 1984: 65). Marksizm radziecki niemal do końca swych dni przyjmować tego do wiadomości nie chciał, lecz doktrynę trzeba było podtrzymywać, więc nie dziwi, że Ossowskiego po prostu odsunięto od działalności dydaktycznej. Argument siły jest prostszy w zastoso­ waniu niż liczenie na niepewną moc przekonywania własnych argumentów. Po drugie, ucieczka w coś, co dziś określić można jako „etnografizm”, konglomerat historycznego socjologizmu, empiryzmu i modelu monografii wsi czy regionu bądź określonego tematu lub dziedziny, stanowiło bezpieczną ideologicznie ni­ szę, daleką od „spekulacji” teoretycznych. W niszy tej uprawiano etnografię, któ­ ra „bada kulturę poprzez rzeczy” (Kaniowska 1984: 61). Paradoksalnie spełniała ona w pewnej mierze Durkheima postulat badania „faktów społecznych”. I tu dochodzimy do sedna sprawy. Pluralizm pierwszego okresu powojen­ nej etnografii polskiej deklarowany był przez wielu cytowanych tu uczestników i analityków tych wydarzeń. Miał on tętnić podskórnie, wbrew powierzchownej dominacji diamatu. Chodzi nie tylko o rzeczone zasadnicze teorie, które legły u podstaw powojennego „paradygmatu etnograficznego”, które Józef Burszta i Bronisława Kopczyńska-Jaworska opisywali następująco: trzy dominujące kierunki były następujące: ewolucjonizm krytyczny, specyficz­ ny historycyzm i (...) socjologizm (...). Przeważały tendencje eklektyczne wyko­ rzystujące różne trendy. Historycyzm zajmował się problematyką etnogenetyczną i dążył do wykazania specyfiki danych kultur narodowych i regionalnych zarówno przez badanie określonych zjawisk kulturowych, jak i przez studia porównawcze. Socjologizm interesował się prawie wyłącznie współzależnościami i relacjami między różnymi zjawiskami kulturowymi oraz uwarankoWaniami, w których je znajdowano (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 51). Chodzić miało także - w szczególności po 1956 roku - o ponowne otwarcie na takie znane jeszcze przed II wojną światową kierunki, jak potępiany w okresie stalinowskim w czambuł funkcjonalizm9, na koncepcję „współczynnika huma­ nistycznego” Floriana Znanieckiego, na Franciszka Bujaka koncepcję badania społeczności lokalnych z perspektywy determinant geograficznych i historycz­ nych czy wreszcie na Stefana Czarnowskiego Durkheimowskąkoncepcję związ­ 9Wybór studiów B. Malinowskiego ukazał się na fali odwilży w 1958 r.; por. Malinowski 1958. �22 Michał Buchowski ków kultury z życiem społecznym. Wraz z pierwszymi tłumaczeniami publika­ cji zachodnich (np. Raymonda Firtha, Ruth Benedict, Margaret Mead, Claude’a Levi-Straussa, Talcotta Parsonsa, Mircei Eliadego, Jaąuesa Le Goffa, Ferdinanda Braudela), prowadziło to, zdaniem Burszty i Kopczyńskiej-Jaworskiej, do ukształtowania „polskiej drogi” w etnografii (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 54-58). Jeśli jednak tak było, to dlaczego kilka stron dalej ci sami autorzy piszą, iż jeszcze na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku wyraźny był brak kontaktu między etnografiąi dyscyplinami pokrewnymi. Kolejne „punkty zwrotne” w humanistyce europejskiej i amerykańskiej - strukturalizm, hermeneutyka i semiotyka - prawie nie znalazły oddźwięku w etnografii polskiej, która skupiała swą uwagę wyłącznie na problemach lokalnych. Nie było także krytycznej analizy współczesnych osiągnięć antropologii kulturowej i społecznej (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 59). Józef Burszta pisał wprost o dyscyplinie w stanie kryzysu, która pozostaje nauką „przyczynkarską” i „ruralistyką”, i to wbrew apelom z konferencji pro­ gramowych z lat 50., aby poszerzyła swój zakres przedmiotowy o żywe i dyna­ miczne aspekty kultury oraz środowiska miejskie. Ruch taki wymaga „komplek­ sowych badań (...) przy współpracy takich dyscyplin jak socjologia, demografia, ekonomia czy pedagogika zawodowa” (J. Burszta 1965: 97). Diagnoza kryzysu zdaje się trafna, recepta zbliżona jednak do postulatów Dobrowolskiego, choć podkreśla się tu z większą m ocą konieczność interdyscyplinarności, zwłaszcza współpracy z socjologią, która doprowadzi do podnoszenia problemów aktual­ nych społecznie, a nie wyłącznie, jak je Burszta określał, „anachronicznych”. „Polska droga” polegała raczej na tym, że uformował się model etnografii nazywany „integralnym eklektyzmem” (Kaniowska 1984: 64)10. Urzeczowieniu podlega w jego ramach przedmiot badań, niezależnie od tego, czy dotyczą one zjawisk materialnych, społecznych czy światopoglądowych. „Wykształciła się pewna logika analizy, która nakazuje przedstawić genezę, stan współczesny i kontekst występowania danego zjawiska, czyli tzw. sposobu funkcjonowania” (Kaniowska 1984: 67). Kanon ów, niezależnie od niuansów teoretycznych, stał się dominującym, o ile nie bezdyskusyjnym paradygmatem. W jego ramach kulturę bada się, jak się rzekło, przez rzeczy, ale stara się opisać i w udoku­ mentowany sposób oddać „jak żywą”. Jednocześnie była to strategia badawcza prowadząca do fenomenalizmu, empirycyzmu i ateoretyczności. Pragnienie przedstawienia „obrazu kultury” sprawiło, że etnografia stała się „dokumentalną fotografią przeszłości i współczesności kultury”, krótko mówiąc, „albumem foto­ grafii” (Kaniowska 1984: 67-68). W opracowaniach dotyczących historii i teorii 10 Określenie to chyba w ironiczny sposób nawiązuje do postulatu „metody integralnej”. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 23 polskiej etnografii okresu „Wczesnego Socjalizmu” ta diagnoza jest, moim zda­ niem, najbardziej trafna. Odwołując się do literatury angielskiej, powiedzieć można, że paradygmat etnograficzny zbliżał się do scharakteryzowanego przez Edmunda Leacha „ko­ lekcjonowania motyli”, który w wydaniu brytyjskim polegał na obsesyjnym, wzorowanym na systemie Linneusza klasyfikowaniu (Leach 1961: 3-5). Jednak takie gromadzenie „obiektów etnograficznych” (narzędzi, obrzędów, wierzeń) nie mogło - wbrew tysiącom stron opisujących kulturę ludową i jej przemiany, jak też pochodzenie i historię tych „przedmiotów” oraz sposób ich funkcjono­ wania w życiu grupy - sprostać oczekiwaniom właściwym postulatom poznania filozofii marksistowskiej, i to zarówno uprawianej dogmatycznie, jak i rewizjo­ nistycznie. Kolekcjonowanie przyszpilonych motyli wyklucza ich jednoczesne podziwianie w ruchu. Marksizm stara się bowiem, podobnie jak i ewolucjonizm, badać kulturę widzianą jako proces, w powiązaniu z systemem społecznym, któ­ ry jąw ytw arza. Procesualne spojrzenie na kulturę nie znajdowało miejsca w fak­ tograficznej etnografii tego okresu. Odczytanie konkretności historycznej jako dziejów „obiektów” odkrywanych drogą empirycznych badań nie miało wiele wspólnego z dialektycznym marksizmem. Zaiste, w sensie teoretycznym pol­ scy etnografowie nigdy marksistowskimi materialistami historycznymi nie byli. Powiedzieć można, że wbrew niektórym deklaracjom, byli wręcz antymarksistowscy. Nie wynikało to wszakże z ich świadomego wyboru orientacji teore­ tycznej, lecz z praktykowania owego integralnego eklektyzmu teoretycznego, który zakorzeniony był w pozytywistycznych ideałach poznania i empirycyzmie, obecnych w etnologii od XIX wieku. Kanon ten nie wymagał specjalnej reflek­ sji teoretycznej, albowiem ukształtował się w procesie historycznym i powiela­ ny był w codziennej praktyce badawczej. W tym względzie chodzi na przykład 0 aprobowane sposoby prowadzenia badań terenowych i opisu zebranych danych (sposoby przedstawiania), a także dopuszczanie do publikacji (polityka nauki) 1 odbiór prac naukowych (ustalanie hierarchii wiedzy). Jako taki, paradygmat ten osiągnął status pewnej wewnątrzdyscyplinamej hegemonii kulturowej w rozu­ mieniu Antoniego Gramsciego. Jego oczywistość powodowała, że dyskusje obra­ cały się w ograniczonym kręgu zagadnień i dotyczyły głównie metody, a nie teo­ rii kultury, która stała za tego rodzaju poczynaniami i otwarcie służyć mogłaby interpretowaniu zjawisk kulturowych i procesów społecznych. N a temat metody pojmowanej jako teoria oraz w kwestii przedmiotu badań wypowiadało się wiele autorytetów. Mimo to, jedna z uczestniczek tych dyskusji stwierdzała jeszcze na początku lat 80., że polska „etnologia nie cierpi na nadmiar teorii, a czasami wydaje się, że mamy do czynienia wręcz z ich brakiem” (Sokolewicz 1984: 12). Wynika z tego, że jednak odczuwano brak refleksji teoretycznej, nawet takiej, która objaśniałaby to, co właściwie powszechnie i na co dzień etnografia czyniła. �24 Michał Buchowski „Późny Socjalizm” Zmiana była jednym z terminów kluczowych, którymi etnografia operowa­ ła. Odnieść można jednak wrażenie, że sama etnografia z trudem poddawała się zmianom. Niemniej już pod koniec lat 60. pojawiały się pierwsze prace zwiastu­ jące nadchodzący ferment myślowy. Korzystająca z doświadczeń antropologicz­ nych w Wielkiej Brytanii zdobytych jeszcze w latach 50. (Sokolewicz 2010: 16), co w owych czasach było ewenementem, i inspirowana osiągnięciami szkoły bry­ tyjskiej Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz (1967) opublikowała pracę odbiegającą od przyjętych standardów. Rok później pojawiła się próba wskazująca na odrodze­ nie się idei fenomenologicznych (Zadrożyńska-Barącz 1968). Z inspiracji socjo­ logów i filozofów, a nie etnografów - co pośrednio potwierdza powyższe słowa Józefa Burszty i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o pozostawaniu dyscypli­ ny na uboczu głównych nurtów intelektualnych - na język polski przełożono też wiele prac Claude’a Lévi-Straussa11. W czynne życie akademickie wchodziło po­ kolenie kształcone w okresie powojennym. Na efekty znużenia „etnografizmem”, inspiracji fenomenologią, strukturalizmem, a także tartuską szkołą semiotyczną nie trzeba było długo czekać. Od początku lat 70. i z narastającą intensywnością w połowie tej dekady uka­ zywać się zaczęły prace osób, które korzystały często z tradycyjnych materiałów (np. zebranych przez Oskara Kolberga w XIX w.), lecz ujmowały je w zupełnie nowy sposób. Są to zarówno pionierskie monografie (Tomicka, Tomicki 1975; Wasilewski 1976), jak i artykuły (por. np. Stomma 1975, 1976; Tomicki 1973; Wasilewski 1975). Pod koniec dekady grono tych badaczy z ośrodka warszaw­ skiego i jednego przedstawiciela ośrodka krakowskiego ogłosiło swój manifest i określiło się jako „nowa etnologia polska”. Już samo używanie nazwy „etno­ logia” dzieliło to wstępujące wówczas na arenę dyscypliny pokolenie badaczy (notabene, byli to sami mężczyźni) od poprzedników. Użycie narzędzia „ma­ nifestu” okazało się niezwykle skutecznym propagandowo zabiegiem, który pozwolił całej grupie wpisać się do historii dyscypliny, przynajmniej w kraju. Co ciekawe, „nowi etnolodzy” deklarowali w pierwszych słowach, że uprawiają „antropologię kultury”, a nie „etnologię” czy „antropologię kulturową”. Trzyczę­ ściowa publikacja miała formę słownika, w którym autorzy przedstawiali dość obszernie podstawowe założenia kierunków i postaci będących dla nich źródłem inspiracji oraz pojęć ważnych w ich projekcie etnologii. Momentami „słownik”1 11 Dość powiedzieć, że do 1970 roku przetłumaczone zostały: Tristes tropiques z 1955 r. jako Smu­ tek tropików (Lévi-Strauss 1960), Le Totémisme aujourd’hui z 1962 r. jako Totemizm (Lévi-Strauss 1968), La pensée sauvage z 1962 r. jako Myśl nieoswojona (Lévi-Strauss 1969) i Anthropologie struc­ turale z 1958 r. jako Antropologia strukturalna (Lévi-Strauss 1970). Różnica w czasie między publika­ cją oryginałów i tłumaczeń była zaiste nieduża, zwłaszcza jeśli uwzględni się i czasy, i długość cyklu wydawniczego w tamtych latach. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 25 robi wrażenie sprawozdania z przeczytanych lektur. Na liście haseł znaleźli się Roland Barthes, Jan Stanisław Bystroń, Georges Dumézil, Stefan Czarnowski i Marcel Mauss, Mircea Eliade i Rudolf Otto (jako twórcy fenomenologii), Ed­ mund Leach, Claude Lévi-Strauss, Eleazar Mieletyński, Vladimir Propp, a także takie szkoły, jak la nouvelle histoire, Tartu i radziecka semiotyka kultury, czy też temat dotyczący Mitu Alkmeny (Benedyktowicz i in. 1980a, 1980b, 1981). Sam w sobie projekt w tej mini-serii artykułów tracił wyraźnie na impecie, widniejący jako współautorzy Czesław Robotycki i Ryszard Tomicki nie zdążyli w nim za­ mieścić żadnego „materiału”, zaś kompletny i zwarty słownik nie powstał nigdy. Zasygnalizowane na wstępie dwa kolejne jego działy, czyli przedstawienie zało­ żeń metodologicznych i bilansu dokonań nowej etnologii, nigdy się nie ukazały, nawet w formie zwiastuna w tymże czasopiśmie. I, jeśli nawet jest tak, jak pisze Robotycki (1995), że antropologia kultury stała się „projektem urzeczywistnio­ nym”, to sam pomysł manifestu i słownika z pewnością takim nie były. Założenia teoretyczne „szkoły” streszczone zostały we wstępie do całego przedsięwzięcia przez Ludwika Stommę. Człowiek traktowany jest jako „twórca znaczeń”. Jednak to za mało, by konkretnie określić zadania badawcze. Przeto „nowa etnologia” nie chce być ani socjologizująca (à la Isaac Chiva), ani ekonomizująca (à la Maurice Godelier). Bliżej jej do ujęć strukturalno-semiotycznych. Etnologia ma: 1. odejść od „pozytywistycznych i postpozytywistycznych (funkcjonalizm) kierunków (...) w stronę ujęć systemowych, wychodzących od kategorii właściwych badanej kulturze”; 2. stosować konsekwentnie aparat po­ jęciowy akcentujący „znaczeniową stronę kultury”; 3. koncentrować się na sze­ roko rozumianym „systemie tzw. kultury duchowej”; 4. odrzucić przypadkowe, oparte na arbitralnych klasyfikacjach, opisy zjawisk na rzecz interpretacji „ma­ jących na celu ujawnienie ukrytych struktur długiego trwania”; 5. praktykować interdyscyplinarność przez sięganie do najnowszych osiągnięć innych dyscyplin, „na czele z historią, semiologią, mitologią, religioznawstwem, językoznaw­ stwem, biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem” (Benedyktowicz i in. 1980a: 47). Projekt zaiste zakreślony z rozmachem. Postulat interdyscyplinarności nie jest rzecz prosta nowy, lecz tu nabrać ma innego wymiaru, przez sięganie do „naj­ nowszych” osiągnięć, w tym do ustaleń nauk niepojawiających się uprzednio na liście dyscyplin pokrewnych etnografii. Niemniej postulaty czerpania z nowych idei obecne były we wszystkich apelach tego typu w poprzednich dekadach. Od­ cięcie się od socjologii, w postulatach Kazimierza Dobrowolskiego czy Józefa Burszty zawsze obecnej i stawianej na pierwszym miejscu, jest tutaj znamienne. Za to historia odgrywa prominentną rolę. Tym razem nie ma ona ani charakteru odtwarzania genezy i wędrówki wytworów, ani przedstawiania uwarunkowań hi­ storycznych ich funkcjonowania, lecz znaczenia w systemie, mającego ujawnić ich istnienie w perspektywie longue durée. Przedmiotem analizy stać się m ająkategorie podmiotowe („właściwe badanej kulturze”), niemniej procedury badaw­ �26 Michał Buchowski cze winny ujawniać struktury ukryte, nieznane i nieuświadamiane przez ludzi, a więc rekonstruowane „obiektywnie”. Syntetyczne interpretacje m ają zastąpić dotychczasowe przypadkowe kolekcjonerstwo. Umiejętne łączenie wszystkich tradycji pozwolić ma ponoć na łączenie analizy diachronicznej z synchronicz­ ną. Wszelako już na wstępie podkreśla się istnienie czterech odrębnych nurtów: ortodoksyjnie strukturalnego (radziecka szkoła semiotyczna), strukturalno-historycznego (strukturalizm wzbogacony o nouvelle histoire), strukturalno-mitoznawczego (Lévi-Strauss i szkoła z Tartu połączone z mitoznawstwem) oraz fenomeno­ logicznego. W tak szeroko zakrojonym programie metodologicznym trudno doszukać się spójności. Czyżbyśmy mieli do czynienia z kolejną w ersją „integralnego eklek­ tyzmu”? Wobec tak zarysowanego programu postawić można szereg pytań: Jak pogodzić historyzm z fenomenologią? Jak łączyć tę ostatnią ze strukturalizmem? Czy założenie obiektywnej rekonstrukcji ukrytych struktur rządzących myśle­ niem ludzi da się pogodzić z postulatem pozostawania przy pojęciach kultur ba­ danych? Najwięcej zastrzeżeń wzbudza owo pojęcie „historyzmu”. Pisząc o nim, autorzy zazwyczaj m ają na myśli badanie „tekstów kultury” - albowiem kulturę często ujmowano w postaci tekstu - jako zapisanych form myślenia z przeszłości i teraźniejszości. Kontekst ich występowania ma znaczenie wtórne bądź nie ma go w ogóle. Wrodzone struktury bądź odwiecznie powtarzane schematy mityczne (np. wyobrażenie axis mundi czy m it wiecznego powrotu) i tak rządzą ludzkim myśleniem, a m it ze swoją żelazną logiką dryfuje przez historię niepomny na burze dziejowe i rewolucje, ponieważ jest „silniejszy od faktów”. „Wyobrażenia (...) przynależą do dyskursu mitycznego i nie m uszą mieć żadnego odniesienia do rzeczywistości”, ale są „cennym materiałem dla analizy świadomości zbioro­ wej grupy” (Stomma 1986: 14). W myśl zadań stawianych przez strukturalizm odkryć trzeba logikę myślenia, która jest wewnętrznie spójna, choć z punktu widzenia „zdrowego rozsądku” może się wydawać chaotyczna i bezsensowna. W myśleniu „typu ludowego” (to kolejne pojęcie stosowane przez „nowych etno­ logów”) pracować trzeba nad rekonstrukcją jego gramatyki czy wręcz niewzru­ szonej i uniwersalnej „tablicy M endelejewa”12. „Historyzm” zdaje się tu polegać jedynie na tym, że treści wierzeń, przekonań i wyobrażeń miały miejsce w przeszłości i trw ająprzez dzieje, często odtwarzane są nieświadomie także dziś. Uwarunkowania historyczne stanowią jedynie barw­ ne tło dla odkrywania logiki i mocy myślenia mitycznego, niezważającego na to, co się dzieje. Jak pisze Leach, strukturalistów i zarazem racjonalistów interesuje 12 Dążność do odnalezienia w terenie faktów potwierdzających swego rodzaju „tablicę Mendeleje­ wa” skłoniła Stommę, zdaniem A. Lebeufa, M. Ziółkowskiego i R. Sadowskiego, którzy chcieli pewne tezy wysunięte przez Stommę potwierdzić danymi w terenie, do wymyślenia faktów zaświadczających funkcjonowanie niezwykle archaicznego ludowego kalendarza lunamego, czyli - krótko mówiąc - do fałszerstwa (patrz: Stomma 1981; Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991; Stomma 1992; Lebeuf, Ziół­ kowski, Sadowski 1993). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 27 to, co ludzie myślą, i polscy semiotycy, strukturaliści i fenomenolodzy podążają tym szlakiem. Nie obchodzi ich, w przeciwieństwie do funkcjonalistów i empirystów, to, co ludzie robią (Leach 2010: 7-9). Tym bardziej nie interesowało ich, kto to robi, w jakich okolicznościach i co go do tego skłania. Niechęć do funkcjonalizmu i zajmowania się praktyką społeczną wynikała, poza uległością wobec racjonalistycznych pomysłów mistrzów intelektualnych, z oporu wobec socjologizmu oraz realizmu dominującego naonczas paradygmatu etnograficz­ nego. Niemniej, co może zaskakiwać, jest kilka cech, które stanowią o powino­ wactwie pokolenia rebeliantów w stosunku do poprzedników. Przede wszystkim jest to pozostawanie w kręgu zagadnień historycznych, jak powiedziałby Józef Burszta „anachronicznych”, to znaczy ambicji tworzenia jakiegoś modelu trady­ cyjnej „kultury typu ludowego”. Jednocześnie przyznać trzeba, że w zmutowanej wersji chodziło o „graso­ wanie po obrzeżach” ludzkiej świadomości, także współcześnie żyjących społe­ czeństw, które ujawniać m ają „istotę całej kultury”, „mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk”, poszukiwania „matryc strukturujących ludzkie myślenie” (Robotycki 1992: 7). Stykamy się więc ponownie, podobnie jak w poprzednim okresie, z ucieczką w tematy - przynajmniej z perspektywy zewnętrznego obser­ watora - „marginalne”, wręcz „egzotyczne”. Etnologia jest „nauką poszukującą w analizach współczesnej kultury takich jej elementów, które w pobieżnych, po­ tocznych ocenach, ale też w osądach płytkich racjonalistów - uchodzą za zabo­ bony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne” (Robotycki 1992: 7). To prawda, tym razem przyświecają tym poczynaniom względnie nowe (względnie, ponie­ waż w momencie ogłaszania manifestu upłynęły dwie-trzy dekady od pojawienia się np. pierwszych idei antropologicznego strukturalizmu francuskiego) i otwar­ cie artykułowane przesłanki teoretyczne. Wyraźna jest jednak skłonność do analizy materiałów z tek archiwalnych etnografów oraz wysiłki mające na celu wierne oddanie, inaczej wprawdzie definiowanego, ale wciąż „obrazu kultury”, jej inwariantnej, w gruncie rzeczy ahistorycznej formy. Olśnienie mitycznością i analizą semiotyczno-strukturalną oraz niechęć do „etnografizmu” i do jakkol­ wiek rozumianego marksizmu, wykluczyły uwzględnienie procesu historyczne­ go i działających ludzi w analizach prowadzonych przez „nowych etnologów” i ich następców. Z pewnością kontekst społeczno-polityczny kraju, jakby nie było komunistycznego, tłumaczył niechęć do rozważań w rodzaju strukturalnego marksizmu charakterystycznego dla wspomnianego Godeliera (1973, 1984) czy też rozważań o zależnościach zewnętrznej struktury i działających podmiotów potrafiących te struktury interpretować i zmieniać, jak to czynił we wzorcowy sposób w swej również inspirowanej po części strukturalizmem teorii „mitopraktyki” i „strukturalnego splotu okoliczności” Marshall Sahlins (1981, 2006). Tego rodzaju antropologii nie interesują zależności między kulturą, społeczeństwem i uwikłaną w proces historyczny jednostką. Tutaj, tak jak postulują semiotycy ra­ dzieccy, „kulturę tłumaczy się przez kulturę”, a antropologia „to sztuka interpre­ �28 Michał Buchowski tacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury”13 (Robotycki 1992: 7). Zbigniew Jasiewicz i David Slattery twierdzą, że „nowa etnologia polska” nie odniosła sukcesu, choć nie stało się tak ze względu na jej niedociągnięcia inte­ lektualne, lecz „brak jakiegokolwiek znaczącego i w pełni niezależnego kontekstu intelektualnego dla tego typu prac w tym czasie” (Jasiewicz, Slattery 1995: 195). Nie mogę się z tą diagnozą zgodzić, albowiem wielu badaczy poszło tym tropem i „nowa etnologia polska” rychło odcisnęła swe piętno na charakterze wielu prac prowadzonych przez następne lata. W paradygmatach semiotycznym, struktural­ nym, fenomenologicznym i hermeneutycznym napisano wiele artykułów i ksią­ żek. Marcina Brockiego skłania to nawet do sądu, że nowa etnologia polska „jest do dziś (...) najbardziej oryginalnym oraz inspirującym zjawiskiem w etnologii polskiej” (Brocki 2008: 202). Po niemal trzydziestu latach od ogłoszenia manife­ stu, stwierdzenie to dość bulwersujące, choć nie aż tak, jeśli uwzględnimy fakt, że sam jego autor identyfikuje się z podejściem semiotycznym i wciąż dla tego raczej epigońskiego nurtu widzi „świetlaną przyszłość”. Co więcej, uważam że jednostronność podejścia semiotycznego wykluczająca praktykę społeczną i pro­ ces historyczny z horyzontu poznawczego etnologii zablokowała jej perspektywy badań, na które światowa antropologia w tym czasie się orientowała (por. Ortner 1984), a mianowicie teorii praktyki w rozumieniu Pierre’a Bourdieu. Jednakże w tym okresie etnologia polska przeżywała okres burzy i naporu na wielu frontach. W latach 70. w ośrodku poznańskim wypracowana została teoria kultury zwana społeczno-regulacyjną, której twórcą był filozof i kulturoznawca Jerzy Kmita. Nawiązywanie do przesłanek historyzmu zawartych w myśli M ark­ sa, w połączeniu z inspiracjami Maxa Webera i ideami „współczynnika humani­ stycznego” Znanieckiego pozwoliło na wypracowanie oryginalnej, samorodnej i rodzimej koncepcji, która w swych zrębach zbliżała się z jednej strony do myśli Godeliera i Sahlinsa, a z drugiej do Bourdieu (patrz: Kmita 1982). Pojęciem pod­ stawowym jest praktyka społeczna, która jest realizacją historycznie przeobra­ żanej rzeczywistości społecznej. Owa rzeczywistość społeczna jest bezustannie odtwarzana i przetwarzana. Stanowi ona „obiektywną” strukturę funkcjonalną dla działających w niej ludzi, ale jednocześnie przez nich właśnie jest prakty­ kowana. W swych poczynaniach kierują się oni subiektywnymi przekonaniami. Inaczej mówiąc, to owe podmioty stanowią o kształcie praktyki społecznej, lecz zawsze działają w ramach określonych uwarunkowań funkcjonalnych prakty­ ki (Kmita 1985: 10). Pojawia się tu więc próba wytłumaczenia relacji między „strukturą” a „podmiotem” tworzącym historię, nad którą w tym samym cza­ sie głowił się chociażby we wspomnianych powyżej pracach Sahlins. Kultura stanowi przy tym formę świadomości społecznej, a za kognitywistami określa 13 W takim właśnie kierunku poszło wielu młodych adeptów sztuki etnograficznej, czego wyrazem sąnp. teksty zawarte w pracy: Benedyktowicz, Robotycki, red., 1985. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 29 się ją jako „rzeczywistość myślową”, „ideacyjną”. Składają się na nią sądy nor­ matywne, wyznaczające cele do realizacji, i dyrektywalne, instruujące, jak owe cele osiągnąć. Kultura funkcjonuje więc jako „subiektywno-racjonalny” regu­ lator praktyki społecznej, lecz zarazem warunkowana jest tąże praktyką. Ma tu miejsce potraktowanie jej „jako ponadindywidualnej rzeczywistości myślowej, bowiem złożonej z przekonań normatywnych i dyrektywalnych, respektowanych indywidualnie w skali powszechnej, ale niekoniecznie indywidualnie uświada­ mianych” (Kmita 1985: 20). Ta wizja praktyki społecznej i kultury, w odróżnie­ niu od tego, co uważali „nowi etnolodzy”, mówiła wprost o wzajemnych zależno­ ściach między społeczeństwem i kulturą, jak również między tym, co ludzie robią i myślą. Zgodnie z tym ujęciem nie można wyłącznie „kultury tłumaczyć przez kulturę”, albowiem wyklucza to teoretyczną perspektywę uwzględniającą dzia­ łających w danym czasie i miejscu, w określonych historycznie okolicznościach ludzi. Antropologia winna badać podmioty uwikłane w proces dziejowy, a nie po­ szukiwać inwariantnych cech kultury pozbawionych sprawstwa jednostek. Prak­ tyka i kultura to nie tylko narracja czy tekst. To także pole zmagań i bezustannych negocjacji sensów ludzi i grup społecznych, różnie usytuowanych w hierarchii oraz wyposażonych w odmienną moc sprawczą w kształtowaniu praktyki i spo­ łecznych o niej wyobrażeń. Sama teoria miała charakter teoretyczny i nie wspierały jątreści etnograficzne, choć Kmita z rosnącą częstotliwością podejmował podnoszone przez antropolo­ gów problemy. W pracy Kultura ipoznanie, na przykład, poza wspomnianym Goodenoughem pojawiają się nazwiska Della Hymesa, Edwarda Sapira, Radcliffe-Browna, Godeliera, oraz Levi-Straussa i Leacha (dwóch ostatnich - przy okazji dyskusji o metaforze i metonimii). Urok dzieła Kmity leżał również w tym, że dyskutowane problemy potrafił on nowatorsko reinterpretować, ujmować w ramy swego niezwykle zwartego programu teoretycznego i krytycznie w nim wykorzy­ stywać. Zastosowanie i etnologiczna egzemplifikacja tej teorii kultury sprowa­ dzała się przede wszystkim do prac z dziedziny historii i teorii myśli antropolo­ gicznej. Szkoła kierowała się kilkoma założeniami, dziś dla wielu dość oczywistymi, lecz w ówczesnych czasach wciąż nowatorskimi. Po pierwsze, nauka jest taką samą dziedziną kultury, jak język, sztuka czy obyczaj. Przeto historia idei, a za­ tem także poszczególne teorie antropologiczne, winny być rozpatrywane jako wytwór epoki i społeczeństwa, które je formułuje, bowiem - wyrażane wpraw­ dzie przez jednostki - rodzą się one i funkcjonują w określonym kontekście kul­ turowym. Wyobrażenia naukowe nie odzwierciedlają rzeczywistości, jak chcieli tego pozytywiści i naiwni realiści, lecz są w całości „kulturowym wymiarem ludzkiego świata obiektywnego” (Pałubicka 1984). To ostatnie stwierdzenie zbiega się z tym, co twierdziła Sherry Ortner: „istnieje tylko jedna rzeczywistość, a ta konstytuowana jest przez kulturę od stóp do głów” (Ortner 1984: 153). Po drugie, zasada historyzmu ma tu podwójne znaczenie, ponieważ w wyniku proce­ �30 Michał Buchowski su historycznego, kształtowanego przez ludzi uwikłanych w praktyki społeczne, zmieniają się nie tylko te kultury, ale także nasze wyobrażenia o nich, w tym również o kulturach historycznych i tych opisanych w relacjach etnograficznych. Dlatego monografie antropologiczne są zmieniającymi się konstruktami zakła­ danej „rzeczywistości” obiektywnej, z natury swej także zmiennej. Stąd też - na przykład - „magia” jest właściwie serią przedstawień na temat wierzeń i praktyk różnych społeczeństw historycznych (starożytnych Babilończyków, Hindusów, mieszkańców Trobriandów, Azande, Romów z Macedonii, ludu polskiego...), konceptualizowanych w ramach pojęć właściwych tradycji judeochrześcijańskiej, której nauka była usystematyzowaną i świecką kontynuatorką. Podobnie antypozytywistyczne i antyrealistyczne tezy dokumentowano, posługując się historyczno-metodologicznymi analizami teorii antropologicznych, dotyczących na przykład postrzegania języka, religii czy obyczaju. Idee te znajdowały swe odzwierciedlenie w serii monografii (Pałubicka 1984, 1990; Buchowski 1986; W. Burszta 1986a; Grad 1993) oraz artykułach (np. Jerzak-Gierszewska 1981, 1985; Pałubicka 1985; W. Burszta 1980, 1982, 1985, 1986b; Buchowski 1983, 1985a, 1985b; Buchowski, Burszta 1982, 1985, 1986). Z perspektywy lat wydaje się, że m ocną stroną tej orientacji była przede wszystkim wysoka świadomość teoretyczna jej przedstawicieli. Z pewnością zrywała ona jednoznacznie z sygnalizowaną przez wielu (vide opinia Sokolewicz) bolączką, jak ą była ateoretyczność etnografii. Krytycy „szkoły poznań­ skiej” uznali wręcz, że „przechył” teoretyczny był zbyt mocny i nie jest to już antropologia interpretująca „teksty kultury”, lecz jedynie „teksty o tekstach kul­ tury”, czyli o wypowiedziach antropologów na temat świata - przedstawianego przez nich jako rzeczywisty. Krytycy ci jednak w pewnym sensie przeczyli sobie, albowiem jedną z ich zasadniczych tez było przecież, iż wszystkie wypowiedzi podlegają analizie antropologicznej, ponieważ są tekstami kulturowymi. Zapytać więc należy, dlaczego przedmiotem takich studiów nie m ogą być teksty antropo­ logów? Zresztą ich przedstawiciele sami zajmowali się na przykład takim konstruktem badaczy, jak „lud ludoznawców” (Libera 1995). Z pewnością badacze inspirowani teorią Kmity długo wykazywali brak zainteresowania materiałami „pierwszego stopnia”, czyli pochodzącymi z własnej pracy terenowej oraz inter­ pretacji nagromadzonych materiałów etnograficznych, co czynili przedstawicie­ le „nowej etnologii” lub później hermeneuci (Tokarska-Bakir 1990). Niemniej namysł nad statusem interpretacji antropologicznej zbliżał „metodologów” do samorefleksji analogicznej do tej uprawianej przez postmodemistów w rodza­ ju Jamesa Clifforda. Charakter i status badań i konstatacji antropologicznych długo pozostawał głównym przedmiotem badań. Część przedstawicieli „szkoły poznańskiej” w latach 90. dość entuzjastycznie zajęła się związkami z literaturą i filozofią (Wojciech Burszta). Inni podążyli tropem tkwiących w teorii kultury Kmity idei odnoszących się do praktyki społecznej, zawartych w niej relacji wła­ dzy i dominacji. Stało się to punktem wyjścia do uformowania się antropologii �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 31 wykorzystującej przesłanki krytyki kulturowej, w tym feministycznej i postkolonialnej, do badań rzeczywistości społecznej po upadku komunizmu (Buchowski), a więc transformacji politycznej i gospodarki neoliberalnej. W międzyczasie rozwijała się coraz bardziej zaawansowana teoretycznie etnologia, która wyrastała z tradycyjnego paradygmatu etnografii. Uteoretycznienie poszukiwań dało się zauważyć chociażby w fakcie pojawienia się nowo­ czesnych, jak na owe czasy, podręczników do etnologii i antropologii pisanych w duchu antropologii brytyjskiej lub wzbogaconej perspektywą semiotyczną etnologii (Waligórski 1973; Sokolewicz 1974). W latach 80. zaczęto też wyda­ wać książki metodyczne i opracowania słownikowe obszernie wykorzystujące dostępną literaturę zachodnią (Sokolewicz, red., 1981; Staszczak, red., 1987). Do tradycyjnych tematów etnograficznych podchodzić zaczęto w bardziej nowator­ ski sposób, wykorzystując przy tym poręczne, nadające się do analizy konkretne­ go tematu, nowsze teorie antropologiczne. Prace te dotyczyć mogły na przykład medycyny ludowej, tożsamości kulturowej, czasu i świętowania, migracji czy też gospodarki i rodziny społeczeństw pasterskich (np. Szynkiewicz 1981; Zadrożyńska 1983; Posem-Zieliński 1984; Penkala-Gawęcka 1988; Vorbrich 1989). Przytoczone przykłady świadczą również o tym, że etnologia wyszła wtedy poza polskie opłotki i podejmowała coraz częściej badania terenowe w Ameryce Pół­ nocnej, Afryce czy Azji Środkowej. Paradygmat etnograficzny systematycznie zmieniał się w etnologiczny. Etnografia nie była już jedynie socjalistyczną wersją Volkskunde, lecz i porównawczym Völkerkunde. Co więcej, coraz częściej teorie badaczy zachodnich stawały się integralnym elementem dyskursów tak uprawia­ nej nauki. Dla dopełnienia obrazu polskiej antropologii okresu schyłkowego socjalizmu wspomnieć należy o zainteresowaniach antropologią w środowisku socjologów. Z jednej strony były to poszukiwania modeli teoretycznych nawiązujących do antropologii społecznej. Andrzej Paluch, uczeń Waligórskiego, już w latach 70. opublikował pracę analizującą wnikliwie funkcjonalizm w naukach społecznych (Paluch 1976). W połowie następnej dekady, korzystając z nawrotu zaintereso­ wania dziełem Bronisława Malinowskiego w Wielkiej Brytanii, związanego ze stuleciem jego urodzin przypadającym na 1984 rok, grupa socjologów zajęła się ponowną interpretacją oraz opracowaniem krakowskich korzeni intelektualnych tego badacza. Współpraca ta zaowocowała serią publikacji (np. Flis, Paluch 1985; Ellen i in., eds., 1988; Flis 1988), a później także pracami z dziedziny rytuału politycznego (Mach 1989). Jednocześnie zainteresowani metodami ja ­ kościowymi socjologowie zwracać zaczęli się ku metodom etnograficznym, tak na przykład, jak Aldona Jawłowska w pracy o alternatywnych, zaangażowanych politycznie teatrach w Polsce, w szczególności o Teatrze Ósmego Dnia z Pozna­ nia (Jawłowska 1988), zaś inni uwzględniać dorobek antropologów francuskich, brytyjskich i amerykańskich w dziedzinie ogólnej teorii społecznej (Kempny 1988). �32 Michał Buchowski Rozprawiając o wielości - którą w innym miejscu i bardziej obszernie sta­ rałem się oddać w postaci koncepcji fratrii i klanów antropologii polskiej (Bu­ chowski 1995) - pamiętać należy, że fratria socjologiczna i etnologiczna długo wzajemnie się ignorowały. Socjologowie wciąż postrzegali etnologów, jakby byli etnografami z okresu „Wczesnego Socjalizmu” i tkwili w paradygmacie empirycystycznego i zdroworozsądkowego „etnografizmu”. Nie ulega wątpliwości, że część środowiska takim pozostawała, a być może pozostaje i do dziś. Z kolei etnolodzy patrzyli na antropologizujących socjologów jak na teoretyków, którzy nigdy nie zrozumieją, na czym polegają badania małych społeczności lub inter­ pretacja mitów i rytuałów. Także i w tym argumencie kryje się element prawdy, która polega na tym, że etykiety antropologii i rzekomego stosowania metod et­ nograficznych, w szczególności wywiadu i obserwacji uczestniczącej, niektórzy socjolodzy używają w sposób bardziej ornamentalny niż przemyślany. W zajem­ na ignorancja nie sprzyjała krytycznej wymianie myśli. Podzielane zaintereso­ wania teoriami antropologii społecznej i kulturowej sprawiły, że najłatwiej było z antropologizującymi socjologami rozmawiać etnologom poznańskim ze szkoły Kmity, co zresztą zaowocowało wspólnymi publikacjami. Projekt wypracowania spójnego programu dyscyplinarnego etnologii/antropologii społeczno-kulturo­ wej zdaje się nadal in statu nascendi i być może pozostanie takim zawsze. Jak można by podsumować fazę „Późnego Socjalizmu” w polskiej etnolo­ gii? Nie ulega wątpliwości, że po okresie dominacji statycznego paradygmatu etnograficznego, scharakteryzowanego w pierwszej części artykułu, nastąpiło ożywienie teoretyczne. Być może wynikało ono z zarysowanego przez Thomasa Kuhna cyklu rozwoju każdego paradygmatu naukowego, który ma swój czas na­ rodzin, rozwoju, dominacji i upadku. Nie wystarczy jednak immanentna reguła ewolucji teorii bądź przekonanie o nieuchronnej logice rozwoju idei, by wytłu­ maczyć to, co się stało. Z jednej strony była to wewnątrzdyscyplinama krytyka utartego sposobu działania powojennych autorytetów. Dostrzegano jego jałowość i poszukiwano dróg wyjścia z impasu. Początkowo powoływano się na podobne racje i apelowano o wyjście z zaścianka przez współpracę z innymi dyscyplinami oraz o podnoszenie bardziej ważkich społecznie tematów (Józef Burszta). Inną m etodą było sięganie do zagranicznych i rodzimych inspiracji teoretycznych, wychodzących poza granice pozytywistycznej interpretacji i naiwnego realizmu. Śmiało proponowano więc zastosowanie unowocześnionego funkcjonalizmu (Waligórski, Sokolewicz) lub innych teorii. Fenomenologia (Zadrożyńska, Benedyktowicz, Tomicki), hermeneutyka (Tokarska-Bakir), strukturalizm francuski (Stomma) i strukturalizm brytyjski (Wasilewski) czy rosyjska i francuska szkoła semiotyczna (Robotycki) stały się zaczynem do przeprowadzania analiz mate­ riałów etnograficznych jakże dalekich od „zdroworozsądkowych”. Wkrótce głód teorii sprawił, że odnowę etnografii widziano właśnie w krytycznej rekapitulacji klasycznych i nowszych francuskich i anglo-amerykańskich teorii antropologicz­ nych (Buchowski, Wojciech Burszta). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 33 Wszystkie te manewry widzieć należy w szerszym kontekście otwarcia pol­ skiej nauki na świat, czego przejawem były chociażby liczne tłumaczenia z ję ­ zyków obcych. Możliwe, że w jakiejś mierze pomógł w tym fakt postrzegania etnologii jako nauki zajmującej się sprawami egzotycznymi, a więc nieistotnymi z punktu widzenia stabilności władzy. Nie zapominajmy jednak, że w momentach krytycznych system kontroli jednak działał i na przykład artykuł Robotyckiego o strajkach z sierpnia 1980 roku, dwukrotnie wycofywany przez cenzurę, mógł się ukazać dopiero w 1990 roku (Robotycki 1990). By móc wydać m oją książkę o magii, musiałem się zgodzić na modyfikację fragmentu, w którym przedstawia­ łem genealogię i transformacje semantyki kulturowej, ilustrując to pokrewień­ stwem chrześcijańskiego znaku nadziei („Kotwica”) ze znakiem niepodległo­ ściowym z okresu II wojny światowej („Polska Walczy”) i używanym w czasie stanu wojennego („Solidarność Walcząca”); oczywiście ten ostatni znak, zgodnie z zapisami cenzury, musiał być usunięty (por. Buchowski 1986: 105). Pomimo to, Polska na tle innych krajów socjalistycznych była krajem względnie liberalnej polityki naukowej, zaś nauki o kulturze i wkrótce także społeczne cieszyły się znaczną swobodą. Wydawnictwa oficjalne wspomagane były od końca lat 70. publikacjami wydawanymi w drugim obiegu14. Liberalizm ów pozwalał także na ożywienie socjologii, która poszukując teorii i tematów, ekspandowała na pole antropologii. Był to zewnętrzny wobec etnologii impuls badawczy, który dokonał się na innych, niż to postulowano w przeszłości (Dobrowolski, Józef Burszta) zasadach, niemniej przyczyniał się, przynajmniej częściowo, do realizacji postu­ latu współpracy obydwu dyscyplin. Co z pewnością łączyło wszystkie odmienne orientacje, a zarazem różniło od niektórych narracji okresu poprzedniego, to cał­ kowity brak wzmianek o Marksie i marksizmie! Trzeba przyznać, że jak na naukę w krajach postrzeganych en bloc jako komunistyczne była to praktyka rewolu­ cyjna i zarazem paradoks, którego do dziś wielu zachodnich historyków idei nie dostrzegło lub dostrzec nie chce w swym uproszczonym widzeniu „postępowego Zachodu” i „zacofanego Wschodu”. Konkluzje Zastosowany tutaj podział dziejów etnologii polskiej na „Wczesny Socjalizm” i „Późny Socjalizm” ma o tyle sens, że w funkcjonowaniu dyscypliny w tych dwóch okresach dostrzec można wiele istotnych różnic. Pamiętać jednak należy, że historia nauki przypomina opisaną przez Jamesa Frazera w Złotej Gałęzi tka­ 14 W „drugim obiegu” z dziedziny myśli społecznej ukazywały się chociażby prace emigrantów z 1968 roku - L. Kołakowskiego czy K. Pomiana. Chodziło też o zakazane prace w rodzaju Nędzy historyzmu Poppera. Dotyczyć to mogło także prac badaczy pracujących w Polsce, a piszących z pozycji „zagrażających systemowi” (np. Nowak 1981; Staniszkis 1989). Z dziedziny etnologii wymienić można pracę: Cała 1988. �34 Michał Buchowski ninę, w której kolory przechodzą płynnie z jednych w drugie. O kształcie dyscy­ pliny decydowały zarówno względy społeczne i polityczne, jak i przekształcenia wewnętrznych paradygmatów teoretycznych. Bez wątpienia kontekst polityczny, w jakim znalazła się Polska, zwłaszcza nauka polska po II wojnie światowej, miał ogromne znaczenie. Zniszczenia wojenne spowodowały, że w pierwszej fazie etnografowie zaabsorbowani byli odtwarzaniem warunków do funkcjono­ wania ich dyscypliny i jej uprawiania. W następnej fazie poddani zostali presji ideologicznej. Szły za tym brak dostępu do literatury zachodniej i odcięcie od myśli europejskiej. Uległość środowiska wobec zideologizowanego wulgarnego marksizmu była stosunkowo niewielka. W nowych warunkach robiono to, co uprzednio, choć niekiedy legitymizując to w nowy, dostosowany do realiów so­ cjalistycznych sposób. W fakcie uprawiania etnografii w stylu znanym już w XIX wieku i kontynuowanym w okresie międzywojennym widzieć należy ciągłość polskiej tradycji etnograficznej. Wspomniane różnice w reprezentowanych orien­ tacjach teoretycznych okazują się wtórne w stosunku do dominującego paradyg­ matu pozytywizmu i naiwnego realizmu, który określam jako „etnografizm”. Być może pragnienie uniknięcia ingerencji władz we własne poczynania sprawiała, iż etnografowie unikali tematów istotnych społecznie. Brak kontaktu z nauką świa­ tow ą przyczyniał się również do stagnacji teoretycznej, powielania przedwojen­ nych wątków i propozycji. Nie wykluczało to powstawania interesujących, wręcz pionierskich z perspektywy czasu prac czy stosunkowo oryginalnych koncepcji badawczych. Związek między przełomami społecznymi a naukowymi okazał się, przynaj­ mniej w przypadku etnografii polskiej, bardzo pośredni albo - inaczej rzecz uj­ mując - na efekty tego pierwszego w tym drugim obszarze trzeba było czekać wiele lat. „Jeżeli była to rewolucja, należałoby j ą nazwać pełzającą” (Sokolewicz 2010: 15). „Etnografizm” po 1956 roku był nadal uprawiany przez więk­ szość badaczy. Zwrot teoretyczny dokonał się de facto w latach 70. Być może, po latach względnej odwilży intelektualnej, widocznej chociażby w zestawie i licz­ bie tłumaczonych książek, i rosnącej swobody uprawiania nauki w tym okresie, dopiero wtedy pojawiły się okoliczności sprzyjające czemuś, co można śmiało określić przełomem antypozytywistycznym w etnografii. Dokonywał się on tak­ że w warstwie semantycznej, i młode pokolenie chętnie posługiwało się nazwą „etnologia” i „antropologia”. Był to symboliczny wyraz zerwania z przeszłością i opozycji wobec epigonów etnografizmu. Wpisywał się również w ogólny fer­ ment, z jakim mieliśmy do czynienia w naukach społecznych i humanistycznych, w szczególności w filozofii, socjologii i kulturoznawstwie. To zerwanie z pozy­ tywistycznym etnografizmem spowodowało, iż etnologia/antropologia polska już w okresie „Późnego Socjalizmu”, a w szczególności w okresie „Socjalizmu Schyłkowego” była dyscyp Iin ą p IuraI istyczną, także w sensie różnic dotyczących fundamentalnych założeń teoretycznych - przedmiotu badań, metod badaw­ czych, inwariantnej (ahistorycznej) bądź procesualnej (historycznej) koncepcji �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 35 kultury, widzianej w pierwszym przypadku jako byt autonomiczny, a w drugim zależny od struktury społecznej. Nie sposób pominąć bardzo licznego i znaczą­ cego intelektualnie grona etnologów hołdujących być może modernistycznemu modelowi nauki, lecz wzbogacających swe interpretacje teoriami antropolo­ gicznymi znanymi z literatury światowej. Było także grono osób określających się jako antropolodzy społeczni, których matecznikiem była socjologia. „Nowa etnologia polska” zajęła się, używając różnych metod, poszukiwaniem matryc kulturowych i rozszyfrowywaniem myślenia mitycznego w kategoriach kultury tłumaczonej przez kulturę. Inną perspektywę przyjęli zwolennicy społeczno-regulacyjnej teorii kultury, którzy przedmiotu antropologii poszukiwali w działa­ niach ludzi uwikłanych w proces dziejowy. W tym sensie ukształtowały się róż­ ne wizje antropologii, rodzaj dyscypliny sans frontières, „dyskursu niezdolnego do autorytatywnego ustanowienia swych własnych granic” (Kempny 1995: 96), dyskursu bez formacji, którego wspólnym mianownikiem był, poza nazwą, bunt wobec etnografizmu. Ze względu na te zasadnicze różnice mówić możemy o plu­ ralizmie teorii i praktyki antropologii polskiej okresu „Późnego” i „Schyłkowego Socjalizmu”. Co ciekawe, jak staram się pokazać gdzie indziej (Buchowski 2002: 76-77), kolejny przełom polityczny w 1989 roku wprawdzie odcisnął swe piętno na lokalnej antropologii i spowodował jej dalszą dywersyfikację i unowocześnie­ nie, lecz nie wywołał spektakularnego przełomu teoretycznego. Jak starałem się dowieść, takowy dokonywał się na długo przed upadkiem komunizmu15. Słowa kluczowe: polska etnografia/etnologia, „etnografizm”, historia i teoria antropolo­ gii, wiedza i władza LITERATURA Armon W. 2001 „Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 85, s. 323-334. Bar J., Czekanówska A. 2002 Jan Czekanowski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, s. 52-56. Benedykta wieź Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Ka­ tedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ 15 Podobne do wyrażonych w tym tekście idee ukazały się równolegle po angielsku jako: Buchow­ ski 2011. Artykuł niniejszy jest zmodyfikowany i dostosowany do większej w tej materii kompetencji polskiego czytelnika. �36 Michał Buchowski turowej UW, Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 4, z. 1, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. 1980a Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część I, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 1, s. 47-60. 1980b Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część II, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 2, s. 117-125. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część III, „Polska Sztuka Ludowa” 35: 1, s. 58-60. Bieńkowski W. 2002 Jan Stanisław Bystroń, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, s. 29-35. Biernacka M., Paprocka W., Frankowska M. (red.) 1976-81 Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Brocki M. 2008 Antropologia. Literatura - dialog-przekład, Wrocław: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej. Buchowski M. 1983 Spór o racjonalność magii, „Lud” 67, s. 73-90. 1985a Inspiracje Durkheimowskie w antropologicznych teoriach magii, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 55-71. 1985b Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, „Lud” 69: 1985, s. 63-73. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwer­ sytetu im. Adama Mickiewicza. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią. Poznań: Komitet Badań Etnologicznych PAN, s. 37-59. 2002 Main Currents in Polish Anthropology: Continuity in Change before and af­ ter 1989, w: K. Köstlin, P. Niedermüller, H. Nikitsch (Hrsg.), Die Wende als Wende? Orientierungen Europäischer Ethnologien nach 1989, Veröffentli­ chungen des Instituts für Europäische Ethnologie der Universität Wien, 23, Wien: Verlag des Instituts für Europäische Ethnologie, s. 63-82. 2011 Polish Ethnology in the Periods o f „Early” and „Late” Socialism: From Non-Marxist Orthodoxy to Post-Ethnographical Pluralism, w: U. Brunn­ bauer, C. Kraft, M. Schulze Wessel (eds.), Sociology and Ethnography in East-Central and South-East Europe: Scientific Self-Description in State Socialist Countries, München: Oldenbourg Verlag, s. 147-172. Buchowski M„ Burszta W. 1982 Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud” 66, s. 31-44. 1985 Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska” 29:1, s. 33-40. 1986 Status języka w świadomości magicznej, „Etnografia Polska” 30: 1, s. 31-42. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Burszta J. 1950 37 Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi pańszczyźnianej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1965 Czy kryzys w etnografii?, „Studia Metodologiczne” 1, s. 91-104. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Burszta J. (red.) 1960-67 Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Burszta J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polish Ethnography after World War II, „Ethnos” 1-2, s. 50-63. Burszta W. 1980 Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych, „Lud” 64, s. 105-129. 1982 W świecie ideacyjnych kodów —propozycje Warda Goodenougha, „Lud” 66, s. 46-60. 1985 Lingwistyka a etnologia, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 88-101. 1986a Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. „Piśmienność” jako czynnik rozwojowy systemów wiedzy kulturowej, 1986b „Lud” 70, s. 85-98. Bystroń J.S. 1933 Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, t. 1, 2. Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. Cała A. 1988 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Dobrowolski K. 1958 Drogi rozwoju etnografii polskiej, je j obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska” 1, s. 72-83. Dzięgiel L. 2002 Andrzej Waligórski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 298-302. Ellen R., Gellner E., Kubica G., Mucha J. (eds.) 1988 Malinowski Between Two Worlds: The Polish Roots o f an Anthropological Tradition, Cambridge: Cambridge University Press. Flis M. 1988 Teoria struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Flis M., Paluch A. (red.) 1985 Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �38 Michał Buchowski Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 193-270. Frankowski E. 1952 Etnografia radziecka, „Lud” 39, s. 1-42. Godelier M. 1973 Horizon, trajets marxistes en anthropologie, Paris: F. Maspero. 1984 L ’idéel et le matériel. Pensée, économies, sociétés, Paris: Fayard. Grad J. 1993 Obyczaj i moralność, Poznań, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Jasiewicz Z. 2004 Etnologia polska przed rokiem 1956 ije j reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska” 48: 1-2, s. 5-15. 2005 The Adaptation o f Soviet Models in Polish Anthropology before 1956, w: C. Harm, M. Sârkâny, P. Skalnik (eds.), Studying People in People ś De­ mocracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 159-169. 2006 Etnologia polska. Między etnografią a antropologią kulturową, „Nauka” 2, s. 65-80. Jasiewicz Z., Slattery D. 1995 Ethnography and Anthropology : The Case o f Polish Ethnology, w: H.F. Ver­ meulen, A.A. Roldan (eds.), Fieldwork and Footnotes: Studies in the His­ tory o f European Anthropology, London: Routledge, s. 184-201. Jawłowska A. 1988 Więcej niż teatr, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Jerzak-Gierszewska T. 1981 Magia a religia w rozumieniu Bronisława Malinowskiego, „Studia Metodologiczne” 21, s. 137-156. 1985 Rozwój sfery religijnej J. Lubbocka, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 41-54. Kaniowska K. 1984 Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej, „Lud” 48, s. 51-69. Kempny M. 1988 Wymiana i społeczeństwo. Obraz rzeczywistości społecznej w ujęciu współczesnych socjologicznych i antropologicznych teorii wymiany, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1995 Koniec etnografii? Uwagi o tradycji i współczesności etnografii polskiej widzianej (nieco) z oddali, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska: między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicz­ nych PAN, s. 95-101. Kmita J. 1982 O kulturze symbolicznej, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki i Upow­ szechniania Kultury. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 39 1985 Kultura i poznanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i je j badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1977. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Monographs on Social Anthropology, 22, Lon­ don: Athlone Press. 2010 Kultura i komunikowanie: logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii, przeł. M. Buchowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Lebeuf A., Ziółkowski M., Sadowski R. 1991 13 grudnia, czyli rzecz o słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska” 35: 1, s. 193-216. 1993 „13 grudnia”, albo „Co autor chciał powiedzieć? ”, „Etnografia Polska” 37: 1, s. 167-178. Lévi-Strauss C. 1960 Smutek tropików, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1968 Totemizm, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydaw­ 1969 nictwo Naukowe. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, s. 137-152. Mach Z. Symbols, Conflicts and Identity, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu 1989 Jagiellońskiego. Malinowski B. 1958 Szkice z teorii kultury, tłum. zbiorowe, Warszawa: Książka i Wiedza. Nasz A. (red.) 1954 Nowe drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Etnograficzne, 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Nowak L. 1981 Wolność i władza. Przyczynek do nie-marksistowskiego materializmu his­ torycznego, Poznań: Niezależne Zrzeszenie Studentów. Ocena... 1952 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej, „Lud” 39, s. 626-629. Ortner S. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. �40 Michał Buchowski Ossowski S. 1970 Teoretyczne zadania marksizmu, w: S. Ossowski, O nauce, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Paluch A. K. 1976 Konflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza i krytyka teorii funk­ cjonalnej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pałubicka A. 1984 Przedhistoryczne postaci historyzmu, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 O trzech historycznych odmianach waloryzacji światopoglądowej, „Studia Metodologiczne” 24, s. 51-76. 1990 Kulturowy wymiar ludzkiego świata obiektywnego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Penkala-Gawęcka D. 1988 Medycyna tradycyjna w Afganistanie i je j przeobrażenia, Studia Etnolo­ giczne, 12, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Piątkowski K. 1985 Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej, „Lud” 49, s. 35-62. Pobłocki K. 2009 Wither Anthropology without a Nation State? A Post-Socialist Perspective on „ World Anthropologies”, „Critique of Anthropology” 29: 2, s. 225-252. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej, w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1984 Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich. 2005 Polish Anthropology under Socialism: Intellectual Traditions, the Limits o f Freedom, and New Departures, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in Peoples Democracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 109-128. Posem-Zieliński A., Kabat I. 2006 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: 30 Rocznica utworze­ nia Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poz­ naniu, Poznań: Wydział Historyczny UAM, s. 15-26. Potiechin I.I. 1948 Funkcjonalna szkoła etnografii w służbie brytyjskiego imperializmu, przeł. M.W., Biblioteczka Naukowa „Po Prostu”, 14, Warszawa (drak: Wyd.-Ośw. „Czytelnik”). Robotycki C. 1990 Sztuka a vista. Folklor strajkowy, „Polska Sztuka Ludowa” 44: 2, s. 44-49. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. 1995 Antropologia kultury -projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Sahlins M. 1981 41 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History o f the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: University of Michigan Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sokolewicz Z. 1973 Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 r), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „ Polska Sztuka Ludowa” 35: 2, s. 77-79. 1984 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce. Część 1, „Etnografia Polska” 27: 2, s. 11-24. 2005 Polish Expeditions Abroad, 1945-1989, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in People’s Democracies: Socialist Era Anthropo­ logy in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 289-301. 2010 Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń-zmianapytań badaw­ czych w etnografii polskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 15-35. Sokolewicz Z. (red.) 1981 Metody etnologii. Część 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Staniszkis J. 1989 Ontologia socjalizmu, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Staszczak Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stauter-Halsted K. 2001 The Nation in the Village: The Genesis o f Peasant National Identity in Austrian Poland, 1848-1914, Ithaca: Cornell University Press. Stomma L. 1975 RytuałpokładzinwPolsce-analizastrukturalna,„Vtnog<:cifLciT>olsk.ci” 19: 1, s. 51-64. 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska” 20: 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 1992 Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M.S. Ziółkowskiego i R.M. Sadowskiego, „Lud” 75, s. 223-225. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. �42 Michał Buchowski Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossoliń­ skich. Tokarska-Bakir J. 1990 Interpretacja, czyli o sztuce antropologii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1, s. 3-7. Tołstow S.P. i in. 1952 Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu, przeł. J. Guranowski, I. Lewandowska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Tomicka J„ Tomicki R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Tomicki R. 1973 Tradycja i je j znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska” 17: 2, s. 41-58. Vorbrich R. 1989 Daba - górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna p o d presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe. Wasilewski J.S. 1975 Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska” 19: 1, s. 109-128. 1976 Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wróblewski T. 1967 Wstąp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, 1.1, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zadrożyńska A. 1983 Homo faber i homo ludens, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” : 12, s. 15-28. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 43 Michal Buchowski POLISH ETHNOGRAPHY/ETHNOLOGY IN THE PERIOD OF „REAL SOCIALISM”. FROM NON-MARXIST ORTHODOXY OF „ETHNOGRAPHISM” TO POSTETHNOGRAPHIC PLURALISM (Summary) In this article I describe the convoluted history of Polish cultural and/or social ethnography/ethnology/anthropology in the period under the rule of „really existing” so­ cialism. In the intellectual history of ethnology just after World War II, methodological pluralism, inherited from the interwar period, made its mark. Soon it was superseded by a specific orthodoxy, named here „ethnographism”, which was informed by positivist principles of research that did not require theoretical and interpretative analyses going beyond description. For at least two decades this methodology, or rather a method ele­ vated to the status of theory, was accepted as an academic orthodoxy. However, it did not have much in common with the imposition of dialectical materialism as a normative theoretical explanation. It was thus a sort of politically unorthodox academic orthodoxy. Although in „Early Socialism” there were discussions about the methods of interpretation and the object of ethnographic research, they did not lead to changes in the paradigm of the discipline. This occurred in the period of „Late Socialism”, when the discipline, in reaction to the naive realism and empiricism of ethnography, began to search for me­ thods of interpretation and of theory going beyond those perceived as commonsensical, positivist schemata. If we characterise the 1950s and 1960s as dominated by „ethnogra­ phism”, then the Sturm und Drang observed in the 1970s and 1980s can be seen as the birth of „postethnographic pluralism”. Key words: Polish ethnography/ethnology, „ethnographism”, history and theory of an­ thropology, knowledge and power �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ec97e1f4c9c10c5592d286709e782b.pdf 20db77b5bad7d63c8052ec09851c574c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5774 Title A name given to the resource Contens / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 CONTENTS I. ARTICLES Michał B u c h o w s k i , Polish ethnography/ethnology in the period of „real socialism”. From non-Marxist orthodoxy of „ethnographism” to postethnographic pluralism. . . 13 Magdalena Z o w c z a k, Anthropology, history, and the Ukrainian question. About the tactics of the borderland............................................................................................ 45 Kacper P o b ł o c k i , Anthropology of the city - urbanization, space and social relatio n s.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Trust and scepticism - changing attitudes towards pharmaceuticals............................................................................. 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Traps of the Net - on the ethical dimension of the anthropological research o n lin e .......................................................................105 Mariusz K a n i a , Creating Internet identity. Facebook as a creator of artificial intelligence.....................................................................................................................127 Maciej K u r c z , The anthropologist and post-war reality of contemporary Africa. Reflections on the fieldwork in Juba (South S udan)................................................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Wax print textiles pagne as cultural heritage of the inhabitants of Togo...........................................................................................................................159 Anna U r b a f i s k a - S z y m o s z y n , Globalisation and glocalisation of the bon religion as exemplified by the Ligmincha community in the United States and P o lan d ...........................................................................................................................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folkloristic sources of the myth of saviour in the context of cu ltu re ........................................................................................................ 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P ó ź n i ak, „The most Holy Head of Jesus”. From metonimic script to metaphorical biography............................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „A milk witch” as described by the inhabitants of the Ciężkowicko-Rożnowskie Foothills and its surroundings........................................243 II. VIEWS AND OPINIONS Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Prospects of comparative cultural studies as exemplified by the programme of the Laboratory for Comparative Cultural Studies at Jan Długosz Academy in Częstochowa.................................................... 261 �10 III. REPORTS Barbara K u l e s z a , Bronisław Malinowski’s concept of freedom protection as the driving force of cultural p ro c e s s ................................................................................273 Karolina S z m i g i e l s k a , Living a nomadic life with spirits - ethnographic reflections about the landscape in M ongolia................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Illnesses in role playing games. Description of plots and research prospects........................................................................................................ 293 IV. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Zofia S o k o l e w i c z , „My scholarly life is like continual testing yet another key from a bunch that the theory of cognition gave me”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................................................................................................... 303 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Thomas Hylland E r i k s en, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej [Small places, large issues. An introduction to social and cultural anthropology], Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r).................................................................................................. 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii [Myth - History - Memory. Cultural contexts of anthropology/ /ethnology], Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięch). . . . 363 Barbara B a z i e 1 i c h (ed.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego [Folk traditions. Cultural heritage of native inhabitants of the Silesia Province], Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r)..................... 364 Katarzyna M a r c o l , Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim [Word and play. Verbal creativity of children living on the Polish-Czech border], Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. CHRONICLE 87th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Opole, 23 September 2011 (Katarzyna Majbroda).......................................................... 375 �11 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2010 to August 2011 {Jerzy Adamczewski)..................... 379 Achievements of the Ethnographic Documentation and Information Centre, Polish Ethnological Society {Bronisława Kopczyńska-Jaworska).....................................392 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Cieszyn, 14 May 2010 {Ryszard Vorbrich)........................................399 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 21 October 2010 {Ryszard Vorbrich).....................................401 Conference „Ethics, health care and anthropology”, Amsterdam, 10 December 2010 {Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 Conference „Development and culture. Cognitive and practical aspects”, Będlewo, 21-23 October 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński).....................................407 Conference „Health, illness and treatment - an interdisciplinary approach”, Będlewo, 9-10 June 2011 {Małgorzata Anna C haryton)....................................................... 413 Conference „African art in Polish collections and research”, Szczecin, 15-17 November 2010 {Ewa Prądzyńska)...............................................................................................418 Scientific and educational projects in martyrological museums. „Sztutowo or Stutthof? Adaptation of a cultural landscape” project, Museum of Martyrology in Żabikowo, 4 March 2011 {Mikołaj Smykowski).............................................................................422 Secrets of everyday life. Folk culture from Kujawy to the Baltic Sea. Anew permanent exhibition in the Ethnographic Museum in Toruń {Grażyna Ewa Karpińska) . . . 424 The centennial anniversary of Professor Roman Reinfuss {Katarzyna Kraczoń). . . . 430 Giving the name of Jędrzej Ciemiak to the middle school in Zaborów n. Brzesko, 27 April 2011 {Anna S p iss).........................................................................................433 VII. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)...........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński).....................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K a b a t) ................................................................... 448 Recollections about Zofia Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. G o źd zia k).............................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Notes about the authors of a r tic le s ...................................................................................459 Information for a u th o rs ..................................................................................................... 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a4a8d6af5c18501b799ddfc521b9221.pdf 37e72d7c53fe32cd82119c3435692c4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1857 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kapliczki ludowe architektura sakralna krzyże ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1722 Title A name given to the resource Małe formy architektury sakralnej jako przedmiot zainteresowań poznawczych / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,Lud, TADEUSZ :t. 67, il~3:j LOPA TK;I,EWJCZ .:MAŁE FORMY ARCHITEKTURY ZAINT,ERESOWAŃ SAKRAL1'fEJ JAKO POZNAWCZYCH 1 PRZEDMIOT W rozwoju reflelksji .nad sztUiką ludDwą małe formy aroh~tE!ktUTY sabalnej stanowią jeden z tych działów artystycznej aktywności wsi polskiej, który wstał na:jwcz,eśl1liejza.luw.a,zonyi na którym przez latacale $kupiała się uwa.g,a - wpierw m'i,łośn:ikówswoj~kiego piękna, ludu,znawców-amatorów - później zaś €ltnografówi histo;ryków szrt:UIki. Niewątpliwy wpływ :na taki sta!Il rzeczy miały ,pewne szczególne cechy przydro:żnej sztuki, zarówno te abielk.tywne - Izwiązane z fOTlmąi fun:kicją, jak tez subiektywne - wynikająCoe z porozbioro;wyoh losów narodu polskiego. Sądzę, iż ze ws~eoh miar pożytecznym będzie bliższe z<l!pO'znaniesię z tradyojami i ,historią badań nad >tądziedziną sztuki w Polsce. Re.trospekcja taka pozwoli bowiem - ,po ,pierwsze - uWJ!puklić i właściwi" ocenić doro:belk tego nurtu zainter.esowań pozna wczych, po wtóre zaś - w konfrontacji z nO'1;owainą w ostatnich lata,ch stagnacją w ha.daniacl: -- znaleźć drogi wyjścia i ukazać ogólne ;perspekitywy badawcze w odniesieniu do przydrożnej sztuki. Św,iaidomieużywam tutaj terminu "sztuka przydrożna", gdyż to właśni'e krzyże, ikaphc21ki,i figury :przydmżnc były przez szereg lat wyłąc;uną treścią pojęcia s~e.rs~ego, zamieszczonego w tytUle. Do,piero niedawno, wraz z "ot1Jkryoiem"architektuTY wiejskich i miejskich 'cmentarzy, farmy sepuooalne poszerzyły nieco ten zakres . .stając się .przezanalolgię czwartym działem formalnym in:te.I'esującej na3 dziedziny. Przyczyniło się :to zresztą w zna-aznej :mierze do popularyzacJ~ nadrzędnego l1!erminu, dzięki czemu pojęcie "małe farmy architektury sakralnej" weszło ,na stałe do fachowego słownictwa nauk o sztuce. 1 1>'0Ic1s1ta'wą ninŁej,s,rego artykuŁu są ,reHelkJsje a.utara :jakie 'W,y1oOlilysoię w 'tOtk'_i badań na,d pfzy,d!r<mną 5'Z,bu'ką s.aikiralną Łe:mk'Ojw.s~qzyiZJlY.J?ro.wa!c1zQnav.~~siPół z Ma[giorza,tą P'aiSła~ską j'Hwenvary,z"aic:ja !~achOlwalily,(jh f1o.mn pochadzącycih ze 'li1'-;) Wet beskridzJkilch przyniolSla bogate mateniały dOlkUlmenta!Cyjne, wykiorzY1~itan.e w pra'cy magistel's'ki'ej Male formy architektury sakralnej w lemkowskich wsiach Besk.idu. Niskiego, n.a,pilsaned p'l1Zez w/w slPółkę aU'tOll'Slkąna .sem~nal'i'Um prof. dra JÓizef<, Burszty w KaitedI'ze Etnografii U_<\M w 'Pol.naniu, 'W 1'!HI;2 roku. �::w TADEUSZ LOPATKIEWICZ Pierwsze zainteresowania przydro'żnymi pomn~kami sakralnymi wyT<lsta:jąw Polsce na gruncie romantyzmu i są wyrazem jego I1Jglegu zwrotu ku poszulkiwaniom starożytnych i narodo'łv-ych cech w twórczości ·Nłościan. Na podłożu estetycznego senty.mentaliz,rnn.Ii umiłowania swojskości zwrócolno uwagę nie ,tylko na twóroCzośćpoetydką ludu, ale i na Jego dzieła materialne pełne uroku akcenty krajobrazowe - krzyże '. kaphczk.i :przydTI:l'Żl1e. Na ukształtowanie się emocjonalnego stosunku do nich wpłynęły lata niewoli, kiedy to traktować je poczęto jako symbole -palsko'ści, prześladowane pr.zez zabo:rców na równi z innymi przejawami ,bytu narodowego 2. Szczególne bagactwofoTm i zdobień zwróciło uwa!gę pierwszych ludoz.nawców na krzyże i kaJphcZ1kihtew.slki<e,a w 3zcze.gÓlnościżmudzkie. Już w 1839 roku, w piątym numerze ikO!I1SeTwa>iyw.nego "Tygodnika Pe:ersburskirego", ukazuj.e się aTtylkuł L. A. Jucewi,cza, poświęcony problemowi ,żmudz,kiej a:rch~telkturYpTzyd.TOżne.j.Temat ten pojawi'a się takż,~· w innych pracach tego autora3, zapoeząt1mwującego swoisty "okrc's litewski" w badaniach intel'e~ująiOe:gonas zjawiska. W latach następnych info.vmacje o !przydmżnej sz,tule-eżmud ziki'ej 7Jnal€Źćmożna w mo.nografii ::Y1.iehała Gadona 4, a artykuł AlfTeda Romera po raz ,pierwszy :prol:Jlemat)~kę tę stawia w tytule 5. W 1872 roku stanowils!ko wobec krzyży i ka;phczek z.ajmuje szerokojuż wtedy znany i ceniony jako ludoznawca i .badacz - Oskar Kolberg 6. W arty;k.ule swym podkreśla dużą wagę zjawiska w "śJ.edzeniu sztuki ludowej", mimo iż "... 'Pod wzgJędem ,artystycznym nie są one (kapliczki i krzyże - T. L.) utwommi wysolbej wart{)ści" 7. Zwraca też uwagę na bogact'Moziiemi k:rakOlwsiki€ij witym wzg,lędzie, przenosząc tym samym 'Punkt ciężkości w pene1racja ch na z,i€lmie rdzenni€ po-lskie. Kończące <irtylkuł słowa 'Zachęty i sugestie O. Kolberr-gado podjęcia dalszych badar. nie znajdują szyhko odpow,ieidzi,mimo iż on sam, w mO'I1ografiiPoznańskiego,potwie:rdz:a raz jes:oeze swe zai~terlesow;:mie 'Zagadnieniem 8. Za1 2 OkólniJk jenerala M. N. Muraw6'mva z ,d,nia 8 czerwca 1'864 roku z.aka;zy,wal ;~taw'ia·nija p'OiZa oibn~'b~ cme'llit.alrzy Inowy.oh j r'epe:raClj:j sltarr-yd'l kirzy'ży. DOlpi0r,' ,14 mapca 'l'!W6 raklu zapaidł ro,zJkaz carski 'Uchylający w/w 'cxkó,lnlilk,p:~ZJo!s~awi.ając jednak ogranic'zenia dla krzyży WlZnoiSIZ0iI1YJCh z maieI1ialów itrwalych. 3 L. A. JUC~iClZ, Rysy Zmujdzi, Warszawa lB40; tenże, Wspomnienie Żmujdzi, iVilnoV842, s. 8. ·1 M. Gądon, Opis powiatu telszewskiego, W.ilno 1846, s. '119, :; A. ,Romer, Ubiory włościan i krzyże na Zmttjdzi, "Tygodni.klJlus.t.rowany",. R. 2, 1660, nr 40. 6 O. KQ~berg, Figury przydrożne, "Kwlendarz Wa-l'sza:wslkiiPopul<l!t1no-Nau:kowy" ,rozda Ul1Jgra na rak z.wyc.ul'jny ron, s. 138 - 142. i Tam'że, 5.138. s ,Tenże, Poznańskie I, Kraków 1875, s.. 84; te!1Że, Poznaitskie II, Kraków 1376, :>. 1'2'8-'129. �Ma/c formy architektury sakralnej ... 22I \varte tam informacje o wielkopolsii\).iej sztuce ,przydrożnej oraz jedny"T. z jej twórców Walentym z Grahol1Joga, zac~:eI1pnął O. Kolberg, ja;·: sugeruje Stanisław Błaszczyk n, z bardzo wczesnego arty!kułu anonimowego autora, zamieszczonego w leszezyń:skim "Przyjacielu Ludu" z 1839 roku 10. Pubhkacje KoLberga są ostatnimi w XIX-wiecznej refleksji nad małą architekturą sakralną, wyjąwszy spostr'zeżenia Władysława MaHakowskiego, poczynione na ma:r;ginesie badań nad budownictwem po:lhalańskim 11. Pierwsze lata XX wieku przynoszą w postaoi mnóstwa :prac kontynuację "okresu litewskiego", zapoczą;tkowainego przez L. A. JucewiczCl. Pojawiające się drobne ,artJlkuły, przyczynki 'i rysunki, są wyraz0m budzącego się ruchu regionalnego i neoromantycznyoh idei MłodEj Polski Krzyże i kapliczki zaczynają interesować z jednej ,stvony nastawionych ludoznawczo artystów malarzy,I1egionalistów i rzeczników ochr!O:ny zabytków, z drugiej zaś - kręgi naukowców za,fas'cynowanych ewolUCYJnym sposobem badania przejawów kultury. Dokonajmy omówienia dorobku nwtu pierwszego. Rzecz charakterystyczna, że miesz:czące się w uim prace, aż do lat I wojny światowej. dotyczą niemal wyłącznie krzyży litewskich. W 1900 roku J. Butrymówna publikuje rysuniki krzyży, a właściwie monolitycznych słupów z terenów Żmudzi 12. Rak następny przynosi ilustrowany rysunkami artykuł Stanisława Jarookiego, pos2'jerzony o obiekty z terenów Litwy 1~. Pod wpływem działa'lnośai Stanisława Witki0wiczc' i osób z jego kręgu, Jameki snuje spekulatywne rozważania o wyodrębnieniu na podstawie ,przydrożnej s~buki osobnego stylu lit'ewsko-żmudz" kiego. W 1902 roku ukazują się dwaar,tykuły Adama Jaczynowskiegu poświęcone problematyce krzyży oraz kapliez'ek żmudzkich i litewskich 11 Autor zawarł w nich w,rażc:rria z wydeczki odbytej .po Żmudzi, podają" pierwsze wnioski co do typów aI1chiliektorricznych i ich przestrzennego zróżnicowania. Artykuły ilustrowane są zdjęciami wykonanymi przez autora oraz Konnelię Moncewicz6wnę. W rok później, oprócz rysunkó\\ 9 St. B!as.zc:zyk, Ludowa plastyka knltowa w Wielkopolsce, "Monografie 'l\l!l;zeu:n Nar'Odo:w~go w Po.znaniu", t. 1'4" P,ozna'ń \11975, s. lOG. 10 K.M., Do malowniczej 'Podróży po Wielkopolsce, Gostyi~ i jego okollce' . .Przyja'c-i'e! Ludu", R. 5, 1,839, s. 322 - 234. 11 W. M;.rM<JIkowSlkii,Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraików 18i912,s. 13 - H 12 J. Bu'trymówna, "W,usła", t. (1i4, HlOO, z.2, s. l'3L 13 St. Ja,roc:ki, Krzyże na Żmnjdzi i Litwie, "Tygddn:iik I!U!siDCJlwany", 1:901. :1:- 18, s. 346. A. Jac:z)'IDlowlSki, Krzyże i ka.pliczki na Żmnjdzi, "TygoQnrik I:1u:sittI'OWany", W02, s.873 - 8'74; tenże, :W popnzek Żmud'dzi do Po1agi, "Ga'zeta Polska", 190~. 221, 240. 14 n:' 44, 11:' �222 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ Franciszka M05zotasa lJ, ukazuje się dwuczęściowe dzieło Kazimierza Mokłowskiego pOiświęcone S'ztuce ,ludowej w PoLsce16. Autor nie sz~zędz} w nim z,achwytów nad duohemż:mudZlkiej 'Sz1Jukiludowej, ucieleśnionym w przydrożnych kmy:żach i k8lpHc:zil~ach 17. Bardziej :realistyeznd!epodchodzi do zagadnienia Zygmunt Gloger. Wydane w 1907 roku encykJlolpedycznedzliieło tnakrtujące a budownictwie i wyrobach z drzewa w danej Polsoe, zawirecr-a już :b'zy hasła z zakresu określanego jako mała archiJtektura saJkrałna 18. Glog'er ilustruje OWE' trzy hasła (figury, kajplioe, krzyże) ba,rdzo bogato, dodając opis syntetyzujący po'siadane info'Iim,aoje. Wallory artysty,czne i estetyczne, małowniczość forim przydrożnych pomników, [skłoniły środowisIka aJrtysityczl1edo działań mających na celu publiJkaoję wydawnictwa arlbu:mowego.W roiku 1909 ukazuje ~ię w Krakowie ,album Krzyże na Litwie z rysunkami Franciszka Kil"zywdy-Pol· kowslkiego, wydany staraniem Towa:rzystwa PoJska Sztuka Stosowana Iq. Podobne w p110rriluwydawniC!two ukazało się w 1912 roku w Wilnie. wieńcząc wysiłki tamt'ejsze(go środowiska artystycznego i na ukowego 2,1.. Moment ten przypada już jednak na Sichyłek dług,iego ,i ;bogatego w materiały "okresu litewslkiego" w !badaniach małych form archite:Mury sakralnej. Warto jesz;cze wspomnieć o poczynaniach nie należących do tego okresu, ale mieszczący:chsię w sygnalizowanym wyżej nurcie. W 1905 roku Feliks Taroni publikuje swój artykuł o przydrożnej sztuce na Spiszu 21, za:ś Zof,ia Szembekówna zamieszcza ciekawe informacje o~rzyżach i monolitycznych słupach z dkolic Oskowa Wielkopolskiego, zbierane w latach 1903 - 1909 i opatrzone zdjęciami fotograficznymi 22. Podane wyżej pozycje hi!Miognaf:iczneilustrują stan i zakres badań prowadzonych do lat I wojny światowej przez amatorów. Obo'k tego nurtu istniał jeszcze drugi, słabo odzwierciedlony w do-rohku, ruch naukowy na rzecz badań nad małą architekturą sakralną. "Kraf', 1'90'3, !nr 3'9. K. M:oIklo!wsik,j, Sztuka ludowa w Polsce, cz. II, Zabytkt sztuki ludowej. Lwów 1903. 17 Ta:miże, s .. n3. '8 Z. Gilogelr, Budownictwo drzewne'i wyroby z drzewa w dawnej polsce, t. L ',va!l-,szawa 1907, s.2)2 - 03, 7,6 - Bi3" '16'6 - 1\81. 19 Krzyże na Litwie, ryls.udkii F. K:rzYWldy-,F'OIlrkowlslkliego,"PoLslm Slztulka Sto:su"vana", z. 12, KJra'ków 1 909. ~o Krzyże litewskie, z przedmoiwą Ba:S,C\lnaWlic.iu:sai :rylEunkami Zmudai:na'wiciu",",. Wilno 191\2, ~1 F. T,Hoini, Kapliczki i krzyże przydrożne na Spliu, "Lurd" R. lIL, 1905, s. 16ł15 16 1 - 170. ~2 teryaly Z (o£'ia) S~ze,rn:bekówna), Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolsl0i, "lVlaAn:troipo:jogi'czn\J-Ariciheo>l'Ogiiezne i Et'11'O<glrafkzn,e", t. 1:2, 19'1:2, s. 3 -177. �Małe formy architektury sakralnej 223- ... Jego głównymi Tweznikami ,byE: WandaJi,n S71u:kiewicz, Michał Brensz.tajn i Bronisław Piłsudski. Ukształtowani pr,:ue.zpowstałą na zaahod7iie Ewrqpy ,ewolucyjną myśl t€OTetyc:zną,po.stawę swą odzwierci-edliili w pracach. Siłą :r'ZJeCzy ograniJCzyć się t'utaj mursi.rmydo omówienia jedynie tych, które ~bieżne są z pt"ow.aclizQ;nyrmi ro:zwa:ban:i.ami. W 1903 roku Wandalin Szukiewicz zamieszcza w "Wiśle" artykuł o k.r.zyżach zdo:biOJlychz rgUlberllJiwHeńsk:iej 23. Analizuje w nim zp.brany przez siebie i swy,oh poprzedników materiał, wy~nacza zaS;ięgi krzyży ornamentolwanyoh i :podaje ich ogólną k1asY':D1kację. W duchu -ewoLucjonizmu roz.patruje ,ro,d.'zaij.e o!I"l1amentów,określając ich rz'ekomą 'Pradawność i symbo1tkę. Podobnie jak jego 'PO\~ednicy, kończy artykuł słowami zachęty do zbie1"ama materiałów i ~ch naUJkowego opr:aoowania. Znacznie bardziej ortodoiksyjn~ ewolucjonistą ok~zuje ;się Michał Brensz.ta,jn w swej pracy o ,kl"zyżaeh i kapliczkach na Żmudzi 24. Przekonany o ewolucji przenikaj~cej wszeLkie prz.ejawy ku1tUJry, wYSluwa tezę o pr,zedchrz.€Śoijańs!kirm:rodowodme siztuki przydrożnej. W te.j na:jpo,ważniejs~ej dQtychczas ell1ia1i2Jie z,agadnienia, przy pomo,cy metody etnogenetycmej 'i historyczno..,porównawc:zej, analizuj'e nagromadzony material w oelu odtwoJrlzenia .ciągu rozwojoiW€gOtej dziedziny sztuki. Brac,a Jegor mi:mo Ip€wnylch wniosków nie wy:1Jr:zymują:cyohpróby .czasu, zawiera tezy ,io dziś aik:tua'1ne i cenne. BrensZitajn stwierdza ,np., iż 110ZWÓjmałych fomn~chiteiktUTY satlG-alnej :S:zJedłod krzyża do kCliphczki,WYlkształcając w .swy:m przebi-€Ig,us:zJeregloom poŚf,ed:ruicth,odnajd.ywanyoh w tereni·e. Nie ogmniczył się on prrZy tym joedynie do aJnaHzy -form. J,ako jeden z pierwszy,ch dostrzegł oto<::zkęobrzędQIWQ-zwyczajową,towarzy'S'Zą<cąte:nu prze jawo wi re 1igijności. Publik,acja tr:zJeciegoz wymienionych aUJtorów, Bronisława Pisł,lldskiego, jest j,edyniepodsumowaniem i zebraniem wnioSków OIr,azhipotez wysUl1iętych przez Szuk!i:ew:iJcza ,i Bren:sZitajn~25. Napisana przystępnym językiem, w popularnej fo:r:mi,e,a .dOldatkowowydana w "Biblioteoe Orlego Lotu", stała się w przyszłości podstawą dla akcji pro.wadronych przez młod:zJieżsku'Pionąwokół tego czasqpi,sma. Bardzo owocnym dla badań .nad .małymi formami architektury sakralnej okazujie się OIkres I woj,ny śWliatowej i dW1udzies1JoleoiamiędzywoJennego. Latawajny zaznaczają się w dorrobku nad tą dziedziną sztuki ciekawą, aczkolwiek kontrOiwersyj'ną dla współczesnego badac:zJa inicjaW. SZJUlkiQWiiIC'Z, Krzyże zdobione w guberni wileńsk.iej, "W'usla", t.1'7, 1903,. 699 - 706. 24 M. Brensz.t<ajn, Krzyże i kapliczki żmudzk.ie. Materyały do sztttki ludowej na Litwie, ,ilVLaitery.aly An!tOOjpOlJ.o:glic,z,I1JO-ArctheOi!log:iJczn€ ,i B1inog.rafic.21ne", t. 9, 1'907,. 23 z. 6, S'. 'S. ! - [6. B. Plilsudski, 21. '5 £. 1 - Krzyże litewskie, "B'iIb,li,OItelka I OI'JegO Lotu", nr 3-, Ka'aków 1922,. �224 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ tywą. Wysunął .ją Ludwi:k Stasiak w Odezwie do polskiego duchowiclL26. Bodźcem do jej nClipisan:iabył g,oany pożałowania fakt brahl opieki nad s~tuiką przydrożną oraz zmija,najej oblicza rodzimego na "niemieckie" - banalnie ,poprawne i S!przecznez poczuciem swojskiego piękna. W celu zapobieżenia dailszej deprecjacji artystycznej, Stasiak apeluj~ o powolanie zeS!połu, w którego skład wchodziłby teolog, malarz, rzeźbiarz, architekt i historyk sztuki. Zespół ten, po szczegółowych badaniach, wyselekcjonować miał ohiekty o szczególnych walorach artystycznych, historycznych i narodowych, a następnie wydać w bardzo dużym nakładzie album z ilustracjami. W zamierz·eniu autorów -- i stąu kontrowersje - publikacja ta miała stać się propozycją dla potencjalnych fundatoTów i twórców w pa.rafiach. Nakreślony wyżej iprogram spotkał się z bardzo gorącym przyjęciem. W roku 1914 wyłonio'no - z członków Polskiego Towarzystwa Krajo'Znawczego, Towarzystwa Artystycznego i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - jede;nastoosobowy Komitet do opracowania i wydania albumu polskich kąp1iczek przydrożnych. W jego skład weszli: Kazimierz Kulwieć, Fr.anciszek Liszewski, Stanish:w Thug,utt i Mikołaj Wisznioki - z koła warszawskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego; J.arosław WoJciechowski, Franciszek Krzy.wda-Polkowski oraz Zdzisła·w Mączeński - z Towarzystwa Opi·eki nad Zabytkami Przpszło.ści. Towarzystwo Artystyczne reprezentowali: Karol Biske, Ka'ZiimierzLasocki, Tadeusz CieślewskJi i ks. Marcin Szkop;kowski 27. Komitet wystosował do społeczeństwa odezwę wzywającą do gromadzenia i nadsyłania rysunków oraz fotografii, Uipelując jednocześnie o opiekę i ochronę obiektów szczególnie cennych i zagroŻJonych28. Program Komitetu i jego odezwa spotkały się z gorącym poparciem Arcybiskupa Warszawskiego ks. dra Aleksandra Kakowskiego. Przyrzekł on wspierać Komitet w działalnoś,ci oraz propagować ideę opieki i ochrony wśród duchowieństwa i wiernych. W efe:kóe tej szeroiko 'zakr'ojo.ne'jdzLałalnośc.i,tłoCZ.I1!ię W. ŁazaTIkiego w Warszawie Oipuścił w 1917 m:ku a1bum, wydany staraniem Komitetu i Towarzystw.a 'Popierani,a Przemysłiu Ludowego w Królestwie Polsk~m 2n. Bez komenta'Tz,a należy pozostawić fakt jego małej użyteczności publicznej - coprze!kJreśliło wprawdz,ie zamiary autorów, ale uchroniło 1'0dzrmą sztukę pm:ydrożną przed unifikacją i sz,tampowym obliczem. Lata między,wojeinne przynoszą cały szereg prac lpuhlikowanych najsIwa L. Slta'Sli.ak, Przydrożne Męki Pańskie R. 4, li!1I1'3.,nr 5!2J, s" 850 - 851. ,7 ,.,ZIi'eiml1a", R. 5-, HHI4, ITr a, s. I!25. 26 (odezwa do naszego duchowieństwa), .. ,Zjem~a", 28 Odezwa w sprawie kapliczek es. UH - ]00. 2,q Krzyże polskie. Wansza'wa H~}7. przydrożnych, "Ziemioa", R. 5, HH'4, ·nr 12, �Male formy architektury sakralnej 225 ... częscle] w "Ziemi", "Kurierze Literacko..,Naukowy;m IKe", w "Wiśle" oraz "Orlim Locie". W tym ostatnim, JiCUlW'iktoT zamieścił w 19·22 roku artyikuł o krzyżach i ka;pliczkach oraz o pot:rzebieich <ochrony30. Wydaje się, iż staŁo się to beZ!pO'Śl'ednimbodkem do podjęci'a na łama·ch tego czasqpisma akcji pod nazwą "Opis ika:phcz·ek". Jej przywódcą zost'ai Seweryn Udziela, aurtm QPublikowaJIle,gona potrzeby a,kcj'i kwestionariusza 31, adresowanego, IPooobnie jak i całe przedsięwzięci'e, do młodzieży, zbieraczy i wszys1lkich tych, którym spraWia ochrony i dokumentacj,i małej sZltukJibyła szczególnie bliska. Akcj,a, której przebieg śledzić można w międzywojennych ,numer,ach "Odego Lotu", spotkała się z aJkoeptacją mł,odych czytelntków i przyniosłas-zereg artykułów a charakterze bardziej dokument.alnym niż analityczno-syntetycznym 32. Dzięki niej wzbogacony jednak wstał, pozostający do naszej dyspozycji, zasób infGrmacji o stanie ilościowym i jakośoi:owym zjawiska w latach dwudz:iestych w Polsce. Obok tego szeroko zakrojonego przedsięwzięcia, badawczego, na łamach poszczególnych pism p<Jijawiałysię w tym okf'esie ar,tykuły podejmujące problematykę .przydrożnej sztuki salkralnej 3:1. Poziom ich był jednak ·bardzo zróżniicowany i obo!k:prac do dziś aktualnych i cermych, spotykamy tam wiele niskiego lotu arty.kułów, Ipełnyoh truizmów, ste30 J. W,i:kJlo:r, Kapliczki - 52; tenże, Kapliczki "Biblio:t.eka o.rlego ~1 i krzyże i krzyże Lotu", S. UdZJieola, Opis nr "Orli Lot", przydrożne, przydrożne 3, Kraików jako 1922, dzieła sztuki "Orli Lot" ,pOlJ:owJ1Ii,e QPu:bili:kował '!'Zony pr·zez B. Tre'!-era, M. Gla-dys;z:o:wą roku ten il'1r 4, i potrzeba ich ochrony. IS. 50- 23 - 51. SL "Orli LQt", R. 4, 19'23, nr kapliczek, .R. 3, 1922, kWel5:tionanj,u.sz 10, s. 148 H9. W 1931> a,le zm'ien;i'ony i rozs<zeoJ i J. KlimasilC'Wską. przydrożne, "O.I1li Lot", R. 5., 1'924, s. 8 -Ill: J. K'Oirpala., Kapliczki i krzyże przydrożne w ziemi bocheńskiej, "Or.Li Lat", R. 4. lfn3, s. 712- '74; A. Kutrcebi,anika, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawo; ·(pow. Ma!ków), "Orli Lat", R. ID, 19:219, .nr 4, :s. 62 - 66; ·M. LaiKlUtc.lm, Kapliczki przy·drożne w Izdebniku (pow. W.a.aoWlicel. ,tamże, s. 66 - 69; T. Se,W1eryn, Q Chrystusie Frasobliwym. Figurki legendy ~ świqtkarze, "Orli Lo-~.", R. 7, li9i26, s,. 9 - 12, 3<8- 39, 67 -69; tenże, Nasz "Opi~ kapl.iczek", "Ovli Gat", R. 12, 1119311,.s. 100 - 108; :S. Udciela, Opis kapliczek, "Onli Lat", R. U, 1 9 30, s. 16 - '1'7; H. Zwolakiew:i'cz, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej".,Orl:i LOll" R. 10, 1929. nr 6, s. Ji26 - 1129. 33 Sit, Blu'szczyk. Boże Męki nad Buryczq i Ołobokip.m, "Kuri,e.r Li,tera'c1Iw-Na,ukawy IKC", li935, nr 45; ten:te, Wielkopolscy świqtkarze, tam:i.e; J. M., Przydrożnv rze;;oy ludowe, "TG'(',za", nr 19 z 1'2 maja 1'9218; St. Ka'~t., Kapliczki 'i krzyże na 3~ K. Biu'OZJkowski, Kapliczki i figury 1 1 Podhalu, "TęcIZia", mie7'r przydrożny, nr 3'7 zli5 wl'ześni'a 19'28; M. N.alęc.z-DQlbl'owo1'stkii, "niemi,a", R. :8, 19iJ8, s. 1'96; R. Rei mu SS., Kapliczk.i Łemkowszczyżnie, "Ku'r:ier Lli~emc!k,o-Na.ukolwy IKC", 'maJn, Podhalańskie 1932, nr 19; T. R. 3, ]1926,m kapliczki Scwery;n, przydrożne, Kapliczki 52; J. Sunderh1nid, - 275. 15 Lud, t. LXVI[ "Kulr.ier nadrzewne, Swiqtki R. U, 1!H4, nr L~teraCiko-:Na.ukiOwy "Kuril'r bILkowhi.skie, Krzyż l kui krzyże nn li3; J. ReycmI:KC", Litera,ck-o-.NaukOlWY "Arikady", R. 9. IKC". t. 3, W37, s. 274- �226 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ reoty.pów i egzaltowanego w,chwy:tu. Z lat mi~dzywojennych pochodz,> .też mat€'I'iały :zJbi'errarlle 'pnez Ada;ma Chętni!ka .na Ku.r.piach i :vla,rtt; Michalską w powiecie wieluńskiJm. Publ~kacji doczekały się one jedn:lk. dopiero po II wojnie światowej, na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" :14. Jakoś<Cio!wonowa sytuaoja w badani.ach interesującego nas zpwiska wytwoiI1zyła się po ostatniej wojnie. Doniosły wpływ na. to miało powst'anie InstytutJU SztUJ~i PAN, podległej mu Pracowni DoikumC?ntacji Polskiej Sztuiki Ludowej i miesięczni'ka, a póżniej kwar.talnika, "Polska Sztuka Ludowa", k1tóry stał się od ,tej pory plaszczyz.ną dla publikowania wynrików badań nad przejawami szituki ,ludowej. Niewątpliwy wpływ na jakość pTOwad:wnych bad.ań miał też I.akt powstania w kraj u :mdry specjalistów - etn.oglrafów, his1xlTJlkóws,:z1tuiki, 'Zabytko'Znawców - zajmują<:ych się badtaniami sztu\{li ludowej i jej współczesnych kontynuacji .. Przerwany przez wojnę ,tdk badań .i publ1kacji podjęty 'został na nOW8 już w 1945 roku 3". Laita następne przynoszą artykuł Kazimierza Rietkiewiczas:oacuiją'cy ~tralty pOiI1!i,esione w substancji zabytJkowej i stanie posiJadaniJa w obrę.bie małej aIich.iteiktury sakralnej, spowodowane planOiwądziiała.lnoŚ'aiąakupania i zni:szC'z'eniauniwojennymi, W samym tylko woje.wództwie pomlO'rSkim ZJllisizczeniuuległo ponad 3000 krzyży i kapliczek znaICzą,cJ7lch drogi 16 poiwi:atów. Jednocześnie autor syg,naliozuje rrieSlpoitykaną dotychczas aJklC'jęfUa1ldacyjną,wJ7lrażoną licZJbą około 2 OOU' 110Iwychobiektów, wzniesionych w samym tylko 1946 roku, uzupełnia-o jący;oh pon:iesńiOine straity 36. W nowej neczywi.stośó ooQ:yw,aprężny 'przed wojną ruch regńonaJ,ny.. Dział,a~ność jego nile omija ró,wnież int'eIiesującej nas dziedziny. Widoczny jest .i'ednaik.znac~ny .spa,dek i1Olściolwy pr,ac. W 1946 roiku F:ranaisz€lk T:I"eder publikuje gawędziarskJi szkic o histo:ni'i ka:s~ub.~iJch k:apliiczelkprzydroimyoh 37. Rok następny zaznacza się' pierwszym aJTItykuł€lm{) tpr'zydroj;nej sztuce, któTy mpocząt1kował tr.wający niemal do dZiiś, cykl auioTStwaznanego regionalisty i koleikCjo.nera. rzewowsbego - F.ranollizka Koitu1i38. Krzyże 34 LA. OhęVn!iik, 1977., in:rl:, SZllluka 35 LudOlWa", 33 i kapUczki kurpiowskie, M. JVJi.C'hal.s:ka, Krzyże 39 - 52; R. 1'3, H~5.9, nr J. LewalI1ldo!Ws.1~i, Nowe 11'945, nr "Lud", S'. "Bl~ISlk<l zelazne UJ SZJtuka powiecie LudGwa", !Vie/nil.skim, R. 31. ,;PC:,l.s'ka 1 - 2, s'. 54 - 61. kapUczki i krzyże, "W,iadoJnośl'i Dus.7.pa's.ters,kie", R. 1 2. K. Bi€it~ie'Wii:oz, t. Zniszczenia ~7\ Ji9i4'7:,6, 4.18'7- 490. UJ 'DI'eder,Z przydrożnych, "Che2z", 1946, nr 3'2, 33, 3:5. ,.Wi'eś", 1'9417, nr 33, s. 7; 'lenże, Kaplica myŚ!iu'-· 37 F. 38 F. K'OItula, historii Przydrożna kapliczek sztuka, architekturze ludowej lU woj pomorskim, ska pod wezwaniem św .. Huberta w Miloci1l1e k. Rz~szowa, "Ooh:nona Z:a:by,tków", R. 4,11'9:511\nr '1.-2, 's, ~6-!~; t.ero'e. Kaptic:cki św. Roclw, "Myśl .s,polecz.na", 1976 .. ,nJr 28, s. 7; t€lnż'e, Ś!ad2mi przydrożnych kapliczek... (z seTii Opowieści ziemi):, .;W1'I1K", 1'9'77, nr 20, s. 1/2. �Male formy architektury sakralnej 227 ... Rok 1958 przynosi pierwszą publikację ksjążkową, plOra Tadeusza Seweryna, poświęconą mał,ej architekturze sakralnej na obszarze całego kraju ~\).Zdawać by się mogło, iż po 120 !;1iemal ,latach refleksji nad z.agadnie.l1'iemnadszedł wreszde czas na pracę syntetyzującą pos.iadany dorohek. Ni'e spełnia on jednak ,pokładanych w niej nadziei. Daje znać a sobie niedostateczna nadal baza źródłowo-materiałowa, powodująca słabe reprezentowanie niektórych regionów, np. WielkopolSki. Podjęte próby stworzenia uniwersalnego systemu klasyfikClcyjno-typologicznego palą ,wi{;c na pa:newc'c. Autor nie zachował też należytego dystansu wobec przedmiotu r:oizważań, co nie po.zwa1a pr,acy wyjść poza Tia:my szkicu gawędziard<Jiego,publikacji o charakterze popularnym. Schyłek lat ;pięćdziesiątych charakteryzuje się wzmożeniem działań badawczych i ,edytorskich w Wielkopols<ce.PozostaJe to w ścisłym związku z wysuniętą prZiez Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu inicjatywą wydania monog.rafii poświęcon€j kulturze ludowej WielJkopolski. Z szeregu 'Publikowanych wtedy !pr,aco char;a~teTZewspierającym to ambitne zamierzenie, omówmy studia o tematyee zbieżnej z naszymi zainteresowaniami. o Adam Glapa zamies-.<:czaiW "Polskiej Sztuce LUJdowej" dwa przy-czyn.kiido poznania oblicza wielkopolskiej rze:tby kuJtowej i Jej twórców 40. W rOikpóźni,ej Stan:isław Blaszczyk dokonuje szczegółowej analizy powyższego zagadnienia w opa'l'ciu o zebmne przez siebi'2, bezcennEdzisiaj materiały i:konograficzme, 'Szczęśliwym trafem ooalałe wza wlerusze wojennej 41. W szkicu o rzeŹJbi:aTZachW:ielk.opolski południowej, obok biogmfii twórców, zamieszcza też bogato ilush~owaną analizę formalną, zachowanych i znanych już tylko z przE.'kazów lkonogra£icznyoh obiek· tów przydmżnej sztuki. Równocz,eśnie Stanisł,aw Helsztyński przedstawia na łaJniaoh "Polskiej Sztuki Ludowej" swoje r,ef.1e;ksjenad e:ptg.onem ludowych rzeźbiarzy WieLkopolski- Andrzejem Majchrzaikiem 42. o Al'tytkuły te odbijają się żywym echem w kra.ju, przynosząc nowe głosy w dyskusji nad problematyką rzeźby przydrożnej w \v.i-elkopolT. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1'958. ,A. G1aIPa, Antoni Twardowski nieznany rzeźbiarz ludowy, "Polska Sz'tuka Ludowa", R. 8, H)54, nr 4, s. 252 - 2:53; tame, Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, "P,o,ll.'>k'a Sztuka Lu:doWla", R. 10, 1956', nr 4 - 5, SI. 24L 4\ St. Blaslz'czy;k, Kapliczka ludowa z Grabonoga, "Studia M'Uze~lne", t. 3, 1967. s. 124 - 1'40; tenże, Rzeżbiarze ludowi południowej Wielkopolski, "Plojska Sztujk.a w3!J 40 dowa", 42 R. 1'2, Hl5i8, nr l, s,. 3 - 3'6. Sit. Hel!siZtyń.s;',i, U rzeźbiarza ka Ludolwa", wiejskiego R. 1'2, 1'958, nr 1, :s. 37 - 44. Andrzeja Majchrzaka, "POI's!k.l Szbu- �228 TADEUSZ LOPATKIEWICZ soe 43. Zagadnienia ,te wień,czy dqpie:ro roZ'pr,awa Stanisława BłaS:zczyka, szeroko i wyczwpująco omawiająca problem ludowej plastyki kultowej w tej czę{~cii baju 44. Równocześnie z o;pra,cowcmiam'i ujmującymi zag.adnienie z punktu widze:nia oIkreślon.egoregionu, pojawiają się na łama,ch "Pol<>kiejSztuk Ludo:we:j" a~rtyikuły o charalk.t'er,ze mateI1iałowo-dokume!Iltacyjnym, dotycząoeniewi<E~likJiohzazwyozaj obsza:rów. Mlicha} Pęk"!alski omawia zagadnienie dr'ewni:anej mchite!k:tury sepulkralnej w Bi1go:rajskiem 4", Eugeniusz Madejski zarrrrieszClZa opis kapliczek św. Jana Nepomucena zanotowanych ,w Kmsolcinie i GTluszczynie w województwie !kieleckim 46. Inne artykuły doty<:zą :bądź pojedynczych obiektów 47, bądź kh całych zespołów układających .się w oIkreślony e.asięg 48 Na początku lat sześódzjiesiątych, po kiilku arty1kułach Romana ReinIussa omaw~ająoe.go stan i problematykę .badań nad kulturą LemkowszczY'zny49, uka'zują slię dwa szkice z cyklu okl'f'ślonego nazwą "Z'2 studiów nad Ludową 'f'zeźbą}{)al:1:~e!Ilną na Łemkowszczyźnie" "0. Jeden z nich dotyczy wyłąoznie zagadnie_'l twórców i kamieniarskich ośrodków lemkows'kllich,drugi kieruje swą uwagę na '}{)amie:nną r,zeźbę figuralną Lemków. 'Arty,kuły te wnoszą dużo nowego maienlału, naświetlając malo znane wcześniej zjawisko. Szkoda tylko, i,ż nie pCJp.I1Zedziła ich gruntowna imventaryzacj:a zachow.anych w te!'e'11i.eobiektów, która dopie,ro upra13 St. Siz)'lmań's'kJi, Grupa rzeźb wielkopoLskich i domnif'many ich mistrz Gliwic:, ,,2eszy:ty PańJs'liwowego Muzeuim Btn()gralliczn.eg.o w Wa:rsza'Wlie", t. 4 - 5, 195·3 '1'9,64 s. 128 - 11:33; .9t. lliaJs'ZJczytk, Rzeźby mistrza Gliwicza czy P. Brylińskiego, "Sbudi.J Muzea;1ne", t, 7, 1'916191,s. 9'9 ~ 109,. H Te 11JŻe , Ludowa plastyka kultowa .. " op, cit. 45 M. Pęlka,lSiki, Drewniane kapliczki nagrobne w }JOW. bilgorajskim, "PolS!k'l Sz.tUJka Lud()w:a ", R. 1!5, 1:9;61, nr 2, s. 94 - 96. 46 E. Ma:de}siki, Kapliczki z rzeźbq figuralnq w Krasocinie ż Gruszczynie, "Poi/SIka Sztuka LUldOlwa", R. 32, 1I9:7i8, nr l, S. fj11 - 53. 41 L Gahel<Ja, H. SY'g,i.eltyńslka., Chrystus Frasobliwy z Anielowa, "Pol\5rka S.z,tuk;, Ludowa", R. 211, 19167, m 2, s. 109 - 'lilO; H. Sy.gi·etyńJslka, Przydroźna kapliczko 10 Leonowie, "Piolsika S:ztulka ,Ludowa", R. 30, 11976, nr l, s. 47 - 48, 48 J.. T,eodoH)WlDCz.-Czerpiń.ska, Grupa kapliczek z IwlUlTmami w powiecie jasielsk..im, "Po,ls:ka S:zJtuka !lJud!owa", R. ',1 7, UJI&3,Inr3 -'4, s. 1\8,3-1'9.3. 49 oR. ReDnfu!Sls, Stan i problematyka badań nad ku1.tu.rq ludowqŁcmknwozczy:ny, "EbnOlg,r:afi.a P'OIllslka", t, 5, l'9'6i1, s. 6,3 - 69; tl~nże, SztukI) ludowa ŁemkowSZC<yZ1lU, .,PlOils:ka SZltuJka LudoWIa", R. 16, 1,9'62, nir 1, s. 9 - 26; tenJ.e, Sztuka ludowa w wojewódz,twie rzeszowskim i jej badanie, "BOJ1S:ka S:zib.1ka Lu'dawa", R. 1'7, 1963, nr 3 - 4. s. 1:13 - 11J.4. 50 K. MaIPc:Z3ik'o'wa, Kamieniarstwo ludowe u Łem/ców. (Ze studiów nad ludowc, rzeżbq kamiennq na ŁemkoUJiszczyźnie, ·cz.. 1), "Po\'s:ka Szbuka Ludowa", R. Hi, 1.9,6·Z, nr 2, 's.8!4 - {lIl; R. Reilndiu'ss, Rzeźba figuralna Łemków. (Ze stud,iów nad ludowa rzeźbq kamiennq na Łemkowszczyźnie, CZ, 2), ,,'BoIska SZJtu.ka Ludowa", R. 17, 19'53, nr 3 - 4, 1>. 12J2 -13'5. 1 �Mate formy architektury sakralnej 229 ... womoamc mogłaby wysuwane prz;ez aUJto:rówhijpo.tezy. Mimo iż niektóre z ,postawionych tam wniosków wymaga,ją w ery£ikaaji, a pewne iniO!J.lll1la'cj'e wręoz sprostowalJllia, arrtyikuły te zrobiły dużo dobrego dla badań interesującej nas d'lJiedziny. Zapoczątkowały howiem oałą se;rię studiów nad ludowąflz'eŹJbą kamienną, przy okazji których zagadniienia małych form arohitetkJtuTYsakJI1alJn'ejznala,zły się rÓWIliież w centrum llWl3igi. Cyk,l ten oltwiel'3ją pmoe Krzysztofa Wolskiego i St€fa;na Lwa dotyczące ludowego ośrodka kamieniaJl'Skiie.go ,w Bruśni:e, w powiecie lubaczowSikim51. UZUpełlIl'i,eniem:tych artykułów są ni:el'Jwy,J<.1e intereslującr' mateniały ar,ch~walne o powstaniu :i rOlZwojutego centrum ludowej wytwórc.zo\Ści,Móre zebrał ,i podał do druku F:naJIloisl'J~GajerSki 52. Lata następne przy;noszą w sl'Jkicu Ewy Śnieżyńskó:ej bioglI'afię i anaJi'zę for-maIną dl'Jiełkarrn1ieniarza A. Miartyńislkiego, twórcy szeregu kaplicl'Jek z okolic KraJkowa 53. Kontynuacją owego "cylklu kamienia.rskii'ego" jest studiu.m TadeusZia Chrzanowskiego o kamiennej rzeźbie śląsJ.dej, Hamana ReiJnfussa podejmującego anaJog~czną problematyikę za.chQdnriegoPogór:ua, Alicji Małdy zajmującej się ludową kamieni,anką z te!renów podkmkowsk:ioh Oiraz Teresy Szeteli-Zauchowej, analizująoej przydrożną rzeźbę z olko'lic Rymanowa .i4. Da.lekim zapewne ech'em pr.ac powyższych jest też studium Jiri Lange-ra o orawskiej rzeźbie kamiennej ;i'i. We wszystkich tych artykułach, co winniśmy podk'reś1ić, zag~dn.ienrie,przydm:żmej archiil:ektutI'ysakral.ńej znajduje poczesne· miejsce, jako zazwyczaj jedyne zjawisko egzemplJi'fikują,oedzi.ałalność nie.istniejących już o,sTodkówi twórców. W toku studiów nad ludoiwą kamieniarką artystyczną pojawiły się ól Woi'soki, Z badań nad kamieni2rstwem wiejskim na Roztoczu, "Rocznik Etno,gl'<1f.icznego w Kra:lwWli.e", t. l, 11956, s. 113 - 127; S. Lew, Ludowy ośrok'lmieniarski w 8ruśnie, pow. Lubaczów, "Roczmk Przemyski", t. U, 1967 K. :\Jiuzeum dek 193 - 2'28. ,'o 52 S. F. Ga,je.r8ki, ;wmieniarskiego okresu Materiały gospodarki źródłowe tuczące historii bruśnieńskiego "Pols;ka foLwarczno-pańszczyźnianej, osrodka Szt'..lka Lu- dowa", R. 23. 196'9, nr 3 - 4, s. 319 - 227. sa E. Snoi-eżyńsoka-S:to\.ot, Adeodatus MarLyński Sztuka Ludowa", R. 22, 1'96&, nr 3, s. 13.1 - l:ł5. kamieniarz z Borzęcina, "P.ols.ka T. Chr;zano.wskii, Prymitywna rzeźba kamienna na SLąsku, "P.olska Sztuka LuR. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 151 - 166; R. Rei;n;fuSJ';" Ludowa rzeźba kamienna na ::achodnim Pogórzu, tamże, s. 167 - ISO; A. Małeta, Z badań nad Ludową rzeźbą kamienną okoLic WieLiczki, Cdowa, Myślenie, "Pull'sika Sztuka Ludowa", R. 32, 1978, or 3 - 4, 's. 225 - 238; T. S,zetela-Za,uchowa, Ludowa rzeź'Ja kamienia okoLic HymailOwa, "P.rac.e ,i Mater.ialy z Ba!d::rń Etnog,rafi.c.zJIly h", R.leszów 1979, s. 267 - 326 . .ió J. Langel', Rzeźba kamienna na Orawie, "Polska Sztuka Ludowa", R. 3:>, 1981, m- l, s. 405 - 54. 5~ dowa", �230 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ nowe, niedootrzeg.ane dotychczas aspekty tego zagadnienia. Jednym z nich jest niekwestionow.any wlPływ miejskiej produkcji rzemieślnicnej na dzieła domorosły,ch t:wÓiI'cówludowych. An«Lizą tego problemu zajął ~ię Roman Reinfuss 56, a artykuł jego, mimo iż dotyczy wyłącznie problematyki małopolskiej, :stanowi ważną pozycję bibliograficzną dla wszystkich podejmujących badania nad małą architekturą sakralną i ludową rzeźbq kamienną. Duże nadZJieje należy też wiązać z przygotowywaną do druku syntezą pióra R. Reinfussa, stanow.iącą wynik wieloletnich badań au:torCJ uk!ierunkowanych na nieprof,esjonalną rzeźbą kamienną z obszaru całej Polski 57. W śoisłym związku z omawianymi wcześniej pracami Sta,ni:;ława Błaszczyka ,roaj'e się pO':ZDSltaw,ać ał"tykuł Anny KunczyńSki-ej-J:"a,ckiej. podejmującej problematykę monolitycznych sh~pów kultowych i krzyży rzeźbionych z terenu MałO!pol:ski58. Autolika przeprowadza w nim wnikliwąanalizę zachowanych do naszych ,czasów obiektów, doikonują<:tym samym wery£ikIa,cji tezy traktującej ten typ architektury pnydrożnej :za właściwy wyłącznie dLa obszarów Wielkopolski. Kończąc ten krótki ipI"ZeglądbibliQgr,afJiezny,ilustrujący hiSlto:nięi zakres prowadzonych w Polsee badań nad małą architekturą sakralną. wspomnieć też należy, iż za@adnienie to weszło na stałe do zakr,esu rzeczowego proc podręcznJiJkowych, traktuJących o sztuce ludowej nasnego kraj1u 59. Zan~m z,amikniemy nasz,e :11O'zw.clŻania, dokonajmy jeszcze krótkieJ ooeny dOTobku ~gTomadzon~go w toku 140-I'etnich badań, nie tracąc jednak z pola widzenia współezesnej percepcji przedmiotu badanego. Mimu bowiem bogatych i odległych tI1adycji w z3łntereso.waniach tą fOifmąsztuki lud.:o:wej,mimo zgromadzlenia pokażnychzasobów faktag,raficznych, wie56 R. RClunf'UJSIS, Wplyw rzemieślniczej pi"odukcji dewocyjnej na ludowlj rzeźb.w kamieniu, "Polska Szltuka Lud OJWa", R. 33, 11979, nr 2., s. 67 - 76. 57 Indio.rmację tę poda.ję za: J. Cza:jko'Ws.kli, Roman &'Lnfuss (w 70 -roCZJI1icęurodzin j 50 l'ommicę ,pracy llJcl'ltik:Otwej), "Areta SC<Hl'senolo.gJka", It. 1, San0lk JI9,aO, s, 114 58 A. Kunc.zyń'skił-1rack.a, Krzyźe 1"Zeźbione i monolityczne figury drewniane z 1Ha· lapoIski, "Polska Situka LudOJWa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 18,1 - 198. 59 St. Poniatowski, Etnografia Polski, "W,iedza ,o Polsoe", ,t. 3, s. 19'1 - 344: E. Frank:owski, Sztuka ludowa, taJITlże, s. 345 - '4i116; R. R€iinfuss, J. SWli,dersiki" Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960; K. Moozylls!k!i, Ku,ltura ludowa Slowian, t. 2. CoZ. 2, Warszawa HH~8, s. 1,811.- 1&5; S. K,rzY'sZJtDf,owicz, O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa 1972, K. pjlWooki, Rzeźba ludowa, "BoIska Sztuka Ludowa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 131 - 150; J. Gm!bOiWSJk;i, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności, Warr-szawa 1977; A. Jadk'owslkli, Sztuka ludcwa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, "Eiub1iotekR Etnoo,grafi,j P.oIsJ{Jjeti", nr 34, Wroclaw 1981, s. 189 - 245. �A1ale formy architektury sakraInej ... 231 dza o samym zjawisku jest nEldal nj'edostateczn.a, często nawet potoczna i nie wychodząca poza ramy sterrotYrPów. A tych powstało wokół przy- drożnej sztuki wiele i sądzić należy, iż ŹJródłoswe mają właśn~e :'vV niewiedzy. Szukając przyczyn impasu w badani,ach i zainteresowaniach tą problematyką, wskazać nalezy na :ua.rnedbania, a wŁaściwie zupełny brak teoretycznych i metodologicznych Ipodstaw, w o:p::.l;rcri.u o Iktór,e :ta wąsika dyscyplina mogłaby się rozwijać. Mimo iż podejmowa..'1o już niejednokrotnie próby stworzenia uniwers,a,lnego systemu klasyfika!cyjno-typo.Iogicznego i taksonomicznego, zagadnienie terminologii "kaplieZilmw.ej"pozostaje nadal otwarte. Co gorsza, w posz;ozególnyoh ,praca.ch, autorzy poSfugują się często pojęciami własnymi, a uniwPl'saJnymi {ył1ro dlatego, że można je do wszystkJich tylPÓWformalnych przyporządkować. Palącą potrzebą wydaje się być szersza dyskusja nad systemem pojęciowym w obrębie małych form architektury sakralnej, która dopiero mogłaby wprowadzić ład i dyscyplinę w pr.qszłe prace z interesującej nas dziedziny. Tu jednak pojawia się nowy prohlem, tym razem natury kadrowej. W Polsce, kraju który jest skądinąd eur~pejskim potentatem lmp1ic:ulrowym, grupa osób zajmujących się tą problematyką jest nader szczupła. Na przeszikodzie stanął tutaj zapewne charakter samego prz,edmio.tu badanego. Biorąc bow,iem pod uwagę fakt, iż przydrożna kapliczka stanowi zjawisko z .pogranicza różnych dz,iałów sztuki ludowej i konlrolll;tu:jąCgo z wszechobecną tendencją do wąskich spe.ojalizacji w ramach dyscypl:imy, nie należy soię dziwić,. że architektura przydro2ma jest dzi.eokiem nioechcianym. Wszak w kapliczce takiej sport;ykamy się często z przykładami ludowej rzeźby, malamstwa, graf:i;k!i,haftu, a i sam obieik.t jest w końcu określoną jednostką archi.tektoniczną. Skala trudności w realizowaniu tematu wzrasta więc niepomi'ernie. W rezultacie nawet ci, którzy podjęli penetracje terenowe w' tym kierunku są .coraz bardziej z.niechęceni pośtawami otoczenia,traktującego temat jako wdzięczny ale infantylny, .a nawet niegodny prawdziwego badacza. Sam z takimi oeoenami spotykałem się nie raz. Konsekwencją tego jest bardzo niewielkie winteresowańif>, braK publikacji i ogólna stagnacja w bada;n:iach. Tylko mimochodem pojawiają się gdzieniegdzie fotografie - swzególnie w pracach analizlljących rzeźbę ludową - a czasami spotkać się można z margiJnesowy:mi stwie.rozeniami. Ale prZJecieżw ten sposób dy:scypljny nie zbuduj1emy a i osiągnięcie poważniejszych wyników stanie się niemożliwe. Nie należy się więc dziwić, ~e tak skromnie kr,aj nasz reprezentowany jest na międzynarodowych sesjach organizowany,ch przez austriacki Zespół do Badań Pom- �232 TADEUSZ LOPATKIEWICZ n.ików Przydrożnych 60. Bez komentarz:l pozostaw.iam też fakt, iż moralnym obo:wd.ązkiemetnografów opolskich było wrganiwwanie tak!iego zespoł,u u si'C1bie,wkTaju kit6ry j€!&.1; w obitekity przyd!fo~ne Szcz€!gólnie,za.sobny. Sądzę jednalk, iż na i!I1.icjaiywętaką n~gdy nie jest za PÓŹJllo. Może więc udałoby się, wzorr-emaustriackiich ludoznawców, powolać p;>dobną sekcję przy Polsik.im Towar:zysrtwlieLudoznawczym. Zapewne nie pozyskano by tak znacznych funduszy na badani'a, pubLikacje, etc., ale efekty byłyby na pewno, a i ohlubny dorobek minionych pokoleń uzyskałby jakąś r:zeczywis.tą kontYlIluaaję. W ileż bo:wiiemłart;w;i·ejszejjesteśmy tera:z sytuacji. Dyscy,plina na~ do'CzekaŁasię kadry specjalistów, stworzyła sobie Z<łlPleczetechniczno-materiałowe, poslLaJClia też własne peniodYlki i możliwości wydawnicze. Do w~ółiP~alcy można i na,leżał~by zapI"osić Ipfzedstawici'eh inny,ch dziedZJinnauki o .pokrewny'Ch zaJiJnteirooowail1Jiach, a także skoTzyst<lĆz dorobku instytucji statutowo ki,wujących swą utwagę na .inwentaryzację i 1'z·ete·1ną doikuIDentację. Mam tu:taj na myślii Oś·rodek Dokurne.nta,cj.i Zabytków w Warszawie i podległe mu wojewódzkie Biur:a Badań i Do·kumentacji Zabytków, z zasobówktóry,ch '0tnografowie raczej fZ!adko korzystają. Uwaga ta ni,e dotyczy zresztą samych form architektury sakralnej, a odni'eść ją można do niemial c,ałej ~puścrizJllY materialnej. RO'l!pO~anie Itym sposOIbemnaszego stanu p::lsiadania, pozwoliłoby .na szybkie wyłowienie białych plam na ma:pie obiektów przydrożinych i nadrohienie opóźI1Jieńpil'Zynajmniej w stos unIku do innych dzi.ałów sztuk~ ludowej. N.ie o same obiekty przydrożne zresztą tutaj chodzi. Nic mniej niedostrzegana była do ostatnich lait prohle:matyka wiejskich cmentarzy i ich własnej arohitekJtury. Pozytywne dZJi'alan:iaj"ki? podjęto w S'to!'>unku do .zagmożonychńekropohi Imiejskk!h, !k.ażą jednRk wierlzyć, że i sztuka ludowa zostani.e w niedłu:gim C'ZJalSiie wzbogacona o kolejny interes.ujący dział. Podsumowując przedstawiony rozwój refleksji ,nad małymi formami architektury sakralnej i zargac1nieniami jej towarzyszącymi pragnę raz jeszcze podkreślić kOlnieczność kontynuowania badań nad tymi przejawami kultury. Wydaje się, iż w dobie szybkich zmian w kTajobrazie kulturowym Polski, prnemian w modelu religijności społeczeństwa, C'ZJasu na te działania nie powstało zbyt wiele. Tak jaik i przed latyzakończyc więc wypada słowami za'chęty dopodjęoia wysil:ków, mających na celu gruntowne zbadanie tego elementu naszego pejzażu kultuI'OIwego, po którym od krajów ościennych nas odróżniano. 60 St. Blaszczyk, Austriacki t. 65, 1981, s. 348 - 349. Zespól do bCidmi pomników przydrożnych, "Lud". �Male TADEUSZ formy archit,ektury sakraInej 233 ... ŁOPAllKIEWICZ SMALL FORMS OF SAC~L AJRCHI'l1FJC:TURE AiS A SUBJECT OF COGNiImrV:E INrr.:ElREsmS (Summary) Sm'UlM for-ins of sacral <l'l'chiteClvU're DonSl1.i1JuJe!1Jh.at o'CJlmain of ·of Poh:sih v!11l,a,gePOtPUJI'aition,w.hliah IhaJd been noł\Jilce:d quite of folk .wt - ,hliiS'tOlr,iaiIlls of foJJld!orlists.,almateuT1s, l,aibe!r '001 by a,r!t. 1Ihese arljd func:tli,on - and ealily, pr,O!fes'sJ(JInal!s- ~ntereSi'ts foUliOw€ld bo.tlh oibtilectJive - subj,eCl!JiJve- lecture eth1rwg.ra\phers and form I'esllIJuti[),g f11clm uhe hi:Eltory 'of Pal!iJs;h D<lti,on sub- ~u,llpi1Julres ha!d consitiltluteJd 't1he 0011'tOn/t of tJhe oonc,ept f.or many ye~l1S. a.cti,v,1ty c'on.ne;cted w.iilh c:equent to tlhe palrtitionsof the clollJlnltlry - cha,ra~iterlilS:tlcs. The author ,col1siCiously a:pjjhes ,tJhe term "voads'1de 0..1'1", fo,r <:hapels and a'r-tistie firs'!; by the Iover" roa,ds:ide CTOSs-e.s. O!f 'salepa\ a'I'ohi- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2cdbf668ba511b8e9828ff04b9c66f.pdf b20a1fd328655222a75958e1dcfc983e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekonomia procesy modernizacyjne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1720 Title A name given to the resource Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu,d, t. 67, 1003 MAREK GAWĘOKl PROBLEMY MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii, etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf) procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;; przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej". jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2. Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt l ~r(jbJ,emaJtylka ta w'ram<l'oh geO@rafi:i ldenlty:l1i\~o\v\fa:nlbylJa z geografią eko·nomuoz:ną. W OSIt:altn:i,c'h laltaicih obak tejdY'sicy:pl'liny probl'elllnltyką tą zajiITlIuje się również sulbidylSicY'pllina - geoglra,fia -"połeczna oraz geog'raf:ia rozw1oju. 2 NC'M'1e podejście dCl problematyki modernizacjli r(lprez.eutują J. Mucha i A. Pa· luah. hlh lidan'iem mCldierniza'cja to " ... jednolklierunkowypr'cloes pr7JencISZeIlJ,aelementów spmobu p!"O'diul~c.ji(f'orma,cji) ze spolecz'eń.stw, w który;eh j,eslt {]n utrwalony (belZ '~}ędiU na geIDlezę), do spc)leczeńJsItw 'Z:l1Ialjldiuj~C'yldh~ię na eńa!pie I()ikre~bnym przez teorię rolZ!woju j:ako wClześ.niejszy l1JUŻ bez:po,średnio 'P[~pr:zeclizają,cyetap ws[p.orrnniany", J. M'lUliha, A. K. Pailueh, a miejsce probLematyki modenrizacji Ul mal'ksistowskie teorii rozwoju społecznego, "Studii1a SOiQ,ilolqgJlazIlJe" algl:~O ?-. :3. 's. 26. �188 MAREK GA WĘCKI "moderniza.cja" znac7;eniu. 1 tak na przyJkład L. K. Sen ~ przez rozwoJ rozumie tylkl() taikiie zmiany, który'ch rezultaty są wymierne, a 'Więc na przY'kłtad'babe pa'Z1eprowa:dzaneodgórn~e przeobrażenia, jak industrializacja, likwidacja analfabetyzmu, organizacja ubezpieczeń społecznych, ozy WJProwa!dzanieś:rodków maslowej komurnika<:ji, natomiast przez modernizację roZlumiJezmiJany ol1ezuJtata,,~h t['udnych do statystycznyoh ujęć, talkie jak zmiany w ;podstawowych instytucjach społecznych rodzinie, reli:gii ustroju ka·nnym czy plemiennym, a także w systemie w.aTlt<OŚici. Podolbn'i'eFuse ToyomaJSa4 używa terminu "rozwój" ty~ko w odniiesielIlÓ.'ll do zmialIl w sferze eko.nomiczmej, "modf>I'niza,cja"zaś do zmian postaw psychicznydh ci tir<ł!l1s:fOTmaoj:i całego systemu instytucji społecznych. W piśmienniictwie polskim, jak i rozumieniu potocznym, konotacje pojęcia "mo!de~niZ'aoja"związane są głównie ze sferą ekonomii i techniki ;;. Zes,pół zagadnień związanych z transformacją systemu lWOłeczno-kUJ1turowegow 1iterrutu:r:zeprzedmiotu .pojawia się pod szeroko rozumianym terminem ,,~iana" czy ",przemiana". Zaikładam, !Ż,ewecyJdowana wię'k.slzo'ŚćistotlIlych zmian endo- i egzogennych, zaCh.odz,ący'chwSipółeześnie w systemaoh społeczno-kulturowych, 1:ozmiruny celOr\Vie, Ikierunkowe i kierowane. Mają one na celu "po.pr:awę", "zmianę na lepsze", ktÓf'ej pu:I1!kńiem odniesienia są modele "systemu nowoczeSlI1ego".U~·lędniając joolIlo'cz€Śni,estruiklturalny związek elementów modennilZiO!WaJnego systemu uważam za sztuczne i niecelowe takie TóimirOowameterminologii zmian. Zgodnie z tym zało;żeniem, mówiąc dwle!j o rnode~n~zarcji, uwzg,lę!dniał będę w analizach również te teorie: i 1itelraturę, k1:óJ'amówi o wzroślcioe,rozwoju i zacofaniu. Zain!teresowalIli€ problematyką moderniza;cji wyn~ka z jednej strony z po.tr.zeb praJktycznych, z drugiej za.~ z z,ai'nteresowań teor'etycznych. Od.strolIlY teolretycznej dąży się do ustalenia dla ka,irlego społeczeństwa , OKO'liCZlIloŚ'C'i i walrun:kó,wzmian, które są za nie odpowiedzialne, wpływu zmian na żYrC~eludnolślCioorazotgólnych zasad, które tłumaczyłyby przebieg tych plrooesó'w,a nawet umoi:liwiłyby przewwywanie dalsz0go ich pT:Z€ib1eg'l1. Od strony ,praktycznej chodzi zaś o określenie, w jakim stopniu zmiany te są pożądane, j.ak można wywołUjąc Jedne, uniknąć drllgi:ah, wreszreie .laik mOiŻnazastąJpić jeden zespół instytucji innym, ;nożliwie na,jmniej .zaIkłócają'czJbiorow,eży.cie spoleczenstwa. Podejście pierwsze prow:adzi do tWo!rZen~aogólnych teorii modernizcwji, drugie zaś do wyL. K. Sen. lv1.ode,rnization, DeveLopment and Innovation in non-Western So"Zei:tJsrdhrii1ft.<iw AuiSMindii!slche Landwirtschaft", 1976, Heft 3, s'. 365 - 380. 4 ~u:s:e TOYOlll1asa, SC;me SociopsychologicaL Theories of DepeLop17Lent: A Critical. Review, "CUIltiuu,€, '00 :dev'E."lIOWemel1lt"n~n8, No. 4., s. 590. s Poll'.: Wielka EncykLopedia Powszechna PWN, t. VII. s. 397. 3 cieties, �ProbLemy modernizacji 'UJ ujęciu etnologiz, ekonom:iz ... 189 pracowania socjotechniki czy raczej sOQjo(techn~kwłaściwych dla poszczególnych ludów, kultur, teJ:1ernów lub nawet ~połeezn.oś'Cilokawnych. Funkcjonująoe obecnie w nauce propozycje teoretyczme na temat modernizacji, czy też teorie zacofania bądź rozwoju gospodarczego, nie wyjaśniają wszystkich zjawi:sk społeczno-kulturowych i ekonomiiOznych zarówno w malkro- jak i w mikroskali. Często!kroć. zależni'e ord reprez,entowanej dyscypliny naukowej, przeceniając zmaczenie jednej zmiennej nie doceniają mli innych, bądź wręcz je pomijają. W ten Siposób teorie te tracą walor uniwersalności. Nie bez znac,,"enia jest tu również podej.śc1e ideologicZJnetwórców poszczególnych teorii w sikrajny:ch wypadkach prowadzące do apot,eo'Zy systemu kapit:ahstycznego, bądź do głoszenia konieczności totalnej I1ewolucji. Z tego też pOIWO!dU prz)ndartnolśći:sltnh~jących teorii jest niewielka, zwłaszcza przy realizac?;i praktyki modernizacyjnej w konkretnych wanlnkach terenowych. Praktyka ta Jelst w obecnej dobie codziennością zarówno w postaci wielkich programów modernizacyjnych w tak zlwanych krajach I10zwijających się, jalk i na pnykład w postaci planów przestrzennego zagospodaJ:1owaniaglDJini osiedli wiejskich w Polslce. Z punktu wtdZJenia sZJerolkoT.OzuIDria.nej praktyki modernizacyjnej intel1esujące są raczej owe socjoteohniki, ioh konstruikcJa i zasady działania w lmnkretnych warunkach małych ~połleczności, niżeJJiogólnE' teorie modeJ:1nizaoj.i. W sfer,ze życz,eń, aby nie powiedzieć utqpii, pozostaje moim zdaniem - sytuacja, gdy praktyka mociernrza,cyjna będzie mogła być prowadzona w opalrciu o spójną, uniwersalną teoI1ię. Zdaję sobie sprawę z .nieprecyzyjności terminów "system tradycyjny" i "system nowoezesny' o:mz kontrowersji jakie na ten temat mają miejsce w nauoe. Na użytek niniejsz~go opra'co!wania posłużę się jednak charakterystyką tych :systemów sformułowaną przez O. F. Lamena i E. M. Ro,gersa6. Zdaniem tych autorów, system traidycy,jny oechuje: a. mniej roz\VIiniętai mniej złożo'na technologia .. b. nisik:ipoziom oświaty, c. ograni:ozenie stosunków społecznych do płaszczyzny społecznoścI lokalnej, d. mała ra'cjonallnolśćeikonomiczna, e. słaba skłonność do przyjmowania now~ch roI. Natomiast nO\VIoczesnesystemy społeezue charaikteryzLl\je: a. liozwinię1a technologia i podział pmcy, b. wyższy poziom OIś\VIiaty, c. kosmopolitycZiIl'estosunki społeczne przy równoczesnym ro'zluźnieO. F. Lam8n, E. M. Rog'er'S, Rural Society in Transition. W: Our Changing Society, J,owa 11~M,s. 411, cyrt;. za: G. Eiis'8I1ma,IJIn, Die Lehne Von Gesellschaft, Stuttgarjt 11973,s. 427. fi Rural �190 MAREK GA WĘCKI niu S'tosulIlikówOIpartych 'na pDkrewieńs:twie oraz st{)sunków lokalnych, d. zwracanie .uweJgina .mcjo:nalno'ść eko:nomic:mą, e. skłoT1lnóśćdo aJmcejptowaJItiainnowacji i pp;yjmowania nowych ról. Pow~ze :oestawy cech mogą budzić sWI1eg zastrzeżeń i wąt'pliwosci tak co do ieh uniwerSlaln:::lści,jak i do ich wymierności, przybliżają nam jednak pr'ZJedmio:t:liairrtereslowań. NiejpI'ecyzyjność i niewymierność wielu zmienn)'loh sporeczno-kul'turowych utrudnia, zwlas,,"cza elmnClmis'tom przyzwy'czajonym do oporowania danymi wymiernymi, tworzenie ścisłych teorii niedJOiroz.wojuozy moide.r.nrzacji. Z tego powodu, w zna'cznej większości teorii ekonomicznych, roLa uwarunkowań kulturowych sprow,aidzana jest do pozyeji d!rugo,planowych. Ja:~ zauważył T. Parsons 7, zy:Slku[j'e na tym ścisłość metodologiczna, lecz okupiona }est ona ograniczeniem się do aiI1alizy :ami,errnych i10śdowy,ch, do zaohowań racjonalnych i do reaikqji dającyoh s:ię przew~dzieć i obliczyć. Nie chcę przez to powiedzieć, że rola czynników pozaeikonomicznych l pozapolitycznych niedoceniana jest przez wszyst,kie teorie starające się wyjaśnić dzisiejszą r:zeczyw.istość społ,eezności trradycyjny'ch, zwłaszcza w odniesieniu do krajów rozwiJających się. Znamienne j'est tu stwierdzenie szwajcarskiego ekonomisty K. W. Kappa w pracy Ek-::momia w przyszłości, ŻE: " ... długotrwałe 1ekceważ,enic kOiS!ztów~po1Ie,cznytCh (m. ,in. moder.nizacji - '\1.G.) nie j'est pieTIWszym, a bieżący niedobór żywności i energii nie będzie ostatnim prrzejawem tego, że teoria i pralktyka ekonomii jest skłonna u,względniać ważne pI'IlYblemy dop~e:ro pod naci,\kiem orpiniipublicznej i w obliczu .naglącej konieczności zaradzenia dailekosiężnym ujemnym oddzi!aływaniom ~powodowanym przez szczególnie llćliglące potrzeby" B. Rozwii'jająca się na zachodzie "socjologia za,coiania" stara się wyjaśnić przes.z\kody OIg:ra:niczająeemoidernizację głównie za pośrednktwem czynników społecznyoh F. PeI"raoux 9 widzi główne przje.s:ak.odyrozwoju w insty,tucjach S1połteeznych,w sposobi-e myślenia i w zwyczajach społecz'eństwa, tj. w S1polec<zneji umysłowej strukturze ludzi. So;cjolo.gi'azacofania rO'zwija się j'ednak. w z.nacznym odeJ'lwaniu od ekonomii. Obydwie zaś d)'lsc)'lpliny ~dają się niezauwa'ż:ać moż.hwości, ja!kiej mogą dostarczyć im his toryczniepagłęhiOiI1e ba:dania etnalogiicznekonkrdnych społccznośei .poddawanych ;procesowi modernizacji 1 7 T. Parl&OlnS, Szkice s.zet\ViSiktiego, s. 42. 8 W: K. z teorii Ka:pr,>, W;l\Jl'iam socjologicznych, Kon.sekweru:je uznania W'u,rsz<.J.wa 1972, gospodarlvi za ws:tęp H. system ,w przyszłośei, Wa·fszd'wa 1'98:2, s. 1[>4. et jreinage:r de la. croissance et du developpement, Biułn· otwJrty, !<lu,r:t Dą:Jifef (.reid.) Ekonrnnia 'F. MOlUde, darcZlego, ,penro!Ux, kwiJe0ień Blacages - cZleI:Jwiec Wal!"s'zawa 1966, 1964, s. 42. c)"t. za: T. Srz.eillltes. Ekonomia zacofania Tiers go'spo- �Problemy modernizacji w ujęciu etnclogit, ekonomii ... Etnologi.a już w swych wstępnych daklar.acjaoo musi do-bitnie zaakcentować istllli'enie pluraJistyczności społecz~ństwa, którego istnienie uwaruni~owallle jest ogromnym ZJróżnlJcowaniemkult,UT,rozwijających się w odmiennych warunkach i posiadaljącyc'h odmienną historię. BaZUJąC lIla tym załO'żerniu,można poddać w wątpliwość możność sikonsrbruowania taJkiej uniwersalnej teOtrii, która w sposÓibprecyzyjny wyjaśniłaby przyczyny zacofania gO'5lporl.a~cZJegiO w ujęciu glO!ba'l:nym.Wiedza etnologiczna jest niewątpliiwie surowym weryfilkatoll'em ty'ch teo:rii, lecz przy rzete1nym jej wykorzY'staniu można wzbo.ga,cićje i w znacznym stopniu lweal!nić. Szczegól,ni..e niezbędna wY'da}e się być ona przy wyja.ś:nianiu przyC'zyn "zacofa:nia" i dOiborze me'tod jego pl'ilezwyeiężani.a w skali poszczególnych państw, a nawet odręŁnych regionów, ludów czy społeczności lokalnyoh. Rzetelnie skonstruowane teorie ekon:omiiCZIlle dotYiczą'ce zacofiunia gospodarczego są z kolei przydatne dla etmO'logii,gdyż dostaJ'tczają wiedzy o komtek;;C'ie,ek!O'nomieznymi mechanizmach elmnomieznych badanych społeczności, pOZJw<l,lając tym samym widzieć je na pła~zczyż.nte proble-mów go~podarczyoh wO>ipółcDeooego świata. Teorie te zawierają również zestawieme cech ei~ono.micznyoh, wł,a\~ciwyChdla większych niżeli badane społ,eczności, wiPłY:Wad~cychna utrwalanie lub naruszanie tradycyjnych stTu:ktur społec:mlo-dmltu:I'owychi eilmnomicznych, mającyoh tym samym w:pływ na przebieg procesów modernizacji obserWlowanych spole(zności. SkuiE;czr.a działalność modernizacyjna w dziedzinie gospodarczej jest niemożliwa bez ,grunltownego r07Jeznarniamechanizmów społecznych i ku1turowych działającyoh w modernizowanym spo<!'erCizeństwie. Niemożliwe jest również priOwadzen:i'edziałalnoś,ci moderniza.cyjnej w dzi'cdzinie kultury i Oiby.czajowo<Ści .bez gruntownej wiedzy na t'emat struktury i mcchanizm6w gOSlpYdarczyrh dzia1ają'c)7lOhtak w sikali społeczności lokalnych, jalk i w modernizowanych społecznościach ni0jednokrotru.'e dDlprowadziła do n:iepowodz~ przedsięwzięć go.spoda:rczy,ch,które same w sobie miały na celu dobro ludzi, d1a których były reahzowane_ Również brak l'ozeznania sy1tua<cjiekonomicznej państwa O'f,azjego mieszkańców bywał powodem braku suk'cesów poczynań modernizacyjnych w sferze kultury. Rolla1madycji jako cZY!ImtkawyznalczClIjąeegoi or:ganizującego społeczności krajów rozwij,ających się, acz zauważlarna, to jednak w zbyt. małym stopruiu uwzględniana jest zarówno w teO'l'ii jak. i w pr.aktycp' mode:r:ni'Zacyjnej.Na jej doniosłą rolę zwracali uwagę et.nologo.wie i socjolOlgJowie. "W życiu ZJbiorowym,w ooganiWlwaniu współżyci/a, tworzenm, gromadzeniu dóbr kll!J!tuTowy'chwidzimy zawsze dwie podistawowe tendencje, które wysltępują w ro;żnym nam,lem'u w poszCZ€lgól:nychfazach histo'rycznego ro 7Jwoju. Pierwsza z nich s t a b i li z a c y j n a, oparta na l �192 MAREK GAWĘCK[ u'Z1naniudotyc!h~aso,wych doświadczeń, zmierza do zachowania i utrzymania istniejących UTząd.zeń. Prz,eszłość cllOstwcza wzorów życia.. One to wy~naczają w wysolkim stopniu różnorodne kategoI1ie działań aktualnych. Drug.a tendencja, wynikająoa z wąl!lpi'enia oraz niezadowolenia. wiodąca ku zmi,anom, burząca, re w o l u c Y J n a - wyraża się w mni'e] lub więcej ostre:j negacji is1JniejctJcejrwczywiiStOi~el,w woli poszukiwania nowy:ch fiOI~mżycia, nowych prawd i nowych wynalazków, l~pszych i doskonalszych niż dotychczasowe" 10. Te cenne spostr:oeżenia K. Drobrowolskiego rw równej mierze sŁu\SiZ!ne są w odnitesieniu do społeczności wiejskich Małopoh;ki z pr,;z;ełomuXIX i XX wielk:u.'lAr Qpa'rciu o które zostały wystnuie, jak i do współezesnych społ'eczności wiejskich krajów rozwijających się. Wydaje się, że praMyika moideI'ni'ZacYJJlaprzecenia siłę tendenoji dr,ugiej, rewOIlucyjnej, dążą,cej ku zmianom ni'e doceniającej roli tendencji .stabiJ1i-zac~jlnej, wywodzącej się z wszechstronnego związku z traiclycją. Katda poważna zmiana w,pmwadzona. w społecznośc'i tradycyj:nej jest dysf·unlk.cjona1;naw stosumiku do CałOŚCl ku1tury, będąc·ej zharmonizo'w,anym systemem .czy:nn·ków s.połecznych. kulturowych i p.konomicZJIly:ch,staJnOiwiąc dla niej zagroJiJe:ni.e 11. Ni'e oznacza to bynajmniej. ż,e z tego powodu niemożliwe są jakieikolwiekegzOIgenne zmiany modernizacyjne, które byłyiby skuteczne, lub że możliwość ich reahzacji jest minima1na. Thadyojonahzm społ'eczuOlści tradycyjnych, ZJd.aniemJ. Szackiego 12, !polega nie ty:le na f.a!ktyczI1i€Ij zgodnośoci z nakazami i zakazami prroclików, ile .na za,chowaniu przekO!Ilani,a, że ZJgodność ta w odniesieniu do ws/półczesnośei ma miejsce. Na istotną r01lę traidyerji jaiko czynn:iJka utrwalająoego dawne struktury zWralcał uwagę już S. CzaT:nDwski1~, wyjaśniają'c ina przylklad przyczyny nie;przYijmowania się różnYich nowych terohni:k i narzędzi. Wiele miejsca w swych praoacih poŚiWlięciłtej pTQlblematy:oe także B. MalLnows:ki14, wnioski któTego, mimo ŹlewYSiI1Uite zostały już przed blkoma dziesiątkami. lat na poJds'taJWiemat'eriałów poohodzący'ch 7. różnych kultur, zachowały wartość do dzisiaj i winny być branie pod. uwagę przy proje-ktowaniu i rea;1rza oji ,prog,ramów mod.ern:izacyjny,ch. Z pTZJeds.ta!wiiJdelietnololgii najw.ięc€fj chyba mi'ejsca problematyce modmmizacji poświędli dotychczas przedstawiJaiele. tej dyscypliny zwiąr DQlbr{)jW\ol]iSlld, S.tudia nad życietm społecznym l kvU'urq, W,rocław 1'966, s. 77. lPawlJuiczlUjk, Światopoglqd jednostki w warunkach rozpadu ~po!eczności tradycyjnej, Walr'S'laJWa 191112, s. 25. iO K~. 11 W. 12 J. Siz.'diOkoi,Tradycja. Przeglqd proble'rnatyki, War'Slzawa 13 S. C'ZJaJf'11l0WISIkJi, Kultura, Wranszarwa 1~8., s. '1'114 i ~n.. 14 DzJi.ał.aIlIJ1OŚĆnlaUlko,wa l'OJnJialhnego i k,tóx,ej 7.Wlfficał 1t'WÓ!roz,ość jego B. MaUiJnJowslkJi!~o pl1ZYlpaidła ma lI1IiejedlllakJrlrtnilie po<sltiur1iaity wyllm!'zy:S!tYlwaJI1le były on zaiWIslZ:euwagę na pOltnelbę do na 119n. s. 107 - 103. apog,eulll systomu ko- ahar,a:klLer arn.tr.()Ip~logh sltasOIwanelj, realLtzarcjli tlalityki 'k.0I1'OlIlli.a;ln'ej. Niemniej resip€lktCl\W<lI11Ila 1Jmdy:cji lIuGl1JOś(ji tubylczej �ProbLemy mod,ernizacji w ujęciu e,tnoLogii, ekonomii.,. 193 zani z kierunkiem funkcjonalnym - i to zarówno w wydaniu B. Malinowskiego ja1k i A. R. Radcliffe-Browna -- O'raz ~ah kontynuatorów. Potrzeby polityki kolonialnej przyczyniły się w znacznym stopniu do zainteresowania się etnologii działalnością praktyczno-użytkową. Abstrahując od oelów i założeń ~deo!lorgicznyohprzyznać należy, że właśnie w o,kresie kolonialnym uświadomiono sobie w pełni - jaką rolę w realizacji strategii kierowanej zmi,any spolecz'IlJo~kuJtUTowejodegrać mogą szczegółowe badania etnolo,gi:czne. GeneTamą tezą funkcjonalnej teo,rii mo'dernizac"ij'est spokojny, bezJkonfli'ktowy wz,rost od społeczeństwa t1'adytCyjneg:J d:> nowQ;czesnego. Kultura tra'dycyjna traktowana jest j.ako autonomiczny, oamor.eg'..':1oJją:cysię system, który dąży do utrzymania stanu równowagi. Warto.~ci płynące z zewnątrz mogą być doń dQ!P\Jszczane tylkD wfwc:za!s,gdy są olne zgodne z potr~ebami danego systemu. lub gdy .system tr~npotrzeby takie wytworzy. Procesy zuchodzącc wo wSlpółczenym świecie w społeczeństwach tradycyjnych p::>leg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...• kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia. W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji. Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej. PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jail<ant,ropwogowi~ ~poleczni stanęli w obliczu społecz:eń.sltwpoddanych radykalnym zmianom, MaT'ks~owska koncepcja dot)1lcząoabazy i nadbudo.wy, stosunków produkcji, ekonomicznego uwaI:U!l1Ikow ania, kon£ltktu klals()w~goi eksploatacji okazały się całbem bhski'e zainteresmvaniom allltT.O;polO',gicznynl" l';. Prob1emy mające miejsce w społecznościaoh tr,a!dycyjnyoh związane z mo:dernizacją wymagają spojrzenia klarląoego nacisk na rolę bazy eko!1omicZJnej,społecznych i kulturowych kOlllsekw.encjirozwoju stosunków produkcji i k,lasowyoh uwarunlmwań prz'emi;arn. Zdaniem W. Wesołowskiego, zjawiska te wyrażone mogą być w eałej rozoiągłorśoi tylko w ramach orientaoji typow.ej dla marksistowskich ana:liz socjologicznych 16 Istotne jest tutaj uśWliadomienie falktu, że SiprZl€czmOtŚOi i konHtkrt:y społ.eCZIlie, to nie tylilm I'eakcj.a systerrnu na Z:ew:nętTznyim;mls zmianotwÓTczy - jaik głosi fl1Jnkcjonal:nateoria mOidmmiza'oji- lecz także ważny czynnik zmianotwór:czy. W wielu społecZUiOŚdachtr,adycy:jnych konflikty I'; R Fi'I'l,h. Essays tG W. We:>ołow"kJi, s, 9,). l;] Lud, t. LXVII on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969, ;s. [9. Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych. Walr'sz.awa [:9-62;, �194 MAREK GAWĘCKI t'e nie w pełni są .leslZiCze uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j<:likto ma miejsce na ,pr1Zykład w wi€'Ju sipoleC'ZilloiŚCiach zislamizowanych. Aby więc ten cZYJI1iIliik z,mianooiwórczy mógł w pełni skuteczni'e zadziałać w kierunku mloderni'za'cji, mus'i być on wpi'erw w pełni uświadomiony. Dużą rolę do spełn'ieniia mają tutaj jednostki iniojujące postęp, wywodzące się 'Z tych środowlisik,w który'oh mode!I1nizacjajest realizowana, które znają, o.prócz goo.era:ln)'lChzałoq;eń mooernlizacj:i. także lokalną sppcyfikę stosunków społeczno-elkonomicZil1ych. W'e wspókzesn.ej edwn!omii funJlrojonuje s'Z'Ć'regkoncepcji teoretycznyoh usiłującyoh kompleksowo wyjalŚ1nićprzyczyny istniejącego stan u rzeczy w SIpol'ecz,eństwad1tradycyjny'ch i dać wskazówki jego rozwiązania. Jak się wydaje, żadna z nich nie rozwiązuje jednak w pełni tego zag.adn:i,enia.Nremn:i,e'j posiadają one szereg zalet. które ;pozwalają widziieć złożoność prohlemu i porwią:z;aniawzajemne między czynnikami liiJmitującymi moderniZJa'cję. Wa~y'ill e:ta!pemw badaniach nad tymi z,agadJnieniami było sformułowanie ,przez am.ery.kań:s1kJiego eikonomistę R. NUT\SIkiego i rozwinięcie pr.lez Szweda G. M~dala li konc>6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych", zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może ] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19. Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym 17 G. My:::daJ. Teorio ekmtomii a ]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy kraje gospodarczo rozwoju nierozwinięte, Trzeciego Swiata. WaJrSoZawa Przeobrażenie! gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48. eR. oNIurslk;e,; Some International Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70. 19 A. Mimer .. op. cit., s. 413. ~.truktlLry 18 �Problemu modernizacjI u: uJęciu etnologii, ekonomii 195 .. Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych prOlC€iSÓW lo.k,rężmYich miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki. W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa. R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania kraju. We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac; niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że 20 H. Ga:nnage. op, cit., s. 71. 21 T. Szenk-s, Ecornomie du op. cit., s. 7,1. dE're!oppement, Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.: T, S.zeltlte,;. �196 MAREK GA WĘCKI dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha· niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy·· pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I Ekonomia marksistows<ka wLdzi przyczyny I1iedoTozwoju w znacz.nić' większym stopniu niżeli nauka burżuazyjna w negatywnym oddziaływaniu czynników zewnętrznych. Początek swój biorą one w kololni'tlnyn~ podboju i późniejszym uz:aIeżnieniu ZJdecydowanej większości krajów rozwijnjących się. Doceniane jest również oddziaływanie czynników wewnętrznych, zarówno gospodarczyeh jak i społecznych, oraz wzajemne ich powiązanie z czynnikami zewnętrznymi. "Roz1j,mie się samo przez się, że zmiany w gospodarce świiatowej i polityka międzynarodowa będa nadal wywierały duży W1pływna żyóe we\\<'1lętTznei stosunki zewnętrzne k~ajów rozwijających się, a,le kierunek i intensywność tego wpływu będą 'wIeżały w stopniu decydującym od pOistęp'J z.mian wewnętrznych. od rezu'1tatów przeksZJtałcenia ieh struktury" 24. Globalne propozycje rozwiązania problemów zaco[.ania ściśle związane są z wa'l!kąi!deolo;g'icznąsytemu kapitalistycznego i socjrulistycznego. Większość koncepcji burżuazyjnych n~e dopuszcza rozwiązania problem'l przez zmiiany ustrojowe. Jedną z głównyoh teorii wywodzących się z tego sys:temu j'eI9t "teoria rozwoju przez handel (zagran~czny)", której głównym rzecznikiem i teoretyi1{Jiem}est angielski ekonomista F. B'?'1ham. Głó\Mfietezy tej koncepcji A. Miiller chwakteryzuje w sposób następujący: Teoria fO;zWOjUprzez handel wycho:dZJiz założenia, iż krajoe słabo rozwinięte mają uks71bał1Jowa:ną strukit'UTęgoopodarczą, która jest następstwem ZJa:równowarunków natur,a1nych, jak i określonych doświadczeń w dziedzinie tradycji i wymiany handlowej. Kraje te wytwarzają doibra w skali przewyższającej ich wewnętrZJl1e potrzeby, mogą więc eksportować joe do innych kT'ajów, które potrZiebują i poszukują ich produktów. Ze wzgJędu na trady'cyjne strulrtury gosprAiarcZJei kierunek c-bportu kraje sła!bo rozwinięte specjalizowały się w dzi,Nizinie produkCJi surowców i produiktów rolniczych" 2.';. ZgQdni,~z tą beO'l'ią,przyczyny St.:lIlUza'r3. 22 Ibidem, 2:1 I,. S.a,chis, Patterns 6. of Public Sector 1'9604, s. 'liI, <:y,t. (Z'a: T. 'SWI1lWS, $. ci't., 6. 714_ 24 25 T. SzeIńes, op. cit., s. 2313. A. Muli'er, op. cit., 6. 28, in U rtd'erde vetip'ed Economies, i:3o:nbay �Problemy moaerttiZGcji w ujęciu etn:logii, ekonomii 197 ... cofania g~:~pod:aTczegowyjaśnić można poprzez złe ułożenie stoS'UJ1Ików między krajami uprzemysłowionymi a słabo rozwiniętymi. Podobne, zakładające również za·chowani e t'radycyjlnych struktur gospodarczych i spolecznyoh, rozwiązanie problemu zakłada teoria rozwoju prDCZ rozszerz.enie w krajach tl'7}ec:iegoświata pracochłonnych kierunków produkcji, wypracowana przez J. S. MiiUa26. Powyższe te::lrie ni.e sprawdziły się jednak w konfrontacji z rwczywistością. Zmusiło to ekonomistów zaohodnri.chdo szukania inny:h lDZwiązań, które byłyby do przyjęcia przez za~~nteresowanekra'je, kli:.Ól'C odpowiadałyby elJitom rządzącym a zara'Z-emwiązałyby jle z systemem kapitalistycznym. Należy tu wymi'enić w p1erwszym rzędzie ewolu·cję poglądów, wSipomnianych U)pl"zednio,wybitnych ekonomistów R. Nursk>egoi G. Myrdala. Dostrzegli oni konieczność wprol\vadzenia w kraja'ch rozwijających się głębokioh zmian strUlkturalnych, za:rówl!1ow sferze gospodarczej jak i s.połecznej. Uczeni ci widzą potrzebę zarówno rozwoju przemysłu, jak i reformy ro,lnej, iProwadząoej do zdynamiwwania rozwoju rolnictwa. Reforma ToIna i - 00 za tym kizie, przebudowa stosunków społecznych na wsi według koncepcji G. M)'l1d.ala- ograniczyć się mi.ał.a tylko do obdzielenia ziemią najbied.'1iejszych warstw ludnoś'Ci hezroJne<j. Preferowane mają być jednak dui,e gospodarstwa towarowe typu kapiitalistyczne,go, pod warunkiem zerwania z tradycyjnymi feudalnymi for:mami dzierżawy. Myrdal nazwał swą koncepcję reformy rolnej mianem radykalnej, nie wspomniał jednak, czy ziemia rna być chłopom nad<.wana czy sprzedawana oraz czy nadwyżki ziemi (Jeżeli takie zostaną w ogól€ uznane) ulegną 'konfi!ó'!kacieczy wykupowi przez państwo. W warunikach takiej reformy rolnej sz,mse ludnośei wiejskiej na poprawę warunków życia będą nadal uzależnione od a;ktu.alnego stanu posiadania, wynikającego z wcześniejszej pozycji społecznej i majątkowej. Tak więcistni,ejące konflikty i :przedziały majątkowe z czasem ulegać mogą tylkozaostrzeniu, nie zaś likwidacji 27. Ekonomia marksistowskaz.godna jest co do kierunków działalności modernizacyjnej 'Z pnedstawionymi wyilej poglądami, lecz postulaty jej w zakresie stosunków własności, zgodnie z założeniami ideologicznymi, są znacznie bardziej radykalne. Podstawowymi i koniecznymi warunkami zapoczątkowania i zdyn.amiwwania rozwoju krajów gospodarczo zacofanych, w myśl założeń nauki marksistowskiej, jest: 1) uzyskanie niepodległości rpoJityc1Jnej, 2) przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-gospoda rczych, przede wszystkim w postaci reformy rolnej, a następnie nacjonalizacji, J. S. MilI. Zarys ekonomii politycznej, T. I, Wall'SlZalw.a 1!9165. A. Lokasz.ewicz, Ubóstwo i rozwój. Dramat azjatycki, Trzeciego nara MyrdaLa, ,.Bko!'łolmilsta", 1197.3,;nr l., s. HU - 104. 26 27 Świata l Gun- �198 MAREK GAWĘCKI 3) doikonanie zmian społ'eczno~gospodarczych na drodze industrializacji. W ostatniJch latach w wi'elu kraija'ch rozwijających się daje się zaobserwować orientacJe politycz.ne i drogi modernizacji, krt;óryohnie moima jednoznacznie przyporządkować do systemu kapitalistycznego. Należy tu wymienić tzw. "itrzecią drogę" oraz niekCljpitalislyczną drogę rozwojową· W ori,entacjaoh tych łączone sązarównoeJementy systemu ka pitalistycznego, jak i soajalistyeznego. W mTIli,ejszymstopniu burzone są też zazwyczaj tutaj tI1adycyjne .syst'emy go~podarcze i kulturowe oraz tradycyjne systemy wan1;'Ości. Skutki tej dI1Qgimoderni7,acj'isą zazwyczaj mniej efektowne, poprawa wa'runlków egzysbenclji mas bardziej wolna. niżeli wynikałoby to z realizacji postulatów 'Socj.alistycznej drogJi rozwoju, ale i ujemne skn.ll1Jki dla całości kultury, jakie niesie niewątpliwie ze sobą "r-ewolucja modernizacyjna", są mniejsze. Ten typ modernizacjli jest jednak bardziej umiejscowiony w uwa:rtIDkO'Wa:nym tradycją współozesnym kontekście społeczno-kulturowym Ten istotny element w wielu prog:ramach modernizacyjnych jest pomijany, bądź uwzględniany tylko w teori.i. Swiatowy "ruch rozwoju", w którym pa.kładano wi'e1kie nadzi(~je po II wojnie światowej, znalazł się w im;pasie. Wynika to z poS'tępCljących rozbi,eżności między deklarowanymi s.połecznymi celami pomocy międzynarodowej 'na rzocz krajów ro.zwi:jająicychsię, a rzeczywistością. Wzra5ta rozczarowanie do międzynarodowego wysiłkJu na rzecz roZW{)j'uwśród tych ugrupowań w tkraja'ch rozwiniętych, których poparcie j-est niezbędn0 dla finansowania międzynarro:dowych pro.gr.amów zarówno bilateralnych, jak i multila:ter1aln)"ch. Pesymisty,czne prognozy sugeruje jeden z ostatnich raportów ONZ-owskJi,egoInstytutu Badań Rozwoju Społecznego (UNRISD): "... kraje rozwijające się dOIpatrują się T'Oz,bieżnośoimiędzy deklaratywnymi a rzeczywistymi cetlami krajów udzielających pomocy. co pogłębia istn1ejący w krajach rozwijających się sceptycyzm i cynizm. W miarę jak narastająlC'a frustracj,a wY'piera optymistyczny id~aiJi;zmkońca lat pięódziesiątych i IPooCzątJku sześódziesiątych, szerzy się rozczarowanie wiŚród wl5'ze~kiegoIty.pU instytuoji zarówno administr,acyjnyoh, jak i akademickich zajmujqcych s.ię rozwojem. Zanosi się na to, że «ruch l'OZlWOjU» przejdzie do historii, jalk to się stało z licz.nymi, po 'części altruistycznymi krucjatami w przeszłości" 28. Sceptycyzm krajów, będących przedmiotem zewnętrznej dział,alności modernizacyjnej w odniesieniu do założeń i skutków, jest częst(jkroć jak najhardziej uzasadniony. Fiask"') projektów rozwojowych, na przykład w o.dniesieniu do rolniotwa chłopskiego, nie może być tłumaczone ignorancją chłopa, lecz jego przenikli28 Social Development and the In tern...ationa! Development Strategy, United Nations Research lrustitute for Sf)Cia,l neV'ed~pm;enrt, RepClr:t No. 79.2, Geneva, 1979, ss. 16. �Problemu modernizacji w ujęciu ~tnO'wgit, ekorrtomri;t. 199 wością. "Wiele projektów .l'Ozwojowyoh nie Jest niczym innym, jak zama~kowanymi ćwiczeniami wojskowymi. Inne, na p'~zykŁad zierona rewolucja, są korzystne dla kaIPitailistów, lecz zgubne dlachło:pa" 29. Powyższe :odanie, wypowiedziane przez amerykańskłego ekonomistę i geografa J. M. Blauta, werba.hzuje obawypost~powych Slpecjalistów z krajów rozwiniętych i rozwijających się, prized groźbami, jakie mOlżeni'eśĆ' za sobą "bezinteresowna" pomoc. Kraje rozwijające się chcą uniknąć takiej drogi modernizacyjnej, która w rezultacie postawiŁa by je w sytuacji nieformalnych kolonii krajów rozwiniętych. Utwiel1dza to ebty wielu z tych krajów w posZJuJkiwaniuwłasnej drogi rozwoju. Po hczmych niepowodzeniach wielkich projektów modernizacyjnych wy~ażni.e dajoe Się zaobserwować zwrot do działań na ml1li.ejsząskalę, gwarantujących jednak realne powodzenie. Aby jednak powodzenie poczynań modernizacyjnych urealnić, konieczne jest z'in:tegrowane podejście do zagadnienia, uwzględniające, obok czynników ekoowmiczny,ch, któ.l'e w p:l'Ojektach dotychczasowych zdecydowani.e dominowały, t.akż,e czynniki hisitloryczne, społeezne, kulturowe, polityczne, instytuejonalne igeogmHczne. Na:leży przy tym zwracać uwagę na wzajemne oddziaływanie ak!tualnych i potencjalnych sił społeeznyeh zarówno wewnętrznych jak i zewnękznych. oddziałujących na każdy system społeczny. Obeonie daje się zaobserwować w tendencjach moderniza,cyjny.ch odwrót od wielkich programów w oparciu o pomo'c 1 wspó~pracę międzynarodową, na rzecz "drobnych k~oków"modernizacyjnJ!lch 'realizowanych w oparciu o własne siły z uwzględnieniem lokalnej ~pecyfiki ~llJltu:[1Qwej i przyro:dni~zeJ, a miejsce w teorii i praMyce moderniza,cyjnej w ostatnich lata.:'h zaczęła się upominać geografia spoleezna, ,która zgodnie z definicją S. Otoka, bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania itych zwiąZków z punktu widzenia racjonalnego zaspokoje.nia potrzeb człowieka" 2Q. Na potrzebę realnego j interdyscyplinarnego podejścia do problematyki modernizacji silnie kładą nacisk geografowie reprezentujący tak zwany nurt radykalny, związani z czasopismem "Anhpode: A Radical Journal of Geography" 30. Naukowcy ci, których głównymi przedstawicielami są A. Gilbert, J. Connell i H. Brookfield, wyodrębniają nawet odrębną dyscyplinę naukową zwaną przez nich "geografią rozwoju" 31, Wydaje się jednak, że, mając Ita uwadze uznawany przez wszystkłch zaangażowanych w zagadnienie postulat podejścia interdyscyplinarnego, bardziej celowym będzie wyraźne zaznaczenie pola badawczego, niżeli tworzenia odrębnej dyscypliny nau:" 29 J. M. BJ a'll t, The Theory Geography". 197:3, No 5 (2), s. 34. of Development, .,Antipode: A, Radical Journal of �200 MAREK GA WĘCKI kowej. Można w ten sposób uniknąć rozmy.cia wy.ni.ków badań między odrębne dyscypliny naulkowe, których punJk:ty styczne, acz na1jhcmdziej interesujące, w praktyce są w małym stopniu eksploatowane. Współe:ael'>naetnologia winna zająć ,partnerskie miejsce w praktyce modernizacyjnej. POidejśeie ty,pu "ernie", na które tak dobitnie zw,raca uwagę współczesna etnologia w połącz,eniu ,ze stosowanym do,tychcza3 podejściem typu "etk" oraz z takimi elementami parydygmatu współczesnej etnologii, jak łączenie JPoidejś1cia holiStycznego z badaniami monograficznymi "studiów pTZY'padJków", z pewnością wzbogaci i urealni zarówno tEOrie, jak i praJktyikęmoderniza'cyjną. Studia modernizacyjne oraz pvalkty:kamodernizacyjna zaWsze byl,a związana integralnie z problemem wart!OŚciowaniai nie mogło być inacrej. Koniecznym jest jednalk nie tylko zauwa'żan1e tradycyjnych systemów waTItoś'ciS!połeczeństw modernizowanych, najczęśdej traktowanych jako hamulec rozwoju, ale refleksyj.1 :ci" ne l''ch UWz:gaę: nlam'e. t Gdyby pe,r:ąpektyw.aetno,}ogicma uw~lędnia.na była w dotychczasowej działalności morder:nizaiCyjnejzarow:no w makro- jak i mi!kroS'ka'li, uniknięto by niewą't/p1iwie wielu n1eu>owodzeńw załoieJ1'i.achpn3dsięwzięć. Ni:kt jednalk ni,e chce być "Usz.cz.ęśłiwianymna siłę", Dotyczy to w tym samym stopniu ,chłopa polskiego, kitól'emu narzuca się na pny!kład typo,wy, "nowocZiesny" projeikt budowlany, co całego państwa, któremu naTzuc,a się wy,pr,acowaną w innym kraju drogę rozwojową. MAREK G AWĘCKI .PROBLEMS OF M;ODERNIZA'DIOiN. ETHNOLOGICAL, EKONOMICAL AND !SOCIO-GEOGRAPHICAL APPROACHEiS (Su.mmary) The author undeI1SWnds moderniJza:tion as .a struct'U·ral transfoTmatiO/ll of s,ocio-cultu.ral .system and an iJncTroise of pradoUJc't,i'O/ll in a proc'ess of traJnsition from traditional to modern sys'tem of econOlmy. Su!Cih a notio.n of modernizatio.n i:ndudes a concept of progrelSis, t·oo. After ama,IYS'iJngdilflfer-ent approaches to the problem of mOderni,zation both in mega and mic'rooca'le, he stresses eessation from Jan-ge-scale mode.nnization to more 'modes't acti,V'itie~ whil~h take into -consideration s·ocio-cuiltura.l speoiJiJoity, system of values and erw-iiI'OIrJJmcnta.1 co:ndit iOllllS,Real,ization of modernization prac.tilc.e,should he preceded !by a throu,~h interdisdplln<:r.ry r'''\Search applyi:ng the "ernic" approach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d164fdf076e9fb4cab3eca69a65a0ff.pdf 294fdff3dd3547041df4ca33c2cb768c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource demonologia ludowa folklor tradycyjny Wielkopolska - proza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1721 Title A name given to the resource Temat "dzikiego polowania"w folklorze Wielkopolski / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, ,1:91803 WOJCIECH ŁYSlAK TEMAT "DZIKIEGO POJ...OW~NIA" W FOLKLORZE WIELKOPOL.SKI Temat dzikiego ,polowania jako odrębny, związany ze zjawiskami demonologii ludowej nie występuje w systematyce Juliana Krzyżanowskiego t, mimo iż jest' to jeden z popularniej,szych wątków wie1kopo1slkiej prozy ludowej. Wyhraliśmy ten ;t;<ematponieważ wydaj'e się, iż nie Ibył dotyohczas we WSlpókzesnejnauoe przedmiotem badań, a 'Ponadto stanowi intereG'ujący przykład ,podania wierzeniow€go wyrosłego na gnunciE> rU<Cihów migracyjnych ludności kUlltu'l"Q;wO obcej. Jednocześnie - co sugeruje zebrany materiał - podania o dzi:lcirnpolowaniu wyikazU'jąwiel,e analogii z opowiadaniami wierzeniowymi o błędnych ognia.eh, diabłach czy upioraoh. Podania o dzi:kim polowaniu, wyrastająoe prawdopodolbnie z pnia mitologii germaOOkiej, przetrwały okres wielkich wpływów of1cja,lnej doktryny Kościoła na całokształt demonologii ludowej w minionym okresie, ulegając w mniejszym czy większym stopniu rozwoJowi, w proclesie hezpośl'ednich i emocjonalnyoh doświadczeń człowieka w otaczającym go świecie zjawisk natury, gdZ'ieowa cała obiektywna rzeczywi:stość uzyskiwała Da.wszeznaczenie kUJlturowo zdeterminowane. W kulturze ludowej bowiem świat wierzeń i świat obiektywnej rzeczywistości był zawsze tak samo realny. Zatem i ta grupa podań, przez które ,... zgodnie ze znanymi definicjami rozumiemy informacje o działaniu nadprzyrodzonych i demonicznyoh postaci i o zetknięciu się człowieika z tymi mocami" powstała "... w oparciu o wiarę w istnienie tych potęg oraz ich dzi.ałani'e w przyrodzie i żydu człowieka" 2. Temat dzik!i,egopolowania w tradyoji ustn€j Wielkopolski odnotow.any został ,po raz pierwszy przez Oskara Kolberga 3. Największy jednak zhiór l J, :KrzyżiH1DWs1kli, Polska bajka ludowa w u;kladzie Wrocław 111962. - 63, T - l, II. 2 P. N.edo, F'olklory~tyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 3 O. KJO!ibeJ1g, Wielkie Księstwo Poznańskie, Warszawa tenże. Kaliskie, Wm"S:za'wa 19-64, T-'2i3, 6. 259. systematycznym, wy,d. 2 rOZJSizerZlQll1e, 1005, IS.. 1100. 19'63, T-'9, s. la 31.. �202 WOJCIECH ŁYSIA.K jego we['sji przynoszą dwie praee Otto Knoopa l Pierwsza 1. nich zawiera s'zesnaście t,ek:stów podań w J:1olzd~laJe III pt. "Dziki myśliwy" (nr 4- 19); druga zaś w rozdziale X pt. "Powietrzme i wietrzne duchy, duchy myśliwych, jeźdźcy na koniach i wozy" siedemnaście tekstów (nr 23 - 36. 48 - ,50) Ofraz trzy w innych częściach tejże pra'cy (nr 20 - 22). Dziewięć podań (nr 37 - 45) z tego zakresu z.ebranyoh i nadesłanych na ręce Valentina SchWiedy pmez Otto KnoOlpa oraz dwa (nr 46 - 47) w zClipisiesamego autor,a odnajdujemy w pracy Sohwedy; Należy tu zwrócić UW3.gę,że w dZIi:eleo'wym Sohweda jaiko pierwszy dokonuje próby zestawienia i porównania podań o dzikim polowaniu. wykazując, ż,e zasadniczy rdzeń tego tematu można izwiązać Wiprost z opowieściami o germańskim bogu Wodanie. Podania, a także lakoniczne 1 margmalne potwievdzenlCl wątków w teiks:tach, którYich temat główny różny J'est od d2Jikiego polowania, są w przypadku podanych powyżej źródeł zapIsem dokonanym po bezpoś~ednim lub pośrednim zapoznaniu się badacza z opowieściami. Wydaje się, że teksty te - I'Ozumiane tu Jalko przejaw konkretnego faktu [olklorysty,czmego - by,ły poddawane dowolnym dopracowaniom zarówno pod Wizlgllędemkompozy(*, jak i języka Przegląd reaLizacji temaitu dziikiego polowania w folklorze WielLkopolski. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. O. Kolbellg, Wielkie Księstwo Poznailskie, Warszawa 1963, T-9, s. 18 i(Owińsika k. Poznania) Ibidem, s. 31 (ChlapoWiok. Środy) Tenże, Kaliskie, Warszawa 1964, T-23, s. 259 (Wilkowyja k. Plesz,ewa) O. KJnoop, Sagen und Erziihlunge'~ ans der Provinz Po~en, Poznań 1893, s. 4, nr III-l, DziJkie polorwamew Chodzieży (źródło niemieckie) ibidem, s. 5, nr III-2, Nocny jew.zlcecpod Łomnicą (Lommea k. Zbąse.ynia) Ibidem, s. 5, nr 1II-3, Jeździec bez głowy (Brójce k. Międzyrzecza) Ibidem, s. 5, nr 1II-4, Dzi:ki myśliwy koło Sierakowa. Ibidem, s. 5 - 6, TIT III-5, Nocny myśliwy spod Wronek (źródło niemieClkie) lbidem, s. 6, nr ITI-6, Jeźidziec na siwku (źródło niemieckie) (Owieeziki k. ROigoźma) 4 O. iKll1o>olP, Sagen teniŻie, Sagen der Provinz ó Provinz und Erzahlungen au-oS Posen, SeI11in 1913.. V. SChiWlecia, Die Sagen vom Posen, Grei:f:swald 11911 5. ' wilden der Provmz .Jager und vain Posen, schlajenden Pozmdn Heer 1893, in der �Temat "dzikiego polowanino" Ul foLkLorze Wle£ko'PoLs.kIl 203 10. Ibidem, s. 6, nr III-7, Nocny je2Jdziec koło GoscmeJewa (Go,ściejewo k. Rogoźna) 11. Ibidem, s. 6 - 7, nr III -8, Slad nocnego jeżdzea IOwiecZJki koło Rogoźna) 12. Ibidem, s. 7, nr III-H. Nocny myśliwy koło W'ełu)' (Wełna k. Rogoźna) 13. Ibidem, s. 7, nr III-lO, Nocny myśliwy pod mugą Górą (między Czarnkowem a Obrzyekiem) 14. Ibidem, s. 7 - 8, nr III-11, Dziki myśliv..:y koło Czempinia (źródło niemieckie) 15. Ibidem, s. 8, nr III-12, Dziki myśliwy na wzgórz.l"~h. ... (źródło niemieckie, Osieczna) 16. Ibidem, s. 8, nr III-13a, Nocny myśliwy (Czarnków) 17. Ibidem, s. 8, nr III-13b, Nocny myśliwy (Lipa k. SzamoiCina) 18. Ibidem, s. 9, nr III-13c, Nocny myśliwy (Nowy Młyn k. R~gl)źna) 19. Ibidem, s. 9, nr III-13d, Nocny myśliwy (Kolno k Międzycrhodu) 20. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Gesamme1t und heTaUisgegehen von .. " Berlin 1913, s.8, nr 15, Myśliwy pr:zy zródle (brak loilmihzacji) 21. Ibidem, s. 10, nr 18, Jeździec konny w noc św Jana (źródło polskie) (Grodzisk Wi,e]kopolski) 22. Ibidem, s. 14 - 15, nr 26, Widmo j>e2Jdźcakoło Pa:koścl (źródło potlskie), zapisał Wojciech Szulczewski 23. Ibidem, s. 76 -77, nr 116, Nocny myśliwy (źródło polskie, brak lokałizacji) 24. Ibidem, s. 77, nr 117, Nocny myśliwy w leSle (źródło niemieckie. Rorgoźno) 25. Ibidem, s. 77, nr 118, Polana "Sa,mi Udziec" (Ź1rćidłoniemiecki.e, Sieraików) 26. Ibidem, s. 77, nr 119, Dzik:i myśliwy koło Slernalkowa (źródło niemieckie, Si'eralków), poiTównaj nr 7. 27. Ibidem, s. 78, nr 120, Nocny myśliwy pod Domrulcą (źródło niemieckie, Łomnica k. Zbąszynia), porównaj nr 5. 28. Ibidem, s. 78, nr 121, Dzikie polowani,e koło WSI Niedźwiady (Niedźwi,ady k. Szubina) 29. Ibidem, s. 78 - 79, nr 122, Nocny myśLiwy bUJdzi l Ol',tlizerga parobka {źródło polskie, Bożejewice k. Inowrocławia), z1llpisał Wojoiech Szulczewski 30. Ibidem, s. 79, nr 123, Upiorny leśniozy (źródbo polskie, Ostrowo k. Stl1zelna), zapisał Wojc1ech Szulczewski 31. Ibidem, s. 79 - 80, nr 124, UpiOTny jeźd2liec z B00e]ewric (źródłopollskie), zapisał WorjoCiechSzulczewski �204 WOJCIECH 32. Ibidem, ŁYSlAK s. 80 - 81, nr 125, J'eźJClzi'ecna siwku (źródło polski-e, Rzego- cin k. Rogloźna) 33. Ibidem, s. 81, nr 126, Czarny jeźd'z.ie: (źró::ilo polski-e, Brudzki k. Inowrooławia), zapisał Wo}c~eah Szukz-2wski s. 81, nr 127, J.eźdz.ie,c nad }eziOTem (źródło pol~,kie, Ka,czory k. Piły), opowiedział Stanislaw Michałek Ibidem, s. 81, nr 128, Upiorne postaoie koło wsi Stodoły (źródLJ polskie, Stodoły k. SZlubina), zapisał Wojoiech Szulczew3ki Ibidem, s. 83, nT 132, Biały rumak na Jeziorze Luboskim (źródło polskie, Lubosz k. Pnie:w), OIPO:wiedziałp. Stańko :Valentin Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Beer in der Pr01.:inz Posen, Gr,eiIswald 1915, s. 54, nr 1 (żródło pcdsJID'e,Znin) Ibidem, s. 54, UT 2 (źródło poJskie, Chełmce na Kujawach) Ibidem, s. 54 - 55, nr 3 (źródło niemieckie, Śmiesz.kowo k. Czarnkowa) Ibidem, s. 55, nr 4 (źródło niemi eokie , Tarnowo k. Rogoźna) Ibidem, s. 55, UT 5 (źródło polskie, PosłU!gowo k. Rogoina) Ibidem, s. 55 - 56, nr 6 (źródło ni'e!l1i,edltie, Morka k. Leszna) Ibidem, s. 56, nr 7 (źródło niemieckie, Lubasz k. Czarnkowa) Ibidem, s. 56 - 57, nr 8 (źródło polskie, l~yczywół k. Rogoźna) Ibidem, s. 57 - 58, nr 9 (źródło pohkie, Murowana Goślina) Ibidem, s. 3'6 (źródło ,po,lsk:ie, Lopioenno k. Kłecka), opowirdział p. Chojnaclk!i. - murarz, 'zanotował V. Schweda Ibidem, s .. 37 (źródło polskie, Łobźenica), opowiedział p Korpal, zanOitował V. SchJweda 34. Ibidem, 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. Boczną grupę pod,ań o dziJcim poltlwaniu stanowią teksty: 48. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 82, nr 129, Upiorny siwek (źródło pOl1sbe, Ławi'ca - Poznań) 49. Ibidem, s. 82, nr 130, Upiorny koń we wsi Stodoły-kolonie (źródło po!lskie, Stodoły-kolonie k. Inow:rocławia), zanotował Wojdech Szulczewski 50. Ibidem, s. 83, nr 131, Latający koń (źródło niemieckie, okolice wsi TiUikawy k. ChodZ!ieży) Wś.ród pozycji wymienionych w powyższym pr.zegląd7Jie zwraca uwagę, ż€ najwięoej podań z t'ego zakresu odnotowano na terenie ,zachodniej Wie~kOlpo1ski, natomiast prawie zUipełnie brak ich w :południowo-wschodniejczęśc<iregionu, a zatem na o,ł)szaTiZemniejszych oddziaływań żywiołu niemiec:k!i,ego. Punkty źródłowe dzikiego polowania nie są rozmieszczone równomiernie. choć obejmują całą Wielkopolskę. Wynika to być moŻ€ �Temat "dzikie.go polowanina" w folklorze 205 WieLiw)}c;Lski z .faktu, ż€ a'urt.orzywspomnianych pr,a~, a taJm€ ich współp.Tacownicy nie działali na terenie całej WieilJkoipOilsk i, a pcmadto prac swoich nieprowadzili planowo - a o zanotowaniu danego tekslJU decYidował zwykle ,przypadek. J\'Li:rno jednc:k owej nierrównomiernO'ś'Ciw r07Jmieszezeniu posz'czcgólnych opisów w ten'nie, zgromadzony mait;'ea-iałwydaij,e się być wystarczającym, by ,po ulprz,ednim prz'E1prowaidz'eniuj.ego aJnctlizy wnioSlki ~?TOwadzić do całej WielkOlpobki.. W traJdycjoim:tne j .,dzikie po1owanie" dkreślane jest w różnoraki SlPOsób. Mówi się zatem o "nocnym myśliwym" ('IlT4, 7, 12, ,13, 16, 17, 18, 19, 23. 24, 27, 29,'1L), ,:dzi.ki.mmyśliwym" (nT 3, 6, 14, 15, 26, 43), "dzikim pol{)waniu" (nr 2:8, 4·2, 44), ,.jeźdźcu bez glowy" (nr 5), "nocnYiln jeźdźcu (nr 10, 11), "lliPi'OTnymjeźdźcu" (nr 31), "rylceTzu na koniu" (nr ;)9, 45), "dzikim strzelcu" (nr l, 2), "pokutującym myśliwym" (nr 3), "upiornym leśniczym" (nr 30). Często taki!e przyta,cza się obraz tego zjawiska hel. jego wyraźnego oik.reśl'Emia,a ,ty;lko podane w tekście info~macj<eS u:geru.ją, ż~ malmy do czynienia z tym, a nie innym wYOlbra:żeniem demonicmym. Z powyższych d.anych wynika, ż.e na}części'cj stosowanym określeniem dla omawianego zjawiska demonicznego jest termin "nocny myśliwy". Schweda np. w sWOij.ej[H'aJeyp~9ze: "W l.asa1chpod Fiłą, od Mar.gonina dv Szamooi:na nocny myśliwy jest pasta'cią dobTz.e znaną niemieckiej i po:lSlkitejludności. Polacy, którzy mies:zkają IN tej si1nie z;germanizowanej okolicy i którzy włączają do swej mowy wieI,e niemi·?-dk:ich wyrazów, rcwnież po prostu do swego języka przyjęli słowo »Nachtjager«. Gdy dalej badałem istotę tej postaci, otrzymałem odpowiedź, że .JEStto })stra~zek(',czyli upiór stra~zący" fi. TakiJe KnoOip zwra,ca uwagę, że "... dLa określenia dzi!kieg1ojeżdźca lub myśliwego brakuje PoIakoiTllnazwy" 7. Tymczasem, jak sam podaje dwadzieścia lat póżni'ej, zg.odnie z inf<mma1cjoam l uzy~kany.mi z badaI1 Wojciecha S7Julc:lJewsbego na Kujawach, "Pruacy qpowi.ad.ają nazywając ducha: Nocny POIlowy(Naahbhcher Jager), BOTiowy(FoI\';ter) i Zły Borowy (baser Forster) 8. Określenia: dziJkic polowanie (wil.de Jagd), dziki myśliwy (wdde Jager), nocny myśliwy (Nachtjager) wyo;tępują szc7Jeg:ólni:eczęsto w Północnych Niemcze,ch!l. Natomiast w Północnych Ozechach w dkohcy TI1utnov mówi Siięo ,,1eśnym" "pOilowy:m"i "zielonym mYlśhwym" 10. Knoop w swojej książce będąoej erekJtem ciz1esięcioLet'l1iejpracy pisze, że .,... podania o dzikim myśliwyma'~bo nocnym myśliwym są nie6 T,tmż'e, s. 16 - 17. 7 O. Krrwqp, Sagen unci Erzii.hLu.ngen au.s der & O. Sagen der ProD·in:: Posen, BeU'lHin !1913., KUOOIP. 9 E. H. Meyer, 10 ,l. Wahl1ler, MytoLogie, Be",Ji.ll f'rovin:: $_ Posen. 'P"Jlz:nazl :169.3, J.T7'. 1'891,s'. 23'6. Die wUde Jagd ill Schll'sien, Llip!S:k 1'903, s gO 8. 337 �206 WOJCIECH ŁYSlAK mlcckie,go pochodzema. Nie spotkałem się z polskimi a nim podaniami, poza niżej podanymi. Upiorni jeźdźcy, a których Polacy dużo opowiadają (... ) są oczyw;1Ściepolkrewni nocnemu my.śliwemu, a tyle, że są om personifikaoją pJJdobnych zjawisk natury, które dały początek niemieck~emu dZliJlciemumyśliwemu, a różnią się znacznie tym, że poruszają się olui (,polskiego żródła - W.Ł.) zazwyczaj sami, a dzikiego jeźdźca (niemieckiego źródła - W.Ł.) oitacza najczęściej grono innych myśliwych" 11, Ja,k już wSipOrninaHś.my,zjawisko dzikiego myśEwego wiązane jest bardzo często z ba,giem Wodanem z mitologii germań9k.iej, który ,.w bull"'zyze swoim OiJ'sza!k1em pędził nad ziemią" 12. Wskazują na owe związki niewąitpliwie określenia tego demonicznego zjawiska, jakil"' funkcjonowały jeszcze nie. ta~kdawno w całej niemal Zacho'dniej Europie. W Góraeh Eif'e'! w Zachodrnch Niemce..ech lw'zywa si~ ono "Armią Wodes'a" l .,Wodesh'a" 13. W Alzacji oikreślano je zaś mianem "Armii Wiitten'a" li TaJkż1ena ziemia,ch ptOilsk'ichwystępowały podobne okreś.leni.a. Na Pomorzu Sz,czecińskim.. szc:zególnie między miejscowością Płoty a Wałdow-em, koło Miastka, jes:Dcze w połowie XIX wi,eku funkcjonowały w społeczności wiejsikiej o[weślająoe to zjawisko nazwy: "Wode". .,Waur". "Waul" );'. Dwa t~ksty. w których dzikiego myśliwego określa się mianem "Wod" odnotował Otto Knoop w latach dwudziestych XX wi-ekL; w miejscowości KikOT~epo;d Nowog:a:J:1dem 16. Także w słowniku falklaru niemieokiego 1. ~omina się, iż dzj,kic polowanie i dziki myśliwy ma ewenbualny związek z Wodanem. O niewątpliw.ie ciekawym przypadku związanym z tymŻt€ terminem informuje Augustyn Brunik 18, gdy pisze ,,' .. stary k,1ljpitan w Swinoujściu przypominał sobie jeszcze z czasów młodości wyrażeniE "cie War trackt", lecz nie mógł już podać znaczenia wyrazu »Worr«". Innego zdania Jest Bohdan Baranowski HI, kŁory pisze, że .,Prawdopodobnie do tego ~me;go typu demonów (duchy leśne - W.Ł.) zahczyc można było tJzw. ]'f'!Śnegojezdźc·a". Dalej zaś rozważając proW'em podaje, ie poni'eważ "Jx>lSIt.ać: poj;awiała się głównie w wierzeniach ludowych pół11 O. Knaqp. Sag~'r; 'tlnd ErziihLungen 12 Itatlme, s. 3137 13 14 ans der Prori.n:: Pose11, P;}Z!"Elń11&~3.s. 337. V. Schweda. op CU., s. 17. V. S.c!hWJetda., op. cit.. ci. n. 's ,A,. Brunik, De,~ wilde Jiigerim GLauben des pomersch I w): "Ze'iILsehrdt VerelliiiS Jur V,oI1kis!kru:nde". iRe.n!'i:n 'm91I, nr XrH, s. 'lq~ i na:s1ępne. 16 O. KnoOlP" Sa,gem ·tl.neJ ErziihLungen aus d.em Kreise NauQ(/nl, Sta,~-gard l'\. 31 - '312, Nr 38 li 39, 17 O. A. Erich J R. li. S3:S - 8\19. J8 19 A. BI'IUln!k, op. B. ("l,L, Beitl. Worterbllch der deulschen Volkskund.e, 6. 1182- Bairalfl()\Ą,~.kJ) .. W kTęQu upiorów i wilko/akinI', Łódź 1981, s. '162. Lipsk des 192.'}. 1936. �207 nocno-za,ehodniej Wielkopo19kl ora7- ni,e-k:tórychterenów Pomorza" wy_o 9uwarno plrzypulSzcZRIlie, iż .,jest to pols.ka wersja dość znanego nipm!ieckiego motywu demoniczne.go tzw, Wild.e Jagd. Przeczyłby jednak temu faM, że i w wi·elu innych o!ko]jcac..hPolSki, tam gdzi'e wpływy ni.emieckie były ba'nizo słabe, w opo'wiadaJlliach ludowych pojawiał się równie'1 niekiedy ów dziki jeździec". Wydaje się, że autor powyższej tezy daleoe nie dooenia akty'N'Ilośd żywiołu niemiecikiego, jego kultury i cywi1Jizacji na t'erenie etnicmej Polskrr. A jeśli już idzi'e o "wiele innych okolic Polski", to przy!pOmmjmy za Kazi:mierzem Władysławem Wójaiokim i Oskarem Kolbergiem, gdzie SfPOłecznośćwiejska spotyJkał:aomawi,auą postać demoniczną. Otóż, piel1wgzy z nich wspomina, że dzikie po\lowunie występowało w pobliżu Krakowa, a także w okoiNcach :\1yszyńca i Ostrołęki ?!I. Kolberg odnotował t{l zjawiisko także w okolicach Krakowa, gd:nie ludzie mi,eli w.iclywać gromadę potępieńców 21. Podaje on ponadto, że spotykano je w Kaliski'em 22, a lud w okolicy H[lńska na Lubelszczyźnie o,powiadał o potępionym myśliwym, który w lasach strasz!nie hałasował, straszył podróżnych l ioh towarzyszy. zmuszony pokutować siedem lat za to, iż ni~ świę-aił niedziel i świąt 23. W kolejnym swoim dziele Kolbeng podając: "Gdy wir wzrośnie do taki'ej mocy. że unosi z sobą kłęby kurzawy lub piasku. wówczas powiadają, ż'e koń czy rumak 'Prz'elatuje prz'ez obłaki" stwierdza, że "wyra.ż'eIllieto przypomina dzikie łowy Wad-ana, czy Odi.na g€'rmańskiego" 24. Prawdą jest. że postać dzDuego myśliwego '''l różnych okr~sach czasu znana była na terenie całej niemalże północnej Słowiańszczyzny. Lutz Mackensen w swoje'j pracy 2.': ujął wiele tekstów pooań z różnych rejonów, np. 7. Polesia i Wołynia ('25 tekstów), z okolic Chełmna i Lublina (9 tekstów). z innych części Małopolski (8 tekstów), a nawet w jednym przypadku mamy tam zapi.s Z' Bess·arahii, nazywa ją.c zawsze omawian-e zjawisko dzikim lub noen)r,mmyś1hwym oraz di7J~kim pollowaniem 26. Zwr,aca jedna!k zawsz,e uwagę, że owe treści wierzeniowe przyniesione Dostały na wspomniane tereny przez kolonistów niemieckich. Trudno zatem wo21) K. W. WÓjciook,i, Pidni Indu Bi,alochrobatów, Mazurów i Rusi znad Sanu, Warrszaw\l HI3'6. s. '90. 210. Kulr:)er.g, Krakowskie.W'~l'Slzarwu 19 7!9,.T-7, s. ;)5 - 56. 22 ic'nż,e. Kaliskie, Wail'9zawa 19164. T-'2i3, 8.28 - 219. 23 tenże, Chełmskie, War~'zaiW"t 11~64. T~3i4. s,. 'lGl9 - 140. 24 't.enJŻe, Mazury Pru,skie. Wannarwa 1006, T-40., s. ao. 2S L. Maclkem;€In, Sagen der Deutschen 'im Wartheland, Poznań 1 26 POl'.. A. HMi3, :s. 10 -Jill, A. K<uaiSe'k, K. Ludk. Die d.eutsC'hen Sied1.ungell in Wolhynien, L~pskli931l. Karasek-Langer, A. Ka'rai5e'k-l.ange,r, sien, Po:cnań 193i8. Sa,gen der Deutschen in Galizien, E. StJrzygo~Vislki;. Sag~n der E. Str.zy;~:vi:SikJ1. Deutschen in WoLhynien K. Lli'dk. Di:e deulschen SiedlnTlQf:'TI lm Cholmer 1Lnd Lubliner Land, PaU/len u.nc 1:91312. 1'ol(;- Li:ps:k llr.~:t �208 WOJCIECH bec powyzEzych danych przyjąć LYSIAK uogćlnieme Baranow~kiego za obowią- zujące. Wydaje się jednak, ż,e treści wie:nneniowe ujęte w omawianej grupie podań wyjaśniać należy baI1dziej jaJko odJdz1iaływanie procesów natury i odnosić do pC'I'sonifikacji powietrza et wiaJtTu. Zjawiska wyobrażane w ten ~pos6b spotykane są na całym świ,eci~. Z Wodanem i jego drużyną korr:e\Siponduj'e tak Dip. a:rmia Acrtemidy, bogini łowów u Greków, a także ohszczekiwany przez psy rój Hakat:c. W Indiach zaś dusze złoc;".yńców unoszą się w powietrzu w orszaku boga bUI:Zy RLldry. Wszystko tu wskazuj-e na to, że rzec:z się miała takiJe ,podobnie zc słowia11skim Perunem. Z kolei bardzo ciekaiwą informac;ę związaną ze zjawiskami natury, a jednooz:eśnie nawiązującą do dzikiego polowania podaje Otto Knoop powołują'c się na przekaz sześódziesięeioletniego miosZJkańca Gościej'ewa kolo Rog-ożna, ~tóry z kolei zasłyszal historię od sw:uJego ojca: "Dawnie] było u nalS w:iele dębowych lasów, w których, Jaik wiadomo znajdJuj1e się wiele dziUlpl1i.Gni1eidziły się w nich wielkie zastępy olhrzymioh sów (Uhns) i te kłapały swoimi dzioibami,c'O odbierano jailm uderzenia pejcza. Zawadiaccy pasterze często nocą odważaLi się naśLadować \vołanie tych sów, ale -- jak często mówiono - rzucały się one na psotnil~ów" 27. Oczywistym wydaje się, że zas1adnic:>:ym miejscem ukazywania się dzikiego polowania jest las (nr 1, 3, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 24, 25, 27, 28, 39, 40, 43). Las, który od wieków był swPgo rodzaju żywicielem społecznoŚici wiejskiej nocami rohił inne wrażenie. Fantazja hldu ze zrozumiałych względów zasiedliła ootępy 1eŚltl:e całą gamą różnego rodzaju i:stot demonicznych. Jedną z takich pos:taei był właśnie dziki my.śliwy. Jak da:leee lud powią!zał to zjawisko z ,lasem, a nawet od istnienin lasu uzależniał świadczy chociavby zakończenie jednego z teklstów (nr 8), gdzie czytamy: " ... później dzikiego polowania już ni'e widziano, ponieważ wyeięto las". W podaniach lOI~ahzowanYich w 1esl:e narratorzy w szczególny Slposób przekazulją grozę i tajemniczość. Szcz.ególnie wówczas, gdy akcja toczy się w nocy. Te właśnie e1ementy kompozyoji stanowią tu punkt opareia dla dalszej rozbudowy wątlk:u, który teraz iść może różnymi tmami. Inne chalraikterystyczJne miejsca, gdZJie 1LlIdz,lebez,pośrednio stykali się z omawianym zjawisk!iem wierzeniowym to cmentarz (nr 9, 32, 33. 38, 49), droga (nr 26, 35, 44, 48), pole (nr 31, 46, 50), wzniesienie (nr 13,15, 22,30). Zdarzało się też napotkać dzikie polowanie przy źródle (nr 20), nad jeziOlI'lem (nr 34, 36, 47), nad stawem (nr 21, 41), w mieśoie (nr 4), na łące (M 10), miedzy (nr 29, 42), na skirzyżowanri'u dróg (nr 37) lub w mie57.kanim (nr 45). Mimo jedn:a!k tak da,lE.lkich różni'c w występowaniu i pOJa27 s. 338. O. K1no()<p, Sagen ImcZ Erziihtungen aus uer PrOUt/I.'::: Posen, Pm.nall 189.:. �Temat ,,(/zikiego p(J[ow~nina"w folklorze 209 Wielkopolski -wianiu się dzikiego polowania można z uwagi na ilość tekstów przyjąć uogólnienie wskazuj,-\cl"las jak.) zasadnicze miejsce jego lwntaktu z człowiekiem. We wszystkich bez wyjątlnl podaniach określony jest czas pojawiania się dzikiego polowania. Z reguły jest to noc, a tam, gdZ!iebrak hkiego określenia wprost mówi się o nocnym myśliwym lub nocnym jeżdźcll. Noc, a szczególnie pOTa między północą a godziną pierwszą, czyli tzw . .,godzina duchów", jest najogólniej biorąc, czasem ukazywania się wszelkich postaci demonicznych. Przy analizie miejsca podkreś,laliśmy ju~ niesamowitość i grozę lasu. Tutaj należy zwrócić j'eszcze uwagę na tajemniczość nocy dla człowieka. którego psychika realne źycie odbierała pko zamarłe, a wszystkiemu, czego nie dawało się realnie wytłumaczyć, nadawała wymiary ponadrzeczywiste. Ciemność, podmuch wiatru i samotność mOtgłybyć uwarunkowaniami pozwaLającymi na swobodne działanie wyobraźni. W ten sposób powstawałypostaoie, którym pTZypisywano nadnaturalne właściwości i cechy. Dla wyróżnienia charakterystycznych form przekazu ujmujących w tekście treści wierzenio,we zależne od stopnia udziału narratora w opowiadaniu, posłużymy się poniżej podZJiałemprzyjętym przez Janinę Hajduk-Nijakowską 28, który w polskiej lite!raturze przedmiotu wydaje się .najLrafniejszy. 1. Przekaz jako relacja z beZipośrednich doświadczeń narratora, gdzie wypowiedź przyjmuje formę zwierzenia z przeżyć najbardziej osobistych. :2. Przekaz jako relacja o powiązania,ch człowieka z otaczającym go światem, gdzie spoty,kamy się z uogólnieniem wiedzy na temat panujących w nim prawidłowości i jego ocenę. Grupa pierwsza, w której niewątpliwie Izróżnicowane telksty opierają się jednak na akreś10nym schemacie faJbularnym, obejmuje tmydz:ieści cztery podania (nr 4, 6, 8, 11 - 14, 18 - 21, 23 - 25, 28 - 32, 34, 35, 37 - 48, :=iD). Fabuła te1wtó'Wtejże grulPY sprowadza się do bardzo !prostej zasady, polegającej na bezpośrednim kontaikciceczłowieka z otaczającymi go zjawiskami. Chodzi tu o ich wzajemny stosunek. Spotkani'e takie mogło być _niesZJkodliwe dla człowieka lub jemu szikodzące. Przedmiot .~potkania jest tu zasadniczym elementem lmmpozycji, na bazie którego narrator wyprowadzaposzczególne wątki, zmierzające do ukazania ef'e'któw takiego spotkania. Dzieje się tak z uwagi na to, .iż celem takiego komponowania treści jest dostarczenie odbiorcy (słuchaczowi) kolejnych pl1Zykł,aJdów na kontakt człowieka z dzikim poilowaniem. Niejednokrotnie narr,ator wprowadza do podania dodatkowy e1lement przygodowy mówiąc np.: "Sita:ry my28 J. Hajldu:k-Ni,jakows1ka. 19'80, s_ 6'6. 14 Lud, t. LXVII Temat śpiqcego wojska w folklorze poLskim, apole �210 WOJCIECH LYSIAK śliwys~edł raz w nocy ze znajomym prz'ez gęsty las. NagIe mlyszeli pT'zerlsobą szczeka~ie psa i dzwolllienie łańcuchów ... " (nr 6); "Pewnego razu młodzi ludzie ze wsi przebywali wieczorem nad jeziorem. Naraz U'S'łYS1JeLi trąlbie:nie 'w my1Śhwls'kierotgli... " (nr 19); "Pewien człowiek, który nie wterzył w ukazywainie się myśliwego, ukrył się w poibl<iżułąkO... .'" (nr 24) il~p.Na:rrator posł!uglUj'esię też dOikł,adnymopisem li. charakterysty:kązja1wisika. Naj,częśdej omawiane zjawi:sik1opojawia się w jego relacji bez głowy (nr 6, 8, 12, 30), zieje ogniem z oczu (nr 29) 'lub nosa i !Uszu {nr 20), ma ogniste ostroga (nr 34) IUlbw ogóle otoczony jest ogniem (nr 8),. ma na sohie strój koloru czarnego (nr 14, 29), CZCil1WOnego (nr 6, 39) albo {)kiryity,jest 'białym pł\as:z:czem(Ill:r34),na ,głowie ma tr~jgranias,ty kapel,usz. (nr 20),aprz1ez :ramię przewieszoną tO['lbęmyśliw~ką i strzelbę (nr ::lO). Jak jużwsikazywaihśmy, zasadniczym elemEntem tneści podań teJ gvupy jest "spotkalll!ie" i jego konseiklwe'llcje.Wprowadzając na początku inf'Ormacjęo mliejscu zdarzenia, narra'tor przechodz,i następnie do opi,su takiegokoruta~tu. Niej'eidnok1rotnie spotkanie to przysparza wiele kłopotu człowiekowi. Spotyka go kalra :za "wchodzenie w drogę" złemu duchowi. Cielkawie przedstaiwia to zag'adnienie zapis z Chodzieży (nr 4), gdzie czytamy, że po pojawieniu się dz:ikiego myśliwego ludzie "... w pełnym strachu pośpieszyli do swoich domów". I w tym miejscu narrator, ipragnąc jakby prrzeł:amać powszechnie ogarniającą trwogę, wiprowa-~ dza wścifbską lwbietę, która postanalwia dokł,adnie~prawdzić jaka też jes1 p:r:awd:ziJwa przyczyna owej gmzy. 8łysiząc s'Z<C.zekanie psa towa:rzyszącego dzikiemu myśliwemu, szydzi z ni'ego i śm~eje się, który to moment l'.arrator wy:korzystuje dla rozwinięcia motywu kary: "Wówczas z powietrza dobiegł głos: »Ty mas:z w szczekaniu pomagać, ty będziesz ze mną jadła!«. Naitychmiast Slpadłprzed nią rzucony niewiidziaIną ręką 'Wie,Lki kawal mięsa. (... ) T,a sZituka mięsa rpr,ześl1adowalateraz kobietę na każdym kroku. Wsadziła ją w olgień, lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzuciła ją do studni. ale w nocy i tak zaws:Z!emiała ją w swa,im łóźku". Boidoihnywątek podaj:e Otto Knoolp (nr 2,3) pisząc o 'karze pod postaeią :kłopotów iSpr:awia:nych przez mięso. Czytamy tam: "Chłop szydził z niego i wówczas nocny myśliwy rzucił na jego wóz kawał mięsa. Człowiek próbo:wał zrzucić to mięso z wozu, lecz ono było jak!by pnzyrośnięte - nie dawało się usunąć". WprowadzOIny przez narratora wątek mięsa prześladującego kpiarzy spo,ty:kamy też w z,apisie z Kolna koło Międzychodu (nr 19): "Nocni myśliwi bardzo s'Zy:blwjp'l1Zyjecha:łi,stanęli przed nimi i 'jeden z nich powiedział: »Trąbiliście z nami, to teraz będz:iecie z nami jeść!«. I w tym momencie spadła przed ich nogi sztuka mięsa .. .". Taki sam wątek zapisal Knoop w Nowym Młynie pod Rogożnem (nr 18). Cieikawe [YOluczeniewprowadza narr,ator w tekście odnotowanym wc �Temat "dzikiego polowania" w folklorze Wielkopolski 211 wsi Niedźwiady pod Szubinem (nr 28): "Ten kto szedł drogą spokojnie nie musiał się obawiać dz.ikiego polowania, ale hiada ,temu kto z drogi ~boczył, albo innemu na to pOZlwolił.Wówczas oikrzyk myśliwego :rósł, a gdy kJtośznajdował się w jego pobli:żu, został zahity przez niego końskimi ikolśćmiudowymi lub otrzymał dokucz<1iwypodarunek z kawałków padliny, których nie mógł się po2'Jbyć". W zapisie z Czempina (nr 14) narrator informuje, że d~iiki myśliwy nawet :gdy nie ma specjalnego powodu, usiłuje szkodzić człolw,i,ekowi.Tutaj 'sta:ra się przełamać milczeni'e żydowskiego krawca wiejSkiego, ażeby w ten sposób 'spowodować ni.eszczęście. Warto podikreślić, że wprowadzona została tu osoba, która znana ze swojej mądrości w opisywanej sytuacji, wobec dzikiego polowania zachowuje przytomno,ś,ć umysł'u, pozdrawiając go po polsku: "Niech będzie pochwa,lony Jezus Chrystus", a gdy to nie sku~kuje, mówi ta:kże po poilisku:"Dohry wieczór". WÓWC7JaJs dopiero okazuje się, że "... dziki jeżdzi,ec straci,ł swoją moc i skoręcił w·llas, gdzie krawiec usłyslzał szczekanie sfmy psów". DZLkimyśliwy jako poikutuj~cy duch zmarłych "niepogodzonych z Bogiem" niejednOikI1otnieusiłuje przestraszyć złoczyńców. Wydaje się również, iż narrator w takim wypadku, celowo stosuje ów motyw, nadając swojej wypow!iedzi ton swego rodzaju przesłania moralnego. W zapilsie Wojciecha SzulczewSlkiegoz Bożejewic koło Inowrocławia {nr 31), narrator już we wstępie informuje, że dziJki myśliwy "najczęlŚóej s:traszy z10dzieii polnych i dalej kontynuując tradycyjny schemat takich wypowiedZJi,przechodzi do opisu ikon!kretnego wydarzenia: "... 'przed wielu laty :<'ilkakobiet poszło kraść marchew. Właśnie ją wyrywały, gdy przeraziło je końsibe rżenie. Odwróciły się ,i zobaczyły podjezdżają:cego na czarnym koniu jeźdźca. Początkowo myślały, że to rządca i położyły się na ziemi, by ich nie dostrzegł, lecz potem zobaczyły, że jeźJdźiec ma ogniste oczy ... ". Bardzo ciekawie prezentuj,e się zapis Valentina Schwedy zŁopienna koło Klecka {nr 46). Narrator każe tu spełnić dzikiemu myśliwemu rolę łącznika między światem zmarłych a światem żywych. Czytamy tam: "Wnet zjawił się na cz,arnym (koniu .i rpo'cwałował do majątku, ażeby o·strzecnowego dziedziJcao kradzieży". W końcu narrator wprowadza ka.rę śmier<Ci,co mogło być elementern mającym na celu z jednej st~nonypodni'esienieal1r,a:kcyjnośei i emocjonalności prZ!elkaz:u,a z dnug,iej mogło ,być isposobem wyjaśniania odbiorcom okoliczności tajemniczych .Z!gonów.Z elementem takim spotykamy się np. w z,api1sieOHo KnOlppa (nr 24), gdzi1e nar:!1ator opowiada o człowieku, "który nie wierzył iW Uikazywanie się myśliwego, ukrył się w pobliżu (... ) łąki i dlatego następnego dnia znaleziono go z przestrzeloną głową". W przypadku tym mamy do czynienia z dwoma fak·· �212 WOJCIECH LYSIAK tarni. Człowieika, który nie wierzy w ukazywanie się zjawiska oraz jego śmierci. Narrator zręcznie łączy je, tłumacząc, że nie można poddawac wątpliwości istnienia dzikiego myśliwego, który przecież tak okmtnic może dać o sO:,bieznać. Z motywem 'śmierci spotykamy się też w zapisie Otto Knoopa ze wsi Rzegocin (nr 32). Tutaj narraJtor próbuje trzymać słuchacza 'vV napięciu, :mówiąc o bohaterze: "... ukarany jeszcze nie wstał, ale umarł po tr,zech dniach, gdyż duch był przez cały czas pr:zy nimi spokoju mu nie dawał". W kolejnych, :przedstawionych wyżej wariantach ~potkania człowieka z dzikim myśliwym opis narratora podlega licznym wzbogaceniom w szczegóły orientujące tekst na at1rakcyjność i wia,rygodność. Często zaraz po zapo,znaniu czytelnika z boha,terami narrator ,relacjonuje dalszy przebieg wydarzeń, S1kupiającslwoją uwagę już tylko na postaci dzikiego myśhwego i scenerii, jaka go otacza. Nie beL znaczenia dla opisuinformuje on a po,jawianiu się :i znilkaniu zjawiska. Narrator w tym przyp"dku posługuje się zwy:kle całą gamą określeń, mających na c0lu ubarwienie przedstaw!ionych treści wierzeniowych. Kontaktlljący się z dzikim polowaniem słyszą zatem przed jergo po:jawieniem się: "szczekanie psów i dzwonienie łańcuchów" (m 6), "tqbienie jakJby Żydzi trąbili na swoje ,święto" (nr 8), "dzwonienie i strzelanie z bata" (nr 14) itd. Ci, którzy doświadczają tych SlPo1Jkań,w1idząI1\P. pojawienie się dzikiego myśliwego w blasku ognia (nr 45). Nieco :podobną rolę wydaje się spełniać drużyna towarzysząca dzikiemu polowaniu. Pojawia się ona zatem z reguły w otoczeniu sfmy psów. Mogą one iść gęsiego {nil' 12) lub prowadzone są lince (nr G). Psy zawsze są czarne, szezekają albo 'wyją, zieją ogniem (nr 18, 28, 31). Dziki myśhwy porusza się zwykle na koniu. Narrato:r, podobnie Jak psom, nadaje koniom wygląd demoniczny. Koń na ogół jest czarny (nr 6. 14, 34, 50), a ,tyllm z ,rzadka brąrzowy (m 18) lub biały (nr 36). Niekiedy cały oltoczony jest ogniem {nr 23), a czasem nieje nim z ,py'ska (nr 48). nozdrzy (nr 28) lub nozdrzy i oczu (nr 14). W zapisie Otto Knoopa ze wsi Kaczory lwło ,Biły {nr 34) narmtorr podaje, że jeźdźca "oczy błyskały jak dwa !palące się węgile". W tak ujęty schemat fa:burlamy polegający nabezpośr'ednim kontakcie człowieka Zje zjawiskiem demon:iczn)Cmnarrator wprowadza także' inne doś1wiadc.zeniapłynące z tego ~potkania. Stosunek dzikiego myśliwego do iczło:wiJe:ka bywa bowiem niejednokrotnie w naszych tekstach n.ieszkodliwy, a nawet życzliwy. WZajpisie ze w,si B:ró:jceikoło Międzymec.za (nr 6) narrator przekazuje informację, że Skutecznym środkiiem Iprzeciw omawianemu zjawi:sJkujest modhtwa. Z ItekD1tutego dO!wiadujemy się, że napotkany Iprzez dwóch ludzi "... jeździec j,echał na czarnym IkJoniui miał czerwone ubranie; �Temat "d::ikiego polowanina" w folklorze Wielkopolski 213 głowę trzymał pod prawym ramieniem, podczas gdy lewą ręką prowadził psy. Wystraszeni mężczyżni odmówili "Ojcze Nasz« .i dzilki myśhwy ,pozostawił ich w spoikoju, jadąc dalej". Valentin Schweda zwraca uwagę, że podobne rea.kcje dz·iJbego.polowa'11iana modlitwę znane są na Pomorzu i w Niemczech 2n Nie wydaje się jednak, ,by było w tym coś wyjątkowego, albowiem w rozumieniu ludu modlitwa jed gener&lnymśrodikiem na pozbycie się wszystkich złych duchów. Podobny motyw spotykamy w zCliPisieOtto KnooiPa ze Śmieszkowa koło Czarnkowa (:nr3.9). Tutaj narmato:r 'W!PTowadziws.zy na ;poozątku idącego przez las leśniczego, iprzechodZlido opisu 7Jjawi'Siktowarzyszących pojawianiu się d7,i,kie.gomyśhwego. Następnie zaś mówi, ie l'=śnkzy gdy zobaczył jeź:dca :pnzestra:szony(. .. ) za'czął się ,goTączkowoll'lOdlić. Dziki myśliwy .powoli przejechał 'lmłoDliego, po ,czym zniJknął w leśnej gęstwinie". Niekiedy narrator W\Skazuje,że najlepszym środkiem .na pozbycie się dzikiego polowania jest zaohowanie milczenia. Z eiekawym przykładem tego motywu spotykamy się w zapisi'e z Wronek (nr '8). Tutaj, gdy człowiek usłyszał zbliżająoego się d7Jukiegomyśhwego, "... zjechał na ,brzeg drogi, by przepuścić dzikiego jeźdźca, iktóry gnaJ w stTOnę miasta. Siostrzeni,ca spytała wuja co to z,azjawa, le'cz nie otrzymała odpowiedzi. Wierzył on bowiem, że jeżeli w ;takim momencie wy:powie ehoć jedno słowo, konie spłoozą się i ,poniosą, wróżąc niechybną śmierć. Zachowując milczenie, niczego ,podobnego nie mógł spowodować". NarratolT wyjaśniając uboczny motyw, miał tutaj na oelu pTZ!ed.stawi€uie\pozytywnego zastosowania milczenia podczas spotkania z omawianym zjawiskiem. Przykazanie jego zostało jed.nak .zupełnie zapomniane, w momencie, .gdy siostrzenica swoim pytaniem łamie :ten za,kJaz. ZdaTza się, że dziki myśliwy sam iniormuje, że jego towa:nzystwo jest ni.eszkodliwe, wołając: "RoZ<Ys:tań na drodze! Moje psy nie gryzą!" (nr 28). W za,pisie WoJciecha Szu1cze:w.skie,goz Ostrowa koło Strzelna (nr 30) narrator nakazuj'e przezo'l'nie zachować milczenie: "Gdy myśliwy poszczuł na człowieka psa, ten stanął spokojnie. Wówczas myśliwy ze swoim psem zniknął ... " Dziki myśli wy w zapisie Otto Knoopa ze wsi Wełna koło Rogoźna nie szkodzi paster-zorn, zachow:ując się wobec nich obojętnie. Wydaje się, iż narrator przez ciągły kontakt ludzi z omawianym zjawiskiem ~ugeruje ich uodparnianie się na działanie złych mocy: "Młodzi Ipasterze każdej nocy widzieli dzikiego myśLiwego, (. .. ) przyjeżdżał na koniu, lecz nie było widać jego głowy, a obok niego !biegła siora psów. Ujadały one strasznie, lecz młodzi ludzie nie bali się, gdyż nocny myśliwy nic złego im nie robił". P' 29 V. Sc:hweda, •• op. cit., s. 2H- 30. �214 WOJCIECH ŁYSlAK W rozumieniu .społeczID.ośoi wiej'skiej dziki myśliwy może mieć też do Judzi stolsune'k żYiczliwy. Motyw ten 'Spotykamy jedna!k w jednym tylko 'tekście (nr 29), ,który wykazuje wiele ,cech w~p6lnych z poprzednim. Narral1;ordajoew nim krótką 'infoil"macjęo ukazywaniu się ZJjawiska: "Na polach !koło Bożejewie Ulkazujoe:się duch dawnego właściciela w postaci :nocnego myśliwego", po czym przechodzi do opisu przygody, jaka spotlmła pas:terfza,Iktó~emu !podczas snu ikonie uciekły na pole !koniczyny: "nagle obudził się (pasterz - W. Ł.) i zoibaczył stojąoego przed nim czarnego człowieika, 'z !którego oczu i ust rbuchał og'i'cń. "Obódż się" krzyknął do parobka »one :pob~eigły«.Parobek wstał li popędził na pole koniczyny. Nocny myśliwy 'ZniJknąłi Wlkrótce .zobaczyłidąoego z Bożejewic rządcę, :który karzał mu uważać na złodziei". W wielu t'ekstach narr,atony :dokładnie opisują .granicp oddziaływanirt omawianego 'ZjoaJWiska. W wpisie SzulczewSkiego z Bożejewic (nr 31) mówi się wyraźnie, że dziki myśliwy mo'że iZlbliżyćsię do człow,iBkana odległość tr.zyidzi'E:s1;u ikroików. W podanru z Rogoźna (nr 24) jego moc kończy się na skrzyżo,waniu:lróg. W realizacji ,każdego ,tematu ;grUJPY,pierwszej wykorzystany został przez na'rr:atorów podobny sohema:t fabularny, który - jak mó'wi:liśm:--' - S1prowadza się do .be~OŚI'eidniego kontaktu człowieka z omawi.anym zjawiSkiem i ikoooekwencji takiego spotkania. Zasadni'czy ten ,schema: w wYlPOwiedziachró'żnych n:arratOTówujmowany był w ~polSóbróżnoraki. będąc ,jed:naJkizarwszepreteikstem do nozbtidowy elementów uwierzytelniających ich wY1Powiedź.Ka.ida za'ś nowa wypowiedż posiadała prz;eważnie charia~ter twórczy, stąd istnieje zawsze możliwość wzbogacenia głównego tematu o nowe motywy. Nadmienialiśmy powyżej, że podania o dzikim polOIwaniu pO!WlStały na bazi!e ,obserr'wacjiprooesównartury. Załóżmy, że jaik'iśczłowieik zna'jący opowiadanie a tajemniczych :dzilkid myśliwy,ch idzie .nocą :prz,ez,las. Gzas i miejsc€ wywołują u niego wzmożone podniecenie, doprowadzając do przekonania, że znajduje się w jakimś nieokreślonym innym ś\vleeie. W jegowyobrażni poJawiają się demoniJczne istoty, które zidają sięuikrywać między drz€wami. Według prawa asocjacji łączy on te nieokreślone, podobne do cieni postacie z wyobrażeniami, o jakich słyszał jlUż w dzieciństwie. Załóżmy ponadto. że właśnie w tym czasie zmarł j.akiś okrutny dziedzic lub złośliwy leśniczy. Burzliwy wiatr, który pochyla ikorony drzew, łatwo wywołuje wyobrażenie polowania. Czkxw:iek,chwilowe przeżycia łączy ze znanymi mu już podaniami, ,a potem ,bez tchu opowiada słuchającej i wierzącej społeczności wiejskiej o poikutującym za swojp.przewinienia dziedzicu w postaci dzikiego myśliwego, ,pny czym mniej lub bardziej rozwija poszczególne elementy swojej wypowiedzi. Bogactwo Tóżnych form, znaczna ilość lokalnych opowiadań a drob- �Temat "dzikiego polowania" w folklorze WielIvopolski 215 nych rozmiar,ach, dokumentującyoh istnienie dzikiego pollowania wyodrę.bniło się z różnych podobnyoh :rel'acji. Uwalga ;narratora skupia się w tych wypowiedziach na fal~tach, t8:k!ich jak tajemni,cze, trudne do wytłumaczenia odgłosy, pojawiające się znienadka płomienie czy też roz~ maite zjawiska atmosferyczne. Wydaje się też, iż rrelacjonowane Iprze·życie rozumiane tu jako opowieść wspomnieniowa, pOZlwa;lanarr,atomwi zaryzylkować wiarygodność swojego autorytetu, 00 w takim wypadku w rozumieniu społeczności wiejski,ej jest z pewnością aTigumen'tem koronnym. U podstawy 'podań o dzikim polowaniu l~gł ,też prawdorpadobnie mo· ty;w rellj,gijno-etyczny. WystępIki lPT!zeciw I~stalonym przez ,kościół normom życia, skąpstwo, nadgorliwość w wykJonywaniu swo;ich obowiązków do·· znają po śmierci dot'kiliwej kary. Rodzaj Ikary jest w 'rozumieniu ludu uzależniony od rodza'ju przewinienia. Narrator informuje, Ż0 w takich samych okolicznościach, w jakich ukarano grzesznika, ten pokutuje hie~ gając tam i z powrotem w oikorhcymiejsca, gdzie dokonał Iprzewinienia. Zwróćmy jeszcze uwagę, że elementem sprzyjającym rozwojowi tego typu opowieści jest ~połeczme !przekonanie o tym, że ludzie, którzy ponieśli śmierć w okolicznośoiach owianych tajemnicą, krążą po śmierci w pobliżu miejsca tego zdarzenia. Grupa druga obejmuje 'Szesnaście tekstów I(nr il, ,2, 3, 5, 7, 9, 10, 15nie ~'I1owadzają się tylko i wyłącznie do prz'eidmiotu spotkania i jego konsekwencji. Są więc one raczej !Właśnie ogólną syntezą doświadczeń ispołecznyoh, przejawem funkcjonowania światopogl~du danej społeczności, a także próbą wytłumaczenia niecodziennych ZijawiiSko:bserwowanychprzez lud. Treści wierzeniowe zawarte w tych ,tekstach ujęte są w formę lakonicznych wzmianek Oskar KOilibergnp. podaje:. "Pod Owińskami ma w chrusta,oh mieszkać dziki stnzelec i błąkać się po okolicy razem z napowietrznym jeźdźcem" (nr 1). O tym, że teksty te nie są bezpośrednią relacją z doświadczonego spotkania świadczy między innymi zapis z Wilkowyji pod Pleszewem (nr 3), gdzie można "... usłyszeć trwogą przejmujące echo, które rozbrzmiewa z trąby myśliwego, polującego za zniewagę dni Panu Bogu poświęoonych". Tutaj narratorzy podkreślają Iprzedc wszystkim fakt istnienia dzikiego polowania i na nim skupiają swoją uwagę· Zaś w zapisie z Czamkowa (nr 16) czytamy, że "w dawnych czasach w lasach czarnkowskich istniały duchy myśliwych". Tutaj informator rozbudował opis dodając, że "widziano ich w kapeluszach ozdobionych wielkimi pióropuszami,a zawsze towarzyszyły im zdziczah~ ,psy ... ". Podobny zapis ze wsi Lipa (nr 17) wspomina, że 1 tu "ukazywał się w nocy o godzinie dwunastej nocny myśliwy, który strasznie wyjąc leciał w powietrzu ... ". Kolejnym przykładem wskazującym na - 17, 22, 26, 27, 33, 36, 49), !których uogólniająeebeści �216 WOJCIECH LYSIAK fakt, a nicena kontakt z omawianym zjawi::~iem jest zapis Otto KnDope:;' z Lomnicy (nr 27):"W lasach pod Łomni'cą przed laty ukazywała sit; zjawa rycerza. Jeździł on.na koniu ..tylko w nocy. Dlatego przez lud został .nazwany nocnym myśliwym. Wszyscy bardzo bali się tej zjawy. On i koń byli bez głowy". Pa:mięć ludowa za'chowała w jednym z tokstów nazwisko hrabiego Bnińs:k>iego,który w końcu XVIII wieku był właścicielem Sierakowa Mówi się o nim: "H.re:bia Bniński, który dawniej :panował w Sierakowic miał na:d1eśniazego,rk:tórybył hardzo złym człowiekiem. Dlatego po śmierci musiał jeźdZlićbez głowy jako dziki myśliwy. Tak więc często można było go zohaczyć koło leśniczówki Karczemka na drodz'e z SierakowJ do Dr-ezd.en:ka"{nr 7). ZWl'aca tu uwagę f,akt, że wiedza Ludowa, nic' znając per:iodyzac'ji nazwisko właścic.i-e:laujmuje w bhżej nieokreślonym czasie prz.eszłym. PotdoibnierZieczsię ma w jednym z zapisów Otto Knoopa (nr 26), gdzie informuje się o tym, że "Hrabia Bniński posiadał koło Sieraikowa zi'emi-ena ł€wym i prawym brzegu Warty. Dalej dowiadujemy się, że w !pobliżu :miasta było leŚllidwo, "... 'N którym rządził bardzoOIMutnyleśniczy. Po śmieTlcimusiał ten leśniczy bez głowy polować na czarnym :ko.niu z sforą JPSów".W tym jednak wypadku widz'iano go nocą między Sie.rak.O>wem a Kw;iJłcrzem. W,ażnym ni1elwą'1lpliwi,ezag,aidnieniem jest odpowiedź na pytani'e, komu i dl,aC!:z;e:go spoleczność wiejska ka.zała !pokutować w koszmarnej postaci. ducha U1bra!Il'ego w szaty d.zilk!i,ego myśliwego. Zarówno teksty pierwsze] jak i drugi~ej g.r;U'pysugerują otdpoJWiooźna to ;pytanie. Najczęśdej dzikJie;p.olo'W:3Jnie jest karą za rprzewinieni,a w życiu doczesnym. Naturalnym wydać się mo:iJe,że !P0lkutujący duch przed śmiercią mógł być związany z polowaniem, że być to mógł dziedzic czy leśniczy. Byli to ludzie, których lud zwykle nienawidził. Często wykazywali zbytnią gorliwość w wykonywaniu swoich obowiązków, byli okrutni wobec kobiet. Mogli też być wrogami ,kłusowników. Za swoją .złoiŚliwośći okruC'i,eńsJtwomusieli potem ciężko IpOIku:tować(pOT. leśmczy - nr 7,26). W mniemaniu ludu byli ;Qnj zwyki1e!bezbożnikami, co kazało im mieć spółkę z diabłem i ni'ep.rzeszikad:z;ało:popełnić samobójstwo ('IliI' 30). Ci, którzy zbyt namiętnie oddawali się polowaniu, nawet w dni świąteczne musieli :po śmierci pokutowaĆ" w postaci dzikiego myśliwego {nr 9). Ty'1ko w jednym wy.padJkupolski szlachcic 'zażyczył sobie jeszcze :przed śmiereią, by mógł wiecznie polować 30 (nr 8). Podobne podania spotyka się w Północnych :Niemczech 31. Opowiada się tam m. in. o człowieku, który na łożu śmierci mówi: "Chcę chętnie pozostawić Bogu jego ni.e:bo,aby ty1ko pozwolił mi za to wiecz30 5. O. Knoop, Sagen und Erzuh1ungen 337. 31 V. Schweda, op. cit., s. 33, 34. aus der Pro1:inz Posen, POZnaJ1 1893~. �Ternar "dz.ikiego polowanina" w foLkLorze WieLkopoLski 217 nie polować". Są to zatem teksty, iktóre noszą w sabie swoisty J'C)dzaj przesłania moralnego, celowo prawdopodobnie wprowadzonego przez narratorów. Na zakończenie kiLka słów podsumowania niniejszych rozważań. Te·· mat dzikiego polowania w folMorze Wielkopolski zamyJka się tak wielką ilością form, iż sama próba podjęcia jego analizy nie może stanowić wyznacznika jakiegokolwiek gatunku folklOTystycznego. Zgodnie z prawami folkloru wokół tychże qpowieścinarosło tak wiele rozmaitych form, że niejednokrotnie można by zastanawiać się nad nową strukturą gatunkową. Omawiany temat - jak próbowaliśmy wykazać - wYI'osły na bazle starych wieI1Zjeń germańskich, przyjął się na polskim gruncie i rozszerzony został o nowe rodzime wątki, wypmwadzone przede wszystJkim z bezpośrednich kontaktów człowieka z przy:mdą. Ważne jest ponadto, na co staraliśmy się zwrócić uwagę, iż doniosła rola narratora w ,tych przekazach nie sprowadz'a się do mechanicznego wy!konawstwa. Narrator, wyda1j'esię zawsze zajmować oik,reślone stanQwisko wobec prezentowanych przez siebie treści wierzeniowych, co niewąJupliwie określa stopie l'! ich wiarygodności. Zarówno te, jak też inne cechy i elementy ,charakteryzujące omawiany temat, czynią 2Jeń jeden z bardziej interesujących w folklorze Wielkopolski. I chociaż świadomi jest1eśmy niedOlskoll1Jałościpodjętej wyżej próby jego oheślenia, to jednoczelśnie pmgnęlibyśmy alby i tn ustallenia zainteresowały znawców i miłośnirków przedmiotu. WOJCIECH ŁYSlAK THE TlIEME OF "WUlD HUNTING" ,IN FOLK OF WHJLJKOPOLSKA !lITERATURE (Summary) The theme 'of "wild hUJntil1ig"i,s one of '(he most popular plotso>fWi'elkopołskl folk prose af the turn of ,the 119thoel1ltuTY.As a separate suoject, 'COinneiCtedw~th folk demcmology, it 1s an ill1teresUl1igexamplI'e of a legend developed on the bals'i:; of ,mDgra'bon mav'ements of poipulaHons of diff€lrent 'Ou1tura'l orl,gin. At the same time tex'ts regarding "wi,l'd huntinlg" 'constitute numerous paraLlel's with talles about fen-fLres, devils and ghosts. Qua'nbtative and qualita'tive analysis of these texbs enables UIS to make the io,l1owing lskl1temelnltlS:the greait'els1t'number of legends i's ito !be fOiunld ,in Welster1D �218 WOJCIECH LYSIAK WieJlkopolska" W1hJUetin tlhe South-Eastern part of 'the region t!here J's a comple:te lacko! Jf.Jh:em. 'Dhere ,are qui-te a few Icoml!nOlnfeatu:res af the .destcr'.iJbed!phOOOlmenon, it is ciha,l'acremiood :by var-iolts tenrns, i.e. "ni.ght hunter", "wild !hwn!1.rer","Wli,Ldhuntj;ng" and L<;00il1. MOIS'tod' thesle 'terms Is-oomto !be of Germain orL!!iin; they aire ,us'ualiy connected with Wodan, a god who appears in German mythology (O. Knoop, Sagen -add .Erz:ahilu:ngen aus der Ptovirn.z :Posen:, Po,znań 118i~3" p.3317; V. Schweda, Die Sagea vam 'W1~ldenJ~g,er und yom siclh1ad"endemHeer in ,del' Prov,inz ,Pas-en, Grei:SfeJd 1~15, p. 17). Numero'l1S namieiS alf "wiJd hIUll]t'imlg"- the army O'f ,W,UlrJldesand Wadesh" or "the 'army Qd'W{itten" - tirace their OIr1g.inha'ck to Getrmarn Imythology, too. "Dhe 'bheme od' "wild rhiu:nhng" W<łJS also 'fou:ndin Ilejgell'ds of dUher P,oli'sh 'disi-rids, ego Cralc'ow, LUlbiIin, P'oleiSie a:nd ,Wołyń 'regionlS. However, these case<; we-re 'farther OOC!alsiidn1al, ,ulSluaJlilyc.LoIsrdlyciolniDJelC!beld Iwiltlh b€lliied'is'of Gel1marn slettlerts .lii'VIing ciJn these aTealS. In'Ve!StigatiJn,g coJl'tem:ts od' 'these 'legen1ds we dis-cover 'cOI1Jl-e-ctionswith u.n!iv,erts<:1; mythooQgical pilots, ego Greek armies Óf ATtemi.da CArHelkate, ai!r-trai.a of Indian Rundra, the god of sltorm .()rrSlavic god Per]Qun. TJle ilheme of "wHrd Jłmnti:nIg" deserves a thorou.gh folkloristic resear,ch for i~ .appears in V'a,rious ;forms aJ folik\I'Olr'is'ticmateria!. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ce5ef2a7734c110696cf0018d8f5c39.pdf e29b87399ac07de64278d58b43c302ea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1146 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1055 Title A name given to the resource Badania nad procesami integracji kulturowo-społecznej na Mazurach i Warmii / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.45-52 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szyfer, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 55, 1971 ANNA SZYFER BADANIA NAD PROCESAMI INTEGRACJI KULTUROWOSPOLECZNEJ NA MAZURACH I WARMII Problematyka przemian kulturowych jest obecnie jednym z głównych nurtów badań etnograficznych i socjologicznych. Poczesne miejsce zajmują w niej problemy Ziem Zachodnich i Północnych. Od paru lat (od roku 1965) tematykę tę podjął również Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie gromadząc i analizując materiały tak empiryczne (oparte na wieloaspektowych badaniach terenowych), jak i archiwalne (dane demograficzne, ekonomiczne itp.) dotyczące szeroko pojętej problematyki współczesnych przemian społeczno kulturowych wsi mazurskich i warmińskich. Region Mazur i Warmii, jeden z terenów odzyskanych po roku 1945, przedstawia specyficzną sytuację ludnościową, a co za tym idzie - kulturową. Tu bowiem przed 25 laty przybyły grupy osadników (określam tu ogólnie zarówno osadników jak i repatriantów) z różnych regionów. Przyniosły one ze sobą całe bogactwo własnych, sobie właściwych wzorów zachowań kulturowych i wytwory tych zachowań ze wszystkich dziedzin kultury tradycyjnej i życia społecznego wsi. Wymieszały się one w poszczególnych wioskach z elementami kultury znajdującej się na tych terenach ludności autochtonicznej - Mazurów i Warmiaków. "Bagaż kulturowy" tych grup różnił się wielokrotnie od siebie zarówno stopniem tradycyjności form, jak i ich bogactwem i barwnością. Różnił je też poziom cywilizacyjny. Zderzenie tych różnorodnych wzorów prowadziło do obserwacji i oceny ich przez poszczególne grupy, wreszcie - w długim często procesie do odrzucenia jednych, a akceptowania i asymilacji innych. Tworzył się w ten sposób wspólny dla wszystkich mieszkańców wsi nowy model. I właśnie całe bogactwo tej problematyki zderzenia wzorów kulturowych wyróżnia lo proces przemian kultury tradycyjnej wsi centralnej Polski od terenów Ziem Zachodnich. Jak wykazały badania, specjalnie �46 ANNA SZYFER interesującymi okazały się dodatkowo te tereny, na których w skład "mieszanych" wsi weszła również, zamieszkała tam, ludność autochtoniczna. Bowiem ich wzory zachowań odbiły się naj silniej na pozostałych grupach. Ponieważ taka właśnie sytuacja charakteryzuje Mazury i Warmię, stąd konieczne było podjęcie tej problematyki we wsiach olsztyńskich. Równocześnie stanęliśmy przed faktem prawie zupełnego braku dokumentacji kultury tradycyjnej ludności autochtonicznej 1, w związku z czym zaistniała konieczność podjęcia równoczesnych badań nad formami tradycyjnymi kultury Mazurów i Warmiaków tak, aby zrekonstruowany tradycyjny model mógł służyć jako punkt odniesienia zachodzących przemian. Prace nad kulturą tradycyjną stanowią drugi nurt prac etnograficznych OBN oraz Komisji Etnograficzno-Socjologicznej naszego towarzystwa naukowego. Końcowym efektem będzie tu zbiorowa monografia kultury ludowej Mazurów i Warmiaków. Trzeci nurt stanowią podjęte obecnie badania nad społeczno-kulturowymi przeobrażeniami małych miast (niepowiatowych) naszego regionu. Jako przykładowe wytypowane zostały trzy miasteczka: Ryn pow. Mrągowo, Bisztynek pow. Biskupiec Reszelski i Lidzbark pow. Działdowo. Każde z nich reprezentuje inny typ pod względem struktury społecznozawodowej ludności i ich pochodzenia. Łączy je natomiast wielkość (2-4 tysiące mieszkańców), dawność i ciągłość praw miejskich, oraz peryferyjny charakter w stosunku do dużych ośrodków. Skomplikowana problematyka tych badań zdecydowała, tak jak i przy temacie pierwszym (omówię to później), o konieczności potraktowania go kompleksowo przez ekonomistów, demografów, socjologów i etnografów. Wracając do pierwszego, najbardziej zaawansowanego nurtu prac (ukończone zostały już badania terenowe obejmujące 10 wsi na Warmii i 15 na Mazurach, łącznie ok. 1000 respondentów), tj. badań nad procesem przemian i integracji kulturowo-społecznej należy jeszcze raz podkreślić ich specyficzność związaną z terenem. Chciałabym tu pokrótce pokazać główne problemy tej tematyki. Przyjmując kulturę, a więc i kulturę tradycyjną, jako funkcjonalną i strukturalną całość, w której wszystkie elementy są ze sobą powiązane i współzależne, badania prowadzone były poprzez analizę i obserwację historycznie i społecznie ukształtowanych zachowań kulturowych i ich wytworów. Pierwszym pytaniem stawianym wobec uzyskanych w ten sposób materiałów empirycznych było pytanie o k i e r u n e k zachodząZob.: Anna Szyfer, Badania nad tradycyjną kulturą oraz gwarą Mazur i Warw: Stan i potrzeby nauk spolecznych na Warmii i Mazurach, Olsztyn 1966, s. 58-69. l mii, �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 47 cych przemian w procesie ścierania się ze sobą wzorów zachowań zarówno tradycyjnych poszczególnych grup, jak i niesionych przez źródła masowego przekazu nowych wzorów kultury masowej. Można wyróżnić było tu trzy kierunki: 1. ujednolicanie się wzorów wszystkich grup pod wpływem kultury masowej i wszystkich wiążących się z tym czynników przy równoczesnym zaniku form tradycyjnych; 2. ujednolicanie się w niektórych dziedzinach (przejściowo) wzoru tradycyjnego, którejś z grup, akceptowanego przez grupy pozostałe (dotyczy to np. technik związanych z gospodarstwem domowym, przetwórstwa, zwyczajów, elementów folkloru itp.); 3. pozostawanie grup, szczególnie w pierwszym okresie po osiedleniu, przy własnych, tradycyjnych wzorach zachowań. Należy tu przy tym podkreślić, że formy tradycyjne odegrały w specyficznej sytuacji ludnościowej rolę wyraźnie pozytywną. Przez stwierdzenie bowiem przy wzajemnej obserwacji podobieństw i zbieżności własnej kultury, pozwalały na większe zaufanie grup do siebie, a w konsekwencji na szybsze zżycie się grup na wsi, na większą intensywność procesu integracji społecznej. Te trzy, różne wartościowo, równolegle przebiegające procesy każą zastanowić się nad c z y n n i k a m i determinującymi je. Analiza wskazuje, że są one dwojakie. Pierwsze określić możemy jako czynniki zewnętrzne - e g z o g e n i c z n e, wypływające tak z konsekwencji zmian ustrojowych Polski po r. 1945, jak i z postępujących procesów urbanizacji i industrializacji. Czynniki te oddziaływują na podstawowe elementy struktury kultury wsi - można by powiedzieć szkielet - takie jak struktura społeczno-zawodowa, struktura gospodarstw i rodziny, instytucje formalne (szkoła, organizacje społeczno-polityczne, kółko rolnicze, parafia), źródła masowego przekazu. Dopiero poprzez nie, jak gdyby wtórnie, działają te czynniki na poszczególne zachowania kulturowe i ich wytwory składające się na wzory codziennego życia. Można mówić np. o takim przykładowym ciągu zmian: wzrost industrializacji - zmiany w strukturze zawodowej wsi i rodziny - dojazdy do pracy - inny podział pracy w rodzinie - inne wzory spędzania czasu, inny stosunek do obrzędów, autorytetów itp. Ale na zmiany w poszczególnych zachowaniach oddziaływuje w sposób ważki jeszcze inny typ czynników, które można by nazwać wewnętrznymi - e n d o g e n i c z n y m i. Działanie ich zależne jest od składu ludnościowego poszczególnych wsi, a co za tym idzie - zmiennej dominacji poszczególnych grup. Czynnikami, nazywanymi przez nas jako wewnętrzne, są historycznie i społecznie ukształtowane wzory tradycyjnych zachowań kulturowych �48 ANNA SZYFER tych grup ludnościowych. Można by je podzielić wg stosunku do nich grup na: z a s t a n e - charakterystyczne dla wszystkich grup osadniczych, wyłączając autochtoniczną; w ł a s n e - charakterystyczne dla poszczególnych grup; o b c e - wzór jednej grupy dla grup pozostałych. Oddziaływują one na poszczególne zachowania. Np. w trakcie ujednolicenia się wzorca kultury dla danej społeczności lokalnej następuje wybór któregoś z nich, a odrzucenie pozostałych. Analiza tego procesu, w czasie którego następuje naruszenie stabilności jakiegoś wzoru, rozchwianie zachowań jednolitych pod względem jakościowym (część osób zachowuje się według starego wzoru, a część nowego), narastanie zachowań stosownie do nowego wzoru, wreszcie przejście całkowite do wzoru nowego, pozwala na obserwację powstawania nowych form w trakcie ich stawania się. W odniesieniu do poszczególnych wzorów zachowań kulturowych można przy tym mówić o zmianie miejsca w całości, o zmianie funkcji danego zachowania w stosunku do pozostałych, wreszcie o zaniku niektórych elementów treści. Dobrym przykładem mogą tu być zachowania związane z obrzędowością - cyklem zwyczajów i obrzędów związanych z zakończeniem prac żniwnych. Znane i utrzymywane przez większość grup, straciły jednak one swoją magiczno-obrzędową funkcję, zubożyły się w treści i wreszcie z miejsca istotnie ważnych w życiu społeczności cbrzędów przesunęły się do roli imprezy rozrywkowej, często organizowanej przez instytucje formalne wsi. Bardzo rzadko można obserwować sytuację, kiedy kierunek oddziaływań jest odwrotny. Czynniki nazywane przez nas wewnętrznymi - wzory zachowań - oddziaływują na podstawowe elementy struktury kulturowej wsi. Można to obserwować szczególnie w dziedzinie zachowań tradycyjnych związanych z życiem społecznym. I tak np. silne tradycje "śpiewackie" którejś z grup zmuszają jak gdyby instytucje formalne wsi do organizowania zespołów czy chórów (przykład wsi Butryny, gdzie tradycja rodzin warmińskich i osadników z Pomorza zdecydowała o istnieniu bardzo dobrze działającego zespołu teatralno-chórowego). Innym z pytań problemowych, które można postawić po ustaleniu k i e r u n k ó w zachodzących przemian i c z y n n i k ó w je determinujących, jest sprawa c z a s u ich trwania. Zebrany materiał pozwala na wydzielenie trzech okresów: 1 - tuż po osiedleniu (1945--1947), 2 wokoło dziesięć lat później, oraz 3 - lata bieżące - dla procesów jeszcze nie zakończonych. Spróbuję scharakteryzować te okresy uwzględniające równocześnie jakościową wartość tych zmian rozumianych jako kierunek. W okresie pierwszym zachodzące przemiany są wyraźnie jednolite kierunkowo. Prowadzą do przyjęcia przez wszystkie grupy niektórych wzorów zachowań �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 49 i szczególnie wytworów zachowań zastanych związanych z domem mieszkalnym, obejściem, technikami rolniczymi, hodowlanymi itp. Były to elementy kultury ludności autochtonicznej, Mazurów i Warmiaków. Wiązało się to z koniecznością przystosowania się i adaptacji do miejscowych warunków i "bazy materialnej". Można tu więc mówić o zastanych domach i częściowo ich urządzeniu, o narzędziach rolniczych czy koniecznych ze względów klimatyczno-glebowych typach upraw czy hodowli. Znamiennym jest, że wszystkie prawie zapożyczenia z tego okresu odnoszą sit~ do dziedziny kultury materialnej. Okres drugi (również wg oceny samych respondentów) miał miejsce wokoło 10 lat po osiedleniu (1955-57). Charakteryzują go już procesy różnokierunkowe i o różnej wartości. Będzie miało tu więc miejsce zarówno ujednolicenie się wzoru z tradycyjnych form różnorodnych, różnych grup, przez wybór jednej z nich, jak i zarzucenie poszczególnych form tradycyjnych przez grupy na korzyść formy wspólnej, ale już charakterystycznej dla kultury masowej. Oba te procesy wymagały czasu do obserwacji, oceny i akceptacji wzorów zachowań i dlatego rozpocząć się mogły dopiero po pewnym okresie od osiedlenia. A oto przykłady: 1. Stawianie snopków na polu miało w różnych regionach rozną formę. Na omawianym terenie poszczególne grupy początkowo stosowały tradycyjną dla siebie formę. Po dłuższej obserwacji zaczęto stosować ogólnie dwie formy: mazurską - stygi (10 par snopków opartych o siebie) oraz wileńskie stawianie "w koło". Sprecyzowało się przy tym stosowanie tych form i pierwsza, uważana za dobrą do szybkiego wysychania zboża, stosowana była w pogodę suchą, druga zaś nadawała się lepiej \V czasie deszczu, gdyż chroniła zboże przed zamoknięciem. 2. Przygotowanie pokarmów i przechowywania żywności również ujednoliciło się. Większość potraw charakterystycznych dla poszczególnych grup przyjęły do swojego jadłospisu grupy pozostałe. Tylko potrawy wyraźnie obrzędowe, jak np. wileńska kutia, czy warmińska breja spotkały się z dezaprobatą pozostałych grup i przygotowywane są wyłącznie wewnątrz danej grupy i to przez pokolenie starsze. Ujednolicił się też, na wzór warmiński, sposób przechowywania żywności - weszło w "modę" wekowanie. 3. Również różnorodne typy wozów (często przywiezionych przez osadników) ujednolicono przyjmując wzór warmiński. Zdecydował tu wzgląd praktyczny. Swietnie scharakteryzował to jeden z respondentów pochodzący z Wołynia: " ... miejscowe warmińskie wozy są lepsze, bo szersze i krótsze, nasze były za długie i wąskie, to się wywracały na tych drogach ..." 2 (Ramsowo). 2 4 - Wieś Ramsowo pow. olsztyński. Lud, t. 55, 1971 �50 ANNA SZYFER 4. Również z dziedziny kultury społecznej, z zachowań związanych z obrzędowością doroczną, można podać ciekawe przykłady. Np. początkowo zespoły chodzących w okresie Nowego Roku maszkar zwierzęcych rekrutowały się z jednej grupy i według jej wzorów "kolędowały". Zwyczaj chodzenia po rogalach zachował się wśród ludności warmińskiej bardzo dobrze i w formie bardzo archaicznej. W ciągu paru lat po osiedleniu do grupy warmińskiej dołączyli się przedstawiciele innych grup kultywując ich formy, ale wzbogacając je o niektóre elementy swojej formy zwyczaju, np. piosenki czy postacie. (Zwyczaj ten zresztą do dzisiaj zachował żywotność we wsiach o dużym odsetku ludności warmińskiej). Podobnie wyglądała sytuacja ze zwyczajem wielkanocnym - chodzeniem po smaganiu, przy czym przedstawiciele grup osadniczych wchodząc w skład zespołów wzbogacali ten zwyczaj a "oblewanie" wodą. Okres trzeci - to lata bieżące. Obejmuje on procesy jeszcze nie zakończone, trwające. Są one w zasadzie jednokierunkowe - prowadzą do zaniku takich tradycyjnych wytworów, jak niektóre wierzenia i część folkloru. Można tu jednak, choć sporadycznie, obserwować przyswajanie niektórych wierzeń i literatury przez poszczególne grupy. Odnosi się to np. do poznawania i opowiadania wierzeń i legend związanych z charakterystycznymi miejscami w okolicy, jak jeziora, głazy, zamki, przejmowanymi przez grupy osadnicze od ludności autochtonicznej (np. na 600 respondentów przeprowadzonej z osadnikami ankiety 65~/o podało, że zna i opowiada miejscowe legendy). Oczywiście wszystkie te procesy są niejednorodne dla całego omawianego terenu i dla każdej nieomal wsi mają trochę inną wartość. Zależy to, jak mówiłam już wyżej, od substratu ludnościowego danej społeczności lokalnej. Niemniej można przyjąć tu jakieś prawidłowości. Najsilniej oddziaływują tradycyjne wzory zachowań grupy autochtonicznej, dlatego dominacja tej grupy wywiera silny nacisk na obraz wzorow zachowań kulturowych wsi, w których występują. Warto tu przypomnieć, że w tak zwanych polskich, to znaczy historycznie zasiedlonych ludnością polską powiatach Warmii (olsztyński, biskupiecki), marny we wsiach powyżej 50'°/~ludności miejscowej, a w powiecie olsztyńskim odsetek ten osiąga w wielu wsiach powyżej 80%. We wsiach mazurskich procent ten jest mniejszy i sięga przeważnie 20~/0:. Dynamika procesu przemian i ich jakościowego wyniku w zależności od sytuacji ludnościowej jest jednym z pytań stawianych przez nas w pracach nad przemianami wsi i małych miast. W tym celu wsie dobierane były do badań między innymi według struktury pochodzenia ich ludności, a wszystkie badane wsie podzielone zostały na kategorie stosownie do odsetka ludności autochtonicznej. Problematyka ta jest bardzo interesująca. Chciałam tu tylko zwrócić �Badania nad procesami integracji na Mazurach i Warmii 51 uwagę na fakt niezmiernie prężnego wzoru grupy autochtonicznej. Można bowiem jego oddziaływanie obserwować już wszędzie tam, gdzie odsetek tej ludności sięga zaledwie 20'O/~. Przejmowar:ie wzorów tej grupy można obserwować w większości dziedzin; np. we wsiach o przewadze warmińskiej obserwujemy przejmowanie wzorów zachowań nawet w odniesieniu do niektórych wierzeń (kłobuk, mara, czary, wierzenia i legendy związane z charakterystycznymi miejscami). Wszystkie te aspekty badań nad przemianami wsi i małych miast naszego województwa - pytania o kierunek przemian, czas trwania i czynniki determinujące je - stwarzają konieczność oświetlenia tej problematyki wszechstronnie. Zdecydowało to o prowadzeniu zarówno badań jak i analizy kompleksowo, a więc przez takie dyscypliny nauk społecznych, jak ekonomika wsi, demografia, socjologia i etnografia. Postulat łączenia wysiłków kilku dyscyplin naukowych wysunięty został przez wielu etnografów już dawniej 3. Spróbowaliśmy w warunkach olsztyńskich postulat ten zrealizować praktycznie. I tak analizę struktury ludności pod względem wieku, płci i pochodzenia przeprowadzają z nami demografowie, badanie struktury gospodarczej wsi robią ekonomiści rolnictwa, analizę instytucji wiejskich - socjolodzy (jeden z socjologów badał również problem starzenia się ludności wsi). Badania prowadzone były po wspólnym uzgodnieniu tematyki w tych samych wsiach i często u tych samych informatorów. Poza pracami terenowymi, w ramach Komisji Etnograficzno-Socjologicznej i Komisji Nauk Ekonomicznych naszego Ośrodka problemy wynikające z badań dyskutujemy wspólnie. Organizujemy również coroczne spotkania naukowe poświęcone tematyce współczesnych przemian wsi i małych miasteczek województwa olsztyńskiego, w których każda z wymienionych dyscyplin bierze czynny udział (takie seminaria odbyły się w latach 1969, 197'0i 1971 w Waszecie k. Olsztynka). Wydaje się, że ten kompleksowy sposób badań i prac spełnia w praktyce postulowaną integrację nauk społecznych, a nam pozwala w sposób wszechstronny i pełny oświetlić badaną problematykę. SIedzenie procesów przemian współczesnych zachodzących na wsi olsztyńskiej we wszystkich ich aspektach, przygotowywanie analizy i opracowania ma znaczenie dwojakie: teoretyczne - jako wkład do badań nad kulturą i jej przemianami; i praktyczne, gdyż wykrycie i zrozumienie wszystkich bodźców determinujących procesy zmian powinno pomóc praktykom w ukierunkowaniu i intensyfikacji tych procesów. 3 nych. Np. prof. prof.: J. Bursztę, K. Dobrowolskiego, A. Kutrzebę-Pojnarową in- �52 ANNA SZYFER ANNA SZYFER RESEARCH INTO PROCESSES OF SOCIO-CULTURAL IN MASUP..IA AND VAHMIA INTEGRATION (Su m mary) The problem of cultural changes taking place in rural areas is one of the major preoccupations of ethnography. 'This is especially interesting in the Western and Northern regions of Poland, which possess a highly specific population structure. It was here that various ethnic groups came to settle from different parts of the country, bringing with them their own characteristic pattems of social and cultural behaviour. The complex processes of Cc1l1tactsbetween the various patterns and the formation of a common model from the original mosaic, the general mechanisms and dynamics of these phenomena, provide a fascinating field of study. These processes are additionally complicated in those regions, whel'e besides the newcomers there is an autochthonic population. In such cases it often occurs, that the culture of the autochthonic group is accepted as the common model. For a number of years the W. KętrzyJisJ<i Research Centre has conducted investigations into the economic, population, social and cultural aspects of the Varmia region, which is typical of the problems mentioned above. By taking into account the results and empirical materials supplied by such spheres as economics, demography and sociology, it is possible to elucidate by ethnographical analysis the cultural changes taking place there, :md also to establish the factors which determine them. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8007f69201baf9ecc569c7f881d087ec.pdf d28cdfa246ff3979c1a341ad3a580732 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1149 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Subject The topic of the resource ruchy społeczno- religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1058 Title A name given to the resource Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych trzeciego świata / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.83-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 55, 1971 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ANTROPOLOGICZNA INTERPRETACJA RUCHOW SPOŁECZNORELIGIJNYCH TRZECIEGO Sw lATA. OCENY I PROPOZYCJE W ślad za odkrywcami i zdobywcami doby Wielkich Odkryć Geograficznych posuwali się naukowcy, których humanistyczna refleksja nad egzotycznymi cywilizacjami w poważnym stopniu zrodziła nowożytne zainteresowania ludoznawcze. Niewątpliwie więc rozwój etnografii spleciony został w dużej mierze z kolonialnymi losami krajów określanych dziś mianem Trzeciego Swiata 1. Lata późniejszych, wysokozorganizowanych już badań zasadniczo nie wpłynęły na zmianę charakteru tych związków, a współczesna sytuacja w światowej etnografii (antropologii) zdaje się tendencję tę podtrzymywać. Nie oznacza to jednak, by na każdY?1 etapie rozwoju dyscypliny o człowieku i jego kulturze więzi te określała podobna specyfika. Niemałe przecież znaczenie posiadało niekorzystne zjawisko zbytniego izolacjonizmu i ekskluzywizmu poszczególnych kręgów zainteresowań, które znacznie pogłębiło przedmiotową polaryzację etnografii. W rezultacie tego stanu rzeczy powstały dwie - prawie dotąd niezależne specjalizacje: nurt badań sensu stricto ludoznawczych, tj. ograniczony do dociekań nad "tradycyjnym" obliczem wiejskich kultur Europy, oraz drugi - skoncentrowany na studiach nad społecznościami określanymi umownie jako "prymitywne", "pierwotne", czy "zapóźnione w rozwoju". Każda z tych specjalizacji z osobna wnosiła swój wkład zarówno w badania empiryczne jak i studia teoretyczne; każda także na swój sposób i w zależności od własnych potrzeb doskonaliła metodykę zbierania i weryfikacji faktów. Bezsprzecznie jednak stwierdzić można, iż podstawowy zrąb metodoI Niniejszy artykuł stanowi znacznie rozszerzoną i zmienioną wersję referatu "Rola i znaczenie etnografii w badaniach przemian religijno-społecznych w krajach Trzeciego Świata", który zaprezentowany został w r. 1969 na Sesji Naukowej zorganizowanej w związku z XLIV Walnym Zgromadzeniem PTL w Toruniu. �84 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI logicznych orientacji oraz kierunków ukształtował się i wyrósł na gruncie badań etnografii powszechnej, głównie w oparciu o "egzotyczny" materiał zebrany w odległych rejonach Azji, Oceanii, Afryki i obu Ameryk. Dowodów potwierdzających tę tezę dostarczają zarówno liczne prace XIX-wiecznych klasyków - L. H. Morgana, E. B. Tylora, J. J. Bachofena, jak i luminarzy myśli etnograficznej doby współczesnej - np. C. LeviStraussa, M. Mead czy L. A. White'a. Ta niesprzyjająca wewnętrznej zwartości sytuacja ulega aktualnie radykalnym zmianom. Zakresy poszczególnych specjalizacji coraz bardziej się zacierają; wystarczy wspomnieć choćby o metamorfozie szeregu grup plemiennych w społeczności chłopskie. Równocześnie metody cmalizy materiału empirycznego, ujmowane dla obu tych nurtów w kategoriach komplementarności, poddawane są procesom względnej unifikacji. Także katalogi kluczowych problemów badawczych, formułowanych w oparciu o obserwację tempa i kierunku współczesnych przemian, zaczynają wykazywać duży stopień podobieństwa, i to niezależnie od terytorialnej czy też "kulturowej" lokalizacji analizowanej społeczności. I. AKULTURACJA I ETNOHI8TORIA Mimo tych obiektywnych zbieżności problematyka etnograficzna i nie tylko etnograficzna - społeczeństw Trzeciego Świata zachowała nadal swą specyfikę. Wynika ona przede wszystkim z długoletnich tradycji odrębnie ukierunkowanych badań, z odmienności kulturowego i historycznego rozwoju tych obszarów, oraz z faktu, że dzisiejsza rzeczywistoŚC:' kulturowa tego rejonu wyłoniła się z amalgamatu najróżnorodniejszych endo- i egzogennych elementów, których pochodzenia nie sposób dziś precyzyjnie ustalić. Specyfikę tę kształtuje wreszcie tragiczne miejsce, jakie w aktualnej strukturze ekonomiczno-społecznej przypadło Trzeciemu Światu, który z konieczności zajął wymuszoną pozycję "neokolonialnego pariasa" czy "zewnętrznego proletariatu" 2, stając się regionem słabo rozwiniętym gospodarczo. Przezwyciężenie pozornej antynomii - jaka określać miała relację między "klasycznym" przedmiotem badań etnograficznych - tzw. kulturą tradycyjną a zajmującą jej miejsce zmienną i dynamiczną codziennością , Na temat koncepcji "zewnętrznego proletariatu" (das externe Proletariat) por. np. W. Miihlmann, Rassen. Erhnien. Kulturen. Moderne Ethnologie, Neuwied Berlin 1964, s. 361-367. O specyfice problematyki nauk społecznych badających sytuację społeczno-kulturową i ekonomiczną Trzeciego Świata - por. cykl artykulów z przełomu 1969/1970 na łamach "Współczesnosci" zatytułowany Na manowcach europocentryzmu. Por. w szczególności artykuł podsumowujący W. Giełżyński, Przeciw symplifikacjom, "Współczesność", 15: 1970, nr 2(::l07). �Antropologiczna intcrp"etacja ruchów społeczno-religijnych 85 doby współczesnej, posiadało i nadal posiada podobny charakter zarówno na gruncie europejskich rozważań nad kulturą chłopską, jak i w studiach związanych z zakresem badań etnografii powszechnej 3. Przewartościowanie dotychczasowych pojęć oraz likwidacja utartych schematów dokonała się jednak znacznie wcześniej w nurcie "egzotycznym", aniżeli w "europejskim" i związana była z rosnącym wpływem i dorobkiem anglosaskiego funkcjonalizmu. Mimo to jednak jeszcze do niedawna spora ilość prac etnograficznych posiadała charakter statyczny, gdyż taką wydawała się "tradycyjna", zatomizowana, tj. rozłożona na elementarne części składowe, pozornie niemal nie zmienna kultura wielu społeczeństw. Nie dostrzegano przeobrażeń jakie niosło ze sobą wielkie zderzenie się kultur i kolonializm europejski, a jeśli nawet brano ten fakt pod uwagę, to rozpatrywano go wyjątkowo jednostronnie. Niejednokrotnie tzw. "westernizację" i "modernizację" Trzeciego Świata traktowano na płaszczyźnie kulturowej jako ekspansję wyższej cywilizacji industrialnej, usuwającej bezpowrotnie w cień tradycje i dorobek minionych pokoleń ludności autochtonicznej. Postawa taka daleka była od relatywistycznego spojrzenia i trąciła niestety skrajnym etnocentryzmem (europocentryzmem). W konsekwencji z pola obserwacji wymykało się wiele istotnych zjawisk i procesów, które determinowały powstawanie nowych wartości kulturowych, stanowiących twórczą syntezę lokalnych tradycji oraz wzorów przyniesionych z Europy. Równocześnie publikowano coraz to nowe opracowania monograficzne poświęcone kulturom poszczególnych ludów i regionów. Odtwarzano w nich często wysublimowany świat sprzed okresu kolonialnego, ukazując czytelnikowi wyidealizowany, prawie harmonijny, uporządkowany wg z góry określonych schematów model etnograficznej charakterystyki określonej populacji 4. Ulegając złudzeniom starano się w tym właśnie świecie znaleźć właściwy klucz do poznania i zrozumienia zarówno "istoty" każdej, pojedyńczej kultury, jak i rozwoju cywilizacyjnego całej ludzkości. Nieskażona sfera rzeczywistości prekolonialnej była w powyższym ujęciu tą substancją, która przede wszystkim kryła w sobie podstawowe mechanizmy kulturowe i społeczne, określające i pozwalające odtworzyć oraz zinterpretować bieg naszej historii, wykryć jej źródła, kierunek rozwoju, rozliczne uwarunkowania i uniwersalne prawa. Oczywiście nie można umniejszać znaczenia tych bezwzględnie pożyJ Por. A. Posern-Zieliński, Optymistyczna wizja etnografii, "Współczesność", 15: 1970, nr 13(318), s. 4. 4 Model ten nie odbiegal w sposób zasadniczy od schematycznego ujęcia monografii wsi czy grupy etnicznej, które poddal ktTtycznej analizie J. Burszta, Dwa modele etnograficznej monografii wsi, "Lud" 53: 1969, s. 147-163. �86 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI tecznych poczynań badawczych, gdyż dzisiaj stanowią one często niezmiernie cenne źródła naukowe, ale to zachwianie właściwych proporcji między "tradycją" a współczesnością i w konsekwencji skupienie zainteresowań niemal wyłącznie na schematycznie interpretowanej przeszłości posiadało dla dalszych badań poważne znaczenie. Można by sądzić, iż gdyby w pewnym momencie nie nastąpiła zdecydowana zmiana w tej jednostronnej postawie, to z chwilą dokładnego opisania każdej grupy etnicznej i każdej kultury - nastąpiłby kres możliwości poznawczych Co. Na szczęście nurt modernizmu metodologicznego, jaki objął i etnografię, sytuację tę diametralnie zmienił: Na wielu jednak obszarach zaprzepaszczono raz na zawsze możliwość śledzenia przebiegu i następstw pierwszych kontaktów kultur "tradycyjnych" z techniczną cywilizacją europejską oraz faz ścierania się i przenikania tych dwóch systemów. Dopiero wówczas, gdy skutki długotrwałego wzajemnego oddziaływania i interferencji obu typów kultur stały się jaskrawo widoczne, zdano sobie sprawę z naglącej konieczności podjęcia badań nad współczemą rzeczywistością kulturową określonych ludów. Ich podstawowym celem stało się teraz uchwycenie zachodzących w tychże społecznościach przemian i ten postulat zepchnął zdecydowanie na plan dalszy dążenie do rekonstrukcji zasadniczego zrębu przemijającej już kultury. Stara metodyka i metodologia badawcza jednak nie nadawała się już do realizacji tego rodzaju zamierzeń. Należało teraz zastosować a wiele subtelniejszy zestaw instrumentów badawczych, by móc uchwycić i ukazać mechanizm zmian, jakim podlegał i nadal podlega Trzeci Swiat od okresu jego odkrycia i podboju aż do współczesnej coraz plastyczniejszej rzeczywistości społeczno-kulturowej tych terenów. Przed etnografią otworzyły się nowe perspektywy, które naukę tę zbliżyły do współczesności, przekształciły ją w instrument analizy przemian kulturowych a nawet doprowadziły do wykształcenia się swoistej i jakże kontrowersyjnie ocenianej - "inżynierii etnicznej", jaką jest bez wątpienia etnografia stosowana 6. W szybkim tempie wzrastała liczba wartościowych studiów terenowych umożliwiając powstanie całej teorii przemian kulturowych, w której 5 Zjawisko to nie stanowi differentia specifica etnografii, gdyż np. niebezpieczeństwo zwrócił uwagę W. Markiewicz oceniając stan badań nych nad przemianami społecznymi na Ziemiach Zachodnich. Por. W. Aktualna sytuacja i, perspektywy bada'ń sor:jologicznych na Ziemiach Kadry, nich. Organizacja, Materiały Problematyka, z konferencji (w:) Badania w Poznaniu socjologiczne w dniach Za.ehodnich, na Ziemiach 1 i 2 marca Przeglądu Zachodniego", Poznań, 11: 1968, s. 15. 6 R. Firth, Społeczności ludzkie. Wstęp do antropologii 1965, s. 226-238. na podobne socjologiczMarkiewicz, Zachod- 1968 r. "Biblioteka spolecznej, Warszawa �Antropologiczna interpretacja ruchów 87 społeczno-religijnych szczególne miejsce zajęła teoria akulturacji 7. Zdawano sobie jednak sprawę z tego prostego faktu, iż aby badania nad współczesnymi przemianami były dogłębne i efektywne, należy rozpatrywać poszczególne zjawiska zarówno na szerokim tle porównawczym, jak i w aspekcie ich społecznohistorycznych uwarunkowań. Tymczasem otwierała się głęboka przepaść między wiedzą o tradycyjnych strukturach rodowo-plemiennych a znajomością mechanizmów naj nowszych przeobrażeń. W rezultacie częstokroć więcej wiedziano o kulturze jakiegoś ludu z okresu przedkolonizacyjnego, aniżeli z lat bezpośredniego kontaktu i konfrontacji z Białymi. Spowodowało to powstanie znacznych dysproporcji nie tylko w bagażu dostępnych faktów, umożliwiających rekonstrukcję poszczególnych okresów rozwoju kultury, ale i w zakresie możliwości formułowania ger.eralizacji historycznych i wstępnych uogólnień wyższego, antropologicznego rzędu. Na gruncie tradycyjnych badań etnograficznych podstawowym poziomem badawczym był tzw. poziom "zerowy", tj. hipotetyczny okres równowagi i niczym nie zakłóconej "naturalnej harmonii" w danym systemie kulturowym. Lokalizowano go zwykle pod względem chronologicznym w chwili wielkiego zderzenia się kultur, formacji społecznoekonomicznych i ideologii. To właśnie między tym poziomem "zerowym" (poza którym nie było jakoby "historii") a okresem powszechnego stosowania nowoczesnych technik badawczych doby współczesnej, wprzągniętych świadomie w bezpośrednie badania terenowe akulturowanych spo1eczności, rozpościera się mroczne przedpole, słabo tylko rozświetlone luźnymi faktami, datami i ogólnikowymi stwierdzeniami. Sytuacja tego rodzaju, pogłębiona dodatkowo rozwojem badań archeologicznych rekonstruujących dzieje kultur "przedhistorycznych" oraz retrospekcją nauk antropologicznych, skupioną w zbyt wąskim i "płytkim" przedziale czasowym, nie była zresztą typowa jedynie dla historii kultury krajów zamorskich. Na gruncie europejskim stwierdzono podobne białe plamy. Wspomnieć tu można chociażby przykładowo o historii kultury polskiej wsi sprzed okresu uwłaszczeniowego. Na obszary te jeszcze do tej pory bardzo rzadko zapuszczają się etnografowie czy socjologowie; archeologa interesuje w najlepszym przypadku późne średniowiecze, a historyk koncentrując się głównie na podstawowych strukturach ekonomicznych w niewielkim tylko stopniu zajmuje się dziejami kultury materialnej. Stąd też powstała potrzeba powołania nowej specjalizacji - "historii kultury materialnej" - ale przecież i ona nie wyczer1 Por. K. Małkowska, Problem aku.lturacji w etnologii amerykańskiej. Zalożenia teoretyczne, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 61-73; Sol Tax (ed.), i perspektywy Acculturation International in the Americas. Proceedings Congress of Americanists, and selected Chicago 1952, passim. papers of the XXIXth �88 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI puje całokształtu problematyki historyczno-etnograficznej dawnej wsi polskiej 8. Palącym zadaniem stało się więc odrobienie także tych poważnych zaległości oraz w miarę sił. i środków zapełnienie wyrwy, jaka powstała w. naszej wiedzy o przeszłości poszczególnych narodów postkolonialnych. Wychodząc zarówno od rozważań nad kulturą "tradycyjną", wzgl. homogeniczną, jak i od badań nad współczesnymi zmianami w społecznościach autochtonicznych, rozpoczęto studia, które - jak się wydaje można by tu określić jako "e t n o h i s t o r y c z n o-a k u l t u r a c y jn e". Ich celem jest z jednej strony odtworzenie etnicznych dziejów poszczególnych ludów w okresie kolonialnym i postkolonialnym (w tym punkcie zbliżają się one w swym charakterze do badań historycznych); z drugiej zaś - winny uchwycić mechanizm przeobrażeń kulturowych, jakie zachodziły w ostatnich kilku stuleciach pod wpływem nasilania się procesów akulturacyjnych. Ten aspekt badań wymaga już zastosowania metod socjo-antropologicznych. Specyfika zatem tej kategorii studiów, które określiliśmy tu "mianem etnohistoryczno-akulturacyjnych, polega głównie na kouiecZ'!1ości łączenia doświadczeń warsztatowych historyka ze śmiałym spojrzeniem i interpretacją antropologiczną. W takim przypadku punktem wyjścia są zwykle niezbyt przejrzyste, często wyrywkowe zespoły źródeł - "pisanych", uważanych do niedawna za podstawową kategorię źródeł historycznych 9. Takie źródła, jak np. relacje podróżnicze, wspomnienia, dokumenty archiwalne z akt administracji kolonialnej, sprawozdania misyjne, dzienniki okrętowe, listy, pamiętniki, a nawet prasa nie były dotychczas zbyt efektywnie eksploatowane przez etnografów. Oczywiście ten szczególny typ źródeł musi zostać poddany bardziej surowym zabiegom weryfikacyjnym, by można było z niego wydobyć i wykorzystać interesujące, a zarazem w miarę "obiektywne" fakty. Potrzeba tego rodzaju studiów w zastosowaniu do badań nad społecznościami indiańskimi zarysowała się dość wcześnie - bo już na przełomie XIX i XX w. w Stanach Zjednoczonych. Za ojca takiej koncepcji badań na gruncie antropologii amerykańskiej uchodzi Clark Wissler, wybitny znawca historii kolonialnych dziejów Indian Ameryki Północnej 10. " Por. K. Majewski, Historia kult"ury materialnej, "Kwartalnik Historii Kultury Materialnej" 1: 1953, nr 1-2, s. 3-24. 9 Por. B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Poznań 1963, s. 49. 10 C. Wissler (ed.), The Indians of Greater New York and t/w Lower Hudson, "Anthropological Papers of the American Museum of Natural Histal")''' 3: 1909. W rZEczywistości jednak lJadania tego typu - prowadzone wprawdzie na poziomie faktograficznym - rozpoczęły się znacznie wcześniej. Przykładem - choćby kapitalne 6-tomowe dzieło H. R. Schoolcrafta, The Indians of the United States, Philadelphia 1&51-1857. �Antropologiczna interpretacja ruchów 89 społeczno-religijnych W pełni jednak tendencje te ukształtowały się w "autonomiczny" kierunek studiów dopiero w latach 50-tych naszego stulecia, czego wyrazem stał się nowy periodyk naukowy - "Ethnohistory" i skupiona wokół niego grupa autorów 11. W innych krajach - szczególnie w Związku Radzieckim, NRD, NRF, Szwecji, a także w lokalnych ośrodkach naukowych państw Ameryki Łacińskiej, głównie jednak w Meksyku 12, uformowały się również zespoły specjalistów propagujące aktywnie ten właśnie kierunek badań, legitymując się już pierwszymi, cennymi osiągnięciami w tym zakresie. II. SPECYFIKA PRZEOBRAŻEŃ THADYCY.JNEJ ŚWIADOMOŚCI Do omówionej tu pokrótce kategorii studiów etnohistoryczno-akulturacyjnych należałoby zaliczyć m. in. również badania przeprowadzane w celu wykrycia "osobliwości" oraz prawidłowości zmian zachodzących w wyobrażeniach religijnych autochtonicznych mieszkańców trzech kontynentów w okresie ostatnich kilku stuleci. Program ten dotyczy zresztą także i tych społeczności, które uform~wały się tak pod względem kulturowym jak i antropologicznym niejako na "nowo", na podłożu masowych transoceanicznych migracji mieszkańców Azji do Oceanii, Afryki i Ameryki oraz Murzynów i Europejczyków do Nowego Swiata. Badania tego typu winny zasadniczo koncentrować się na problematyce związków, zachodzących między sferą religii a sytuacją społeczno-ekonomiczną, kulturową i polityczną,' gdyż ten układ sprzężeń systemu kulturowego wydaje się być w tym przypadku podstawowym 13. Bez wiĘ~kszegotrudu zauważono, iż w wyniku kontaktów ze społeczeństwem kolonizatorów europejskich, niosących za sobą obdarzone sankcją religijną wzory feudalnego i kapitalistycznego ustroju, uległa zmianie nie tylko materialna, czy "behawiorystyczna" strona kultury tubylczej, ale także przekształciły się naj głębsze treści świadomości. Chrzcścijański prozelityzm nie zdołał całkowicie wyeliminować dawnych "pogańskich" praktyk i wierzeń. Nowa religia, zdobywająca neofitów wraz z postępem kolonizacji i wzrostem eksploatacji tubylczych mas, 11 Szczegółową ocenę historycznego kierunku w ramach antropologii amerykańskiej znaleźć można u A. Hultl;;:ranz, Historical Approaches in American Ethnology. A research survey, "Ethnologia Europea" 1: 1967, nr 2, s. 96-116. 12 Por. M. Frankowska, Problemy i kierunki etnologii meksykańskiej, "Etnografia Polska" 14: 1970, z. 2, s. 31; L F. Choroszajewa, Pl'oblema akulturacii w miek- sikanskoj etnografii, (w:) Sowl'iemiennaja amiel'ikanskaja etnografia. T.ieorieticzies- Moskwa 1963, s. 223-233. . 13 Zagadnienie to szerzej omawia R. Bastide, Messianism and social nomic development, (w:) J. Wallerstein (ed.), Social Change. The colonial New York-London---Sydney, 1966, s. 467-477. kie naprawlenija i tiendencii, and eco- situation, �90 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI okazała się w rzeczywistości za słaba na to, by przetrwać w nowym środowisku w nieskażonej postaci. W sferze świadomości religijnej - opartej o irracjonalny światopogląd, kształtowany głównie przez tradycję mitologiczną - zachodziły pod wpływem chrystianizmu typu kolonialno-misyjnego zasadnicze ?miany i przeobrażenia. Procesy synkretyzmu religijnego i kontaminacji poszczególnych elementów treści wierzeń, procesy wzajemnego ścierania się i interferencji przeważnie dwóch nawzajem sobie obcych i wrogich systemów religijnych spowodowały za·równo "poganizację" chrystianizmu, np. jego indianizację czy afrykanizację, jak i chrystianizację "poganizmu", tzn. lokalnych kultów rodowoplemiennych. W efekcie więc zjawisko to doprowadziło do wykształcenia się nowego typu religijnej świadomości synkretycz;lej, łączącej w różnym stopniu i natężeniu elementy obu, poddawanych bezpośredniej konfrontacji ideologii. W rezultacie tych procesów akulturacyjnych w łoni~ społeczności lub wspólnot o ideologii "tubylczej", dostosowanej do tradycyjnej, tzn. przedakulturacyjnej sytuacji kulturowej, nastąpiły znaczne zrozmcowania, uświadamiane zwykle w kategoriach opozycyjnych. Z punktu widzenia formalnego tworzące się społeczeństwo kolonialne dzieliło się nie tylko na Białych i "kolorowych", czy przybyszów i tubylców, ale także na tych, którzy nawracali, i tych, którzy byli lub mieli być nawracani. Dychotomii tej z grubsza odpowiadał również stopień ekonomicznej zależności stworzony przez system kolonialnych dzierżaw. Obok tego podziału funkcjonował i drugi; polegał on na tym, że w pozornie jednolitej masie chrześcijan: Białych i neofitów, ci ostatni byli nimi tylko nominalnie. W rzeczywistości reprezentowali oni bowiem katolicyzm czy protestantyzm w formie mocno zsynkretyzowanej. Ta grupa tubylczych chrześcijan posiadała również świadomość swej odrębności nie tylko w stosunku do narodu kolonizatorów, ale i w stosunku do tych plemion i grup pobratymców, któreformalnie zachowując swe dawne wierzenia - traktowane były przez władze jako "niecywilizowane". Ale nawet w tych społecznościach, gdzie uruchomione zostały mechanizmy kontrakulturacyjne w postaci ksenofobii, konserwatyzmu i natywizmu, bliższa analiza wykazuje w końcu mniejsze lub większe wpływy chrystianizmu w doktrynie, w kulcie lub w symbolice. Na tym ogromnie zróżnicowanym pod względem ideologicznym podłożu, targanym do tego licznymi przeciwnościami innej natury, wyrastały autonomiczne sekty synkretyczne, niejednokrotnie przekształcające się wraz z upływem czasu w niezależne kościoły tubylcze, jak ma to np. często miejsce w czarnej Afryce 14. Obok nich pojawiły się mniej stabil- .•· 14 Por. np. B. G. M. Sundkler, Bantu prop/J,ets in South AfTica, London-New York-Toronto 1964. W pracy tej na s. 354-374 podana jest lista separatystycznych �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 91 ne, lecz za to bardziej dynamiczne ruchy społeczno-religijne 15. Ta kategoria zjawisk określana jest najczęściej w nomenklaturze antropologicznej mianem mesjanizmu czy millenaryzmu i te nazwy będą pojawiały się w poniższych rozważaniach jako umowne, tymczasowe synonimy ruchu społeczno-religijnego. Ruchy te, jak żadne inne zjawiska religijne, łączą się w sposób ewidentny z aktualną sytuacją społeczną, kulturową, polityczną, ekonomiczną i demograficzną, stanowiąc efekt utraty równowagi w tych poszczególnych systemach razem wziętych, lub w każdym z nich niezależnie. Są one zarazem próbą aktywnego wysiłku na rzecz przywrócenia utraconego "equilibrium". Nie wdając się tu w szczegółową charakterystykę tego typu ruchów, gdyż niniejsze uwagi dotyczyć mają w mniejszym stopniu "istoty" samego zjawiska, a raczej określenia skutecznych metod i sposobów jego antropologicznej interpretacji, warto zauważyć, iż ich różnorodność nastręcza uczonym niemało kłopotu. Trudności te towarzyszą tym wszystkim badaczom, którzy chcieliby w sposób jednoznaczny ustalić zespół cech taksonomicznych, kwalifikujących wszystkie te ruchy do jednego, całkowicie odn;bnego zbioru zjawisk. Procedura taka, przy uwzględnieniu aspektu socjologicznego, historycznego i kulturologicznego, tj. antropologicznego, prowadzić może do koniecznych, niezbędnych i ścisłych, lecz oczywiście dyskusyjnych ustaleń definicyjnych. Krok ten umożliwia oddzielenie ruchu społeczno-religijnego od sekty tubylczej, czy kultu synkretycznego. Czyniąc tego rodzaju rozróżnienia należy jednak pamiętać, iż tak zdefiniowane kategorie mogą pod względem historycznym i ewolucyjnym odpowiadać np. na jednych terenach kolejnym chronologicznie transformacjom jednego nurtu analizowanych zdarzeń, a na innych obszarach odnosić się do zjawisk całkowicie względem siebie niezależnych i współwystępujących. Stwierdzenie faktu, iż wspomniane ruchy były z jednej strony wynikiem kulturowego kontaktu z cywilizacją europejską i ideologią chrystianizmu, z drugiej zaś stanowiły swoistą formę protestu przeciwko kolonialnym lub innym nierównoprawnym stosunkom, nie posiada dziś waKościołów tubylczych sporządzona na l VIII 1945 r. Zawiera ona przeszło 800 pozycji, a nie wszystkie kościoły zostały w niej uwzględpione. W następnych latach ich ilość nadal gwałtownie wzrastała; jedne umierały śmiercią naturalną, inne rozpadały się na nowe niezależne komórki. ·W rezultacie oficjalna liczba separatystycznych kościołów ustalona dla terytorium Południowej Afryki na maj 1960 r. zawierała już 2030 pozycji. Swiadczy to chyba wymownie o skali tego zjawiska. 13 Abstrahuję tu świadomie od chronologicznej lmlejności pojawiania się tych sekt, kościołów i ruchów. W rzeczywistości ruchy społeczno-religijne poprzedzały zwykle okres rozkwitu formacji sekciarskiej. �92 <o ALEKSANDER POSERN -ZIELINSKI lorów odkrywczych, ale uświadamia nam złożoność historyczną i strukturalną tego typu zjawisk 16. Zakres oddziaływania i ogólna liczba tych ruchów, których znaczenie w przyspieszaniu procesów przeobrażeń tradycyjnej świadomości i kształtowaniu postaw n~cjonalistycznych trudno nie przeceniać - jest bardzo duża. I to zarówno pod względem liczby objętych nimi grup etnicznych, jak i wielkości i różnorodn'Jści obszarów będących dziejową scenerią tych wydarzeń. Scisłe ustalenie globalnej liczby tych ruchów nie wydaje się zadaniem możliwym do realizacji, gdyż szereg z nich a szczególnie te o zasięgu lokalnym - naj prawdopodobniej nigdy nie odzwierciedliło się w żadnej dokumentacji. Inne zostaną dopiero "odkryte" w przyszłości w wyniku poszukiwań archiwalnych; są wreszcie i takie, których przynależność do grupy ruchów społeczno-religijnych jest, 2.e względu na ich niejednoznaczny charakter, przez wielu badaczy kwestionowana. Trudności te wszakże nie przeszkadzają uzmysłowieniu sobie wielkości skali tego zjawiska, choć pod względem kwantytatywnym ustępuje ono miejsca niebywałej eksplozji sekt synkretycznych i separatystycznych kościołów tubylczych. Tytułem ilustracji warto przytoczyć kilka danych statystycznych. Otóż ilość tego rodzaju ruchów społeczno-religijnych, zarejestrowanych przez badaczy wyniosła na obszarze archipelagów Melanezji i na Nowej Gwinei, ponad siedemdziesiąt 17. Na terenie obu Ameryk, uwzględniając wyłącznie ruchy indiailskie, odpowiednie liczby wahają się w granicach od 90 do 100 przypadków, a w Afryce, traktując 'pewne szczególne epizody ruchów lub też ich genealogiczne odgałęzienia za jeden kompleks, jest ich najmniej od 70 do 80 18. To ogromne bogactwo ruchów, nawet tylko w skali jednego kontynentu, stworzyło przed badaczami pokusę przeprowadzenia szerokich studiów porównawczych, zmierzających niemal wyłącznie do ustalenia analogii, cech wspólnych i powtarzających się zbieżności w poszczególnych przypadkach. Niestety przejaskrawienie i przecenianie tej dyrektywy po1G A. Posern-Zieliński, współczesnych 1'1 Melanezyjskie Tuchy millenarystyczne jako przykład kulturowych, "Etnografia Polska" 11: 1967, s. 350-351. P. Worsley, La rćpartition des mouvements millćnaristes en Meła- przeobrażeiL J. Guiart, nesie, "Archives de Sociologie des Religions" 5: 1958, s. 38-46. lU G. Guariglia, Prophet'ismus und Heilsel'wartungs-Bewegungen als volkerkund- "Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik", Horn-Wien, 13: 1959, s. 190-194, 234-2:36. Ewentualne różnice w poszczególnych szacunkach wynikają przede wszystkim z kryteriów wyodrębniania ruchów. Można bowiem w zależności od przyjętych założeń traktować poszczególne fale, czy fazy ruchu - jako oddzielne zjawiska, lub też cały taki strumień zdarzeń rozciągnięty w znacznym przedziale chronologiczno-terytorialnym traktować jako przypadek pojedyńczy. łiches und rełigionsgeschichtliches Problem, �Antropologic.zna interpretacja ruchów 93 spoleczno-religijnych stępowania spowodowało w rezultacie zepchnięcie na plan dalszy tych czynników i relacji, które posiadały walor specyficzny, szczególny, niepowtarzalny, a mimo to stanowiły ważny element konstytutywny ruchu, często niezmiernie istotny dla zrozumienia całokształtu zjawiska. Chronologiczny rozrzut omawianych tu ruchów nie jest jednolity i regularny, mimo że zdecydowana większość znanych nam przypadków'miała miejsce w II poł. XIX w., a więc w okresie szczytowego rozwoju światowego systemu kolonialnego. Postęp kolonialnej ekspansji nie przebiegał jednak na wszystkich kontynentach i w wielu podbijanych kra· jach synchronicznie. Dlatego też, przy utrzymaniu założenia o korela~ tywnym charakterze omawianych tu ruchów w stosunku do sytuacji ekonomiczno-politycznej, jest rzeczą oczywistą, iż ich spora liczba miała również miejsce w okresie poprzedzającym "krytyczny" wiek XIX, jak i w naszym stuleciu. Z sytuacją tego rodzaju, jeśli weźmiemy pod uwagę wyłącznie autochtoniczną ludność, spotykamy się w Ameryce Południowej. Już wiek XVI, a więc pierwsze 'lata po konkwiście, przynosi szereg przykładów tego rodzaju wystąpień, zarejestrowanych na terenie dzisiejszej Kolumbii, Paragwaju i Brazylii 19. Na tych samych obszarach oraz dodatkowo jeszcze w rejonie Wyżu Andyjskiego, Montanii i Gujany miały miejsce podobne zjawiska także i w latach późniejszych, tj. od XVII w.. aż do końca XIX w.20, obejmując w niektórych przypadkach także i pierwszą połowę wieku dwudziestego 21. Tak wielka na pozór chronologiczna nieregularność w pojawianiu się ruchów społeczno-religijnych określa postawę badacza tych problemów 19 G. Eckert, Prophetentum und Freiheitsbewegungen im Caucatal, "Zeitschrift fur Ethnologic" 76: 1951, s. 115-125; A. Metraux, Les Hommes-Dieux chez les Chiriguano et dans l'Ameriqu.e du Sud, "Revista deI Instituto de Etnologia de la Universidad Nacional de Tucuman" 2: 19:31, s. 61-91; tenże, Les migrations historiques des Tupi-Guarani, "Journal de la Societe des Americanistes de Paris" n.s. 19: 1927, S.1-45. A. Metraux, A Quechua messiah in eastern Peru, "American Anthropologist" M. Haubert, La vie quotidienne au Paraguay, Paris n.d., s. 146169; R. Ribeiro, Brazilian messianic movements, (w:) S. Thrupp (ed.), Millenial dreams in action. Essays in compm'atiiJe study, The Hague 1962, s. 55-69; C. F. Appun, Unier den Tropen. \tVanderungen durch Venezuela, am Orinoco, durch Britisch Guyana und am Amazonenstrome in den Jahren 1849-1.868, Jena 1871, t. 2, s. 25720 44: 1942, s. 721-725; 265. 21 C. Nimuendaju.-.Unkel, Die Sagen von del' Erschaffung und Vernichtung del' "Zeitschrift fi.k Ethnologie" 46: 1914, s. 284-404; J. A. Butt, The birth of a religion, "The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland" 90: 1960, s. 66-106; C. Nimuendaju., The Tukuna, "University of California Publications in American Archaeology and Ethnology", Berkeley - Los Angeles, 45: 1952, s. 138-140. Welt als Grundlagen del' Religion del' Apapociwa-Guarani, �94 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI względem zastanych źródeł. Nieodzowne w realizacji tego programu badawczego jest wykorzystanie warsztatowych i metodologicznych doświadczeń historyka. Tak ustalona droga wieść nas wówczas będzie prosto ku rekonstrukcji przebiegu konkretnego ruchu, co uzależnione będzie od zastosowania prawidłowej interpretacji materiału źródłowego i stopnia ich wyeksploatowania. Jednakże dla etnografa (antropologa) rekonstrukcja ta nie powinna być ukoronowaniem dotychczasowych wysiłków. Stanowi ona tylko jedyny i konieczny w tym przypadku punkt w y j ś c i a do dalszych rozważań, zmierzających w kierunku uogólnień antropologicznych, które dopiero - jak to określił C. Levi-Strauss - czynią prowadzące ku nim porównania prawomocnymi, a nie cdwrotnie 22. Mimo swej "historyczności" ruchy społeczno-religijne niejednokrotnie zaważyły bardzo poważnie na współczesnym kulturowym obliczu wielu społeczności Trzeciego Świata, kształtując ich świadomoś(~ polityczną, narodową i religijną. Skutki działania tych ruchów dają o sobie znać także i dziś, gdyż szereg z nich legło u podstaw zarówno wielu współczesnych synkretycznych prądów religijnych (np. peyotyzmu u Indian Ameryki Północnej czy kościoła Ringatu u Maorysów na Nowej ZelancHi 23), jak i nacjonalistycznych koncepcji społeczno-politycznych. Wśród tych ostatnich można przykładowo wskazać np. na kompleks "negritude" w czarnej Afryce, a w Ameryce Północnej na murzyńską ideologię "black power" i tzw. panindianizm 24. Na jednych terenach - jak np. w Afryce, Melanezji czy Ameryce Północnej 25 - ruchy te przybrały szczególnie duże rozmiary, obejmując swym zasięgiem wielkie, zróżnicowane etnicznie terytoria. Nic więc dziwnego, iż ze względu na ich późniejsze reperkusje stały się one przedmioC. Levi-Strauss, Antropologi.a strukturalna, Warszawa 1970, s. 77. Por. M. Posern-Zielińska, Rola czynników społeczno-ekonomicznych w kształtowaniu się religii synk7etycznych na przykladzi.e peyotyzmu, "Etnografia Polska" 12: 1968, s. 304-321; W. La Barre, The Peyote Cult, "Yale University Publications in Anthropology" London, 19: 1938; J. Metge, The Maoris of New Zealand, London 1967, s. 144-146. 24 Por. K. Makuiski, "Negritude" w kategoriach ant'i"opologii kulturowej "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 1, s. 183-196; Z. M. Kowalewski, Black Powej', "Etnografia Polska" 13: 1969, z. 2, s. 171-196; F. Shusky, Pan-Indianism in the Eastern United States, "Anthropology Tomorrow" 6: 1957, s. 116-123. 2'> Podaję tu również przykłady z terenów Ameryki Północnej - nie wchodzących pod względem geograficznym w strefę zwaną Trzecim Światem .. JednakŻe biorąc za kryteria takie czynniki, jak aspekt społeczny, polityczny i ekor,omiczny okaże się. iż do strefy tej de facto należałoby zaliczyć również enklawy zajęte przez pewne mniejszościowe grupy etniczne i rasowe (Murzyni i Indianie oraz Meksykanie USA) egzystujące na marginesie głównego nurtu życia kraju i znajdujące się w społecznej sytuacji niewiele odbiegającej od tej, jak typowa jest dla szeregu krajów latynoamerykańskich. Sprawę tę rozwinął szerzej Z. M. Kowalewski, op. cit., s. 172-173. 22 23 �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 95 tern wydatnej uwagi specjalistów. Nie oznacza to wszakże, by zjawiska te, których strefa oddziaływania i znaczenie były o wiele mmeJsze jak np. w Ameryce Łacińskiej ~ nie zasługiwały na uwagę. Jedne i drugie są świadectwem żywotności tubylczych kultur, ich wielkiej aktywności, która w dobie największego kolonialnego ucisku skierowała się ku irracjonalnym sposobom wyjścia z kulturowego impasu. Szukając ratunku w złudnych koncepcjach "ziemskiego raju", wiecznej szczęśliwości i powszechnego dobrobytu, starano się przyspieszyć różnymi sposobami nadejście mitycznego "złotego wieku". Wierzono, iż wówczas już bez udziału Białych będzie można realizować tradycyjne wzory kultury, a także wykorzystywać w pełni, odpowiednio adaptowany do tubylczych potrzeb, cywilizacyjny dorobek technologicznej myśli europejskiej. Ruchy te stanowią - jak już wspominałem - tylko jeden z wielu niewymienionych tutaj z braku miejsca aspektów przeobrażeń społeczno-religijnych Trzeciego Swiata. Są one jednak w ramach tych zmian czynnikiem najbardziej aktywnym, spontanicznym i żywiołowym. Często sprawiają wrażenie, jakby były swoistym katalizatorem, przyspieszającym wydatnie proces przenikania się dwóch światów religijnych wyobrażeń: chrześcijańskiego i "tradycyjnego", tubylczego. Równocześnie zaś ich częste związki z ruchami narodowo-wyzwoleńczymi i walką antykolonialną nadały tym zjawiskom rangę o swoistej wymowie politycznej i społecznej. III. ROŻNORODNOŚĆ UJĘĆ BADAWCZYCH A PŁASZCZYZNA ANTROPOLOGICZNA To znaczenie ruchów społeczno-religijnych dla naukowego poznania przeobrażeń w krajach Trzeciego Swiata, jak i uzmysłowienie sobie genezy zorganizowanego antykolonialnego nurtu i ruchu oporu, choćby ty lko na płaszczyźnie religijnej lub quasireligijnei" było jednym z głównych motywów zainteresowania się tą problematyką ze strony świata nauki. Szereg dyscyplin humanistycznych podjęło trud zbadania i zanalizowania tego rodzaju ruchów, minionych, jak i zachodzących aktualnie. \V szybkim stosunkowo tempie odrobiono duże zaległości, a w miejsce hudzących niegdyś grozę i dreszcz emocji sprawozdań ośrodków misyjnych oraz tendencyjnych raportów urzędników administracji kolonialnej (nie mniej cennych - ze względu na swe źródłowe walory) poczęły się pojawiać rzetelne studia naukowe. Starano się w nich ukazać prawdziwy sens tych kulturowych perturbacji, tj. dotrzeć do ich natury ukrytej pod pozornie bezładną masą faktów. W tym znaczeniu rola etnografa, jak i badaczy z pokrewnych dyscyplin współpracujących nad tą proble- �96 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI matyką, polegała na nadaniu opisywanym zjawiskom realnych rozmiarów i ukazaniu we właściwym świetle ich rzeczywistych przyczyn, związanych przecież z naturalną, tj. zgodną z prawami psycho-społecznymi reakcją na wyniszczającą i nietolerancyjną względem rodzimych kultur politykę kolonialną. Nastąpiła zatem dość istotna zmiana w sposobie widzenia tego rodzaju zjawisk. O ile w fazie początkowej, tej dyletanckiej i skrajnie tendencyjnej starano się przede wszystkim uwypuklić niemal patologiczne objawy, mające uzasadnić antyhumanitarne postawy kolonizatorów, to w fazie drugiej, etapie refleksji czysto naukowej, dążono do zrozumienia poczynań tubylców, do wniknięcia w ich subiektywny i zmitologizowany punkt widzenia rzeczywistości. Stadia te wprawdzie mniej więcej odpowiadają realnym, kolejno pojawiającym się etapom badań, ale przez długi czas, a nawet i dzisiaj, stanowią one właściwie dwa równoległe nurty zainteresowań zjawiskiem ruchów społeczno-religijnych. Pierwszy z nich reprezentowany w przeszłości przez zaangażowaną w konflikt stronę, zwykle aparat administracji, maskował w swoim własnym interesie obiektywne przyczyny "lokalnych niepokojów" i umiejętnie usprawiedliwiał stosowane przez siebie względem "buntowników" akty represji. Drugi, w imię obiektywizmu naukowego, uczciwości badawczej i postępowych przekonań, odzierał dostępny materiał z fałszywych nawarstwień intel pretacyjr,;ch. Dopiero wprowadzenie obserwacji uczestniczącej, wywiadu, ankiety i innych nowoczesnych metod terenowej eksploracji, oczywiście tylko tam, gdzie w ostatnich latach było to możliwe, pozwoliło zebrać dane źródłowe i ustalić fakty zgodnie z wymogami współczesnych badań antropologicznych. Dało to możliwość znacznego pogłębienia analizy ruchów społeczno-religijnych czy sekt synkretycznych. Rangę badań nad ruchami mesjanistycznymi w krajach Trzeciego Swiata określa fakt, iż ich znaczenie wykracza daleko poza krąg problemów związanych z historią kultury zamorskich ludów, i odnosić się może także do lepszego poznania oraz zrozumienia przeszłości i teraźniejszości złożonego społeczeństwa europejskiego. Kolonialny i postkolonialny mesjanizm w społeczeństwach tradycyjnych coraz bardziej upodabnia się do mesjanizmu, jaki był typowy dla wczesnych stadiów politycznej organizacji chłopskich, mieszczańskich i proletariackich mas Europy ~w. Obie te "formacje" mesjanistyczne posiadają oczywiście swój specyficzny charakter, wynikający przede wszystkim z odmienności historycz26 Doskonałe opracowanie historii tej kategorii ruchów społeczno-religijnych wyszło spod pióra angielskiego historyka kultury Normana Cohna, Das Ringen um das Tausendjiihrige Reich. Revo~utiondl'er Messianismus im Mitte~alter und sein Fortleben in den mode1"1~en, totalitiiren Bewegungen, Bern-Mi.i.nchen 1961, wyd. oryg. ukazało się pod tytułem: The Pursuit of Millennium, London 1957. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych • 97 nych realiów w jakich są one osadzone. Niemniej wzrastająca suma widocznych analogii i zbieżności, zarówno na płaszczyźnie faktu, jak również interpretacji, sprawia wrażenie, że u ich podłoża działają podobne mechanizmy. Dotarcie do nich jest jednym z ważnych zadań badawczych analizy komparatystycznej, która wyposażona w odpowiednie instr'umenty i założenia teoretyczne bynajmniej nie musi tracić z pola widzenia specyfiki historycznych uwarunkowań. Odkrywane wówczas na odpowiednio wysokim szczeblu uogólnienia procesy ujednolicające, czy prawa społeczne nie będą zapewne argumentem na rzecz akceptacji tezy o tożsamej w gruncie rzeczy ewolucyjnej drodze mesjanizmu w społeczeństwach Trzeciego Swiata i mesjanizmu w kręgu cywilizacji europejskiej, przeciwko której tak ostro występowała badaczka brazylijska M. I. Pereira de Queiroz 27. Ubocznym, lecz nie mniej ważnym produktem takiej komparatystycznej analizy jest zarysowująca się także szansa stopniowej unifikacji warsztatów naukowych - co w konsekwencji da możność podobnego ujmowania i rozwiązywania problematyki społeczno-kulturowej tak z kręgu "cywilizacji niecywilizowanych" jak by to określił M. Bloch 28, jak i z kręgu "cywilizacji cywilizowanych" 29. Postawa tego rodzaju wraz z przesłankami, na których jest ona oparta, dałaby nam dobre świadectwo, iż granice między etnografią powszechną (antropologią kulturową i społeczną) skupiającą dotąd głównie swe zainteresowania na społeczeństwach prostych, a etnografią, czy ludoznawstwem traktoy,'anym jako refleksja nad własną kulturową rzeczywistością narodową, nie są ta~ie ostre. Okazało by się również, że obecnie więcej cech te "subdyscypliny" łączy, aniżeli dzieli. Sztuczne bariery nie na wiele się tu zdadzą, gdyż przyszły rozwój naszego kierunku nauki w jeszcze większym stopniu potwierdzi jego jedność i spoistość, która jest przecież najlepszym warunkiem uchwycenia całokształtu ludzkiej kultury. Główny wkład w badania przemian społeczno-religijnych w Trzecim Swiecie, a ruchów mesjanistycznych w szczególności, wniosła - jak dotychczas - etnografia, choć ostatnio coraz bardziej wzrasta w tym zakre27 Pot'. 1. M. Pereira de Queiroz, (rec.) V. Lanternari, Religions of the Oppressed, ..Current Anthropology" 6: 1966, s. 453-454. "" M. Bloch, Pochwala historii czyli o zawodzie historyka, Warszawa 1960, s. 214. 29 Postulat tego rodzaju, odnośnie do religioznawstwa etnograficznego sformułował m. in. A. Hultkran7, The study of North American Religion: Retrospect, Present Trends and Future Task, "Temenos. Studies in Comparative Religion" 1: 1965, s. 87. Uważał on, iż religia Indian północno-amerykańskich winna być opisywana i poddawana analizie w ten sam sposób. jak 'czyni się to z tzw. "wyższymi" religiami Starego Świata. 7 _. Lud, t. 55, 1971 �98 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI sie udział pokrewnych i pomocniczych dyscyplin. Ta rola etnografii i jej dorobek w tym względzie jest w pewnej mierze wynikiem pozycji jaką dyscyplina ta zajmuje w strukturze nauk humanistycznych (społecznych). Nie jest to jednak miejsce stałe, niezmienne, gdyż określone dialektyczną zasadą procesy ścierania się wewnętrznych przeciwieństw, a w naszym przypadku wzrastającej roli integracji nauk i postępującej specjalizacji, przesuwają etnografię raz w jednym, raz w drugim kierunku. Na obszarach stykowych powstają nowe dyscypliny i specjalizacje. Właśnie na tym pograniczu kształtują się często doniosłe, dotąd niezauważalne lub nie będące przedmiotem I1aukowej analizy, problemy badawcze. Do takich problemów należą również - i to w zasadzie od niedawna przeobrażenia społeczno-religijne, wszelkiego typu ruchy mesjanistyczne, procesy akulturacyjne i przejawy synkretyzmu religijnego. Tam właśnie pojawiają się zagadnienia, hipotezy i teorie, których sprawdzenie zbliża nieraz warsztat etnografa do warsztatu historyka. Są zaś i takie, w których nieodzowna jest postawa pokrewna socjologowi i psychologowi społecznemu. Tak więc zarówno postulatywne definicje poszczególnych gałęzi wieazy, jak i konkretna praktyka badawcza różnorodnych szkół i kierunków, reprezentujących odmienne często metody badawcze i teoretyczne założenia, skłaniają do tego, by na obszarach, będących przedmiotem wspólnego zainteresowania wielu dyscyplin, odbywała się swobodna, niczym nie skrępowana wymiana dorobku z pożytkiem dla końcowych efektów badawczych. Warunkiem jednak tego, iżby rezultaty jednej dyscypliny stały się twórczą podnietą, realną pomocą, czy też podstawą wyjściową do dalszych studiów w innych mniej lub bardziej pokrewnych dziedzinach, jest daleko idące współdziałanie badawcze 30. Brak tego współdziałania, lub niedostateczny stopień jego nasilenia, wpływa niejednokrotnie na obniżenie rangi naukowej końcowych rezultatów. Dyletantyzm w wykorzystywaniu efektów badawczych innej dyscypliny, przy nieznajomości, lub nawet - co gorsza - niezrozumieniu metod i ogólnej teorii pomocniczej dziedziny wiedzy, niweczy często korzyści jakie z tego rodzaju wymiany myśli i dorobku winny płynąć. Tego rodzaju zjawiska, mniej może widoczne w krajach a większych tradycjach interdyscyplinarnej współpracy, są u nas w niektórych przypadkach szczególnie jaskrawe. Przykładem w odniesieniu do problematyki związanej z dziejami kultury i rozwojem społeczeństw w krajach Trzeciego Świata, służyć mogą wzajemne, obustronne stosunki między etnografią a socjologią, oraz między etnografią i religioznawstwem. 3D H. Lowmiański, Zagadnienie współdziała.nia dia Metodologiczne. Zeszyty poświęcone integracji 11: badaniach historycznych, nauki" 4: 1968, s. 3-16. "Stu- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 99 Przenosząc się znów na bliższy mym zainteresowaniom teren ruchów społeczno-religijnych można stwierdzić, iż pewnego rodzaju subiektywizm dyscyplinarny, wynikający ze specyfiki widzenia przedmiotu badań i jego konsekwencje w postaci polaryzacji zainteresowań, utrudniają w wielu przypadkach prace o charakterze generalizującym, syntetyzującym. Wzrost liczby szczegółowych studiów winien tymczasem wydatnie przyczynić się do jakościowych zmian w ogólnych ujęciach tego problemu. Każda tradycyjnie pojmowana dyscyplina z pięciu podstawowych zajmujących się problematyką ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie etnografia, psychologia społeczna, relig.ioznawstwo, historia i socjologia, skupiają oczywiście swe zainteresowania na pewnych, najbliższych określonej gałęzi wiedzy zagadnieniach. Wzbogaca to wydatnie naszą znajomość badanego przedmiotu, który odsłaniając swe różnorodne aspekty, ukazuje się nam z rozmaitych stron. Powstają zatem studia etnopsychologiczne i etnohistoryczne, typowo akulturacyjne i strukturalistyczne, analizy porównawcze i opracowania monograficzne. Jedne ześrodkowują swą uwagę na zjawiskach aktualnej, bieżącej rzeczywistości, inne sięgają retrospektywnie w przeszłość. Jedne ograniczają swój zasięg terytorialny wyłącznie do określonych obszarów Trzeciego Swiata, inne znów, szukając materiału porównawczego, wkraczają również na obszar Europy. Jedne analizują wyłącznie przemiany religijne wśród autochtonicznych społeczeństw przedklasowych o kulturach kopieniaczych i zbieracko-łowieckich. Drugie natomiast rozszerzają swe zainteresowania na formujące się w Trzecim Swiecie w wyniku procesów dekolonizacji nowe grupy narodowe. W tych ramach śledzi się typowo chłopskie czy wiejskie ruchy społeczno-religijne i sekty, a także podobnego typu zjawiska występujące wśród proletariatu miejskiego. Posługując się przykładem latynoamerykańskim można wymienić np. prace dotyczące m. in. niektórych grup antylskich i brazylijskich Murzynów, czy chłopskich ruchów brazylijskiego "sertao" 31. Aby z tej różnorodności spojrzeń dojść do pewnego etapu uogólnienia i posunąć naprzód naszą wiedzę o przemianach społeczno-religijnych w szczególności, a zmianach kulturowych w ogólności, musi istnieć pewna wspólna płaszczyzna integrująca. Wydaje się, że tą płaszczyzną, na której dojść może do konfrontacji, weryfikacji i należytej interpretacji takiego zjawiska z pogranicza, jakim bez wątpienia są przykładowo wybrane tu ruchy, jest antropologia w jej współczesnym anglosaskim czy 31 POI'. M. 1. Pereira de 'Queiroz, La guerre sainte au Bresil: le mouvement mes- sianique du Contestado, Sao Paulo 1957; R. Bastide, Les religions africaines au Bresi/., Paris 1960; 1. R. Lawreckij, Bogi w tropikach. Religioznyje kulty antilskich ostrowow, Moskwa 1967. �100 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI też francuskim rozumieniu 32. Nieprzyjęcie tych terminów, mimo możliwości nawiązania do tradycji polskiego ewolucjonizmu i pewnych teore·tycznych założeń etnologii przedwojennej, pozbawiło nas w pełni adekwatnego do tej zreformowanej gałęzi wiedzy pojęcia. Konotacje bowiem używanych w to miejsce nadal nazw: etnografia i etnologia posiadają u nas specyficzną i dość określoną wymowę. IV. HOLIZM METODOLOGICZNY A REDUKCJONIZM Stały rozwój badań nad ruchami społeczno-religijnymi i wynikająca stąd konieczność coraz większego zespolenia wysiłków oraz nawiązania interdyscyplinarnej współpracy przyczynia się i przyczyniać się nadal winna do likwidacji tyc~ mankamentów i braków, na które wciąż jeszcze napotykamy w toku prac badawczych. Sze:reg dotychczas stosowanych metod i postaw interpretacyjnych wydaje się być zawodna. Przykładem służyć mogą takie studia, w których drugorzędne w zasadzie aspekty analizowanych przeobrażeń urastają do rangi głównych czynników, decydujących jakoby o meritum opisywanych zjawisk. Równocześnie istotna treść przemian społeczno-religijnych, jak np. zagadnienie związków mesjanizmu z przekształcającą się ekonomictjlą i społeczną strukturą kraju, czy też problematyka genetycznoewolucyjna tych ruchów, schodziła często na plan dalszy i nie znajduje zwykle należytego opracowania. Sytuację taką po części uzasadnia postawa poszczególnych badaczy, realizujących w praktyce mniej lub bardziej konsekwentnie metodologiczne założenia reprezentowanych przez siebie szkół i kierunków. Nie bez znaczenia jest także odczuwalny stale brak czegoś w rodzaju ogólnej czy ogólnych teorii ruchów społeczno-religijnych, choć w tym zakresie zanotować już można pewien postęp. Studia W. Mi.ihlmanna, G. Guariglii. R. Bastida, R. Lintona, V. Lanternariego, Y. Talmon, A. Wallace, W. Wallisa, M. L Pereira de Queiroz 3:3, są przykładem takich rzetelnych C. Levi-Strauss, op. cit., s. 453-459. "" Por. W. Mi.ihlmann, Messianismes TevolutionnaiTes du tieTs monde, Paris 1968, wyd. oryg. ChiliasirLus und Nativismus, Berlin 1961; G. Guariglia, op. cit., R. Bastide, op. cit.; R. Lmton, Nativistic Movements, "American Anthropologist" 45: 1943, s. 230-240; V. Lantemari, The 1'eligions of the Opp1·essed. A. study of modern messianic cults, New York 1965, wyd. oryg. Movimenti religiosi di libel·tti. e di salvezza dei popoli oppTessi, Milano 1960; Y. Talman, Millenarian Movements, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 159-200; W. D. Wallis, Messiahs: ChTistian and Pagan, BosLon 1913; M. I. Pereira de Queil'Oz, R€joTme et revolution 32 dans les societes tTaditionnef.les. Histoire et ethnologie Paris 1968; A. F. C. Wallace, Revitalization pologist" 58: 1956, nr 2, s. 264-231. ques, des mouvements Movements, .. American messiani- Anthro- �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 101 opracowań, w których obok uporządkowanych i usystematyzowanych materiałów znajdujemy ożywczą refleksję teoretyczną, prowokującą do dalszych studiów szczegółowych oraz także do szerokich badań porównawczych 34. Nadal paląca jest jednak potrzeba wypracowania howych metod badawczych i to takich, które umożliwią wszechstronne, krytyczne, ścisłe i poddające się dalszej weryfikacji ujęcie interpretacyjne. Poszukiwania tych nowych "dróg poznania" winny uwzględniać m. in. następujące niżej przytoczone postulaty, wynikające ze współczesnego stanu badań nad przemianami społeczno-religijnymi. W pierwszym rzędzie należy podkreślić konieczność badania ruchów społeczno-religijnych w integralnym kontekście ich uwarunkowań historycznych, społeczno-kulturowych i ekonomicznych, co implikuje ścisłe współdziałanie korelujących z tymi aspektami dyscyplin: historii, socjologii i etnografii. Żaden z tych aspektów nie może zostać pominięty, choć wzajemne proporcje między nimi winny być uzależnione od konkretnych zainteresowań poszczególnych badaczy i stawianego sobie każdorazowo celu dociekań. Trzeba jednak zarówno wniknąć w mitologiczną tradycję badanej społeczności, w jej specyfikę kulturową, jak i ustalić, zanalizować i połączyć ze sobą konkretne fakty historyczne składające się na obraz narodzin i rozwoju określonego kompleksu religijnego, który należy rozpatrywać tak na szerokim tle zmian społeczno-ekonomicznych wewnątrz danego społeczeństwa, jak i zmian zachodzących w jego bliższym i dalszym dziejowym środowisku. Zastosowanie tego rodzaju dyrektywy badawczej umożliwi także wykrycie i ustalenie pewnych prawidłowości niezbędnych do dalszych uogólnień, stawiania hipotez i budowy teoretycznych schematów. Przede wszystkim chodzi jednak o to, by tak niejednorodne w swej strukturze wewnętrznej, morfologicznym składzie, w formach przejawiania się i genetycznych więzach - zjawisko, jakim są ruchy społecznoreligijne, ukazać możliwie wszechstronnie; by widoczna była jak na dłoni cała złożoność i wieloaspektowość tej problematyki. "4 Na trudności związane z formułowaniem na gruncie antropologii uogólnień wyższego stopnia - jeśli chodzi o zagadnienia dynamiki zmian kulturowych i społecznych - wskazał przede wszystkim angielski filozof i metodolog J. C. Jarvie. Znamiennym laktem jest to, iż w swych dociekaniach autor ten posłużył się przykładem analizy jednego z typów ruchów społeczno-religijnych, a mianowicie melanezyjskich kultów "cargo". POI'. J. C. Jarvie, Theories of cargo cults: A critical analysis, "Oceania" 34: 1963/1964, s. 1-31, 108-136; tenże, On the explanation of cargo cults, "Archives Europeennes de Sociologie" 7: 1966, nr 2, s. 299-312; tenże, The revolution in anthropology, London 1964. �102 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Nie wystarczy wszakże tylko wskazać, iż środowisko społeczne, zmieniające się w sposób dynamiczny w wyniku politycznych i ekonomicznych przeobrażeń, tworzy podatny grunt pod wzrost tego rodzaju form, ale winno się także ukazać kulturowe predyspozycje określonego społeczeństwa czy grupy etnicznej do takiego, a nie innego typu reakcji na powstałe trudności i sprzeczności. Trzeba również wyjaśnić, w jaki sposób i dlaczego te zbiorowe typy zachowań przybrały formę religijną, opierając sil:; na irracjonalnym splocie skojarzeń. Właśnie ukazanie wzajemnej wspólzależności i wzajemnych dialektycznych stosunków przenikania, uzupełniania i nakładania się tych najważniejszych aspektów ruchów spolecznoreligijnych, tj. stosunku sfery mitologiczno-magicznej, będącej przecież bez wątpienia formą nowej świadomości - do splotu historycznie zmiennych determinant kulturowo-społecznych, stanowiących rezultat oddziaływania zespołu czynników akulturacyjnych, będzie - w moim przekonaniu - jednym z kluczowych zadań badań antropologicznych, integrujących w tym zakresie rezultaty analiz cząstkowych. Wszelkie bowiem formy postaw badawczych zbliżonych do zwulgaryzowanego "redukcjonizmu", tj. sprowadzania czy nakierowywania badań na jeden stosunkowo prosty, łatwo postrzegalny i dobrze już poznany zespół zjawisk, nie mogą dać w pełni zadawalających rezultatów. Będą one tylko wiodły do czystego, mechanicznego powielania istniejących już wzorów postępowania naukowego na jeszcze jednym tworzywie badawczym, względnie doprowadzą nas do obciążonych jednostronnością wniosków, pozostawiając na uboczu cały szereg nie mniej ważnych i istotnych problemów; Szereg dotychczasowych prac - pomijając te, które udostępniając, systematyzując i przeprowadzając wstępne zabiegi heurystyczne, posiadają wyłącznie walory faktograficzne - obciążony został w poważnym stopniu piętnem tych właśnie symplifikacji. Nie umniejsza to wprawdzie w niczym ich jednostkowej wartości. Stwarza jedynie konieczność dokonywania stałej weryfikacji poczynionych dotychczas badań i ich wzajemnych konfrontacji. Takie właśnie realistyczno-konstruktywne stanowisko zajęła amerykańska badaczka Sylvia Thrupp, podsumowując wyniki konferencji naukowej, jaką na temat ruchów millenarystycznych w krajach Trzeciego Świata i społeczeństwach klasowych Euroazji zorganizował w r. 1960 uniwersytet w Chicago 3". 35 S. l'hrupp, Millenial dreams (w:) S. Thrupp (ed.) Millenial in action: dreams A report in action. on the Conference Essays in comparative Discussion, study, "Com- parative studies in society and history", suplement 2, The Hague 1962, s. 11-27. �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 103 Spośród najbardziej i najczęściej rzucających się w oczy form tegoż redukcjonizmu, występujących w związku z badaniami ruchów społecznoreligijnych, wskazać można przede wszystkim na dwie z nich. Pierwsza polega na zbyt jednostronnym ujmowaniu zjawisk ze społeczno-ekonomicznej sfery rzeczywistości, w której wyłącznie tkwić mają źródła i istota pojawiających się ruchów. Ich występowanie związane jest wg tychże koncepcji, głównie z zaistniałą sytuacją dezorganizacji tradycyjnych systemów kulturowych, które poddane różnorodnym formom nacisków politycznych i administracyjnych, rodzą - w postaci reakcji bunty, rebelie, powstania, bądź sekty o ideologii rewolucyjno-religijnej. Podobny błąd wynika również z takiej interpretacji, której dyrektywą naczelną jest sprowadzanie przyczyn powstawania tych ruchów do rzędu naturalnych reakcji psychologicznych. Mają one być związane z niezaspokojonym a rozbudzonym dążeniem do stałego polepszania warunków ludzkiej egzystencji. Uczucie frustracji powoduje z kolei ucieczkę przed konkretnymi trudnościami w świat metafizycznej ułudy. Ten zwrot ku mistycyzmowi wynika bowiem z przeświadczenia o niemożności pokonania tych przeciwieństw losu, nawet przy zastosowaniu całego arsenału wypróbowanych środków racjonalnych. Te obie formy interpretacyjne nie mogą nas w pełni zadowolić. Nawet zestawione razem w taki sposób, by wzajemnie tworzyły niesprzeczny wewnętrznie system, nie wyzbędą się one swych podstawowych obciążeń redukcjonistycznych. Stosując bowiem taki punkt widzenia nie będzie można odpowiedzieć na pytanie - dlaczego w jednych sytuacjach, przy podobnych warunkach środowiska społeczno-ekonomicznego i tożsamych cechach ludzkiej natury - pojawiają się wspomniane ruchy, a w innych przypadkach w ogóle nie dochodzi do ich powstania. Dlatego też każdorazowo musimy zdać sobie sprawę z faktu, iż wszelkiego typu ruchy społeczno-religijne, z którymi zetkniemy się w trakcie badań, będą stanowiły wyłącznie jedne z wielu alternatywnych rodzajów reakcji na zmiany w kulturowym środowisku i przeobrażenia w całokształcie stosunków decydujących o ekonomiczno-społecznej strukturze określonego regionu. Z tych kilku powyższych uwag wynika całkiem jednoznacznie postulat takiego wypracowania ujęcia metodologicznego, które w procesie naukowego poznania ruchów społeczno-religijnych, a szczególnie ich źródeł oraz całokształtu czynników określających ich ethos - umożliwi, lub co najmniej zbliży nas do odpowiedzi na najbardziej kluczowe problemy. Nie miejsce tu na to, by dalej rozwijać powyższe zagadnienie. Problem ten bowiem postaram się omówić przy innej okazji. Tutaj chciałbym jedynie zwrócić uwagę na to, iż właściwego rozwiązania tego zagadnienia �104 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI szukać należy na drodze takiej analizy, która wnikając w naturę ruchu, w jego jądro, zachowa na wszystkich swych szczeblach holistyczne, całościowe spojrzenie. Realizacja tego programu będzie możliwa dzięki pogodzeniu tego aspektu, w którym poddawać się będzie analizie ideologiczne treści ruchów i związanych z nimi form instytucjonalnych, z tą stroną badań, która skoncentrowana jest na śledzeniu tych wszystkich sytuacji, w jakich~te treści świadomości społecznej ~ię artykułują, wchodząc w aktywne sprzężenie z całokształtem realiów konkretnych układów społeczno-ekonomicznych. Innymi słowy chodzi o to, by obejmując programem badawczym oba te aspekty - a więc czynnik ideologiczny, decydujący o kształcie metafizycznych założeń doktrynalnych określonego ruchu oraz czynnik przeobrażeń społecznego środowiska, w stosunku do którego ideologia ta ma pełnić transformacyjną rolę - ukazać ich wzajemne uwarunkowania i dynamikę obustronnych oddziaływań. Kompleksowe ujęcie dostrzegające całą głębię i złożoność problemu stanowi pewnego rodzaju wysublimowany ideał, tworzący w istocie jedną z podstawowych dyrektyw badawczych. Będzie ona w ten sposób organizować nasze poczynania, iż każdorazowe dokonywanie świadomego, acz arbitralnego wyboru jednego lub kilku aspektów do dalszych studiów, nie pociągnie za sobą utraty właściwej, szerokiej perspektywy "wszechzwiązku zjawisk". Tylko ona bowiem umożliwia utrzymanie właściwego wymiaru poczynionych uogólnień, stwarzając równocześnie możliwość podejmowania zagadnień z pogranicza wielu dyscyplin. Takie integratywne, a zarazem komplementarne podejście wydaje się szczególnie wskazane w odniesieniu do ruchów społeczno-religijnych, które same w sobie są zjawiskiem w najwyższym stopniu niejednorodnym, efemerycznym lecz dynamicznym, przebiegającym ponadto na różnych poziomach egzystencji i zachodzącym w różnych sferach świadomości. Sądzę, że właśnie na tym pograniczu będzie można pokusić się o wstępne określenie istoty mechanizmów, czynników i bodżców wyzwalających ogromne niekiedy potencjały energii społecznej, umożliwiającej pod hasłami mistyczno-religijnymi realizację działań militarno-powstańczych, organizacyjnych, czy też innych przedsięwzięć zmieniających dotychczasowe układy społeczno-kulturowe. Studia nad tego rodzaju problematyką, jak np. związek ruchów społeczno-religijnych z walką antykolonialną, procesami integracji zróżnicowanego etnicznie i językowo społeczeństwa, konstytutywną rolą mitu, charyzmatyczną osobowością przywódcy itp. - są dość utrudnione choćby tylko ze względów metodologicznych. Nie chodzi jednak o to, by badacz �Antropologic;na interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 10;] operował w sposób twórczy metodami kilku zaangażowanych w tę problematykę dyscyplin (w naszym przypadku religioznawstwa, etnografii, historii, socjologii), ale by u m i a ł właściwie wykorzystać dorobek pokrewnych dziedzin wiedzy. v. SYNTEZA - TERMINOLOGIA - KOMPARATYSTYKA Przeobrażenia społeczno-religijne w Trzecim Swiecie, a więc także wszelkie przypadki tzw. mesjanizmu kolonialnego, można rozpatrywać zarówno w pewnej "mikroskali", tj. na płaszczyźnie społeczności lokalnej plemienia, grupy religijnej, sekty itp., jak i w "makroskali", w porównawczym kontekście podobnego typu zjawisk w granicach regionu, prowincji, kraju, kręgu kulturowego czy kontynentu. Połączenie obu tych spojrzeń pozwala równocześnie uchwycie to, co specyficzne dla określonej kultury i formy ruchu, oraz to, co posiada znaczenie bardziej ogólne, wnosząc tym samym swój wkład do rozwoju teorii zmian kulturowych i ogólnej teorii kultury. Bardzo pozytywne i niezb~dne okazują się analizy tych zagadnień dokonywane z punktu widzenia poszczególnych ruchów, gdzie rekonstrukcje ich przebiegu wtopione zostają w kulturowy kontekst konkretnego środowiska społecznego. Będą to zatem studia o niepoślednim znaczeniu dla uzyskania szczegółowego, choć jednostkowego obrazu zachodzących przeobrażeń. Tego typu prace (choć nie wyłącznie) stanowić winny w zasadzie najwłaściwszą płaszczyznę wyjściową dla dociekań na pewnym wyższym poziomie generalizacji. Na tym bowiem szczeblu zakresy terytorialne i chronologiczne ulegają już znacznym przesunięciom, obejmując powyższą problematykę w ramach większych zespołów czaso-przestrzennych, zbliżając się tym samym do ujęcia typowego dla syntezy globalnej. Będą to niejako studia z kategorii historyczno-porówna wczych, czy "cross-culture-studies", a więc ujm uj ące całokształt badanych zjawisk w makroskali i w wymiarze synchronicznodiachronicznym. Niestety, uważna kwerenda po literaturze przedmiotu wykaza!a, iż w tej ostatniej kategorii prac dominują zdecydowanie takie publikacje, które stanowią totalną syntezę lub przegląd mesjanizmów całego Trzeciego Świata. Szereg z nich wykracza przy tym nawet daleko poza ten rejon, obejmując także obszar średniowiecznej i nowożytnej Europy oraz starożytnego Śródziemnomorza. Brak natomiast etapów pośrednich, tj. przekrojowych studiów ograniczonych do pewnych konkretnych regionów geograficzno-kulturowych, czy etniczno-historycznych. Fakt ten zdecydowanie odbił się na wartości osiągniętych już rezultatów 36. 3G Tego typu studiów bylo zaledwie kilka i dotyczyły one jedynie niektórych ob- �106 ALEKSANDER POSERN -ZIELIŃSKI Te dwie strony badań nad przemianami społeczno-religijnymi w krajach Trzeciego Swiata odpowiadają w myśl niektórych tradycyjnych jeszcze poglądów rozróżnieniu, jakie czyni się między zakresem etnografii z jednej strony, a etnologii czy antropologii - jako dyscyplin nadrzędnych - z drugiej. Pierwszy wariant - studia w "mikroskali" - miałby stanowić wyłączną domenę badań etnograficznych, które poprzez rzetelne, szczegółowe studia monograficzne i przyczynkarskie dostarczyć winny materiału pomocnego komparatystycznym rozważaniom etnologicznym (antropologicznym) umożliwiającym konstruowanie teorii. Taki podział kompetencji jest jednak zabiegiem sztucznym, czysto formalnym i nieodpowiadającym aktualnemu samookreśleniu się etnografii, której zresztą ramy w szeregu krajów i środowisk naukowych pojmowane są odmiennie. Poza tym wiadomo przecież, iż zakresy tematyczne przedmiotu badań, ani też jego współrzędne czaso-przestrzenne nie określają granic między poszczególnYmi poziomami nauki o człowieku i jego kulturze. Szczeble te bowiem wyznacza jedynie stopień wnikliwości i precyzyjności analizy, umożliwiającej przechodzenie od empirii do abstraktu, od faktu do modelu lub struktury, oraz od konkretu i kontekstu do teorii. Tymczasem poczynania takie, zmierzające do ustalania twierdzeń o charakterze nomologicznym, napotykają niejednokrotnie na mniejsze trudności w badaniach "mikrostruktur", aniżeli jednostek wyższego rzędu. Pozytywnych przykładów dostarcza nam m. in. praktyka badawcza i doświadczenia kierunków funkcjonalnego i strukturalnego. Również w środowisku specjalistów zajmujących się ruchami społeczno-religijnymi istnieje nurt preferujący tezę, w myśl której antropologiczna interpretacja mesjanizmu czy millenaryzmu winna wyjść od drobiazgowej analizy pojedyńczych przypadków, rozpatrywanych we właściwych im układach odniesienia 37. Tylko bowiem tą drogą dojść będzie można do pewnych teoretycznych przemyśleń i stwierdzeń weryfikowalnych w trakcie analizy innych przypadków jednostkowych. Z postulowaną koniecznością przejścia do dalszego etapu uogólnienia wiąże się kwestia weryfikacji aparatury terminologicznej i jednoznacznego szarów czarnej Afryki oraz Nowej Gwinei i Melanezji; por. E. Andersson, Messianic movements in the Lower Congo, "Studia Ethnographica Upsaliensa", Upssala 14: 1958; K. Schlosser, Propheten in Afl'ika, Braunschweig 1949, P. Worsley, The trumpet sha!! sound. A study of cargo cults in Me!anesia, London 1957; B. G. M. Sundkler, Bantu prophets in South Africa, London - New York - Toronto 1964; B. Halas, I.e separatisme religieux en .4.frique Noire, Paris 1965. 37 H. Siverts, (rec.) V. Lanternari, The religions of the Oppressed, A study of modern messianic cults, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 456. popu!ar �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 107 ustalenia treści poszczegól~ych pojęć. Trudności nomenklaturalne są w naukach humanistycznych powszechne. W naszym przypadku pogłębia je systematycznie ilościowy wzrost coraz to nowych określeń wprowadzanych przez bieżącą literaturę przedmiotu, tworzoną w ramach kilku, zajmujących siG tym problemem dyscyplin. Ta duża dowolność w formułowaniu nowych terminów i pewnego rodzaju niefrasobliwość w sposobie ich stosowania, utrudnia wydatnie proces poznania naukowego. Szereg nazw, wyrażeń i zwrotów używanych jest wymiennie, przybierając charakter synonimiczny, a równocześnie wieloznaczny. Inne znów stosowane są w kilku różnych znaczeniach w zależności od tego, jaką dyscyplinę, a w jej ramach kierunek, czy specjalność, dany badacz reprezentuje. Wszystko to razem doprowadza do wielu nieporozumień, jałowych nieraz dyskusji oraz prawdziwego zamętu terminologicznego i pojęciowego, pogłębionego w dodatku przez niefortunny wpływ języka potocznego. Używane w artykule dość enigmatyczne, ale o szerokim zakresie, określenie - "ruch społeczno-religijny", posiada już w literaturze przedmiotu k i I k a d z i e s i ą t odpowiedników. Ich właściwy sens nie zawsze jest zrozumiały nawet w pełnym kontekście wywodów konkretnej pracy i autora. Do najczęściej spotykanych należą np. ruchy lub kulty zbawienia, natywistyczne, millenarystyczne, chiliastyczne, mesjanistyczne, profetyczne, rewiwalistyczne, rewitalistyczne, synkretyczne i eschatologiczne. Na podobnego typu zjawiska, występujące wszakże w społeczeństwach złożonych, historycy i socjologowie ukuli dodatkowo takie nazwy jak: formacja sekciarska, kryzysy religijne, społeczne rebelie, ruchy odrodzeniowe, apokaliptyczne i wiele, wiele innych 38. Nie wdając się tu w szczegółową analizę wymienionych wyżej określeń można stwierdzić, iż ich człony przymiotnikowe odnoszą się tylko do jednej, za każdym razem innej cechy znaczonej przez ten termin klasy zjawisk. W rzeczywistości zaś każdy "ruch" czy "kult" jawi się nam jako pewien zespół najrozmaitszych cech, których wzajemne stosunki ustalić może dopiero drobiazgowa analiza. Natomiast wybór nazwy jednego z elementów tego zbioru i podniesienie jej do rangi uniwersalnego terminu nie wydaje się zabiegiem uzasadnionym 39. Przykład powyższy ilustruje różnorodność, niedoskonałość i prowizo- 38 Par. hasło a natywiźmie (w:) Encyclopaedia Britannica, Chicago - London Toronto, 1960, t. 16, s. 162; W. La Barre, Nativism, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) A dictiona1'y of the Social Sciences, New York 1965, s. 458; tenże, Revitalization Mo· vements, (w:) J. Gould, L. Kolb (ed.) op. cit., s. 602. 39 Por. A. Posern-Zielióski, op. cit., s. 361-364. �lOS ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI ryczność aparatury terminologicznej. Wynika stąd pilna potrzeba uściślenia nomenklatury, precyzyjniejszego ustalenia treści poszczególnych określeń. W przeciwnym bowiem razie nie będzie można pozytywnie rozwiązać problemu klasyfikacji i typologii tychże ruchów. Prób tego rodzaju było już kilka 40, ale przeważnie polegały one na konstruowaniu hierarchii idealnych typów i modeli ruchów społeczno-religijnych w oparciu o selektywnie i arbitralnie wybrane elementy treści czy formy. Bliższa konfrontacja tych schematów z materiałem empirycznym wykazała braki i niedokładności w doborze kryteriów taksonomicznych. Nie uwzględniał on bowiem całokształtu historycznego i społeczno-kulturowego kontekstu oraz możliwości ~woluowani'"atychże samych ruchów od jednych ił priori wydedukowanych form - ku drugim. Słowem, niefrasobliwość terminologiczna spowodowała tak dalekie zmistyfikowanie badanych zjawisk, iż raz jawiły się one w postaci bardziej jednorodnej niż w rzeczywistości, to znów okazywały się tak wewnętrznie zróżnicowane, jakby w istocie nie należały do tej samej kategorii badawczej. W wielu przypadkach mieliśmy więc do czynienia po prostu z fikcją heurystyczną, której wykrycie nastręczało nierzadko badaczom sporo trudności. Studia nad społeczno-religijnymi przemianami w krajach Trzeciego Świata nabierają odmiennej specyfiki w zależności od tego, czy prowadzone są przez badaczy miejscowych, czy też przez naukowe ośrodki europejskie. Zdawać by się mogło, iż izolacja, brak bezpośredniego kontaktu ze środowiskiem społeczno-kulturowym będącym przedmiotem zainteresowania, stawia badaczy Starego Świata na z góry straconych pozycjach. Tymczasem poza skromnymi możliwościami prowadzenia własnych badań terenowych w ramach specjalnie organizowanych ekspedycji, rozpościerają się przed nami perspektywy szerokich studiów porównawczych~ etnohistorycznych, studiów analitycznych, teoretycznych, reinterpretacyjnych i weryfikacyjnych, w oparciu o zebrane dotychczas przekazy źródłowe 41. Coraz częściej podkreśla się słusznie zbyt mały stopień wykorzystania opublikowanych już materiałów terenowych, które po to były przecież zbierane, by służyły jako tworzywo do dalszych studiów komparatystycznych 42. 40 Do najbardziej znanych należą klasyfikacje R. Linlana, A. F. C. Wallace i M. I. Pereira de Queiroz, por. przyp. 33. 41 Odnośnie do zagadnień "amerykanistycznych" problem ten Gmawia M. Frankawska, Zadania i potrzeby polskiej amel'ykanistyki w zakresie etnografii, "Etnografia Polska" 10: 1966, s. 238-243; tenże, Etnograjia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po drugiej wojnie światowej "Lud" 53: 1969, s. 121-125. 42 A. Hultlu'anz, op. cit., s. 98. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 109 Praktyka badawcza uczy, iż studia tego rodzaju wnieść mogą także swój niebagatelny wkład w naukowe poznanie procesów rządzących kulturą. Pewne oddale.nie czy swego rodzaju zwiększenie perspektywy spojrzenia sprzyja obiektywizmowi i pozwala często wyraziściej oraz z nie typowej strony ujrzeć przedmiot swych naukowych dociekań. Większość dotychczasowych prac teoretycznych i komparatystycznych posiada taki właśnie charakter. Wspominałem także i o tym, że tubylcze ruchy społeczno-religijne związane były zasadniczo z określoną fazą kolonialnej epoki - i dziś, wraz z upadkiem tego systemu, szereg z nich należy już do przeszłości. Ponieważ jednak w czasach im współczesnych nie wzbudzały one przeważnie większego zainteresowania 4'3, nie tylko trzeba zrekonstruować dzieje tych ruchów, ale poddać je antropologicznej wiwi- sekcji w oparciu o rozproszone informacje zawarte w najrozmaitszego typu źródłach "zastanych". Zadanie to spełnić mogą doskonale badacze pracujący z dala od terytoriów swej specjalizacji. Wyręczą dzięki temu swych kolegów z Trzeciego Swiata, którzy zaabsorbowani śledzeniem dokonywujących się tam współcześnie przemian społeczno-kulturowych, mniej uwagi poświęcić mogą studiom etnohistorycznym. Tego rodzaju studia, przy umiejętnym adaptowaniu szeregu spowbów postępowania badawczego historii - wnoszą także niemały wkład do rozwoju religioznawstwa. W szczególności zaś wzbogacają historię religii i jej subdyscyplinę z pogranicza, którą zwykło się już w Polsce określać mianem religioznawstwa etnograficznego lub etnografii religioznawczej, a na Zachodzie -- antropologią religii (anthropology of religion) czy też odpowiednio etnologią religii (religious ethnology, ethnologia religiosa, ethnologie des religions). Badając nowożytne ruchy społeczno-religijne posiadamy możliwość śledzenia dróg tworzenia się nowych systemów religijnych i poznawania procesów synkretyzacyjnych. Uzyskany materiał porównawczy nie tylko pozwala poddać szerszej analizie podobnego typu ruchy ze średniowiecza 43 Chlubny wyjątek stanowi np. północnoamerykański badacz James Mooney, który w /aledwie SZlcŚĆ lilt po upadku ostatniej fali ..Tańca Duchów" (l890 r.) opublikował kilkaset stron liczącą monogmfię tego społeczno-religijnego ruchu Indian USA. Praca ta zawiera materiał zebrany w dużej mierze ..na gorąco", drogą autopsji i iJezpośrednich rozmów. Uzupełniona licznymi wypisami źródłowymi - stanowi ona clo dzisiaj podstawową publikację dla wszystkich studiujących zagadnienia mesjanizmu Indian R(Jwnin i Prerii. Por. J. Mooney The Ghost-Dance Religion and the Sioux Outbreak of 1890, ..Annual Report of the Bureau of Ethnology. Smithsonian Institution" 14: 1li92!189:3, p. 2. Wasllington 1396. �no ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI i starożytności, ale okazuje się przydatny nawet w badaniach nad genezą wielkich światowych religii uniwersalistycznych: chrześcijaństwa, islamu i buddyzmu, a z kręgu religii narodowych przede wszystkim - judaizmu. Wymienione tu systemy religijne w swej początkowej "fazie były przecież specyficzną formą ruchów mesjanistycznych o postępowym społecznym programie i typowo synkretycznej ideologii. Trudno nie wskazać także na powiązania między badaniami ruchów społeczno-religijnych a etnografią (antropologią) stosowaną. Ta ostatnia coraz częściej włącza się w szerokim zakresie w nurt dyscyplin praktycznych, pomocnych przy właściwym kierowaniu życiem społecznym i kulturalnym. Poprzez swe trafne diagnozy dostarcza ona dyrektyw postępowania, wskazuje i określa sposoby wprowadzania bezkonfliktowych innowacji kulturowych, jest pomocna przy likwidacji trudności adaptacyjnych 44. W odniesieniu do współczesnych ruchów" społeczno-religijnych i sekt niejednokrotnie jej ekspertyzy umożliwiły porzucenie przez ich zwolenników poczynań podbudowanych irracjonalnymi względami. Naprowadzały one w zamian na konkretną działalność gospodarczą i społeczną, zmierzającą do modernizacji tradycyjnego sposobu życia. Uśmierzały także niebezpieczeństwa związane z pewnymi charakterystycznymi dla okresów przejściowych deformacjami czy dewiacjami kulturowymi, które graniczą często z objawami patologii społecznej. Oczywiście inne cele przyświecały władzom kolonialnym, dbającym o likwidację w zarodku wszelkich buntowniczych przejawów niesubordynacji, inne stawiali sobie misjonarze zabiegający o neofitów, do innych wreszcie dążyły wyrosłe na gruzach imperiów kolonialnych rządy mło.dych państw, walczące z uciążliwymi tendencjami separatystycznymi. W każdym jednak z tych przypadków skuteczność i trafność antropologicznych ekspertyz była dowodem tego, iż nauka o człowieku i jego kulturze równie mocno tkwi w czasie minionym, co we współczesności, i w równym stopniu kładzie nacisk na refleksję teoretyczną, co na badania praktyczne - społecznie użyteczne. Ruchy społeczno-religijne Trzeciego Swiata wybrane jako przedmiot antropologicznej analizy dostarczają badaczowi okazji do zgłębienia bardziej uniwersalnych, elementarnych problemów. Znaleźć wśród nich można bez trudu szereg takich kluczowych zagadnień, których właściwe rozwiązanie wydaje się istotne z punktu widzenia ogólnej teorii zmian kulturowych. Na" przykładzie przebiegu tych ruchów można mianowicie z powodzeniem doskonalić badania nad regularnością i realnością procesów 44 B. Malinowski, Dynamika Warszawa 1958, s. 197. przemian kulturowych, (w:) Szkice z teorii kultury, �Antropologiczna interpretacja ruchów społeczno-religijnych 111 dyfuzji kulturowej, przenikania idei i tworzenia się w wyniku procesów synkretyzacji - z pozoru eklektycznych, lecz w zasadzie zwartych systemów. Studia porównawcze nad ruchami wyrosłymi niezależnie od siebie, w odmiennych środowiskach kulturowych i geograficznych, dostarczają nam materiału do przemyśleń nad istotą powstawania podobnych, czy wręcz identycznych rozwiązań kulturowych 45. Ponadto stanowią one dobrą próbkę dla studiów nad szerszym "kulturologicznym" problemem historycznych związków między religią a rewolucją z jednej strony, oraz religią a konserwatyzmem społeczno-kulturowym z drugiej 46. Większość tych ruchów jest w skali "wielkiej historii" tylko małym zdarzeniem, niemal marginalnym epizodem, przebiegającym z dala od głównego nurtu wydarzeń politycznych i gospodarczych. Jednakże dla etnografa, socjologa czy religioznawcy zjawiska te stanowią jakby "eksperymentalną próbkę" dynamiki zmian, probierz odsłaniający w szczególnie drastyczny i wyrazisty sposób źródła oraz przebieg kulturowych, społecznych i rasowych konfliktów w łonie tradycyjnych społeczności tubylczych, poddawanych indoktrynacji "zachodniej cywilizacji" i włączonych w sferę kapitalistycznego rynku. Podsumowując powyższe rozważania warto raz jeszcze podkreślić symptomatyczną tendencję metodologiczną zauważalną również w badaniach nad ruchami społeczno-religijnymi. Tendencja ta polega w głównej mierze na wzajemnym zbliżaniu się postaw i metod badawczych wypracowanych w toku studiów nad społecznościami o niskim stopniu rozwoju technologii, do tych, jakie typowe były dotąd dla badań wysoko zorganizowanych społeczeństw przemysłowych. Zbliżenie to posiada charakter bilateralnej, twórczej wymiany doświadczeń. Z jednej strony szuka: się możliwości zastosowania technik sprawdzonych już w trakcie studiów nad np. wielkimi religiami światowymi czy narodowymi, ruchami aysydenckimi i sekciarskimi, do badań tradycyjnych wierzeń i wyrosłych na ich gruncie ruchów społeczno-religijnych. Z drugiej natomiast strony postawy i metody wypróbowane w Trzecim Świecie okazują się przydatne, po niewielkiej adaptacji, do analizy np. nowych rewolucyjnych ideologii powstających w łonie afroamerykańskich społeczności Stanów Zjednoczonych, do mediewistycznych dociekań nad chrystianizacją "barbarzyńskiej" Europy, a nawet do rozważań nad filozofią polskiego mesjanizmu 47 lub interpretacji świeckiego "kultu" przywódców politycznych. R. H. Lawie, An introduction to cuUuml anthropology, New York 1956, s. 377. V. Lanternari, Reply, "Current Anthropology" 6: 1965, nr 4, s. 462. 47 Por. A. Walicki, Fiiozofia a mesjanizm. Studia z dziejów filozofii i myśli społeczno-reiigijnej romantyzmu polskiego, Warszawa 1970, s. 9-22; S. Piekarczyk, Bar45 4G barzY1icy i ch1·ześcijfl1istwo. nów, Warszawa 196fJ,passim. Konfrontacje społecznych postaw i wzorów u Germa- �112 ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI Ten widoczny przejaw jakby wewnętrznej integracji, rozumianej jako zacieranie się różnic, a raczej granie, między nauką o kulturach społeczeństw prostych i kulturach społeczeństw złożonych jest zarówno wynikiem teoretycznych postaw współczesnej antropologii, jak i konse·kwencją postępującej wspólnoty dziejów całej ludzkości. ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI AN ANTHROPOLOGICAL INTERPRETATION OF SOCIO-RELIGIOUS MOVEMENTS IN THE THIRD WORLD. APPRECIATION AND PROPOSITIONS (Summary) Problems of ethnography in the Third World still retain their specific character, apparent both in works showing "traditional" cultures and in those which portray the dynamics of contemporary transformations. These aspects represent the two extremes on the scale of the socio-cultural development of the Third World, between which there lies a whole area of research, not yet suffic'iently examined. The gaps are filled by ethno-historical-acculturation studies, intended to reconstruct the ethnical history of various regions and to analyse the mechanisms of cultural changes taking place under the influence of acculturation processes. To this category belong researches devoted to changes in traditional religious consciousness, concentrating on the problem of syncretism, contamination and interference of different ideological systems. Syncretic sects, autonomous native churches and dynamic socio-religious movements, ofter called messianic, are the social expression of the birth of a new consciousness. Research into these movements encounters numerous obstacles resulting from the sparsity of source material, from ambiguous nomenclature, imperfect methods of classification, overestimation of analogies and underestimation of characteristic features in comparative studies, and finally from the small amount of synthetic cross-sectional works restricted to concrete geographico-cultural and ethno-historical regions. In the first place it is necessary to reconstruct the development of the individual movements, but this historical reconstruction should be for the anthropologist a point of departure towards further reflections, leading to generalizations. This aim may be realized by way of the cooperation of a number of fields, thus eliminating the subjectivism of individual disciplines and the ostensible antinomy between specializations designed to examine simple societies on the one hand. and complex societies on the other. The platform integrating results from the various fields is anthropology, which portrays socio-religious movements holistically, thus counteracting vulgar reductionism. The purpose of this kind of interpretation is to show the phenomenon under examination in connection with all the social, cultural, historical and economic factors which conditioned it. �Antropologiczna interpretacja ruchów spoleczno-religijnych 113 Therefore, when researching into socia-religious movements, such a programme of investigations should be applied, which embraces on the one .hand the factor of ideology determining the form of the doctrinal premises, and on the other handthe factor of transformation of t.he social milieu, in relation to which ideology is to fu~fil a transformative role. Only then will it be possible to show the dialectic conditioning of these factors and lhe dynamics of their reciprocal influences. In conclusion the author discusses the significance of research into socioreligious movements with respect to the theory of cultural changes, and in particular to the theory of acculturation, also mentioning the importance of studies into diffussion and independent analogies, and finally, the connection of this field of study with lhe l'eligious ethnology and applied ethnography. 3 - Lud. t. ~;;. 1971 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff965f238263bcf9d25340d415b91d57.pdf 6960bc2aedcaa50503f2382eb0987a74 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1864 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1729 Title A name given to the resource Recenzje/ LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.305-372 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text t. 67, 1983 Lud, IV. RECENZJE Andrzej K. Paluch, lHalirwwski, SerLl "Myśli o nową i p~,zy('jr:, Ludzie", którą związane c:,n:l jes', a ka:żdy są jedn,~j dr."C1ego i POSit'. 'l'J U'IZi' torsk,iej WyclCł.rl1 "Wli!edza po';'więcOIna z ty,oh ucz;cnyc"h p,O\vl',ZJechna", życiu petlskiclh, i pTacy illtóryc,h a ukazc;ło i pOIglądÓ'w ;;ię ich do tej 42 - naukl"\Y'c i osią,gPOiśw1ię- i socjologów, pedagogów zaw-i'em krótką mO::,eJ,gralfię kie u "ku wybór nujbardz'i,ej reprezentatywnyc1h !CipraOOf\Vati. l'u::J Clk:'cŚilr,,,'ej s:z!'~:;ły, W 'tej ;;l\,a,łleij ,j.qrJITIrw,enlcj'ircda!kJcyjlnio-ledy- zosbła omawhlna tutalj kSJiążk'cl ClU.I:lDwiąca zw'nte kOJnr:;end'ulm wi'cdzy [) P,",nisla'Wi,e Ma'lu"ow!Slkim, k'~óre:!;o diwobek nau,k"lwy naukowej są mało zna,ne l1aSZ!E~mu sIPoleczeń,s,twu, :Ylożma na wet oraz droga za,ryzJikować dzsnie, równiJeż że o d,l'rl:"Jku feSljona,jiis,tów przez niego pOllsk,i, co - tym ić>[,:li,eje raczej clnolgTa,fów 1:3 ks,iążek w sli'ę Bn)i!lisława sler-ia wydaw!i1!ilcza fik,zofów, pory wzho,guoila naukowej ka:riery ilI1!nego kraj'u.Wslpcunniana działa,,:,rJ.,aści - lub k,siąŻlka znaluką cmów;,eniu jed kJ'mik wydawni'C'twa jest '\iaJi,I1JOIWSlkicl~o,jednego nięoia 1'!)al, SIS, 27<9 Warszalwa zna1cz:ny]m mi:zerne i s02jollolgÓW, Ciraz okdo 70 gdyż Wy,Jibrażell'ic tylkl') artykułĆiw stc~!prlilu pOlwctdiujc tl,ew:elka część prz,ettumacz',na ograniez'elliia w kari,m'y t,wi,er- wśrod pI'O- z napisalny,c:h zaSilała głębszym n"l jęz)"k przY'swojenuu s(~bi.e twóre ZlOŚC i Mailinows:k1i'eg'O oibelj!ffi'll,ją'o~j wiieleohs,z-a:rów p:roihlemClwY'clh antnJ'pe,lo,~.ii "p'oł,eclzmej, tj, gc:spcdaT:,k,i i wY'mialny pierwo:tnej, pokrewieństwa i r;:idzJiJny, magii, pra'wa pic'rwcJtnc@o, kJul~UlrolwY'Clh, Skoro już linowski'ego dos:tęp:nyah roku 1'9'80 było kiawe rcili,gi+i oraz iJoh ;wl,edwie kClw8,ne w reku Dziel rg;~1 zawierają: O zasadClch oraz t,()nkia), t. 2 - dzikich w północno-zachodniej t. 4 'i 5 (dotąd Zwyczaj teolr,i'i '9 '. Ostal1;rlitO natrJlmi,Jslt I'ClZpoc:zęŁo wJidawa!nlie Łecznego ogó);nej ku,litury i mCJwa o $kI'cmnY'tn w lliJtera,turw polskiej do czytania w językJu oljOZ)"stylll1 warto I PaiMlwowe t. l - Wierzenia myślenia zbrodnia w jels,z:cz.e nieopubl1i'.K'owalny) pierwsLle pierwotne t, :1 nelSl dzikich /lrgonauci tytuł Ogrody spo- praca dcrk- Zycie seKsualne zachodniego koralowe c:publi- ustrOjU dotąd oraz Nalu tomy i formy (ni'epubli'rkawana spoleczności Melanezji, zmian Wydalwnilotw,' Maihll1JeJWskiiego, z k:tórych ekonomi,i dYll'amuki obiegu pra,c Maw~p()imnieć, że do Pacyfiku, i ich ma.gia WreSiwic recenZlO'wana ks.ią7Jka pmynosi w części Wybór pism pa:rę niepublliJkowan)"ch d(Jtąd w języ.klu poilski!m rOZlpI'aW Matl,in(}w,skiiegCl, do którycih n,l1eżą między innymi: Kult'urn, ci zLemskiej, Rodzicielstwo Magia i religia, jako podstawa Problem strukJtury znaczenia społecznej, w językach System pierwotnych. własno.~Włącz,on:e ci) Wyboru pism cytowa:!l'c po'Wy:żlej pralce i,lUi"t:n\Jiją i ullllipełnJiają dOlk'onaną w ksiąj;ce pre,zenltację p(~glądów naluko!wych Ma~inow:>k:i~glo. Ten z natUiry rzeezy ogran:i-czony wybór n'ls'lręezał i:sltoltnc trudności meryJ1;iaryezne, bowiem z ołbrz)"mieg'o :i B. Mahnołwsj-d, Wierzenia pierwotne i fonny ustroju spotecznego. Pogląd na genezę religii ze szczegMnym uwzględnieniem totemizmu, Kraków 1915; t'en1:e, Totemizm i egzogamia, cz, 1, "Lud" t. 27:19'111; tenże, Zagadnienia r;okrewieństwa w świetle najnowszych badań, "Przegląd Soejologiczny". t, 1: 1930; tenże, Kultura jako wyznacznik zachowania się, "Ruch Prawniczy, Ekonomiezny i Soejologie,zny, t. 27: 1937; tenże, Życie seksualne dzikich w pótnocno-zachodniej Melanezji, Warszawa 19 38; tenże, Prawo, zwyczaj, zbrodnia w spolecznośc1, dzikich, Warszawa 1939; tenże, Śmiel'telny problemat, "Przegląd Socjologiczny", t, 8' 1940, tenże, Szkice z teorii kultury, Warsza.wa 1957; tenże, Argonauci Zachodniego PaCYfiku, War'Zawa 1957, 1 20 Lud, t. LXVIl �Recenzje, dorobku do alllltora należało tego, aby w)'1brane przeglqdy wybrać wydawnictw t'e\ks'ty najba,rd!ziej te!ks'ty q, czasopism wlpreze,;ll1,aty,wne, Stą,d też dą'żono SUłII1Qwiły .i'lU1sitm:cję pr,ogramu al1i1§IOpOlI,()gJid f,unikicjoo·, nailnej i stanowiły zam,zem p:rzegJąJd najważniejlszyah osiągn'ięć tOO'I'CltY<:iLllyohMaliJn,owskie-go. Pon<N:ilt,o leikMy te powiąJZane są w bez,po§redn.i Slpcxsób z wy,nJik.arrn .. badań ter,e:lowYClh i dotyczą problemów /{,oil1itekŚlc,iez:ja'wisik k'llilJtrtl<f!owYIQh. OmaW'iaillatutaj ksliążilm, zoontiem sftkiim nej, "illa 5zCrzegól!owyoh ukaza,ny::ih "7..er,okkn je:j alu,tO:fa, ma ko:ncentl'DWaĆ slię pTledewszy- za,pr,op,~nlO'Wanym p.rzea Ma,liJ1{)jWslkieigo programie zaliożeni.ach ,i podstwO!Wyc!h w tezach J}lI'O!p"ł,gowane.go przez a'l1'trqpo]'J1gili spol!eczni'ego ki'el'un;kiu fUlnk· lU'oiI1ailJnE!gO, jego k01!1lC,epcji kultury ,ipoJgllądu na dym,amikę prz,eohraień kulrtnno .. wy,CIh';. Za,gaidnJieni,a s\Zcregółoi\V,e rOiZipa'bFyW<l11'1e są w książce bal'dziej pr~':J(ieżinrieprzy całlkowiitym :ZJdawanilu '(Jib',ie sprawy pmzez jej arut,ora, :i.e wielkość k-allllcelPcij'i MalinioWlSIk1,iego wyiniJJmłJo z doprOlwadzOlnyclh felroj.i 'elT1JP'urYCllJnyclh situd!iów nwd o.kJre:ślklil1.y:m'ifaik'tami i 11i000ator,sItwcJ przez n!ie~o wr-ęcz do perkUlitul'owymi.. W pralcy nJi,i:' 1'000trzą,'>'asrię też eWOll1\H:yjnego clhara:koonu poglądów badaoza, .notom,i,alSit dQtyczy 000 ptr7...edstawi'erllia i iJ1ltelrpre.'taiCji Szcrz.yltoOiwegoi na'jibarcizie>j dynamkiZ'nego O'ku''€,S1U Jego twórlazooci lla~OIwej" pobyt w Ang,li!i, k1i'edy to t'j, la~ dwudz.iestYCih i t-rzydZ}iesi\.y'c:h przY-P,I,da,jącY'c1h11-'1 Maliiill()l\V1S,k1isfQ'l1mulO'Wał zas<ldy teorLi zwarnej fru:n'kcjo- nal1iZJmem. l1wórcrz,ość nau:k:olWa Malino,wslkiego sytuuje się t:jIOd,()lg~i.a ,z paTiOlffia za,ledwie w)'1jąt'kami" ]>eslt w a:ngl1.osaslkiiimteż praca języiku ooukowa, ni,ej naltomias1t i,zw. J a,tlgiiebskim, Z poroząitJkmv,f) z Wi'ellką z Yale Unive'rS'ity .,~is,iIHng;p rofesoQ''', na w '\nieść na nJiem311cały BrYItanią Stalnaoh pogran;,:~w pUlhJ.iJkJowatny &I'OId01Wis-kiiJem zWliąza100 była je.ge. i Uniwersyte:t.enTI póż- ZjednolczOlnych, o napadZlie Cln-Oih,gii i S~J- jeg,o dor{)bek Nlieffiiie~ LfJJ1dyńsikim, gidzie przyjął hitlerO'wsik!kh posaidr; na P'c~lslkl; wy(b-uc'h-u druigliej WiOo!nyŚiW'Ja:Lowej. Zycie i twórczość kiS':ążkii ~s. 10 - 30} Bro,nistawa Malinowskiego to pier,ws'zy To;ZJdzi,;lł omawi'ancj nC'lsizący c1ha-m:kl'er usy:sitemOl:\;y:z,;JW',mejhicygrat1ili l1'i:ukowej prz,e~b- tanle,j takiŻe Wlia'd<xTlQiściiHlmio r-odziinlie b.ada:c,za, Ij'ego życiu prywatnY'm i kontaik,taeh ? Bo:lską. Urodził się lVLallinl(}w,siki 7 kwilellJ1lia 18814rdku w Kraik:Jw,ie. g.d7.ie o}cie'; ]lego, LU1cjan iMa.11i:no'wslk'i.był pT'oi£e!>olI'lemfi.l0,1-Qglii sj.:)lWi:~1ń'~k,i<cj w Uniwcrsy,tlec.ioe JalgieHońs:kiim. I olLo w daą5;zY'Clhpar't'iaah tego rOZidział,u prowa'dz.! nas autOII' przez życie Bronisława Mal\jon-o"v:sIkii~o ,kreś-ląc kole;jll1'o okres jego studiów w Kca!kawie, :LrupSlku j Lonldy'l1'ie, rz:n.a,n,eflakty wlc;ze.Śil1lie,Zmarł JJa\t baJdallua ierrenJOwe na i€l;:JliZJody:, Zye'lie Brolnli~ffilWa bolwli,e:m mając Wys,padh Tlr()~r;jrandz!ki,C'h j inne malll MaTilnlOIWlSiki{lgozaimkJl1ębo slię StiOSiUi!likiowu 58 Lat pO'raIŻ<CJInyz;a:wa,łemser,ca, Pięćdzli,e';liąit 0I51ielm to nliewiel1e je.ślij s,ję ziważY,że zmarlM-a,lilllJ()iWl,~ki w pełlt1ii ~ił bwórczyC!h o.g;aJ''' iI1i:~ty prasdą narulk,olW'eg,odJzialaniie. praglllący z s'ie~,i,e dać wiele dh nau:kii. Ale jegf) ;;;y:,~lieroc:LzliJ11Il'1.e prIzeb'iegpła w cii'en.!i.u włalSi!lieglo słafI:Jego~cl1J.'OIWli,a i waH<1i z 'r.lieu-let';wllll1ą Ch0iI10bą kręglCJlsilu:paj-ego ż-aln.,y,z kllórą .I:e:-tę,MI/mo tych mila~ rtnzy córki: dO'~Wiiad()zc'ń żyiubwyich,Qdidalwał .1óze,fę, Wandę i He- swe sli-ly diuchcc'we i iir.t'el,ek;trual!1c :mJlul~e i cal'e to tlwólrCIZ'E'llIwikł.1ni.e jesit c~kalwy!m tema'te dht t'olzważań, ja'k f.1IS'CYUlIU'jąC:abył,a bliiO'giraiilu n::\;1Jik:J:watego CzlOlw,ieilm, A pon'łdiV.J mamy w b)'lm roz,c!lZli,aJe ,talk.że tY'PCJIWlO piCJl:slkirea!k!c'elnit-y-b'~~r.a[!iii Mlall!i'naW151ki<e,g):J., jaik dliOCi;1'żby jego Dz;i.eJrolna Rady powo.dy li!St d') WY1d!zJi,a!łiu ru1l=of1iaZ'l1leig1oUll1JiiW'€rlSy't€iŁu .1,a'gileI.Lo,ńJ:;IkJieg-o wyja.śniaJący ll]iemlOiż1iJWloŚlCli obję~b Kaltedry Et,no1l1ogliipnzy tej uCize!:ni, WznU'SizaJ}ą'CU jest 'też w !'lwejwymO'wi'e dedy;kac,ja jednej z,e :s-Wloii,chpra'c J. G. F,ra,z'enoWli, w 'kitÓ!rej 11IaIPi.sał:..,GdylbYiffi m'ial mOle pTizYJWlJłY'.wa1nJi-a pu,!Z€.,:zł,oiŚ~i, clh(Jiabb)'1m zaprDwaidiz;ić Cię dkiołJ:> -d!\V'aldizileś~'iahlt temu z pIolWr.ol\:em do sita:r'ego,słio,Wli'ań!slkiiel~:) miaLS,ta u1,1,ilWeJ'sytejkieg(), to 'Zl1<3C:ZY cb mi:aJste K:l"aikrjWa, staTożyt[,nej ~t()Uj,cy AOIlisIkJii s:ied!zJiibynaj- �Recenzje, przeglqdy silaI'SlZA?g,o 'Ull1iiWC'!1sYlteLu we 307 :i czasopism '«'!łdawnictw \V'S,ch(o.dn~e:jEUI1J!piJe.Mógłbym WÓWOZ-ałspokazać Oi stu- derl1it<!o'::JU,S,Zr;:ozająoogo bU!dYlrJ!ki śreodal'i'olv.heaZJrJe;g1o k.Q~~liJum, z IwucIJCl~':Z'ną ja!kąś wdJroeką dU!szy, Ści,~lk;JljąlcegojedJn!<likże pod SI\'VYImramii:eJllirem, jaikio j!€ldYlną pO{liechę .zgry,z'Ota'l1h,tr,z.y z,uelorJJetOlmy z ddba"ile w;alnym, z10tym w jeg'o zna;k!i'em, ptiękinlie 'wysty1<i- ZOiwaulym ry.';lUl1ikiiem jemi.oły - sym;bollem Zlotej Gałęzi". ChiOlCliai w la'1-a!C'hmięd2YrwG1je:1i:lyr~'h ba I'rnZlO r.zaldikJomar.JjJf'elS!L'r.~WJał M,a;I'i;r]iJ!WlSlk!i s>wą po,]lsikJość i pOlCrlouc:iewięzi <l krajem. jest un 'l'alOzej WYJDiilki'em jie@O piOlC'h!oIliięci,a Sl'ę w sl}x'alwa-<:h badatwczyc.h H nie nar,o;d:O:Nego zobo;ję1lnlienli';ł. DJ[jJi€ino w C',wS'aclh clJrUigi;e:jWloi,j.ny ŚW.iflitcWej, g,dy 'kraj nm-;,zc:ienp;ał niierwrQ'!Ghi:ltlel"Qw.s!ką, wydiaJr:ZJenirate p!oll,u-Izły go do głębi i j'l'k WSlpiom:iln,ał-ajego dl'U@l żj()jn~1ro~ihUodii~y w mm na niOlWiOplOl'lZJ1.1e;i1e pnzyrmJie;i;WSlJJlO1m:i'!1;11a jego dnllJga ŻJon... rc~bu!d:zjł,y w nlUm na 'rJiOIW1O poiClzoUcilepnzyna.le;i;nO,9ci wl'J'(;,d:orwej i pełnejso,liiJdarJ1lOŚ,di z na.r;oOOm pok<;ikJim". BrowradZJił w S1iaina:oh Zjed[1(JiCI'lo,ny~rh (Yl.yjWL:IDą ,dIZliałarln,:)ść pU"KJlpalga:nldiOlWą na spT!ze~'jrwia,ł s,ję h:1'!Jlewl\wlkiiJe'jkrucjaclie rWl"Z .na wts'cihóid Eul'Iopy, pOlIoom.alI1lejPoJSiki, a joego kisiąŻikii zn:a,l.a;zły s'ę n,'l 'und€ik,'j,e zaik\w.•anYlc!h dz'ieł w Niiem!c!Z,eehhiirtleIiO!WlslkiiJch, i'aikiże l dlategxJ, że był I.decydO'wainym pl':Zieai!Wlnli!kliem nalr,o,dlclWiegio~1Ol::dallliIZJmu. W['esiz>dlle WlSpom,n:ieć tutaj rÓlwni'eż narleży, że Ma,],iJDlolwslkiizolsl,~alwYJbralny piJeDWls>zYim prelZJe's,emPOIlslkie~o' Inl'1ybuilu NaUki 'i Litem1TIury w Stan-a'ch ~e::lJn!o!crzJOIn:ych w 11:'I~U 1191412,gdy w kradu (JIkiu;powanYJm pnz,ez 11;J;jeŻidŻicęnauka po!lislkia nie miała m QiżllilWloocl.inOlzrwio'aniiJaSilę· I na koinliec iJnfoDmra~ljla rÓIWlt'iież zn!arc!ząca, Otó:ż baodalC'zten ~Dlmiętnr'lk i pil*lł glo w języllm po,ISikum, poldpzas gdy J)ijsał ipl)'lzeZ dłQJIgi,elatta iinlne pralae ,p;ilSane były w ję- rtylku H'n,g'ielisikiim,Palmię1'nliJk ten, kJtór€ig1ocrzęść daitylc!ząca Wy!SiP TinOlbrielllllcIJZI!CUcih ~pub"ikr1Wall1!aZrostab w ję;z,yIkJuainlgi€i!Gk!im - A Diary in the Strict Sense of the Term, Ney Y'u.lik l~l67, si;-I'rJorwi fusiCynują<:y O',:><;IS badań ;tenen~'iWyc:h or:alZ pl1zemyśl,ell i wrażeń 'lU~~)r'a. Calość pa;mi'Ę'tin,nka Zaisł'll:gUljE' berz wqt,pueni'ł n3. wydalni,c ,go w język.u ~::J,;~j,;]{'im i ~mi,;)h) moim e) pc!WIieclizi'eć,że dług j.alki naUlka :pollistka pCIS!klda Wlohec dziel M-a,lirJ{}v,I's:ki.egio,m')ci;rl':l b)'bnby \V piCl\VUl:ylm'S-e:-:lSiiespł.'Hjić Uidosi'tępr.liThjq~ w jęZ)'lku ojc:zy:<ltym jeg,() pa.mięTIlIik. Kolejny (S. rOlzd'ziałkJSIiążki za,tytuł'owany 3'1 - 54) je·s'l poiJlieżnYJm pTzeglądem Nowa koncepcja zakJż-eó teoretyc-z;nych antropoiogii spr)łecznci i meot,cidc,logicznych tej dyscY'Pli:ny z po'woła.niem się na pi'e-rw;'Z)'c,h j,ej twórców. reprczent:ujqcyC!h ki erunClk ewo,luc1o'nisl,yciZllY J. Bacrholen,a (1815 - Ul:87), L. H. M'Otnga.na (UH8 - 1381), A. Bastiml<l (18~.3 - 1'905), E. B. Ty!ora (183'2 -1917), prozez badan,i<l spobec,z'cilslbw piertw,otny'ch 'l,udzlkoości. P2!dJ~'ny iuzjonis-tyc'znego, do tClgo cel zwanego też us:ik,wali J. G. Fraz'era odtworzyć p'::,s't<lw;rI,i s:J!b!ie również w histo'l~ri e'tnograf.ii (lrs:.'>4 - 19411), kJtórzy hi,s:tonię ku,ltury zw,ohmni'cy szkołą dyfuzja, było po!ds't<!wową nyc'h e:lemen',ow kulitury. kul'tlurowego, determnnantą W dalszej a pr;zeni,ka,nie ~;:J;J-ł'e~.zne m(~gą być nyc'h. ił illh funk~'ją Wart{J tutaj również jest z)'()zum!."le uLrzymanie wspomnieć, falkitów (1,858 - 1954) miała pel'd· k:ultillrowyoh, czyli p.rze:srtrlZ-ennego rocz.mi'esZC'z,eniaposzcze:gó]- KC']lejno,sci auto'r ksiązki no'wym n~l1't'L'm myśli s.p~AeczrJej, klóTy był niiejako oka'zoaLI Si!; tzw, socjooikJigi'c'zna szJkob E. DUf,khe'Lm3 fakty dy- kJultur,()wo-hisb,'Y'cz'llą z F. mltzLem (\81'14 - 190), L, Frobe:1iusem (1'37!3 - 19:}8) i W. Schmiidtem .na czele, Dla nich z kolei n,atur,),lna wy,n,arlazc:zuść czł,ow,ieka stanowi,ć s'taw(ywy mecihalniZJm pozwoju ·całej kierunku i'ed~f'je słuszmri:e podk:reśla, ±e zarpClWliedzią funk!cO'OInalI1ZJmu. W~5r8 - 1'9'17). w myśl której w rel,ach do irl1Jnych f-ark,tów społecrl.- l'ią:glości sysitemu,któregro są częŚCiią sk~a,dl()wą. że :1'i'CiZ,Cl,leŻl:lie ood pr,ezenłnW<lJny:cih tIU us'taJeń przed- .':iItawidl"l,i <.lIlltro1p':"'logJiieuro'P'ej"kiiej, roaZJwijal'olsi'ę antropG,I'o,~ia amery,k,ańska, której program sllw,or.·,z,onyprzez F. BO<15<1 (.I1~58 - HJi42) op!~erał s,ię na badarniach te-I"0n()iwyc-n ': 'riOiz'wa~,anja'l'h historycznych, s>przL~i:iwiając się zarówno ewoluojonizmu'wi, jak te'!: S>Zikolek,uilltU'r<>wo~hi:srtoirY'aZil1ej, Rel',<;umru:jąc można powiedzieć, że nowa konceJX.'.ia a,n1r'op(Y!vg;iii s'PoJecz'l1oejau'1o;I"stwa M'rlIJj'l1;owskrieg,o l"odz'iła 20' się z krytyki do'tyohcw- �308 Recenzje, SOiWYClh po,glą,dów we to i nia'li.kiowego WfaŚÓWyim już kODltekśc'ie sprawa \ kultura 55 - 81). il!~,te,r,preLw31Tio w 'k,o'l'ejln,ym SfionmułGwane "aksj,oma'tem ż czasopism wydawnictw [aktów spofeczno-jkul<turmvym. rozważan:l (s. jak'CJby przeglądy rOlzdziale w £UrtlJkcjona:li,Zlmu" nóm w kuHurowy'ch Ale problem książkI Człowiek zatytułowa.nym teorety,c,zne ujęCJilu u},mowanyClh owegok8'nte;k,~tu P{'~I::.ll.my Ma,Linowskilegl(), kuHu,ry będącej ,podejmowane rbwlllleż w oZJwart)'lm i piąt;y~m wZldzLall,e, gdiziile }e"t mowa o' Baclaniach 3pCiłeczeń,stw2 pierwotnego (s. 82 - 1(3), Cl1'a!z Zmżcznach i rozwoju kultury - U7). W badalil'iaoh działa,I'I1I8lśei nololgliez:ny. nowycih na,],izn1u. swo,jlej W :tym olgóllf'ej ceg.o mo,że slię da.nych w pr;zez warte w na foI1ma'Clh społ'eczl1iag(), eałym przecii.eż świec'Le powo'.i do je'st kJtasy!ki jak Ii:l:sizeg·o j,est ar.tr'c'pcllcilgiii E. B. Tylm', Ii. lo Ma:]ji[}o'Wsk'l. s'j'}oleoz." ej, L. IVk,PgjJ.n czy badaG~a wpł)1w Z'\- erudycje\ k'O'mpel'€ntny .Je,~:) a caly lreśc'j z wielką wilelkJiego dZl]s:iaj bcns]x;rhy, ŻYCEl !Ja- w;;zystkim czyni ,Aalra.ją- ph~mleinll1ej, i matNic1tnego że j'cSit on naipil\l·wdę u\'>'a,bny społecznej kultulry przade że i pas}D' Malinorwsk1L(~,gD, prawi:dbwoś~i t:nz:eba, 'l'ere- u pods,tlClw hWlkcjoujrm()lwać w I'ama'cih i !"'OIZW:;ljUkulltu["cweg,J. c1ulohowego c1oo'ldk:l!1 i tec,h- prac3ch r,eceIl1ZI0WGlillC,j ksią~ki AIUitOlra Lnt.eresują i przyzYl'ać -;,wych legły slię l"o,z'Umowania za\V~i·le pIE'.eśw'h1:dicz,eni'D, ł:l"Lwych uClzonych, prawie M.ahnClwsk'ieg'o antTopolog,i,i prz.e1chod:zi śledzleni'e spolecZleńJs1l1w. u czyteln,iika Zi:l jakierg,o w W,iIZlj:izmiany autor a-;';Jelktów ceremonialny gDspod,llrkę pnzy:stępnie czyc.elf'11ka różny'oh niie mi,tyc!h jej si'ebie zenILlo.wall1'iu rOlzlpaltryw,l! slt,C'slu.nlkowo miejscami dizi.eł,aich w)'iraibiając "(,Izwój dla rOlz'wikłać la,k,:dir;Wan'e też M ,',liiIliOWSkd kilk,',l ek'lmClmiczmy, kmlDtlury oralZ iQ,gólnl'j pis-ze być wydzi'(j!Jł dharaikte;' do nllJwY'oh uŚCliśl\'eń, któ"e z czasem pDZJeDib,'ażcni'a t.ej ~Oi"pc:ld:l,I1ki ",taral kon,cerpcji tyah pierWcltnej ma;jącydh kOilltekś'Cie dOIClhodzą,c W,S,zy.stkie O siPrawa<::h nujące gOiSllX}da'rki gCls!poidar:cz'ej ScI kultury (s. 104- w prei erudyty, na d:l'\szy dUiro!be.k l\TailinDlw;;ki,elgo CibD,k twór'cIZ()l;Cl .J. G. F,ra,z.cr, tak A. R z'1akiIJ- g'HklliJfe- -BI'OiW'tl czy M. Mam;s. S~~awy t,e w)'lraź:'1e punlktuje a,ul ell' k-;iąŻJki w }ej Z:llkoilcze.niu za:tyt.uło'Wanym Funkcjonalizm Malinmuskiego I dalszy rozwój antropologii ,polecZonej ~s. 1113 - 124). S~us.znlie też p:ldi).Qr'eŚila, ;i)e jedną z p~)dsblw()lwYL1h ",za.słlul~ Ma'\'iino'W3ik,i'ego by},o niewą~pLiwie opa'I'C'i.e znaj'olmolś'oi faktów. i\le można mi'eć też l'ozwinęła się slwoista f'et;ycs.zyzacja badań wyZ:na!clzały ~lkJi'emu równocześnie d)'s:po:n:u}emy oały dziJ.'lLaj zakJres baidań aint["e'P(Jlog!~clzny·c,h na wnikl-iwej owsem wraŁenie, że pc;'d jego wpływem t-erenc1wycih, }alkby programy tY'Cih ba,,ctail altlJtrc;p'G,1ogi.i SiPoIecznej. DziG'k.i s'Oli'diną znu:jelIn()'śC'!ą różnych "połeczleń~tw. Ni,e zawsze st'olści idzie w palrze z suibt,e!nością }ednaJk refIeksj,i to ilmpcil1Iujące I'o,zpoznani'e l'zeozywi·t'oon::Jtycz,tJie,j (w ktoI1ej nJl,;;trzem byt t .\'Lailinowslki ce.raz - więoej naw,elt nie podkreŚilenie głosów, że za!Oz)'na na A. K.l. DQpLer'o a.ntroipologiia .badania,ch Jmlltury lVIal"now- woale wasit.<.lltnidl s'pClłeczna terenowy1ch. latach I>lłe kCJitllzy>lię, Są one rói,'1yclh daljc krajów ;;Iię ;;łyswc a w gruncic jednak niiCzbędnym .rzeozy elemen- \·em jle;j I'OZrw:OjiU, z cze@o na agół nie zda'wano siOhi,e sprawy w cza,suoh prz.ed Ma!'lrnuwSlki,m. 110 wla,Śinieon uczynił z antr'Olpul,ogili slpo!eczDej nawkE.; o nz.eczYlwi,tości w dosłowny,m sensje teg'o sł,owa" 2. Warto te·i. zaznaozyć, że DUln.kicjc-nali.zn, ""Iai],j:nOWSk],CgiO za,czął !L'c.zme, a po druIg,i'ej niach s'ocjlaIQgiczny1cih. LLnow,ski:egjo tę n31ukę należy maiz P,O'w,róćmy CZ'1!c~!h wSlzym też jlU:ż do soojrolog,ię j,eS'Z.liZ.e na w3rtościi głębokim , A. K. Paluch, z czas.emooraz sdniej oddzi,aływać na inne nauki s,po- W!ojlniiie św1a!v;,wej "'Llł 5ię dominując)'lm k'ierIUJ'!kiem w badaI oholcialż funkojionaDi.Llrn w wer-;ji SfCil.,mulowa,r~ej przez :'vlahiistori,i aint,rqpoII'l)Igli ,;,p()leoznej, mimo t~) j,ego wpływ na je:>t llJa'aa.1 ZlTIiaiczący ChWlllę do ikweSitJii recenzowa!TIiej ks,iq,ŻlkJi. Otóż reikonesa,n.s,em w Malinowski. dziedzi,nę Warszawa pOl'u"zonych jrEEt ona wciąż 1981. s. l21. już w jesZCije p(~przedI',i",. na,;z.ej małD tj. doty- h,ter<titul:ZO plier- znana jaką jest �}{ecenzje, doto~'ek mi::'c'ie, c:uk:)wy ks:iążka prż2giqay wydawnictw Ma,liiD;O'wskie;go,. \Vslpa'rita A. Palluclha ma wieje na wZ:'::::i[J;ga'cajątiu: nal'1zenlia wy'<YTanyc.h wlzpra'W wied.zy 'o ikJultu·.rue głęb()~ie f:Llaraah z sS\l,idnej pT'zemyśle.nia 309 i czaso,pism s':IJi,dnej wiedzy r'CJfZL::J,rawy naulkoweli. o pr.z'eld- Jej walr'l'o,ść MalliirnOlwsk~eg'0 WJłOS,zącycrh do nac5Z!ej teg,o erudyty. Pcdkl'eśl,ając rLn.arcZJenietej ksiąŻlki dla etnoig1rafó,w i s<'JlcU'ollo,gówprz,ede wSlZy"rtJk1i.m'rZ€lba ,dodać, że jSikkolwiek jej auiOir &ia:nął przed zada[Jli'em niezmiernie tI'lIId'lytTI, ja1kj,e n<1stręczała a,nahza i in1Jerrpei,u,Oja b;'Jl,lrt.Og.OdOlr.Olbk'UnaQl,K-:lweg'u Ma:llino~s.kiego, lo z zad,u[)l:o te,go wy'Wiązał Się wiP,ełnie dJlbirze. ZałoiWać ty~k) naJe,ż.y, że w .książce bej ni'e znah'zl'"' się więcej tłuma~zeń ,kltóTeś z \vY'd'lwni,c:tw 'Po1ogii spl(>le:':lwej, inny,ch rO'~praw Mahnowski€lgo. Mam jednak nC1Id,z;':C;~,że krajolwyah wY'da w,resz;ci'e calc,ść do,rol'Jku kl?,sykll ., 'tr<.l- za jaJkuego co,raz powszec'hnliJel.j na świedie uważany jest Mali- no'Wskii. Antoni B. A. Rybakov. lsktri:i. Jazyćestvo IiI1isty'lut AroheoŁa,gili. N,ie ,częsLo zdarzają należą ba,vdiw dwi,c da'w'Jlych, cenlny:clh prm'c Akademia z tej już SSSR. Oldi-e\.enie s,pc,lec:zeńlSitw. dizlicldiz'll'ly <QISlta'tniilcihlat, Wi.\iŻlne prra'c'e Cl'UikJ.rÓiWpCILslkiic,h: H. O\PIróClZIWYlmierlllilolnej, LG\wmiań'~lk.ieglo, Religia Slowian li9~9, OltalZ K JaŻldŻl€iWIskli'egio,Pradzieje Europy ZarmiieI1Zie[JriJBm.m9liJm jecltnruk jest omĆliWti:€'IlJle radZJieakiieglO alutto.ra B. A. Ryl'oaikiOlV<l,Jazycestvo "PiG,gClńJs;h~odaiWinY'ah Stcmniarn", Nauk wille-dzy -o reL~gii, o sy:s.tema'oh relli- nile istni'ejąc)"ch i jej upadek (VI - XI:! w.)., WamzalWa środkowej, Wr<Od~--Gldiańlslk 1001. p,'acy S~avjan. 1~81, ss. 606, i.1us,tr. mapki. się caloś,c-llowe kcm,pendia gij:'1)cc.h i wierzeni,owych Do drevnich Moskva Kuczyński. ah0!C:iaź p~alC1a ma dret:n.ich Sla.vjan, załc~enliJa o wiele Cia z;n!aiClzy s;zeI's.ze nliiż ~r~ Z'3JZin:all'z,oinl:> w tJ'ltUlle. J'eI:;\t to WJn:iikli'ilWeSlpioOtf:reI:1lie alI1cheo!p,ga, historyka i etnograf.) na P~lw1Sltarl1Jie i r;olZlwćlj wiiCIrlz;eń ikluiJtó,lW na pl1z;eJs'lJl:z;el'lli EuvolPY i Cizęś'ai Alzji 'Old pal clO,ll;:[ru , fKJI;:;lnzez\VsIZJylsl~kiieetplolkii arlClhelJllolgWc,z'[1Je aż po 1WJ>ż.YitJne. Wątków średni,ow,iec'ZJe i Cizasy 1lI0'- w1C>flzeni'Olwych POls!Z;uiktuijea,u:uo'r przede ws,zYl.'>t~~m w ma.terii'Jle allcheoll:o'giiCłZlllym, a w;i,ęc w 0era'111i1oe,w ~dor;JlnliiClt'WiewyI~orn.anYIffi w ko&ci, 1!1.'e,W lw£t'Klh, a LaJkŻie w f!c!lJkJl!Ołf!ze UlSilmlYm. AiuuOlr p05Ługuj.e te'roi.alem pO"ónaIWiCłzY'm 7. kiuiU~U'ry maier.ia,llllej, gic:ZII1e@o do ~d,z,ie przejście się w drew-o o!bir.zY'mim ma-- od mater Lalu arc:;heolo- etmo!glra;jj1CłZJne~o,Slzc:z,ególnlie e<płOik póź,ruiejsiZych, jest bar,dzo płY'nine. Pra,cę B. A. RY'oal~ov'a mCliim.a p8'd:zJLelić na tr.LY głÓWir1e c:zęśc.i: 1) Pen1cidyz.ac.ja słowiańlSlki€,go pc,gańs;uwa, II) N<łIjlcliaJW1llliejlSli SłO"Wianie, III) Ivletodą jleSlt flOzipaltrrY'Wlarnie za:ga,dnlileń na slzel'oikim badalwc!zą alutera Zródla sŁOłWiań.sikiej miJtololgi:i. materi<ał'owym <tle p:'rÓiwlCla:wc7_Y'm i ir::~T,crSipek!ctiadal elko w głąb -azJiejqw, co w następstwi,e sJuży ~paj'rz'6ni;.u Clwo1.uc'y:jrnom:u na okrool,one z:ag,aldnlie!":lia, (Jłd, CI;:liGlknajlo,andziej odleglY'Clh c:zalSów hwsitolrY'clZ'nyc,h. W anal1:lilJie WJi.enz.eń aJUitlOlfkOlntcentl'uj'e S'W'€ uwagi s;zlc.ze,gól'me Ola area,le ,od Odry p,o śr{lJdJki~iWeP!odinieiplfłze jako ter-eni,e pd!\..>tr'W'c·bnego, ma!kJsydCl mallJ1€łgiO,wZJ~l1ze',;tr,zenienia s.ię Pr<lJs'l-olW'iJam.. Na ObSiZ<łirze tym, al'dhe'cI'I:::;gii:c!z:~e, pow\';ltaiWiŁo s'w6j lk:ul!'!,ur. Z pevsp,elk,ty:wy jeiit ba;rdzo ślad o:gólnej syste:matY:~c.ji Oikirescm jedruolllvt'ogo, pi,e,nwoJtm;eglOsQ)rOS:O:biU żY'da D:)"crh, n<l eta,pie POIpr:zeJZkolejne epolki wilel'e, ClZęstrOcaŁkoiWiiCiie OId,mielnmych od s'iehiJe z:')ieralc!kio-~oiwi!ec:ki~m, a więc Wii.erzeń, pa.leohit w EUfOIPi'e s!poł;ec,~nlo!&ci radciW,o-plelThi'en- pOI:iablneg,o t:aikiże sY'stemu Zabi~e~OIm o zd:~bY'C'ie pożY'WlienIi.a po!(;,hooz<enia lJW1efłZęoego oowa:r.zysizyła wiemeń. magJia lo- �310 Recenzje, przeglqdy wielelka pmNlsitaŁa Ż)'lW;~OłICIWlo dia wienZJenilOlWY - totomilzlnl i wydawnlctw ceiów i czasopism utyLl1tlaillnych ora:z oclipolW'iada,jący }ej slllalmalDlilzan.FU'llikcj'e tOltemu pe~n:ią w tych sysltem odległ)'loh €ipolka,ch oIkf'eś],oll'le ZlWltenzęta. W ulSitI1cOIU SiPcłeCIZlny,mdcaniil1iuj:e zrna'c,ząlcar'GlLakiobiety. Za praf'talloe teltemy alutof s~U!s,zll1lieulwaiŹJa nliedźrw!ileazia i k,,,ia. T'alkJi w!:a,śDli,e archaiczny ciąg pa,lieolLilty:CiZmy pOlsiiiaidaWls!pó~Clz:e:>ny :;zamalnliJzm ludów Syberili i mity kOlslnl,i:c7Jneo losi!caoh-g1G1sl])ody1n:iaehkioSlmc!';lu (EwElnlkcIWlie, C'~i1:iacy). Motywów I'Zenliloiwy,cih.związalnyah z siaanikamli.lOls!ia, jellenlla znajduje Wlie- aiu,tm w Elur'iĄpie Wislaheld- ni'ej Wlilele. W s'zic.ueeScytów występują łIGis',~e, }e,hmi'e jako ulLubliJcmyt,:~W. sty,[ Zlwiel1ZęCY, za,zlna,c:zają'cy się w dl"!eWlnie, w kiOIŚcii,w odlewa,CJh meualliOlwytch, w biŹJul\:enili. Zlalbyitik'i tego typu ZJn:a!id)'lwaln:ow duż~j kioIDIC!C1ntmc,ji w a:rea,l'e ś.Iloldik,owego Dniie';xlU. .Jelenie jail~o ffi'o'ly:wy zma'jidlUije auto'r w pilso't'1lka'c'hhu,ou1:s.kii,clhi 3Iz,er,uko w haf:tach półnolcy. I:.JO:ś,jei,eń, oidgryrwał dużą r'CJlę w Wiel~Z'enlilaiChF,iIDÓiw. Dretwn~ane f:ilg)UTki ł,oisiic pOlclholdzą:cytclhz neolitu ZJna,jdy:wano nald jezlior:em Oneg,a, a j,edna z wy:~p tego jeziio1m noisli nazlwę J eJ.eniej. SltalClii:al[,nośćDGIZlwurjUwieDzeń Wyspy e:t:n'o,logólw próbic,walo wyjaśniać poprzez llz,eń u wrs\pMoze~nyclh slpolle'c,zeń:stw cy;w~l,ilIGIW'liDY;c.h,lub a:r'cihali!czlnych wiemeń nych utrz)'lmujących ży;ją'cY'C1ha:kJtlua.\.rriena kuli kult re\i;gili wi,ele da,w:nyc:h wi:e- Wsi~a:zytwa,n() na p'Gzeżyf'cki :'lię j:eszloz.e ws.póŁcześlni'e u llUdÓiw prymUyiW- zilem:'lkiej. 11a:k więc t'o'temi,zm dCliWr.,;,lf:cirlma relli~iJi, uitnZ)'lmują!ca '"ię jeó'lzcze dizli,ś u wielu w i UiI,I1zy:my;wanie s'ię mhkitów i S':z,lJma:Dlilzlnl, j:lko IUldów Az,j,i i Syl:>enili, był epoika'ch oldiległYIClh na pnze"tl1z,enri EUlr:aJz.;j'ipowszechną folrmą r:el,ilgi'i. Również n:iedźwi,elc:lizi'aj'alklQ staiH~g)ovot,emu i to:w:arzysząe:e mu ob,I1zędy u ludów Syfb:erij, w dalElkJilej Az,jii, a sltąd także ilJ)'lcih. Na terenie dzila Amery1kii, w:'lkalzuje na pI1zloży:teik wienzeń POI2:hOidz.ąoeglopll1zeważ'Dlie z pa:iealli'1Ju, jalk PDIC'hÓlWlkijeg,o glc:wy chólW!kJ talkie zlDaj:dywaJDlonp. w oik1c:l!i:cIClich NQW1()gI10>dJU W,ielkiego LiJl)'lCJzlnyc!h. O nliedźwliledizlim kui:CJile zaświadaza,ją wo'~ża oiknNu paioolliityCiz- Eu;rlOlpy i AZiJ,i aI1clhec!l'o'gia ~twier:dizla hi!oZJnej1Dlllmy kuHu niedźWliei lap. Po- w wamsit,wacih neo- zaby't,kii kul:tury fa!'1aIDICiw,;tkiejPo- pI;ze~om:u neol'iJtu ibrąziU w pCistalci amiu,!,e,iów Z palZIUrÓ!wn':i'edźWliedzIi1a. Te same aimulliElty pOlj'a!wiają się w ePClkia,ch pó'źnli'ej's,zych u s,cyttÓw. a tC':kiż.eu w~lzesr:olśI1edJni:o/Wj,e'CIZillycih Ba~tć!w. KruLt niedź;w~edi:zjia w pCI&taKli idOliii uja,wnlia slię w kręS,moletisZlc:zyźmile ~ VII/ VIn wi'elkJu. Nti~dŹJwliedź ja!mo tOlt'em z.aIZJna,azyłSlię u Fi:nównaldWloł.ż.ańJslkilc'h, a od galcih kaimienn)'lc1h sloWliańslkio-ilińisikiDCihz:eSlpołu T'U:slz;emia na 'nilc.h p'nz,elnl~kinął 00 z;ClJuW'a'ż.a,~ne j'eslt w tydkilc;h. PelW1i,en ryt,uaiiny fdllklhm1ze, do Slz;a!c.unek do Bii,ał)Jnul,i~nów i pl'e;:ni~o!Dbał- nh~dŹJWli,edizi'chłap z:a,ś'Wlialdc,zaetilOlgnaliJila j'e~ZJc,zena prze~Clffi'ie XIX/XX j.akio "bydl~cle~(} bloga" Wliemu 'W olmręgu ma~ki:e'W1skim i na tIerenaich c'ią!g,nąlcj'1c.hsiię aż po Ural!. llQ~,emlDclZlnet'ra,dYlcijle n'iedŹJwi'EldizliamOŻlna odkryć w podJainiia,ch półJnolcllliolIlU:slkiic1h i białiollmisikJi,ch o henolsal.ch póŁliulCiziac!h-1półrneldźW1Dec:liziaiCJh i ich na,dl1udzJkDchclz)'lnraCJh. W f'oLkl:orz,e biJa:Łol1iulslklim i Litew~,kiJm SiPC,Tlo mlJJżna ZlDlaileźćniP. wątków Swo1iJsI:y sizaou:Diek dla o W!SIPÓłŹYCiiu 'llii'edź;w~i'edzia z lmtbieami niedŹlWli,edJzjia u rÓ!Żln)1C1h ludów .np. w narzrwairriu nieldŹiwiec:liZli.awuj1co, stryjlw i ich poit1ornsluwie. si101W1iańisikii'oh pnz:eJC\iwia "ię ~t;p. Ro'zwój rolnictwa i hodowli w olkoos'ie neCllitu ujawniG badacwm rzeń w moce przyrody. P2,stawa człGJ\V'i,ek,awOlbec żywiołów staJe a zaraz;emmagiczna, pobudza'jąca wspóill1eg,o nacze.ill1,ego bóstwa Ba,rdzo znacząc)'lm tereny wijała olDa na wschodzie środkowej. l' ozciągIllięty l historyków weg.e't:aaję. W tej epoce wylaniia dzisliejs,zej Ukrainy, się ideCl bo~a gWlmów. simpilClni,em kUlltlUlr r'OI!.nlicz)'lohw IV ty". urodzajne się plomyśiną w postaci rcJZwoj wie· s,ię bla,ga.ln.'l w zes'poie zwanym rówtnlDil1egllez kultur:,lItni ,pne. stają kiulturą się żyzne, tryp()l.ską. oeT:amiki wstęgowej ChaI'akiterys.tyc:z11Ja e:eram,tka m!aloO'wana t)'lPU trYPOiiskie:j posiadała oid .środkowego łączyło dawniej Dunaju do 'Śir'l,dk'()wergo Dniepru. klUltUT'ę try!polską Wielu z Protolsłowiarnami Roz- Europy zasięg a,roheologów Hipotezy tej �Recenzje, prze,g!ądy wydawnictw i cza.sopbsm 311 obecnie n;:c podziela się, widząc w kJu],tuJ!~zetrYlPol:>,kiej aecihy oriem.tallne podO\bne armenoidalnym i rac'zej .sąd"'i się, że była to w,s,chodnia peryferia r,GdzJinyindoeuropejs,!{1iej. POlczą'Wszy od neoi\.ibu Bur.opy" SlZ{lzegó1ll1ie6ekawą domeną ana,Lizy farmy. (,rnam,entyki oraz ba,da.ni.a ,s.pecja1nej £uDikouji,Sltlajle się ceraJmmm, a pI'ze.de wszystkim joej unikalne egzem,plaTze. Poza czysto użyt1lkJową ies:tetyc.zną fUll1ikJcjąnaczyń 7Jdoibi'lJlny'ch,aut D']' omawianej pracy wiidzi w niej treści :kJulitowle i ry'Lua,\.ne. Rów!l'Leż w siwej Haj!Il()Wszej pr.acy K. J,ażdżews,\"i (Pradzieje Europy Środkowej) pJ1ezent:uje naj.cl~eklUwsze fonmyceram,iJkii n.e-olii:tu,brą,7JU i poozą;t:ków op.oki iellam zw,ra·· cając uwa,gę na nie'clodz:h~'nf'e j.ej lwzezn.aczenie. Odnosi się t') -do naczyń w formie czasz, ceralmi:k,j fig'Ulra,]nej w p::I:'ltaci niedźwieidzia, j1el'enia, byka, bar.ana, :fliglu:r'ekkJobiecyc,h, wózków, m()jdel:i domów, nac'zyń z wY'!lluż,Clną szyją ·i twarzą llUidzką CeramioZlI1e moldele d.:Jmów występują np. często w aTe.wle e~e,j;SikiJmi na ler€!IlJiJeLtaloi-l Oprócz nJJ:i obnzędowrej, wnosić z IlJic~hmo:ż,na o budo·Wiie wnętrza dOlffiÓW,f,orm.ip. pieców i 'sprzętów. W oeramice me.lowanej kuli'Qu'ry trypc,lls'k'i,ej wyróżnić możnO! l'ÓŻni()~''OdnemoilY'WYzdobnicze. Są to wy.OIbmŻelnJa ciał nJiebiJe5ki'ch - g;wia~d, S~Oilceo k,slięży.ca, tęczy, strug d€!S1ZICi7JU. MiOltYiWY 'Wj'eI'zęce tiO lroZ:iJo!,jeleń, p.i,eIs, Krui1t ",loń,crdwyjaśnia au~or ry!>unkienn bY'ka z ta'rczą nard rogami, p1es n-aitdmi:a,stnasuw'l C1il1Ja'!.olgię z m'it<J.l,o;~krzlnymps'em Senmurva w S:Val'y.dhwierz,en;hcih iJl1ań~k10h. Dum eeramika zasl()ibowa wy,ob.m~ st'Y'tiJzowa,ne twanz.e l'l1idikoie, z Lnnyeth motywów antrOipcl;n~;lrfi':izny-eihza.zna,crLa s:ię iliJg>urac,zlowi€kJa~tyt-a,nod o 4--ec:h ręk,ach na pono· bieńiS'two hi,nrduistycznego Pururszy-M:itry ~ub gToe.cikireg;o .ó"po[,]rcn3 TetwlchejT<Cl_Ry::;uDJkikobiecye>h tańczącyc1h post'C1Ie>i, tzw. bła,gallTI1icde5'zcZJuw otoclzeniu ro~lin ,i zwie rz~t, wy(JIhraiają może ma,gię a,grra:r:ną i hodowltaną. Z innyC!h po\VlS'zeCJhny.ehmoty .. wów .plas.tycznych ceramiki typu walz, występują wy;pukłe wytłaozania na pGldobieńSItwo piersi kobiecych. CZęSłty jest motyw żmij.i, węża na dużY;Clh warroch :na ,plytny. OpróClZWiieIQr.a!kJi€l~ozlllaiClZe!nli:a s'Y'mbowu Żim1iJjli Gw tY'm wYipa1dkJużmija) wą~ pływający w w~dz:ie pełnił r'olę ma,gh w'egeta'tywnej, pr.zyibywan!ia zasorbów. Plasty!ka piers;i kd)iecych, jak się okazuje, była bardzo tYlpoW'<\dla całego n:eo,Lilbu śrordk,ow,oeu,ropejsikiergoi bałkańslkri-ego, powtarza się także w ee'ramice. kultury trw~ni'edki€'j 2Jiem po,I'~kJkh pOoCząlkowej f<łzy brą7JU O'raz w kultu.rze lużyc:kJieJ, a DJastępIlJie odbiic·i·e jej uj.awl1Ji.a się w C€'r!a,mioe ha:lszrla.tu a lpejj-sk;i'e.go pooc·z ątk ów epoki żelaza. Na obswrl"ze calej EUl10py okreS'u neolitu znajdywano kabi.eee figurki tZJW hogiń płodności. W kulturrze lYlpal"k,iej 'majdują one wielką różnorodność ks:zta.btÓIW, a poooldto częslto zdobi,ollle są ta.ln1a:Ż€'m,Os-OIbną ~I'Upę motywów cer<łJmic'znych zajmują ZDl3ikis·oil"l'I'IlJe.p.(JIja'wi'.l;ją s'ię one w fur,Opiie w 0kresie lIlIII tys. pne. występują w kulturze ceramikJi SZ'llJulIiowej i toporów bojowYl:h. Powstaje pytani,e, c.zy powstanie w tym olkn:lsrie 11I0welgj,) typu po,chówków-kurhanów wiąże się z kultem solaJ'nym? ZnaKi s'ul-anDre dominują w oeramice i w plastyce kultury łużyckiej l w wielu kulturach epok,i hrą·7JU i początków żelaza. Najtypowsze z nich to spirala, swaSltyka, koło szprychowe. EpokJa brąZlU i wYllop metali .k,ol,'):rowych pvzynosrzą gw.alt'owny rozlWój społeczeńsrtw i wznllSt po'Li'OIm'Użyda. W ep()lc.e tej paJIlte:;,n bogów rOZJrasta się, a poszczególne rzemiosła i dziedzri.ny żyda pas,i'adają swoich patTCllI1ów.Tworzą się sy· stemy TeJ.igrijorio-lli,hozofiezJl1oe, roz..wija Is'ię hogata crbl~zędcJiwOŚĆ tY1PUm.i,steI'h oraz zapisy i święte bięgi. Najodobi.tniej na wiel'zeni.adh ludów EW'qpy zaważyła religia sltarOlŻyil.inYlah Greków, dlategio jej W!PłY'wów prz·ede Wlszyr5!tkńuni potzqsltalooC'i mJOŻJIlJa dos'zu:k:iwać się w wier,zeruia'ch dawnych Słow:an. Daj'ej piOlSł2Jukujeautor n:aw:ą'zań ku,lilowj'ICh i ,oibI1ZędolWydhw l'udOIWj'1mzdobnictwie dreWllianYlm olJ'az w haJltu,oh, Całą masę tYlch anaLogi,i przyotac'Z;<lz a.re.aŁu WlSlcholdnij'OlSrł'OM"il3ńsiklLego, 'S'cyty,j,;;Iklte'glo £i.ńisIkilegQ. W dioowrni-e zachow,ały slię �Recenzje, 312 .motywy j'eleni, dopatruje łosi, k'olI1i, ~tóI1e wydawnictw są w 01'3'e2J1;e s,i'ę 5yuniboli pogańslkJieih bóstw meŁrY;C\Zi:1,yx:ih wid2li 'wian przeglqdy :ba(;lflalne palle, i czasopism ~z;czytownj,ra:Cih domów. i de:l1onów, W haf,taic.h zaś w moil.y.we.ch t)'lJK)r,v,ogoo- sitnugli deISlz,c,z;u. PlO\jlaw'i'eruie Slię na ZJiem:I<H;hS-Io- Wie w1CrzJelSln)'lm ~rretdnii:c!W!i,etc!z.u zalPilSÓMThlilsitOlfyCIZJrt)'lc'h, kacl_ań i k'nOl!1lik wY\i,::lśnta :wLelle w krwel3~liIi pOlg.ań5'tiWa.W wi,eflZ€lruiaclh s,1(J[Wiańlslkri,c:h Zdz.oa'clz,a,jąslię Sltane wp-lyrwy hiitrlrdiu1ils'tY,dZJrlJe, Lfia,ńIs!kiiei g:rec!kiie. Sb'pe idee Wlienz'etCJij,olWe u SłtclWia,n Uljlalwnia;ją siię w pocs;Valc'iPerunai Swaroga Dadźboga (b6sltlwa sl,ońc<l), Roda i Róbnic bootiw w,egeta,tywlny'cih, a da,Lej c,ała plejada demotrlów personif,ikacJi s,il przyrody, niektóI"t' z ni'ch Imo'Żlna IPolrównać zaz.n'lcza się wątków 'z .bÓiS'!lwa:mi li iher")lslami grcokdni. Slolla,raych, tj. obrzędowo,ści ku czci N,ajlwięcej u Slo'wil3ln sŁol1c<l spełnianej na święltych, dz.iewitcZY'Clh, lYtSY'Clh,bciŻy!cih itp. górach. Da.l~zyeh ooClZywisty;clh dowo,dów klultu poza źró!dlalmi pilsalllyunli dCLSit;a;I1clzają bieJglalty fo,m{}!iOr s~olW!ny i oIbnzędC\W'O,ść dO>I1GculJa.Relkorn\slu11UJUijąc Wli'ef'ZJe'niradaIWlnYrch S~oIWUan p~rÓiwrnuje 'WlSIPÓLnre, ogóilrnI8l3!łJ:lW!i'3ń:sr&ie i OidirJJosii je, jalk autOIl' elem€!flJty pOIWli,edZJiarno,do SlZelvOikiiegomaterlialiu p()lrÓlw:n<lJWlClZegO pOlZas'~OIWiiańlslkielgQ. IW' pll'aJcy tej dzeniu ZJaM'a'IittOtalkrż.e Wli€lle cel1Jay.chi aiktuarlil1y;C'hstonmuralWań Irnld!oeul'Iojpejazy1kÓMTi S~OIWI~arn.Je<st to e.tno'log~cz,nyc'h p'ra'ca radvleckrieg'o da.rzenlem elfUJdy;cy!jrna i ślffii<l~a w a pochohilj)CPteza,oh U'CiZiOtrleg'O i może dlatJego je3lt nieClndzilen:ny,m wy- w nauce. Josef Lanz, Krippenkunst in SchLesien, ss,. 199 dwus,zp.a1!lowych, 66ta.tJilic, w tym Obszerna ta pralca jest p,ozycją propaga nidoweg'O ch aralkrt'eru, M.arburg Bednarczuk N. ElweIit G. Verlag, 8 ~()I'oT., 9 map. stall'anni'e wy!raźlnie 198il, ALicja wy;da,ną, efektuwną, oidp::>wi'adaj ą cąrefleks nlie p,crzJbawioną y jno -'WSpOIffi': nk:Jwym UipodOibani:om J1JLemieckioh z,l'Olmków. Wydarna też z,o,sVałanaZJI,eoeonie kOlmisjli ws'chordiIlDoni'emiecki,c.h badań ludoz.nawczy,c'h (KcI:TIlmislsion fur Ostdeutslclhe V,ollkJs·klulnde)niemieok,ieg,Q t::>'waiflzystwa ludO'l:na\V1cllego (Deultsdhe 'j-est to pierwsrna z AU'rediem leg,o ro,dzaju praca Lanza. Gese,lJ,sc'haft fiir POiprz)(~dz,a ją VoTk:skl\lJ:tde). Nlie we w~półaut,!)r.s.tWiie KaroSlkJLem opraCiOlWa'nie t~g{) sameg'o temaltru na ooozar·ZJeCozeclh:i M.oraw (Kara,sek A., Lanz J., Krippenkunst in Bohmen und Mdhren vom Friihbarock bi.~ zur Gegenwart, Ma:f'burg 1.974) omówiolna pr'zez W . .so:bi~Laka (Lud t. 60, ,197u). Ki:];~rt jegoCJlPlracowań wycin~owydh, skuLpturen und ihre raskjem ,publikowany Isergebirge ("Jahrbuch \Zo,rientować gólDi:e tych się wyun'ieniię ty,lko fu'r Zu;e~ schlesische os-tdeuLsic'he Volkskunde" s'ię, że a·ut'or wy<s<pecjali'z.ował się w Weihnachts- :biem, lk'lóre w wyniku II wojny 1:. ll, 19'68) pozwa,lają nam p;r'ohl.om,aty.ce SiZopkaT6<tW:l sZoC·ze- świ"l'tQwej lu,clinnść ,J1Jiemiccka Qpuśdla. Podsta wą do <Jip:raoC.'owaln-ia d7iejó'w S;?;O!p:kairstwagw,ia,zd'koOwe~o na Ś'ląsku stały tedy w znac-zn€\j mierz.e wlSIPGiffin;ienia uctielkirtrJ;elrów i wysliloo!eńców niemiec- kic,h, publikowane od że SchicksaLe (S'CihleSlien t. 1,7, 11972) czy we ws'póla,utors-twie z Kaarl)'lkul Die VoLksk'unst der Mann/,maLerei im Jeschker,,- und nich dzone w w różny:e'lh czasopilslffi,a'C.h zi<Jlmkows:kuch jak be.z.pnŚJredl'1i{)pr.zez aut'OIrn. Glównym latach ŹTódl,em byly i ma'teriały jednak 1930 - 119:3,2 do niermiecikJiego a.i1a:su etnograficzneg,o, :l.na la zła się wówczas też pewna i!lość faktów Izebranych od Ni,emców dane wśród zebrane ZJgI'!omaktórye,h poehodzących �Recen.zje, przeglądy wydawnictw i czasopism 313 z ówczes,n,cgo woj'cwó:d:ztJWa śląskiego., L3!11.Zwykol1zy\S,tał też O'Czywlś6e róŻif1e cząstkowe C1p,r<CIt:.cYwaniil pubłl!iik'OIWa.new "'"leIlu .niemieekiah wyda Winietwach. Ale l'it'eratura odnoś,ni'C' sWipck ś.ląskiidh - jak sitW1ierdza - jest jedTh3ik siką'Pa w p0rówl1Janiv z licz,n)ll;TI;ioiprac-()I\>\Ta,n~am'i 'S,z,o'Pekba/W.a,r.skich, na,drenskieh CJzy au.,'t:1iac'kic1h. AUJtor ~:ięg.ał wil;2 z kia'!:'ie-c::z.noiŚ>ci do p,,3'C nie związ;a:n.y.Clhbez,pciŚr<edniJoz te:na,te:n. Wśród nliah n.a pi,e'!"'w,szymmi,e;jscu do dz1E!!jówiŚiląskJich!ko,1eg·iów j,sz.ui1cikiicihH. HofLmall1l!H, pu-blikowanyC'h w laita'cih 19Q;6- '191316 w Zur schlesischen Kirchenge;sch.ichte t.. 1 - 8 ora,z do inny'C'h jeg,o prac. Kioorzysta:IlJie z pubLikacji Hc!ffma'nna ~pow:lidow<'.ło, ż'~ autoT J:nświę.c,ił D'Jljowięc:ejuw.~l,gti,o ile e!':!'±z.i o pr;zesz.łość, dz.iabJnoŚci szoiplkarsk.ie:j ~ewj,tĆiw. Wy/kolf:zYisit:ał w tym oeiLu t.eż r.el>tZitlki a;rclhiJwa1'iórwk!aLegJuunnw Khdz,kiu jaikJo jeuneg'o z głól\Mny:'h Oiśr.;;odkówekispansj;i jelZJui<tt,wna Sląstkl. Zw.rócenie uwal~i przede 'Mózystkim na je:w:itów nie j.est zr.es·ztą .pozbawi cne racji. Zak:1I1 ten bowiem pa"":ugI:,wał slil; n<ł;jha;rd!z,~eljki:JI:~!s'ekwelr.ltrrlli€ w a,kc'jli k,on,t11I'eJi:;Il'.:nalcyjlnejw\~z;ua.ln.ym Qod!c1?;iaływa.n.i:~m reloi',,;ij,nym n'1 wier.nyoh, w ozym "':JIbrazCYw9.iaieBori.ycih Nal'oidZiin w beUejemskiej s,zopce zajmJ'wało nOIClze1nemiejsce. Wszędzie tam, gidtzie j.e,zllJi'ci "dołali dotrzeć Zie swy;mi misj.ami, założyć rezyde!lcjoe czy zG'r,gani'z,ować kc,j.e,g'ia. krzą'tali się >.z'c:z2'gÓ'!n;ie gor\ri'Wiie ok~'h u,nządz€nia eIeI'<;itownye1hslz'Opek bOlż,onarodzerric'wych. AllIklr ni,e om,',''\~i!a szerzej ,genez.y !SiZJ~peki icrh :ro,Z1woju przed rue,fommaCJą, dowodzi tylk·.!, że pewne LO!rmy "Ireal'nlego" prr,ze'dts:ta'Wd'en!~a B()ż~o Nar.oldz,enli:l były "nane już w pÓ';bn.ym śroed!nti'oWiie·C1ZU. Do il'LlJe,h,zallii'oza 'l1J1tailOz.elI1!le D:z:ieoią,tka J'etzJu.:; w k;()IY's,~,e,u:prawialrJie sZJClzegól'llliew k:lals'm'oiralch żeńJskl~cih, jalk u 1k!1aryls:e1k w KTakow:e c,zy u cyster~ok w Tr"Le!J,n~cy.St'Qł;:J,Il;imvo:.J l'orzmlSltala si'ę scene::-ioa t.y·eh przedstawień p!'Z€rZ wpwwaidzetnie obok DZliedątka fig'll!' Matki Bo'slkoiej, św. Jó.z.ed'.'3, T,rzee,h K>ró1ii i;n,nyoh z tłem betJejeffilS!kł1ejs!talietnikJi. Tę już Illiec.o r,r',z;~ltldJ'WIa'l1ą f.~rrl1TIęprzeds:,a wie.ń bOiŻonoal'odz.e:lioO'wYC'ih pl"zek-ształe,l,i, według autoOl~a,dOlPi.ero jezuic;i w w ieol,od'i.guro'W€,z nn;mache:n zak'Omp0l:1IOiWane s'c·e.ny, z reg'uły u,S,t:Jlwian.ep'rz-ed głów.nym obta.r,ze:n. Przy ni·ch ()d~!'<HViało s'ię ekl<)lg'i l ·dia,1:Jg;i·POłąC'Wi:J.C ze ·ś'piJC/wem.Taiką Sozapkę GPra'CiS€:pe)mieli wiLlz·ieć po ral '!J!1erws,zy śląscy wyc,howan-ko'wi,€ jezulickieg,:) Klem,e1lltinoUJmw Pradze w r. 1'56,2. \Ve W,r:ocła'WilUus;t.a'Wi.ono,)sZoQiplkęje:d1lld'k dOlPi'ero w 30 lat później, bo~ cnias'to było wtedy w ŻdlaoZln€lj p'C,z,ewadz.e p1wt.e.sltanc1kiieoj nieł-atw,o podd:lJwało się jezukrk:iej ekSlp'11I16ji.DZlio·łoa,liD'oiŚć jeZJu:utów z,!1.a,la'zła n'atceni-aSlt. jatk pis'ze' alutOlr., sprzyjające w<rrUlliki na Ziemi Kto.dzkioej, p01d!egł:e:j w;edy aU1cyi::J'iJsiku'p,~Vwu w P.radze, a rozwiJal;b s,ię ona s'wzCigólnie b:}g-ait:>po bitwie puid Białą Górą. Jezu~C'i bl.l'dowal.j wtedy S1lO!pkijuż z o<gnJlmnym l'o'Zima'ohem, z barrio.kJwym pr,z,epy'chem, a w ślad za nl)ffili rów.nież cys-temi i f,ranCiisZikaln,ie ró.Ż'I1ych odm!:,an. W ciCVg;uXVII wieku !'Ozpu'Wsz.echnił się już, tera'z 'hez Wijęk.;.zY'~ihprzes'ZikÓid, zWY~'ZJa'jbl.l'dolwania SlZoOI;:Jek :13 całym Śląsku. Po'w.'it:lją wtedy przy k,:}ścitoŁach ~la:sztmnyC'h a rówl1li,eź fa,rny,ch os~:bne ibra'C'twa św. IZY1dcom (l<rdo:ria.na) zOI~c.w:iąz:a:ne dJOIpi.eki n"d jasełk.ami. ZaŁo,życc:i,elemich był p02iho:dząey z Opcila pol:ilkii jezuita Jan P,csmuT:ny. Do bradwa na,leżeJ:i z'wykle Cihlo/;:Ji'Z dko!Joiocz.ny'c:h wsi. Były orne niekiedy haridz·o lic.zne. W K~odZIku na pJ"zykb'd liozyło birarClt'WJwr,. 173:2 aż olkoł:o dwa tys,ją'ce iczłQ!IlkÓ'w. Sz~pki były w owyc,h c'z01\Sach kiO'!'T1IPQ1zy.cjallui fiLgiIlralnYimi, kń:óTe us:tawiatn~ przed .głównym oł'la/!'.zem w ukłaldZiie piętl'uwym na s,pecjalnie z.oudQ'Wa.ny-ch o7)dobnycih .I'US'zitJotwaniaoh(pegma), si'ęgający:clh rui,eTaz,do s;!c1e,pienia prezbditer;,um. S1yil.-ow'J były one dOlPasowane dJ wnęitJTza ki:J,ś.clioła.BY'wało, że zmien'iano na n;ilch k,OiITIIPO" zycje, te:matY'CtZI::li,eodjp()1wi·eidIlJied..> posZ'ozególny;c'h faz roku kOiŚC'iel:negJozjeg':. świętami - jak ZW1ias'1:'CJlWarue, B~że Nalfoclz,etnie, TlI'zeCohKról,i itd.., przeidsilaw:j,ając �314 Recenzje, prZ!eglądy wydawnict,u; czasopism nie ty:U<;lOcykl bo2;OUla:roidz.efi'10wy,ale też ~all>V13.rY'j:s;kl, a naw el c.alegll rnku Iw'ś·ai:eLn€g'O..'Dakie jaJkiby już S1t6łe rusztowan!.a s:t.aiWU'HlIO cor·a·z częśah~j IXzy bc){;,znym oJłt.aJrZiU my w kaipli:cadh, by niiJezai3ła.ni:nły ołtarza gló·N.nego. łiigury tych S:ZOipek ezy Bożych Gnobów były w ciobi.e ro,z\\<1imętJegt)0ar,oku pełl1Jo'jJIl<lstycZiIle,aiek,iedy ubnall1e w kosz.t,c!W:ne s'zaty, ~wła~,wZJ le, które miały tYlI,ko glowy i człOlrtkii wyr,z,eźibi1one z drew,Dia ozy uformowane z k';JI\oIIO'waneg', wosku. Później, głównie z:alś w XVUI wi'ekiu za:;ląplły joe pOISltaC'icwy:cinane konturowo; .ma[rQIwane, us1loa:wi'ane w kra'j'Oib1ra,zG'wymHe kul:i:sowyun, mwl,c-wanyml i,lu,zj.oni,sltyciZnie. 11wÓoraamiitycih fa,gur i całY'ch kompozycji! b)~wali .n~('<rz.adk,(),bwm artyśei - jak M. W'itLlunaJnm,j,ak uczmQl\v'ie A. dei p'r;zza - C. D. Asam i bricl,t Ch. T'dlJ.S'ch z zaik()lllluj'elZJUi:tó'W, c'zy też w styilu T,aUJslahama,lująJcy jezuita o. Jan K.ubeń. l'I'eJ11Juw,31pamiał.emu I1C,ZJ\{'wj;towis;)cplmntwa położyły wnet kres woj'ny śląsikJie",z.aJjęc.ie!lcraju p.rzlez F.ryderyka II, da.lej pozwią.zanie z'lkc.rbU je.z.u:Llaw, w·l'es.zcia. l'aJqjIOlna'l'LsltY'c:z;ne prąidy do'by Oświ€lclenLa, tr.aktująoe swpk;i jalw wypoSoaienie k,ościolólW w niernailJż,e dzi:ecinJnie naiwne ul"ząJdz,enia, a 'to spmvod:;walo. ż·Q biskupi wyoo:waili zalk:arzy lLrządzaJlie s'ZJOipek w 'kJościole. zwl:a6·zcza t,,:kiClh. kJtóre miały jakie.ś urządzenia dG!daltJkowejalk StPlLSiZclzaJlIie a'n:iol·ów na'd staj.enką z l.J;twO,1'U w stropie kO)ŚC!i'olai tym pOldoolbine,rUiahowe efelklty n~,tluTY lea tral:nej. Wte.dy tl :izl.)pkl. do który'C'll wi'erni plr,zyw)"kll, zaczęto u,sitawiać na Boże Narodzeni,e w doma'c'h i to ni,e tYillko ka'toll1iJcJk!ic!h, ale też pl'OIte&t!alnckioh. WY'kr>nywa1:i je na zamĆlwjeIl11,~ artyśd do,tąd pr.aclUją'cy ella ,kooc,iołĆiw czy też wYl.;';J'eajaLLzowani sZOlp,kan.e spo.środ n.iektóryJah I"zemieś!Jn[ków. NajC'zęś·Qioedjednak k,ons.t:nUJow:anoje w dc,;nu sam~u na wliaiS!llYuży!tek, w czym celowa:l!i gÓlI1l11iicy i tka'C'z'e. Wprowadzv ..Lli oni zwykle do kra)j,obuazu dta:azJające~o s'ZJoPlkęze Świ~ą R'UJdzi,ną :;.c'eny z życi<! c-o.dzlienncgo i zao,pa'tiry;watLiS'Z~i w mec.haJ];i'zmy Wlp.r,awia1j·ącepO.:;ltaci.epr·zy w3·rs.zt~ta'cih w ru.ch, a l1iaIW€'tporus'zają'ce ·Uirządrz.entia w kClpaliniacih itp. T'ego rodzaju szopki poj.:.l'Woiały się 1leiż'W miejsIcech odpUSltOlW·YCih., jaik znana i do) d1zi,ś czynna szopk.a w Wam.bierzyca'CIh, s<koru;:tl1uomvaJnaokolio Hł32 r. przoz zn.ane@o ,;,z"pkarza LOn:giJllusa W:itL'g.a i r,olLblwdowa'n~prnez jleg,o syna Hell1lT1airm. W XIX wi,ekl.l siPI'zyjaŁo sZJolpkarstwu ;domowemu rc'm:.lintY'czne rozllliłuwall~ie Się szopek l.lłalt'wm1o leż pcij,a'WlkHlJ:,e si'ę na ryn:k!u H:I1kus:zy drukiClw:JJly'ch teC'hnlką!i,tografli'c-z,ną .~ post aCiiami s'lJOl]JlkQlwy'rnIi.. Nalepiano je na tekturę czy deseczki, kOlfltUiwwo wyl'lna.no i C.zęS't,O kO[.Oi!'l(JIW"dlno.. Talk przy'g;O!tO'WalOte fiJ~Ulry w:~tawua.n:o w O!s:zlk!loneskrzy'niki z odpowieiCI:nilio'Z"a:k!OQ'TlJpcU1loJwa:nyim nem kra}obr'a:m"""'ym.. SZJop:kii te wUeszaln'o na ścianach lub u:s'ta,w.iJamow ŚlWięty.m ką'Clie, a C'zęslo Wy:slta'Wlil31lio w ,ok:r1i,e,by mogły być podziwia!l1.e prrz;ez pl"z£CihoidJnió'W.D.la \VY'pOis-a!Żem!i:a takich Sl·opek w fLgury k1.l9o'Wano też na>dia1 w miejscach pą;f;nj,czyclh, ~cZJe:gól!Ilie 'W Kr.al·ik,a·ch po str-onuc cze.s.kiej, maoo'W'o tam wyoiJn:atne pCIS'taoile świętych, a późP..i,ej też odpo:witednie f'abryc·zne f;j.g;u:rlkii .. W XIX wileiJru l"O'Z~~'zec'hII1H s,ję w kręga'c,h pI'o1iestaackioh ,zwyc'Z,aj UlS,1iaWlhll1iia na Boże N:a['otdzen.ie piętnawyoh ś,wieCtzmików, zwa:ny'c-h pLIamidami, częs,to z posltaciiaml plr.z!ej~ymi z k,atol.i:ok!kh sZQpek. w llUldDlwoś'cii blie'de.I1mei'er,o:ws,ki trYlb żY'oia. Wy,kl.mywanie z,wyc'zaj :budow","nJia s:ZiQPelkIzaonilkał ,jednak już po,c; ,ooniec XIX ,wil,ku. Ale ul-aJl!otwalo go powszechIIle w EUl'Oipie na przełomie XIX i XX wieku ?:a,inleres'owan!le fOIdJZ,iJrną sZJtuką i :t:raodY'C'j·ą Wldi()JWą,w śbd za tym OldpowiedJni.e uki,erunikowa!lie ,;,z;kół rzemliQsł 'aJr:tysltYCZJnY'l'ih, ja.k pClWStał,etj w r. 1902 w CiepLi,cówh ,;,ZJkołysnycerskiej. Jej wpływ na pcmo'wllle oŹy'Wieni:e s.zqpka.rst\Wl 'na Slą\Siku za.znaczył s~ę sz-czeeólil1JDew p1i'ffi"WiStzyc:h latach okJr8SIU międzywoj'ennego. Urządzano wtedy 'nalWct wyi'taWY s~oopeI'''''w tym również mu'~eail.nY'ch Oikazó-w, jak w lćlltach 192'7/28 i 1930131 �Hecenzje, prZ'e.glqdy wydawnictw i czasoptsm 315 w znanej l tradycj.i s-z.o,pk,a,rskiej Nowej S::;.li. K.res tym l.ah'lIte:res·o'wail1:i·G'IJ11 zdaniem autor.] położył hiLlery:z,m. Tak w najogóh1ii.ejs:zym skróCILepI'Zedi:taw;'31ją s.ię dz"eje s?Jqpka,rstwra na Śląsku l>maWli,a'nep.I1zerz. Lauro drobliazgolWo w posz,ClZ·etgó~nyc'h reg~()I:1a;(jh,mias,ta'ch i w,siach. gidzie d[)mi:IIc~wał przed r. l:94i5 żYlwi-ołniemieciki. W tym Cigóln)1m obTalZiiewYlrÓri.nia się zda/niem au'tl(),l"awy,raźnie p:;h.l!dniiOwa i ws:dhc:d::lhI część Sląs!ka, s,z,cZJegóIJ1lic z-a,ś prowobr.heiny Slą'sk OpOIls,!<.ia;ż po KJliUJczibork,do I wojny sWl.atciwej przeważ,n.le polski, a w ni:elktÓ'ryc,h rejO'naClh, j:ak pnzyZlnaj'e aute'!', rui'comal WyłąU2:Dlic po,lsk~. Na tyc,h terena,ch lm>aj!dujet,o swój WY'ro,zw .s,amej ,nazwie s'1;'()pik:i - jak bet!ejemk<ł, belLlehem:ka, betlemika, betlej-o., be,tJej,ka, żłobek, 9tajeruk.<.l - tak w okollky Rac:i·bCiiza i KIQźh, a gl'Dltk'el,bet!eIm, be~l!eja, beHpjlka, sta,jc:n:ka, ż!':Jr'J:ekSIZ,OiPka,s.wpicc, dom-e:k, z.wo:nek, kast'lli, tRlgH'cz -- na pr:awobrzeŻlnym ŚląsIku Gid Go(>załkowU.c al po KlucZ/bark. Os'btrIi'e dw,i,e n<I'Z!wyzwiązane są wyraźni,e ,z Siz-oplkami wYPCS<1'ŹOnymi w rLlJchome fi,g;urki ku:kiełkowe "typu kra,k;O'w.sbeg,o" j'.lU<;joe ok,reśld La,nz, obl!lO's:wne pTZel. k(JIl·ędC'JikówpD denna'cih z życzer:liami i ś,pi'€IwJJą'cyc'h .ko~ędy, Autol' stwierdza, że to chodz·en:ie zs<z-opką j.est tam Sit'ł.rą tra,clY'c.ją, d ż,e gwałtownl induSibriaLizacjia dokc,aaln,a w clią@u XIX w:teku nie zahamqw:lła tego ;:;z,opkar,sitwCl na pr,zemy.słowym GÓl1nYlm SląskJu, na,zywa ,,:małYlm cudem". Trzeba jedJna,k zazillł'czyć, ż,e lud:J'we bożonan;dzenio'we obtnoiŚne sZOJpki nie są j,adY'ny!m pmzejawem jas-ełk;owy,ch zwyc:.mjÓlw, bo w Imk1i'o.łaiC!htriVia naidal usta.wi.<l:niie SlZOl;J.ek, a s'wz,cgóln;ie w tym upodobani,e wyikaJz'ują fra/fl'crs.ikaJnie,k:iórzy labudo.wują czę'>to cale prezbiteri,UJm !<'l'nj·(Jlbr.az-awymikO'mp(),Zy'Oj.a,mire stajenką i t l'laid)1cyjnyuTl i pc:sIVaiCiannli. na'j.chętniej wicLkof'LguI'tClw);mli.Autm jes1t t,cz świadc:m f.a:kitu, że OIsli,e dleilc y (L b, ziem w,s'chod!n;i.ch i Rots:kii cen,tlraLnej 110:ZPOWSlielClhniLi ter,az lwy.ozaj chc~d'leni"l z szopką i gw.iazdą ;na wi,elu rej-olOa·ch Qldzys/kaneg-o ŚląS.ko<l. W mia;rę ob'iektywDe ()mów,j'eniJe prnejtawów polski·ego chrzę-dc,wego Siz,opkar.'itwd na Górnym Śląsiku, zawa'nte w oslatni'ch rozdzi'alac.h, na'L1eĆ:.ho.walfiej'€Is,t nawet pewną :sympatią wla,ściwą dla baidaicha, który z prZJedmi'otelm swyC!h d8dek:ań z\v!iąza·ny j.es,t c)s'obisltymi OdC:Z.Ui8'iami i wrażC<Diiam.iz lat mł-8,dośaL Mało t,e~o - aJutm wy,rażnie podikreŚ'la, że j'ed:nost'!'onn:e tmlktowanLe ZJagadnie!"Jiai opiiero:ni'e Isię l.i tyTki) na b<lJda'lliirach niemi·ec.k:i!ch j€!sitme<Cizanłę·dną, bo szopk,j,J;st wo 'j'a:k'O.ZJjaJWl:I:oJko Ikul'tU;I'()we wy;:ięjpująoe zwh\ls.~~'za w dobie balr.cikiuJ1la ZJn'aJCZirly,c:h ch~z;,l>Da-ohEUlr:e:py, od PirenejoÓ'w aż w głąb kirajÓJw fUIS.k,i'c'h,z~'Sbu.gui'e na· to, by bylo prze.d"tawio'm~ obdektywnie z uW!z,g.lędniend·mn wyni!ków badań ws'zy;>tkJc.h za'i,n:t,eTes'O'Wa'ny<:'h .n:iun nafCIdów, o i:le zaś chodZJi o Ślą,slko,to z uWZJgJlędniep.:i,empulbliika'c'ji polskich i cz,et>kich. Ze aU'to'r tę' rosrd,dę stosował, o tym śwlLaidczą pgyjpisy, w ~tórY'{.'h c.zęs.1:o powolul.ie się 00 G'dl1iOlŚną1i'teraturę przedimiOitiu, w t)lm ró!\VTI'Le:2: nanajIll!8\VS1Z2 publi~acj'e po:ls:ki,e.,j<'IJkna arrtyku l Z, Sta's7-czak (mylnie St.al~c'lZak) w "Zels-ly,ta:;m Etnoglra,f:klmyc'h" t. l, 19·64, omawiający In, in, ohod"z€.l1iie'Z s:w:piką w Kk~dzik,iern. czy H. Wes'olowski'ej o "Święcie G01dów we Wsi dc:llllOśląskiej (W,roiCław 11970), . Mimo tak dobi~tnie podlki1 eśl'a'nejpot.l'lielby obii'ektywiZ!lnu badawc.z:C;g,oruLelliSltr.zegl się i'edlliak <lJut'OIf,p,rZJemocż.negowpływu tendency.j;neg,o na:św.iJetl~nia w niemien..:kiej Literaturze fakJtów kuJtul'oCIWyah na e1;,rukznyc'ł: pols:lQo-11Jie.miec:bahOibsz..:.u<l'cih sty,]wwych, I ta'k La~n;z.,.który z,agaJooiemaa meryt-oryozne U'S1iłuje w pos:z'~egóJnyrc.h rejonach przedstaw,iać na tle hi!st'Oifyczno-ku!'buro,lnYlln i g-ol5'porda.nc'zym,operno e niieraz pojęoi'a,mi i tw.i,er.dzenimni znalIly:mi nam d:o:bmze z tego wła'śnie ni!eobie!J{Jtywne'gn ma,ga'zynu naukowego na5izydh z,a·dhodnLC!hsą&ia,dów. Pi,s:ze na pr;zylkła'd, ź,e Bes.k1ild Śląski zasie.dlany 'został w XVI wieku prz'ez tny różne llIidy: SIą.za,k6w (5.c.'hlon~aken), P:[J1Clikówi pnzyibyłych z,e wschodu Wa l:ac.hów. OlTh'1iw.i.ają'C wSClhodn:ią granikę 1 �316 Recenzje, prz2g!qdy wydawnictw i czasopism Sląs·ka s't;wj'elfodz:a,że niLe'pokrywa si'E; DIna z czę&to zmienną .grani'cą jE;zyk'(1wą. lecz. ,za:k.TeŚllapOrwls\ały w dOlbie śneckljo W1ieezr.ej ~J1Ionizacji pewli,en o~lsza,r kultur,owy ,(K:u1t,ulr,raum),ktĆ'ry po II W:.jIClt1e św.ia~owej zestal zni3'z~wI]lY, CI k.tÓ1ryd).IE'ko pr:ueIkcaczał p0iliitYfCiZl:1ą gTalf1Jlic'ęŚ'!Wika obejlITllUJją:c~ĆIWiili>e'L języ,~oiWo ślą:sik'i Krolków. Twier,d:li też, że kiedy w XVI wLekJu pOIjawił się z p':)!llJdnia 7.wYlCZnjus,law:ialaid szopek, to Iew,Jibir:zeimy Śląsk by'l j'U,~ kUl:,turowo Dli'emi.e'ckd,chQĆ języ1kowo je'.9?Jcz<' ~nlslk,i (s. 2). O ifl'e za,ś chodzi o Z.iemię Kłodz:ką, to aulor z nacr"sk,i'El:np-'Cl,'ueś,\a. cle nJ1gdy do PoII"k:i nie nalleż,ala i nie m,o,ż,na j,ej .z·~licza(: do pol:sk'j-~ląs"deg() O"JSZaTU Wlc'Z,eimeg,ośr,ednli'o,wi'Bcza(s. 2 i lil9). M:)żna z;'o?Jumrieć,że LaJlz.Jwi brudno się wyzwolić z utnwaloll1yeh przez h,i"tCIroi·o6raj'iięnLemiecką za.pa:t:rywań na dz'eje Śląsrka i jego stu'sunki !uocirJJ{)Iś'coi()'we., l'hocby o:"e poz'orstawaly w s,p,r.ZJeczno,śc,iz wiadomy.:ni :nu faktami. Prrec:i,eż /S,I'I11 Lan'z stw,ierdza, ż,e tam, g;dz.i.eprz.etrwala poib,ikość, wykaiZujo·:,ona ścisłe zwią:z.ki w ob.rzędOlwośc'i z cały1m poili.5łk:m()bs'~a,Pe'ffietniJCznym. Jeżeli, pJwt3'rz.1m, można zruz'll'mi,eć, że aJllitor mim'o jegra zaS!1.rzeż,eń palrzy na dz'iejoe Ś!ąs:ka przez pryzmat naul{i niemieckliej, bo tatki obraoz utrwa,IJił mu s,i~ w śWiad:;mości, to j.edn.a.k tl"udn,o pnejś-:do pQlrządlm dZlienn.eg'O n:.,d faikte:n, że aubo'j mów~i o ludn:;,ści nierrrJi€ckie,j, która uc:i'ekla p:'zed zJOJLiżaoą'cąsi'ę a,rmfią raJooiecką czy też z.Q.'>tab przesied!o;,u, j;.rk:) {' Hu,(kiaoh wypę.dJz·cnyc'h. Powt.arZ3. to oilce ślClrl1e pTZy każ,dej okazj.i n.l·i.ręt.nie, n',,;we't w ba.l6c'h pr.zypadkaDh, gdy Niemcy na w~a's"·e życzen;ie wyjerŻdż.l,li, jak RilikJe, os,t,atni dy.rektor Sizk:oly snycrers:bej w CiepJi.cacl: (s. 1112),czy jak r;;iClzi:na Wa'chsmannów, która o'P'u,ścliła Ślą5lk du~er,o w r. 1958. Teg,o okre.ŚJenla autor używa w,ięt: &Wli';1:d:J·:nie. R'a:z tylkG, praWldOi;lOdcohnie pT,zez prz.e:;,c1Zen:i,e,mówi na s. l4!1 'O "Uoc.iec:z.oei wypędzeniu (F1!IU'Clhlt urud Vertl'eiibung) l'llidnoŚ{:,ini·Clll'~eck;i'ej. Te Zlgr.zytliw,e n.aleciak~ś'ci w poiWaż,nej publi,kacji mQgą zrnić pl)ls.k'i'e~o czytelTlJilm i Zln:iec.hęcić go do zapcznanioa s.ię z godnym uwagi dZiicłem L,lJlza, stanowiącym lPierwLSząplró:bę cał'O,śc'LOIWe\g,O u,j~c'ia hlIS't'ol'.LiSlz::(J,karstwa n;.r Ślą,ku. A szk,odl, bo jes't to rZJe.c,zPQpr'uedzonra pracą i'ście henedy1k!tyńską w wyłuskiwaniu z rożny'ch poś'redn'Jch żródeł llIaddr,~bniejszYiah nl wet inf'o.rmacjri o przedmio'c.;e badań. Dla LarnZJalm'ŻJdataka inf'011macjra je,s;t cenna, a.le nie tylko z uwag'; al mentum zagaldr.:1erJJi'a,lecz rÓwllli.e,:żz chęci pr'zypo.:n.inal1lia "wypęodw:llYlm" zi~mkomdz;e;jów (}joczyźnLanyc:h mikrorreg:i'JinÓW, a nawet dizi'ejów poszczegó!,nyoh r·cdzin ; mob oraz k'h dals'zy1ch losów pJ wyj,eźdzue ze ŚląSIka. Oka:i\ję do tego daje mu srdma lwnSitI'UlkicjapTa'cy, kitóra,s k~a:da s,ię jalklby z oo!p'ls.a'D)"ohna k''lJnwie SI?JY~kI<lJ11g,twa dz;iejów 'OIWycihrnikmregi'onów z ten:1enoją, alby najdrobni'ejs,w nawet fa:kty nie p:lszly w Wipomnlieni,e, ktÓire ś'WiaJdozyć mogą o aktywno50i kJun:uraJnej Niemców na Sląsku. L"1!Il<lrzecz że wy'd.:rby!te iPI1zez L311= fakty wzbogacają wilst(JJiony sposób llilSZ"! wiedzę o t)"c>h re~imw.c.h. Sl}c.zegÓiI'll'ieinteresująco prz.edsl<l!wionl je.~t pr,zez Lanw lSp-r,awa eksiPatnsdi j·eZJuitów na ŚląsL~. idl działalność misyjno-pw.pa:gand"wil, ,w wtórej s'?Jopka odg,rywaia n;'erpośJ.ec!:.'l;iąrol~ jaka narzędzie rehgijlleg.;) oddJzi:alywani,:J, Wli-zu alne.go, nasY~()Inego tak cJha.mkterystyczny:mi ef,ekLami ban,kc'weg,u obl·u.wwaDlia 'i która za,chęe:ał'a m'e za,kJo:llyj,a'k potężnych krzeszowskic,h cyster,só.w do po:do:Jnego dZiiała:r:,i.a. Ta nurpuły lllld:>w-a f.(JInma pr.zekazywania treści religj'jnych ?Jna~,dowała 'uznalIlie, bo hafi,ala w upadobania szerokich rzesz wiern)'1ch. DZ'lęki tem'll weszla do ~u1,tU'ry lUJdowe:j jakJ trwałysikłaodnik obrzędowości dm·ocznej i z nią związanej ~WÓI1C'zoścli a.rty,g;tY'C'?Jn~j, plLYlhierającej jednak w kręgach niem:ie",ki'c.h w p;"zewdżająCoeD mierze cha'ra'kter madrs'"ork'QW1ania,·czY'm z.asadniczo różni ~ię od po·lskiego SZ(JIPkarmwa ludowego. Stanisiaw Blaszt:zyk �Recenzje, przeglądy Andrzej Zaki, Uwagi o archeologii 19713/1'9811, s. 2~1 - 253, i L, sum. wydawnictw 317 i czasoptsm Wyspy Wi::lkanocnei. "SympCisiones", I A. Żct'k,i, znalny W',!:,.k-'d!'Clbada!cz Warwellu ~rn. ilLl,cisltartiniilO ArcheologiJ Wawelu, ,.Z ot,chLwi wi~:ków", XLIII, 1977, s. 21t9- 251; Jak ros/D wzgór.ze, tamże, s. 252- 255), Kr;'ko,wa (por. Pcczątki Krakowa, Kraków 195,5) i Małop(~l.ski (ArcheologiI :viałopol,ski wczesnośredniowiecznej, Ossohneum 1 974), amheolGgii gór (Archeclogi'7 wir i probtemy arch2(logżi karpackiej, "AJCIt'aA,I1clha'eok:,g!i'c,a CaTpa't:hica", IV, l\9!52, s 5 - 7'5) - Ka.rpa!. (::YlT. m. l:n. Burgen der Lausitcer K'ultur in der poLmschell. Karpaten, Sym,posium 7:U Prablemen dell' jUl1igier,en Ha],I,s,iaibtzei,t in MitteleUl1C,pJ, Brati,lava 1974, ,s. 5<)1- 5-04) l Andów CP'OIr.ArqueoLoQia de las montanas y algunog fenomenas de as'entamiento en los Andes pernanos, LOlrtldon 119'77;Ayangay, Polskie> odkrycia archeolog-iczne w Peru, Lond:;nn 19713), jak<} pi'el'wszy pOll.~ki a'llcheck;lg podjął w roku 1973, nu za;P11C1s:zenieS. A. Rapu, ki1erown'ika 011~a!I1izując,=go s'ię Muzeum AIL'cheo,log'icz'''e,g,(),badaniG 2Irclhecl!'o!61ic'zJnlc na terEmi,e wyls'py W:i,elkanolctnej Z pogralnictz,a a,r'cihe:Jk,,gii polska lilteratu'ra cidno\,,;'wuje jedy:f',i'e dc!tycihczas pr,a.c;: A. L. Godlewsiki,ee"') (Charakterystyka antropologiczna dawnych mieszkańców Wyspy WieLkanocnej, "P,ze~ląd AiT:ltrqpal,clgiiclzny",20, 1<954,,;. 105- :li2Jfi).AlutOlf s)'lgnail'izmoc uwagi na temat chr()ll1CnlC',Ii,i i ferm na:jdalwni1ej,s.zego (),sla.dn:iclwa WYE;PY,p!'Jlc:he:dJz.enia kultury i j-ej c:iągLścli, cme'lit.arzysk i PrzYlPus:zc:z.al'llyclh obiektów Oibr01l1Jnyc!h ora,z za,glafdinie-ilkOiDiSle'l·watolr,,'kiic'h. Zwraca przy ty:m u'walgę aa ibez,s,po,nne za:słu,gi Ekspedych Nc)["weiS:k:iejT. Hcy.erdaihla, k'tÓ'i'a pilerwsza p1od}ęła tu wy'k'CJlpa>1iskcl ("Pozna,j Swi~,L", IV, 1i9'55, Nr 7, s. 44) i s!~wor1Zyła pC1ds.t.awy dilG da,Lszych biadalI nad hi.itrJri<.j na,::dawnie;sze~o Cisad:n;dwa Wy"'py. A. Ża':)"i_rJJi!ejesit jednalk ZlW1cdenniklem hip~j,ezy bez,poś,wdn:icih ()c1c1zLllywail ludności paluldnioW1o-ameryk.dlsikiej, sa. andyjskiej (d':dat'kuwego p!lwarcila jege> al1gumentów ,poda:j:e w nieznamym mu jeszcze artYlkule D. R. Yesner, Martime Hunter-Gatherers: EcoLogy and Prehistory., .,Curent An'~h,rop-ok"gy", 21, 119:80,s. 727 - 750), stojąc na grunoie PÓh-:lclcno-'ws'Clhodniego rodowodu mi'c:3zkarllc6w Pollinezj,i i alll.[,cIIliClmiic.zr~-ego fIOIZWQ:~,U ku:1>tury WySiPy W:ie.l.k.c1rNJ1Cnej w szero!ki.m kręglU dawnych k'ultUlr Ocea:ni:i. O:lbartc!C'zmieprzyszłe da,bolwatnia metold'l CH wykażą, czy nalj,sitar:slziakJl.vJtUIl1a dckarŁa na WYlspę z pół!I1~lcJ1ego-w"c.flodu z MGirkiizów, C'zy z,e wsclhCidu z '[:cllJ:g;a pr:zez Wy;;py Towa,rzy:3twa. lub Pirtoairn. 1 Jan Gurba Atlas języka i kultnry Ludowej WieLkopoLski, pSid I'eda,kJcją ZlerlJ(;,~aSoIhi'era.js'lmego i Józefa BurSlzjty, t. I: Gospodars,two domowe pożJ.fwieni,e, cz, l. M1a:py 1- I:l6 i 9 map IXJmQl(Jr,i:szych;oz. 2. Vls:tęp do oałośui - WY'k:<LZY l komentarze do malP 1 -11'5, ss. 172; t. II: Człowiek przyroda, cz. 1. Ma'py LIliO -,2'35; cz. 2, Wy.kazy i komelllta,r,LJede> map l!l6 - 2:),5, ss'. li4l1,Wir,odaw----4Wmi.izawa-Kira~ów--·Gidańsk, Wydawnilotwo PAN 1979. diwoma laty zoslały w)'ldane dwa pi'erws~e tomy AtiaJu. języka i ku1t-ury Postępujący z'a,nltk gw,alI' .i t,l'adycyjlnydhellCHnentów k'u,l,tury WielkOlpo,l,slk'isprawił, iż opra'c,qwani'e atJ,asu 'lego regionu "tall) stię isrt'otną pSltnzebą IKYZ'llańl"kiie:g.o śroldO'wisika naukoweg,o. Malt,eI1iały dotyczące Wie~.kopo'lski. klar,e zostały zawarte w Polskim atlas:ie etnograficznym jctk l Malym atlasie gwar polskich. Przed ludowej WieLkopoLski. �R.ec(''rlzje, 318 przeglą.dy nne s.aty,slfakcijm1lOrwaly badaczy du na ogranicrlOny 6ÓW. które i cza.wpism r'egi,onaJ1nrejkuj,tu.ry i języ;ka zl'likr.es tematyrC'.zmy i .nader rzadką Z06\tały uiki€lnunlkorwan,e na SZ€?'Slzym tile ogÓilnotpo1sk'im lub ludowej wydawnictw Wielkopolski problemy n:awet s:1all1.>OI\V,i witem bard~iej ogólne. ogó1'no••• lowiańsrk;im. stl'ClZegol!ną pozycję >grafiili, ze ~ZJg'lę;du nra Sjpeicyt£ilclzlną,kJoln~IKiię WielkJopols,kJi ze wzglę- sia1tkę pun,k·tów badanych aHa- rozpa1'rywa.ne Atlas języka na i kUltlLTU w cIior·oIbkJup:~),ls.kiej karlo- (JIpra'ClOlWanliaIiI1Itegrallne uj:mOlW.all1'ie zjawrisikkJu!'tulr,owycih s:kloln:iło twórcÓ1W a,tilasu do połączenio wysilików baiclawcz)"ch dwóch dy:scYlpll.in. trj'" e.t;nogcr'aiii i diiaJeklt()ilolgili. Niewą.t:pl iwie wykor,zystano z teg'l) lZaikre6'1.1u,dane p!fóby nau!ki altla;sówregi·Q1J1a'lny1Ci!l frmncuskliJej, j,akJie mal,azły J. (ijJlaT.: Bedna,rski, Etnologia 58' - ro, przY'pis 26) ~elspół bardaj\M~'zy do P;rIł'C 'r1<J,daUa~em. j';,. jlUiŻ onganiwlwa:ny iJ. Buf'S!zJty" r,eclJa!k't!O!rów wyicliawnilc:t'wa. W skład lrarta,cih 60-t~ch, terenOlWYlCih jrak ~opJ'a'c()iwania bad.o.!l czyk, w który był Anclir:zej w reaolhecjj "llUd". Imap zffip~lu, weszli Z. który 1977. Monika S"1:anrisław BlaszDamuta Gruc'hmail1,owa, rSkroClZyrlas-StawiSiko ,i Z)'Iglmu""1 Zagór;s'ki. f{)kiu. Sc;ibliera'i'skireg.o po·d,jął się :n~alizac<j;i z e~.nogro,fów: Bre'liC'Z, B.oJesław JaIDIUI,oz.ki.rewi:oz. Bo:gusłu,w Li:nette. Honora,t'a lknnycih t. lH: Zf\9tdł 'WtWiCI1d'Zomy w 1970 pard !kierow'llrictwem Glf'ze;grQl1zSka~'S:kii. DjaJeki(J.J.OIgÓ!wreprez,entOwali: wak, wymz francuska, P€'nJkala. HE"nryk No- Do współopracy7...aprOSZ()I!1'1 rÓWll1Jteżhil:'ltoryków z I,D/;1ylutu Hil:'lt,oriri DAM, iktórzy z,apewni.li obiektyWne prze<'l,ankii dla interpr.-€'ta-c,ji układóW greagrafic.znyl~'Ih w zakresie zjawisk !kUllltu'rowy,ch l językowych, w po;sir:tc,i :pTzY'grOitOlW'anychmalp pQtll1orc,IJIiczyol'1h. &><aliz.owa':l;e w art-Ias-ie ;pIl'ailly Iba,dawcze obyły rÓ'\V;n:i€'żlkolnsu:l'IJowane z Ins,tytru.tl'l:n Kaf\edrąEt'Ilogmlfili sikieg'o Towanzys'twa w F irl'0l1.0gli i P{)'!sikiej UcĄjM, KQm1'S'ją Języilooiznawc..'zą i Kć),misją PII1Zy!jaciiół Nauk ()rr<l:Z Klo,misją Slawi,styrez,ną OddZJi;lł'U PAN BoznaIJI~u. AitJlras J'iJnaITIs'ował WY1dział l<JU!:tury 'I S:r.tulki Unędu w P()marni'U" istoltn:e;j .pomocy kiewlic-za w PoznGnilll. T,am pierwszy '115 map w tym 'zakresie urd:z'iel'ił równlież G.Hasu 6ikł-a-dra się 'zdwó{:'h UAM. Etnog;railieliT1ą Poz:nańWojewódzkiego Uiniwers)~tet rciZęŚ>c.i;p1envH7..ej, k.tóra A. Mic(~':Jejimuje al!1al'itYClZll1Y1(·h-~tnog;raficmY'c..ih ;j di·a~e:kt.()lh)giCrznych,az:ę.k:i odrugJvej,rte~sl{)fwej 'za!Wlieradąerej ws't.ęp, Imóry IprozY1llQsi,omÓWi'Elnie wtOiŻel1 metodycznych doltYCZą,cy2h kryteriów doibor·\.J l~r;'a!tikiipunkiów ba clia'nyc'h. 'klwes1tionalriusza oraz wykorzyst':vnych techn.i,k ikar1og;rafi,('lzny.c:h. a loakJże ins!truk,~~ję red;]'kcyj'~ :i rkomenim-z.e .do map zaW.aTtyC,h w tom'ie. T,nm dr.u'g-: za!W!ier.a rko,!ejnych c·e diarJ.ek'to.lo,gioznelj If.:'r;l'Z odr~b'ny zest.awu p~tań częśc:i atlasu. l tekst '1'119 tTI1IOlp a,oo.l'iitY{.'ZJn~c~h () lem·aty- skbdraiją.cy "ię z koOlment"rza ,reidaikć:yjn'e.gn k'wes,Vj,oI!l<l.niu,3'Zkl UWZJ~ędrni':JnYldh na ma.pa'Ch zamieszcw!D)"coh w tej CeJlem twórco\\' a,tlasu, jak podają reda-kt.d,rzy. jest wykaza,nic sip('~'yfik:i p:'o- o.lemów jęz)"k\l: rkt1I'Jtury bada'niego r'egiQ!''U W'ielkop[~Is<ki. Tak ambritnie naSG·eś!'lpe za,dra;n;i'apróbo,wMUJ ,!'€>ail!rww<Jć:polpnzez .integra0ję ba:dań dia.l,ekkrlog,i'czny.e.h i e.1J1{)gJraficzny'oh, 'Pa'oJWadrzJ:J'!lO więc, ws:pÓJInJi.es'k.are'!owall1e, hada.nlia podejmowane rówIl1(Kześnrie 'przez przeld'sta,w!cliei,i e·t.n'~g.ra.fii i językomaws,lwa., Do zadm'! c~rnoQgraiów na'l:eialo Izja.w,isk desyg;naoow nych, ,s'P'o.r'zą,dizranrlemrap prrzeidstawirającyc'h ,klui'iurowY'dh. .z ,kalei dialokto,l·odzy zróżnicowanie I roz.!11'ie,zcze:ni'.~ ś,ledzi;~i ,i anulilJowa:li nazwy tyehie o,raz $łownilc,tWlo .d:iir::lłów nie 'będą,cYlc;h p:rzedmi,O'tern ba.d·'lń c'tn.ograrr,icz- tj. ,doityezący'clh .f.l'ory., ,fauny. ciab ludrzk:ieigo, zagadnień .gram<ltycz:nY'c:h. .slJul~zil1iieprrzytjęlt{) zasadę, że ma!]:}y na,ze~W1n'ucz,e będą plU:bEik'o,warnepo mapaic.h dotyc!Zą'cy!C'h zjalwii.sik krLll1rtmr~iwyrclh.a tyłko w u.z<Ji.",j,diniiOJlychpl1zy.padlkach będiZlue róWl1JO~ZieS;ne ląc.ze:r';ie o,ou za,g.<J'dinieńna jre'cli:wj mapie ,zełoiŻ'ell1:ianie p)'1ze~ąlcliZ"dly.ile \Mięil<l;tlo5ć ternartów Tówn()'czeŚinue in:1;('rt,s,'J'V."a(o eunog'ra'fów i m02l1iwe sy!;,t.c..'ilycznej. POlWyŻJsze za1wa.r,ty\.lh w kWl'S!ttiO::1<ll :"I',z'u mU'-li dialekbJo,gów, Tak więc sz.ere,g za.g~'il1ieó �Recenzje, jest abiektem zainter'esOlwaln:iu ważC1 'to (J,;:zYlwi'ście !1Jie stanowi go to.'nu p.rzeglądy 'wydawnictw ty;Ik,() 'spó,jn'Jśic':i pnzedstc; ta1k!że 'oidej,śoilC1 'od prz)'Ijętych at!'3S'll ('P:-:'~.: Kw~ry1na - WI,. dest .to omówienie wielel)!i ikolrels'pondBrKji c·o .sug'enuj1e dolkolll31ne rz. a:JlU1n,kt,Uwiidzen'ia pozwaJa skla;dH(: z 'Pięciu a mi:anowicie: .z<l.s'l'Cin.i'cZY0h częś'ci, z dy,scy,plin. etnograf'icznyc1hi d:l 'P~cr,wsz,e· \1'9'81,z .. 1 - 2. s 94- językoznawcy}. ow .z·::lI':ien1:ować się silę z o!k. 5 tomów. I: Ni·p. pllldjęzykowych. necenzda 'BOIIS'ki", t LXI: .,Języ,k Za k re, k\v;estionanilUs:z,a w ostatecznym kształcie ma jednej m3iP za łoj.eń, Hand!Jre, 319 i czasopism lternaltyce atlasl1, !Wtóry !{fwels:lliona.riu"'z sikła,dIa :s.ię SłOlwni ci'wo ..•f'OInetykH--słOWGltwÓrs.tw<), JI: Dcikil'inJalc:j3,-iklonńl.l,ga1cja -s!kł<aidln~u, lU: E:thlIll:;lgiraiPh'ica lews'kJieg'O), I-V: Iilusltraoj,e, V: Et,hnOlgrap.hi'c.a-SUiplerne11lt (uzlUlpiebnlil:lIly PI1Z,elz T. W'róib(opra,cowalny pf,'z,e:~le."Ipół pod kenU'n.kie"TI J. Bu,rs;z,ty w ,składzie: S. Bla-s:u:zylk, B. .Lin€lt:te, D. Penkala, ski). CZę~l,j: -I .i Ell kwes;tionH.r.ius-za Uz,upełinu,Iaiją si'ę ,i wstały pCJldz.ieJ.one na ~ące dZ'·ały: rzę::y, sport. '1. Dom,2 . .P'olży\Vien:~e, .3.. OdZJj.eż, 4. Czł,o,wiek, h. 'Kulrt'lllra sp.ołe~'Zna, 7. Czas -1'1. BU1diD'wni-c-two. 12.. Rybactwu. jąrce dzi'ały: ne::z:ny, 1. ,Zwyclzaje 4.Le::zni,otwo 5. Zwyc'zaje 7. WróiL'::Jy.. 8. GTY 'j za,bawy .. Łąc.zrriie, Tych kę 'l~nO dOltyc,zy ZJjawi~k ,r.()6-1i'n:ny i ,pogoda, S. HodQw,J.<J, 9. Rolni'ctwo, OZęIŚĆ V ikJwest:uo'nari'llsza uW'e.@ędnia dOlro'C'Zlne. '2. ZWY'c.zuje z'w,i'erząt, 5. Św'iat G. &kaln<:lstąpu- rod:2JLnne, 3. F,olik:lor 'J .zWlje- 10.. Trainna.,ltępu- muzyc<zny ; ta- zWliąZla.ne z obudmvnictwe:n,6.W'ierzenia, 'k'W€iSltLolna'niu'siz .s.kla.d1 a 7<20 py,tań diaJekt'Ollo'giJC'ZlrJyeh, z ~1100 pytań, "ię uwzg;lędn:ia .z IkJtó- problemdty· etno@"ail'k·Z::lą· W pi:enws"Zym cO'wane blemy pJ'Zez zwią'wne 20 -22), ·wmi'e a>Łla·su z .z:1ikJres-u -pro:hl€lmarty;kri etno-grafów :m-a;py ,doty'Czące 'z wy,pi'e!d-ern wy:roibemma'slH nalewnictwem 'Pieczywa (ma,py i wy;rDobemzU:;:J t"Zy (ma:py 100. za,gardJnlień etno~ra.[i.C'z[1,ejz"''itały pGŻyw.ienia. i de~ocdmiain.ami (mapy 3,8 -39!, 413- 44). BO, 32 - 88, :92), nHIz-ewr:dctwem (mapy 102 - HY.l, 105 - 100, '[i1'2\, na'lJewllic;tiwem ;pro- :3 - 4, 6 - 1:1, M -1'4. ~mapy 3,0 - 3i3, 3:5 - '37), 's'erowla,nAwem mącznych (~pP;J- one HuSJtrują 'W~pc.sa.żel1'iH :tlusz- kwchni '(mapy 4'7 - 48. ;;0). Dla wisk rzy uzys!kan!'a i ku!itu,wwy:-h. za Z!' ,'wZ3Iją, :i.e materiały ,i prz.ed.-;tc1wi'()IlK' uwzgllędin1i,()!ae na sYI"'Clhr,uon'j';:Z::1:e.gO·o'brazu ję'zy'ko-wyoh mapach zostHI:l:i.e 's?ecjalllie lYL~h zabieg-ówi~tnieje dZą.CY0h nie z ,r6żny;C'h cza'sy ni;z:wjj cyjnych ·okres pCJ!Clhodzące z na się ,przesirzenmye'll w;;ześniejszego okr-e;;u względnie oraz ,oikresów. gwałitu:wnymi wylk1olrz)'stania n"e pozw:a:I-ają rejes.trować 1'J.ie można zm.i'a!nami jednak ich oheoność iW ity;m 'zaikmelsii,e już :Lslllniejącyeh '~(mllj'mn pUlc.ho- zapomnieć, zWiąZ<łllly.mi 'W tr.-r,e;1'i.e iW,s.zylSl1!kiiohZJami'erZlmyodh wykorzystania CZCI:S'U ZJc.~taną l11<lteriałćow że I).'ltat- z pro'cesami 'i IWll-iJ:i'ka'oji ku ltUl'awej, ;kt:Ó'r'e pc)wodudą n'.eGdwl'acalny E.'tementów kUlItury ludmvej. ZJbyt późmo nieoo podjęte je kaniec1znolść zja· I"oku'. AUIt·o- opa.trzC)I'.l.ot koment'll'zom. ni,ebezlpiieeZoet'1.stwo c-hr:nllolog'Uc,w'i-e ukhl,dów .po'W:.JGen:ny, tj .. po .1094·5 OS()I';)Irly1;:h kax1og:ra-mac'h, pCJ.cJikreśilona pewne ohar.a:kteryZ'wj'j baldanyC'h porzyjęlb unba- za;ni,k wiel'u ·trad;,'-badaniaatf1ii'Sł(llW;' zjawi,sk, 'toteż :i.sl~n.ic· źródeł. Siatka pU1:lktów ba,danY2'h 'obej:mu:je lOg wsi. Sredn'ia -odległość gó.Jnym,i pUII1'kt:11mi wynD,;i 1.5 - .1'8 kim. Na ,ob.s'w.ra.ch pcry£ery;jnYClh ,między p"su:ze,r.eglioQinu Oid'leog!{).Ść ta jest Sli-e~i pUo'idÓow ojs2ara-ch m:lie'jsza n:iJż 1:;5 km. ,p:lIg1ranicz:nyoh. ,CIl) uzasa-ctni'lJI;l'O D13 pCKównania lX)'Jor-zei'Ją zalgęs.z27je,nlia ffi,:;,ż.na doidać, 'że sieć 'pu,nMów .na ha,d~\:ny~, w Polsknm atlasie etnograficznym i Małym atlasie gwar ,polskich j'estś.red:1'io -ctWIUkrD,\.inie r-zaids.za. Przy du';)orz·e ,pod~tawow.ejsiajtki punk:tów badanY'c:h ber.owa'rt0 Slil:; zasadą, '3roy :wyik,onzy,stać wS'~ .uwZlgllędDliOlne w mI011log,r<łlf.i,a,dh ,gwalfoOwych clii,,-,\<ekito- logów pDzmański'2ih oraz wsie. w IktÓTY'C'h przepl',Qlwa:dzono wc'zleśniej nalgmll1ia gw,vrc'Wych. (tbeC"nie z,groma1d.zony.2h w al':hiwulm Zalkłaidu Dia.lektoJoogj,j UAJM. Zasiięg;em l. XVI - XVIJ:I 'badań wlieku, terenowych 'i1m. c.ale d'Jjęto pTaw're pr-z,ecL"'O'ZJbiol'owe woj. oałą hustOlry,cmą poznań,skie tE':kstQ.\,P':Mlski,ej Wiel~opo!Ls'k;-; ,i kal~s.k,ie. P.rym,i- �320 Recenzje, przeglądy wydclwnictw i czasopism nię'to jed)'loie obszary na,leżą'ce doWieH~opOllls.ki, obejmujące półnOOn(HWSchodnią cz'ę;ść :regionu,ze wzg;lędu 'na fa~kt, ,ż,e 'z'c'Sltały 'one już wcześniej uwzględnionE' w Atrasie j~zykowym Kaszubszczyzny i d,ialektów sąsiednich. Wprowadzono :natomias,t szer1eg punktów badanYdh le,żąJcylC1h poz-aWiielkop[)lską (woj. s,ieradzk,ie, inoWlrodawlsklie) ,dil,a uSltall,enia 'opozYlclji języlkiowyc:h i IkulturoW)'lClh o eh:-lraktene międzyregionalnyim, a ,t'akże !dla wyiznaICz,enia i wydziiEllenia regionu Wi'elkJopoLski 'i mikrOlpegionó,w. Dohor'll informat'lrów dok1olllywano głównlie w .oparoiu o spisy l'ajs>tar.szyoh miesz!kańeów, zaslile!dział)'lclhw \Viiellwpc,ks,ce :Dd u roctzer.liaIub {)id kilkiu pokolel'!. Ze \vz,gJ1ędu na {~b"zeI1TV',ść kwest:i'~I'1:ariu;'z,\ 'i j.egiO naikres 'temalyczny, z reguły wykorzys~ywano kiil,ku ir'f"Tmatorów w jedine;j'Nsi. 'K1olrzys.L:.,no:też z inforrna'cji lud7-: mło'dych, ,jeż,eIi:znaiLi oni miejslc·ową g:wa;n~. Z,g'o'dnlie z .wc,ześ:oieljiszym:i'Ucsitalleniami, atJkK; :sllanowlizbiór usyst'e;natyz'IYN'llnyich maiteriałów, igłówn1i,e t'erenow)'lcih, kltóre tni01gąsta,nlo,wić IPods'tawę cUa' ,;,prcl'cu'wywany,ch syntezetrJ1lolg:ra,ficzn)'lclh li diaiIeklt,o'llo'gi'c!z!~1yicih. Tlen wa:r.c~rżródłowy atlasu ,:ndnos'i rangę wyd" wn.id)wa , kitóre nile pretendu;jre do ·daleiki.cih uogó!nileń. OrnÓW[ime we wstępie prz,ez reda,kitoll'ów założen:ia a:t,la'su, sik'C1r:f,rontiowa!l1e z reaili'zowanylmi mapa· mi" Illasuwa'ią pe.wne ireUeks,}e, Is:tolmie, mapy !zawa,nte w tomie pier"Ms:zYilTIatlasu s,ta'f]J(J1wiądobrą :1~UliJt.ra'Ciję renlliiza'ojli pnzyję'te:j konoepcj,l w,spó~pracy e:t,nogra:rórw idJ~allek1Jc!logów. WYlnilkJipn"elCJisltaw,icmew po:sta'c'i opraiCOWai!lYl~hm~;JWI,jkdzują nd wm,j.emne uLJu,pełnian,ile ,SlięIi ,wyj.a,śni:arniieka'l1tolg,rafowanYloh e!,mnentów język.owyc:h i kiL\1]:tur,owyC:h.Bmó,wnywanienaLJwy z ij'ej desyigll1latem ,po~wala Dd ,ś],ed7-eni,ei wyjalślnim1l1e LJmianykiuIllm,ro,w'ej. Z 'etrrogra.filc:zmElgopunkltu Wlidz,enia C'el.owynll zabiegiem było umies:z.'cLJeniew legendach marp i rysu'nikiów ,obraz'Uj<jJcy,chel Elmel:lty z zakresu kU1ltulry malterlialrnej fjz podaniem skallii), Natomias.t syst.em UŻY'tyc:hna mapaC'h z:naików kar,t.c@ra!fk~zmyohjest dość 'T'OZbud~)!waIllY,00 inieki1edy :spI'aw1ia ,pewne 't,lluldr"G!ś6w odczytywaniu wyniików (pOL: malPy 34 - 35), Ta,kii 'stan rzeczy jest niewąJtpl1 wi.e kOIll,s'elkweneją wynikłą z c,granic:zle~Iiioużywa:l1lira klorj,orÓiwsprowadza:jącyah się jedynie do dwóch Wydalje się Jednaik, re I1i1ekitóneza:sltosowane LJnak'i :są j:ednak :zb~dine i siLal1iO'wiąniepdtł'zebny bala:s't uinudn!ialją'cy {JldC'zy,tanie wY!lli',~u mapy. Dy:slmllSyjlne wydaje siię ta,kJże wyznaczanie zalsięgu zwartego w)"sltępowalll!ia jakh~gt()ś wyLwol1u ,CIZY ,nazwy, zwłasz,cza jeŻJe,liwy:s,t'ępuje on 'ly,Ikio w jedn)'lm i)ub dwóch ,pLm~ta'C'h bada'llyC'h (p~,c. mapy 47 il iill.). Za,dhowanli,e pewnej dow,o'lDc'ści przez autl)rÓiW posziClzegól:nY0h map sprawia. j,o c.zaisami ten sa:rn zmak glra:fi'Oznyoznaeza zUlpeŁnie odimi'enme 'z,ja,w'iskn (por. ,mapy 47 i 50). Ujednollilceni,e przyjęlt,eglO systemu znaków napoWIno uła1tw'iloby odbIór wyników map, a raz opa'.ll>owa'ny klulcz zn:a.kóiw ."tOls{,wanych uspu'dwnlilrby p"sł']giwanie s~ę mapa'mi. Oso:h.ną .sprawę sianclwią pewilue ustledkJi wydawnilc:ze, np. '!ll'lpJ 711 TlIie pos'ialda n,tdru'kiu z informa:eją doty'Czą'cą te rnallu, aut,ora i :numerd'cji, pojl1\viają Silę takiże podwójne eglzemplarze, zkJtórych jeden jes't w dC'lda,t~u wadliwy (por.: mdpa 1'1. S:zJkioda, ż:o teczka s'tano'wią'ca OipmWf; dIa lJbioru jes't wykonana z tak !małl) trwuŁego imatel1iału, k,tÓlry 'nie 'Chr,oni w nall'elyty ~pOis'Ób~aw,l,rtc)ścii pinzed u";7~kJ()dz.('aiery, POwyżsize, dirobne uwa,gii nie wożą na 'oceni'e całoścI przedsięwzlęcla, które' sianowi poidstawę dla poznallli1a oałokJsi'c,aŁtu ję:zy!ka i kultury ludowejW;ielkopols,ki, regtiiOiJ1JU będącego kolelb:ką pańsitwo'Wo:~c,i ,pols,bej. Atlas jęZyk'l i kultury ludowe] Wielkopolski slt'ano'Mi w doda.tku pierwszą próhę rea,l'iz~cji wPo's'Ce reg,i,l']Hkleg) aNasrLl językowo-etiJ1ograd1ilcizneg.o, który je::>t wair'tcś'Ciil()(w)'mżr'ódłorn dkl d"lis'ZY:Clh ,stu tilÓW ,poróWlruawczy:ch. Jac.:k Sch'nldt �Recenzje, przeglądy wydawnictw Sozialkultur der Familie, red. Andreas manD. "Hes:sis'ClheBla'tter Hir VQlkis- und -Verlag., GiElssen 1982, ss. 290. 1 czasopism 321 C. Himmel' und IngElbO'rg Weber-K,eHerKultUI1fo.l'i~ahU'ng", Band 1,3, W. SchmJi'tz- Ten interesujący tom oku,uurz,e s,połecznej r'oidZJunypow.~tał z ,inicjatywyolśf'~)d·ka etnog;raf,i~IZJnego uniwersytetu w Mar1buTgu, kii,e,rowauego przez znaną z iduzej aktywno'ści nauikowo-baoclawczej priolf. Weber-K'eHermann, autorkę m. in. kSliążkl etnolgraIiczmo-bi,slboryeznej Die deutsche Familie (1974) .• J\Jby uzyskać europejs~ie wynliki badań ro,dzimy, Iz,wrócono s.ię pOiP'rzez Ni-emilCickie 'D(;,waJrzystwo Etnolgraf:i!c7Jne {DGV) z Izapro5'zeni'€Im do nadsyłanJi'a OIpTaiCowań. W'iękS'Z,OiŚĆ z zawar'tyoh w tomie artykułów jest właśnie po.kłlo'SłiElmtelgo apelu. Nic zaltElm dziwnego, że kS'iążk,a nie ma zwarte,j strukltury, a jest zestawem - ZJr'esztą !~nteresują.cYlln - artykułów r6żl'lego pokfTO!ju,choć o Clhcl['!akt'erze etnOlglmfilc:z:nym. NajbaTdZJiej ogólny charaktm ma wstępny al1tykuł współredalktora tomu, A. C. Bimmera z Marbunga. Inf,of'muje on o eUlro'P'ejlsiklic'hba!dani,a,oh rOldzilny w la'la-c'h 1971 - H:J18,1. Szuka tych badań w iplragramac:h ba<daiwczyoh na ,un i,wer syt et a:ch, w odbywanych (sześciu) kCJng;r'e"alch eunOlgraflilczn~"cih oraz w 1I1Iiektóryah czasopismac,h. StwiefTcLza, że iba,da'niar;o,dz.iny nie były dotąd popularne., a 'IlJa,jwięce'j w .tym zakresie dały ·oś,r,odki w Marburgu .i Zuryc.hu. Ohamkteryos,ty<czine jednak, że tyoh hadań nad t'codzliną pOl3zukujoe autolr ,ra'Czej tylliko na ·oibslzarze jęz)"ka niemieckiego li 'ben za,sIięg ,jest dla I1Iie,goEuropą! Stąld bra,k jakli,clhlkollw:iek danych o baldaniac'h rodZJiJny w klrajoacihsłO'wiańiskiclh, nie ma też ,żadnej wZJmianki oPolslC'e,gdz'ie pl1z.eóeż jsltlllieje spo.ra na ten temat lit'eratura. M. Se~a,len z Paryża iniformujoe o rozwoju wi,ejskich obrzędów weseLnYClh ,we Franc:j:i. AUltorka wS'Y'nawia .slię wpi,ef'w na!d tym., ICzy obrzędy te są tylko relliktal!TIIL, czy też sy;s'temem. Noas,tęp:ule.skupia uwagę na sy:;lt'€Imie zakazów i nakazów związanyc.h z zawierani,em małżeństwa, w 'tym ,także lila r,oli daru 'wesevnego, 'w myśl zres'ztą teorii van Genlllepa o lobl1zędaclh .prz:ejśc,ia. Hi'Drąc ogól:J1Iie,obrzędy wes,eIne - wychwytywane z.resZJtą z różnyoh regionó'w F'ralrIaj,i - .są nadal dość boga'te i (co ciekawe) niewiel,c 11'ó!żm!iąoe s'ię o'd zmanych z tel1enU Potski czy na,wet SŁowiańszclzyz'ny. Artykuł zo.stał zaopa<!rlzolny w kilka interesujących fo1JGgra.fii. O. Lofren z Lundu skupia uwagę na a:naJizie rodz.iny mi:esz.czańslkiej w Szwec,ji w XIX wieku. Wyk'olrzys'tująJc oidPowiJedn:i'e źródŁa ,(w tym także pamiętniki), dość pwcyzyjr.lie ana:llizuj.e Iróżne alslpekty żyda tej rodziny, ze5bawiając Ie azęSlto z typową rodziną wiejs.ką l 'StwierdzaljąJc Tóżni:ee m,iędzy niJJTI'i.UstaJla ta1kźe ISlpecyflkę 1'0dZliny .miesiZ,czańls:ki,ej w jej społe'C'Zmo-ekcJnomiClz'n)'lClhwY,ZJnaeZJnik.wh (m. in. aseetycZJny chalralkter wyehowywainia 'dzf'ed, naJUlczalIllue 'eltykiiety w zaldhowaniu pl1zy stole; fTodz'ina mieszezańska j<ako jednos'~ka kornsumpcyjna, za:nik wspólnoty pra,cy., znacZJenie miło,śd itd.). Sz,waj,ca'r1ka, Maja FEJhlmallln-vcm der Miihll, r.ozwa.ża .zUlga:dnrElni'e'stosullIków pokfTewieńsltwa jakla kanału pnzelmzu S:tyl.u ży'Cia. Brzedmiotem s'taŁa .się konkretna rodzlina żyj<jJca wysolko w góraclh we wsi B., 'PG:sliaidaj<jJc'a ,dZJiet'i, które po uzyslkaniu zawodu prnenioS'ły się do w,ięks:zyoeh ,00ś1'odkówmiEljski]Ch. One wła'śnie, pOp,'nez stały kon,takit z TO'dzkami, sltaljąsię p.rzekaźnikamli t.ec,hnicznydh ,innowa'cjli, ao z lllQI,ei prolwad:z'i do :zmianysltyllu żyda stalrslzego pok~l,enia. Brotf. IZ IjUlndu, NL1ls-Al'vid Bmi.llIgeus, rledalk1tor "E'tJhn'O!logia Scandi:nacvica", znany z Wielu pralc opaf'tyc1h na źródłalcih pilsCllny10hi :iJkonogra:1iicznylcih, i tylm raZ'Elffi da,je próbkę "swoJej" metody Ibadawcze,j. Zajął się z,jawiskiem mDdIenia s'ię :roid:z,innego przy s:t'olle. 'Brz)'lta,cZJa,jącszel1okie źródła eur'oiPejsilde ora:zkiLk'a typowy,clh i,llUstracjli, analliZJulje to .zja'wii.sko na SZIBI,Slzy:m til,e porównawczy,m, z gł6wny;m .na'ciskiem 21 Lud, t. LXCVIl �322 Recenzje, przegląd.y wyaa,wni-ctw i czusop,ism :n3 sy1tuację w Szweoj.i, ZjawriJs'ko to, jego ,fiormy, fUJnk~dę ,j ,zmial\1y, Wląze z.e środowiskami ~U'l.turO'WY'mi oraz z ogMną sytuolc.ją danego społeczeńlo,twa w okireś!QnY1m .cz,asie. Główny, jak się wydaj,e, Q,rganiza'to1r wy'daw1ll1idtwa, pl·'Olr. 1. Weber-Kel,I.el1mal1ln zajmuje się ,pQfówmawc.zą anaJ!'izą dwóc'h l1o>dZ'iJnnY;Cih pr:z'ekazów .~kl)nOl.glrafic"lZllY;Clh· ,oibraZlu acrtysty J. B. J. !Basti.ne z 1\ 1&412pnedsta-winjąceg,() "szczęśliwą rodz.in,:;, INElUSiS"w o,kI'Els'iJeslr,ebrnelg'o wese,la rociz;i.c:6w. Naobmzl~e uwiJdoczmiono 1'4 Le'h dzieci; .i f1otogralflię 'teli samej Ifociz'ilny z T.. 111&67, z oika'Zlj,i,złc;tego wesela, 'n3 kitórej wi .. dnieją te same ,os,olby na tyc1h samy'ch miieOsC'ach. Dzieje taj T'Oid'z;iny·umówiono na iPodsta'wi.e źródeł p'isanYClh, w tym i pami'ę.tm.ików. - OalocŚć, ,to .in'ter·eslli,jący przY'C:ZylI:liekdo dzJie,jów roozliJny mi'8SZJCzańis~iłej. . Od str,ony anahzy ,zasoibó'w ikonlol.gm.f'j.cznYI~,hi ,plasty;<;zmych pat,rzą na rodzinę -dw.aj n3stępn'i a'Ult,orzy. OhniiSila PieJS;kie'Z LUlbek'i ,zary:s,oWlUje ()Ib,raz fGodz'iny w świe'tJ.:: Qzdólb ścieJnl\1yoh z XIX w. (,głównLe 'o'bnJ:Zów 'OI!ej'nyclh) z k~lkou kTa'jów za'cho:dnioeUlfOpeljskiioh. NaJtamioa& lnli?!e!boIig,B.I,Qltih z RannowNoll ilntereSlUijącll omawia wzór 1',0d~iny w 'ma.]ars'twie JLarcidroJWIego soojGITiZJmu. E. B~[lJS,on-vcn der Ohez MOll1'ac.h'iollm draje pile:rwszy W etn(;lgr.afi'i zaclhr~dnionlientiecikiej tYIlTI-CiZasClWy szk<ic inJiIQrma'cyjny 'o TIowYlch ki,erunkac;h ba·dań rodziny w n:a'u~'e almeryl!mńJsJcieOw okresie 1I9i7{) - Ji980, jaiko wkład do :między;naT.(]dowej dysk;usji AuJtorma s>tlWier:d'ZaogrOffil\1Y rozwój tych badali. :i 'iU:s:ilJujeten mzm3,oh wytł\u:malczyć zaróWJ!1o aid .s'ltwny rorz'wo~u poS'zc.zegÓilnY1chnauk (zwł'aszcza S>OiClj.oJog:ii i. etnlo,lIOJgi'i),jak i zna,czen'ia ,żYI0i'o-w€goteg.o problemu. W.s'zystko powyrż.sze ma charalk:ter raczej badań hi.sitOirycwo-,otnog:raHClZlnych. . W ksiąŹlc'e znaJazło slię 'talkiże miejsce na ,wym!ikJini'eik'tóry,c'h wS'P'ól'C'zescrlyohba.dań empirY'C!ZJnyClh.Takireh opmlCowań j:eJS'ttrzy. Tak więc Oall1la Bet'hige z BeI'llina (NRD> ~J,form:uje ,o plLeDW1szY1dh ,W)1ndkaeh boldań ,pi'lotaiJowyiclh prz·epcr.Q'wadzonYlC'hza pomo·cą kwesllovoll1alI'iJu5'Za nad prwmi'u.na'mi obrzędowoki wesell:nej w 'okręgu :~dehu'!'ga i w Ber>1in,i,e..Olm:zlu.je Siię, że ~baidaJnio tylko 21 rodnn (m-ałżens'tw) za w:utych ·w trze:oh róŻilyclh 'oikJresa,c'h ·czasu. Opra'Co;wanj1e kładzie narc1S1kna rw;pły;w ustrodu socja:lii,SltY1c7lIlego na sitosun:k1i rodzunne. Następnie znaj'clujemy dwa opraco'Wa1nia semlinarY'j1nre snudentek etnograilbi ,z Mariburga ja·kID wynik ba·dań tereno'Wj'ic'h. Pie:rwIs-ze z niJCih (.B. Manu'S) d:::,tyc-zy zmian w radzinnyK!h U1f1o-czy&tośda'ch'jurbiJleUł5.zowf'C'h, takJże w -a~'pelkic:iehistoryczmy;m. Drugi.e ujmuje wyni'k,i ba,dań kwestionaJr!ilu:szowY'Ch Jruld obrzędem kOl'1firmaaj.i z 'UIW~lędn:iendemza,chodzą..:::rch tu i:nJnowacji. TrLed1e 'o'Pra-oQwanlie s'tude,nrckiię ma .jrużdhara~t,er historyczny i dQtyezy sll-osunków mi'ędzy panią domu a sbwżącą w XJX w. Chodzi o .rodziny Imies·ZJczańJSlki-e. Wszystkie te trzy upracowania zaWlierają I~OI'O rÓŻJnregoi'odzaiju HłUstracji. . Następną .pa'rtią umaIWiatnej kis,iąż,1cisą illlifo();I1111>3!Cje .? różnYCJh wy,S'taIWaoh muzeahnYdh dQtyc.zących rodziny, taki-c'h, jak: żyóe dz;ieai w dawn€lj WSli węgierSlk,i.ej. dz.i.eń .k1obielt i rudh kQbi1eJcy we FralnJkfurc:ie 18190~ 119180, żyoie i ś,wi'a1t mi.ejskich słuŻCllCYlc'h. M·aroy wres'Z!"~\ieiIliformacjeo o\:)r.<lJcia'ohNtiemi.eciktieg·o l\rJowa.DzysilwaEIJnogra:fi1cw€!go :QDGV) 'W 11191811 r. nard zna<::Z€lD!iemmaier'iałów CllUJto.1>iagra.f.icznyc-h w 1:k'llda· niaoh e1mograiflic:znycih. Tom za:my!ka ponad 50-SJlronii,cQlwy dziJał r'ecen2'Jji Jest cm bamlizo bOglaty, ,obejmuj,e bdWiem4U pO<ZYJCdii z lat W717 - 1001, przy ,czym wszy;stki'e dotYlCZą SIZJeI'oiJ{IQ IPOjęteglo życia tr{]ldziI1ll1iego w pr:zesozł()Ś(,'Iii obrecnJie, głównie z 'dbsmru języ.ka niemi.eckieg,o, a l1ElC,enzen'C'i ij)Ojclhodzą z 14 mial':! (w .tym ty,l'ko dwqje SJpoz'a RFIN). Sotialkultu,r der Famitie j-eSitp1el'WiSzą z.b'i-oI'ową pozyoją welln'Qg:mfii zaooocliruiJoniemieokieti clOltYCZącą badań rodZ!iny. Jest to [pozycja 1ntereSlująca, rzut:ająca na w,iele a'SIPektów żY'a1a lf'Ordz1ilny (raczej rui.emieokieJ, ,i to mi·eszc:zańJs!lciej) w p rZJeszł'ośłC i �Recenzje, przeglądy wydawnictw 323 i czasopism i ws.pókze~nie. Zestaw lre..~oj.O'Wy jes't }ednak - jalk wildil-:eliśmy - da.Ść przypadko· wy, mim~ jxwJ.neg,o s'teu-owa,nia z.amówłenialITJi. Braik jest jakiejś jednej wyraźniejSZQj hln'iJip.;zew:,d I!iej, nie ma próby zary.sowaiI1lia Ica~o'ŚC'lzagadnienia badań rodzj· ny, c'hoćby tylk') z punktu widownia jed~ej na'uki - Lu etnografii - nie mówiąc już ,o podej,kiu in'te'rdys'cypl'iinarnYlm, tak np. tYIPowYlm dla badań rodZJiny w środo·· wislku poznańJ'i'kim,. Okazuje się, że ba,aalnwa rodziny .są w Pols'ce ro'zwinięte znakum'ide, a'le doitąJd dla ł~.auki za'c'hodlnioniemi'ociki'ej zUlPeln.ie nieznane. Józef Toivo Vuorela, Kansanperinteen ryC". 600. sanakirja, Burszta Porv,coo-Helsi,n,kli-Juva ,1979, ss. 543. W ostatnich lala'Oh IU1ka,z,ały się godne uwa@i wydawnictwa słownikowe dotyczące kultury ludów u,grofiń.skiej ~ru,py języ,kowej. Wydawany jest aktualnie na Węgrzec:h obszerny .Magyar neprajzi Lexicon. Mniej'szy .zaś r-ozmiaram.i j.ednoto;nowy słow.ni,k kulbu.ryLudowej FiJ!1Jland!iJi (Kansanperin-teen san'lkirja) wydaU1Y został iP['Z'ez Towarzy£two W,emera SOde~trOma. Ma on znae-zenie nie tYllk,o dla etn,o,grafów, ale rrów·· nti,eż :dla przeds:La w;~deli ,pokrewnj'1c'hdys'cypłin ll':liUkoTWytah - taJkk:h jaje filologia fińs:ka, językoznawstwo, f'o:lk:loryslyka .. Dz'ieb to ma charakt,er :słowrrika f,i,10:1og.ic:zmo-' -etnograi'Dc,ZJ!leg:o,wwiera ,okoł,o 10 ,tys. uporządkowanych a,]falbeiycz.n!ie has,eł. Zakres rz.e:z'owy słowlr~hka obejmuje wyrażenia gwaJrowe z tere::tu całego kraju, zarówno te,które fuciklojonują je:sZC'z,eo'~ecl;:ie jaJk :i te, kiLóre wy"zły z l1Żytkill w ciągu '()~ta.tl!1'il1h d1Jiesi'ęt"iol'eci wS!<U1t·ekzaruik,ania slorwn!ctwa tra1dy:cyjnego, jaik rów.n.ież wyrażenia spotykall:€ tyliko w ludowej poezji. Hasła zarnieszcZJcm:e w słownliku są nalzwami wytwmów kulrtlUr,Ow)'lch,cech ty,ch Iwytwolrów :or:a:z nazwami 'czynności i zachowań. \ W Clbja'śnienj'ach na czoł'owe miejsce wysunięto i:nfotr:rnacje mówiące na jak~m tere:Ji·e dane sl,owo jest lub było UŻ)"Waine.W tY'!tl c,elu przeds:tawiono we wstępnej częś<:i pracy podviał kimj.u na regi:~ny tra.dycyj·nejkJubtu,ry ,ludowej (Ka't1JSaU1ikultuullin perinnel-ueelt). Gra'!1'~ae ty,ch regj'onów koreliUją z zailięgiem dawayoh krain Ihistorycznych, jak również z glra,nicami jeclinoslekobrecnrel1!o podziału acliministralcyjnego, są .rezu,ltatem geQgraficzn.eg,o, hi'.4orycznego oraz ję.zykowe,go ZTOOJ!1:i'cowaDli'a kraju. Regionami tymi .są: l) AJhvenamaa Wyspy AJła!n.dz:kie, 2) V;lrsinol'is Suomi właś-t"iwa FinilmJidi>a(.ok'olice TIWJ'lku),3) Hame, 4) UiUtSMnaoCl - N'owa Ziemia '~Dk{)lke dzisiejszej stolicy kJraju - Hel:SiiU1ek),5) Satta;kJu."l:ta,6) Etelii Sav,o, 7) Etełii Pohjamad, 8) Ke~Mi Suomi, 9) PO!hj'Oi6Savo, 10) P.oihljQ!isKarj:a:la, 1'1) POlhjois P'ohjamaa, 12) Kaiuuu, 113) Peralpo,hj,O'l'a, 14) LalPpi. W ob.joal9!l1ieniac.h do haseł zamieS'z~ZJOJlo,opr<x::z określenia z<:ilsięgu wy.Sltępow-ania wyrazJU, szereg '~I1l1yc-himd"oaJma'Cj'i, wśród !dórycih nawaimiejsze to: podanJ1e różnych desy:gna'tów ,tej samej n3lzwy, lwyrarŻIeń po\(;hodnYoC1h li sY'n-Oinimów, etymologii sbwa, joaikrówn'ież in:formacdi 11J3'temat powszeclhJn'Otsoij.eg,o .używania (n,p.: czy jest to wyraŻieni'e używane powsuechrnLe na daJnym QibSila,rze,,czy tYllk:o przez glrupę ludzi" :Dip.:,ryibaików, f'ZJemieś'lll'll~ków).Cenmym uZlU,pełnie;'licm infonmd'cj'i jeslt podanie li<'''ZJnydha,uaIJoQgi'izinnYlc'h języków u~roHń:skJ1ch, np.: wepskie~o, es'l'aibskJie:go, ingrY'jl;ikieg'o, węg;iers!kiegQ. W pr,zypa,clJk'll wl'eLu ,wy.a,żeń uka'zane z'O.stałoiah zastosowanie w m.owie 00dZliel1loojIwo w folklorze :przez zamlies'z'czenie odpowiedniego przysłowia lUJb zC1'gadki, 21' �324 Recenzje, prze.glo,dy wydawn~ct.w i czasopism lub p.rzez -odesłanie ido wybranego fra~merJJ1.'lI,fińskiego eposu ludowl)go - Kalevala, aLbo do z;bilOJ!lU pj'e6'n,i Kanteletar. W,śró,d wyr,alŻeń gwaJ1owyc,h zaJnlJbesz.c:z,0;nj'lC.h w sIowlni!lw lilczną gl'UiPę :;tcl'nl()wi'l z<lipOlŻycozeniaz i'ęzy;ków ~nJdoeu,ropejSik'i(lh, np.: ni.emLeckiego, cliuński'ei,gO,,l pnede w$zy;stkim z języków sąsiadów Szwedów i RGI~j-an.Jstrui'errie tych Z'apoożyC'zeń 5Jprawia" że ,omawiany;m języku można spo'tkać hasła roz;p(}czY'naj~lce się od głosek olbcych fiń,sk1emu systemo'wi fonollogLc:zilllemu(cJIJ.: b, c, d, f). Istotne znaczenie mają, zamies:ocwne na kiońclu dZ!ida, i'nJdeksy w'pożycźeń z języlka ::zwedzk:be.go (r,uotsim saillaha.kemiiJs'tol i rosyjls.ki-e,go (venaj-an sanahalk,emi5ftu) Indeks za:pożyc'ZJeńz języka szw€ldzkJiego o;b-eÓ.muje'oikoło lHIO wyrazów używanY'c'h głównie na Wys'p:wh Alandik:ich oOraJzna 1.enerrie S3.toaikun'tyi V.ax.s'in,vi·sSumni, tj. naobsZ!ara.c:h za;mhcs'zkały.oh przez znaczną hCzJbę ·!;udl1Jośc:iszwedzJkioego poch"dzeni,a . .zapożyczenia w;;yjs.l<'ie (w li1cz!bieok'oło 600) wysitęiP'UÓągłówrri'e we wiS'dhC'AdIIliej częśC'i k,roaju (r'egiuny Karjala .i Kalinlwu) i dotY't':Zą wi'eJlu dZliedzin :ŻY'c:iawj,ejlsiki,ego, s:Zlczególnie: !"(}l,nidiw:l, wyposażeni'a w:nębrza dOImu, na;r;zędzi pracy. Ot1o kJHka przy,kbdów z zakresu rolnict.wa: .:;ir:pp1i- ser!p, nappu - snop, sappi - ·C'ep, lukka - pług, rieppa - riepa. Dla języikoznaWiców jak ,i etnografów zagadni'enie zapoży.cZJeń w .s!owniiC-twi,eludowym FiJnJlam:di,i,sbnuwić ffi.oż,e ci,ekoawy temat do ,rGlzważa,ń, w jaklilIn stop.niu zapożyczenia język,cwe sąocl!biiciem zUJpo'ży,(lzeńkutw t'Owych. Konzy.s-larniJez omawianego "łownmka ułatwia.ją rysunkJi shmowiącc cenne 'UlUp.eltrl'iernie wYJja,ś.nJieńteks:towYC'll, główni'e w odn~e;>i,en:ilUdo wy.fJwOI'ÓWku,lbwry materialnej: ś,r'CJdków tranS1portiU, odzi,eży, na,rzędZli, budownidwa. NiekJtóre z zamieszczonyclh rysunków pozwailają zOlcj,entować s'ię w odmiaJn<Jch danog'u w}"tWiJru. DDtyezy t·o .m. ii:n. następujących hasel: łOJdii·e dłuiba'll!kL,,,,aliie, oepy, radła, brolny, pl~l. ha'C'ZyikńryfbackJie, w,ięcierze, o,Ś!cii.PrÓlby uka'za'ltia Gldm'hlfl wY'br'any.ch wytworów wynikają z k'()iIl;i·C"Czno.ścJi udokumer1towa!l1lia róż.n:k w nazeWU'lictwie, P()W,s'klły·cihjakJO odbid-e ruioezJoo'czny;C'h nieraz ró'Żlllic w 'zaik:l'es:ue,f'Uin'kcj,ij i.ormy, iI1.bemaj~l .natomiast na ceiliu sy.lSwmatyki wytworów kJua1.uwwY'ch. Sipraw:di:wdąc ,przy1daltuość do s't.u1diów na,d wyb,r,anynn zag,adnienlicm z zakresu etnolgra,f,ii zesitC1!wiŁemz'awarty w nim malterial jęZ)1k!O'Wycioty'czący młocki z wyrażeniami gwarO'wy;m'i na ten sam temait, p~(jhocl!zącYllli z monQgrafii HiLkka V.i,lp;mh, Das Dresehen in F~nnland. Około 6rNo materiału językowego zawartego w wymtieni10lnej jpnacy z,06tało luwzgIlę-drui'ornerówrueż w słowniku. Świadczy to, i'ż sł'ownlic1wo gwal'OJWe FiJnlam,diiizOJSltał,ow sposób ,dość wycz·erpuj'1'cy uokazu'ne w Kansa7uperinteen .~anak.irja (np.: przy ha&\<e "var.sit'a" 'c·ep. [podano 12 'nazw Cepów dWlU1dii.eLnych l 6 l1Jarnwdla arohaij'C'zneg.o typu cepów jedI1oc·zęściowy'c.h). Sądzę, że korzysitanile z omówtionego,s!ownika, aczkolwiek m()c'IlO utrudnione z powodu bariery językJoWlej, jeslt jednalk mOliJJJwe, nalt(lrTl1iJas'tw.skaz<lll:e dla tych, którzy i'nieresudą słę kulturą !.udlQ(wąEUir01PY w Mieczysław Vosen'skija i taloC1lyja pesni. SkłladalllnJiJkiAc. S. Li.s i S. T. Astasevic. óa:stka W. [. J'alla'tau. ,.,NawlUka i Techn1i'ka", MinI;';Ik19fH, s~. 680. Trojan MtuLycnada W sygnahzowanej już na tyclh łamaldh sea-iii "HiclaJruskada Nl3:rodna'ja Twol'!CZasć" (.,L'ud" t. 6:5, s. 0322 - 3126) ukalZał :su'ę vom ·grupuJący ihiałoruiS:kie 'pi,esni lu:dowe cykllU joesoleruneg{)oraz pi'eśni śpiewane podc~as tzw. tłolki (taiaka), cZY'łipri;lcy w.spórrnei, �Recenzje, przeglą.dy wydawnictw czasopism 325 wykonywanej na wsa,diziDesamoplomc'cysąsiedzk,iej. Szkice ws'tępne clhara:k!tleryzujące oba te rodzaj'e pieśni 'napi!sał ZJnalJ1YfOolIDlorys,tab!iałorusk1i Arsień (Ars,etnilUsi) LiDs.Naikll'eśl,i,łw nilc:h stalranny Izarys baldań ,nard tj'lmi p1i'eśniiam:ii IZWliąZJanymiz nimi obrzędami, :zwróclił uwa,gę na śroJdk'i po!etyclkLe, si1;,osqwane w telksta'ch tejgO typu. Melordykę pieśni jesienny,c,h i tloc.myclhSloh<J:raikt'eryzował W. I. Ja,latali. Teksty częśai pierWlsz,ej' ro':z<poczyna dział zaitytułowany Pieśni jare, jesień, W wielu wa~ialnta'clh mowa jest o ryc'zący;m nliJeidźwiedziu, kt6ry s'uraszy diicWlCIZęta, lecz te boją się nie tyle jego, i~,e J1'adcho,dzących długich nocy i'e,~ilennych, które będą spędzały ni,e w 'f{)idz,inJiewła\Snej" l,e~lz w olboej radZ!i.n1e przysz,ł'eg,o mężu. Motyw ten związany jest z faktem, iż na Białolrus'i ZJWyk11ena je:siieniodbywały się śluby. '9po,tykamy tu jaikte ,częs'le w biaj,oru:sk1i'ah pieśn.iaoh ,Judowych na,rz,elka:nie na złą świekrę. Nilec'hętny stosunek do zamąŻipój,ścia wskazuje, że p1eśni te były układane ongi'ś ,pr'zez młode mężatki, zawiedZ!ione żyC'i'em wśród obcej j.flodziny i tęs.kniące do wolniego życ,ia dziewczęcego. Próc'z ryczą'cego ni,edźwiedzia w pi,eśni.a'ch tego typu występują w za,ś,pwwach także c'ietrzewie, oldlatujące żu'r'awie. Są też mGtywy miłosne, zwy<c:z:ai'owoprrzyporządk,owane do cyklu pieśnli jel3liennyah. SpoitYlkamy w§ród nidh teksty pokrewnE' poilskim p'ieśni'om ludowYlm, I'l:p. pliosenkę a zagUibionych prZJez dziewczynę woła,cih (nr30). N.i'ektóTe pochcidzą jeszcc'Z€ z czasów I Rzerczy1poS'polit,ej, na co Wlska2lują ,np. ta'kiie slO'wa: DZlie ty, Jalsilu, bYLI,dzi·e ty, Jasiu, byu, czamu ni Ź)alniusia? - Ja u wojsku byu, ja li wQjisiku bYL!, a c:1ap1ier wiarnulislhl (nr 116). Wszystko wskazuje na to, i'ż pieś!'! ta powsl1;lała wś,roaowisiku sZllachty bia!{)ruskiaj, aie później była już śpiewana ,przez wi'eśniaków, o cZj"m świadcizy jej mutaeja gdzieś z k'ońea XIX w" w której czytamy: Ja u wojsk,u byu, ja ca'ru służyu - żanlilcca spaźnlius'ia. Ca,ru adsłuźus,ia, da domu wiarniUsia - tady ażaniusia (inr HIS). Wariant ten mógł 'Powstać dopierl() .po 1,874 r., ,g)dy sŁuż.ba w <Jnmii caT,s'k1iajtrwab 6 lat i była .już moź,[,iwość żenie:Jlia się po powrocie z woj:s:k.a Cprzedtem służ'l:l'2. trwała odpqwierdni,025 - 20 -15 lalt), ISą iteż 11llJn.e.pieśni pochoidz,enia s,zlacheokiego, na co wskazuje l1JP, zwrot: "Nie slwairysia, pand matka" (nr 130), czy "panowi'e-sienatar'Owie" (nr 154). Obok tekstów lUŹJn:ozwiąza,nych z jesienią jako P'()fą roku, są też Vakie, 'w którylclh mowa jest o naldchodząc,ej zimie, opadaniu liści, odlocie p:taków, nie są to jedna,k motywy sam'Oldz1elne; przY'ta'czane są jako parale'le dD smutneg,o ()bTazu czekającego dziewC'zj'!nę źycia w obcej rodzinie po jej zamążpójśC'iu tej jesieni. Czasem wl."pomniana jes,t pańszczyzna (nr 286). Dość często przewija się motyw skargi na męża-pija:ka, Smętny nastrój ro,dy. wpro'wa,dzane wieLu pieśni tego cyklu potęgują apostrofy do jesiennej przydla porównań do smutnego stanu mło,dych mężatek, np..: Och ty, wolcha ZJielona' Czahoż ty nie 'takaja. Jak u Piatrou dz;ień była? Frosieńka małada, czamu ty nie ta,kaja, Ja,k u wdnaj mamki była? (nr 406). Wśród skarg na męża nierzadko mowa jest o na;hajce. którą ten bije swą mło,dą żonę. Czasem nieszczęśliwa męża~'ka zazdToś0i zakonnk'om (",cza.rnusza'czkam"), gdy~ te żyją bez trolsk i chodzą zawsze s'c:hludnie ubrane (np. ,nr 424). Kon:teks!t wlsk'azuje, iż pieśrui te powstały wśród pr'aJwosławnej (a może unickiej) części społeazeńs'twa białorus.kJieg-o li raczej w śr,(Jd:Jwi,s;kuszlacheckim Cpewni'e jeszcze w XV - XVII wieku). W)'daje się ponadto, że te pj,eśni, w któ<ryah mowa joot o pis,arniu llisJtów ~np_ nr 446), też poC".hodzą z warstwy s2llarchec:kiej,g)dY'ż brak j;es't w n:~ch rea,liów ohł<op- �326 Recenzje, ._ki,ch. Przejmujący dui:ą) też grupę pieśni ś,piewaln.e P,kls,eniki wynika, Zibi,enmia jalgód, przyrnawia'nie pcld że "pan" .organiz1owano Niekitór.e z ~a'isziou mał'~,dziec n'iJch są 'U 'Cl)użuj'u .i obróbką .~rzylbów pQWlnylm dow::ldzi,że OS(1oną l.nuor,l'l WJĘ!Jlędem cia wo.żenia Są pi€l9111i diożylr.!k,Clwe: 1:ł,(jkę organiz'olWal,i Czas·enn <a.le ,nif'- kO:l()pi. i ()rz.e~hó\V. w)'lstępuje iZ ul3:ług p'-lmIia1n JTlY'cLa .is'trzyżenia powroltudo domu mąki, pl'a.cy, ('zasop·ism si'ę o PiYC'Zęso1.urek za wyk'ona.ną zmieslieniupańszczyzny). tłoki i U t''lkJ:iJe r.ekruckiuh. z,e Twa'ni'e:n pr:awo,sł'<:\v.1ni korzystal.i przesiewania it.d. Podczas ·rodmjl1. w-dow.iuh, p1<zy'pUlffiiina;ją z Inich wydawn.kLw zwliąZ!ane dominuje po i księża pieśni podcza.s 'Wniektó.ryeh (szczególnie tem cykl pi,eśn:i tbooZiIle w ni'Dh ~a.kże minany jest stulnQwią przeglądy pracę. takŻ€ W,spo- dZl,edzice "pclI,e pc,pow:skie", na zasa·dzie naWOIZU, tłuc:z,enia tłuki. a za- Z tekstów i mieIenlia 7,iarna, owiec, żęcia lJhCJIża, odhJWU jak też :poczęst,unkówśpiewano ryb w pie9ni ,;taw<lch różnegq pOCJhodzenrai'osyjs.kJi'ego, jak np. Cn.r 39); Il)fiad,oującysię star.onku" pi'oslmka "Zajsżou. w ni'ej ,m.rJ'tyw trzech dpz·ew owocCJlwY'c.h u;podaib~1,iającyC'h członków l'oeizl,ny chłopca wy::;tęp(~wuł wsie· demnastowi,ec'Z'nych .pie~IlILaeh rosyjskic.h (opI)r Narodnyje 'istoriceskije pesni. M,o.s:kw" 1:9.6:2,s. 221). 'Podobnj.e do ba,dań .i:ll/ne zamies,zczClIlIe kClmIParatysltycz:nych, ukraińskimi, poLskimi li rosyijskimi. :'odZl1nnYC1h i mił-as·nyeh. Pokaźną część 'bomu w o·mav.1ia'nym wobCic Są z.ajm'u,ją wj.d,J.myc,h tu też zapu,y E. i K. K. Moszyński, bra'k tek!ltów. natomi.ast Tom Tysz.kie.wicze, opatrzUl:1o indekSIU R. t<:'Il'1ie pli,eśni :naprasz.ają illCh wa'niamrty z brull'oLd or,H j,esiennyL'h Zygmunt cji Zakład .. W kumentarzCI,eh powiu,tów, uDC~P'itÓWpieśr:1i, co ut:rrudni Łukawski. Historia Narodowy i:miell/ia SyberiI, pieśni tłOC7JIlych. z .których pl:,da·no p'l[<hodzą rne- beks'ly. i'oh !'ad.a'rllje. Franciszek Łódź, się pieśniami są też autorzypoL5icy P" By.kow.'\. Hmyn{)WLCZ, A. KJi!ij{1o:r.E. Klj.ch. Zieńki-ewicz indeksem powiąz'dl maoyich nu:tcj(w·e pieilli W 'wykazie podstawowej ,l'iber.atury pl'zecin1i'otu -kli, J. Oz ecZ)()t, M. FCldero'W.s'kli, B. Ga'Wro;"~\r.a, t.ryczkJi w Sieli.<:ki W ('ocklw-'WaJ'Szawa~Kraków~Gdań,k- Os!slo~ińskiklh - WyduwniCl1lwo 11981, ss. :l9l'l. ilustra- 86, maip 5. Wydawana przez "Oss()l'illleum" ,;.ię o n{)wą książkę, k'tóra, Historia Syberii Zygmunta <lUtora innych wartośC'iQWyc,h chociażby książki pt. Ludność 1978 w )lauk. serii cza ja!ką jest zapowiadanej po-dczas skich Bibliotekli DobrZiC więc seri.a h:i:$toriu .posZJczegó1nyc'h kt'ajów p()większył,l jak są,dzę. zn!iJk'11li'e';!z}'Ibk,o z pólek księgarskich Jest ni'l Lukaw,skJ1eglo, historylka z Uniwersytetu Jagiel),m,kieg". pu'b'hkaQj~ dvrt:yczącyoh spraw polskieh w R,.lsi'i, j'a·k 186.3 - 1914, .która ukazała ,;.ię \V wiru poLska w Rosji P.OlloCll1'ilj'nejKrnniltetu s'ię s,ta100, że po 'tylu Ba.da,n!ia lataC'h W,aha!l Polonii Polsj{1j.ej za.służcJlna ,oficyna Akademi'; wydawni- "Ossoilin.eum" zdecydowała s'ię Wl'€szc,iJe na wydaJIlie tej ksią~ki. długo przez wydawcę. Pamię1;·a;m bowiem, ile o k;:ią:żce tej mówiłoD slię ju'i: dy:skusj,i wdz~edzinie na sesji etnografii, na'ukowej poświęconej obradUl.iącej we hli:>tOi'i,1 kentaktów W:'ocław,~u w roku 197;) polsk·o-rosyjt, zapowiada- I Historia kontaktów polsko-rosyjskich W dz.edzinie etnografli. (Materiały ! konferencji ;:lad red .. J. Babieza i A. Kuezyr,skiego), "Monografie! Dziejów i Techniki", t. CIU, Wrocław 1976. �Recenzj'e, przeg~qdy wydawniCltw 327 ,czasopism ją,c s}lowami pl'zedstawide!a "OS'so~111eum",biorące:g,o udz:i.ał w tej k1onfel'encH, rychłe .ukaza,nie się h:istonh sYCeni'i, :talk prZeCi1e.żŚC'i:Śllez,wiąronej z ,ooiejami Poilski. Historia Sy~erii wsitała naIP:,sana w la!tach 1,971- 'HJi7t4 i - j.aJk !pisze Władysław A SefC'zy,k na łama.oh "Nowyoh ,Ksiąi.e'k" k1s'iążilmta do księgarń ,tralfila dopier') teraz "I:}owtiem do slkładaJllIia Slkli'~aJnlo ją na pir'z'eklmi:e U~oa i siIElI',pr.liIa l'CłkiuuJbiegłe:g'o ('bj. ,119,80 - 'Po;dkrcillenite A.K.). Wi:na z:a 't'o oPÓ~f1ii~ie .f(iZikłaidaSlię dość równomier.nie na w:YIdawcę - "Ossolineum" 'i jednetgo ,z recenz.eontów, ikitĆiry.sądził lZapewne, i'ż SW()ją o.pieszałośc:ią zasłoni się przed eW'Elntua,lną odpow,i,edziarrno'śCliąza ukazair.lie się t:łk .,illliebłagorodnO'j" pozycji. ZdrClidz:am część wydarreńl'o~gry,wa;jącyC'h s'ię Z'l kul'sami r,ecenz':lwane;j edY2ji, by unaocznić czyte!lJni!k!owia:bslU.l'da,]rrlOoŚć teg,o ty;pu f' .-;tc;xfWalITi;a", nak.tó.rym !'1<lijogCtr,zIQj wY1S1ze:dł Z. Łuikatwlslk!i,,;b'cfW'ie.m,g1dylby wszystko szlo W'lrmalnie, je,go Historia Syberii wyszłaby jlednocneśn:ie z Sybe-riq Ludwika Bazy11owa, uzn. w 1,976 ro~u (sześć Ialt te!mu~) - Wówclz'as jego uwaga; "P\racOi nin:e>z.a Jest IJier,wsq w pols,~iej liter.aJturZ!e hh,to.ry,cznej próbą prlJedsta· wienia d1Jiejcw Sy<ber.ti" \)I'zm.i'~ł:lJ!:>y ZlUpełniJeilna::zej" niż ma b m:iejsoe dbecr.JiJe"t KOil1st3.ta~·j:lpowyi:.;za nalka1Juje jecmaik od ra1'U P()czy1Jlićuwagę, że jakko.lwiek Syberia kojarzy się Pothak-om .<;łówr..ie ztml,rtyrClICtgią narodową w 'ctk:res'i'ezaibmów ,j chociaż głÓwllJi,eten pr'oibhem zaiważył c.hyba na lwlelmniu wyd,m:ia tej książki, 1'0 akura10 tych sprowach - kltó.re talk bardz,cl tkwią IW świtaJdomośC1ina5!zego spał.eczeńsiwa - 'Il,q'sal ~U"Lorbar·dzo ()gllędnie. Wprawdzie czyni cm s'to';loWlną uwag'Q iż "ZI':>ytczęste eks.poaow<lnie ~~,aw pG<Lsk;,r:hSlpowoQduje n'lI'usz.eai,e propoI1cjj w ul<loadzie mater'iału, z)'W11my jednak n.adZ!ieję, że mank'l.ffiCm!. te:l znajdzie us!p;rawiecUiwienie u czytelnika pOllskiego, dD k<tórego praca je.S't adresoowana", Wydaje się jednak, że nie jest to manlka.ment aile za:leta, bo\,,-iem ;hi,,,t'ori.apolskich związków z \Syberyjsk~mi mzłogami jest tak c-,osz<Cl1na, że pomijając Slprawy marlyxC'hJgili narodowej, gdyby nawet podano w kSiiąke więcej wia·drmośC1i o ,sprawach po!ls:k.ioh, z całą pewl1oś,c.ią nie zaszkodziły;by one jej treści. Są to bowj'em SiPralwy bliskie na!'zemu społeczeństwu, zwlaszczoa, że żyjąca j.eszczeoibearne spora jego część posiada żywe obrazy sy;beryjskiego życia za Uralem, jakie pr.zy.szło wieść wielu P.olal{lGlffi w wynik,u wybuchu drugiej wodlly świ'atowej. AI,e llIie chodzi tutaj tylko a te doświ·adczertia wła<Slnezrodzone uikładem st1;.o,;mnkówmiędzyna rodowyoh w :19~9 nJiklu, l,ecz także o h;.storyczne obrazy z XIX stullec,ia, które za przY'czyną Ii'teratury, a czę·· sto ,i ka,dycH rl:idzinnaj, tkwią w świa!domO'ś'ci narc'au pols:kieg'O, Spraw tych l1!1e roztrząsa jedm'ak Z. Łukaws,kli szczegół,owo w swej książc'e, po przeczytaniu \{ltórej. "dojdziemy niechybnie do wniosku - j.ak pisze ws\pomniany już Władysław A. Serczyk - :1~emogła ona bez najmni,ej:szych kłqpotów ukazać sit; zarówno za GomułkIi" Gierka, Kani, czy obecnie - Jal'UZJelJski,ego"3. Nie wiem WięC, jakie były merytvlyczne (~pory wyda'wmtictwa "OssIOtlii:neum",które 'tak dług'() zwlekał'o z drukiem tej ze wszech miar plYtrzebnej książki. Pis.ząc o Syberii nie sposób przeoież pominąć SJ)ww poL')kich, bowi,em już od zarania rosyjs'kieg'O panowania na tym rozI"egłym teryt,orioum zawsze i wszędzie spa·· tykamy Polaków. Jes1 to fa\{it i o tym nie mOŻlI1an!ie pisać w ks.iążce, któ,a po .• święcona jes,t hi:st'ol'ii tych ziem. Tak więc z 'całą pewnością ;S;pl'"d<W poLskich mogłoby być znacznie więcej w lej k:S'iążc.ei nie ocl&tręczały.by o.ne czyteLników; zwłas.zcza i.e są to problemy, o k.tórY'ch naprawdę ws;pókzes'ny Polak wie Z'Mlcz;n.iemniej od tego co pr)winien. ALe skoro autor za.decY1dował o takiąj IpWpc'l'cji materiału dr}tyczącego spraw polskit'h na SytbeI'L1,wy<pa:da więc pl'zyjąć żyozHwie i tak tę książkę, kitóra przez tyle lat czekała na wydani,e. A jest to książka z w:s.zech mtar cie: Władysław A. Serezy,k, , Tenże, loc, cit, O Syberii inaczej, "Nowe k:siqźk:,", nor 22; 1981, S. 68. �328 Recenzje, przeglądy wydawnictw ,i czasopism kawa, oparta na wnikliwie zgromadZ!onym i wyselek,ojonowa'nym ma'teria.le, będąca wzorowym przykł-adem po,stępawania badawc'ZIeg,o dą,żącego do na,jwiękiszelj precyzU'i, z mothwnśdą wyzy:s'karruia wszleilkJiclhźródeł i ,Slklf:lJ:pulatnejich analizy, Powiodło się więc Z, LU:kaws,kJiemiU,napisał bowiem dobrą i t'ak pot1rzeJi:Yną na naszym rynku IksiąŻJkę. iJ?!rzy:b[iiżaolna bolwiem Polak,0m histDrię tej ZJiemi, kltóra tak bardzoZJwiąza.na jes:t z ich doświaldcZJenia:mi sięgająCYlmi w głąb naszych dziejów. Bo oto s,ięgnięc'ie do źródeł .r·o;;ytjs~kichpo'zwa.!a ujawnić wiel'e nieznallly,ch f'aMów związany.ch z dz'iałall'nolśc:iąP.o,laków na Sylberi,i już w .polCZątka,chXVII stJulecia, a także przyibliiżyć Iboga'tą h'ilSitorię tych rOZJI'Elgłyahobszarów, które n',jclZęśCliej przemawiały do wyobraźni prz.eciętneg'o mies.zkańoa nalsz,ego kralj:u nutą ma1fltyroJ.o'gi,i.To fakt, że przez dł.ug!ie lata była Sytberia ziemią zesbni'a dla P.oil'aków, alf" była nią -tal/de dla Rosjan, Uikra.iń1ców, BiaI'Ol'uS'inów i przedstawicieh wieilu inlnyc·h narodowości. O sprawach ty,cjh jasno pisze autor, ale przy:billi,żanam rÓ\VIll'ieżpebne kJJ.imatyc1Jnyoh różnic obszary sy:beryjskie, 'charakberYZJuj~ ich Horę i faunę, w,reszci,e kreśli Zlwiązki plemienne i pierwsze pańSItwa Syberii Mamy więc tutaj j:ndaną zwięźle cha,rak!t,erY'~tykę związku pańsItwowego legendal'flych Hunów, pllemi<cmturańsk1ich w poŁudniowej S)'lberiJi, państwo Kir;gizów jL"Ilis,~jiSkic,h,patlstwo Bo,had !j ZŁote ImpeJ:'ium na Da,lekim Wsoho:dzJie, a talk1ż,eprolblemy władz'twa m:Jrl1,gollskiegr> nad Zabaj:kalem. Bogact,wo obs,erwo'wanych tu pr'ooes6w 'k1ul tuI'owyohl history·cznych fas,cY:lmje w p.odobny sposób jak 'hisltoria Inków z Amery,k1i PiołiudlI1!i1oweli czy tajemn.ircze dzi'elje Atlantydy ·Iulb ludów Oceanii i megaJliltycznych posągów na Wyspie Wiellk.anocnej. Je.~t więc w h~sitorhi SJb~riti wiele ciekawyoh wątków i zdarzeń mimo że na tereinec'h tY0h człowielk poja.wił się stoslulnkowo niedawno, bo g)dzi,eś okoŁo 25 tysięcy lat temu. Taik więc Jeżą'ca na peryferiach na:s,zej w,iEldzy prehistoria S)'lberili 'j'awi ~ię nam }ako n:iJeusta,jące pasmo fascynujących faJltitów. Do takJic'h należy np. pismo runkzme za'chowane na kaimk~n;a'ch nalgt'obnych oraz skałLlJchchair.akterys1yczne dla lrnilitury państwa brgiskiego. Zdumiewają również inne dZleje pl!emio.a syberyjskich, ich wza;jemne konltalkJty po,dczas pokoju ,i wawki, pr.ze!lii,kanie się kultur, legendy i tryb życia Taka .sY'bc1I'ianie była dotychcz,% znCllna rpo,lskiemu czytelnikJowi, egz'otycznai pC:l3'ia,dająca swoją bOlgatą pre<historię·. Są to wszystk'o r1Jeczy ciek,awe. a ,momentami tak zajmują, żr' cZY'ta się je z zapc)rtym kihem, zapom'inając te jest to ZJwięzła histor1ia rozleglej ,k.rainy, a ni'e pubhcystyka hist'Ory1czna. In1eresująco pD:zed~ta:wił również autor Syberię w przededniu pod;porz;ądkowania Ijej Rosji, 00 na!stąpilo pod k!oniec XVI wieku Zla parnolwania Iwana IV Groźneg'o. Mamy więc tutalj podaną c'hara.k'teryslykę S1t~sunków ludnośeiowych. I tak odnosi .się ona do ludów paleiQazdatY'Cl~i'Clh, dallej ludów ma.ndżml"skioh, tj. plemii'on >DuClzer6wi Daurów z terenów na:darmurs,kiDh oraz traktuje D rnoza'ice etni;czaej Syberii Za1e;ho.aniej i Ohanaltu Syiberyj.Slkieg'o. Wszystko to prz.epleciryne j,e,,: z\\o"ięz,ląoharaklterys'tyką kJultury tyc.h ludów, która wykazywała róźne stopnie ,rozwodu. Półnoone rejony zamieszkiwane przez Pall.eoazjatów charakteryzowały s'ię nadniższym rozwojem kulturowym i nierzadko slpaty'kamy tam elementy wła.śC'iwe ku.ltU'rze paleolitu. Im da,]ej w ki1erunku zachodnim, kultura ta była b olgats za i oa,rdziej zróżnicolwana, a jej dokładna charakteryEtyka pozwala na pewien podział tworzący swois"te:go rodzaju zaslięgi. Odibi!clieteg'Q znnacza się do dzisiaj w kultuJ'z,e tych ludów, o czym sZlczegół,owo traktuje np. Istorzko-etnograficzeskij atlas Sibirii 4. Zróżnicowanym kulturowo nbsza,rem była więc Syberia gdy pierwsze w:i'eści (j jej mieszkańcach zaczęły dO'C'ierać do Europy począws,zy od XIII stulecia, nie bio1 • Istoriko-etnogTaficzeskij -Leningrad 1961. aUas Sibiri, pod red. M. C. Lewina i L. p. Potapowa, Moskwa- �Recenzje, przeglqdy wydawnictw 329 ,i czasopism TąC oczywi,ście po,d uwagę pierwszycih kC<DJtakitówRosdan, które zazna{:zają S'lę np. tzw. Ławrentiewslvim Latopisem z 1096 roku, a 'także późniejszymi CJ'żywlOnyllu. związkam'i ,państ'wa moskiewskiego z zi'emiami zalUfIa,tskimi. Oczywiiście, ~nf'opmaicje te były bardzo skromne i wlaścilwie - C0 słusznie podkreśla autor - rrnZlpo,cz,ynają się one relacjami członków posel~twa p3lpies.k'ie:g)odo Mongolii z ,roku 'l,?J46,w sk.ładz!ie kt{m~g:) zmaddował,o się dwÓiclh zalk!OIIlll1lilkór'" - W'lolCihBialn:o Ca'f!pli1nlii AoI1alk Benedy,k.t z WroJCławia. Późnieijsze j:n.fo,rmacje przekazał podróżnik eurOlPejs:ki, WeItl.fcljanin M'arco Polo oraz Ba,warc,zyk .Jolhaln:nScbiltiber:ger, jeniec chana ZłoItej Or,dy. W POllsce l.-a.Ś ZJnaczącą poz)"cją a zaulallsk.ich obszarach "M'oskoW'ii" był w p'>czątkach XVI stulec'ia Traktat o dwóch Sarmacjach Macieja z Miec:howa, prm1es1orJ Uniwersy!le!tu .Jagi eIJoń skiego. Znaezne o,żywienie w zakresie kształtowania się wiedzy o Sylber ii prz)"pa,da jednak na koniec Meku XVI, kiedy to Toz;po'częłasię planowana ·ek.spanoja Ro:sjam ZCl Ural zwiąZJana z działa:l1nością kupiecki,ej rodZJilny Sbrogall1owów pOls1iadadącej carskw pełnomo~nietwa do tejdz,iała1lnoLŚc"i. ,Riolz;poc.zynas,ię to zmaną powszecihni'e w hiisltorio,grafi,i S)'Iberid wyprawą Jermaka ~1'5'a!l), w składzie kJtóraj byli rowni,eż Pol!3Jcy. jei1cy z o'k,resu wojen mo!~kJicwskich Ste[,ma Batoreg,o . .Później za,ś rok za roikiem podejrno:wala Moskwa nowe przeldi~ięlw;z;ęcia kollo[1izacyj'ne, tak że pod koniec XVII wieku panowunie jej rozcią\~nęłl() .się nad dOfZ;ecZoemJeniseju, a dalej od Leny ,do Morza Ochockiego, aż po Kamczatkę. W między'cz.as.ie poda'ME się Rosjanile nad Amurem, nalwiąza,Joj pi'erwsZoe konltaldy dypJoomatyczne z Ohinami ,i opfmowaN rozległe obszary południo,wej S)"berii oraz Da,l,ekiego WiScho'du. R!osYlis.kiewładztwo rp Syberii stało się falktem w począ1t'kaeh XVIII wieku, a na Wli,elu kierun1kalClh tej ekis:pansj,i za Ural występowali jeńcy Poilscy wchodzą'cy w skład w)"praw k'.>zaddc,h. o czym Jlli,edoc,ta't('cZJniejednak wspomina autor książki. Ta,k nadszedł eza,s na zagospodarQwywJanie Syberii. Podjębo więc szereg ,pr.z,ed,ięwzięć (mga.11izacyjny,ch mający1c'h śCliślej powiązać rozlegŁe c,bs'ZJary az.ja'tyc:kie z europejską częścią impef'ium, Zaczęły powstawać pien'wsz-e mi,:tsta syberyjskie Tomsk. Omsk, Irkuck, .Jak,uck J inne. R'clzwinię'to siec s,taclji trans.pO'rtolw)"ch tzw jamów, oibsfug,iwanyoh przez woźniców (jamsz,czyków)., przE:lwolżąeyc:h towary między sta1cjami PrzystąpliolDlQ do u,pr'awy roli sppowa:dzając os,a:dn.i'ków o,ra'Z na.kłaniając miej-s'C'o'wąludno'ść do tego zajęclia. To wszystko jednak za'częło przysparzać r'ozliczne klopoty. Z jednej s.trony adm'inlliSii!racóarosyjska nie była w owym czasie na tyle s'praW1nel. aiby te przedsięwzięcia ko!lolDli'zacyjne WlprowaidZJićhez kłqpYtów organbacyjnych. z drugiej natomialst ludno!ś,ć aUIi!Q1chitoni'Czna, poddawana rożnorak,im \S'Zylkal!1':;m 'z;e srtJwny cam!kiCih clzYDlol'wln'iików, Z<:lCIZ'ę1a siię l::mrtzyć. Talk Wlięc u pI1og:u carskie~o właidz:t'wa na Syhe:nii' p')lja,Wli'ająSlię ju.ż P101W1sitaIDlia liUldnlOśoCIi auto2,h:tICJlllliIClzlnej, które w ,]a;ta·eihpóźmi'eosz)"c'h CZęiS1kJ jesz,cze będą dawały oSIQi'o'ie ZJnac. Często bowi,em gwałty i ,nadUiż)'lCia rosyjskiej admilTIlistm1cj'ipańsitwoW1ej dawały się tęgo we znakii ludom syheryÓsiklim, które podE:lj'mując n'ierówną wa,Lkę z uciskiem, n:i,era7. jeszcze bardz,i,ej po,gan,z-ała swój loIS. S:paocyfi,k'Owa:neosady prz,ez lab nie mogły pOlcin'i,eśćslię z ru1iny, a lii'Ciznesltraltw hJ)dino.śiCli WlpJ:ytwIa~y na depQPu1lalciję,'kJtóra bylł1a talk z;naczma, że dOipriCJIWa:d'zMa w \\cielu prlzy;p,1IC:!JkJalch do z-nalcizln~gozachi'W,laln:ras't:ol~unkólw IlUdn'o'ściio wY1clhWlś1ród aiU~llJll'hlt:::mów, a s,zeI'e:g riodÓ!w 1JuibyJ,c zyl.'·h wYlg1~nęł:o ZJUipdni.e, 1 i Bardzo '7JO:l,Onebyły więc dZJiej,e Syb,erii pod palTlIQwanilemR'OIsj,icarskiej Obraz ten jaw:is'ię nam w Imia'rę wy;ra,źnie z ].e:ktulry kis,ią,żki Z. ŁukaWlski'ego, w 'któr'ej da s'ię wYTóżnić pewne z-asadn:kz.e wątki problemowe. Pierwszy z .11iCih, to pr'ehilSit'o'f'i<1 S)'Iberili i początki jej opanoiwywania przez HOIS1ję,drugi natomiast dOItyczy.zI'07JOIIlych opob1lemów k'OllonizacY'jU1)'1ch na Sy1berii, z któr)"mi łączyła się ta'kże pra,ktyka ze- �330 Recenzje, przegLqdy wJjdawnict·w i czasopism skIń. WilJaśnie z,esłaócy wnieśli w ży6e tej ,krai'ny szereg nmvyc'h eJemo!Jltów k'U'H'U!'o.wy::i~ i g'o.SIJ)Od31'CZydh 'oraz przyczY1ntli s'ię do jej na'uikow.e:go pozn~ni(J,. SpraIWY te są w :kisliąliJDe .odipowiedn'io wyak'centowane, z potdkrElŚlenii-em z:lJsług j-a.ltJiew 'tym przypadku posi:aJdadą zesłańcy polSlcy. Oni t-:> s;>I'~w<ldziJ];jbuitaj odpowiedni ga,buln.ek psz'enicy, rOz/pows<zechn:ili upraw'ę zi·emn:i,a.ków i W!'dJf'7,Yw,hodowlę PSz.czo!, dcll'i dobry przykłaid z używaniem kosy do zJbi,ollu l!OOŻ uraz pługa d~1 -orania z·I,gemów. P.';ll1alClivo zapws,u,llis·fę w histClrii tej kra,iny ioa'ko badacze na poLu etnag.nH:fj·b,g·elk,~iJ. geo'g'ra&ii, w dzi,a!'a,lno'ścli or,galni,za,cYljnQjna polIU f13.u;ki i kuLtury. Tak więc nacja p,::\sok3 ode;rah w d71i-eja'2'hkUilt'urcwyCih Sytbcpii ni€lpoś'le'dnią rolę, a nazwiska takic.h badaczy, jak: ,Benedykt DyIbowS!ki, Jan Cwns'ki, A.lel~sander Czekanmvski, Edwa.rd Piekar~k'i, Wadaw SJj,eros'ze'wski i in'nych związmlle są tId s'lale z hi'S~orią zwią'z.ków pOi'Sik'o-f1osY1j.s,I~ich w dziedzil1!>e badań syberyjskich, POInadto pisze Z, ł.JU1k-aiws·kJi - "PiolIracy powa'żni,e przY'czyn::ili s·ię do :-OZ\\'oju różnyoh ['zemi"bl i zawcidów ,przedtem tu w ogól'e ni,e znanyoh. Oni z<lJczęli wYipi£':~<lćohleib na spnedaż" załOiŹYilJicmk!łerrJli:e, węd·liniarnie, res·taum.cje i kawiar.rl'ie". Zna.czący by! więc ten W:klod Pola'ków w hli's!tmię Sytber~,i, gdzie j-eszcze w 1,926 .r'Clku na jej tereni,e zal11IiJes.Zlldw-aI-o p'Cllna-d70 tysięcy lu-d:1ośc:i :pcJ,sk!·ej. I-oh poh,mkowie l11'ies'zkają tam i dZJi,si'a,jc1hoci'a,żw Z!laicZJniem,n'i€lj>srej 1!ośCli,a w eza'sa'oh drugiej ,weljny świa'towej wielu IZ,ni/elhz,rKłllazlo siię w Armii P'olski'e1i, Są tu j.e:dinak Isprawy, ki )r·e Z, Łukawski il'OUl1ija,u.·Y'w:aOąc k!westię ,pQ1ską [la Sy1ber':li'~dZJileśna igl'am.icy ,czas'owej :pr.zypacb~ql'-~etjna pi,enWlszą wlOli,nęŚiW1i:al1JQiwą, 11alk QZy .iJnaiClZ:ej jetslt t'a ZIl1.aIC'Zill<l wymwa w plI'Qhtlemaltyce poh;:kiej na Sytberii powstała I'aIC:z:ejnile z zaJmysłu aubo.["a, lecz z wymogów wydawcy. AILenawet i bez .pr:z:edstawi,erJia tych spraw z.aa!lroentowa'l1lie pols.ki,eh wątków humanizowan.ia SytberiJi j€is>tze W1S'ZJeC'h mli.ar odhik'Dem ~oi-ek!tywr.ej prmv.dy, talk bowiem prz'oc'ież był'O w ist'OClile,J.es't bo jedJnaik temat na oddzielną książkę, bow:.em wikŁa·d ten był ZJnaczący, a wieLkc,ść po.L~lkk.hspraw bardz·o złożona, Nie () w.szytSi'k!ilchprzecież sprawa'c:h Z, buka'WIski napiJs'al, wiele Z ni,c.h pominą!, a ni·ekJtórY>Clhmś tyUko wSipCll11ni-ałmimocJh!cJdem. Była więc Syber,ia dla wicIu Po·laków .,zlliem:ią ze'sła.rl'ia i kJa·ry", aile była też dl'a innY'oh "ziemią z wyboru", gdzie można byŁo rotwiieij -;dordbiić się mająt~u, jak ,nIP. udało:;.ię to .Ą,1tem¢;ov.ni Koziełł-PoklewsKUelmu., pr'ZJedis'ięb'iorcy poiliskiego p,xlhodzenia. właśolJCl'eh)wi ko'palń zło,ta, parotStat· kórw i ill1'nyJ0hdóbr. P>Cid'Oibnydh bogaczy by}.o niewielu na SY'1Jeu'ii,ale zn,lc.ząocy ',vk1ad w jej TOl2JWÓj g'ospOidaIJ'oC'zy i k;ullturowy wJ1lieśll i·IlJ!~ifula.<:y', J)r)mni·ejsi przetclsiębi-orey, rremieślniJcy, pnawnicy, leka:rze, iJn.źYirJlierowieczy nawet prooc.i rabo'tni.cy. ,~-ród innych pr,oil>lemów warty,C'h zwróc'EIDia UlWagi czytelnika Historii Syberil jest sprawa polslko-r,otSY1jslk:iclh z:wiązJków rewolucyjnych za Umiem. T'ema,t to w iSJtocli·e mało zmany w naisizej h'is't'Olr-ioglmfi:i,który dzięk,1 t·ej pulbl-iikacji U'zysikdł nieco srerszą pa'l1or-a-mę odnru,zącą Slię za,równo do XIX .sbuleC'ia, jak toz; okr-es.u po Rewo· lucji Pa<ŹJdziernik-owej, kie'dy to Sybeni.a stala się t€<aJtrern WOjllY dome,wej i inter· wenoc:j,jzJbrojnej za -dyktatury K.akza-ka, P-l.ltZositaŁe ;pal1tliIeksiążki, doty>Czą pl'1oblematykj gos:podarcz€lj Sybe['i'i, j-ej mZiwojlll k'lJJltura,Lnego., ruchów spo!ecznydh i rewo·luryj,n)"oh, ro·zw(JIjlU przennys,liu, budowy Kioilei l1ral1lSs)"berYljsibej, ośWliaty oraz ba·dań naukowyoh na jej t-erytc;,rium, Wszystko to podane w zwięzłe'j fqrmie czyni całr,ść niezwykle zajmują.cą, waJ'tą po;lece.n:ia szer·OIkJer.TI1U g.ronu 0zy.Łe>1rJirków, bo prze'c.ież historia tej .kra'i,ny tt) w pe'WInym stopniu rÓWln.ież hilst'Or-ia SPf1aW pol'skkih w okresi,e rJlewoLL Pnzez tę bowieorn n-i1eWoolę,!"ozp<>C'zętąpi,erwszym rozbiorem P>ol.slki,losy j.€Ij mieszkańców llW1iąza!y s,ję dość ściśle z ziemiami za:ura,l.sikimi. Oczywiś'C'ie, fakty z te.go z<l'kres'u poddane wstały prz'2~ Z. LuJkaws:kJiego pewnym pr-ooe'S'OimwylbióllCz}'m, j·est tl) jedna,k ksiąi:ka za.s'Dlbna w iiJd'-ol'ma~je wY'nik,a1jące z najnowS'ly'C'h źródeł, '>dc.iążająca jakoby przedw0jenny �Recenzje, przeg'!qdy 'wydawnictw 331 i czas,opism nurt pisan~a () SY'henii z )'czy,c:}i tnci'I1tyl'ologii. A pDnadto jawi&i~ nam w ted ksią,żce Syberb j,akJOkrai!lca zróżn'nJlwana ku1tmrow<J i gn'lpoidarcZlo. o cieklawlej histDiI1ii. z której miQdzy innyrni wyni!ka}ednoZlooc'Zln:ie kolcn;<alny charaikiter poil'itY:ki ROlsj.l carsklilej w,oibec tych Z,'mD. Tak w najolgóllr.'iejszY.!,h za,rysach prz,edslt,awia ~ię tneść ks,iąż.ki Z. Łu,k:aws'kie:gl() .Jest Gina pierWIszą w nalszej lilte:raltuirz,e syntezą histunii Syberii, w której na p()dkreś;,eniezasługu}e bCl:;,::wtwo wy:komystanlej 1,itemtury, ,patolozys'tolść te:krSltuoraz his,toryczna wYObt-aŻ:11:1autera umieją,cetgio do'Skonal,e cddzliel~!ć ziarno od plewy. w rezultalCi:e CZEl11iu lL'ws,ał fas1cy1Dujący opis dZlilejów tej kTa,iny. WSIumie na,lelŻY stwli-endzić, że Historia Syberii jest pra:cą orygi'naillI1ą, stdnowiącą wzm,owy przykład umi,eję't,r:JO'ś'c'iwyk(Jrz.'~,<Jnia istn1eją!c:ego jlUż doroibku badawczego. Stanu~'i ona istatny wkła,d nie tY'lik:J do hi,ston1i, 3'1,e także do innych ,nauk zajmującYClh sic; sprawą .po!:s'ką na Sybc··ii. I na k,on;e:c. Pr<llca ta - (''J n,1\leży podkr,eślić w spos6b sz'cwgólny - slpeJni.l nie tylko 1unklcję na,u'~clwą, <lll'e\VIa:imą~uni~()ję ~deol'OIgkzmą Ukazuje z~ożony ohmz dz'.ejów Syberii!, któ:'e:j na'zwa wywołuje j,ednOiznaczne skojarzenia w świa:dolmo'śc'i naslzlClg,onarodu, a plonadt,o jest - ntimo D!iek'OImp1:ertno:śn fa.ktÓiw - wa,r1';ściOWylmocllblióem spraw ,pal:sklioh j:akle rozg'ry.wały się ZIa Uralem W ka,ŻJdym razie pczy:()ja t:l zasługuje na poilec,enie jej czy!t€llnikom, Antoni Zbigniew Suchar, Na spotlwnie z Jenisejem, Kuczyński Warslzaw<l ['!l80. 5, 24.'), i,lustrae}i Z'l Wiei'olleltni korespondent PAcP, Zbi,gn'Lew Suchar, duż,o podróż Qlwał po Z,wiązk,u Radz'eckim l, rz'ec mo,żna, zJj-eździł t:en kraj ws'zer,z i wzcLłJuż. Alon tych podrÓiŻy qpUlblilkuwał po r,lZ pierwszy w zJbi'orz,e.reporta,rzy zatytułolWlanym Słoflce w zaprzęgu reniferów ijlr977), w którj'lm jawi si'ę nam Syiberia w czaslie i .pl'zestrzeni, l peW' nymi akoenilolrni pol..,lóego wkładu w jej Z-dg1oSlpolclaruwchn'ie. K!c;]ejna Ikóliążka tęg') aulom po'śWlięoona j,est .nieMÓirym regionom F2'deralcj-i ROIsY1jski:ej,Zakałkaiziu i Ka7Jachstanowi' lod Wlołg~ J,en:iisej. Sz,lalk to ogromny, za1t,em ty11ko nlielkJtónedziejące s,ię na nim spra'wy stanowią prz,edJm:ic!t reportalży zamiesmzOlIlyeh W zJbiOlrZJept Na spotkanie z Je1lJisejem. Czytamy więc w nkh o dzi'ej:a;clh oclIkryć ogpolmny!c.h złóż węgla l helaza, zlagosip'odaT'owywan:iu nietkniętych ręką ludzką ziem, czaslii~ wojny i eza,,,i'e powojennym, sprawacJh 'CZ,ęSl1JO j.es'wz,e malo znanydh przYlbli:żająlcy,cln nam Kralj Raid. j.e:g,oIUldZJii ppclblemy . .J'es't llo swoislt-eg,o rcdz3Iju Silva rerum, POIZpoczyna,ją1cy s,ię fedr:unkiem w ta;j'cIizeukazaJny1m prz,ez pryZJmM Ludzkieh doświald· czeń. A dOlś,wiadczenia te są twal'de, ni'e skąp'i iclh boWllJem Sy1be:piazaz.,drośnŁe clhroniąe:a SWy'L'łlolkaroóW w wi'eczn:oj Zlma,rź,lini,e.I aż dZJiw bier"'e. że ciągną talm ludzie dcibpowolnie. s'klUszeni ba,ndzi,ej przyrodą i żądzą przygody, anil:i;el-izalrdbk!iem. P()ldkreślić tu baWl1em pdlrZicba, he na Sj'lberili za'rabia się wiel'oIk1rotnie więcej aniżeb w inn)'c:h rej.o'na'ch Zwią'zlkiu Riadzieokilego. .JesrI to uzasadniona polityka phaoowa, gdyż og'nr;lm spraw dziejący1Gih się tutaj, w s'upowydh war,Ulnlkaeh kJhma!tycllnY'ch, kosz"tuj,e wioile i to zarówno zdr'Qlwia jak też i inny,oh wyrzeclJeń, sltąd tei: i cena prac-y musi być tutaj w)'ższa. Podejmując z,ada:D!ieprzecist-a,wienia prolh],emów talk roz,j.ogł!e11io tery:tOll'ium, Zldecydawal s,ię autor na dość suoicik'tyv/:NY wybór. S:-:ut'kiern tego stanu rzeczy go'ścimy wraz z nim w gorącej ArmenH pozn:a,ją!c jej historię, po �332 R.ecenzje, przeglqdy -wydawnictw ,i czasopism dzień dziSJiej.s,zyi PC€J'SpeikitY\ĄTY przyszłości. To s.amo dotyczy równtież Gru~j,l ukazanej w OIłYiektyw:ieIruiiSllro:r'b .i wSlpókzes-n,ośe:i. POLne.'jemy więc złożone dzieje AIbohazóWi, A:dygejców i Urby'c!hów, wa['OO2IDyclhplemion .górskich, których osiedla, p;i.• eyrl'illloWlanebyły pnez wo/j:sika cal1S'kie.Pirzytacza też autor wLeile'legend dOltye:ząc)'ICh ;lyJClioda1jln'eU KJalohJtdy. wywołuje historylCzJne fakty i zdarzenia, 'kpeś!i kiU,ltUTęi 'obyczaje Gfluz.inów, tak ba,rdzo przyw;iązalJ1yclh do swej ziemi. Z dużą sugestyv,rnośc1ą opowi'ada o dniu dZJisi~j:s.zymG!ruzdi i jej kOIl1'taIMa'c,h gOlslpo,aaI'czych z innY1mi rej'onami ZwiązJku Radz'ieciklego. Podobnie p~sze też SlUclhar o Azerlbejdżanie i przyz;:ar trzeba, że ty~k;o te fma,gJmenJtyrepo'rlt'eI's.k,iej opowieści 5ąi'nteres'l1jące, które tra1<;tlllją o nus1Jo,rti:i. Są to bOIwiem oibs'za'ry" gdzie rill k<l,żdym ni·eomal kwku wspÓkzesifiQSĆ ociera s'ię o trady:c..'>ję. gdz'i'e hiJst()l):iapr'ZJ€lmawiaru,inami górskkh warown'i, drążonych w slmła{cih siedl'iJb. si<l'fyah cmel1!tarzy i świąJtyń. Szkuda, że sprawom tym 'nie po.ś'więcił aiUtor w'ięce'j miejsca, ohoćlby .na,wet kosztem stere[)tYivowych wyll,iC'.zanek ń prezentowaniem :współiC'zesnyc1h o'5 ią,gn.ięćwyrażaóą<cych się os·iąg<lmi w wydobywaniu flOPy, z~ooonYTm:jlecłrnolOlgiami czy wręcz zubawnymi - .nic ni'e dają.cymi czytelniikowi - ro.z:mO'wami z jednym bądź I. dnug,im dyne'ktorem jakiegoś zdkła,du. Ik:!lmbinatu czy koWhdzu, Fa,scynai('Jja autona tym ]oozmaClhem w gOSlpociar'owaniu n'\ ;na,li bądź prz.emyś'le l)iudzJić mo'że uwsa:dni'one (JIbi,eke'jec,o do pr,awdziw.owi opisy· wall1Y1c.hf'aktów i mi,eś,ci się, najogó.l.ni,ej mówiąCo, w formule s,uk,c'esu, A wiemy przecj'eż, że wsz'ędz:ie ,tam, gidzie są sprawy wiehkie. dzieją się również rzeczy małe. tYllko pozornlie błaihe. a są nlim; codzienne kłoj)01ty i tros,ki ludzi uw:ikłanych w ró.żne os,01:JiiJSlle duLŚwiardcZ!enia..O ty;m nic nie wSlPom,ina auto[ w swoich reportaj;,a'C;h.A s:zkOlCia.Będąc przeClież pl1Z'ez wiel,e lat ko.resporlJden"tem BAP w ZSRR wiiCJz,ialzape;WIJ1€w:ie<]e.,,co z całą pewnością wpra,wialo go w I.dumienie, jaJk ti' nowoc:ze5lne t'oohin,ofio:glie.wieJ'kie piece, r'1l1'()CIią'@i i złOlŻa. O tym Suchar milczy, prezentUJją'c w pełen sztampy spo.<;oo to, DO sputkał na reporterskim szlaku, dokoIJ1IUjącwcreśniieljs'zej seLekJcji pod tzw. kątem sUlkeesu. Jest to więc zapis p()dróży :nieco chY'bii'OlJ1y, ibowiem brak w nim 'Oźywi,ającyah go k'O:ntra-siŁów.Takie jest prze("ie'l:ży.c,ie, że nie skł'UJoos:ię ono z samych różowych barw, Coodzi'ennej si,elank'i i zadowoleruia. A wa,rto byłolby poznać bililżej prOlblemy ludzi spotkanych podczas tych wę:diról'.'v"elk, probLemy ,nliie na muarę: ozy Iko'rnbinat WyKOll10 plan. ale te rlO'rma,]n,,~ ludzki,e c'odzienne sprawy. Czy wolbec teg,o owo spotk1a:nie z Jenis,ejem uznać należy i':u'peJ!n!ieza beizwa:n!.o;Sciow,e?Niie. J,est w tej ks.iążoe wiele ciek'awyc.h spraw przybil,iżaUą,cyiOhC'zy:velil1ilkOf\Vi piękno ro'syjsik'iej krai'ny, ,kaukas'ki!Clh i śl'odk'Owoaz.jatyckich mia&t. Są di~a:we d:>:ra,zy histo.rii i 'te,raź'ni,ejsz.oś'C'i . .Dla poltskieg~ od~i()Tcy tej kstiążki ciekawe są taikże te flra;~menty, które wiążą się z dzi<ihdnością Polaków w tej częśc,i Ros'ji, ~dzie mties'ZlkaliiQ;'l'iza c~ua, a także i później. I Antoni Kuczyitski Zygmunt Łukawski, Ludność polska tV no~ji 1863 - 1~14, BiiblLoteka Polon'ijna 3. pod red. H. Kulblialka, Wrocław-War5zawa-Kraków-Gdańsk 197!l. ss. 229. Mało mamy w POdlS'k~€'j lit.eraturze opracowań d~tyczący('h problematyki polonijnej na t,e>rooie Roisji. A lemat to prz.roież ogromny, warty sz,ers.zego zajęcia s.ię nim. Z tym większym W1ięc zainteresowaniem przY'jąć należy ksiąź;kę Z Łu:kaw- �R.ecenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 333 "kieg'o stanowiącą syntetyc7!J1re ujęcie dz:!ejów ludności polski·ej, ·k!tóra z rÓŻTIych powodów OiS!aidła na S)'lbeI1i,i, KalUkiazie, w Azj!! SnudkO'wle\j ,na Ukm~ruie Lewobrzeżnej i w Roslji właściwej. Termin "ludność pOIIS/Iro"używalny w pracy ·zamTennie z CJl~peśleruLem"Polonia rosyjska", odnoSi "ię na ugół do osób mówi<:vcyldh po polsku ! wyZinalją,c)'lchw wiQksz09Ci k'a1o)i,cyzm, maz do asob, ktÓTC w częśai :zaiSymi.lowane (tj. takie, które przeszły na pl1Uwos,tawie !luib C'a~kJowicioelub cZę·ŚÓ0W10utraciły z:najOlrTl,ośćjęzyka po'skiego) za,chowały poczuc·i'e związku z .po!slką społ<ecznośc:ią i uc.zes1tniczyły wróżnyclh farana,ah j.ej żyda na terenie Rosji. KSl!ązka do.'tyazy Oikresu laot [1863 - HJll'4, s.ą to bowi,em łata, w który,oh ~i'cztfuność [udJnośc'i poU.sJ~iej znacznie wzt'06ł'a na tereniie R'O'slji,.gdyż oprócz zesła.ńJców w .•kładzie rÓŻJnyt:::,h kolonii polski·l:.h rozs1i.<rn)'ll'hpo o,lbrzymi'c,h oib:S7.a'rac.hi'mperium 'carsk,i,ego zn.:ljj,owa,lJi się em'i:graonci za-robk(JIWi. W i,ch sikłaidzie ''1Poltkać by-lo mażna prZleds'ta,wkli:e!i inteli,g,enojii - leka.rzy, i,nżyrui'erów, prawn.i,ków, ·dla kt6ryeh moź.liwo.ści podejmowania zatruodni·eni'a w tzw. Prj'lwiśJańs;k!um K,raju były z·(!o.·cz,nieo~a.llIiczoll1ie. Wędrowuli więc ci ludzie w różine slr'o'!1yc:ar-slkiej Ro.sj'i i tam po'dej,mowa.1i za'tru,dnienie, częs10 bo:ga,cącSlię i o:sliąg.ająlc najwyŻJsze uZDanie miej:s'oowego środoWlis:ka za praWOIŚĆc,ha,ra,kteru, przywiązanie do polskoś'cii s,allidnClść w pralcy. Ail,e oprócz im,elLg-encji cią'gle płynęły do Rm;j'i hczne rzesze rc!bo1Jnikówi rzemi,eślniików i to z~ .. rów.no w f.onni-e Z1org,m:iz'owanej., ja'k 'też na tzw. wŁas.ne ry.Zylko. ROZlbudO'WiUjący s.ię intensywnie przemysł ,rosyj-slk.i s'tw.a,rz>ał dUŻJe zapotrz'eoowalniie na sliłę roboczą, stą'd też w wielu zaikJ,adu-C'h pr-z,emy,s1owyc,h na terenie R,O's:j'iza'trudni'ona była zna-czna liczba pTol'Citariatu pOllski·e,g-oz K'ró],es:[\va. Przy tej ,okazj-i z.aś wspOiffiI1ieć należy, ż'e w pr.zemyśle zaalJk,dia'Żiow,mabyła nJi.ewielka wpraW1dzj'e częŚĆ ka~H:tałów pol·ski,ch. Zatem spotykamy równ.'ież .j taikie sy1lua-ej'e, gdzie w pOlb3lkJichfoabryk.aoh na terenie Rlr"S;j'ipra:o;)wali wyłąC'ZJni.e pOlls,cy l'oIbotniicy, a tz,w. kolonie f.a1bJ·yc.zne 1ętniły polS/ki/m życiem. MoŻ'naby mnożyć tuta'j przykłaidy dotynące różnych fo-nm pol.ski.ego żyoC'ia na teren'ie Ros'ji i wkŁadu porraków II\' jej rl}Z.wój gos-podaI'czy Omawia,na ks'iążka zawiera bowiem mnóstwo inf'orma1cj'i na t,en tema1t, otwier'ł prz,ed czyteln:ikiem szerulką panO'rlamę dziejów POilsikieg,o wychodźstwa w RC:ls.ji. sięgającą swy;mi początkami ko,ńca XVI stulecia, Al,e o ty'ch spriaw,a'ch pisze Z. Lu'kawski ba.I1dzo ip:Jlb>ieżnie,podda'ją-c je anaoliz.ie tytko o tyje, o iI'e tby.ło to .kionleczne dla zrozumienia pCldłaŻia h'istorycz1De'go późn['ej.szych prooesów. Mamy w.ięc 'tulaj inf'orrna,c'ję, ii dzi,ej-e PO]laków w Ro-sj,i i Rosjan w Polsc'e :>ięgajągłęboko wstecz hiSlvori-i oou krajów, co wynukał,o z faMlu nwtura.lnego sąSli'ed:z'!wa. A że stosunki te nie zaws>ZiCukJaldały się -na;jllC1Piej,więc w w)'lni:ku p.rowaod2'JOil1ychwajen faJe jeńców wędrowały w dwu kierunkach. Polaocy pr·:l)eI1Jrzy:myw.al'ijeńców ro-sy;jskJ1Cih, w ROSljinatomi<lS't po ka;ŻJdej,ze zbrojn)"Cih pCltytczek przybyw,a!a l·i'c7JbajeńJców polskkh. W.pra:wdZJie w 'toku rOZiejmów i mi:sji dy;p]'OImatycznyoh podejmowano USltalerliia na rzecz uwa']:niunoia jellJcÓW, IlIi,e wszyslt:klim jedina'k wdało s.ię powrócić do kralju. W S't,osU'n:kacihpolsk.o-mos'kiewSlkieh, po'cząw;s,zy od w(~jen Stefana Balto.rego z Moskwą, a później aż do XX wieku, wielu Bol'aJków 2'Jesh~nydh zOlsll:ał:oza Urali. Część z rniidh włącz'ona w pierwS'zydh .lataJdh OIpanowywania Sy:berii prz,ez Roojan - do (~didzi.alów kozaCik,ilcihkolonizowała conaz t-o 11000.eobsz,a,ry i uczestniczyła w wieilU ros)'ijs!kiClh p'()chodacih na wslcihód. W omawia'll'ej kSiiąŻJce mamy nieco tnLorm.a.cji z tego zalkir,esu, zwJasz,cza w f1ozJdz;ia'!et..ra'k:tującytrrl a jeńcaoh polskc.h i zesłańcach w Ros'j:i ona'z w rOZJdzio&ile IPDlświęconym pier:wszytrrl kOllo:ru'am pOIJ:skiunw mia;sitalc:h r-olsyjskiiClh.W ,d.als'Z.ejczęśC'i praca podzielona jest na rOlzdziały omawiająoe:' emli,gra'aję za,roblkową Ludności poLsikiej dlo Rosjli, udział Bo!laików w rozwoju .przemysłu ms j'lj'skii€\go, Ii:c·z,elbnaść i strukitiU'l"ę z'U'W1odowąoraz stp'Ołec1Jną Ludności pol-sklLej w Rosji, c1haralk'tery,glt)"kę poslzczególlrl)"ah gu-up ,polu'!1.ijny,oh, ~u- " �334 Recenzje, p:rzeglqdy wydawnictw d czasopism dentów polsk.icih na uczelniaoh oesansrt'wa r'osyjskieg<o, dz.ialalnOlść kalt·OIlildkkhtowarzystw d~hI1o,c.zynnych oraz ku1'turaJno-o:świa'tową Pol0':-.Iii rosyj,sik:iej, p'Ollski'ch uczonych, podróżmiików .i Oldkrywców w Rosjli, udział BOIlaków w wsyjs'kim ruchu rewołucyjny:m i Ililbemlny1m. Tematyczny za:kres pra.cy jest więc ba'~'dzo szeroki. P'iJ:C.zynając od mzważań pierws.zy·ch pOIJ!slkic,h lmiUtaikitów z d1::>s'za,ramiR01SIj'i,przez opi,s emigralcj:i zarobkowej, jej stnulkibu'rę zawodową i s:;:uł:eczną, w~·es.zc:ie dZ.iał'alnolść pOllalnijną, a talkże udzliał POIlaków w naUlce rosyjski'ej oraz w ruchu r,ewo,lucyjn)~m. KaŻldy z tyclh Le~natów mógłby sta1niDwić odirę::mą zu'pełnie pOZ)'lcję wydawniczą są h b':wiem s,J,rawy niezmi'ernie i.slto~mew h'st'olr.ii nas:zego s'::)Qłeczeńlstwa, a talk ,mało dotychczas znane. Jes1t w,ięc ImiąŻlka Z. Lukaws:kiego pozyoją stwClrzlClną 7 liczn)'lch d:my'c.h źródłowy'ch, w kitórej wy'diarz~ia o sze,rszylm oha,r:a:kterze rClje:strują nieraz historię losów ludz.kJich, wyławiają'c z nich to, co ma najistotGli,ejszy związ'ek z t'El:nat.em iksiążki. Faktów takic,h j,el3t Ina łama'ch książki sporo i odn·:szą s'ię IDlnedo różnych tematów pOlIskiego żyda w Ros'j'i, PO'ZJnajemy więc poI~k,ich lekJ,rzy, :inżynierów, p:rlOfes'o:rów, badaczy i iPoldrÓiźmi:ków,pirzemysł,owców i bankierów. Każda z tyclh pr;iSltaci "dum:e·' wla na s:w6j slP'O's6bi poprzez swoje dz,iałanlie jest nieraz związa1na ze slferą zjawis'k naltury olgó:lq,i,ejszej, jak. np. przemysł czy nauka. Ni,e zamierzając sltNls'ZJczaćwywodów auitolm d:oltycząlcycih o,kreślolHycih kwe:s't:i:i po's'1.awionyc:h w kS'iąż'ce ,na.Jeży pOtdikneśLi:ć,że WlialdiOl:nlololc'i w IlIielj zlJ.iWCllrte to rlie ty:llko PiIlobl'ematylka stricte h':'ltc>T)'!c,zna. W'i'el'e :bowiem jeslt w niej pr~i)lemów o ohalralk1.e'I"ZJe s'ocjo1clgikz:ny:n, zwłaszczla tycih, ~tó:re odnolszą ,s,ię do z.~ó0nilclQlwanyc:hdziałat różnych środawisk polondj'rl)'lcih. Dot)'lczy to DIP. kośóoła kaltolli,ck1i'egiow R'osji i licznych p:.llslkklh parafii, ktÓlre prow,ald;zliły hOlgaltą działa.lnolść slPoł,elciznąikulturalllDą, w efekde której asymlllalcja ludności polsl]{]Lej przebii'egała zna'cznie wo,lnii'ej. Wspl1ma,gal,i s,ię też P,ollacy wza1j'elmn'ie poprz,ez szerok,o rozwiniętą dział:alność tc.warzy:sitw do:bnoczynnych maz unne inlstyltlUlcjesporec'zine t)'lPU "Dolm Pol.sk1i" w Odessie, "Dom B:::ls,ki" w Mcyskwie, czy organiiza:eje pOil,o:rrijne w ,rodzaJju peters!bur,s,kiego "Ogniska", ,.Promlieni<l" czy "Sokoła BOllskile:go",Poin:a.dto w wielu mialsltcKlhros)"jskicih iSluniały bib UC'teki p:;l!s'kie czy pOI!:slki:eksięg·Q17jbiory pr)'lwatne. zwta,s,zlcza pows,zeohne W· do,ma'ch polskiej i,ntel:vgencj,i, KażdaWliększa kolonia pc,l~k:a s,tarała się też zorgall'izow<lć nauczanlie dJla sWY'clh dzi'eci. ZWylkle zaik~ada:nQ elementalrne szkół.k i parafialne, w których wprawdz:i,e językliem w)lkłaidowym był język rOIS)'lj's'ki,ale wElgii nauczano po polskm. S:talralno s,ię więc urządzać dla mł:o<dz.i,eżykumyni,edziel1n:e i wiccwrow,," języka po,lskiego i hiisitor.i:i()jc'zy~t,ej, w różn)'lm 7Jreslztą zakresie sprawa ta wyg:1ądella wM,oskwie,Beten~bu:ngu, Ode~sie czy w mi,ejsicowośd'aeh oidda.Jolll)'lch o,d wię'k.szY'eth c.en,trów ~UllbUlral~nych,którymi były Wli'ększe mia:sia. W tych mialstach bowiem fu:nkcjloiI1owały wyższ,e :uczelnie, na któr)"ch studi,o·wało nieco młodz'ieży pOII'sikielj. M~odz!ież t:a CZęSlt'O do:ra:b:iała sioihi:e korepet:l',cjalmi w zdmoiŻni'easz)"cih dOImaich, uczą'c jęzY;ka poilski'ego i hisborii Polski. Pw:bl,em młodzieży po;Iskie'j Sltudii:ują:c:ej na wy;ż.szy,(lh UlczelDJia'ClhrosY'jlS.kich r07Jpalbrywany je'st oddzielnie prz'ez Z. Łu'kaw'slklie:g:o i przyznać trzeba, że zawa,r<te w książ'ce wliadomości z tego zakresu są świ,etlnie udoikiumell1Jtowane, two'rzą spójny othraz za:tytulo1wany Studenci polscy na uC'zelniach :rosyjskich. A SkoOII'O już mowa o st,uden'1Hch, ,to wspolmrrieć też w)'!pada a pe:wnyc1h cholcia'Żlby IJJa,zwisk<l'Clh po:lsk,i'clh pno:fesOirów na uc,zelnia:e.h rosY'jskic:h, a 'tak Się składa, że nilektórzy z n'jlclh to dawni s'tudenoi tych uc'żelui. I talk np. w I<n:slty!tucdeTe:chnollo:g'ici7Jn)'!mw P,eter&burgu pracOiwail'i prolfesorowi'e·. Jain Jasirzęl1:Jlslki,Ma,rian Klros:ncJWislki,Kaz'j:mierz Smol:eń:;jkJii inJni. Na Uni:wersyltecie P'etensib:ursk'im wylkła!dowcam!i by:lli: Wincenity Andukowicz, Józef Sękowski, Anbni MUlchil1inski, Ignacy P,ieitrasze\VIski oraz 71na'CZI1€gmno inlny,cih post3;ci, które na �Recenzje, ,przegtqdywyda,wnictw 335 ,i czasopism tnvałe zwiąnne ,ą z dz1ejalffili po']skiej i rosyjskiej n:uJlki. r:8oldoibni,ebyło w il1lily,ch uczelniaich w IvlO:ilk-.v:e, Odes:s,je, Kazaniu ma'z w Aikademiri Nau,k. Z clhwiilą ()dzysk:mia niepodległu'ś~ri prz,ez Po,Iskę wielu pracuwr;iJk6w narUk,QlwycrhrosyjskiCih uc,zeln:i. P':]llak6w z po,cho!dZJenia, ,prz.eniJoislo się do kraju i już w W1o,l:nejOjczyźnie idosłużyk> slię zaf';lZ1clzy;1mj1Clh tY'włÓ\w nau/k,OIwyJdh.Jeslt bo jednak Oid:d2JielnyjlUż temat" ictóry z całą pelW'!1\uśc'iąZali\LrteI'ej~uljekth'ldylŚ hJj'sltlorylka narulkli talk jak WlS(póŁclzleś'ni,," " dora:z Clzęśdie<jZJa'C1zym<l slię u nals pilsIać o plolllSlklilclh balda'lJli,a)(:hIlJaluJknwYlclhna 1Je:r'eni,e Rosjli. A były tro baid<llni,a olbejmująJae ~ym Z)ISlię&;liJem wi'E'I'e diZJiJedzlilll. PlilSizeO>tYIlTI ,rów111lieżZ. LukaiwlSiki, wylffili,enia'jąc SIPo,no na'llwiJslk, z etnolglrafó!w zaś pnzyltaiClz~ ,(jiS'iqgt:l'ęci'aEidlwanda Plieikalnslkiilelglo, BrKJi:lJ:u1.:llwa P;j~IS'udslk!ilelg!o., F1ellliJkJsa Kpna i Wadawa Si,eno!S',zewsik!i'ego. W S',ulmJLe jlest tJ j:ednalk s\1'JkliJc bal~diz'Ok!rÓ!bkitlWlolrlzą:cySIW(JIi'slt.et~o l'C1d:zajiup:'eamlbiułę do hilsit!(yr'ili Plo~~~llch badań nalu!kJlw)'1c,hna tereni·e ROISljli,c,z,ekającej ciągle na :~WElg)o arut':)TIa. Tak w,ięc z grubsza na'kreś]lolllo truta.j zawartość Z. ŁukGws:kie<g,o oraz za,aik'cen· to,wano }ej w;HtośĆ, ZJwła:sz,cza że jej temart, niejako za przyczyną "urzędo·weg.o zapis,u",~tanowlił .przez wicIle la't zjawilsko ni,eolbeclne w naszej biJsitoriol~rafiJL.W 't-Qku 1'ektury budzi s,ię niekiedy ŻJctl,że au!t'or Imu'siał w tak slkJrÓ'k)wej fOll1mileport,raktO'wat' :n1e1które tema1y. Głębsize wnilkn:ięoie w nie pr'zez pislząc,ego tę ksią,zk'ę dalolby bez wątpienia czylel,nikom moż!i:wllść ujrzenia ty'Clh zagadnień w sz,erszym ko:nteikścl1e pOlliityki icarsbcih zat':Jolr,cówwohec sp:ra'w po,I~ki>ch. Z !drUlgi'ej jedn:aik s'trony t.IJUano zalrzu-c.ić Cllutorcwi, że dokonał taJk1ch a ni'e innych skrótów,. Sij;~d też w,iEl!~ z po,ruszolIlyJClhW kJsiąlżce problemów zasługuje ZJreszJtą w pr.zyszło:kl na daJisze ro'zwa;żania. Mam tu na myśLi między innymi wkład Polalków w pJ'znanie kualtiury ludów Sy:beriii, bowj'cm poza tym, CIO do 'lej pOiry u nas nalpisano, wie,le je!st. ~eszcze do z:ro1bielDrLa W tY'm ,temaClie. Ale nie jest to jedymy t,emart nadadąlcy slię da dallszyeh r'o,z'wa,ż~lń.Nal],eży tu 'niP. kwesba szkorln.ictwa po,lslkliego w ROls'ji, zaga,dDlienie po'skiidh sltUJdentów na uczełni<l(:,h w!syjskri'clh, sprawa rewol11UlcyjnY'cihzw;iązków polsk0-1"0sYljslkiiCihI wie'!e innych. W calośc,i, reCicnZJwana ks'iąż!ka jeslt wa:rlościilOwą po,zycją naukową, zarówno ze wZg]lęidu na ,problem który ponusza, jaik też z uwagi ina falkt wyakc.e:ntow.ania wieilu prabilemów wyma,g,ającyoh dalls,zych ,studiów. Antoni daw Thomas Lindsay Baker, Historia 119'811, ss. 285, it najstarszych potskich Kuczyński osad w Ameryce, W,w- W !ata'ch 1864 - 118'516 z Gónnego Ślą'ska, z ·Q.kolic Qlesna, wyJemig;rlOwalo do Tek!s'asu ok. 1000 ludz:L. O'si:edliiih..s'ię oni w miejscach, 'które naz'WIa)EPaiTIin3.Ma.r:i.a. Cz~."t'ocihoW1a, K1o(Ś:c'iUls·iko.Była to pi'erw:s'za zwarit.a gnupa Pola!ków-emigra:ntÓ'W ooiaodłY'c'hna roUi w 9tanaah ZJj,ednO'C!wnych. Z,alożYllri oni p'i,erws,ze ,paraifiie w tY'm kraiju, wybudowal.i pierwsze s.zkoły i kO!Ś'CliJoły. Za:ill1t:eresiowianie uimli· naulk1i i puiblicys,tyki pOllskliej daje się zauważyć niemal od dhwiM ich wY1rusz:enia ze Śląsk.a po dzień .dZlis!łej'szy.W,śró!d szeregu publiktalC'i'i wy,róimiają się pr,aloe A. BWIż,ka (Śtqzacy' w Teksasie. Retacja o najsta.rszych osadach potskich w Ameryce, 119712). Obecn:i,e otrzyma,j,i,śrny tlu:ma:czenie l1<l i'ęZylk polski nieZImieMie int,erlesu,jącelgo s,v\lidilUm T. L. Baikera, <1ll11e.rylmńskiego bistoryjka iLafas:cY'oowanego <Wiejami o.sad pO!I's,k1ic.n, w Teksasie. �336 Recenzje, przeglqdy ,wyd,Cliwnictwi czasopism T, L. Baker, .kreśląc his'borię .po,]ski,ego chłqps'kiego ()sa.dnic'twa w tek:sas~i,c.h pawiM,ach Karnes i Ba,ndera, oparł się na nieZJmieTnie ,oibf,iJtyoh l różnoLJdnych źródla,ch. Wy!korzystał arohiwa amerykań'skl]e, n'i'emliecklie i polskie, IOlkamą prasę, a także posłużył s'ię tradyoją ustną, przeprowla.Qza.jąc szereg wYW1iadów 1. potomkami ,pt]Brws'z,y<oholsadnl~kÓw. Rezulta:tem jest rzeteLne, drobiazg,owe oplra'cowanie, u:jaiwnila!jące W1ielle nilBznanych s)jczegółów, prolSltujące wiele błędnych tJ'l'n.iemań i miitólW. 'Przyczy:ny m']@ra,cj'i Sląza1kóiw naś'wiJet:!'one ZJolS:t,ały w pracy bardzo precy,zYJn~e, a i'ch anailiza jesz'cze 1',1'1. ,dowodzi, że doszuk1iwani'e się pędu mi.gr,;),cyrjnBg;JwyłącZin:ie w sf,er,ze elkon'OImli'cznejj.es1tIPOiwa.-ŻJnyrm U:pIl·os'ZJczenieim. Sy'tua,cja ekOlll)Hni'czna l'odzin emLgl1ujących byIa s'uolsunkorwo km'z,ytslt,na,stać je byłl() na opłacenie podróży i zaklUp z'iemi w Telksa:S'ie. To ,raezej najib'ieciniej,s,i pozostali na miejs'cu; w uboiżejąoe1j w wyrnLku niekorzy.s'bnych dla chłopównefonm a,g,rarnych wsi górnoś,ląs'kiej na dOib!i!t,ekna,wiBdzanej przez kolejne klila klęskami el'emenicHlnymi. S,redniczamożn' opuś'clHi ,poczęś'Ci wieś Hc,ząlcna lepszą dolę na (~bczyźnie. T, L. Bakier wśród ,prz)"czyn wywołująicy.:h m'igr.a'c-j.ez Górnego Slą'slka wymi,enia: dys:krymiinaej.ę społeczną 'l :narodową ClhłoipÓiwpolskic:h p,rz.ez slP'rawujących władzę Niemców (Imni'ejlszość n1emi,cdką), abawę przed wciel,eniem di) wojska, zachęcająoe l,i;srtyz Ameryki, działalnoś'ć ag)(mltó(wemigracyjn)"ch, pOlparoie ZJestr:my właśc1idieh ZJiemskJrdh omz rOZlprze.sltriz,enianie slię przesadz;ony1ch wiadomoś'cl [) warunikaclh żyrda w Tleksasile. Wiellką rolę odegrał w interesującY'm nas przypadku m1gra'cji k'Sliądz Leopold Moczygemba" kra,jan em1grantów, ich duchio'wy opiekJun w pie"Gws,zym, naj'trudni'ejs'zym oikiresie o!sa'dr~ilctwa. On zresztą pr:zyczynił SIę InajwY'raźmliej do wyboru miejs,cao,s1edJ1enia" zaikl~pił w imien1u osa.dnilków dz'iałki itd. lPIi'eI"'wszy okres pobytIU Ślązaków w Teksasie nlile był s,ielanką. P.iomerskie, surowe wall1u:nkiipr'acy J żY'cia, 'nli'epr,zyc'h)"lna przyroda i wro,gc.ść e~toczenla, ni,e zmiecihęciły jednalk osadników, choć - bez wą't:pilerYia- zupełnie ina'cZ)ej wyobnżaJI s,oibie oni nowe życie. Prac'(Jwi:tość i 'UiPór ~p(Jwod[)wały powollny, lecz wynźny wzr:osil zamolŻ!nolści imdgm1ntów. I Wtedy naistąpił trudny, a nawet dramatyczny okres wOlj'ny domo'w,ej. Teksais opowiedzJiał slię pl~zecliw unii; nie int,er,esującyc'h się sprawam,i pohtyoZinymi osadn~ków pr!zymusowo wcilelano do wojsk,a klonf.ederackiego, z które@o naj:częśd'ej po prastu dezerter,owalli, plizecholdząc na stronę unio::}istów Sytualoja ekonomi'czna 'Deksasu, a tyrm samym ols.aidników z Pc:lsiki, po:ga,rszdla si'ę z rOiku ina roik. Konilec wojny domowej nie był j.es:ZJczekońc,em eier,pień. Ni.epolkój weW1nętirz:ny w Teksas1i,e trwał jeszoze k~!'ka l,a't; szy<kanowani,e Ślązaków przez zwyc1iężonycih sym:patY:ków konfederacj'i u:truclinHo na wiele lat porozumienie między ,olsa:dinik'amia ludnoś.c.ią amerykańl~ką. W zasadz:iJe do pierwsz'ej wojny światowej mieszkańcy ,Panny Ma't1i:i i l'llnyoClh os,ad po,l:slkilchżylli włalsnymlisp'rawami, w pewlnej izoila'cj,i wobec otocz'enia. Sprzyjało to zachowaniu gwar)", obrzędów i ZJWy1crzajó1w w)"n:ies1i'olllY'c'h z km'ju. T. L. Baker w ogranuezolH)1m s'topniu, pOls~uogU!ją.c s,ię wylIll~klalffii ba,dań nad klllllltulrąGórnego Siląiska, próbował okreś:Lić s'to:pień za'chowawlclzloś!Clikiuiliury t,eks:m~ki:chSlązaków. Już oo:we't z je~o lakaniC'z:nyc1h Uiwa,g wyIniJka, że jeslt to s:t'0lpień ba,I"'dz·owysoki. Za.gadnienie to WY1ma,ga zI"'esztą jeszcze badań, opartych na I"'osnąc,ej znajoiITI'o'ś,ci !pocliboiZa,z którego wyrosła k'llJlturr"a oma'Widinej zlbiorowo1śoi polo!]~j:rJiej. .leslt to jednak z:ada1niie, joalk sądzę, dla etnQgrafia, rue dla historyka, który;m jest przedeż a u1eolfpUibili:Jm:oj i om.a,wia:nej. IWyraźne IpX''Z,emianyw żyCliJuspołecznym poit'umków o("sa'dnikówśląSlkklh w Teksas:ie na:9t~piły, joak dowodzi auiOlI', IdQIJiie~ow !W]e!k!uXX. Dokonał 'siię wyraźny pOSltęp li1nt,egIlac:jitej ibiorowolś1c'i z,e 'spoIeoZiei.s:twem amerylkańJs,kim,AJutor nazywa �Recenzje, przeglqd'y wyd.awrbictwi 337 czasopism ten proces amerykc'l,niza<:ją, choć j.eooocześni.e stw.i<er,dza,że towarzyszył mu wyraźny 1'0zwQj działal,ności polskich organiza,cjli napodowych. Wydajes,ię, że ,mamy tu do czynie'l1lira z typow)'lm, nie tyl'ko cUa środowisk pO'lorl'i'j'nYClhw USA, procesem integracji :sirukturaLneji kul'tur.aJLnej .prz'edc w.s:zy's.tkim w pe>łączeniJu z proc€'Setrll eitnicyz:aoj i.. W tym :kontekście słu.sznhe brzmi kOlI1kil'u.zja•.rut,ora: "W ;mor.zu kultury a;merylkańslkiej jedyną .na.dziejądl.a był)"C'h ·emigJ.·'a!ntów .(ralc.zej dIu potoon1ków em-igraintów - Pl:ZYP. R. K.) iŚląsk:iocih'00 ZJac.howantie .dziedzJ,idwaklU.ltury naf'OdCiwej jest U'czeSlbniotwo w pol.skim żYlliu rehiJg,iljny.m i w Oir~'ltiza.c.jach świeClk,~c·h". Książka T. L. Bakera joest 'nieZJmiler:nie intereSJwjącym s'tuidium !h.islt'OfY'C,zny;m zwartej zhior,oiWoścj polonijJ'ej, nie ,p.o.z:barwiooy:mpożytecZJnych wy1CioecZJek w slt,!"OIlle soc.joI'ogii j zwłaszcza et:"l'ografj,i. J,est to !pra'0a tym ibaniToiej ,intel"es<Ująca, że wys~a spod pióra Amerykanina, prezentująoego ni,eoc> iłnmy .pumkt wi,drZJeni,a niekitór)'lc!l zja;wdk i pr,oc'esów ,niż ten,ello 'k:tóflego iprzyzwy,cLaJlili I1aI_ pClls,cyba da'cże, Ryszard Kultura Bibliotekę skupisk Narodowq polonijnych. oraz 22 i 2J3IV 1980 r., W'arszawa Instytut Materiały Histori'i z sympozj'um Polskiej Akademii Kanto'r zorganizowanego Nauk. przez. R'adzl,ejcowice, 119IH., llS. 2lJ7' Jalk sbwi·er.cl!zJił:WiiJto1dSltan:ki.etW1tCZ we wSJj,ęp.ie-do omaIWiia;neg;o,tomu mateJiiał6:w z sy,l'l'1jpoz.j1uim radZi'ej1owickiiego: "llIiezaleimie od IPo~lą:dów ·na ,defVnj.cję Poo'onii, okireślenia j.ej. liczebności, ,ocen doty-ezącyQh f'o~i Fol.oruiJi w ,dz.iejaoch iJ1Inydh namdów. wyda joe się pewne, że· 'najwa,żn:iej,sz,e pr·oIoelsy i 'na;jlbandz'iej zn::r,mielllne, 'któr.e w Bolonii zaahodZ!ily do'tyo.hc,zas i nad:a:l 'zac.hodzą, wią:żą się re .s,ferą szeroko poj,mowanoej -kultu.ry". Nie dziwi zatem fakt poświęcen.ia ,temu tema.t'OWli kia.merencji" a takiŻe duże n:adZJiej,e,jakie z nią wiązano. Rezulta'ty, jalk mo'żna są:dz.ićz preve.n,tolWanejpuhl'ikalCji, miec·o roz{:'zar'l>wały zarówno organi.z.a:io,rów jak i lU'czes1mi:k6w,c.ZJeg,0,dow'ody Zfiaileźć można w .reliestracji skąd 'i'nąd dość ożywfonej .dy>skusj'i. C'zy;telni!k mOŹJe'c.zuć 'Slię '!'1~ecoroz.czar,owany 'l'ozbleżnością ,ty'tułu 'ksią~żk!i 'i jejzawanbośc~i. W istocie Ibowi,em, 'Pc)Za wy'jąt'ka:mi CRo!S1j'a, ZSRR, WeneZJUlel.a,tu i óWldziJewZJmi-anlki'o Bra.zy:lti), owa ty1iulowa kultura skiupilsk polr.OIIJ!ilj~nyclh ograniJcz'a Isię do 1k!U1~1iUTY (w węższym ,roZlt\,mi'eniutego terminu, tj, dZlia!aJ!ność instytucji ku]ltu'r{~twórczycih w rodzaju szk:olni.c'trwa, parani, k:lu:bów ar!tyostyczny'ch itp.) sikupisk poloniJj,nydh w Sta:naohZj,e'dno1cZOlnych. Ni'e ozna,cza bo jednak, i'ż zalIni'eS'zczo'DIe[Ief'eraty p(}lZJbaw1i.one :sąświ.eżylc:h myśli i i,ntterpreta'CJj1i.WZJa!Saidz'ie wszystJki'e one slboją Ola wysdkiill11 poziomie i 'Wnoszą sporo do naszej wiedzy ,o za galdni:ell1liaidh,lkitó[ylm są pClświęaone. Trzy a,r'tylkuły wy:bijaJją ~ię wśród r,es~ty" oda'iąc nie ;tyltkioi'nionma'Clje, ale także -czy 'PT.zede ws'zy.s1JkiilIn- .s'1:anowiąc -ory;g,inalline,co :n'1e zna'czy, że hezJdys,k;u,syj.ne, pro;x)Zycje teoreity,()zl1lo~et()ldOil'Otgrczne. IJcih waT'tc>ść zwiększ:a fakt, :iż - ja:k dotąd - JbadaJnie kiulitUJrziblior,OW0i9di pol'oni'j:nydh nie dOIl:ll'1oiWa;dził,o do si.ormuJ.'Jwan.ia ogólnie :prz)'ljęty'c.h założeń; W1pr,oiSlt prZJeaiwni~e - 'w dOlść 'OIbfi1tymma'terialloe €'m'P~rY'cZJ:rlym r'zuca się w oczy odoWJQ~noś(:deJJiin!i'()Iwania tak iPodrs.ta·".-owych <k'a!tegof1i,. poznawczydh, jaJk 'kJulituTa, grupa ·etai'czna, ,asymDlaJcja. .A,Ir'tykuły, J~1ill'1etu wspomnę., nie rc>zwią~u:ją 't:l'1udnośc'i def:iJnJicyj:nyClh,ZJWraca'ją .r,alcwj uwagę ona doniosłość refl.elkislji l 22 Lud, t. LXVII �338 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism metod0i10gi~zn€'j i stan«)'Wią pewll1eg'0 mdzaju pr·o;:wz.ycj€ uki'eru:I1kow'l·nia takiiej reiilek,s'ji. N~(:'aLTIiiejs.7Je 'WYlda:ją mi ,s·ię uwa~i G. fubiń's.kiego ~MetodologU:211e problemy bada'ń kult.urowych zbiolTowości' etnicznych w spolecze1'Lstwach plural1oStllcznychj. A:rlty.k1uł składa się z .tlfw::-h części!. Pierwsza .za:w.iJcraPe<f1lek'sję nad ruairu:rą odrQbności k!uliurto'Wy,oh zbioro'W,o$ci etni,cZinycJh i kon»ekwenojam:i 'metodo'logiezny1mi tyClh odrębTIiOiśc.i.Druga jesit kirylty'c:zną allnJ:i'zą tYplowycth przykhl,dów badań k,ultlUry :nb'iopowoście:tniczny'ch; trzleaia za:ś zawiera propozyc'je założeń i dyrektyw badania odrębinoś'Ci k\.llli1Jul'O'Wy.oh. BClgaJotwo anaLiz ,i pr.CJipU'zy.c'}i.z-awaJr'tydh w alf,tykJule Slt-n,wia g·o w r,zędzi,e Ipcds'lJawolWyClh l€lktux dla tycih, :którzy pr<l'~ą z por.i:yitkiem badać odręb:ności kUlltulf1owe. cihoć ,tu i ÓW'diLe pasja kJryfty/ki autora 1Jmu;.c'Z3.do ilxJ,lemik Na przyllda.d b.ra:k mi glęb'szej krytykti podej-$C1a badawc.z'ego, 'które a'U1tor z pr·:neką'Sem nazywa "f'o1klory;styc,znJo-.eitJruograficiZJnyrrn"_Z;g.adz·a,m ISiię. że j€lSi 'ono 'Cid€'lfW1alneli błędne, ale 1S •0(). rob 'poiSltaIWJierLi"'l lS{prawy lSiugerUlje, że .jeOlt Ito poode.jl$die 'ChalraJk!teryst)'1C'ZJnedlae"tJnografów i fol:lcl-orys1ów, kiedy - deślti. ~m mclŻJna C'oś l1Iaptra,wdę zar,Z'ucić, jeśli c.hodZJi o badan'ia etni-cnne - :to po pmsltu strOlIlli'en'ie od niich. Rówtn'Le interesują.cy jest d,r'tykiuł A. K. PalluClha (Problematyka odrębności kulturowych grup etnicznych w spoleczeństwach pluralistycznych). Jeslt Din w m:liej .. sZyJm stolp'l1ilU prqpazycją b a:darwtczą', zawiera InaltOllnias1 ciekaiwą anatllizę pojęcia ,ikulitUll'a" z punkibu wi-dwnia Ibaidan'ia z'bio'!'owości etTłic:ZJnych - w s0cjologi'i i antrQpololtii k,uLrorowej, Z myśli ~QdnY1Cthuwagi <."hciałbyrn zacytować na's1ępUijąCą: "NaJ'zuCIa się S1Ugesitial, że u podstaw s:wo<'istoOŚCÓ.oidTębności'ktul1iUfOwyoh SlpołecJ;eń· s<twa p!lllral,i'styczneg,o leży faktt kOO11JUIIli.lmcj,i kUJlltuwwej .pr,zez granice systemów kiUirt-ury poszc7J€lgólnYlc1h g'f<U1peitlniC1Jnycih. Przełamanie, chOćby !1;yJ,ko w riiewieJlkim zakr€lSiie, barier ()IhClO'~ci'kul'turaw,ej nie ozna'c-za nic ii'n'n€g-o., jak nawiąza.nLe kOllUlUni.k"~iju, czy;1,i podJjęc'ila wy:m1i.any prze'lmzów ikJUiHUif'owych. \Vymia,na ta w(;a Ie niC! oznac,z:a pr.rejmcJlWania OIOcy,ClhelementÓIW kulltil1ry., na eo kładzie si·ę nac,ils,k w talk ooI'dza popularnych w an!tr'OIpooogi'i i s'ocj,Olo;g'i:ikOlnc,ep,cj,a'c<hakiullturm:ji, ctho'l'iaż :nie wY1k,l.ucz1ai tego rodzaju pro,cesów". POIgllądy ta,kii,e ,fjujmowalTIlie ,zaga.dni,etnJi,a w ka. tegO'l'iaclh t.eor'i:i kOiJniUlT]i1kacj'i)mogą skłaniać do sprzeciwu, lecz stanowiąc do'ść Z'w,a[')!;ą[ g'odiną Uiwalgli :PWpoiz.y.oję haJdaiWICzą bez Iwą.tp.ienua iPOISU!wa,ją'napr,zód !J1Ii,ElC'O u nas - i -nie :ty.1kto u nas - zaiPóŹi..'1i,~ l)(Jidall1'ia'kulburo-weg,o Zlfóż'l1Ii:cowa'n.i:agl11Uip etirniczi:1y!c,h,Z!wlas,zcw w sferZJe raliLek'sjri meJtJodoii·O@iczn·ej. Z kOJei P .. Ta.ms w praley Problem kształtowania się kultury polonijnej w Sta- SIporo uwagi Ipośwtięca :ndeJ:1i.ni'owa.nIDpojęcia 'kUi1rtlura, dążąc - do n1egowaIDej w seT]",ie iS'tnien:ia pI1:nez ni'e'kt6ry-cłh badaczy - k<lltegQrrili pojędi'QWej .,;kul'tUlJ"a !pnlonilj:na". "Je9Li - .piSiZJe,001 - .i.s1lll'i€i,j.e 'Sjpołooz.n;OŚĆ POll'OIni'jna, srt.a'nO'Wlią'c:aprod jalkiumś względem wyodrębniony, własny sy,s,tem d:nialaniila s[połec'ZlI1Ielgo,zasrp~adadący j.aJkieś potrzeby" to tym samym ist'nieje (k!>zt.alIiUde się) j.aka,ś polonijina kiuilit'UiI'a". nach Zjednoczonych Ameryki Pólnocnej Zb:iOiI'OWO$c:iIpOlonijne na świecie posiadają bez wątpienia SiW;)je kut1iury w senlSie zarówna węIŻSzym (<im wła,ś,ni,e pOiŚwięeone były iPO!zoslt8:łe referaty), jak i szerszyrn, tak r,:'wa'nYlm gIOlool1:nym"czy też w aIIltrOlpd1Qg1i'ClZnymsensie. B,.dania klllUury gI'UlPY e'tni1c.zmej, w jecllnym .i d11Uig'iJmI'o1Jul:n'ien;illl, niosą wieLe problemów zarówn") teweiy'cZJnych, ja:k i pra kttyocmych, o czyrrn dOIW,()/dnliep.rzak'onać s'ię możemy !>uudi·ując zamiies,zóOII1Je w ;recerl'z'QWanym tornie pra<.'e. Jesteśmy na początku drogi, k:tmą wa:rlo PÓjlŚĆ. Badania TIiad prz.emiallllami Zlb.iOTiOWOlŚ'ci polonujny'oh na świoo1e. prooesami kh asyultul'aC'jli w 'ositarteC"znym rozra'Cihunlku okatżą S'i:ę głów.rue badamiiami nad istotą �• Recenzje, przeglądy wydawnictw 339 i czasopism " trwab~c;ą ich kultur, Fakt ten uświadamiali s:Jlbie W pełni uczestnicy k,onfe· renej; w R.HiLi.ejow Lca'C1h: socj ol1ogo,wi c, historycy, j'ęzykoznawcy, ibUb.1iOilodzy, Sz.kod~ że wś;ód :'j,~'h zabrakło etno.gra-fów, którzy jak sądzę - mogl1oiiby ,wn~eść c·oś ·ary.g> naln€lg'O do dyskusJi, np. na temat do dz,iiŚbudzący spm'Y: tzw. kultura r,<)dzLma. jej treść i zna.cwnie w ksz.tałtcwan~u s'ię kUII,tur ZJbiJorowośc:i,pol'onijny'ch. Czas, aby do ba.dań umowJItie n:azywa'l1y(.1hetnJicznymi (czy polonijnymi) włączyli się przeds:tawil'iele naszeO dyscn)ll,iny. Nlieki.edy to czynią, ale pod ohcym\ .lJnak,ami (anko'Po1'og'ti kJulbur'owej, s':K~joO'JQg'ii). W kOlniSe-kwencji etnQgrafia by.w:i pomijalliJ w programadh .baida,ń po:lOlIlij'nycih,badań w znacznym stopn:iu kOIfl<cer.brującY'C'h s·ję n.l prolbtlem.atyce z.ró,żrui·;::olWani.a kUlwro'wego (jeg.o trwałości i z.'ue:1:n:>~(M gl1UipetDI~=y;dh, a wi'ęc na' t€lmalc!~eOld daMlll1alIiPro.'WIilaInym pnZiez et-!;·-.:,ai:c; w sposób zaikamuf].owall1Ylub jawny, C'hoć mało efekitywny. Ryszard Jan Piekoszewski. Problemy Polonii Warszaw.a 19'8:1,ss. 2130, ilus-trucj i 48. aVterykańskiej, Instytut Kantor Wydawniczy PAX. Piśmi,enn'ictwo nas.z.e dotyczące P01lonii amerykańskiej wzbogaca książka Jan:.! P.iekas zewskJie.g,o. Na~eży ona do t1egio ty:pu pu'bhk.acd:i, które z regiuły zysk.uj e] popularność, nawet w kręglu nieprof.esj::.naJisww. Wyn~~a to z faktu, żek:s.iążka po:iej.mude 1!1teresują{:ą pJ!":Jiolematyiką polonijną, ,a pac'1adto na:p~:>ana }es'l ba,rdz.o sta.ralnlnyrm język:oiem i trakituj'e o Polonii amerykańskiej w z,goła inny spolsób, aniŻJeH wsz.elkieg;o rodzaju synltezy i monografie n'a,ukO'We. Ja.kikolwiek pra,ca nie n:}Slicha'rakteru ro~prawy nalUlkowej sensu stricto, wiele w niej j.ednak ci'ekawych, niesz.a,blOtnowy1ch i war.to,ściowyoh iJnfoI1macji 'O P,~IOIIl!iiamerykańskiej, infvnna-cji nieje.dnoklfo.tnie za.ska'kująrcyo,h cZj'ltelni,k·a. Ksliążka, w której wy,k'Orzys'taoo lic~ną I:iteraturę, jest ·też .rezultatem wieloletn.iej ooserwa-cj-i uezestniozącej, wyniik.ają'cej z życia w tjlm środo.wisrkJu, gdyż jej aullor od pon:1d trzydziestu lat mi'€l3i:lJkaw Stanaich Zjednoczonych. Jest kSliędzem. który po prz.ejściu obozów k.oncentra-cyjlnydh w S.a'e'hs'enrha'us'en i Dachau nie powróci! do PO;lski. D{~ktoryzow:lł się w roku 19147na wY'dzi,a,J,eprawa kancxnicznegr: KaŁnJi.ckiego Ins'i.ytu'tu w Paryżu, natomiast w 196'7 r.oku Q1Zys.kał,ponownie stqp.i'eIi doktora na wydz.ia,le ·teol'()g!i,c~!1y!m Kalto\.idkiiego Unlhversy.tetu w Montrealu. Ksiąd_~ J'1.n Pieko.szelw'ilki poświęC!ił się pracy -du.s'~pa'SltelTs.kiJej i pedagogicznej 'W Orc,hard La:ke, Detroit i BUlffa!l,o,a mi-eJs'z:kają-ci pracując od lal na zj'emi amerykańsk'iej, p'Jzna:ł Ip.mblemy PO!'OIIli·i ameryikańs:k'il€lj o.d weWlIląt.rz. Stąd leż jego k's.iążk<1pozwaUa czy'lel:niikow:i .na zorientowa:ni·e się w różnych pru'h].ema·c!h emu~rac'ji polsldej w StalpaClh Zjedno·czonych oraz jej wli gors:POidarcwj, ekon.omicznej" S1poŁeczmej,k:ulburaUnerj i poliiJtycZJllJej w _życ~u tego kraju. -Punktem wYljocia do ty-c:h ~'=waJż.ań jreiStrys h'iSltorycz:ny A.ffiffi'yk'anów pruskiego podhodz.enia wywodzących się w siwej głQw.nej ma.s!ie z elm,ig.ra'c:jizar'OIb'kowej najbiredn:i,ejs?Jejilluidnośoi, oo'jlpierw z P'01Znańs:~il€l~ol, a pOltem z Mak:>polsk,i. W uljęciru auto,ra P.ol;()in~aamerylk:ańs:ka nie j'elsi "kawałkiiem P.oilsk;i", Joecz skl'a!da s.ię z Amerykanów p{)ll.:s!ki'ego pochOidZienia, :§~!d()mYC'h wprawdzie sWyc'h od1egłyoh związków z krajem rpm!dZiiad6.w,a,Joejednocześnie a'ldywnyc:h i lQjalny.ch obYlW<l'ooliAmeryki, 1')· �340 Recenzje, przeglądy wudawmctw i czas.opism która dała im ohle;b, O1kJr;eśloną.pozycję S(poŁec.zmą,a dId niektóryoh wręc.z bOigactwo. Gwoli śoisł'oś'Ci trz,eba z.azmaczyć, że w tym ;;kondensowanym l"ysi'e hi.s,tory'cmylffi dotyczącym związków Polaków z A!merylką zawarł autor boigactwo matel,iał·u faktogra.£i'C7Jnego, powołu;jąc s;ię przy tym na bGga:tą Hleraturę. Stresz.czając w:rwody autora oparte na ma·terialle żródŁdwYlm. poLski:e zw'iązki Z kontyne11ltem amerykańskim - nie biorąc pOld uwalgę domniemanej podróży Jana z K'ol'f1a. rzek,omeg·{) uczestni'ctwa w wyprawi,e Kolumoa Polaka, Franciszk.a W'a.radanowic.za, czy tez opinM, wedbug kltór.ej g'Dupa polskiiCJh 'osml!D1ików sprowd.dilona ws'tała do A.meryl<i w 1518'5ro:k!u - DOZJpoc'zy;na'jąsię w ro'kiU li60~, kiedy to .do .JameJs'town w W'i'rginii przYlbyiN pi'erws'i Polalcy. K,ol.ejnym e'lapem e.migm'cji iJol.skiej do Nowego Świata były ·lata OSitatnl'ego ćwierćwLecza xvur wLeku, gdy J'(}zwój wy;padków w PDIs·cp. pchnął na emigraQję W1ie!'u ludz;L Późni:ej Za:3 pr·zy;by;li do Ameryki ;:J0wst3oll pl"zy iy,ciu żołn'ierze Leigio;nu Piolskiego, wy;s'IDmi'przez N,~pOlle(>na.na wys'pę San Domingo oraz żolni'erze i patrioci, po Ulpa'dku P,ows't:ani,a Li'stopadow€lgo i Powstan.ia Styczni?wego. Naj.Ji.czniejsza jeldnlak emig;m'cja Pc;1a'ków ::lo Stanów Zj.ednoc:zonYGh wzpoczęła się dQpiero po roku uno, IDiedy bo całe m<lJ$yahłOlpstwa ruszyły lawionnw') na druigą półkllJlę w PQsZJU:kiwallliu ahl'eraa. Ta wieloletn.ia w~drówka, trw,a:jąca nieprzlerwaniedo roku 1930, przys,porzy!a Stanem Zjednocz'onym wielu obywa.teli pDl,skiego pocholdzenia ·i on'i właśnie !ltai!lJowic1,zasadniczy tr.ZOll m i·eszkają'cej tam tizis,la;j Polonii. Wires,zde wOkresi·e dr1\~~I'ej wojny ŚWiCltoWEljoraz po jej zakańcz'Elniu część ludnOiśc:i polski·ej 'Wyemigr.avJał.a również do SiOlOOWZjednoczonych powięiksZJa'jąc w ten :SIPos'obIkzJbę Amery.kaJnów p~lh,kiilegopc·chodzenia, której wi'elk·ość trUidina jest ·do j,ed.noz;na'C'zneg.ous·ua:Jen'i,a. Pamiętając e ty,ch 1.rudnoś('ia·ch wynikający.ah z bl"a'kIU ścns.łej dOlkumenta1ajii, Wi.e1kiość puls'klej grupy e'tni.c.znJej w Sianaah Zjeicmoczo!l1Y<:lh"iJTIOIżonaoikirelŚlić na: l) .20147244 ooSoby na .podst''olw,ie danyoh ile s,pisu powsZJechnego w raku 1'9'70, obejmująl"elgo piellwlszą i dmgą generaocgę; 2) 491411000·osób na :podsItawie dalnYl1h z 11969;roku opal'tYlih iI1a dekilaracja·(~h samoj·dentyJ1'ika cyjny,ch jednos't·ek, ezy wr'es.zlcie 3) 10 - '1'5 mi1ionów (}sób, wed~ug szaoUinków działalczy polon'i1jln)"clh.Talk czy tlnaczed, gllllipa polska stanowi Zibi()rolWość hczącą Siię w s.połeczeńJsotwie amery;kańs:k,im" -- piJSz.eA. K.apiszewskii' 1. DI"olga ZJaocean spowodowana pragni,enilern IpaLepsz.en.ia własnego hytu s.i<1l1owiłCl głóWIną rmo:tywaaję emugtra'nJtów .z Lit 11870- H~30_ BYlii nimi pr.z·ewa,żnie chłqpi bez z::,e;mizwabileni mLra:że:n g·oidziwej za;pla,ty za wta~'ną prac'ę. ALe w różnych okresOlClh histtOtI'ycmyc'h przybyło do Stanów Zje/dno<:wnyClh wielu ludZJi ipos·i~dającYClh specjaJoisty.czrnrewyksZJtałoEMie., w porÓiwna:niu od wa'r~wy chŁopsk,iej l'epiOlj luio gorzej UrZ'l!dZkł1h s'ję w "swoim zawodzie", 'padiczals g·dy pmści ohlopi powiększali masy pro·· J€ltairiaJtu ameTyllmńs,k'i~g'O. W każ1dyim b~dź r.aJiie istnienie zbiorowos.ci pulsk.iej w A,m·eryce spowodowało wytksz'tałeeni<e się swoistego rodzaju potnzeb wewnętrznyclh tej Ludności do samoorg·anri.zowarnia .9ię. Łaitlwie:j bowiem był·o w ,grupie ła®Oidzić stresy wY'nik'aljąoe z żyda na obczyźirrie. P,owstawały w.ięc .różnego rodzalj.u kluby ,pol'Olliid/ne,szkółki pamfi,allne" O1I'1ganli.z.aloje i s'towa:rzYlsz.enia, Cllk:lywi.zolWałosię ,rOlla kOlśoiolla już nie Ityiliko jak,o i:ns1;y'JJuClji db1aJją'cejo sprawy wiary, l,ecz również iPośrodl1iilczą'C~jw OIr:ga'lllizacj'iżyda s:polel-cZJnegoludności polskiL'i,j. Znajdowal'i wię'.' .amerykańscy POllacy 'OIparcie w tyc'h inSity'tuCljach, pośredn'iozący6h niej.edJnokrotni0 pomiędzy n~mJi a miejsclolWą władzą pańJstw'alWą. Bylo to OOlŚ~ wdzaJj.u sw"istego ŁagOidrenia napięć jakie towarzyszyły ŻY'CliJu na emilgmcji, z odl1ugiej natOimiast strony .s:uw.au·,załodOOlkonał·e wa'run,k:i doi'zd1acjli wewn ę1'rzJllej.. Ten 'SlW;)j'Styde'termini'zm środow'i:silwwy da-je iI11o:żJ~waśćwyjaśnienia ~ecy;f.Lk!i rÓŻJnych socj.o'i·ogi.cz:nYCJh procesów za.Cihotd:ząCYCih w Łonlie polOlnijnego S(pOłecrell'Sitwa, których opi,sy za warte są 1 I A. Ka.piszeIWSi<i, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław W18, s. 61. �Recenzje, przeglądy wydawn,ic-tw i czasopism 341 w ks·iążce. Polacy w Ame'ryce "trzymali sli'ę 'l'a'l:em", stanowHi slpoJiną ,w więkswści masę l~.ICino,śc1 ohcącą kultywować swą kUlliburę, zwyczalje i abYCz.aij,e,język :i ,reil'igię, Isiku:tec,znie broniącą się .p,l~z€ldasyun,i)lacją. Stąd też byli mniej o,tJwarci na pen-e·iracje ic;h śr·odowiska przez ludność innych naI'odowośd, która ,zamieszkiwała Stany Zjednocwne. Była to rzec m'oina ,,samorwystarc.za.Ina ~upa na I'odowo,kiowa", w ,miJa,rę spójlna i iz.Otlując\ł się o:d ze'w,ną:irz.. otóż w tym wła;śn'ie przY'pa,dku ta s;,pój.ność .stała srię w ed"ekcie czynnikiem sprawczym zna,oznego za;późmi'enia ,poLaKów w siqganiu po udZiia! w życ,iu społecznym, k,ulturallnY'm i gos>podarozym kraju będące:g'1 ich drugą ojoezYZiną.Są to interesująoe probl'Elmy natury so.ajoilolgicz'l1Q-,pISY'Choil'Ogicz· ne:j, które, ja'k mało kito do tej pory, uohwyci! w swej pracy ks. J. P,iekoszewski. Jego kS'iąŻJka obJ:i:ta jes,t w przemyślenia tej na'tury i towarzyszą one rozJ1;,rząSlaIlyrn w niej prob1lemDm1wkładu Poloni·i w wzwój gospo!danJzy Stal!1ów Zje!dnoICzony'C!1. jej udziału w żY<"'iu poli~yczno-a,cknti.n,i:st.racy;jnY'm,,dorOibk'll l.!1Jtel'eIk:tI\.Iaanl€lgo, patriotyzmu i ooa,lizmu rtanod'Owego. T€lmatY'ka to z10żcma i sz·eroka, któ1f€Jj 19u:abna synJ1.eza00 lama<:h receITZOiW<l1'1.ej k&iążki p.oszerza w zna1cznym s't·Qjpniun.a:s:ząw.i'edzę <O Polonii amerykańskiej. Oiekawe są również prezentowa.ne w książce tzw,. fakJty Jedno.s:tk,owe z żY'cDa p:';!OiI1Jijnegoukazywane IW kontekśóe szerszeg.o tła siPolecrznego olraz określ'onyoh rezultatów, Ze snery tej wY'mienić np. na'le;żyos:iągni'ęClCl naukowe uczolJ1y,ch po!ski'ego pochodzenia. Z .grona m'edyków 'są to pnolies'o.rowie: oku.lu~,la J, Szymański z Ruslh Medical College w Ch ica,go, J. K.llUber.esz, pr.(J!fesO'r hi,gie<ny na u'l1'iwersyo\.e·c::i.e WaYll1ew DetTo.it, Z. Piotrowski, proi'esoor psychopaitologi.\ na uniwersytecie Columbia w NOI\\--ymJ<orku, H. Koprowski prwes{);r bi.oJogii na Uniwersytecie Pensylwania. Są też wśród tYCih uczonych matematycy, al"chiJtelmi,. hzy<:y, s.ocjologowie i prawnicy, Nazwiska polskie spotyka się też dzisiaj często w amerykań'skim przemyśle i handilu, w spolfcie i mlUzyc'e, życiJu spolecznym i po'l';tycG!-nym. Książka jest bOrgatą panou-amą tych spraw, z któryrcih wyn~ka jednolJnacznie. że prz,ed"tawici:ele PolGnii amerykańskiej nie z<ł1pomniel!i.jes,zq.e o sWY':n poch(}dzeniu, że w ludziach ty,ch kołacze gdzieś wewnątrz świadomość po!s!kieg) po::hedzerłia, że cieka wi są swojej .s~a.r€lj Ojczyzny. Te oraz inne przej<ł1wy patriotyzmu AmerykaIlów pol·skiego pOClł1odzenia są, zdamem J. Piekosozewskiego. ostatnią raczej ,reakcją przed ich zam,iera.niem i chociaż można usłyszeć "od CzaiSCl ,do CZ:1SU opinie. że P.o\'OUiiaamerykańska ni'~ jest bynajmniej stracona, że ciąg,ip. jest jeszcze żywym kapitałem, z które,g.o można wydobyć olbrzymie korzyści db kJraju. S,) to p(){'i'e:;zenia tak stare. jalk :;,tara jest emigracja, niestety. dziś już nie· uzasadniune. Przeżywszy latapo'Dzątkowyoh zmagań oraz okresy rozkwitu, P.olonia w Stanch Zj:edn.oc;wnyoh rOl!pływa snę w ame.rykańskim morzu powoE, lecz stale. na skutek u.p!ywu c.zaeu, asymilacji czy integr.a.cji. Można dyskutować, ile lat wymaga pełna asymiJa,cja lub inlegracja, moma kwestionować ich tt-wa!ość i siłę, on sDcj,ohg:o.W'ieni·e są z.g'o,dniIW Siwou.chdo<:iekaniach, je&Li idzi.e ,o cza.s :i SkUtC0Zil1JOŚĆ asynlilacji lub in tegmcji w ogóle" 2, Tak przedstawia się w ogólnych zarysach problcmptyka re·ccnzowanej ks,iążki. z;e W:,:ize.chmiar pożytecznej i ~nteres'Ują·cej. Jest to książka stanowiąca. ciekaw,! próbę ogó,lniej'ilzego spoj.rzenia n.a złożoność procesów .spoleczno-kJulturowyd1 Polomi amerykański,ej. Na podkresienie zasru,g:uje także oogadwo wykOlrzys'taJ1ej literatury oraz soc-(jolog,iczna wyobraźnia au'Lora. która s.pmwia, że z danyoh o różnor·odnej prow'ienie!l1C.ji naukowej powstał :i.nte:rooują::::r obraz określan~o ty,pu śr'QdQW~sl!ru polonij:nego. I wreswie czas nu konk:liuzję o~tateczną wynikającą z treśc'i książki, Otóż napisano w niej z dużym przekonaniem, że wreszcie na,de,sz!a pora na to, by w sposób autentyczny, nie patrząc na j,o c'Odos,talniorny od tej Polonii, pomóc jej t .P. Pie'koszewski, Problemy Polonii umeTykailskiej, \Varszawa 1981, S. 184. �342 Recenzje, przeglądy wydaw.nictw 1, czasop.ism ,.W kryty·c.znej fazie, by magIa ona u'tJ1zyrnać jesz.cze dłu,go polskość w Ameryce P.olskoŚć ta .prZie&Uiw,asię od pokolenia 2lr.ClcizoO'eg·o w Pol's{:,e, do pok.r?ll.eńurodzo:lyt:!h oraz wyc:how:anYClh w Amery·ce. Tym wł""ślD:i,epok ,ler,ilOm t!'z€!ba ułatwi!: dźwi,ganLe siię w ioh amerykań'skiJn żydu bez zatraty więzi oraz dUJmy płynąuoj 'l id1 poohodz,enia i przez te pok;o.l.eruiatrzeba Pl"'(]l!XI(gov.tać b~:igac-tw~)kultury polski.ej wśród Amerykanów ilrunych narodC!Wości" 3 .f·est \'0 więc swc'istego rodzaju memento, które oby nie przeSizło bez ec.ha. lViyśl'ę też, Żl' i P,ol..•kie TCl!war·ąstwo Ludoznawc.z.e mOlgłaby Siię sku·lec2Jn1ej., ani.Żieh było to do tej pory. włą1ayć się ,:icl działa,Lnośei kul tu:raJno-.oświatr,wej na rZ·eiCZP,)l(miti zagrd1ni c7Jl1!ej. r l Antoni Knczy·riskl. Józef Samuiski, Pamiętnik emigranta palsJciego w Kanadzie, t. 1. Wrocł<1w [,97'8. t. 2. Wr·ocław 1'!~&2, s,s. 388 it. Opr.aleu'w<1II1iet.eimtu i W5ltęp f,ulo!'o:gil:zny Oal'ba'ra Szyclł.ows'ka-Ce:glowa. Ws'tęp soqjologiczny .'\on,ckzejKwiileck:i. ;;;$. 377, W l:!~7,g roku uka,zał się pierwszy toOm Pamiętnika emigranta poL.>kiego ',l! Kaa'utor,;;;lwa Józefa Samulski€lgo. Ob.~j:lH)w8:ł on 1'6 la,t jego rli.ezwykle barwne· go życia, od momentu opusZiczenia riodzunnej wsi· RD.zdrr;.żyn koło Krotoszyna d,) chwili uruchomienia kopalni złota Sisooe (1~IO - 1'!~26). Obeal1ie wydano tom drugI zawierają,cy wspomnien!ia z lat 1'927 - !l0Ci'6. Pod wz:ględem OIb:jęlo'śc:ijoeSJtto c:hyba :lajwię'kszy pamiętl1Ji'k r€lpTezen:t:anila warstwy nieeh'ta.fl~j, jaki kiedyk'Qllwie1k wyda!l1Jow PoISlOe. Nie ty!'ko u€'sztą JWylfórimli,a ·s.ię on .ahj·ęt,u,śc'ią,,inne wnl'r:>ry.r6wm.ieL przemawiają za uwaŻinym potraktowaniem jeg.o tlreśc:i. JUiŻ pierwszy tom siał się ser..sacją W)'ldawnic.zą. DZIeJe syna bog·ateg·o c.:hłop.~ wielkQPCl!lskiego, klM'ego żądiz:a przygód rBuciła do Ameryki, przyjęte zostały życzliwi'e prz.ez kry;tyków, a i rzeslzom czytellIliików .dos.'tarczyły intereslUjącY'Clh chwi: lektUry. Na tle dość bogatego wyibonu pa.mięt.n:i.ków, ja1kl ukazał siG w ostatnkh l'ata0h w P.oIlsC'e,w;spomnieni.a Sa,mulsk,1~o wj'lróżniiają ~ię oryginalnym, s.welstym . jasnym języ!belm, a przede Wsz)'l5ltkiJmniem<JJJseru;'a·cyjną treścią. Ma bowiem o czym SamuIski pisać. Kirkaidz:i.es'iąt lat WłÓ1C.Zęgi i pr.zygÓJ "I>' ka1l<~dyjS1kiCih laSi(ł{::hto ma:t:eriał na niejedną. powieść. J es·t w tym tek~oi'e ,poza tym wiele uroku, czytając go ·mamy wrażen1e oocowan.iJa z kimś szczerYu-TI.j prcstym, choć pod pewnymi względa.mi ni.e~y!kłY'm. Odwaga i upór, fa rJta2Jja. 'I kiedy t.rzeba to zimna kalkulacja charakt·eryzu.ją czlowLeka, który przemawi.a do na.; z kart pamięlnika. Samu Iski, traper i poszJUildwacz złola, oka.zał Siię llle tylko "d ważnym człowiekiem, ale ,także n'i'ez;m1erni'e ut~len't·()Iwallym gawędzi.arzelll .. Walory pamiętnia Józefa SamuIskiego m~ og;I'"ani'czają się jedYl1ie do ba rW11Io,;{: l stylu i a.ut.enty·c,zllości reI.a·c,j'L.StalIwW:ią także, co podkTeś.la autm $·ocj·o.1'>glczneg" wstępu Andrzej Kwilecki, i'n.teresujący ma;ter·iał do poznani,a socjografi.i gó.rnictw;\ l.łota w Am€ryce. Samuls·ki b.Olwbem,m.ilmo że probował wi,elu z.awodów, był przede '.\"szystkim poszukiwaczem złota, dOIdajmy poszukiwa'C?£ITl sz·czGśliwym, c.hoc nlgdy wielkiego majątu nie OIs.iągnął. Nail.ei;ał rac7Jej do romantyków tej pwfesj:; urzekał.] gel bardziej sarna przygoda, ryzY'ko i zmienr~(~ść loc'iów, jaka była udziałem PC)SZU:-dwaczy. niż możl,iwość zdobycia majątku. Ów mityczny milion. do które.gI) prz€' nadzie 1 .\ Op cit. s. 1~7. �Re.cenzj,e, przeglądy wydawnictw I, czasopism 343 ° ;;zere.g Ial1. :omierzał -ezym zresztą od 07.<llS1U do cz,asu w ,pr.\miętniku z pewną melalnchalią wspomina - um.i1nął,go co pr~da, all,e .nile 'wydaje s,ję tyJm. ZJbyt zalfra£()wany!. Zycie, jak.ie wiódł, warte było chy'ba więoej niż llli1ej.edenmiUan. Z I'lieZlrÓW1IW.ną IprecYZJją optsał Sauu'UlJ.s!kiw swoim ,pamiętnikJu śmdow.i.s.kio po. szukiw<lczy z.ł<rta slkła,dającle się zarówno z IUITlipenprdet.aria!tu elul'apej.:kiJel!io, jak i j.ednoSJtek zdekla,so'wanYClh już w sIPołecz,eństwi'e a,;uery.kJańsk:im.. Bal'\~ny ~wiJat przeds,ię!:Jliorx:ó w, awanturników, fa;chowców~górników i ,lfiiebieSlki,dh ptaików" jawi :'i'tęw jeg,o opis'al(;,hrÓlWlnieplasltycZlll·ie, ja'k w pl'ozie Lon:doTI<.l. Z punktu widzenia etno.grrafa mOfŻJla po~ra!k1;o!wać pa,miętn~k SamuJ.s.k~e.go jako zródło do po,z,no,n'a etosu margineso1wej ~,'upy, jalką byli owi pCMzU:kiwacZlezłota z,e S'WO;1ffisyste:nc:n war'lnśc.i i SltyJ.em ży.~1a. Rzadko mamy oka.zję oglądaJuia .,()d wewnątrz" pc>d"'">ną spoleocz.noŚć, z PO,ZODUarnonflicz:ną, w r7JeC'zyw.i:stośc.ijedooik - jak k'if:d,l gl'll;)a ludzka - iS1tniejącą w Qpa,roiu o uchwytny zespól cZYflll1luków integrujący,c:l, W Oikr,eśLnym ukła,dzj'e spo~eczl1i()o~hh.~,t,(Jry.ozJl1ym. Eyl JÓLcf Sa;mul~~i p:'zedJ3'~a:wLc:elliem tPi<eI·WiS.~oj .fali pos,Zluk~wa·czy'z}o:ta" ,;,kJtada· jq'c:ej siG głów Le z ryzy.ka1lJtów i bwców przy,gó:1. Gdy r;ast'łpił C'ws ka;piltalLstów, p~J'ra f:inanSli'stów, c7.:1's wi:elikbh spółek gTU;pUjąCYClhkopalnie w iswoilCh rę.k;ac;h, Samulski musiał odejść. Odszedł bez żalu. Jak.ż.e im!l,e były lasy Stani,sława Szy;szJki, począ:ŁkawfJ przyj<ic.ie.Ia, a z czasem i antagonisty Sa,muL&kio2lgo,człowi,eka 1,!1J1,ego POMOj,U,zn;c<Lne,goorganizartMa c:zującego SIl<; j.ak 1')10a w wG,dzi,e w nowYich, mało roma'!1-1ycz'nych w:lrunkach. Osiągnął on to, cuego nLe udah .s:ę osiągnąć Saml1.lJl, "ki.emu. Został właściClielem k::';Jal.ni zł,ota i pierw's,z)":n Pola,kiem w Kandidz~e .I nil.iotrlt>J·em. Pamiętniki JÓLefa Samulslkii.eg,o uJm,7Jują uosy Wielk'.'lpol.anina w Kanadzj'e, s.a. motnika urzeczonego pięknem przyrody kana,dyjslkirej; C'złowieka wrażl,uweg'J oba .. gatym życiu wewnętrznym, bystre.g,o oos,erwatora i aktywI~e.gO uczeslntlka dzieją'cyeth s:ię wokół nJiego zdarzeń. War,tośc,i stylu ,i języka stawi,ają recenzowany pamiętnik w nzędzi'e ,naj\VyJbillniej.szych o'siągniąć tego gatunku prozy; walory dokumentacyjne czynią relacJt; Józefa Samulskieg,o ważnym żl'ódłoem do dziejów Kanady. a także Pob:1Jri [ro. nadyjskiej. Ryszard KantoT Wyprosi TUl etnograjijata i folkloristikata, Sl}fia 1980, ss 198 Bulgal's.ka Akadeunira N'aJulk wydała omawiany z.l>.iórprac etnograficznych i fol· klorY'stycznych, pOświęclmy 80-'ej rocznicy u.rodzin z;rnarłego nioda wno. zna.nego etnografa Christo Wa.karelsk.iego. K6iąż.ka s·kłada się :I. 5 ..•ciu ro.zdz·i.ałów: l. Kultura ~QC'jalno-n{lrmatywn.a, 2 Kul·· tura materialna, 3. Kultura duohowa, 4. Folkl'or i 5. Te.r;minologia ludowa. Nll~ wia,domo, dlaiczegu fo1klor !lIie został włączony do kJuHury du,ohcwej,. Ki;prijanCj Krysta.nO'wa omawia kol,ektywne wy;korzy,;tanie przez chłopów ziemi ze· wS'i Znepole nkręgu TryruSikiieogo,tj. la.sy, 'Pa'stwiska , tereny łowiecki,e oraz Cliek; ; jez·i'ora. Takie kolektywne wykO,'zy5tanie ziemi zalicza ona do kullluiry prasłowiańskii'ej. Fonma.mi pra,cy l1Iajemnej w Malcedonii Pifliń's:kiJej z.aj.muje się Detelina iVLo.>k(Jwa. Po,pu;-;:z,aana emigra<lję zarobkową ma~oro\nytah chłopów z terenów górs:kikh. �344 R~cenzje. przeglądy wydawnictw i czasopism Op.róc,z em,i>g.ra,cjliza.o!b.kowej w sąsie:dnic,h krajach lub za oceanem. b.Jcdni c,hłopi z Ma,cedoni'i Pir<ińskie(j ~l1'igr'owa,liialkJże do miast Bułgar,i,i w pO'szukiwani1u pracy. PIZled!'Tl'iotem rozważań Iwana Kojewa je,"t zanUrojący już zawód folowaln.ioćl sukna na wsi Rajni:no o,krę~ Ra,z,gre.ct. Autor omawia przelbi'eg 'tej ciężkiLej pracy. k'tórej tlowa,rzYlSlząbanwJle ~br:zędY'. melody,jnc pi,eśni i :bańc,e ludDwe twierdząc . .iż trady'cj'e te pI'ZJenieśli do iiem Dobmdiży przesi'edleń'cy z Tr<K'jii. 'PrY'miiY'W1ną chatę Tetewena opis'Ulje Bag:ra Geo.rgitjewa, Chata ta składa się z dwuizbow)'1ch pOlmh~s'z'Ciz,eń t,zw. "s,o!ba". gdzie mieszka rr~dzilla i ..kysz.ia". w któ,rym to pOlrnies'ZJcz'ellliu ,ZlrrajodJuje sdę komilnek, Ocalały j.edynie dwie tak'ie górske cha ty krYte g'oniem. Budowni!Ci,WlU i jeg,o ciharakterystY'CZJllyrrn ceehom okręgu Gabmwo poświęcrl 'ówój a.rtyimł We},j,c,zkoWY'lozew. Domy są tu piętrowe. F1ulldamenty i parter buduje s,jG z kam'ieniia, nartomia,9t piętro pleC'ionymi p.rę1ami obIe.phmym i ~iną L pl'ewam,i, Chaty malowane są wapnem, wypalanym w wielu WIsiach tego regionu, Dawniej domy w regionie Gafbrowa kry'te były płyta,rni karniennymi, które w nowszyclh cza<'><llcih zastąpiły dac.hówlkit. Osltai1mi,ozaś domy zaczęto bud()lwać z cegły. Na parterze tr:zyman:e są zwlienęt a domowe maiZ przechowywane jarzyny. Na piętrze jest wera'l1d<ł. gdz:ie znajduje się s,pic.nJ.er,z,Tu ,rodziln<l spędza I<lltoi jesj'eń. Ponadto piętro ,posiada CZJtery izby, z kióryc,h jedna prz,€,7illa cZJO'na j,est dla slar's,zycl1 osób, w dnIJgim pokoju Ś1pią diie<:'i j ,ich rodzice. Tu ZJnajduj'e się kominek, kJuchnia, a jednocześnie sluży to pomlieszClZenie ja~o jadailnia. Trzecie pornies:zczenie. tzw "w'ba", jest\; najJ€lpiej UJI1ządz,Qll1e i służy j<lkn polkój ,g,O'ścinlny,"odaj'a" l.a:ś przeznaczona jest do przechowywania prod:uktów Spożywczy,ch i napojów a,lkoholowych - wina i .r'akLi. Wy;korzyst\;lując bo~tą hlte.mtJu:rę, Gina Kry,sitewa~Noż,a~'owa pisze o hiJSlori,j tkac1!WabułgalflS~i,ego, kJtÓ!rew VillI - Xl w. było wwo'dem samodzLelnyrn. Wyszywaniem "paiSa" ,i ..{)jpa,sizki" (ogona) we WSii Dybene okn;gu Karłowa Jes1 przedmiotem TO'zwa,żań Lj'uJbena Maslin:kowa. Koaż,da z d'l..i.ewcząt przygot0WYW"dła w pOlS<łigu Dod40 do 90 pasów oraz pOlIlad 30 :par "og.onów" (ten CJosta,tniwyszywany był na wY's;o!ko~ci ;pleców). Pasy były wyszywane na taśrna,Qh ul:kanyc>h z jednoliltych nitek we~ny lub ba.we~ny d~ugoŚoci90 - '115 cm i sz,erokości 3 - 3,5 cm. P,rzed r'CYlIpoc'zęci'em wyszywania m,śmy te farbowano zazwyczaj na żółto. c.!.erWOirw. czarno. ,Wyszyw!ano je rÓ<ŻJnokolorowymi cienkimi nićmi jedwabnymli, Białe pasy n'Ols;ząmłQde niewiasty, a s'ta'rsze kdbi,ety u:Ż)'lwają ciemniejszych k,o!orów, l Ga,n:ka Miochakł'owa pi's'Ze ludowym. PQd'c,za'S ob~hodów ŚW. Lazar:za, dziewczęta noszą ezerwonego. W okręgu 80th podcz'als zaślubin. o Oibirzędowe(j fwn:k'Oji fartucha w bułgars:kim Clobiorze ni,ekitó.ry'Ch .kal'enda.rw'Wycr świąt obrzędo'wych, np. białe fartuohy. a w innych regionach faJ't.uohy ko\o,ru i Samokowa białe farhwhy nosi t'l.kżc panna młoda O bałkańsko-kaukaskich pa'ralelach wyżywieni:a pi ;ze Lilija Radewd, Widzi un<l wiele wspólnego w przygoif!owaniu chleba, pier'Qgów i kas? u Bułgarów. Ormi~łI1, A że.rbejdżanów, Gruzinów OI)"C1Z mieszkańców zi'ern ka,raczajewskk:h i c'.wwa-szkich. Dużo podobieństw s,pastTzega talkże w p'rzygo.tow<lniu soku z winogrnn, w spo;;Qloiesus;zenia owO'ców tub Ikon~epwacj,i :mięsa ,i S'p.olrząd;:a'!1!iukw,aśnego mleka. tzw, = oajp<ł.n". Ciekawy jest artykuł Lllli'l P,enewej-Wi.nc'e o sta,rej miarze wina, Przez produ('(~l1'tów wina używane są w Butgarii spcc1jalne drewniane lub metalowe wiadra o różnej pojemności. Na po'łudn'io,wo-'zacho'cinich natsmiast terenach kr<lju używam::> jest naczynie 'tzw. "stomna" o pOljerrinoś'ci 1'5 l:ttrów. Tą miarą okr,eśloćl ludnos:: pojemność beczek, Tlij), 50 stomien czyli 750 li'trów, 100 9tomien - 1500 litrów itd �,Recenzje, ;PTzeglądy wydawnictw czasopism 345 Także przy kiU:pnlie-,&przeda,ży mÓ'W,i&ię: "kupił'em dwiest.omny wina" (tj. 30 UMów), lub "sprzedałem 20 st,omie~ w.~na", tj. 300 litrów. Auto:rka podaje, że termin te:1 spo'ty,ka się takiŻ;e w ty:m samym z'l1Ja'czeniu i w pi:e.'ffii,aoh J.udowyah olra,z w :pi'ś' mienn:1ctw'e. Wyraz "l>tomna" jesf\., jak wia.domo pochodzenia star'Oigrecici,ego. Z kuUu.y duchowej warto wS'pomnieć o wi'erzen'ia'Ch BuŁgarów, z:wią.zanYlC:h z zaw~eruchą. P!it;'Ze o nic,h N\ilk,lYł.3Jj KoileIW. Ziazwycz31j powsrec>hnie p'aJllUje prz;ek;onalTlie, ii. zaw,j'eI'uc,hu jest dzi'elem nacliprzypo;dZlonYICh, niełaskawych s:ił luib zm,:u', łych osób i przyln,05'illudzi.om .róxne nieslZic:zęści<:l - choroby 'i Ś/mi,erć.J,edynie w OkTęku Starej ZagO'ry istll1i'eje odmienne przek,om",nie, i.e jdl,i ohory człowiek Zln;addzJi~ się w obrębie zawierUlchy, to WY7JdT,(lwi~je, Jwaniczka Goo,ngijewa ,p'ils'ZJe a p,o(!hodz;eniu kiultu św, Modesta, C)piekJuna zwie:-ząt hodowlanycih i uważa, że ten chrześcijański święty oddziedZliczył pewne 'fiunkcje jakiegO'ś bós'Lwa po,ga.ńsikdego..Do potwie!rdzenia tej tezy podaJje ona al1ia'logilcZJn,~ IWierzenirdzwi,ą;za,ne ,z 'ffii,tycrLlnym/bD,g)i:em iSI1.aroiŻ)'Itn:ej Hid-'ady - Her<mesem. O pięknej tradycji obchodu dnia ,,Ib<łl'bek poł:ożnYCih"w dniu 2lmycznia w OIkn;gu Webngrad pi'sze AJ.e,kisan,der Ar.nalwdow. Na z:j'emilac:htych noworodki odi:Jieradą spe21j;a.lniop:rzYlg·o<1;owane starsze kxJi'Ji,ety,czę."to zaś i babcia noworodka. W dniu święta "babek" na dwone, iPI~)dowocolWy!m .drzewem lub kJrza:ki{~mrÓŻy;, matka noworodka podlewa wGldę ..aklllisz€,:,c:I€", kltó,m z tej wody rzuca do góry trzy garści życząc, by dz:i€'~'iChOW:lły s'ię :lJdl'OWOi dnc'z;ek.aly się sędziwego()' wieku jak "Stara Plallliloo". Gdzie i1ndiz:iej,ib.albę pOir071l1ą"kąlPli.ą w rrec,e. Śiwliętlo bo po 9 IX 119414r, w okręgu W€llliill,g:r<ld obohodz:or.e o'est pod pa,t:r()n.atem władz miej,sklk'h, Dekz,o Todo,row POl1USWdeka'We zjawisko w kUJlburze duchowej Bul'gaJ·ów. a mi':l:11<rwi.cie probIom tt'a,dycyj:nych i wspókzesil1j'1ch obycza;jów, zw.ią.za~ych z we, selem, na,rodzinami i po:grzebem OIr<l'Z z obchodami ni'cktórj'1(jh świą.t. Jalk zauwa,ża, s\l,czególnie w miasb~"h (}'os€'l'wuje ~ię giW,ałtowną likwida'Cję d'lwnyc.h bog[Ltyc'h i ory,g'~nalnY'ch(jbrzędów. zwyczajów i o:bycza;jów. Lju.bomJ~r Mikow pod!kiresla zaslugi Christo Warl:auel·~kiego d!lra rCJzwOiju bul, gars,kiiej sz,tuki ludowej. Z j,rrilCj.aitywywłaśl!Ae Wakar,el.skiego O:Lwau·tow BuhgaJ'ii kilka szkół zawodowych mUlzY'c:znYClh, pJ.a:s;tycznY'oh, tk,a'c:kich iid, NatOimiast o zasług,\CIh Wa1karellskiego ja:ko bada.c,za folkloru pisze Stefan Popwastlew. WakalI'ehsJki,ja,k w,iadomlo, w 1'9:3,2 roklU pcz;€iprowaclz,jł badania tenenowe w połucllI1aowej Bulg'lrlii.. Napis-al też w okresie mię.dzywojteJlil1ym krótki zarys folklorystyk! bułgamkioj, O os:ł.a1mlimi.y'C:zeni1uumieraJjącego ha;jduka w bułgars'kioh pi'eśniach haj-dUJcki1ch , pisze LUjana B(~glda'nuwa.Mo1yw len Zlre.s,zrtąje&t po'w;;z.echni:e mainy w poezji ludowej Macedończylków, Vikrailków, Greków j AI'b.ańczykó'N. Jordan Zaimow omawia motywy!:>ailllad występujących w poozj:i bułgar;;J~j.eg!) poet.y Chrisbl Botowa om,z w pi.śm:iennidwic starosłc~wiańskim. Wpływ Zywotow Pa,wla i JulijaI'a oraz Wa's,illelgoj KalPido.na z X w. Zalimow widzi w bal.l.adzi,e Botewa Hadżi Dymi/yT. Jednaik poeta, ja:k wiadomo, hojnIe kOlrzys'tał z poezji liude>wej, co potwie.rdza l>tY'I,d~zyik i poelŁyJm jego utworów . . RadoSit lW<U!lDW'l,pt"ząc o obnzędowY<'1h pieśniaoh weselny,ch zaznacza, że p'J JI wojnie światowej utwory te p:>wo!ti z,anik.ają. Pisał o tym znany muzy:k<>Jog bułgarski, NLkoła'j K.aU'fma;n (N. Kauf:-na'l1, By!ga.Ts-kata swatbena pesen, Sof'ia 19{]16), któ,ry badał te pieśni w lat;wh 11953 - li!l74. Zauważył on, ile jeśli da~y wątek jeszcze żyje, to bywa on s'kir.acany, znieksz'lałca.ny, poniew:a:ż pLeśniarka llud(}w,) OpUSZ'~Zil wszyst.ko, co jest związane z magią, z wi,erzE'niami ludowYTni i w ten sposób zoiS'taje pOW'd7Jnien.arusizony 'sY'ste~n oibrzędu wes:eJ.nego. T;enże Kail1Lman porusza W omawianej książ'oe ciE'kaw,e zjawi~lko !przy opłakiwaniu niebo.szczyka w rue- �346 Recenzje, przeglqdy 'wyrda"»lCdctw czasopism .których regiOilliłrcihBulgalr:i!i, kriedy to 5,- 6 ko:biet śpi'ew,a jecinocz,eśnie !lad ZJma,rłym, :uik!~dld':-1rjąiC ka!~da z nioh wtarsną piileśń jYo~J1~eblc:lW!ą. W oiktręg)UKjlUistrerndi:1 naitrornirals,t zalstać mama 50 - 60 k,OIbii,2lt śpriewający,dh na g'rabacih zmarłYDh człcmków rodzirny pieśni POlgrz,eibowe. W.a,rto ffie>że 'tu wspomI1lieć, że w Cz.aI~nogÓI1LJe zmarłych opłakuj,e razem k:illka kOlbli:et,a po tra,giczinym trzęsr',enilu ziemi w S.kqpj-e w lipcu 1[)6:~ roiku na cm€lPJtar.zJU"Bute!" Olpł1d,kriwa10 oflia,ry tego kataklizmu jerdnD(;ze:śie kilkilSet 1mbrielt. Helena Stoin omawi!a :barwne obchody anta św Ł'azarza we ws,i KrCJz,[!c,l'ino '11~ręglU Brur,gas. .Jak zaznacza, cori)'cz.nri·e w (mchoda'ch tego świ'ęta obrzędowego bimą udział WS'zysrtkie wie}slkie dzi'ewczyny. P'crdzJi:ekill2na grupy 20 - 30 hub 50 - 60 U':iCibOiWie odwiedzają cne kioilrejnrowi'ej!i'lkie dhiaty NKl czele ka,idej grupy S:~oi prowa,dlzą,ca. s.ą wścód nkih także i narzeczone. Gdy grupa ,odwiodz;i dum r::arzrllr:zoneg,) tarkircih dziewcząt, to wówcws przyrsz1a teśrC':e>wCldaje prezen.1y sw~;}oj P;'zyszłej synowej. Po o-dw:i,edzeniu rOs:tauni'ej eh alty "łazarrki" udają 'lię nad rzekę. Tu zg,ro:madzeni :ią m:,ersz~kańcy mlrej wsi.. Ka'idy z niCrłl rZU'L1ado rzeki gał'lzkę wierz.by. Lud wiemy, że jCŻJeli gałązkrt ta rpqpłyni'e. to ten, który ją rzucił, będzie dłUg)Ożył, na:t,olmia,s:~je:§li gał'lzk:a się zGrtl'zyma, jej wb,ścilclDel l.Lmrze. Helena Sta1n podaj-,~ kii@m pic:senelk z nutaJmi. iKisiąiŻJkaj'E'st boga'to ilustrO'WIana, a na końrou lJnaJld~łu sa; ki l,ka ;lI1.y~uló.w poświęc-Qnyc'h t,enminalOigii Ludowej niekitóryeh wyrazów. Zwra.'c'llją tu uw:a'gę pmce Ch~isit,o OholljOilczewa a nazwac:h studni i nire:ktor)'1c,h jrej elementów, nazwy koła i jeEJo częśoi w gwarach bułgaif'Sikic'h Donki WaImlrel::ikieJ. Ma'.ksim Mładenow pisz'e () naz,wra'clhmaśhcy (mątieW!kli), a Ohr',sitd l1qpałrO'wa-Sime;nowa o nazwach 'tęczy w dJi:a:lekJtachbułgar:skirch. ZawaI1te w omawianej ksią,żce prarc1e są cirekawe, j:J.lkkGllwi,ekp:~llUSZalne:ią zagadni,eruia z,wiąlZane z wą,slki;m olb.<;zarelffi.S~~mj,a, że uch autorzy nie pokusi,li się () ilcoZs'Z.erzenies,woicrh z'<1JinterreslO'w:ań na caly obsz<1Jrkraju. :lie mówiąc już () szer· :izej kialTlipm'artystyce bałkańsikliej CiZY(~gól['Jcsbwia.ńsikiE1j. Kole Obredi l obreden Jol klar, By,l!~arska Akadernija Simiczi]ew na "I"dluklte. IrIs-tit-ut za f(}lklor, S::Jj;, '1<9,31, S:i. 3418. ,Buligaria zaj.murj'e jedno z czołowych miejsc w sWlecIe jeśli chodzi o wydania etn01grra:fi]CZlnei f,o!:ki!-orysty,cz,ne.Omawiana książka pod red. Tad'Jra Iw. ŻiwkoWJ je.it wlaiśuile j,ed!ną z 'tyclh wa'r~(jśCio,wY(Jh i ci.ekrdWych poz)"cjri. Zawal"t'e t:u z:biororwe 'praCie z teoniui i eistettyiki! floi~klliQl'!U bu~~all1slklietg1o :ią PQważmY1mw:kklidellIl w WlzbiQ~acenie wiedzy o obrzędach .i f,a!ikl-orze obrzęd(ywym ludu, z;arnie:irZJkudąeego teif'eny o bQgatydh trad)"cjaldh kulitury duchowej, sku,piają'cej uwagę wielu badaczy krajowych i zaig,raniczn)'C'h. T'odor Iw. Żi~kow w rOlz!jJIrarwiept. Oc)rzędowość ( . .;.:tuka obrzędowa usiłuje dać od[:>owiodż na pytani'e, co to j'es1t obrzędowość, albowiem nakłra-dają :iię aa ten termin pqjęoila - 'tr'adycja, obyczaj i święt,o We:ie!e np. wedŁug Ż:iwkowa jest jednoc'Ześnie 'Qbyczajem, obrzędem, a także i świętem Autor r-ozpa'truje s~omplikolwar!le :iprawy związ,ane z kulturą ludową, któ!'a jestspecyficmą realizacją so· chlJną człowLeka. Formy tradycji Z:.lŚ mog'l być różne 'v ·'.ależności od tego. jaki �Hecem:je. l p;rzeglqdy rwyda.wnictw ,i czas,opism 347 je~t system ~ultu.r(}wy. T'i"adYl:ja L':)Wlem re:lliz,olw'.<lDaj'e&t różnymi środ~almi w sfcrl.e kUJlb,'y ma't,eriaJ.n.ej i duc:\1o:wej. W)'lnUka z t Qg)(), wed~ug aUJtora, że w ka'żdeJ kultrurz.e 7Jdw:arte są rÓź.f·e tl'ad)'lcje, a to nte j'e'S't s!p"'z~>~znez f.~ktem, i;e w ok,TeM.onye.h oGUies'dch tub \V p::3zl:z.egóLn.yc.h SfPoł'eczeó!~t;waeh Ipnzewa'ża j.edoo luh i.nn>l forma tn, ..iycj i. Zwy,czaje li obyczajoe nabmi.as:t wy!a:r.;i,ają si'ę jako podstawowy kompona::I'. ",tOSiUnków sOl:jailny,oh w tyClh s,p0oŁeczeu1'shva,ch,w k>tóryclh d;am1ol~luj.e rola mOlfa.::lboś'cij',lko re:;.ubt::or stosUon'ków soc;j,al;nYJOh.Wy;n~kJaz tego, że zwyczaj : obyczajj są re~u1.:t .'H:m samej traJdyaji. Wled~U'g Żiv."kqw,a,l<baodaI1!i'e da:1ego sy,;~emu kll.LLtumwego ni,e1,ltwo może dOpTG,Wardzićdo opis'u całOl~s;Zltąłtu s)'itua'c'jorobyl:ZajoowYl1hw odróżni,eniu od ol:Jlrzędowo&cl, PQsli'adającej już :kor,~l'etn,e f.OII'my,k'Lórc ~()żna d()lkłl~dnie o;:>;Sj~. K<tżdy obrzęd, Weidh.lJgZi'w:kowa, j'es,t w pewnym ~ensi.e unika'lnym akJtem twórczym r·eaUi'z,uj<jJc}'mokr,es1ony cel,. W .l~a:Żdym akc'ie Qibrl.ędawy.m realtzowame są' k~·n~r€'tne potrz.eby prze.z .kClI1kret<nejednostki i ~poł€'C'ZJność. Radost r wanow ~ roZipatnuj,e joedJnnść w Qb.rzędowoś'c'i rodz'i,rmej (s. '29 - ó'1}. Jak,o klasyczny pczy;kłoad p::wiązan!<1 librzędowo.śc:i rcdzJinnej pI'Z)"t,l'cza OIna pogr.zeb m!.:)dych l,udzi. Ch.o:w:a się ic!h n<l wzór obrzędów weseLnych. P,noae"ja pQg1rZleibowa,przypomina or;sz,ak weseLny. Wyslt~pują bu druŻlba, szwa.gierki i i.nn~ os'<fuy. B~alrąiC),'m udział w p(>gllz~')ie md~l.::J zma,rł1ej dzlhewczYlny 'C.zy H1:łcdz.ieńca r,ozdalj-e prezenty j.ak na \V,e!'leiu.ZWYl:zaj "'en z.n"wy ja'>t także u iinnych uudów oaoJikań,sikich,AutlOr:ka pO'daje, że pie~:··i we5el!lm' o rc.zsltmli:u panny młodej z dOIne<mrod!z;i.C'Ów,przy wykonaniu których pła1c.zą - dzi,ewczyna" .jej radZiiJce or.a:z rrJdizeń&two - swoją tnElŚ' cią i me.lodią są bandZlo zblwJone do pieśni pQglr.ZJell:xJl\vyah. P,i'eśn:i te w £olkJlarze rosyjskim są również ta:k 'Łra.J<itow<une. Jedność występl.lljąca w obl1zędow,o~i rodzin'l<Jejliw~ncfwa l10zpalbnuje w powiązalIll;u ze sitlG'ilUinllmmli SiPioł€lC'.z.n,yltni. SytSItem OIbmędów ,rodzcinnych ujllnlU'j.e ona pod dWilma aspekt'3'mi: 1'l jako os synti3igmatyc.zną, k'tór,ej pos;fJ(.wególlneolbrz'ędy są pC'wiąza,ne tTIolędzy",elbą i uwpeŁn'iają{:c się elldiTLenty. n.ad3jące jedonGII.itysens i 2) jako oś para:dyma'tY'l:·z.ną. którąj k,ażdy obrzęd joest pO!doib.nydoDp(~ZQsbłYClh,przy C'zym można dkiI'eśLić i,n.w;J..rian't,do krtór€lg>o'wszystkii! obr·zę·dyodw.oszą się między sobą jako WUT!ta.nty. Z ke.loe'iubiór w obrzędiowQści bułgarskiej omawia Ga;llika MiJcihrujkJwa. Zwraca 0:1'<1uwagę na uhiór weselny o.raz noslzcny w cz.asi'e świąt obiI'zędowYK:'h. Ceohą charakt'ery,styczną ty'eh ubiorów jost bukiet, k:tóry jest częśc,ią ,składową elementów &truktura'l.nych i służy j.a,ko znalk obrzędlJwo;ści. Buk,tet weselny zirobiony jest w ;zasadzie z bl.uszc·z'u atbo bU~sz:pa,nlu, związany białoczerwrmą s;kręcoQlllą nJitką tzw. martenicą i zloci:stą n.i:tką. BI~ak t"glo buki,eciikJu nir2 pazwallu 'l"rakitowaćubiroru za WooelllY i abnzędOlWY, a go<~ci.e weseu!1Ji nie pCJSiadający ta.k'i·eg·o bukietu nie mogą być u w'-lżani za os.oby ol:xrz'ędOlW€.Takie bUKli,eciki lloOlS:zą więc wsrzy.scy g,ościre weselni, co oz.nacza, że są Qlle obowią.zil~()wącedhą a!lrzędo.W1ości. W nie'których regi'dn.a·c,h 8uŁgarii do bu%iecikru wesell'nego dodatją jesz,cze koca,IlJki (Helicltrysum arenarium), bazY'!e,k (Osymum basi.licum) IUib goraniU1m. Wianek p.<JJunymłodej joes,t z wi,nlokttOiJ.·oślilub z pędu róży, Z2wiązany c·zerwCiną nlitką oraz ozdJabi,ony W:us<zcz,em : buk:s'zpa;l~em. Wialoek teo nosi ona pod weh'nem. W nilelkitóryuh nei~iOtnalC'hdo tegfl w:anika dodają kwiaJty ogrodQw'e, monety, bazyLek, koonicz)'Inę, paw,ire pió.rika itd. Suknia par.ny mł.ode:j je",t 'I. czerwC1neg,o m.a"er.iJału. NCls.iQ,na cIbO'w.iąz~oWlofartuoh, O'd któ.ry;:n wisi bi<lły ręl:zntk Obrzędowy., ozdobi'omy czerwonymi niórI1!i. Pan młody. ;>ow bUikiecnki€1l11 ,przypiętym do kołpak<l, ma biały ręczn~k, który zw,isa j.ak far·tuch od pa.'ioCld') kolan. Gdzieniegdzie ma ()In na szyi zwiąZJ<~nąCZerWJiIlą c<huSitkę. Wypr,awką o~rzędu'Wą noworo,dka są: kl(}szulka s'zyl.a cz,erwoną n~tką I biały koci;k pe1~na l wehy. które ofiaruj.e matka ehrzes:n. SZ.'I1pf)czl,a jest oz:dOlbi;ona czeu-wollyllni kwiatami z maleriału i zlcltą monetą_ �348 Recenzje, przeglqdy wydawnictw ,i czasopism Nieboszezy:ka chowa s·ię w śhJ,bu1yun ubrani,u Wr:1Z z bukietem 'i Wks.z;pan1.l bazylU .. Ko~ędnicy, :po<du,)nie ja·k i pan mł·o.dy O!faz inn.i g'l,ś>CieweseLn.i, noszą na kołpaku bukiet z bwksztaiPlJ1'Ulub kocanki" na szyi m<łlją kora.l,e z prażon<'j lmkurydzy. SuszolJ1ych śliw węgJLenelki czer:wo!l1)"Chpapryk. DZiew{)zęta bi'orącc udzil.lł w obchoda·ch ś.w. Łazarza, tzw .. "ł.aza,riki", uihra,n.e są jak panny młode, m",ją białe fart.uchy OIraz noslzą 00 ,głowie duże buiki1ertyz kwiartó<w: W podohny spOiSób ubra.ne są dziewczęta biorące udział w ohchodach oblrzę,Qowegoś'więta Jel ze!?io ("GjUllgjewden"). Dc/minującym elementem w tY'ch wial!1lu:szkac1hjest roś.lina zieloa'u, a ~orzeni," jej semaa'1tyki baZJudą na aH:.hai'CIzny:m symbolu •. Zło'l'o natomia,st symbouu'2JUje moJallną czy.s'tQ;ŚĆ,koLory czerwoll1Y i \):j'ały zaś są symbolem UlJ'uodzajJlJ()'śc·j ziemi. O typaoh sys,te:nu .dźwję.~ow€go w pier,wotnyc,h war,twaC'h o!brzęd,;wo-muzyczneg,:) folk.lunu bubgalr5ki'~ jpIis.z.e,Stwetla ZaC'!lJani'jeWJa.ZWlna<C:a 011',1'Uwagę na ZWląrek między sl-owelm a melro.dią ludową. Wciąż żYW!e w wieJu regiol1.'ł't.h Biułgarji ubrzędy W1i'usenne są p:'zedmLOttem badai1 Wasyllki Kuzman{);wej, któ,ra oma.wia ich charakter sy;s1Jemowy. Obrzędy te, jak sluslZll1i,e CIIut'OIJ'lka ZJauwaJża., 5'ię,gatią zamierzchłych jesl.·eze czasów, kiedy w życi'u chlopa bu~ga,r!s.ld;ego dc,;nrinO'w.ały tra,dYlOje sysltemu pclltri,an·,halne,go. Rozpatnuje ona te ob:rzędy na podstawie bOlgatYClh danY'c'h etnog.raJicznyclh, wyk,oJZy!SltUjąC mat'eriały i ŹJródła f1oll!Qlorysty,cnne bada'czy bulgar,skich. Obrzędy cyklu wa,oseIl1Jl1iego, nacechowalllJe iode,O'wo-emoC"jonaJ'Dą cha,ralktery;styką, ScI ściśle powiązane 7. mOtl'<1!l.nymi i wartoś·::io·wymi no:rma<ty;wny!mi śWliadomośc.i,ami kole!kJly.wu, juk 'le:~ j ze S1PBcY'fLcz.nyrrni nas1JrO'jami jakie rodzi wi·O'sna, Kuz.maa'1owa obszernie omawi:l obc:hody zapustów, zalb<l~vy d.z:iewCJzęcew dniu św. C?.terdz·i·e.'itu męc;~erUlikow. św. baZJa.r.z.a,św. Je:I"Z'B~Oj świąt Wij,B~k<l!l1rOI::mYClh. Ważne mi.ejsce w obTzęd;Jch wi·usennych wYlpełnia taniec. Obrzędy po ZJCl'pu.stt.acoh nabierają charakteru zabaw we'e·]·' Jlych, a .główną rolę w niClh od:gu'ywają dziewczyny. Geu;r;g Krajew z kolei zaj.nuli.ie się obrzędową trawestacją świ'lt cykl.u zimo· wego na zi·emiac',h buł:garskiclh. Ohrzędy Le roz,paltrui'e on z punktu widzenia mit'..i d nie mag'i:i, a s)'1ste:n cykJlu ś:wiąt k'd,le:~l.darz()wych kultury f.ol.klr)ry"tycznej poprze! typ tlra'westa1cyjny "m ężczyzlna-:kohieta ". l Slldadaniem oil'.iaTy b<u'a'TIa, przedistawi10nym w hełmie zllJal.ezi.onym w Kocofaneszty w Rumunii, po<.'holdzącym z IV w. p.n,e. zaj.muj.e się Iwan Maraz()w. Auto,' przyt;a'cza wiele danyc.h·· zac-z;eTpnię<ty'chz bułgarskiego jak też i z f()J~I()lru innych Slowoian. Znany muzykoll'og bułgacr"ski., Tad:J1f Dżidżew, pisze () f.unkcj.cn.a.].n()·-inlonal:yjuY'C!h ty!p<lc,h w bulJga'fSikich piesn;n;e:h .kO'lędniczych. Pieśni te, ja.k twiel··dZJi aulo;'. mają iPrYJm1i1tywną':nello'dię, !która, IZJwiązan<ll pi.erw'O'tnym obr.zęd:;'w.»m l:L'Jm'a.x.Ler'Cil: ,kolęd()lwaJl1!iJa ,mające;~o magi'czne i praJktycZJIlie znaczenie, od.SJtą.pib swoje l1liej$c~ mlUzyc'ZIl1o-<poe<tY'ck'iej , emocjnl1:lilnej sugestii, w której domLnuje uczucie rZ{~żkoś,ci. WytfWJaŁoś.ci i wzni:osł()cś-ci. Zmiana la, według Dżid.żewa, je3t wyni,kiem \v,zrost:! :fiul1lkJcharly'slyc'znej tych pieś'lll w tradycyjnej praktyce obyczajów kolędnic.zych. nabieraoą'cych coraz 1,0 więcej cech symboliczno-obrzędowych, by w naszych czasach nabrać jedynie roli za'baWlOwo-,rouywko'wej podcz.as obtho,dów tego ŚWiętcl na wsi. O obrzędach z;wjązanych z obchodami L:w. Genmana pisze Milen,l Bcnc>ws,k'l. Z;wyc·za.j tet:1;, któreg,o celem jest pl1o.ślba o aeszt:z, rozpatruje ona z c,·lelyczneg'.l PUll1kit'Uwidzen'i'a, GHman.a f~gru·]jka ma·g.iJez,na"German" (Ka!ojan) symho.]j-2!uje Ulro<kajność, obfitość, a pogf'zeb.anie jej ZW,iąz3:1.ejest z mag,ją. Kompozycjelobrzędu �Recenzje, przeglądy wydawnictw 349 i czasop'ism roZ!patrywana jest jako część jeg,o ,morf.oIQgh, a z tego wY'pływ.a wniosek, że 00mi'nują w ni.ej elementy symbod,i7:acji. QpłakiwaJnie nie~oszczyka w Buł'gau',ii j,esrt pr,wc1m;,O'tem rozważań DymitrYIl1Y KC\iufman, :P,() ~'rótlk!im pnzegtlc~dZlies-tall'1Ubadań, gdzie nli,a",łu~Zll1Jie do ef'o1kloru biulgar-ski,ego wstała włączona i twórczość luidowa południowo-zadhadnrdh ter'enów Jugoslawi'i, Kaufman prz,ecihodzi dCl a,n'l'lizy pog;l~z,elbowych pie.~l1Ji olbrzędowych Z badań iPrz:eiPwwadz;onyclh na zi,emia'oh BuŁgalrui wyniik!Cl.że średnie i s,tJarsze po,kate-aie Qpłakruje s:wcd'e zmarłe osoby· jak dawniej, na'tomia'st młodsza ,generaqja przy u'tra<Ci.ebhS'kiC'j osoby ty11ko płacz,e, anre ukła:oa pieśni ,pQgrZlebawY'~h, Ciekawa jest iJnfor,ma,oja. że "zawoda,wych Ślpiewa,(jzek lu:do:WY'chpieś.ai pogTz,ebow)"c-h w Bułgarii s,i'ę nile SiPotyka" (IS, 2&7- 21(8), Jak w3rÓ'd p:AZ'IOstały;chSŁowian IYołud:niowY'Cih, tak i w Bu:łga:ri,i ophlkiwani,e zma:rłyah }es.t tra:kfl,mvall'Je j.~o obowiązE:k Ukła,dają w.ięc pi,C'śni p(}~rz,ebow,e zarówno utahmtow3Jl1Je pi'eŚ!niarki ludowe, jak też 'i ni,ewialsty, które nig,dy przedtem publi,c'znie n;'e Ś!pi,ewały" Do rza,dkoŚ!ci nat'Jmia'st należy, by pi'Elśni j)Qg,rzeb(}we układa.} mężez)'zllia, W niektóryc,h regicma'ch, ja:k Z3macza .autonka, gdy umrze C'zlonek rodziny, k'OIbiety wychodzą na podwórikoi gbośno śpiewa,ją pieśin:i pOlgnwbowe za:wiaidamiają'c w ten ,slPosób mi,eszkańc6w wsi. Opłakiwani'e z;ma,rłYlC!h nocą jeslt w l3iuł,garLisur'owo zcu~azane, Stanka J<JJnewa pisz,e o f.orimach, kaTl1;pozj'loj.aoh ielernen<ta.c,h wi:gi,lijnego pi'eczywa obr:zędioweg;o (s, 283 - 309), Dz,ieJ.i j.e ana na dwi'e gnU!py - 'Pre('zywo przeznacZJolnedl,a s:tJołu wigjili.j.rLElgo Ol'Cl'Zdla kolęd:n.bków, Omawi~l:ną ksiąi.kę zamylka !1oZlplaw.a Djrubomira Minkawa o pisanka'C'h w Bułga.r'ii. RaZpaitllUje cm 'm,c/tywy, QI1namen;ty oraz zasa,dy kc.rnJpozY'cji pisanek ad :po':' ozątku nasIZ~o wieku po nas,ze dni,. Ja!l<1oź,ródł,o baidań pasłużybo mu 550 s,zki:CÓ!W j wzorów piJsarnek. MatJeni'a~y Q'mawianej ks,iąŻJki przynoszą duŻJo nowego o fo1k!lorze :bułlg<lTskiiJm, który - jak wynik,a z zawalrtyc,h tu rnz;prarw - na:wet we w1a'snym kra,ju nie jest jeszcze w pełni znany, a dla mił,aśnikówsiłowiański'ej twórczości lu:dolwej je6 t to lekJtura pożyteczna, pl(Jlz,wa.la;jącanawiązać clo podJobnyIQh zagadn~eń tearetyc,znyoh i estetyczinych kultury matel'i.ailnej idudho;wej powstałYIch ludów słowiańsk,i,ah, 1 Kole Simiczijew Etnolo.~ka 'li istrazivanja, ,Za,~r,eIb l!tln, ss, 252, Wydawca' Etn:o~a:lisk!j mu:z.ej Za,grebu, Po 39 I.etniej przerwie Miuz,eum Etnog.!~a,fi'czne Vi ZagrZJebiu przystąpiło dn ,w,zI!1Jow:ie1DliJa iSlw~jej ~luibililk-c(C,ji ~'o.d n;olWym !tytiUłiem"Etnolo'.sJ~a lus!braZ1ivanja" (Et.nologiiClcl1el!Jaidam:ia)zamilCllsit,d<ł!Wl1be!jiSlzyc'h "E\1JlliograLslkikh1Js11JraZlivarn:ja ,i gpaldje" oralI: "VjeSll1Ii1kaEtJl]ogr.a,f,sl~ogImuZleja u Zagre!bu". ASU!lll{ptdo pr,z.eiks,~tałcenia wS(pomni:anYich ,pism dał ,juibiJJ,eusz 60-<J,eaiazałożenw muzeum" przy lctÓ'r'eg'o oka;zj!i odbywała s'ię dwudmo,wa kJo.n:£erenCljanauko-#a, poświęcona prezenta,oH wY'ni'ków oista'Lni,o pw,wadZJon)'loh badań etnQgiraJi',icznye;h ara:>: pl'Opozycj,i .utw:onenia pa,rkiu e'1JnograiicZin-e,g,ow o.kiohcy ZagTZlehia. poś.więc()Ileig') tradycyjnej JwlturZle ludowej Ohcwwaoji. Te dwa kiel1unkri za:ilnteres,owań s,taly się też wy1zma,C'z:nti:kiem dla sam-eg.o wYtdawil'łictwa, .któreg.o pierwS'zy 1Jc>ffijest żywą dokumen:tacją odbYtY'Clh u:r,oczyst'aśC'i li naukowed sesji. We WiS'tępnej części zaw1era on �350 Recenzje, pTzeg~qdy wyd:nvnictw i czasopism bQwiem wy,pOlwi€ldz.i lub i'ch fmg!meJlty wygksizJ<ne jako p.ozdrowienia i życzenia Ud::-.]rumen.tow<lą·wtut;lJj rów,rui·eż mCl''TIoot W1ręcz,enia różnym o.s·~b()m o;kwicznościlolwe.j pl.a'kJ~atk!i·.Otrzymali ją kolejni żyjący jesz,c.z,e dyrl'kbrzy ml1zeum. tj. prof. dr Mi;\,o'valIl G3'vJ:z,zi (1939 -,1191411), P:':J!f. Ma~.ijana Gus.ić (I!ł'!J6-19,641 i dr .Je1kJ Rada,us-Riihalrić (Hl66 -19'715) - znail'l!ir6wn;i€lż jako znamien.ilCi hadaez,e i autolIZy Ikzny,ch i ceclU1y·c'hpra,c nJ tema:t tradY'cyjnej kiuTtu,ry ludowej; pOInadto plakietkę otr.zymah je:s,zcze inni zaduże.cj pracoIWni1cy muzeum OIIaz muzeów wS'Półpra'cującY'c,h z nim od długi>c!hlat, a między 'nimi takŻic przedsb\viciel węg:erskieg'1 ,muzeum w MiOhacZJu i po,1s.kie@o Mu,z,eum GÓnns,ślą.skiógo w 13yt".c11iu,P']za tym ,tak.że za,~rz;ebskie instybl1'c,je nalUkc,we i kul'tiura,lne, o,az 'teLe:wizj,~. Wstę;J t'en zamyka ok.Q1kznoŚia~owa wypowiedź' .o/becnego dyrelkltora, dl Maria Petri<:ia, związana z sz.eśćdziesiątą f)CJlC'Z!I1i:cą istnienia Etoo@"a!fskog Muzeja w Za'grzefoiu. j u:bileus.zowe. Z ws,pomnia:nej wypowiedzi wY'Dli'ka,re iru'c.jatylw,a g:rGlma:ciz'e.niazaibytków świad .. czącyeh () ludowej kulturze Charwatów wyro.sł.t z dążeń d:J pO'bud=ia narodowy·ch uCZJUći pabrio'tyz·mu w debie Austro-Węgierskiegc państwa oro'z ro.zw,jj.an~e się na początk:u XIX w. tzw. ruchu il.iJr.ski<0,go, rOZlszerzającego iJdee joed,:'(Js'cisłowi.ańskiej w rejona'cih po~udnk:'Wej Europy. Rezult:1Jtem tag'C) było m~ędzy \nnym; założenie w 1183'61\ muzeum narodolW,ego, O'Jejmująceg,o zbiClrY sztu.ki, af'cheo,lclgd i przyrody, a częś>Ciow1:)ta:klże et,!lJog:raJ.ii. Jedna~kiŻie zabytki et'nJO'gra;ficznc wraz z dokiUlmen:tami histo'l'Y'cZJ:Jy;mibyly w owym czas,ie ga.szenia wszelkich nacj.ol:1:1111sty'cz:nYClh poc.zyna.ń najmJl'iej poiŻąd:1:ne. Dla:t€lgo też powiększały się tylk'l dzięki in:i'cjatywie i zaku:pqm <J'kJtywnych dzhła.czy, kitór7.y rozum~eli wa,rtość wytworów t'kiwiącYClh bezpo:średni.o w s,amy:m na,wdZJi,e. Nabyte prz,ez si·etoie okazy nie ty1k0 z C.horwac'jli, ale ta:kiże ~nny,ch rejio'nów, naoWet po,z;aewrCI;Jej,s,ki,C'h, depJlnow:lli lury ofda'I'owywa.1'i muzeum i tym sPQlS'o\)em je~o ctnSJg.raJkzne ZdS('óY pow:'ększały się Zina'=~e w miarę u'pływu cz:~,s;u.Największy w tym był zbiór I'Z "Y'sięcy tkanin, .po·:ihciClJzą'cycih z Chorwacji, z,groJn.adwU1Y przez Salam:'lu Bergera, który stał s"ę :przyc.Zy1ną wy{)diręb,n:ie'ni'3 się mureum etnolgra,fic.ZJnegoQ.Tym sp':;,s;)I';:)'e:n, PC) upadku mona.r:c'hH alUsUr'o-węgiersk,iej, .już w nowopGw.slałj1m pań:s.twi'e, rea,l'z,uje S'lę życzenia chorwa'c'kioh palniotów i milolśników j l'a,dycyjnej kultury i 2.2 października 1·9119 r. powobano do żyda etnolgtra!fjcZJ!1Je muzeum jako uddzial ChO;'w,lckiego Narodoweg.o Muzeum. '\V jego skład weisz1y ,ZJo'iory ekwgra;fuczDe z ZJ~.~rze'J'skie'go his'torYiC,z;~·o-a·ncheologi'Crlnegooddz,iatu Muzeum NaTOdo\l\lego. z,o,i~.;u·ye'.nogr;,iium.e muzeum sztu.ki i rzemi.:.so1a przy ,S.ZJk'CiI'e zawod0wej tyoh profe.;j.i, zb~O'ry S. Bergera, etnog)ra!Lcz,ne z·';:}iory muz·eum szkoły pedd:gCJlg~c"zln'ej i Eltnc'grafj'cz:ne zoi{)1ry z i'zoy rzem:ieśLn;·czJ-'haindlCJlWej.Równooz,eśc'l'i'c ,zasbużo,ny Zi1Y.j'era·cz S. 13el'i~er, jako pierwszy dyrektor, z uwagi na skrcmne Śfl::JIc{kińinalIlSoOweówczes;neg,D muz.eUll1, utworzył IJJa'wdowy f,u,"d.USIZdł'a z,aknpu wbyt!kó'w w te ren'ie. Dzięki ternu, wd.zicsięć Ia.~ pot'em, IZlb:iQI'ywZJ:'04SIy ·do 30000. Op;rÓCizrlbU(JrÓjwwzq'a~tają taih.-ie :Jnluz'ca!:nearchiwa rękiovisów, folOiglrafii li ró±nyc,h in:1yc.h dokumenta,cyj:ny;ch ma;ter.iałów, powstają wyisltalwy iza,czylna si'ę uikazyiwać ,.Z!biiJika jiu'g)ols.Jav-MskirchorU1amenata" Olrall ,,~ol·os,ka bilbl'Vot'elka", a taiklże pI1zewodniik Setnja kroz Etno'g.rafski muzej u Zagrebu Od W,315 'r. za'c'zęły wycihOlcJiZ'ić "Btnog:raflolka ist:raziv3jn'j:a i g.ratdja", kitó,ryclh osvavnU n'Ulll1'el'uka7-a1ł Si'ę w 19142 'r., maIZ "V'jei3!rJ1i!k EtIIlotgr<llf1sikog murz;eja u Za~elbu". Rdk 1M2 z.amknął Qlkires, k~eldy ukaz:a'la się aSitatl1'i'a dI'u'kowóma po'zy,Qja muzeum. ,Bo dnu'giej 'WOIjni-eŚwilaitdW~.Ld~i,er:o w HMI6 .r. mu;zeUlm zac'zyna l'O'LlW'idać SiWIO(ją dz-ialaiLnJość,pr,z·ede wszysJtkim wystawienniczą i badawczą omz p€lneLr<l.cY'jnąw te.renie dla wz.,bogia·c·enia:Zlbiou·ów. Stałą eks:pozycję OiLwa.rto w 1955 r.; wZJra..;t.\Ć zaczęła także l'icziba 'n'Clukowycil pm'CoVv'ników i dzięki ter.nu mdŻna bylo znac:znif' rCJl.zszen:yć kontakty muzeum, obejmujące nie tylko całą republikę c:horwacką, al~ �Recf'nzje. prze.glqdy wydawnictw i czasopism 351 !ol!kże CJłą Jugosławię ulraz 'tereny poza je'j gI1ar.icami. ;t"aa'darptowalnn wówczas dili1 '.elów eksp[)zyeyjiny(~h i ji<llkoob'i.ekit iln situ I10dzinny dom prezy,denta 'Dibo w ,K,umww()u. Ohe:::,nie muzeu,;n składa s<ię z 9 działów na,u1oowo...;ba'dalwczyah, idzilału dydaktY'('Zl10-<;X{)pa;gandJlw€;~o('Czyl'i na'u'kawo-ośw:iart,c'wetg,o), działu dOikiumentacgi, b;hl iOJteki m.lu:k<\Jwejoraz c,.fllJżby'k101n:Sell."'W:atoJrSlkQ-:pr.ep.arators:k:iej. MUileum Ojprócz rozmaitych prac i thowiąz.ków !1earl<i!ZJUj-e ta;k!że ,prallctylki s'tud€lIlcki,e ocr'az slu:ży fachawymi \{'()In.sullita.cdamietnCllgra1f,om kiragorwyim i ZJaI!~rnmtiJc.z.ny;m.. Tutalj też (l)rodlził sic zamysł ul1:wolrz'Ciniawok.Oili'cy ZaiglrZelhia iPar!ku e'tmJOIgrafk:znego dla ziemi chorwac'kilej, któ,ry miałlby kap';:ta.ln.c LZJIlICiIC'Zeni'e W' żYIC:iukulturalnym Rerpub.l'i.kli i c.ałego kraju. Pi'ell'w:ciząaz<;,ść P'U~ltj:k:rl:elji "EtnlOlo&ka i.sItraZivanja", za'ty'tułowaną: reZJuHaty n:aj!lowszyoh e:trJJOIlogi:::znydl badań ortwi<er.l ref.erat, który przYlgotowała Dund8 Ri!htma>n~A'UgTUstin,Pit. "Ba,dam:i>aetnolloglkzne i wlslpólazes.na ku1ftUJra". A!Ut:o:r'kasl1:aJ"a sli'ę dać oąoo'W'iedź r.a py'tanie, lCoO110izumie prz,ez owe tytula;we olkreślenia. Wychodzi od pojęe,ud etJn.'Ollogijja:k;o Il!?u'ki z,aJjmującej się kul'tmą ró.:imyoh ;gJrIUCJ ludInO,ści.,t'j. SIPO~CJlbem życl10l i myrŚ1eni.a oraz us,tnego k'CJmuni.k:ow:arniasi'ę. Dal.s,ze rozważania sprowadzają się do 'S'tJwieI'dzenia, ż,e trady;cyjne w'ZJulmienie pojęc.ia "ku ltur.a" odno$Ho s.ię do te~o cw.su., w k'tÓTy[,'11dom,jlIllo:wał\Vi~Is;ldmoldel żyda, a więc do e;zas.u za,nim n~l's'tą'P"ły Slpoole:::'lJnei ekclIło'llUJczme przemiany,. ROIZJWi.jają'cas~ę nauka slzwkala }ednalk odipowiredzi IlU pytanie, 00 ta jesrl. ,;kiul1Jt1rn ludowa", "trady'eja" i co w ni0h u{.1ho,dziza "nasne", a co !uwa'Ża s'ię, że do nich prz,eni.knęł{) ja'kio abc,e. Skona etm<Oilotg'iJa bada kiulrtJurę gI1UP ludnO\Ści., s.tara się również wyjaśnić, czym s·ię te ~nulPY miiędzy s,olbą różnią. Tym samym zaha-cza zalrównO o k:udtlUrę luc!inalści wiojski'ej, juk i innyrCh grurp żYljąleyclh poza j~j OIbrębem. S.ZJUikia si~ róiWnocześni,e rela{;lji ,pomiędzy przeszł'o'ścrią a teraźn:iejswś'Clą. Drugrm rClf.era'tJcm był·a moja wY\Powueldź.na temwt "TmdYC'ia i wSipókzes.nośt w śląskiej lill'd'Jwc;j JmJtJunze", ChodziŁo mi o wY;kia.zaltie h'iis'tory,c.znych i eik'onomi·aznyc.h uwar,un.kowań, pno("esów .zmiarn, jakie dOikJonały 'Slię w kultuyz;e lu:dowej r>.aŚląsikJu :na jpmzesil.'I'zem:i 'WieikóiW.GłÓiWtllyiplI'2y tym allocent połOlŻY1am'00 Iwyika.zal:1Jie oiągł,CliŚCitradyąh omz te formy li wa.r'tOtŚlc'ikultwI1owe, które tutaj przeit!rwały do clinia dziis'iej,szego. K,CJllej'nyreferalt S]a!bcdan'a Zecev~~ia do'tY'czył na,ukowo-badawlczyah pra~ e,tno· graficzJIle.g,o muzeum w Belgn~diie, Pr'OJgcr"am.naUlk;O'wo~ba:da,wezywYlmi'enion"gQ muzeum obejmuj,e: Qpra.cc}wywa.nie ZJbiorów, tematYC!ZJnY'chi regiona.l.nych monografii. oraz SlPeeY'f.ie.znych e.tnO'logiaznY'C1hZJj-awisk. P,OiW tym prowadz.i s'ię linidYlwiduaJne' i ,gI1UpO'webadall1iia terenIawe opaz baJd'm:ia ]niterdys>cY'plinwrIJIe, zwł'ais.z.c'Zaw za· kl1esie materialnej kui1tury Sielioow. Muzeum współdziała równi,etż w pr<licaClhAt1asu EtnolQgicznego Jugosławii i\Jlaksa,nidra S~~nja Laz,v'ević pr.zecJ:stJw'la pl'zye,zyne.k Saila:mona Bergera do azjatyroj.{'j.('h ibiolfÓ<w muZ!eum €!tnCJgrafimmego w Za,grZJebiiu. Doty<azy' on ko.le.k{;ji· tkani!n, kitóra łączlI1!ie jako egzotyczne tek.s'tyl\;iia l.'iczy 1,65 okazów. PoSlia1da.ją o.n~ n:ie:z;wYJk!ąwa:rtość mu ze<l!Jlną, gdy;ż w w:ięksilQŚci z.~rO'mardz.;onezO'sibły w koń'Cll uhieg'!'eg,o wieku. Aumnc'e clhotdzi blLt<1Jjgłó:wltie o tlmniny indYljskie, których jeM w :zibi<Olracih .p!2., ,a k,tóJ'e wecllUlg kla.sy;iiikacj,i J<JIhna II'Wina (Tekstu i nakit Indije, New Yonk 19>516) zanazyć można do 3 grupy, OIbeijmującej ha~y :i tka.ctw,o l'Udo'wf' (włąewjąt: w to 1,5.ka,sz.mitrowych sZdlhl. ,są 10 tkaniny 1) oteclhIll]ce plalngil (archaiJazna tee,hnlilkla fairibowaniu tJkalIlilD,w efekaie czego() kh powierzchnlia jesit ty;1ko częś" ciowo po:fau-bowalna, l'Ub koll,Otry ukła,dają się w pasy, czy ni€lregulaTne plamy),' 2) z jedwabnym half-tern tkaniny jedwabne, 3) ~karniny bawełiniane z jedwabnym, haftem i 4) kas.z.m~r.ow·es.zale. �352 Recenzje, prze.glqdy wydawnictw ! czasopism N.iezwy'k<Je ciekawym refemtem ,oka'zał gcię temat podjęty przez .Jelkę Radau5-RiIbarić o OZldo!J,ny,c'heleomen:tadh we~nianY'ch nakryć fl(Jjon;u pa.noński>ego i antycznyah mozaik. Au't'orka próbuje poifóiwnać zd.dbniicihV1lJs·amodziałowych tkanin wełnianY'cih, wys:tępują'CY{.1h w ludowej tradY'cji jaklo na;kJrycila w Sla-woni.i, Bar.anti J częśd Sri;jemu oraz Wojwodiny i Bena:bu z oMan,eniami st.alrc,ży'tn)'eh greckihc,h moza:ik. Zwraca pr.zy tym uwaigę lnie tylk,o na s.a,me motywy, ale na i'lJh k,ompozyc:ję i k!ol,o,rystykę. W'edług najstarsZJeg,o znanego cLclkumenltu, pOl<h<~dzą'Oegoz V w. wY'n;i,ka,że starożytni Grecy i RZyJmim'JJi1e używa:li podobnych nak:ryć, a ic:h zdoioniotwo przYlPomin.aŁo moro'iiki, k'tó:re z bli'egi-em ew,SIU ccraz to() balrdziiej Slię wz;bogaca..Jy pod W1zgjlędem delk'OIl'l<lcj:L Autod~a s.1Jw:i'erazCl,żc kiliimy, używane jako przykrycia podlug w wi'ej,skilch dGimaclh wspClmni1al'lyJc'ł1Verenów, pnejęły wi,cle ze stal'ożytnyJch 'mozalik, IPo<:zYlna:ją'cod geOlffie:try'cz,nyah ;ncytywów, jak koncent.ry·c:zJnc rOlmlby',;plecioon.kri,C1Z1tepolisi1mia 'rOlleta, kwadraty 1 ,iilesy, .pr..pI'z:ez l1Oś,hnme,.ZJW'~erzęoe, a na wet człekOlks.z;bał'bne. Wy:raz beg·o daj'e talk.że na z.ałącwny.Clh k(~l(~I'()wyJC'hilu· ;;t:raoja'ch, zes,talwi'ając porównawC'z'o moza'i<k.ii kJi'l,imy. Następnie Zdenka Leohner om.aw'i'a dlugi'e ~o;sZlule, tzw. Tu/Jine katolkkich kobiet z G,oriana w Sla!wO>nii,które I1JOSZiono mniej więc.ej do poŁowy XX w. jaka pods.tawowe odziernj,e. Składają się one z dwu c:zęśd: stanirka - 7.waJHeglooplećaf.; i dm'zy.t'ej S(pódl1Ji,cypołącz;ony'oh ozdolbnym harfltem, czyE Citrnicom, ormo z długich snenoiki1c'h rękawów. A.utmika zas'talTIa,w:ia.się nad g,en.ezą bej fo~my, .stwier:dza przy tym, że z biegi'em ,cza;sIU:mniietniły się w n~Cih: rodzaj tkaniny, motywy zdobnicze haftóiW, ich ){1o],ory,nLe uległ natomi<a'st Zmiikl.ie krój iwszuli, jej biały kol,m i sposób rozmlesZiczarnia zdab~n. KaJŻda ,g'eneracja na slwój sposób modyfi,kowała nie· któ'Pe detale, prz'ez 'Co na r,oZJległym dhszamze wschodniej Oh<wwa,cjli pow talr;) szereg odmil<lir1tY'cih częŚoc,iodzieży. We wsi Gorj"\Jl1)iu:żyv.'1alrJesą dwi,e j.ej farmy: jedoo ZJdecydoWla'nile biaŁa, dŁuga, bog'3lto haftowana OiI1azdr.u'ga - uszyta z lŻJej,s.zejLk<łJniny, ubierana na spec;j,alln'eoka.7Jje, podcw,s ,gdy pi·eJ.'WSiZąnos'i się Oldświę'ta. 'Wy,n:iiki ostatnioh badań nad 17..em.i,Q;sIeIlTI piClIln!ilkaJ's,kiimj wosk'owym w rej,~n.i~ Varazdina są prnedmiJo!tem I'ef'era:tu Libuse Ka~palr. Na.jstalrsze WlialdClmo5cina ten temat znajdują się w zClipisach cechu malsar:sik,iego z 159.2 r., gaz,ie w;spomina się o wYJrlobie świec z wO'sk,u, na ołta,!'z i świiecZJelilkiiw paract'ia,j,llym koŚociale. Natomia.s:t z wLlJgiej p~ło\Vy XVII W. poclhodzq dall1e o wara:żdińskim cel ,hu l>iNnikarzy. Móry był filiąee::hu stYlrYJi'skiego o bard:w sł.<1irYClh ka,dYl~ja'c;h, 10 c.zym WSipomiil1a wmowa kupna-s.prZiedaiży z g~9'4 r, Wd:,ugiej połow.ie XVII 'W. s'tyryjSlki c-ech piernikarzy zr.zes,zał 60 maJj.strów l1oz1akO'wia.nych w 4,;3 miej,sc·awO'sC:i::I'ch, a ,między n:i'mi w:S'pcfmniany j.est także V.aDaz.di;n. W XV'lll w. naj,eż·eli do tego ceClhu rron1Ji,eśLniey z Za,g,rze1:Yia,Kopnivnicy, uuioLj<lJny ! Ku·anja. Zgodni'e z c.esarskim ;pa:ten.t,em z 20 .sty,czuia 1'l~59 T. ws:zySltlde cechy zostały ,zl:iikwidowaJne. W p:>łOlWi<? XIX w, bybo tuLaIj LI pii'ennika:rzy, pooCZJas gdy w Zagrz-ebtu pozosltal0 ich 4, a w Os!ijeku jes7Jc7!e 316.Pirydkoniec X1;X W. ,i na .poclZątku XX w. isbn/iala w VaTazdilI1iie już tyTko jedna wytlWólln!i:a świ,ee. Red'elrat jlelsit bogato iausltro'wallly, dokumentlując sceny z pracawI1Ii wOIsi]wwej i pi,e:r,I1Iiikanski.ej,jak ,rówl1!!,eźsame wyróby, ich z,d:ob:rukltwoora,l, wier.szowalne tek;s,ty wypiJsy'WalI1ena pier'l1!iJkaich. ,PIrabilem ba'danlia i prez'enta'cJi,i lu;dcrwego p()ŻylWi'enia w mUZi€'um p'l'z·eds.tarwił z k{)~'ei 13iori'sK,u:haa".UwaiŹJa 0111,ŻJetemu za~druieniu poświęca ,się zbyt ma~o ulwagi w praJCa.clh .muz-ea1ny,dh, a j'est ono 7!WIiąZianez szer:dI«> podętym byt.ow,alI1iem czlowiiek:ł i s,pI~ętaimi, znalj drują'CY'mi się w ~o'SipOidains,'twie.Pożywieni·e mo:ilna prezentawnć na wy's'talW'a'clh,wYkłada,ch., w .speC:ja.linY'Clh reS'tla1.1ra aj.a1cłh i kJuchnia.Clhu;względni;aiją'C zróżmlioowanlie 'W c'Zi3l9ile, pI'zestrwni i Iza1eiJIJIieod środowiska. W jego świ,etle daje Sdę lepiej poznać sp'osób żyda o.ruz eIDcmomi1C'ZiIly i ~uliU'mliny palliom okre·ślonej 1 �Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism 353 gyUpy ludności. AutOl' odwołuje się do slary'ch dokumentów, manuskryptów, pa·miętrrików, receptur, ksiqż€k Irooha'rskich i do w;S'zySit'kkh tych utensyliów, któr~ .świadczą o rodzaju i cha:rakiterze pożywi·ania. Na koń0U omawł1a wystawę pt. "Z łyżką po świecie", ja.ką zamierza zOl'gan'iz·o'wać muzeum einogra!f.iJCz;new Lubljanie. Ostatni ref€Tat w lej części pubBkaaji pf'z'e<istawił Vii-omi,r .Bel,aj na temat występowan.ia SipecyJ'i.cznej formy "bożo.naI'odzendowej ps z:eni!cy" w północ,no-zachodnLej Ohoawacj:i, którą w p()lsta·ci z:ieliOlnokiełkujących Ipędów stawia się w naczyniu n.a stole lub poid drzewkiem. Z;daniem au'\.ora., ma ()Im mvIiąZilk z wierz'e'1iaimi i klUl,tem świata roślin jako nieprzerwa1nego łailoucha wegetacJi, która n'l okres ZJimy tyllko usypia. Chodm a sltałe jej p()lbu;dzanlie do 'życia, dlatego już a tej porze pozomie wysi€wa S:ię z>ia,f'JlJo, aby wz,eszło. Czyni się to zw!Jas,zcza z nasionami z,ooż (1p8lZenii cy,il"'w,diziejjęczJmlie<n'i,a) jalko najlWaJŻin;iejl';lZymi TooJILmm'j w życiu człowLeka - dającymi chl,elb, a za'siewanymi t)'llk'o ra,z do r,oku. Ta zielona roś:I,~na spełnia wai.ną rolę w ZlimiOWylch i noworoczmyC!h zW)'lcza,jach, poczem ,po ich upływie. podaje się ją bydlętom, któr'e zarpI1zęga .się do plulga lluib wynQsi na niwę. W ni'ektó:,ych ,rejonaC'h Ju.gosławii i Eurlopy, co a,utor ,p:reZJen'tuje na trzeah map~ka,ch, owo wysiewanie w nae,zy'aiu nasli,on sIPelnia, obQk kultowej, nie magkz:ną, le.cz w:,ói.ebna funkcję - przepo'w:ia'da u,rodzaj pLl;ctóW. W tym przypadku zwyczaj telll z,wiązany jes,t racz'ej z za:pustam~, a ni€ Bożym N~H·odzell1'ieim.Niektórzy w na'czyniach wy~iewalją tnzy l'odzade ziail'en o .różnY'Cih,porach ~np. przez tr,zy dni, ,lub rano w południe i wi'e'C:ZOIrem)i z tego w,różą, gdy zia!ma wzeJdą, kiedy nad.1Cipiej będzi", ,,·iać na wiosnę. Autor z kolei pOrÓWlJllujoC i omawia podobne zW)"Cz.aJjezm.ane z in,· Ilyc h środkowo-€lu,ropejSiki,ch rejoOll1ów. 1 Tr,z€lclia i ostatnia -część piUJhlilka.cji poś'w.ięe-ona jest mo.żl~woś'c!~om reaJizacji ~tnogI'aJfilCZlnegJopalrku (etnopal'!ku) w okolky Zagr,zebia. Tu.taj zoojciu1ją się następujące refenaty: 1) Wstępne i'nf<JlI'm.acje o powstaJnuu etnqpar.k6w w Ell'ropi'e, Aleksand'ry S. Laz<1lnlwić; 2) jeden, czy więc-ej e1mqparkó.w w o,kolky za~rzehia, Dusana Drl'j'acy; ,3) oC'hrona tr,a;dycyjnego 1JudloWegoblldowni'Otwa - idee i prób:! stwur,zenia etnoparku w r~'Orrie północno-za.ohadi11:iej OhOI1WHQji,K!seniji Ma,rković; 4) pl~z'estrzenno-ul'ballliisty,cz;ny a:Sipekt realhzaaji e1Jnopanku w rejl(.mie Zagr·zebia. Slavka Dakić; 5) zamiar budowy muzeUlm na otwar'tym pOiwielfr'w w kontynen'laJJtn:ejczęści r€ipub1ilki ch(u;wa:ak!i'Cli,Zodcy ŚimuD'oV'ić Petr'ić; 6) mOiŻ:Iiilw:ość budClWY muzeum na oLwa'l1tylmpow;ieiI'ZJu w ,okoHcy Za,gr,:oo'bi;a,Zdra'v:ka Zivković'a; 7) muzeum na Q1t,waI'tympowietr,z,u i sbui.by CichI'OII1Y dobr .kUltury, N<lidy Duić; 8) polSlkie panki etnQglrad1iK.'ZJne - pro]jl'em ich m'lga'!1Iiza'cj:i,JÓZJefa K01waleWlSIklLeg,o z Bytomia w Pols,oe; 9) pr,ze~lą!d etl1!og.raf'i0z,nyoh z,biloirow w IVUJnovom Se1u koło G.I'ubrisnog Palja, Nady Gjetvaj; 10) n1eznane ludolwe budown!i,d1iwlopołudn~owej Serlb'ii - z planami, f:olto~rafiami i mapą, Naidezdy Pesić-M.aksjj:nović; liI) etnog)ralfic~na pamiątka w et:nQpar~u., JO'ilipa Millióev1i:oi!a;12) Zlałoi.enia, naukowe przyg)01to',wanie i ekspo-· zycja Za:V!ica,jn:egomuz,C!um IW Do~:nd{)jKruiPaun!i-- z ,f,OI1;'ograJuami li 1P11all1em, Malrijall1Y Gusić; 13) prOblem wy,~ąidu lalek wekspozyoj>i etl1iOlPa,rkuna przykładzie Zavicajnego muzeum w DolnJoj ,Kiupci,rti- z fat-ClIgiraifiami,Pauli GaJ1Jrić. Na tY1ffi zamYKa się zawa'r.t()lŚĆksią':Ż;kli.,ikitórą ostaiec.zrrie ~oń,czy s:pis treści w chOll'wa:C~o-ISerbskim i a~i,eills;rohm języrou. W QgÓlnej ooenie podroreŚilić na!leży prwde wszysltibm fakt, że Eilnografski mu.zej w Ziagrzehiu z,ddbył się na wzm.owiJenie stałtej pu:bilikacjL Wlia:domo mi.aJoowide, że w 1Ylffi w;Zlględzie posliJa;da ono tChlU!bne tra,d)"C'j,e. PrZiCidwojenn€ bowiem jego wydalwnictwa, o któ.rych mowa we ws,tępie (s.. 5), a tak;Ż€ w w)'lpawi'edz,i MalI'i,a Petrić'a '(5. 19) zaj:mrudą poważne i li,czące się miiejsDe \V li'teratu'rze et'nagraillkznej. CieS'Zyć się zaitem trzeba z zapowie- �354 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopi."m dzianej kClID:tymuacj'ii życzyć należy Komitetowi Redakcyjnemu, aby ta \}beCllJ. ,pujjli!ka,c;ja zdobyła sobie również ogólne uZJna.nie. Wprawdzie długo trzel),a byłD i;zekać .na jej wz<now.ieni.e, ale żywić można nadzieję, że unikając już błędów dl'Uka,rskklh, ukazywać się będzie w mliarę regularnie, realizując może nie ,tylklo dw" proponowane tema,ty·ezne po'stulaty, lecz także inne jeszcze problemy. Ważną dzie-· ;kLną wydają .się tutaj pra'ce i oSliąglnięcia muz·eUlm, dort)"czące cieka.wszych wystaw ·Jtno.grafi'czn)"ch oraz .sy,mpozjów i kOimerencji naukowych, czy innych wydarzeń, godn)'lc,h odnotowania, nadto rec'Eln7)je lub omówienlie aktualnych etnografic.znych· publ'ilka:cji. SzJkolda" że z ra·c'ii jubileus.zu .ni'e uczy;nj·ano tego ,ad razu. Wiadomo mi bowiem, że w lataoh po drug\i'ej wojnie z·ongan'izow'dlno w muzeum, a także i poza jego ohręhem w kra,ju i za granicą, Wliele interelSują'cyeh i zasługujących na uwag~ wystaw. Wydnukowano takJże, oprócz oibszelrnej pu!bilikacjl pL Tumac izlozene gradje, Malr.ijlany Gusić niej,eden katallog, o 'czym warto było wspomnieć przy sposobności drukawa'n.ia obecneg:o t,omu. Za!powiada:jąlc wznowienJie w)"dawn:iCltwa, nie podano jednak bliżej, ja'kJi będzie jego profil w pr.zyszł.ości li jak częsTo będzie si~ !Ukazy.wać. Tym .ni,emIliiej pienws\zy ważny kr·oIk ucz)'lt1,iono, t,oteż dla wZboga·cenia ir,eś'eii dokulmentaejli rróżny.dh fa:któw sądzę, że winno slię tutaj zn,a;]eźć miejsce jes.zcze na t2!w. kronikę i r,e()e'nzjle. Wy.daje się również, że wy:j,a,śni,el1liawymaga molŻe nie tyie zmiana tyltułiu w)'ld~wnlilcltiWa.z "Bt1nolgra,Jisikilchi.sbrazivanja i gradje'" if1:a,.,E1mo'l:os:kia is:trazivall1lja", co pos!ugiiwani,e się s'amą 1erminologią - etnogirafskL etnolośki - równJveż w świe'tle na;7)wy muzeum. Barbara Bazielich Źenska oglavlja. Nawdni Muz,ej Za1dar - EtnogTaf5ki Od}'?!1 7 -28 X 11982 Ka1ta,]'O,gwys!tawy o t)'lm samym tytule, przyg·otowany przez komisarza wystawy JasienJke LUlić, SIS.bez nUlmeraej:i i '13 iluIstracji. Zeńi~kue nak:ry,clie głQwy to t,emait podejiHl'owany bardzo rzadko nic 'tylko w I,i-· te,ratur:zJe etnQg:mifiJc.zne;j,ale taik!że w wysta.w,a'eih mUZJea],nyoh.Pozwol1ić sobie na to· mogą muzea o bolgaty;oh z!biJoraidhi tyTko t)"cn oibszalrów, ,gdzie jstniej.e żywa jeszcze tradycja wśród oIk'Clllicznej,1ud'nolś'ci;W:ZJbio-ga1clć je mogą przy tym slpeajallnie na 'Le·n temalt pOldjęrte b:aldania. Nalogół jądnak pf'CJibl~mnalkryć głowy traktowany jes: łącznie z eałdlkis'ztałtem odziJeży kobieoej i męslkiej ,i nie wy1ania się, zwła,S\7.czaw poask!iJej IIteraltiUlrZ'El, jako odrębne zagaid!n.ienie. Podabulie rzecz ma się z Ucz,Elsaniem' glowy, kJtócrez koleli je'slt lilstlo'tnepnzy uWZJględnianiJu nakryc,ia głowy. ,Jedną z a!Utorek, która ten temalt podejmlllje w etnqgim'f,icznej literaturze jugosłowiańskiej jest MaT:Ljana Grs.ić i J:elka Radaus~Riba:Tić 1,. Osta·tIlIio na,tomiast 'muzeum e:tnografk.zne w 'Zadane .zo.rgall1!i'zo-wałowys'tawę o koib~ec)"ch na'k:ryclaah głowy i wydalo nie·· wi,ell]{ji,lecz iinlt'elf.eslU,j~cy ka:tai].oIg.UW2)gllędnia on ma tCTiały, które boga,to prezen'towały siię w tradycji półnlolcnej Dalma,c;j'i, tj. Ilia pcbrZJcżu adplalyckim, zwła.s.ZJcza ,na wyslpalcih ·od Ra!bu do M'uritera oraz w pals~e dynarskim, czyli na pogórzu VelebiHsik'i:m,na Ra'V1nih Ko'tarah i B'lIkov.icy. W rejona'oh tych widać wyraźnie, jak 2)mie.niaj~cy się stan ka7Jdej kobiety znajlduj.e odbi,c·ie w j-ej luczesaniu i nakr)"c.iu 1 M. Gusić, Neki primjeri zenskog og!avlija u Hrvatskoj narodnoj noiinji, [w:] "Zb0rni-k za narodni ;;ivot iootcaje Ju;;nih Slavena", Za,greb 1975, knjiga 46, s. 369- 4~6; M. Gusic i G. Turkovic. Starinsko znesko og!av!je u hrvatskoj narodnoj noiiniji, Zagreb 1974. J. Radaus-Ribarić, S!avonska djevojacka p!etenica, [w:] V Medjunarodna smotra fo!k!ora, Zagreb 1970,. s. bez nr; tejże, k'alendarz z komentarzem i ilustracjami na 1977 r. �Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism 355 .glo-wy. Są one czytelnym zna'kiem ok'reśla,jącym wiek dziewczyny, czy jej matry:nonialne zamiary, męża-t-kę, bądź starą kobietę oraz okoliczmości lub sytuację, w jakiej s,ię znajdują· W rejonie dynars,kim dziewczynki splatały dwa war,kecze, do których dołączały dwa inne, spleci<o,ne za uchem i w t)"le wiązały je ba'wełnia'ną czerwoną 'tasiemką izer. 2 - 3 cm. W miarę, gdy włosy podrastały, ~platały w tyl·e jeden war·kocz tzw. perCin, do któregu też Wlplaitały czerwoną ta.si€lmkę, kurdele. Ale aby w.arko(;z był g[\uby, wzma'(."niały go z.ieloną, błęk'Ltną lub żółtą ta!s.iemką. Sta:rsze dzJi'ewc'zęta wplalały szers:z,e ta'Siemki - poste, któl"e luzem opaidały w tyle, a do których doczepiały oZldo;byna talSiiemce [Iuibsikó-flc~,jaik metalowe WlVS'~OIlWi" bąldź wIS1tąwCzlki.Na gławę wkładały crvenkapu, czyli czerwoną, piwwot,nie st'oż:k,owatą, później równych roz:niarów cza,peczkę z cze.rwon'ego sukna, kupowaną w Zadarze lub w Szibenilw. ByłnOlna haf,t.QIwamafoN aałośc,i, aLbo na ()b:rz.e'Żuc=!ITl:l'lJ!lijedwabmy.mi li baJwelinianymi nićmi, o wijących się motywach. Kandydatki do zamęś'cia przyszywały nad czołem 3 wełnliane rO'Zletyoraz perełki, palWlie ,piór'o i pieniążki rozmieszczone na całej powierzchini czapecz!ki. IClh ioJo:śćzależała od stanu majątkowego dziewczyny. Ozdoby te oddalały od dziewczyny .złe moce" a także świadc·zyły o jej wierności, gdy wyjdz'ie za mąż. Ksz'lałt crvenkapy pochodZJi }esZJcze z czasów ilir.S:kioh, o czym świ",·dczy Slta;ry€gz,emplanz zna'ny z Liki o'raz pÓŹI1iejszy, Xv.rII-wi<€'c:z.nyzaJpis. Była una o'Zlnaiką panieństwa i nosiły ją wszyst!kie dziewczęta. D.ziewczyn:ie, która źle się prowadzHa, proibo'S,z,czmiał pr,awo zrzU'cićcz3ipeczkę z głowy i ()bc~ąć warkocz. Te same OIbyczaj,e poświadcza!ją XIX-Wl~eczne materiały znane takż,e z i,nnych miej scowośc.i. W rejOI1~e dynarskim .f.ol'lma crvenkapy i SlPOS{fuzaczesywania włosów w warkocze ni·e są jedookClwe. Na.j!dł!uŻ€ij.,bo do II wojny św.iatawej jeden wa,rkocz 'i czerwOIną czapecZkę noszono w Bu:kovicy, która ,najśCiiślej powiąmna jest z pozostałymi d~m:\lnSlkimirejonami. Na pogórzu Velebi't!Slkim i w RaV1ll!i'hKota,ra czes'aTIlie w je'den wa-r'!<Joezzas'tąpiło zapla!tanie włosów iW dwa warkocze i okręcanie ich wokoło głowy<, jak to był.o w zwycza1jIUtaikie w rejll)O'i'ea.driaiyockfm; nia głowę zaTIlucały dziewczęta chustkę, tz,w. facol, wiązaną z przodu lub z tyłu. Mło.de męża,tki także zaplatały warkocz,e pUJszc:z·onewolno, a glClwę nakrywały kwad!ratową ohtis'tką, któr:a na ,pogórzu Veil€lbitt~ktimzWlie się jasmak, jak i na Ravn.ih Kotarah; w RaV1ll!i\hKoitarah i BukClwicy Serbki nazywają ją povezaca, a Chorwatki okru,ga. Nosi się ją złc,żoną w t1rójikąt ta.k, by ezęśćOlpa'd:ają'ca na plecy była dob.rze widoDZna, gdyż .naroŹI1ik jeslt haftlowany. Chius'tkę tę wykonywano z gmJ\beg,o lun cienkiego !płótna bawe1JnianegQ, aile są 'l'eż weł'!1iane, baweł:niane lub jedwabne, a także z bawełnianego i-aihrYCiZ1neg,o płótna, o nazW'i'e biały jasmak. Ha~t na nic,h był piDZ€JWain:ie z moity.wamirQiś,!in-nych gałąrelk, o s,z,er.oldej skallii ba,pw, wytkfJ'nany krzy;Ż:ykami, śdegiem płaslbm, kcmturQlwym i innymi. HaH bywał. taikiże biały, zwłaszcza na białych ba wełnia'Oy<.'h c'huistk,ach paooodze:nia fabry,cZ!nego, do kitórY'CIh przyszywu,n,o także białą baweł'!1iianą '1VOiwnikę. NajdaWlniiej!sza int10rmacja o jasmaku poahOldzi 'z ;po!łqwy XIX "II'. Był oin .b<i<:ły:z C!z,er[wolny;m Mójik.ąitellTI iZ :p1ótna n.<1S1Zy!tY;J1l na nairożlliilku, który zwano mavez i kar:Olniką przyszy.tą na obirz.eżaJch. P'r.zykrytwał głOlwę'na tyle, że był.o widać pr,z~dZlj,ałwłOiSÓW:na śr,odku głowy i lekk,o przysłaniał policzki, a jegJo końlce spinano pod brodą i puszczano luzem z pr,zodu. Ten spclsób noszenia ciharakterysrtyczny jest dla całeg,o dy.olalI"skiegiO.abs-zaIlU północ'!1Iej Da,]:na1cj,ii po1Jwiel'dz.ony jesz'clze w !Jatach między I a I.I wQijną śWlia,tawą. Były i ,iQ1iDJe ';posOlby ,noGz,emiac.hu'S1y, co znaj'Gow,ało ta:kże ol(jlbicie w odpow,iednich na,zw.ach. Chus:ty młOidy:oh ku,biet -odzna-cizały się dużą s.trojIUOiśoią,często w pos-t:aci zwisa!jących kolorowych wstążek, tasiemek, frędzli w kiolo,rze żółtym, zielonym, błękitnym, 23· �356 Recenzje, przeglqdy wydawnictw czasopism czerwonym, a na!wet w pO:Sltaciłańcuszków l metallowyc'h ozdób, pc,dwies,zonyeh od 'Ucha do ucha, 00 okr,eślalno jako primetaca. W Bulwvicy młocia mężatka takle na'kryde g10wy noslim od 3 miesięcy do r'Oku, a w RaVinuha Kotarah zakładała tylkJ nas,woj:e wes,ele. W RalV!ni:hKotarah i w rejonie bliJżej Adniatyku z: tej 'OkazJI nOlsiło się też "kononę",. Była to obręcz opleciona ISiztuc,zn),mi kwiatami z przymo· 'eo,waną chustką, oz,dobrioną zielonymi, cz,erwon)'m i, niebieskoimi wstążoczkaml i pIe cionkoanlli. ;Przed ślubem dz'ień lub. dwa chodziła dziew.c;zyna w rcj,ente pogórza Velebitskie· go z roz'P1l:ecionymi włosami, a gdy szła do ślubu, zaplatab jei okręcała wOikok Igłowy. Inną fOI'mą okresu przecliśluibnego był,o wplata,nie w wankocz,c wszelkich ozdób, k!tóre nosiilo się na cz,erwonej c,zarpelczce.Ozdoby te przysZ)'lwalno do w:s'tążek i noszono do pierwslzelg'O po'ro!du. J,e~li do ,3 lal po śhlrbie nie b)'ło dz:i'edka" zdejmo· warw z głowy te ozdoby. Dla sprowokowa'nLł pł,odności, kobidy w okoIj,cy K,rus,eva i Virani wplatały w warkcze mulslzle śHmaików Ol'az tailairy przysizy,te do tm;iemek Ich zna,czenie zalpewne bylo niegdyś o wiele szersze, ale z upłYlwem czasu przesz!: w zapomni'6nie. IPia uriOldZJeniupierrwiilzeg,o dziecka k'ob:ieta nosiła chustkę o3do,biOD<j ,zna'Clzlnieskl1omnli'ej. Serbki miały hality w ciemni,ejszych k'olorach, a Chorwatki w kalo~ach jlaśni:ejszy,crh. Chustki zaikładaiIle na ,święto były też !Spinane bardziej dekolracyjną s,pi'nką i m~ały ladnilejs,?je i sta,rannliej wykonane ha,f!ty j inne ozdoby: był t'eż nieco inny iSlPo,sób:ich ;;:a:kłaidania. Na eo dzień lewy opadający z głowy koniiec onuLstiki,przerzmcallllo na praiwą sitr.o:nę,przyslanj.ając policzek. Na żał10bę z:aipla;tano w war~kocze ciemną \\Cstązkę, a na ·chustce zamiast czerwonego mavezu był czarny, azas,em też zielona talsiemka. Z:ało,ść po z,maTłym nosik się od roiku do br:?jech l<a;t,a naljdłiU!żejpo mężu. Na znak głębokiego smutku w Ravnih K,ot,a'nah To.zlpuls:zclZlano W10iSYna 8 .ruruii pr!Zle!zroik .ll!QSZiono 'CZa.lny lubniclYies.kJi jaśmak. R'oZIPuls.zc:z,Qne włosy nosilo się leż pflZy innY'ch okaZ!jaich, dla iPodlkir'2IŚ1,enj~1 taj:emnJi1czQśd" był to także obolwiiązek potępiony,oh społeCJznie kc)]:)iet i ladaclznic, Po clmugi'ej'Wlo:jnileśw,iat!owej dZJiewczętastOlPnidwo za,rzUicają tradycyjne chuSJty a stalre kabi'ety naszą jesz1c.ze po staremu białe jaśmaki w mniiejszyoh rOZJmialrach l o ogI1all1Jie?jcmycih oz;daiba'oh, dbszyte kUiPną koronką. IW rej:anie ad:ri:aitydk!i'm male dzi,ewc;zynki czesała ma1Jka, ]1ozdizi~laijąc ,włosy przez ,śr,odek i w pqprziek głowy, alby lepilej r,os,ły. Z pl'Ziodu zalplatJła z kaiżdeJ sitrony po j,ednym walrlkoozm i wpla:tała ,go w dwa tyllne, podobD'ie jak bo czyni,on~i w n~jonie dynal~sk,im, nazywarjąc tę flry:z,UiręIla rogljice. Natomia,S't dziewczęta i kobiety ?jriarcząpnZlediz~ałna środku glo'wy i splaitalją war:ko'cze w tyLe, a potem ()kTę'cają w,o!koło g'ł,oiwy. Do włlO'Sówwplatają ezel'wonle, ?jiel,ane, żóne, niabie'ski'e ,wstążk'. 'Sizero.kie na 2 -3 cm na święta, na ,eo dzień n<łtom!ialst -- białe płó,cie'nme hdki Na talką fryzurę wiązały długą clhus'tę - sza'l Gdł. od 8P -170, 190 elm, szeL 30 - 4() lub 70 -190 cm) z 1nianego luib bawełnianeg.o płó,1Jna, albo ;;: tkaniny poethodzeni'i fabrycznego, ozdohioną na koncach haftem, bądź kOlfonką. Okręcano nią glow!; li pra,wy koniec pUis::wzano ,o,d tyŁu kill przodowi luzem tak, by zwis".! na piea's',. Fod chustką w,iidać bylo walr'koCize. Stosowalno również inne ~posClby jej wiąza.rria, jak nIP. na Wy:slPiiePa:g, GO IPoitlwierdza rzeźba z XVI w. na ,por.tallu taJInt€js,z,eg" koścj,oła. Bardziej s!komp]ilk!QWa!lliy !był oli;pski sposób wiązarnia, który poJegał ne; ,0kiręcalDlrug1owy, pI1zy'kry:tej jledinym końcIem chU!st)", skręGanym w walek dru,gim koń!ceim, Ta p'ojdłlużlnad~Uls~a o na:zJwie pokrivaca ma baIidzo wiele pOiclabinYloh nazw. używany1c'h w poslzc:zególny'c'h miej's'cowoiściarClhiteglo rej.o,DIui na wys(pac,h (pokrivaoo. pokrivaca, pokrovaca, pokrivacica, povezaca i i,nne). Nazwy jaśmak, jacmak s.tosuje się do 'clhuls:tklw.adra,tolwych, jaikibh UŻy1walnow T'ej.(miedynar'slk'~m.RoZIPr7!eI~trzenieni,e się ty'elh na,ZlW ~wi'adczy o dyn:arski'Ch wpływach na te tereny, które spo- �Recenzje, przeglądy wydawnictw 357 i czasopism wodQWaly Imigracje za czasów turecki.ej nawa.łnicy. Naj,s'ia:rs'za pokrivaca ze złotym J:w.,ftem,j.xka s'ię zachCJlWał:ao, lPQ!C,ltOdZli z XVI w. z gr,dbu .św, S'~me w jednym z kościołćw w Ząda!rz.e 2. O;prócz niej iZinane są j:es;zcze diwa pl",zyJda'dy z XVI i XVII w. - haJitowiłJne je~waibnymi ,nićmi. Również w XV1H w. !lJooiła ją wdowa pr.z,edstawi<ma na ()braz~e w kapilicy !IXliI'afiail!nejw N'inie. G tęg,o typu nakryJC'llu głowy W.5'Po:mun.ająlLcme .prace (M. G.us.ić, V. Cv,i'baJllav'ića, B Sirol1i, a przede wszys,tkam zapiski opala Abber'ta Forlii·s:a z XVI,N WI.). Dz,iewczyna WlPilatała w wa:rkoC':z.es::z.erokie, najczęściej czer,v!'OOlew.stążki, a na głowę wkładała koronę z obręczy opleci'onej mil1'tem, C7;~cmą 'tka.niną, plecionką iZ ko].orowyoh wełni<łlf1yrc!h.aioi (tzw. venae na fjoke)" albo kora·lIIk3Jffili połączO!l1ymi ? różnymi W'sfl:ążeczkaJmi. Środek wieńca wY1pełniały zieJ,one ,i ClrenWone wstążkoi, które też z,w:isały po bokach. Koronę pr:ZYlPiJnano do włosów .srebirnym i SlzpiUmmi. o1'ierzadko o filigranowych główkaclh. KJolo,[ w!st~eik zielony i czer,wony był wyTazem mł:odośc'i, wZJrastania, p0fWIOdz:eol1:ia, z,dro'w,ia. W końcu XIX w. właslnej r,oboty K'oTonę zastąpiono kUipnym w,i,eńe'em ze sztucznych kwiatów, W :tym też c;zasie niecnoitoliiwe dZliewc;zęta nos'iły chustkę dłuis.z.ą niż s,zerSizą o nai~wie mahrama. Na czas żał~by zakładano czarną pokrivacę lub pokr'ivacę z czarnym obrzeżem. Pod kon:i'ec XIX w.ll1iej'sce po!dł:użnej cihu,s,ty z,"jmuje facol nas,zo!na przez dziewczęta i kobiety, tj. kwa,drat'owa chustka nlie w,ięks.za 'n'iożo boku 8,0 cm. Na:~yrwano ją rozmaicie (faco, fa col, vaco, vacol, haco, hacol, śudar). Były bo chustki ::: 'tkaniny produkcji faibryc,zned, najoc.zęśC'iej w intenlSYJwno oze;rwonym kolorz'e w moty<wy kwiatów. Wiązano je pOoczątkOlW,opad brodą, .a przy pracy w tyl'e J.ub ~ya demien-iu; dziewczęta wiązały je w tyile li nosiły w jaśniejSiZY'C!hkiOilo.rad1 .ni·ż ~oo'i,ety, zdobiąc także p·awim piór'em, QlchraJniają'cyrm od złych oc:z.u oj mibez:p~eczającym wi'erność małżeńską. Facol :zap!l"Zes;tanonosić po II wojn.ie ŚiwLa,t'Oweji tylko ~nO'żna ją było Sopotikać u nieLic:z.nych starych kobiet w nioeWliełe lat poi'em. Omawiany katalog do wyst.aJWYpo,święcOlllej kobi,ecym Okryciom głowy .uw.zględnia Ws.zys,tkie wym.ienione fO'l"my, tj. dziewczę{;ą cza,peczkę, kwadra,towe dziewczęce .~hu'S.tki zł·ożOol1ew trójkąt, ,o.zdoby dziewczęcy,ch warkoc.zy, rói.nego rodzaju jaśmaki nie ty'lko ha.Howane, aie także z naszylym czerwonym trójkątem płótna zwalnym "1UJ,vez nos!Zolne prrz·ez Clhotwaitikii i Ser.ljk;j, dalej tZlW. povezace j okruge" ozdoby gławy zamężnych kobiet - wszystko ,z rejon.u dynarskiego oraz z rejO'Ilu a,dr,iatyckiego: okryc.ia glOlwy !starszyc"h ,dziewcząt i mężatek, pokrivace z wyspy Pag i wyspy Glib, ozdoby warkoczy, okrycie głowy pain:ny młodej, nowoczesne kwadratowe ·l:hu.s:t.ki- marame, o.raz przykła'dy nakryc'ia glowy zdradzające dynarskie wpływy. i\fateriały te boga'to j.I'ustrowano fotografiami i rysunkami, przez co w sumie za,;ługują na uwagę bada-ozy. Barbara Bazielich Stani diHnick(i l'TCIha. Zivot akultum prazskych cJelniku 1848 - 1939. Pod red. A. R o b k a, M. M o r a v c o v e, J. s t' as t n e. CeskCislovenska Akademie Ved. Cstav pro Etnografii a Folklm·istiku. Praha 19'81. Wydanie I, ss. 316+4 nlb. (241 il.+ -'.J map). Po,13ka rcfleksja naukowa na.d kultw'ą robotniczą, czy też lepiej ku1turą srndmvisk robotniczyc'h nie może, jak do'tąd, poszczY0ić się pełną syntezą, a nawet jedną bodaj pozycją książkową, która - jak na przykład R. Hoggarta Spojrzenie : M. Gusnk, ".·enske Akademije Profani teks~i! lL "aki Znanosti i Umjetnosi sv. SimlLna u ZadrlL, [w:l Radovi Instituta Jugoslau Zadru, Zadar 1965; sv XI - XII, S. 229 - 268. �]58 Recenzje, prze.gLądy wydawnictw czas·opism na kuLtu.rę robotniczą w Ang~ii I(Warszawa 1976) davlilałaiby 'w m.iaJf'ępc1ny opis całości lub chocia,ż wyb.raInego aspektu ku\ltJtLry połskiC'hśwdowisk r.dbotnkzych. Roz.,proszone w cZa!s·opisiffi<lloh iozęsto - pr,zyzmać należy - oe:nne i iluteresującl." aritykuły omz liczne,zwłas'ic,za po 11980 ro1ru, glosy podejmujące temat kultury politycznej, kul'bury pracy i bytu oraz a'lctywności kUlbtu1'al'nej r-obCltnikÓiwi ich luc!zes'1midlwaw kuHurze (np. Czesława Herna,sa, Bn::mislawa G,ołęhi'Clws:kie-go,Roch" ,sUiJ.1my,A:dama Krz,emińskieg!O, Tadeu's,za Swata i in.) stanowią przyslowi.ową kroplE; w morzu polskiej wiedzy .o kulturze wS[Jólozesnej. W tej sytua,cji godną poleoeni,a polskim ba,da'czom, jako przykła,d dobrze opra'cowanej, obf'it'ując'ej w maiterial faktog,raii,czlny mOI!1<graf1iwybran0go ,ś·rodQwisk., ;r·obomi·czego (tu: p.ras.kiego pI1OI,etarLa'tu- r,oibomików i ich rodzin, biedoty miejskiej, lurnpen;pwleta'r,iatu i żyjącyc'h na przedm'i.eś'oiach robotników sezrmowyc,h), zdaje s.ię być wydana ostatni.o prz'ez Instytut Etnogra.£ii i Folklorystyki CzeCihoslowaiC~ej Aka,demii Nauk praca Stara de~nickĆl Praha. 2ivot a kultura prazskiich de~niku. Stanowi ona udaną próbę uchwycenia wielqpłas:zczyznowych za,leżnoścj i wpływÓi.Ww'ielkoprzemysłO!weg·o m·ia.sta mLejslca koncen'tracj,ifunkcj-i politycZJnych. gos'Poda1rczyoh i kUólturowych - na s'tyl życia i ku.Jturę zam'i,eszkujących jle gr'up społecznych. Uwzględniając .hi i.ouyc.zn,Q-geQigr'aJfic zm:e,poLityczne, ekorlomi'ClZlnei s.poł€'c.zne wa.runki na-rodZJim prask!i,e;j klaJSY ro!botnic.zej, autorzy książki preze.nJtuj" jej dojrzewanie i LntegrOlWalD'i.e się w wailoe o wspóLne Ii-nter,esy. Dow.ocizą, ż·e "Zpus,ob zivota de'ln~ctva v P.raze a na predmestich se ,f,of'mDva,1a meni.l v pnibeht:. boju za vlastini hospodarS:ka, socia~tl.i a poliiilcka prava. Od [prve p~l,oviny 19. sto· 1eii do roku }.(~14pr.oseJ. etyrmi V y,v-'Oj.()lvymi etapami, v 'D'iohz se pos1Jupne v)'tv'ori' v.]als!tnri.prOJ1etar.skY zivQtini slyl a prOJ1etaiisk:i ku,J.tllIra" (s. 6). ROZJpad spoleazności trady,cyjnej, na :ba-Zliektór<e.j f.oTlffiowawsię śro:dClwisk,opm'ski,eg,o proleta·nia.tu. nOW2 warunki pracy i :mi'ElsZJkalnia,miały zas·adniClz.y w:pływ na przemiany świadomości i obyczaju. Wraz Z I'ozwojem masowych .ruchów rewoJucy;jnyah cal,ej Europy .pTal5k" klas.a raboitnicza uświadamiała sobie slwoją oldrębność, stając si'G z klasy "w sobie" kllasą "dla s'iebie". Zachodzący na przest'rzEJni ki,lkudz.iesrię'oiu lat pro'c€'~ polity,czmej i kulturowe.: emaln'cYlpacj.i proletariatuodZ!wief'ciedlają głębokie przemialny robotniczego SYrstem'~ wartści, stylu życia .i szerroko pojętej kODS'urnpclji,a;le także te efekty działań. które okre&Ja się mianem kultury sy:m:b,olli~cmed.Ten 'Obszar kul1ury robotnkzej orrnaw'iają c,zescy baida'cze wnikliwie i dokla,dnie charakteryzując śpiewy praskieg prole'tadatu (rewOJ1·ucyjne pieśni buntu, piosenki satyryczne 'i kabaretowe ora:: folklor praskiej ulicy), milczeniem pomij-ając nliestety wszeI:kii,e inne j~j przejawy Stanowi to is,totny mankament tej pracy o życ:iu i kulturze pralskich roibounikÓ!w .szczegółowo natomiast .omawia ona ku.lturę bylu praskie.go pr-oJ.etariatu, przemiany standardu kulturowego, sposob mieSlZJka'niai warunki .mieszkarn.qwe wibotniczYc,h rodzin Ow.lonie robotnicze, mieszka'ruia nędzarzy, kamienice C.zy.1szowe i "pavla60vy domy"). Osobny 'jej wzdział s:tanetwi Toh()l1.mi.cza rodzi'na, małżeństw.-' i malżeńskie współżyoie, dZJieei, kr'ewni i wszelki'e oby(."zaj'e powszechnie p.rzyjęt2 w pra'skiej rodzi'nie proleta:rhllizy. P,cidobnie - pożywieni·e - 'jego l:akup i sprzeda;' oraz tQwarzyszące temu insty:Vu'oj,e:targi i hale targowe, ulkzni i domokrążni s;przedawcy, restaura'cje, 'garkuchni'e, j-adlddajlnie stowa'rzyszeń fiJanlf.Qpi,jnych, itd. Na szczególną uwagę zasl;ll'gują rozdziały poświęcone symbolice i fun:kcji odzie· ży praskiej klasy ,I'oootn:iczej i tzw. po;dk'Ul:turzedziecięcej. Wychowanie w cr'odzini.~ i szkole, zaj-ęciJa czasu wolneg·o, giry i zabawy dZJiecięce oraz folklor grup rówie~n~- �Recenzje, przeglądy wyd2wnictw 359 i czas.opism 'czych - .to zagadnienia p.rezenlt.owdi~e w opaI'etu o ooga1ą literature; <przedmiolL:. 2. dużą znaj.(lmością rze::.zy. Zas'obna w ilusb'acj,e, obf.ibu:jąc. w daine 'statystyczne, ma:py i fra;pu;jący ma· teri~ł, jak na przy:kła:d zestawienia menu uhcznych garkuc'hini Gpor. s. 211-1 - 214). Starci diHnickil praha .slanojWli -polzycje; go!dną .z.allln'1Jer03Gwa!nia 'n!i.e tyl:k,o cuno.graLc i folklorysty, ale także socjGlcrga i aonotl'OIpol'oga k'1.l'~tury. DobroslawQ Franciszek sqsiadów. Próba Kotula, Miasteczko, biografii. na Towarz.ystwG przykładzie Naukowe W ężowirz-ZióUwwska Głogowa Malopolskiego w Rzeszuwie, Rzeszów i jego (ma'2). ss. 2313, 8'5 ilustracji. MonQgrni'ie małych miast są w nauc,e pOiLs:kliejstosunkowo nLehczne. Do Gzasów woj'ny ślwiatQwej liczba taki'ch mong;rafVida się PQliczyć na paka'ch obu rąk Frarnci.s.zek Bujak, swoją WZQfcową, his:tOJ'ycz;no~Slpołecz.no"igO''<;iPodar<Jzą ,monografi;;,' Li:nanowej (UlO2), pragnął otwo.rzyć s€lI'ię takiah monografii, przJlDlaJjmniPj db b. Galicji, jego i·nic:jatywa nic mallazla jednak !<JO'ntynuaiorów. Rozwinęły się natomiast jak wiadomu monografie społeczności wi'ejl'i!kiioh. Podobnie byL, w okresie międzywojennym, aż prawie do naszy.c,h cza·sów. To dopier·o OŚ[oQ'de\~ B'l.dań NauikoJWych im. W. KęJtInzyńsikliegow OlJsztJlnie - ja\~by w ślad za PO!ZIWlijaJlymi w kiLku ośrodkach ba,daniami s.oc,j'o<I'Og.~cznymi, podejn1ującymi fa'Czej wybifal!lą proib:lema,tyikt; maly,cih milasJt, a nie ty:pu rn'o[lolgJrafiiJipelin-ej - padjął p;rze.d 'kiJlk-oma laty szerzej zakr-ojone badani.a !nad s;poł€oCm'Ościami małych mia's-ti ich ,ku.Jturą na t'CrenJie Warm1!i i MaiZUJr,taikŻie poróiWlilllM'K:ZO w inl!lJ1ChregJi.Oin;aIClh. Na 'efekty tych badań trzeba jeszcze ni'eco poczekać. Na tym, du'ść pustJlm połu bad3:\wc.zym, swoistym wydarzeni·em w y.dawr,ic zYl!r! jeci.t książka nie3lt'u.dwrn~go rzeszowskieg·o badacza-regionalisty, FraJnciJSzlm Kotu1:, Miasteczko. KotuJa znany jest szeroko ze swej da-ść oryginalnej a niezmiernie bogatej pr-o;du~kcjinaukowo-badawczej dotyczącej wyłącznie regiunu rZe'szowskieg,o, w postaci kLlkun"lstu kSliążek (,ebno:graofic.zmych,his'toryczno-kul~ur·owych, folkloifYstycznych) oraz (lnJiewSZYS'cyo tym wiedzą) '7 oka-ło 700 rozpraw, studiów, szkicóW, .arty~ulów publi'cystyczmy.oh ze w,slPomnianych dziedzin oraz na najpr-zeróż:-JJiejsz;, tematy. (O twó:rclzOiŚcibadawcw-nauk,o:wej Kotuli, zob. "Lud" t. 57: 1973 oraz poświęconą jemu książkę Prace i materiały z badań etnograficznych, Rzeszów 1979. wydaną przez lamt. Muzeum Okręg·owe). Smiało i bez przesadymoŻIla pow i·eid1Ji'eć , że Miasteczko Kotuli jest monografią uliezwykłą. Na jej orygi:nai!nolść sik'łada slię ni,e ·tyl\ko to, że a.utornie naśladOJWat ia.dne.g.o z praktykoowany.ah modeli monograf.ioi społeczności lokal1nej o sztywne.: sekwencji przedmiotowej, a za:S!tO's'ował!Zupełnie włas:ny układ tre.śc;[owy i jeg" na poły literackie tytuły ;przed!.'1lIiotlOwe.Wysta:rczy nadmiellllić, że cała pra'c.a składa się z trzech części zatytułowanych nalSitępująC{): "P.rz.edW!CIzoraj i wczoraj", ,,Dzi~ jak przedwczo.raj" oraz "HiBtmua płomieniami pisam:a". Na atrakcyjność książki Kotu.li skła,da się ta'lcie SIty.]i i£posób narrareji oraz walmy źródlC1we, które łąc:z;n!i·e - w sposób wręcz doskonały - relkoln's'tru:ują żYCiie·i koulturę tego mias'tec'likloweg.) środowiska. Bo tak: �360 Recenzje, przeglqdy wydCl.wnictw Kotula znany j,es.t ze swego wła'Slnego typu nal;racji, który sam określa jaku ga'Wędzi<IJrs~i. S'Pmwia on, że fakty poc'hodzą'ce z ,różnych źródeł zostają włączone iW wairtki ciąg qpiiSJu,kJtóry nie ty1J,!{JO odb'j'era się jak najlle.PSlzy tok pcrw.ieśCliowy (oiPowieŚcli<Olwy), aU'e ·także wytwarza w c.zytel'rii.k!uwizualrne obrazy P()szczególnych sytuacj,j życiOWYClh.Sty,l ten 'POzwala także a,utoroWl J~ swobndnc włączanie w tok 'narracjii własnYicih ws.pomnień, doświadczeń i pos't·3I\V. Wchodz1my tu już w Wlkres żródł()'Wy monIQg;raJi.i. Otóż taką mOln,r)gmi,iGmógł napisać tyTko l~toś tak'i, jak wła,śnie F,ralncis.zek Kotula, k'tóry: uWldził się w tyn~ środQw~siku, spędiił w nim larta mboldzi'eńcze .i jakiś okres czasu jako miejscowy naJUc,zyciel; roz;porządza zmaik'Omitą i wierną pa·mięc,ią, pozw.ala-jącą na <J'dtwar.za'nie doświa'dcZień i prZleŻYć; ni,gdy nre sl1:Tac'iiJrontaiktu bez.pośreidnie~o ze "swGim'" miasteczkiem, pOZlnał g·o tei 'd;Qkła,ci;nioe "od podszQW:ld"; od dZJiesiątkÓ'Wlat systema'tyc.znie gr-omaJdził do teg,o mia'steez!k.a (jak ZreS!Zitą do całag,o RzesZowski,eg'')i wsz,elk,ie.g,o roidza,j!Uźródła pislane - wycJinki praso,we, broszury, druki ulOltne, wypisy z a;rohiwów państwQWYcih i prywatnych, lis'ty, pamiętniki, rysunk'i, i<luis'tracje it,d; zap.i.sYJWałl'egrularinie własne -obs-erwacje i prwżycia, przypadkowe rozmowy z ,ludźmi ora,z dane z eelOiWoo,pI'Z€!pr.qwadz.anYClhwywi'<-i'dów, często na,grywa.nych 'Ila ta.Śimyma@le'tof'onow:e. A interelsiQwało g'o dosłownie wszystko, nawet taki., ~zcz'agóły, na które zwyk}.o s'ię nie iw,racać w ogóle uwa!?Ji. DQP1e'f'0 na 'taJ<'iej ato podstaiwie źródłowej możliwe było stworzenie dzieła, które3iu!tOlr !n,arzyrw;a 1:Ira;f,nń·e ,ipróibą btil(JigrafiV'mia's'1:ec.z,ka.Bo ist'GLllJieJest ,to hio,gra.f.b ?~j oaŁOiŚcti, jaJką była li Ijes,t isipoł:OOZ,lliOCŚĆ miiej·skażyjąca JW lk'OIn:kr.etny.chwa,wnkach hiisi;QrylC:Zinych i e'k01].o~~cziJ1y-c,h. Celem "utara było odtworzeni,e żyda tej s:połecz:nościi tak, jak 'to tylLkiomożliwe na podSlt<llwj'ewspomniany·ch tak wszcclhstronnylch dalllY'ch. Koi1:,ul,azauważył, że mieszkańcy Głogowa o .swoj oj przesz}.,)ści "ni, wiedzą nic a nic", co więcej, są wobec tej przeszłości zupełnie (}boj<;tni. Ogarnął g.o żal, bo to byIo ja'klby "zakopy'waln.ie luuZli żywcem". Z kj Dangaiowai1€j pCJ-· stajWy "zro,dziła .się myIŚIlnaiPi!.,atnia galWędy <) żyoi1u miasteczka; b i o g·r a f i c z n e j g a w ę,d y" (s. 9). Autar wy=je udeę, ŻJe "twór.cami tego wszy:stki€lg,o, co składało się .na wszechstrorl!Ile pojęC'ie mia:steczka - bezpośrednio i po,średn.Lo - by.1i lu·· uZie, j1e,g,omiesikańcY,mi,eszczanie. I ni,e tylkc ci os'tatni. alc również porprz,~dzająclo, jch liczne p~olen:ia ... " (s. 7). 'Ta SłUs.Zina,humaniSltyc~na postawa autora, połąc.zona z fomlą gawędy z jednej. a z o.gromną zoo'j{)lmQśc>iąrzeczy z drugiej stnony, dała w efek'Cie JYalder i,n.teresują'cą, balr'WJną i "żywą" reJw.nstruk,cję wszelk'ioh stron życia i kultury śr-odowisk~' w jego. h:is,t()ir~z'nejzmiennośioi. Tak więc forma,1nylm, S7.Cze-gół-qwymolpisom urbanjstycznY'm (roz,planowania, zabudowy, zabytków budownictwa munumentalnego pałacu, zamku, kościołów, ra;tusóZICI, fOlr'tylfi,kacjiitd.) towarzyszy żywy ',tosunet mi€lSz:kańców (i samego autara) do pr.z.ed'stawiOlnyc.h obiektów i takie szczegóły z żyda mieszkańców związanego z ty:mi ob.iektami, że c.zyt-clnik -o.dc:z.U'wamaksy m<IJ1nezbliż·enie do abmo&fery óiwc.zesne:go życi,a. Równo'~zeŚlnie są tu Olpi~y ')dpowiaciają,ce oojbardziej rygorystycznym wylmoglom rO!:H;'ji naukowej. Jesz,cze p-ełnie'j.sz:, obraz teg·o życ:ia otrzymuje czytel.n!1k pr.zy opisie ,dawnego świętowania ro.dzinneg'J_ cyklu doroczneg.o, Olbrz~doweg,o - .z przylclczani-ean odpowiednich tekstów pieśn:, kolęd, przemówień itp. - przy QPLs'ie.mLejskieh zaibaw, kierma,;zów, odpustów, i V. na tle krótkich biografii szeregu (57!) "wdów" mi,es.zczańskich. Czytelnik dOZlll.ajc wrażenia, że sam jest uczestn.ikiem tych ws;zys~kich for'm życia zbiorowego: żn obserwuje w karczmie zatarig:i żoł,nlierzy miej,slcolweg,ogarlllizlmu (zwłaszcza Czechów), z miejscową młodzieżą; bierze udział w gawędzi'c ,w Jakimś ,.klubie domowym''i wręcz odczuwa zapachy dominujące w tym domu; przysłuchuj,c się chara'!<.Łery- �Recenzje, przeglqdy wyd!1wnictw 36r .i czasopism s1ycznym kłótniom (,;S'war'z€\l1liJusię") sąsiadek; ma przed sobą mj'ejs.cC'v,:yo.h oryg:nułów: figila'fZY, skąiIYCów, pi'ja'ków, rOZir:ZJUit:niJk6w, żelbT<lików, IliJsban:oSlzy,połi..::}alIltóvv, uI1zę.dniJkQw,,,tra'jib:row" 'fjhand!alfzy ,nJiJeTO'glCloiZJną). !CZy - Izwł1alSiroza- pnzepy!s'zmtie' Qdma\.owalilych miejs'wwych Zydów. To je'st istotnoie biogra'via mias'teICzkia! Co pewien czas autOlr 'podchoid"lli do ,.,biQgiralfiii" muastec.z.ka od innej s·brony .. sporo mi'ej.sca pooWlięca udziałdWJi m'ie.szJro'ńcÓiWw pO\v"'Staliliac:h1"8i31-, 1\8418, 1'863 r., Gwardii NaP<1dowej,orlga'n!iJza'Qj.iSoikołJa, Oc:hqbn/ica.e,iStraży p.o:ŻJa'rn-ej,służbie w wooj_· 6k!U a,u~tTiadkilm, ulc,zesit,ni'cZieniuw n~wQlLucj:i 1905 To, w obydwu woj,na,oh świa to"· wyc:h, w wielkiej emijgraicj:i do Ameryki, w życ'iu C'ocnoiwym i'td. To zmów szero1-;() OipiJs!\1je"hJisltOiIiię'p101m'i!en'i.'em,pisaną", gdzie 'ZJI1IUj,duj,cmy,dakłalooe ;relacje o ,ta'k' gnębi~cych miasta ,POOairdchi o'dbllidOlwiiepo ZiIlli'SlZiC'Z€II1Ii<loh. Towarzyszy .tym wzmianka o .mieojse-owyc'h f,jgur<lch św. F,lior'i,ana, patrona od oiglIlia, a przy tej okazj-i znakomrty wywód o kJu:~aie świętych oraz malgii olbrl(]nlli€lj,st~d passlus o kCliphczkach, dzwonka:ch loret<lfu:;'kich itp. - W,szysitko bo,gato udokJUJmen'towane z€l5lt<:lwem35 ilu· stracji, rysun:kÓiW i f,ot~a[,~i. Takiimi to spos'0IbaimJi u'Siłuje KlO>tu~a,odtw,OfZYĆ "duszę" miastec:z!ka rodzinnego. Aby ten obraz był peł<n'iejs.zy, rlllUituje Igo' 00 Uo porównawC'z.e, a wię.c w zes'ba'wiel1'i~ z podobnymi m'i'as~eClz.k.ami sąs.ield!lJ~mti, szc.z.egoo.nie z S.olkJołowe:m i Kolbu.sz'ową. o których to miejsc.oiWo5c'iach autor niejeoC!lno:\(lf{)tnie już p1sał. MoŻina więc po w iedzJi'eć, że "p'ró!ba bi'o;g,ra;fii~"miastecika Gl-o;gow,a udała s.ię /{,ot'ttli w pebni. Zawiera ona treść zIllacz!l1:ie'bQg:a:tszą, -niliJby to m(}gło być przy sz,tyw:nym mo,delu mCIDlgrafii mi1ejscl)woś'ci, a od s:trony faldograrfvcznej odpowiada wszeLkim wymog'cńn OjpiSlUe1.nogra,fk7mego. Pozwana p,rzy tym na ,dalsze inteTpre~a-ejc i wn~,os;kiiw,s.ze·!'kiego ro:dzaju (JlIP. takie, że w.iele sitron życ:'ia miasteczkowego :ui.e róŻlIlii>k)Slię od t~o na W1S!i).ZiaJCihęDamdo p11Z.eiczyltOO"]ia bej n31delf iJnJtC\f16s.ująoej ksiiążJkli. Na,ślatdo\\~nli,ctw·o jel3tw:sllmlza,ne, .al'e .moż1l1we tyl<J-;:-odla 'ta,kJich,kltóryoh(lsobOlwość :badalwcz.a byłaby zbliżona ,do 'tej, j'aiką FcnU10i!s,z.elk Kotul,l T'€lpreZeJlliuje tałym SJwoim ;i.yci,cm. Józef Richard Jerabek s kolektivem, promeny z Brumovic, >Brno '1'9'8'1, ss. 189. Jihomorf!vske vesnice. Bu.rszta Narodopisll!~ siudie MO'niO~l'afia WIS.iBTU.m'ovi'ce z .r€l~c;nu połudnti,owyeh Moraw, tak zwanego Moraws·kiego Slowacka, jest kaled.ną monogmiią 're:g~on",Lną. Z jednej sir-any jcstana kontYlilu:acją ,dług,ale'tniej tradycji wydawania tego typu prac etmagra.ficzlnych -''1 Czechols,ło'Wacj!i a z drUigiejs'[.rony, w pewnym sen!sie, jalkby je'j zalPl"Z,eclzeniem Spr.zeozIliość tla wynika pr,zede w:szy.st:kiun .z ,c:dirębne,go iPocrej:śc.ia ·do iP1"acy, jak i z nowej - w .pOlrównlcllni,uz baldaniiam'i POIPTzechn!imi- m et'Oidy:ki 'PfOwadzonyc,h stu· diów i opra'cOMIanja materiałów. Sam.a pu;olJ,ilkiac>ja .Ies't 'wy,IlIi1ki'empOInad 20-,I'et'nieg;0 W) s'ił:ku bachalw,07JegoprH'CO'WI.ików ii studentów Kaltedry Etnogr:l'fiii UniJwersy'telu .T. E. PUlr.kyne w firnlie. Jv{'o,r;ogralfia ,,8:rumovice" po,w's,ta/Wała z w'1elorrna ilf!Udin,ośc.iami ioią;żyły nad nią niepo-· wCldzenia studiów ,m.Oit1JOgJraf-iC'liIlych wiS·i POŁUiOOi{)wdm,oraws'kiejz p.i,erws'ZJC'jpolo-, wy [at 50-tych. W miarę upływu 'c.zasu wy.szły na jaw niedOlstaiki przyjętej wtedy koncepcji Ipwwad'zanych ,prac. W!blrew założeniom, ówczesny pozi'om ;natikl i jej, za'sto,s.owani'e w bud'anliach t.c'renowych nie po'Zwailalo etno-gra,fom Izarejestrować pro·· �362 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism cesu zmian zachodzącyoh w ów,czesnej wS.i - co było głównym postulowany,n zad,niem - a j'ed)'!nie opisać iiS1m:iejącestatus quo. Wspomniane niElPowodz.enie znieclhęciło ,na dłuŻiszy 'czas ,środowisko ebnOigraficzne uniwer.sytetu. CzęstoZJada'wano soibi,e pytanie, czy w ogóle prohlema'tyka badal, współczesnej wsi 'należy ido s,f,ery zarntere:s,owań etno@ra.fii, Now:! .rc'zpcczętc stud' 'w roku '19,69:pO(pr:ZJedzało staranne ,przygot'owanie warsztatu b:1idawczego, metod pnleJ jak i dobór Imiejscow,ośc.i,. Na wybór ws:i Brumovioe wpł)'!nął między in:nYll11i fak' iż sto ,lat temu wydrukowalny został szJkic etno,g'raficzny Bnumovi,c, napi:sany prze~ Jana Herbena. Na:stępny:m kryter1ium była Eczba mieszkań,ców Wioli,która umoe.!:wiała użyc:ie w ,o:praoowaniu metod 'ilości'owych, po raz :pi'erwszy W tclk szer,oki,", zak,resie zas'to'sowanych w badania.ch monc:gnaficz:nych iW Czechosłowacji. Prac' przygolowawcze charakteryzowały ,się w,Zlmożo1nym wys:ilkiem mającym na cel: uniknięc'ie 'P~przedDiich błędów. Uz;nano, że ,Ponieważstudium ws:i we współczesno.'" 'ci jest jakoś'Ciowo ,nowym 'zadaniem, wymaig:a ,ta,kże jakościowo nowego postępow<'.,nia ,metodycZJnego. Zadaniem pierWSZ'Elj'częś'oi badań było uchwycenie danych pods'tawowyc.h d',tyczących -dzis,iej-szyeihmieszkańców Brumovic, zwią.zków pokrewieństwa, struktur'; s.połecznejws'L, zat,r:udni'enia mężczyzn ,i koibi.e't we wsi i !pO,Wjej obsza.rem. Zgrl.madzone też zostały materiały o naij-l.epszyoh in£ortma't-orac!h, ,gawędzia'i'Z2.ch, śpiewc' ,kach, producentac'h nalrzędii, naczyń li iill1inychpr10iduktów domowych przeznaczonyc". na handel. Malteriały zachowane zostatnie:j ćwierci W-ego wieku UlHOIż!:iwiłybad,',.cZCift1porównanie ,sytuacji dzi,siej's.ZJejze s-talnemsprz'ed stu la't. Po-równanie takL dak wynika z zlalażeń autarów mOlnog'raii-i, olddajelepiej sy'lua,cję i charakterystyczne: rysy wsi ws;półclzes'nej. Całość monograJJii zło,żona jest z następującyohrozdziałów: 1. '2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Wls'tęp :Studiumetnogmf.i-ezme Wisi współczesnej (Rhjhard Jei'iiJb-ek) Ludność i jej s,tl'Uktura srr>oleczna 1,869- 1930 '.qan KI'list) Ludność ,i jej 'stopaży:CioWla we w,spółcZJesnośc,i (Jarmila Lidmil{)va) Mieszlk:anie (VaCllav Frolec) S,trój i odzież (Alena .J ei'<'lbkova) \ Estetyka lUidowa :i aktywność pla,s'tyezna (Richalrd Jei"aibek) Gawędziarsbwo 'Ludowe (OldNcih Sur,ovatka Marta SramJmva) Repertuar 'śjjiewac,zy~Dusan Hollly) Sama struktura pracy \MskazlUje nam, lż uwagę skoncentr.owano w niej tyl;'; na ,peWln)Cc:hwy!branych z:j:a'Wlislk:aeh żyda li kuLtury wSIPółczes:nej wsi. Nie me; wie.: chara:kitenu 1~omlplek:sowejmonogralf1iii, poruszone problemy 'doty;czązwła,szcza kullury użytkowo-technicznej ,i częśdowo problematyki folkloru słowlneg,o i muzy,czne,go. Bm,kuje, j'edna:k moim ,zd<Lniem, za'LnteH~siOw-aniatakimi niezmiernie ważny;nL. interesują'cy:mi poznawczo oraz :i's-t,atnY'mi dziedZlinami kiuJtury symbolicznej, jak np. sfera lświatopOlgllądo\Ma,'obrzędowość, balrdzi.ej S:ZJc,zegółowe,oprac:owalnie prablema:ty,ki Irodz:iny, IUtp.Tak, jaik ,Wlslpom.inapr:o!. J,ei'<i.lbekw ,~w()\Lmw'ltępny1m r'oILdizJuale, "błędem nie do napraWiel1iLa Z01S!ta'jebez mała 20-letnia przerwa w :badanluu świadomości spał'ecznelj, a uchwyciić procesy, ktÓire lprzechodz:iłaona w o·~re5.ie tolalneg, r,o,zpaldu tr:ad)'cY'jlnyoh :strul~t:ur, można ty1ko wtedy, kiedYZJna s,ię po :prostu 5ta:'sze formy rozwoju" (,s..1'2). Prezentowania publUka.cj.a Oi~azJUjesię więc mO'nograiią szezegółową, ,skonce.l1Itr,owalną na okreś].olnyc:h proiblj'emaclh. lich :dobór zdeteI"mincwany Ij.es,t z]{;alei d()ltych· <:zasowYjl11ioSliągrrięc.iam,i w l,ej dziedzinie, stanem 'wypra,c,owanych :ml."tod hadaw<:zych i moż]i;wolśc.ialmilich stoslowa.nia,czy wręcz moino'ścią pr()lWadZetilDa{)~reś'lone- �Recenzje, przeglądy wyd.awnictw i czasopism 36:::- go ly:pu pos,zukiwati. P,rzedsbwiona praca jest w ,duż,ej anierze odzwie.wi0dlenien~ sytuacji, jaka jui l,d dawna :panuje 'W etnogra,fii. N3da,j wysląpU'je niejedn,olilość i rozmai'lOlŚć 'w s,ferZJe teor'etycznej, a zwłas.zcza ni'e'kons-ekwentneslosowani~ postulowail1)"cihzałożeń w !pra,k'tyce. Za/isuniała sytuacja, od dawna !dobrze Z)na:nas,zer-okiiemu ,gronu etnogr,afi'czoomu, zainstPir,owała prof. J,erabka do wyr,ażenia wiel.u nurtujących, ,rl1ltere:s:ujących iniewąt;pliwie cennych ro.zwa,żań ,oraz :pr,OIPozycji d,: rozwiąz.alnia niektórych proibl'emów, wys'tępujących przy powstawanim tej ,pra,cy (<.\ z pewnością nie tylko pl:Zy niej). ,W r,ozdziale Studium etnograficzne wsi współczesnej, a'utor z góry Z<lZJoo,cza, ,ii wąt,pl'iwości (JIraz kł-~p,O'tyu:jaWlniające sJię przy opraww<łJn.iu koncClpcF 'Pracy i :samej j'ej rea1i-zaoji, sącharak·terys'tyczne nie ty,lk' dla ,h~g,o typu mot1ogra.fii, a.l,e ·dJla C'ałej :nauki et nograd',i'C.zn ej w ogóle. Zwrac;a'n~' uwagę na fakt, i::' a.kc·el"t etnog,raf'i.czmyc;h hadań pr.ze-nasi ,si'ę z rozw.iązywanie;. kwestii ,genety,cznyclh na tłumaczeni,e jaskrawych zmLa'n, do który,oh do'szł,o wżyci\.' mi·eszkań-ców w"i spółJdzi'elclJej, na Huma'c.zen-i.e ,przyczyn, które spowodowały te zmiany w 'życiu i świadDmoś'ci ludzi •.·Wedlug r'eda,ktora 'tom.u,s.pecy;filC'zna rola przypada e'tnoglr-af,ii 'w studiow:1i11:ilu!zmian Izc,rhc,dząt:yc.h iW ,~u1'tU!rz'eIm:1teTi~alm,('j, tiV, w kontekście ,zmian 'W -"polsoibiemyśle'rJIi':1.W siferZJe kultu'ry 'sy;mbOiliczJnetjtak, ja~: już wspomniałam !poprzedini'o, 'Sytuar:ja przedistawia s.ię ,o wiele g,ol1zej; naukowcy zdają sobi'e z t~g() Slplrawę i w dużej mierze us:pJ"awi'edliwia ich isbn:iejąca luke. w bada-ni,u WSipomnianej dziedziny .kultury. JejpoWlstanie nie 'jest przecież ich wyłączną wiJną, a,le c2Y11ln'ików,llJa j-akiie oni s,ami, :nii'estety;, t!lJie malją w;ęks,zeg, wpływu. Ni'e p(~wi'n;no ,t'o ,jednak 'U'siPraw.iedliwiać postawy ,ca~kawi,tej rezyg,mlcj~ i z,waJinti'3.ćod pró'b jelj por,z,ellWyJClię:i..enia. W ·tym wYlp.aldlm c,hoclziloby więc o wysiłki 'l11.<'1jące Ina c,elu ,podjęc1ie tego tYlpu studiów i ,wbrew iPrzeei\vlnośCliom real.iza· cję I.>zeregmtematów ,n:iez;będnych .dla calośc'~f)łwego poznani-a lpr-aktyki i kultury społecznej. Elimina,cja z pola .za-iln'teresowań kuTtury :sy;mbolicznej ,prowa'dzi ,w kan,:ekwenc>j;iInlie tylk'O do ograni.czen.ia i zuhożC<nliaibada,nej rzeczywi'stoś-e.i, ale, prze': po.minięcie jedn.ej z IPows1ają,cych w ś,cisłej relacji sfer cal'ośeikultury, wręcz L 2lniekształca. Niellnoż:J!iwe w ,takich układach staj,e się peIne wyja:śni,enie is,tnieni' dkreGlonyoh form kultu1'y użytkowej, :ich trwa,nia i zmi,en:nośoi. O,graniczmnie Slę d" odnotow;m'ia i'llIwenl!<lIDza oj j,ego 'St~pniiowej 'l.ransfOlfm,acji eWYlp.ierallliaj-ednych elementÓiW przez ,drugie a wła!śc,iw.ie al{;C-€~ptowania pr.zez działająee pOtdmio'.y o.kr,eś.l'Onycih'norm i dyre'ktyw działania, prowadzące do stasowaJllJia przez llJi'eda"v'nych !przedmiotów lub ich części) ,nue pozwala <na ;s;fol1muławanie .praw r,ządzą'cy-e'1 tymi ZJmiJail1ami. P'c}Z;awy:jaśni'eniem .p,oZ:O'Sitaje też cala ,sfera motywaoj'i ,podejmow.anych działań, akcęptowanych wartośc!i śWi-a'i-opog,jądowy,ch,a więc ~felra subiektywnych ,determinant kSlz'tałtujących .1udikiie postawy. P,ows.tałą pr&żnię, jak dalej pisze autoII", m()IŻJnaw)"peŁnić :tY'i'ko sZJuka,niem no· wych ,m'etod ,pra,cy i ,icih 'efektywną :aJpl:ilka,cjąw IPI'aktyc,c. Sdsle powiąza!ni~ 'z naukami hJi:storyc!ZJnymii ich meto'dolO'gJią nie wys'tarcza w baldaniaoh klultury i życi" wsJi wSipółczesnej. !Przy 'pierwszych powa,żnych ,probac'h ha dania k'orYll])1ekis.ow:elgo uw> da,cznia się kOllJiecZJność interdis.cypliinar.nej w'S:pó~racy. Zamia,st koncepcj.i historycznej, proponowana }.est orienta-cja sOCljolo~iezna, która ma zdolność nie ty:liko objęcia znaJcznQj c,zęoci procesów pr,Ziemian w.s-i, ale nawet :dyspon:uj'e takimi rozwiązaJniaJITlii metodycZllytm1i, va -pomocą 'których mogą być te prooe.sy 'i .ich dy.namib uchwytne :i wytŁumaczalne w aspekcie r'ozw,oju s.połecznego. Kunkretne .za's'tos.owani'e s ocjOil,og i i ·Wiidziautor zwłaszcza przy .stud-i·urn IlmJtry .socjai!:nelji stosunków .spO''' łeezny.c.h; s,ocjQLQgia kul'tury ,zaś m.ajdowałaby sw,Qje m!ilejsce w ha,da;ni3lCih .na;d kształtowaniem się luczes:tnictwa w :kulturze ws.póŁczesnej ludno:śc i wj'ej's1kJi'e'i,n<l!d zmianami 'Co l e'ty,cz,nych zapatrywań pOid 'wpływem współczesnycih mass-,mecilów. Hp. �364 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism Pod wątpliwość poddalna jest te'ż kw,e'stia, czy w badaniach wsi są dostatecznie dokładnie otkr;eŚ!10ne:celie, któr;e .mają być oSlą@nięte. NalrZluca się pytarnie: w CZY:1) tkWli właś'Cliwy s'ens badJalniia Wls'i we ws!pókzes:ności - odkrywa.ni,e ZJmlian, do któ· ,rych doiszło w olsiaitnk.h clzielsiętii'oileciaclh, zaTE'ljresltrowanJie,wspókzeSlnClgo stalnu, czy Iteż dąiżenie do wy:WJ,erani,a wpłylwJu na formowanie życiia i kluilltlUryna wSli u progu '3-elgo tylsliąlc[~~a. Prof. J,eraibek prQPonuje dwa SiporS,Qby rozWliązania wspomnian~j problematyk:. {a) z j,edll'eij SitI10IllY zalsltioS1olwanJie ikonc1ejpiC'jli 'eksr1JralwerityciZlnej - tizn. głównym przedmitotem za'interreso1warnia j,est OjgÓllne'sIPoj.l'ZJenie'na wileś, a specyfika E:tnogr:.liiczna będz1ie rac!zejZJalnilkać; (b) jatko allit,er!llia~ty:wa, pI1OpO'lliOlWane jest po,dporzą,dlko[Wanie 3z'erro.kieg,0 S'poj,rz,enia kitlku skoordYlI1Jowa.nj'IChdyscyplin ln:a'llkawj'IC:h,celem etno· graf.icZJnego studiuim WIS'i,a zwłasZJcza .zasa'Cini'c.ZJejkwe5ti,i - jej .ZJmianie. Czy typ ha,dań D€!prezentawanyc'h w ·omawianej puiblirkaeji ZJdrewaluoiwał Się i skazany jest, jakby to chclinło wieilu ."prog,rlcsywnych" Ibadaczy, na zaigładę? x;~· sposób się z tym poig,O/dzić .. "Metoda rel~ional:nej alho lokalnej monogra,fii do tej pory 'fiLe,siTa,diła ,s:weg.o'uzla,sadn1enia .i !też we współClzesnym okresie poZr0statje jedną 'L fonm pOlzna,n:ia naukowego ,i liiteI'<wk1elgo wyrarżarnia wyników kompl'eksoweg) dtUO'~rafj,cZJnp.g,oibadania, 'i to 'wb!f'ew Jieznylm trudinościom, które ze sobą przynoEi ... " (s. lr9). Monografia BrUlmO'vic jrest, wbrew rniektórym wyrażonYIm tu uwag'Jll:l krytycznym, .dowc>delm zarcyt'owanej konstai~aoji,a za:raz'em przyczynkiem do głębszego pG-' znaniawspół'cze6~ny,(~h procesów sipołeczl1'o-kultur.owyc;h. Sta nisLa va Bucho1.Vska Aleksander wego Łuczak, Społeczeństwo i państwo w myśLi politycznej Ludowa SpóŁdzielnia Wydaw.nicza, Wa.rszawa II Rzeczypospolitej, ruchu Iudo-· 19'8;2, ss. 2,11 ~godz,ić się po części wypada z autorem prezeui.owanej pracy Aleksandre:" LuczakJiem, że myrśl ludowa w ,dkJre9ie IT Rzeezypospcli'lej cha:rakte,yzowClła s;~ znacznyimi niedoskonałościami .str;uktury, ,fommy przyjętych wzorów itd., tym niemniej jej pojawli'enie się J(ljuż woikJresrie za!borów) i stopnIOwe krzepnięcie śWIadczyly o doj'rzewlan'iJu chłopów ,i leh przywódców. Myśl ruchu ludowego zawsze byL' 'I:!yś1ą bardzietj związaną z .konkrletnyun dzLałaniem, niż teorią; więcej w :llerj był I pralgmatyki niż ode.rwa.nej od :rzeczywis'tości teorii, czy dalekos,iężnej w,izji. Poznci!Lie jej jest niezmi'erni'e wa1ż;n;e,g;dyż bez wiedzy o tym, co mówili i pisali dzialacze lrudowi na temat pods't:awowych 'Problemów społecznych, 'roli chłopów jako klaf y, problematyki ,państwa ,i jego struktur nie będziemy w stanie zJ'{)Lumieć ba,rdz, wielu is'tortnych ,posunięć ohŁopsklich o.rganizacji; nie tylko po.sunięć politycznych. "lei kulturrallnyoh. E'tnog'mfowie, trzeba to przyznać, poza p e\vnylm i wyją'tk:lmi, d" :riedawna ni'e do'oeniarli rolli ruchu ludowego w dok,ornujących sil: przerniana~h W:': w okresie międzY'wojennym. Dziś .stanowis.ko ,Jakie nie możesrię j1u'żutrzyirnać. Wartd ,za!t~m siięg:nąć dio pra.c o drzli,ejarcih TUCihulUldJow.ergo,do prac dhra,ralkilerYlzujących myś' 'teoretyczną tego iI1Uiohu,!by li 'oid t'elj ,,'(Irlonysprojrrz.,~ć:na wie.ś 'otk:resĆlwminionych; Zilk~adadąc oczywi,ślCrLe,że myśl liUldowa odzwierciedlała s'tanowisko tej klasy i mlctL1 wpływ na ks.z'taHowanie s,ię s,połeczno-kulrturalnej rzeczywi'stości wsi 1 wyznaczał:.. �Recenzje, ]J'rzeglqdy wydawnictw czasopism 365 :'l' ejalro w ,pewnym przy,n:ajm,niej stopnuu - ,jej przyszłość. Wydaje mi się, że zdożenia taki,e można w pełni przyjąć. Niestety, uprawianie dzie'jów ruchu Iudoweg'o ,i dz~ejów Wispiemją'cej goO myś'ti :eoretyczmej, jak są'dzę, ,mj,ało ~koniunkibura.lny w)'lmua,r i w rzeczywistości nieWiiele :'z,eczy prawdziwy.dh i -obiekityw.ny'ch o tyc1h ,sprawaoh da s.ięz prac - doś'ć przecież \\. przeszłośC'i dbhoie wyst~pując)'lc,h - wyczytać z pożytkiem dla przedstawiciel; dyscy,pj'in zajmu.jąc)"Ch się najls.zerzej fOZJumianą his'torią wsii polsk!~ej. Praca A. Łuczaka jest tu bez wątpienia ;pewnym postępem na trudnej drodze <eJicrWI'OtU od ni'ebeZJpiecznego sohem:a'tyzmu w 'ry:sowa,niu dz,iejów łudowego .llUic'hu,ohQĆ i ona ni·c stanowi bu je5jzcze ,rew-oluoj-L IiIlteres:ując'o 'prz:eds:tawiając wachlarz s1ano.wis-k P().szcZl~ÓiI'nYIC~h ugrupowań lu;ddwYClhw okresie III Rz,zc.z)'lpos,po1'i:tej,()Id kO!l's'erwa',yvll:'lyc,h do uJltJra'rady.ka-l,ny,ch,'Die poka.zuje autor }e!dmocześTI!tepciLaxYW0jlistanowLsk, ~ecz linów suger.u1je - 'jaJk Wliel'u ,pr.zed nim - :ż,e ruah ludowy \Vieloe ·i Ina potęgę s'ę w latach trz)'Idziestych r,ady:kaIizowai. Sądzę raczej, 'że ,owa ,radykalizacja bez wątpienia wią'żą'oa s'ię z rosnąC)'Im w siłę Stronrnic1wem Ludowym - pci!·egała na k(mf.wntac<ji politycznej w ramach ,pog,lCldów ni'e odbiega,jącyoh od tych z lat np. dwudzies'lyoh, w sytual(!j1imniejszej elastyc,znośoi rządu sa:nalcyjnego, W praktyce ant)'llu dow€lg.o. Radykalne poglądy w 'ilsD:>cr.e ,D1ugdy!ni'e zyskały 'uzna,nia w ma .. ;::ach lu,dowych; były one obce mentalnoś'ci wLejskieji ni·e wi,dziano w Inich drogi do zbudO'w<łlIl,ia.p~wdz:iwie -l!udowed !PoIIs,ki,której to WLZjęlll1Iiellira'Czej działacz,2 umiamkowani .niż L9krajrni(za,równo rozJmieszczeni na lew,iicy, jak i .na prawicy ruchu). DZJiałac:zeJ:u.dow-im'leli skonk;retywwa!ną, wy'rastającą z Ina'jllep.sxyd1 źródeł ruchu luid'oweg,o wizję demdkr<l!cj'i..P.o zama'ohu ma:jdw)'lm pIsał J. iBu't·ek (:skądill1ąd \\. naj.zu,peln'iej ,oJ'ic.jalll1ie'wy·cho·dzącym pi:śmi'e "Wy.zwoknie"): "Chłoopi muszą zdac so.1:;esprawę, ·ż,eJ'Ząidoibec.ny tnie j-e;>tr.ządem lu.dowym, a co ,g·or.sza, że z poczynm'1 '))inisteria-l'ne'i "brac.i ,s7llaohe'Ckiej" wyniilm, ,że nawet nie choe ona być :rządem demo'kra.t)'lc.znyim. Obecny rząd nie je!S't 'W ted ohwHi 'przed ,nikiim odpowiedzia:lny; władz:a kontro!uljąca - obec,ny ,parlament - została przez rządsparaHżawa:na, a au wyboru nowego ,parlaimelntu rządtJeż idapu.ś'oić nie chce. Rządy ,faktyczmie pl'zed nik,im nieoqpowiedzUa:Lne, rządy ,c'himery, fantazji ,i ,ni.eSjpodzi,anek, uważamy za s,zk:adEwe dla pańlstwa i neszy ludowej i .dlatego Iprzeciw takiemu systemowi rządZieDlb państwem ja:Jw st'ron:nictwo walczymy i waJoczyć'ffiusiIIl1Y". Dzi'ałacze 'lu'dowi .z ILnsty;nkitem,prawdziwych polityków widz,ieili zasadniczą ITÓŻ" nicę mi'ędzy pojęC'i'em pańsitwa 'i pojęciem .rządu .. Z W1it"lką mocą pis.ał M. Rataj: " ... słyszehśmy tę tezę, ,która identylfi,lruje ,r.ząd z państwem. ,Zwa.Lczamy tę prz-eslankę z całą mocą i z ,całą śwUad-CIlnością.Z całą mocą i z ,całą świaldomaścią chcemy oderwać 'te -dwa pojęcia dd s.iebue, jako nie '~denty;cz.ne - powiązane, a.le n~e !dentyt:zne. I uwu'żam, że działamy w int'eres'i'e państwa, rdbiąc to. Z Clh:wiJlą,kiedy kraj, kiedy masy zidentyifiiikJuljąrzą,d z państwem, z tą 'ehw.ilą państwo znajdzie się w wi'elkim n'iebezJpiec.zeńs'twi'e, bo rząd to są J.udZiie,a ludzie sącl1ldtl.iwi i ,g,rzes,wi, są źli li /doibrzy, są gŁupi i mą:drzy, al'e państwo jC'st dObre, państw,o 'jes't Wii!CiCZne i państwo j,est mądr.e". C2y2; w świietłe 'pioddbnyc'h wystąipiell z.a.rwcać mOŻJna myśH 'ludowej okIr.csu r.1iędzywojenncgo,że była ogral1'i.cwna i płytk,a,kton~unkltU:ral'na i .pl'a~matyczna ~ Sądzę, że była t>{)my;śl :bagata ii godna uwagi ,ni,e tylko dla okresów, w których .siC; kS1.'t-ałi·()wała. A na.jwylbitniejsi ,prz.edsta'Wi~ciele .ru,ohu .l,udowego wY)powiadaE sit; glę'boko na t.e-maty ba,rdz·o 'róiŻ:ne,choć przede V\lSzys't'kt~m .na te, ,które miały wie1kue z.nac7.enie dla wizji ,ludowej pr.zY:S'ZłOlści .pańJstwa pcilski,ego. "UwatŻiaJmza rze.::z najważniejszą -- ,pisał Wineen'ty W'itos - by armia była tym czym musi być w pań- �366 Recenzje, przeglądy wydawnictw czasopIsm !>iwie. Aru11ia nie 'm-oibesłużyć ani żadnej osobie, ani bdnej koterii, ani żadnej pa'rti:. Musi służyć państwu i n:arodowi", Jdeo,lo'gia l,udowa wywodziła się z ide,obgii Jiboral:nej - choć ,liberalizm zna·:z.ył ,niegdyś, moim zdani,em., co:ś znacZiDie po:nad tzw. "realiZJm politycZJny", kióry :nu s:ięostatni1o 'bezpo,ds,tawnie imputuje. ~godnie z autorem, zręoby owej ideo,l'ogll :11oŻ!naspro,wa:'izić do poniiŻ.S.zycihstwierdzeń: ,,~deo,lo,g,ja ludowa miała wyrażać lJragnienia, dążenia, potrzeby materialne i ,duchowe w~ększ()oścj narociu, a przede wszy,sltkim ,chłopów .. Powinno jej przyświecać dążenie do wY'Yva!'Cze:n.ia woLności , rówlnOiŚ,ciczłOi\VlLeka, walIka z ,przejawami zła i krzywdy w żYC'liU .społcc:zmym; ideo';olgia ludowapowinl!1a dop.rDwadz'ić ,do zdOlbyc.i.a władzy dla "ludu" - chłopów: w przeds:ięwzięc·iach Jou telmu ZJmierzającycih, pr,zekonanie o dz'iałaniu w więi~sz,ośC! ,narodu .miało s,ta'nowić ,uzasadnienie !podjętych kroków; ZDobycie władzy dla ludu n:t,~ jest akcją zm.i'enzają.cą :do pokonanua inn)"Ch, aJ'e wypływa z ogólnych zasad sprawiedliwooci -dziejowej. tRoUtyka ludowa po'leg'a .na wyrównYlwaniu i usuwaniu krzywd społeczmyc,h, a 'ITi'ena ich pawstrzy,mywaniu lub zmt€lllli~m.i'U;st'l'on'Dii,ctwa ludowe - real'izu'jąc idee ludowe - powinny zac,hować w,ierność hasłom i ZiłJsadom polHycz.nym, które wysuwa lud. Ich po:s.tępowE.lnienie 'może doprowadzić do rozhieiŻnOiŚcim'iędzy ,gIosz01l1-ymi 'hasłami a po.d:ejm·owanymi czynamd; ideo].o.glialudowa ni-c· mo·że poprzestawać na dOTy:w.czychdziałania,ch, ileal. .na stałYIm &1edzeni'u i rea,~owaniu :na ZJmiail1Yw życiu społeczmo-;pcll:itycZ<IlYlffi kraju; idee liudow,e mus.zą s'ię opierać na zasaida,ch mo.ra1l!1QŚ:ci oIbywarte1s:k>iej,mus'zą dQpr'owa'dzić do wyzwOil,eoU<:' i odrodzenia -charaiktenu człowieka, by .s'tał się 0'J1 istotnie woLnym człowiekiem". Istnieje przekonanie, że roz;hczne pJThe chIopsk<ie i ugrupowa.nria lludowe w okresie międzywojel1Jllym zajmowały siię głów.nie "walką party.jną", zamii:ast reaJi· i:Ować hasła ideologii lu.dQwe'j. Uważam ten pogląd za .nie 'oldjpowiada'ją<:yprawdzie OW's.zem, wiele !było doktrynerstwa i demagogJi'L, sporo partykularyZlffilu w poc.zynaniae:h niejednego dz'iałacza - lu:dowca. J,ednakrż'e ogólny stosunek i praktykę 1l'Uchu ludowego w tych sprawacih Widzę jako zgodną z progcramem zamies,z'Cz,ony.m w 1936 roku w,,~ielo.ny1lU SzJtanoorz;e". "O He nadmiar partii - c.zyitamy tam -powodujący r,olz\p,voszkowarniesił :>poł'ecz.nych jest zjawiskiem ujemnym, joe'>tzłem, które ,należy ].ec.zyć - to prZJe.ciW'nym biegunem teg:o samego zła j,est ,dy,k,tatlUra jednej partiii. Zlgulbną i s.z'koidJliwąi bezowo<:'ną j,est wailk.a z tymi part'iami tPolitycZiIJ.y.mi,które są wyrazem wielk'kh ideowych i społecZJnyah ;prądów. Zycie narodu 'ni,e da się zamknąć w ramach joednoej"i.deolOigii", ·choćby ona była nie frJZJes'em ~ błyskotką, za:kry:waljącą ideową pus'Łtkę,ale cZYimśprawdZJiwYlffii .isi.oltiniepięknym". 'Rulch l,udiO)wyn!ie ZJaJmienza·ł SIMądOlPIiOlW<lldizJić do pliz:ejęciirawladzypr,z'C'z "lud" "gół członków nalrQidu utrzymujących się z pracy. Spodzi'ewano siG wzrostu z,naczenia ruchu ludowego .j zdoby6a władzy drogą pa,tlamentar.ną. Jak pi,s,ze - czyżby z .przekąsem A. Łuczak "abS'olut~owa:no <drOlgęparlarmentar.ną". Sądwl!1J po'.'I'szec:hni'e, że jest t,o dr·oga jedynile słuszna; że lud zdobędzile władzę. "dzięki swaim wartoociom mo-rall!1ym id.zięki swej .sii!leQ,d:dZ'iaływa:l1Ii,a". Skądinąd partie ahlopskie nieJeden raz prredk-ła!dały i'nter-es nwradowy a nawet państwowy .nad swój interes k1asowy, wc.hodząc w soj-usze polityczne z lewi.cą i z prawką. Cieka wa książka A. Łuczaka ma ki'lka braków. Wydaje mi się ,np., że dJa kogQś, kto nie po.s:iada gruntownej z;!1a'jomośC'idzjiejÓ'Wpuchu ludowego, będzie zagad.ką do momentu pogłębi-enia 'ini'onma'Cji (ale gdzie'?), jakie były rzeczywist.e wpływy poszczególny.ch paTtii ohł'OJPskich w spoJeczeństwie polsk'im, jakie były na.kła,dy pism ludowy,ch, czy gł'oszone programy docierały i w ja1kiim.sl·opn'j,una wieś ,po<ls'ką,z jaki!m oddźwiękiem spotykały się w p::;iszcrególny~h kate.goriach ludno6c.j wsi itd. Informacje na te tematy, choćby najbardziej s.królowe, bardzo ułatwiałyby przyjmo- �Recenzje, przegLądy wyd:lwnictw 367 i czasopism ·.vanie i ocenę taki,ch c.zy innych ~ądow IPrzytac.za,nyoh w pracy. Bo jeśli T. ReK ,):."11 w "M!odej Myś.1i Ludowej", że "dwory są ŹJródł<emwszelkiioh ,prą,dów r,eakcyj;,ych, w,;zys't:kich 1'as,zy2Jmów, dyktatur, ce.zHry.ZJmów",to chciaŁbym WJiedzieć, czy ;Jo;g.lądta'k,i dO~lie'rał do tysią'ca czy do s'ebek ty,slięcy czytelni'ków iezy w ists>C.iewy,-dża! poglądy jakiej,ś partii, ·czy tylko jednego działacza. Mim.o pewnyc.h zasir,zeżell wolbec powy.ższej pra,cy, .zw!as.zc.za brakujoe mi w niej r,a.kre.ś·[enoiaszers'zeg,o tła, na którym prez.et11Jto'WJa~by dopiero 'a,u'bor sądy i wypowi'edzi d.zial'aczy ludowyc.h, zwlasz.cza mni,ej zna'nyc,h, czy,l1!;ąc je Ibardziej zr·ozumiałymi, uważam ją z:l niez.miennie p[jżyteczną i c:eka'wą, g,O'dną polecenia. Rijsz:nd j Wspomnieniu o Jędrzeju Ciernia ku, Wylbóri Leo:ni,lda Wyszomi-rska, Warszawa 119,8e, SiS,309, il. opracowanie Kantor Zof,i01 Mazurowa Jerzy Z3o'wieyski w pr.zeldmowie do wydanego V'/119'5,6roku wybO'r,u prac Jędrzeja Cierniaka pl. Zaborowska nuta napisał: "Oi-efllllia'kbył twórcą teatI'u ludowego., Twórcą ,prawdziwY'fn, to z:na!czy, że odr,zuClH'Wszystko, co w tej dziedzinie zastał i urzec.zywiistnił własną wizję, włalsne ,ma,rz.Emia Ot tym, jaki pow,i,nien być teatr ludowy, noowOC'7!eISiIly, 7Jgodny ,z dążeni:ami w!>półczesillej wsi,., Bo to z jego myśli, z jego buntu prZJOOiwt'a!J]doo}ei z j.e!?iowiZlj'i zrodził s·ięteatr nowy, twor.2Jo:1Y z pieŚoIJii,obrzędów, z całej s'kalI'ibn!cy Jwolw-rallneg-ooby Cza.jIU , ,przeka.zyw-aJI1eg,onR ·.vsi .z polrol,eni-a w po'kolenie. Mnożą się dZli;S1ajw PoLsoe Ludowej zespoły :regiiorJJaJIne:ślą&kie, iPodhala.ńskie i in:ne,k'tóre lświadomie Lub nieświ'adomi'e nawiązywać mus.zą do ,ide.i Cierollii:aka:,I to j,est jego "za gir,olbem ZJwycięstwo", wi,erki,e i piękne,. tym piękniej.s.:ue, ,że niejako a'nonumow'e, bezosooiste, 'bez iblla"lm imienia,kstórego jedna,k zapomnieć nie wolino" . .!lmienia Cienniailm zapomnieć nie wolno. Zapomnieć po pr·ostusię miie da. :Ten chłQPs:ki syn całym swo'imżyóem wyikazal, jaka ;powinna by<':,jak !powinna działato inte.Jo1gencjachł.opskielgo J)oahodz'enia. W czasie, gdy mnożyły się posltawy polegające na "zapominaniu" przez wykształcone p.dkolenie wywodzqce się .ze wsi wiiej-· skich t-rady.cji, gaI1dzell'li-unliomi,om'zu-canuu ich na rzecz bez.kryty,cZlni'e nieraz przyj-o :nO'Warrej "kulltury miejskiej", Oi'eirn!ak I)r<Jg)r,a,mow·(} odw.ołał s'ię w swojtej pracy cJświaltowo-k'u:ltUJra.lnejdo war'loŚlci ludO'Wycih, uczymJił z nioh siłę, jądr-o nowej i'deo-iogii wy'erna:n!cYlpowaneg'o,świ-a,dome'goOswoli~h oelów chlopstwa., Nie sip-osó!b w kn)tkim omówieniu prz.ed~t'alwić zaw.artości tOImU wspomnień ,J tej niezwy,kl-ej posbci. Z kiJikud.ziesli'ęciu sz'kiców, krótszy'ch i dłuższych, anali:ycz•.:1ych, czy .po prastu ws.pom.niellli-QwY<:lh, wyła.nlia się Jędrzej Ciemiak jako pas'Łać ~iezwy;kła, -inodywidua1l11.o·ść co się z.owi·e. .Dz·ś jeswcze, ,po czt€'rdzies'bu lata.ch od śmierci C'ierniaka, we WSlPomnlieniaich o nim, piswnych prz'ez ~udz'i ,r,oz.m.ai-tejpml'esji, zainteresowań i pochodzenia społecz:nego, diwięc.zy ta 1'a.s,cYlllacja,jak,a wią3ała się z jego oS'OIbą.Oierniak imponował ws.zys'tk,jm pracow.itością i zapał'em. energią, raz;l,egłOościąwiedzy i ,fa:nta'2Jją,wr,esz.cie - co dz'uś nie J1,ależy jak się zdaj,e do cech c,hętnie pO,dnoszonych - skir'omnością li.a'udzJką dobr-o:eią. Z widu wypowie.dz:i i w.slPomnień a Jędrzeju Oiernialku zwraca uwagę niezwykle oS'obiJStya jednO'cz-eŚl'1begłęiboko analil\;yczny szkic Kaz'bmiery ZalWJis to wic z- �:368 Recenzje, przeglqdy wydawnictw i czasopism -Adamskiej, ukazujący nie tylkopo.stać działa:cza ,i artysty, ale i jego nieu5lann~zW'iązek z ro'dzinną w.s'ią, ZafbClHyw.em.·Ze związku tego, jak dowodzi K. Zawi.;-to'w icz-AdaJmska, cz'eflPał sHy do sWoO,ejwa:lki. :Był zatem w tej lin1ter;pretacji Oler,niak .Antcuszem, warstwa zaś c;hlOlPslkaprzyszłość swoją ks.zlal'bowala prZJcz siłę przywiązani;} do tradyoji., do waTtości iudow,ej kultury. Zwra,ca uw.a,g'ę napi.salny jes,ZJc'ZJe w 19~9 roku sZlk:ic:Stanisława Pi:gOiniatmktlują'cy o roli teatrallrlej dZliaiła,llnoiśaiJędrzeja Oiernialka OITaztemu samemu tenna:'towi poświ·ęccme Tozwa'żatniaJ'ędrzeda Zawieysikiego. Piszą o Cierniaku zarów!n() teoretycy Id'tera!1Jury:Koma,d Górs,ki i Zofia Szmydbowa, ja,k i jego w,Slpółpracow.niiCY,idziałacze wiejscy i kUJlturaJni. Jedni .star.ają sięokreśJ.ić ,rangę dokonań C.iernia:ka w .kateg,o.ri.aoahjak n.aOS'2leI1szych, inni po ,prostu piszą () S;pobka.nia z nim i o Clma.tl1ującej .z niego siły. Obok rOZJwai:a,ń a Człowieku i Art)'lki.e, mamy l'Ozważani'.1 o nim sam)'lm, o .sikromnym, ż,jllczJLiwy;m c.złow.ieku, który poświęcił życie~dei I joedne. .i drugie skla'dają .s.ię na obraz całości. Naj'bardzi,ej jednak wz.rus.za'ją te ws;pomni,e.nia, któne ukaoZJutiąpostawę Oier.niiaika w osta'tnim okr'esie życia, podJczas okupacji. 'W wię7Jieniu ,h~tllewwiśkim. ;W niah widać, jak w,i,elka o.s.obowoŚć wielolkr0tnieje, :umsta j.eszcz'e w ogniu p.rÓlby. Ki>iążka paw.stała z uni'cja;ty'wy grana przy,j,aciół i wS'pó~praeowników J ędrzej,1 Cierniak,a w ,róimych dZli'edz;iJnachjeg,o długoletniej pra-c.y artystycznej i oświato·wej. J,est hołdem złożonym pamięc'i t'ej wybHmej postact, hołdem, który dowodzi. jak wiJeLk,iei trwałe było j~,o dzieło. Księgi pamią't1rowe, księgi wspomnień są ni,e'ki€ldy rozpaczliwą próbą wc:howa.tl1,iaułam:ków wiiedzy o ludziach, którzy od-esz;li. Oluidziach, 'kitóry(lh dzieła być moil; je.sz<cZletrwają, lecz pami'ęć a ni<ah s-amych zanika. W wypadku JędTz,eja Cierniak •• Sitała się TZec:z zdumiewa.jąca. '&pora lat minęło od jego śmielrci, lecz w Zaborowie ·czas ten zdaJe s,ię nie odgrywać Ż3dnej wli. W tej niewi.elki'ej wsi w były;m powie.cie bnres;J{jim,niedallek,o T,ar.nowa, iJstniejoeaut€ll1.tycZJnY kui't Jędr.zeja Oiewliaka, kuN;. .który zr.oclz,ił s'ię bez żadnych naci"ków. trwa bez .sztucznego POdiSYCMlJia. zadZJiwia każ-deg,o, kito do tej wsi ,na :dŁUlżejczy król:ej za'wi'ta.ł. Uroczy:sbośc'i z okazji czte.rdzi,estej 1"oczni<cyśmiJerci Ci!er.nia'ka były ma,ni£e.stalc:ją nie tyllko pamięc'i o ni!m, ale Itakże dowodem żyw:otnośc:i jeg'0 liJdei.I dhy(ba i:s't-otni'esprawdzą się słowa iŚ;piewanej jesZC<Zleza życia Ciel1nia1ka niby to żartobYiw.ej piJosen:ki: "J ędrzej.owa nuta nigdy lnie .m~inie, ,hej,all1i na wi.ensycku, ani na doli ni,e"" ·WYlso.k:oooenia:jąc tom wspomnień -o Jędr-zeju Cierni.aku, chciałbym upomni,eć .się o pełni~jiSzy wYlbór jeg,o iPu'bEcy:>tYlkJi, lliub choć'by o wz,nowi'e'nie wydanej przed la'ty Zaborowskiej nuty. By wlSlpÓ'łc'Ziesne pokolenie dZiiałaczy wiejskich ni'e musi.ał,l wi:eTZYć:na sł,owo., że Jęd,rzej Cliern;iak desit j-edną z naj,świetni'ejszych postac-i w dziejach ,lruJ;tul'awn€!~oI"uclhu wsi pols'lciej" a jego ws-!caz;ania i rady go:dine najwy.ższej ,uwagi i wp:r,owadZJaJIl·i.a w żY'cie. Ryszard Franciszek Midura, Sierpecki ośrodek ficzny w S'ienpcu, Siervc. 119lU, s·s. 60, ił. rzeźby ludowej; Kantor iMlUz;eum Park Et-nOlgIa- Male muzeUlffi w Sieru>c.u wydało pra'cę, której mogłoby pad wieloma wz'ględ.ami poz:azdroś<:~ć!szereg dUJŻYCih muZJeÓw etnOlgrad\i0znY'ch.Pram F. Mi,dury w sposób .syn;tetycZJnY i <usystematyzowany omawia siJer'pec,kiiQlŚir,adekw~półczesnej rzeźby lu-dowej, będącej fenOlmel1iempodobnym do ośrodka w Paszyni,e. �Recenzje, przeglądy wydawnictw 369 czasopism Autor podzielił pracę na 'Cztery zasa.dnic7£ częśai. W pi'erwszej za;poZiooj;ecZYite\nika .z ·historią miasta i regiom'u oraz z hi:storią daWlli!j twórczośCli ludowej w tym reg.ion.ie, stwierdrojąc, że mo2'.ina mówić .0 pewneg.o rodzaju związk:aah między tą dawną twórczośc.ią, a rz,eżbia·rs.twem wL';·pół0zesnym, mimo że brak między 11JimE beZipośredniej aiągłości. W drugim l'ozdzia,le zatytulowanym Główne etapy rozwoju F. Mi,dura wyrÓŻJl1ia 'trzy okJr:esy. Pierwszy, Obejmujący lata 1~5'7- 11959, ohara·kteryz.uje się powstail1;i,em tego fenomenu. o.k·res ,drugi, to Lata ,1,9'60 - :I<968.. ·W·tedy to twórC'ZOiść.si€lI1Pec:ld.cilrzeźbiarzy zosltał<1w1prezen1oowalna szerszemu widz,dWli na wystawie w iP,Q'W'iatowymDomu Kultury w SlieI1pcu. ,W okresie tym s,ierpec.cy r:z,eŹJbiaa-z,ezddbywają solbi.e c·oraz szersze uznalrJIie. Wystawia'ją swe pra'ce w Płocku i Walr~zawi'e. Vv brredm oikJr,es'ie. obejmującym lalia W69 - :li978, si,el1pecki oŚ'r,odek zaczyna być jlUż znany nie ty,lko na Mazowszu, a,l'e w całym .kraju, a także pow jego granicami. W tym c.zas'ie za'czyna s'ię też ,rozwijać dzi.ała'\;nOlŚćk.U!1turaJna w Sii,erpcu li powstaj:e Muzeum E.tno;grafie'we. W rozdzi;a,le trzecim F. Midura charakterylz;uj,e poszc.Zielgólnych If.zeźbli:a,rzy,omawiając nie tyJk'o ich żY'ciorysy, ale ,t'a:k,że stalra się cha.rakteryz.orwać liahtwórczOiŚć. Czwarty rozdz'ial umawia Zinaczenie ośrodka dla ,polskiej rz,eźiby luidow,ejl Au'tor wymiel1lia ,tu Im. in. zusitos()walll'i'enO'Wyc;hs'chematów i:konog;ra,£ieznych i pdbudzan~;; uzdollnlioonyoeh .osób dO' zajęcia się r.z'eŹJbąludową. oN.Lewąlbp\wwymwa;larem tej .pracy j,est jej syntetyc.zny charoJkter, p.rzySitępnoś<:· na;rra'cji autora oraJZ duża j'101ŚćfotogJr'afii <fZie.ź:b, w :tym wiele bar\winydh. Praaa posiada także s'tTeszczenia w j'ęzyku angielskim, francuis,k'im i ni·emieokJiJm. Mariusz Baumann Tadeusz Chrzanowski, Ksawery Piwo ck i, Drewno w pols1ciej architekturze i rzeźludowej, Wraclaw-W:arszawa~K'rakórw-Gdańsk-Łódź, "Ossoliineum" J~IH, ss. 58, ił. 1il'2. bi.e KoJ.ejna pra,ca .rrn~ty,tutu Sztuki PAN pOswlęcona sztuce ludow,ej w Polsce poru.sza wylwr.zystanie drew,fi<\ jako tworzYwa w archii'te!kiturze i .roZJeŹ!bi'e fiJgu.r.al1nejludu pol.skiego.Jest to fra'gment W1iękJsllejcałości międzYlnar·odowe.gO' .wyoown:iJc:twa po5wil;eonego ku.!tJutr,z;enarrodów słoWliańslkicil, po'WIS,tal'eg,O'z.ifnircj,atywy UNESCO. Praca T. Ohrza.nowskj'ego ,i K. P1iwooki€lgo jest ozęśClią dUiżejmono~rad'i.i pol'Uszającej tę pr.oblematy'kę u Słowian. CPraca nie.niejsza składa g;ięz dwóch części: ,pierwsz.ej, a,Uitors'twa T. Chrzanows.kiego o drewnLe w a.rcruiiteik.'1;'lIJrze i budowni~bw'i'e, araz .dnugiej, pióra K. Pi;wocki,ego, o dr'eWllllieow Ludowej r.z'eŹJbieii,gumbnej. Ma ona ra.czej chara'k'tetr wyda·wmdtwa albumowegO'opatr~o.ne'g,o OIbsz;eroniejszyrrnwtst,~Pe~ wprowadzającym w problematykę . .W ·części napisanej przez T. Chrzanowski'e.g,o ,mażemy zapozinać się pokrótce .z zasadn<hc,zYlmitypami kO'nstt'ukQji w bu.downi'c'twi,e ludowym Qlraz jego :zodobniotwa tak w ,za'kresie ma,\ow,allJia jak ,i T.Zieźlbi'~~-a.Nlie ma 'ten telks't aspiralCjli odikJryW1C.zy.oh .ezy s:t-r-icte,paznawiczY'Cih.Jest to raczej .!rrótka usystematyzowana synteza dotychcza.sowej wiedzy zjedinoczesnym .zasY1WI1ailizow<l'n iel1n stanu ba·dań. ~e.kst ni,eżyjąCE'~O już K. PiwO'c!ki€lgo, marjący formę esejou, ukazuje roz.wói 1 :!!-1 Lud. l. LXVII �370 Recenzje, przeglądy wydawnictw i czasopism skiej rzeŹJby figura,1'11le,jod wars zta't owej rzeźby oficjalnej do ,tradycyjnej j wspólczesnejrzeźby ludowej. P.orusza teź sprawy związaine 7. ornamenLlcją towCllrzyszącą r'zeŹibie, jej f'liln~cjo'ITalnemu ulokowaniu oraz przeprowadza krótką charakterystykĘ typów forrnalny1Clh. Każda z tych częśai zakol'lczona jest wyborem literatury przedmiotu onz - co ba,Ddzo cenne dla badaczy sztukii ludowej - kalta'logiem l.'lby'lków wymi"nionyct w tek,ście. Osobną część pracy s!cln'owi zespół pcmad 100 ilustracji, których duża część nawiązuje do obydwóch !ek1stów. Część iIlustrcl'Cyjna poprzediz(ma je.st sk>wnikiem biograficznym artystów rzeźbiarzy, cieśli, clf'c1hitektów i malarzy zawierają~ym 3·2 nazwiska. Reasumując, praca stanowi dobry Ima'loriał źródłowy dla \);;daczy OTaz może być z powodzeniem wyk01fzystywana przez studentów ctnog.r'lfii. },[ariusz Baumann Krzysztof Braun, Materiały do bib!iograjii lw!tury regionu łowickiego, Łowic? 1980, Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych - Stacja Naukowa w Łowi.cZJu,ss. n. Omawiana praca K. Brauna jest kontynua,cją podohnych wcześniejszych zeslaw,ień hiiblio.g.ra.fi'cz:nyc:h.Szko,da tylko, że autor na wstępie nie WYJaśnił, co rozUll1liclł pod pojęciem "Iregi'onu łowk]Qiego". Dopi'efo z treki czytelnik uświadamia sobie. że chodzi tu o teren dawnego Ks1ięs!wa ŁC'wi'c'.k1ieg0,to jest cz~ści gmin dawnyc'J powiatów łowickiego i .sbennieW1kkiego zamieszka1ny'Oh przez grupę etniczną Księżaków. Swego rodza:ju wtrętem są natomiast p(Jz~cje dotyczące Bolim()wa i akolicy. chociaż milejsco1wość la należała do pow. ław,jc'kiego. Materiały obejmu<ją iW zasadzie druki, choć ,trafiają się niclicz.ne wyhltki w p> :;taei prac rna:g'is!ersk,l,ch pozostających w maszyn()lpis,ie. Aulor uwzględnił ogółem 3313 pozy:cj,e bihliolgrafic.zne, z których '.1'10 (33'%) ukazało się w lataCihl&92 - 1,9;)9 i 2,23 (67U/o) w okresie 19'45- i1:917'9. Nie wycZierpuje to calej produkcji, jak sLlszni·~ sa!m aul!or zalzlIllaiclzył. J~gio zameir:ZJElD'iiem by~o w~kalzać na isliniejące ludk,i w opracowaniaich pos,z,czególnych tematów. Szkoda. tylko, że przyjął w :-wojej pracy układ alfabelyczny według na,zwis'k autorów zarn ias't przedmi,oioweg.o Ten dwgi byłby dogodniejszy dla czytelnika. W Materiałach autm wy,zyskał wczieśniejsze clpracowania tibliografkzne. \Ve wstępie na,j'eży jednak POiprawić po'dane pozycje 65 na 6G, 86 na 89, 1'21 na 125 i 166 na In. Nie można teź pOiwiedzieć, aby autor sy.stema'tycznie grom,ldził materiał bibliogra,f.iczny. Jeżeli uznał za celowe, że nal'eży dać miejsce hleraturzc dotyczącej mi~lsia Ła,wikiza, to dla!czego oglra!!1'iczyłlsię do wydawniclw llajs'l,HS,zych (poz. 97, 295). a pc:mLnął w ini,cihR. Oc,zy:kowskiego Przechadzkę po Łowiczu (Lowi2Z 1 92'1,II wyd.). Na1leżało w ,pierwiS\zym rzędzie wymi,enićdziełahislmyków, a nic amalmów. Mam tu na rnyś,j,i M, Mału:s:zyilskie!go Lowicz w wiekach średnich (LCiWICZ 19,34) i J. W,eg· nera Łowicz w latach "Potopu" (Lo'wiez 119'47). W,śród opracowań dotyczących wsi traktowanych kornpleksow() zabrakło: J. Króla Jackowice. Szkic monograficzny ~W-wa 1~56), St. ł'lisa Króih:i zarys dziejów wsi 1 �Recenzje. wydawnictw 371 i czasopism M. Małuszyń.skiego Z dZiejów WBZ Zielkowice ("Życie Gro26 - 28), a także miej s,c·owo.ści uwzględnionych w Sl,ownil-:n Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiairs!"ich. Z litera:tury pdmiętnikars:kiej nie znajdu}emy takich publikacji, jak: T. Kur{:zaka Jak dal·eko pamięć sięga. Wspomnienia z wybór art.ykułów (W-Wil 1958) oraz T. Kazimierowicza Moja droga życia. Wspomnienia (W-wa 1970). Obaj autorzy pochod.zih ze wsi ks·ię,żac:kieh. W Materia/ach ma.jdujemy pel'ną liter<\tu-rę doty.c,zącqA-n.ieli ChmieliI'lsk~ej, twór'czyni Muzeum Etnogirafi-ezn:ego Pol. T-wa .Krajoznawczego w Łowiczu. Brak natomiast jakicjko'[wiek pozycji biog.rafi:cznej mówią,cej o życi,u i dmo<bku Romualda Oczy;kow:;kil'gO, prekunonl badań e'tno.graficzmych na omawianym tea"'enie. Tymczasem życiorys jego zna.leźć mo'żnd w 'opracowani,u córki w ks-iążcc Przechadzka po Łowiczu (wyd. II), bio.gnumy w Polskim słowniku biograficznym (to';-n XXIII) Bocheń (Olsztyn przeglądy madzkie", t Słowniku 1935. 1964), nr nr pracowników ksiqżki polskiej. Ws'ka.zującna cizi,ela ji.tera'ck'ic jako źródło do pC;Z"l1.ilntia kultury ludowej, ba·rdziej słusz.ne wydaje się powoływać całość, nie wyjątki z nkh. Tak właśnie postąpiono z Chłopami WI. SL Reymonta (poz. 233 i ~34) i to drukowanymi w <:7.-a!So,piśmie. ~a uwzględnienie za.slugiwało raczej ozdobne wydani,e tej powieści z lat trzydziestych z barwnyml ilustra'cjami A. Kędz,lers;kiego, stanowiącymi źródło ikonograficzne. !\. jeżeLt już ,ws;xnTI·r.Ii,ałem'o tematy.ce towl~oki·ej 'w pla",.lyce ·pr.zyci:atinEj etnograf.owi, to t~zeba .za,;maczyć, że cenne, ·i jedyne wł-a.śoiwie. informacje po,dał Zygmunt Pągowski w .airtyku.le Łowicz i Łowickie w sztuce ("P.oLska Na,:'odowa", '1'937 n.r 18) Ole odnotowanYl!11 prZl'Z K. Brauna. Zamykając uwa,gii o moiŻliwoś-c.ia,ch kryjących się dla etn.Qgrafa w dziebc-h literac'ki·Clh trzeba dodać. że szukać ~ch me-żna w powieści J.. Weys>s'enhoJa Gromada, :vIieczysława Fijałkowskiego i K. Ryback-ieg·o - Księżanka Zocha. K. Braun odnotował także ut.wory muzyczne związane z kulturą Księiaków .(poz. 130, 207). Wykaz ic:h maina wZ!}(J!gacić o U'tWOTYM.a:k;Lakiewic7..a,Lahuńskieg·o. Literaturę a dawny-ch muzeach i o obecnym w Łow,i-czu należy uzmpełnić artykułem .J. Wag,nera Muzeum w Łowiczu ("Muzealnictwo", 1961, nr 10). Kryptonimy O.R (po,z. 202) i R.O. (pr.z. 232) kryją R. Oczyko\Vskiego, co ,należało roz:"zy.frować. Po,żądana byłaby większa starannnść w redagowaniu zapisów. Tak np. w poz. 65 b.rak jes't informacji, że nie mamy do czynienia z pra,cą A. C.hmi'elil1s,kiej w jęz. nie:-nieckim, lecz jej przekładem d"konanym przez E. Fi:edlera. Pod poz .. 59 tejże autorki nie wspu';nniano o jej recenzji, choć iiguruje ona w bihliOlgrafi<i w książce :.vI. Chmielil1skiej (poz. 6li). Poprawna pisownia ,pierwszego członu nazwuska pod poz. 17 i 18 n,ie "Blum", ale "Bluhrn-Kwia.ik,owski". Nic ma uz,'.sadnie'llIia w omawianej bibliografi,i zapis o widokach Lowi'cza J. KOl1opackiego (poz. HiD). Ma on waczeni·e tyl.ko dla historyków szVuki. Mim'Q drobnych za,trzeień pracę K. Brauna uzmac trzelba z.a ważną P0i1.ycję ; 'to ni,e tyle .,dla s'p().]eczeństwa lo.wick1i'ego", jak sam ją widzi, ale i dla przyszłych badaczy. Tadeusz 24· Gumiii.ski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a696cfdd9801599ea19ca5c2b01cd3.pdf bf4c832cb5bab3e1f3862b2704b18e7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Piłsudski, Bronisław (1866-1918) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4695 Title A name given to the resource Gdy nastał kres życia / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.259-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 III. SYLWETKI ANTONI KUCZYŃSKI GDY NASTAŁ KRES ŻYCIA. NOWE MATERIAŁY DOTYCZĄCE ŚMIERCI BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W ciągle nie napisanej jeszcze biografii Bronisława Piłsudskiego przeplata się nazwisko dwu Rozwadowskich. Pierwszy z nich Jan Michał Rozwadowski (1867-1935), to wybitny polski językoznawca, przyjaciel tego zesłańca-badacza kultury Ajnów, Niwchów i Oroków, który wspomógł go w edycji książki poświęconej językowi i folklorowi Ajnów zatytułowanej Materialsfor the Study ofthe Ainu Language and Folklore. Collected and Preparedfor Publication by Bronisław Piłsudski. Edited under the Supervision of J. Rozwadowski, Ph. D. Professor in the Jagellonian University, Cracow 1912. Dzieje edycji tej książki są stosunkowo dobrze znane. Wiemy także o jej recepcji w kręgu uczonych zajmujących się problematyką ajnoskąl. Drugi z Rozwadowskich to Jan Emanuel (1872-1935), ziemianin, doktor praw, ekonomista, a zarazem polityk, docent Uniwersytetu Lwowskiego. Okres pierwszej wojny światowej spędził na emigracji przede wszystkim w Szwajcarii, a potem w Paryżu. Do Szwajcarii przybył z ogarniętej wojną Galicji, a konkretnie ze Lwowa, z końcem maja 1915 roku wraz z żoną i dziećmi, uchodząc przed szybko posuwającą się ofensywą armii rosyjskiej idącej z Wołynia oraz Podola. Od początku pobytu w Szwajcarii odgrywał znaczącą rolę polityczną w łonie znajdującej się tam polskiej emigracji. Wtajemniczony był w wiele spraw tamtejszego ośrodka polskiej myśli politycznej. Współtworzył jego programy dotyczące bieżącej działalności, jak i spraw przyszłości, które miały wspomagać ideę odzyskania przez Polskę niepodległości· po zakończeIT. Asai, Kilka uwag o książce Bronisława Piłsudskiego "Materialsfor the Study ofthe Ainu Language and Folklore ", "Literatura Ludowa", 1999: 4-5, s. 17-22; W. Jajdelski, Gatunki ajnuskiej twórczości ustnej. Systematyka Bronisława Piłsudskiego, "Literatura Ludowa", 1999: 4-5, s. 11-16; A. Majewicz, Bibliography of Works of Bronisław Piłsudski, Stęszew 1995; J. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 55-83. �260 niu I wojny światowej. Ideę tę głośno propagował, a tempo jego życia i kontakty wielorakie wypełniały mu czas przeznaczony na umiędzynarodowienie tzw. sprawy polskiej. Był członkiem Komitetu Redakcyjnego tzw. Wielkiej Encyklopedii, zwanej też fryburską, ze względu na fakt umiejscowienia jej redakcji we Fryburgu. Encyklopedia wychodziła w formie zeszytów pod wspólnym tytułem: Publications Encyclopediques sur la Pologne. Encyklopedie Polonaise, i wielokrotnie zmieniano jej edytorską oraz merytoryczną koncepcję2. Z szerokągrupą"encyklopedystów" miał także kontakty B. Piłsudski, który w 1915 roku przybył z Wiednia do Lozanny, by wspierać te plany wydawnicze. Właśnie na tej płaszczyźnie doszło do jego pierwszych kontaktów z J. Rozwadowskim. Miejscem pobytu B. Piłsudskiego w Szwajcarii był przede wszystkim Rapperswil, gdzie znajdowało się polskie muzeum z dobrze wyposażoną biblioteką. W niej przesiadywał najczęściej - czytał i pisał, czując potrzebę spełnienia. Mieszkał wówczas w nieodległym Zurichu u Gabriela Narutowi· cza, z którym był spowinowacony. Wedle księgi meldunkowej karta jego pobytu w tym mieście przy ulicy Tobelhofstrasse 34 w jednym z domów G. Narutowicza (posiadał on także drugi dom przy ulicy Hegibachstrasse 147, w którym mieszkał z rodziną) wystawiona została w dniu 30 sierpnia 1915 roku jako obywatelowi posiadającemu paszport austriacki, wydany w Wiedniu 31 marca 1915 roku3• Przyznać trzeba, że czasowy pobyt B. Piłsudskiego w tym domu sprzyjał nawiązaniu przez niego wielu kontaktów. Często bowiem u G. Narutowicza gościli ludzie o znaczącej pozycji społecznej - uczeni, pisarze, politycy, którzy na czas wojny schronili się w neutralnej Szwajcarii. Dom jego był zatem ważnym ośrodkiem dyskusji o sprawach polskich. W jego atmosferze odnajdujemy zatem wiele odniesień do historii Polski i jej wizji po zakończeniu I wojny światowej. Nic przeto dziwnego, że właśnie G. Narutowicz został pierwszym prezydentem Polski po odzyskaniu przez nią niepodległości. Tak więc gdzieś między zaciszem Rapperswilskiej książnicy i życiem na kredyt w tym domu wrastał B. Piłsudski w nowe dla niego środowisko. Po pewnym czasie przeniósł się do mieszkania w leżącej nieopodal Rapperswilu willi "Daheim", które w 1917 roku zajął po nim Józef Komenda. Gdy dowiedział się on o śmierci B. Piłsudskiego, poprzedniego lokatora tego mieszkania, w liście pisanym 25 maj a 1918 roku do Wandy i Wincentego Lutosławskich zaznaczył: Patrzę na kanapę, teraz moją, dawniej jego - i niemal go widzę przed sobą, z czasów mojej pierwszej wizyty w tern mieszkaniu u niego, w słotne jesienne popołudnie. Na dworze wichura była. Dziadek (tak między sobą nazywali Bronisława J. Komenda oraz Wanda i Wincenty Lutosławscy - informacja A.K.) miał chwilę natchnienia. W swój ton uderzył - i opowiadał żywo, dopomagając sobie gestykulowaniem, swą czarowną jazdę promem u Ajnów, po jakiejś olbrzy2 H. Florkowska-Francić, Między Lozanną, Fryburgiem i Vevey. Z dziejów polskich organizacji w Szwajcarii w latach 1914-1917, Kraków 1997. 3 J. Warszawski, Piłsudski a religia, Warszawa 2000, s. 120. �261 miej a wzburzonej rzece. Wszystko owiane mistycyzmem, wiarą i korzeniem się Ajnów przezpotęgąbogówi wyczuwaniemznakówzłowróżebnych,które się sprawdzały, bo partia Ajnów, co wcześniej rzeką się puściła w drogę, zatonęła4• B. Piłsudski, przebywając w Szwajcarii, wiele podróżował; odwiedzał Fryburg, Genewę, Lozannę i inne miejscowości, gdzie gościł u przebywających tam Polaków. Zawarł też wówczas wiele interesujących znajomości z ludźmi nauki, kultury i polityki, którzy unikając teatru wojny, wyjechali z ziem polskich do neutralnej Szwajcarii. Jednym z nich był właśnie Jan Rozwadowski, aktywny uczestnik życia politycznego, który doświadczeniem i umiejętnościami wspierał sprawy polskie na arenie państw europejskich. Śmiało rzec można, iż to ciekawa sylwetka o nadzwyczajnej aktywności w łonie polskiego środowiska w Szwajcarii oraz we Francji tamtych czasów5• Nic przeto dziwnego, że jego działalność łączyła się z postacią B. Piłsudskiego, o którym w liście do Marszałka Józefa Piłsudskiego pisał te słowa: Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień, aż do wieczoru przed dniem Jego śmierci. Śmierć była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem, a pamięć cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci zachowam na zawsze6• Cytowany fragment listu wymaga dopełnienia informacją, iż z chwilą ukonstytuowania się Komitetu Narodowego Polskiego 15 sierpnia 1917 roku w Lozannie i uznanie go przez państwa alianckie jako oficjalnego przedstawiciela spraw polskich na Zachodzie jego siedzibą stał się Paryż. Toteż wiele osób z nim związanych mieszkających w Szwajcarii przeniosło się do Paryża, gdzie przy II-bis Avenue Kleber ów Komitet miał swoją siedzibę7 (dzisiaj już ten budynek nie istnieje). Tam też mieszkała część pracowników, w tym także B. Piłsudski, który z końcem 1917 roku opuścił Szwajcarię. Pracując w Komitecie, zajmował się przede wszystkim sprawami redakcyjnymi i biurowymi. Krąg jego znajomych powiększył się a ludzi z grona Polaków przybywających wówczas w mieście nad Sekwaną. Tu spotkał znaną z Zakopanego przyjazną mu 4 Archiwum Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. Materiały W. Lutosławskiego. Cytowany za: J. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 91. 5 Zobacz biogram 1. Rozwadowskiego w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław 1989-1991, tom XXII, s. 409-417; B. Pasierb, Polskie prace przygotowawcze do Traktatu Pokojowego z Niemcami 1916-1948. Instytucje - ludzie - problemy, Wrocław 1996, s. 81-93 i inne. 6 List 1. Rozwadowskiego do Józefa Piłsudskiego datowany 17 lipca 1919 r. w zbiorach: Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu - Dział Rękopisów: Zbiór pod nazwą "Papiery Rozwadowskich", sygnatura 80091II, karta nr 135. 71. Zamoyski, Powrót na mapę. Polski Komitet Narodowy w Paryżu 1914-1919, Warszawa 1991. �262 rodzinę Zamoyskich. Nie omieszkał wspomnieć o tym Naczelnik Państwa Polskiego Józef Piłsudski, który w pierwszej połowie lipca 1919 roku przebywał na terenie Wielkopolski w sprawach wojskowych Okręgów Generalnych Poznań i Pomorze. Odwiedził wówczas on siedzibę Zamoyskich w Kórniku nieopodal Poznania, by osobiście udekorować 90-letnią Jadwigę Zamoyską Orderem Polonia Restituta. Wówczas też podziękował jej synowi, hr. Władysławowi Zamoyskiemu za opiekę nad bratem Bronisławem w Paryżu8. Z chwilą przybycia B. Piłsudskiego do Paryża jego status materialny stał się w miarę stabilny. Niestety stan zdrowia ulegał pogorszeniu. Był świadkiem licznych swarów dziejących się w łonie tamtejszej emigracji polskiej. Zabiegał o pojednanie zwaśnionych stron, wzywał do zgody narodowej, tworząc po temu sprzyjające warunki. Był gorącym orędownikiem sojuszu Francji z odrodzoną Polską, wierzył głęboko w sens takiego układu politycznego. Jednocześnie snuł wizję Rzeczypospolitej Obojga Narodów, mającą być współczesną kontynuacją Unii Polsko-Litewskiej z początku XV stulecia. Rozgrywające się na froncie wschodnim wydarzenia polityczne coraz bardziej osłabiały jego wiarę w możliwość tej Unii9• Równocześnie dużą uwagę skupiał na problemach odradzania się życia narodowego w kraju z chwilą odzyskania niepodległości. Doświadczał jednak rozgoryczeń z powodu niemożliwości przebicia się z tymi ideami do wpływowych gremiów politycznych. Ciągle zabiegał o kontakty z ludźmi mogącymi mieć wpływ na te sprawy. Trudno dziś powiedzieć, jak dalece kontakty te wpływały na kształt jego oczekiwań w tym zakresie. Z różnych materiałów źródłowych wynika, że w okresie paryskim jego psychiczne nastroje miały nieraz charakter euforyczny, nieraz zaś ocierały się o długotrwałą apatię. Wiemy np., że podczas jednego z wieczorów z początków marca 1918 roku spędzonych w gronie paryskich znajomych był on "rześki, wesoły (oo.) zachwycający. Przemawiał z taką żywością, i z taką mocą, jakby nigdy nie bywał cichy i nieśmiały"lO. Kiedy indziej znowu w krótkim liście do Dionizego Zaleskiego prosił ,,0 słówko do lekarza pana i adres. Muszę pójść koniecznie poradzić się, bo oto już tydzień jak znowu ja choruję na dobre i ciężko przechodzi bronchit"lI. Z każdym dniem nasilały się też u B. Piłsudskiego objawy apatii. 8 W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. II 1918-1926, Wrocław 1994, s. 253. 9 A. Kuczyński, Za priediełami nauki. Diejatielnos' t Bronisława Piłsudskogo w Polskom Narodnom Komitietie w Pariże, "Izwiestija Instituta nas1edja Bronisława Piłsudskogo", 1999: 3, s. 141-144; B. Piłsudskij, Projekt sozdanija «1zdatielskogo obszczestwa», "Izwiestija Instituta na· sledjaBronisława Piłsudskogo", 1999: 3, s. 145-150. 10 Biblioteka Jagiellońska, rękopis nr 8875, tom 2. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 95. II Biblioteka Jagiellońska, rękopis nr 9245, III, karta 69. Cytowany za: 1. Staszel, Bronisław Piłsudski ijego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, "Rocznik Biblioteki Naukowej PAU i PAN", 2001: 46, s. 95. �263 1. W zbiorach Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu znajdują się materiały rzucające nowe światło na śmierć B. Piłsudskiego w nurtach Sekwany. Wśród nich znajdują się dzienne zapisy kontaktów Jana Rozwadowskiego z B. Piłsudskim, począwszy od 12 maja do 17 maja (data śmierci) oraz wydarzeń zaistniałych pomiędzy 18 a 21 maja 1918 roku, tj. do chwili znalezienia ciała w Sekwanie. Sporządzone one zostały już po tragicznej śmierci B. Piłsudskiego i datowane są na dzień 19 maja 1918 roku. Oto treść tego dokumentu publikowanego po raz pierwszyl2. *** 19/5 1918 12/5 Proponuje, że pójdzie razem ze mną do kościoła, bo ma mi coś do powiedzenia. Po drodze mówi mi, że doszedł do przekonania, iż przecież powinien się ożenić. P[an] Danysz13 robił mu w tym kierunku propozycje, których jednak nie może brać na serio. Czuje silnie potrzebę rodzinnego życia. Odczuwa to tym silniej, że dziś jest rocznica śmierci osoby, która była przyjaciółkąjego lat dziecinnych i z którą później, po jej rozwodzie, przeżył kilka lat w Krakowie. Gdy zachorowała na raka, woził ją na kurację do Paryża i potem był z nią w kraju aż do jej śmierci'4. Podczas mszy św. w kościele św. Rocha znikł mi z oczu, tak że go po mszy długo tak w kościele, jak i przed kościołem bezskutecznie szukałem. W domu powiedział mi, że się czuł niezbyt dobrze, więc wyszedł. Potem jedliśmy we trójkę z nim i z p[anem] Seydą'S śniadanie. 13/5 Między godz. lO-tą rano przyszedł do mojej sypialni, jak to w ostatnim tygodniu prawie co dzień robił i oświadczył mi, że pod wpływem wczorajszej rocznicy doszło w nim do pewnego przełomu. Zawsze miał ochotę powrócić na Daleki Wschód, który zna dobrze i tam działać wśród Japończyków. Przyrzekał jednak i sam sobie i swoim, że nie pojedzie tam, dopóki się pierwej nie ożeni. Teraz jednak, wobec doniosłości chwili, zdecydował się jednak jechać i bez tego. Poprosiłem, ażebyśmy wobec ważności tej sprawy i obszerności tematu, odłożyli tę rozmowę o kilka godzin. W południu byłem zajęty, a gdy popołudniu poszedłem do jego biura, zastałem je zamknięte. - A rano pytał mnie także, co myślę 12 Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 8009/11, Papiery Rozwadowskich: 105-124. I)Jan Danysz,mikrobiolog,pracownik Instytutu Pasteura w Paryżu, podjego kierunkiem kształciło się spore grono Polaków we Francji. 14 Maria Żamowska z domu Baniewicz, młodzieńcza miłość B. Piłsudskiego. Wyszła za mąż w 1889 r. za Jana Żamowskiego, pełniącego wysoki urząd w Petersburgu. Po powrocie B. Piłsudskiego z zesłania M. Żamowska przybyła w 1907 r. do Krakowa. Przez pewien czas mieszkali razem, podając się za małżeństwo. Nieuleczalna choroba Marii, która przeszła dwie operacje, spowodowałajej powrót do Petersburga (1909), gdzie zmarła prawdopodobnie w 1911 r. w serdecznym otoczeniu męża. Pochowana została w Wilnie, tam też znajduje się grób Jana Żamowskiego. ISMarian Seyda (1879-1967), prawnik, publicysta, polityk, działacz emigracyjny. �264 o reskrypcie niemieckim w sprawie Litwy16 • Uważał go za rzecz pierwszoplanowej wagi i przypuszczał, że wystąpimy z jakąś propozycją. Sądził, że krok ten stanowi przełom, zmuszający nas do szukania wsparcia w Rosji i porozumienia z nią przeciw Niemcom. Uważał już za mniejsze zło, aby Litwa została pod Rosją, wyrażał jednak nadzieję, że może da się Rosję nastawić do oddania Polsce Litwy i Zachodniej Białorusi. 14/5 Napisał kartkę do hr[ abiego] Maurycego Zamoyskiego 17 z prośbą, by mu "ułatwił poznanie się z Rosjankami z porządnych rodzin", "postanowiłem" bowiem "ożenić się z Rosjanką, która by się zgodziła walczyć ze mną o pogodzenie Polski z Rosją, o przyłączenie do Polski zachodniej przynajmniej części Litwy. Dla obrony zagrożonych przez Teutonów ziem nie ma wyjścia jak z Rosją trzymać się mocno". 15/5 Odwiedził mnie znowu po 9-tej rano i oświadczył mi, iż odkrył przyczyny swego niepolmju w ciągu dni ostatnich, będącego źródłem różnych pomysłów. Jest to przyczyna czysto fizyczna, a mianowicie pewne zatrucie organizmu z powodu braku powietrza w jego pokoju. Jest to pokój zbyt mały, tak że powietrze w nim szybko się wyczerpuje, a i otwarcie okien nie pomaga, bo ciężka firanka wstrzymuje dopływ powietrza. Ta sama przyczyna szkodzi i zdrowiu prana] Romera'8, lecz on jako młody nie znający fizjologii tego nie rozumie. Postanowił pójść do lekarza, prawdopodobnie do dr Ratyńskiego'9 i rad by przenieść się na wieś. Utwierdziłem go w tej myśli i zapytałem, czy by się nie wolał przenieść zaraz do większego pokoju w hotelu. Tego samego dnia około lO-tej wieczorem, podczas nalotu aeroplanów dano mi znać, że przyszedł hr[abia]. Władysław ZamoyskPO i chce się ze mną widzieć. Siedzieli tam obaj przy zgaszonych ze względu na nalot lampach. Hr[abia]. Z[amoyski] powiedział mi, że chce ze mną mówić sam na sam, a gdyśmy się znaleźli sami, oświadczył, że spędził dziś z nim kilka godzin i uważa go za człowieka zupełnie chorego, cierpiącego na manię prześladowczą, objawiającego pomysły polityczne niesłychane i którego trzeba jak najprędzej wysłać do lekarza. Gdyśmy zgodnie zadecydowali, że lepiej udać się do dr Babińskiego21 jako specjalisty aniżeli do dr Ratyńskiego, podjął się hr[abia] Z[amoyski] o przyjęcie u dr Babińskiego i obiecał, że przyjdzie nazajutrz po południu, by go do dr Babińskiego zaprowadzić. Mówił mi też, że mu się zwierzył co do prawdopodobnego tła swojej choroby. Po odejściu hr[abiego] Z[amoyskiego] rozmawiałem z nim przez trochę; godził się na wizytę u lekarza, był zdenerwowany z wypiekami na twarzy. 16 W czasie I wojny światowej od 1915 r. Litwa była pod okupacją niemiecką. W 1917 r. siły prawicowe utworzyły Litewską Radę Narodową, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie niepodległego państwa litewskiego, faktycznie uzależnionego od Niemiec. Fakt ten stał się przyczyną wspomnianych powyżej rozterek B. Piłsudskiego, który w swoich planach widział wspólne państwo po1sko-litewskie. 11 Maurycy Zamoyski (1871-1939), polityk, działacz społeczny. W okresie I wojny światowej wiceprezes Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu. 18 Eugeniusz Romer (1871-1954), geograf, profesor Uniwersytetu Lwowskiego, ekspert w czasie rokowań pokojowych w Paryżu w 1919 r. 19 Jan Ratyński, lekarz praktykujący w Paryżu, utrzymujący bliskie kontakty z polską emigracją. 20 Władysław Zamoyski (1853-1924), działacz społeczny w Wielkopolsce i na Podhalu. Przez pewien czas mieszkał w Zakopanem, w domu którego gościł nieraz B. Piłsudski. 21 Józef Babiński (1857-1932), lekarz neurolog mieszkający we Francji. O 1914 r. członek Francuskiej Akademii Medycyny. Współtwórca podstaw neurochirurgii. �265 16/5 Między 9 a lO rano odwiedził mnie znowu i siedział u mnie do II-tej. Był tym razem zupełnie spokojny, powiedział mi, że spał dzisiaj dobrze i czuje się lepiej. Omawialiśmy ewentualność jego wyjazdu do Pouldu lub do Puy22, stosownie do wyniku rozmowy z lekarzem. Zaczął mi mówić o swojej chorobie i o tle, na którym rzekomo się rozwinęła. Mówił, że mu ciąży samotność i niemożność wygadania się, że męczy go ruch miejski, że potrzeba mu przestrzeni i ruchu, do których tak przywykł. Odpowiedziałem mu bardzo serdecznie, wyrażając radość, że się czuje lepiej i że spokój i wieś postawią go na nogi, prosiłem, by wierzył w serdeczną życzliwość, która go otacza, pocałowaliśmy się i wyszedł pogodny i spokojny. Może w godzinę potem przyszedł znów b[ardzo] niespokojny. Mówił, że chciałby się silniej zbliżyć do naszej roboty politycznej, twierdził, że miewał podejrzenia, czy się nie wykazuje w stosunku do niego braku zaufania, proponował mi, żebym z nim poszedł do Wład[ysława] Mickiewicza23, wreszcie zwierzył mi się, że gdy tylko jest sam, wydaje mu się, że go ktoś chce struć lub zabić. Gdym go uspokajał i radził, by czekał spokojnie na niedaleką bytność u lekarza, odpowiedział mi z wielkim smutkiem: "a widzi Pan, ledwom się uspokoił i teraz znowu", - zrobił ruch taki, jakby szukał we mnie oparcia, poczym wyszedł b[ ardzo] zgnębiony. Po południu nadszedł hr[abia] Wład[ysław] Z[amoyski] z wiadomością, że na g[ odzinę] 520 zamówił przyjęcie u dr Babińskiego i że będąc zajętym w tej porze, nie będzie mu mógł towarzyszyć. Ponieważ jednak jego nie było w tej chwili w domu, umówiliśmy się, że na wypadek, gdyby do tego czasu nie wrócił, ja uprzedzę telefonicznie lekarza. Jednak po 4-tej wrócił i to właśnie od hr[abiego] Wład[ysława) Z[amoyskiego], u którego spędził parę godzin. Ponieważ musiałem być wtedy na posiedzeniu i nie udało mi się znaleźć nikogo, któryby mu mógł towarzyszyć, wsadziłem go do automobilu i wyprawiłem prosząc, by się zaraz po powrocie ze mną rozmówił. Wrócił około' 8-mej i przyszedł do mnie zmęczony i spocony, bo jak mówił, chciał się przespacerować. Lekarza chwalił za staranność i okazaną mu życzliwość - dr B[abiński] odmówił ofiarowanego mu honorarium 40 fr[anków). Pokazał mi ordynację lekarza przypisującą spokój, dietę i zastrzykowanie dwa razy na miesiąc. Omawialiśmy znowu ewentualny wyjazd do Puy. W ciągu tej rozmowy był apatyczny, wspomniał, że niemiło mu, iż mieszka koło niego p. Winiarski24, którego się obawia, bo się na niego spod oka patrzy. Na stawiane mu pytania odpowiadał z trudem. Na zapytanie o diagnozę lekarza odpowiedział "a gdzieżby lekarz choremu powiedział prawdę". Wreszcie sam przerwał rozmowę, mówiąc "pomówimy jeszcze później, bo teraz muszę się pójść umyć" i wyszedł. Więcej go już nie zobaczyłem. Natychmiast po jego wyjściu napisałem i wysłałem list do hr[abiego] Wład[ysława] Z[amoyskiego] z prośbą, ażeby był nazajutrz u dr B[abińskiego] i dowiedział się od niego o diagnozie, o stadium choroby, o grożących ewentualnie niebezpieczeństwach, wreszcie o sanatorium, do któObie niewielkie miejscowości nieopodal Paryża. Władysław Mickiewicz (1838-1926), syn największego polskiego poety Adama Mickiewicza, paryski księgarz, bibliotekarz i publicysta. 24 Bohdan Winiarski (1884-1969), prawnik, specjalista prawa międzynarodowego. W okresie I wojny światowej działacz niepodległościowy na emigracji. 22 23 �266 rego można by go oddać i lekarzu, którego opiece można by go powierzyć. Mieliśmy tego dnia na obiedzie p.p. Franklin Bouillon25 i Foumola26, toteż później rozmowa przeciągnęła się długo. Namyślałem się, czyby go jeszcze nie odwiedzić, ale było już późno i sądziłem, że może go już lepiej nie niepokoić, zwłaszczajeżeli śpi. Hr[abia] Z[amoyski] odpowiedział mi, że przyjdzie do mnie nazajutrz w południe, od lekarza. 17/5 Rano poszedłem do jego pokoju. Zastałem pokój pusty, łóżko z użytą pościelą, a na stole nie wypite śniadanie. Poszedłem do biura jego, gdzie od pani Mercer7 dowiedziałem się, że wyszedł bez śniadania z domu. Miałem nadzieję, że może znowu poszedł do hr[ abiego] Wład[ysława] Z[ amoyskiego] - ten ostatni przyszedł około l-szej idąc od dr B[abińskiego] i powiedział mi, że go dzisiaj nie widział. Dr B[abiński] stwierdził b[ardzo] groźny stan sklerozy - napięcie w żyłach tego rodzaju, że śmierć mogła każdej chwili nastąpić. Wobec tego zdaniem jego stan umysłowy schodził na drugi plan, zwłaszcza że mania prześladowcza, którą jednak chory sobie uświadamia, wydawała mu się mniej groźna. Zalecał spokój bezwzględny i radził wyjazd, gdzie oddałby go pod opiekę Dr. Dubois28, - na propozycję jednak zrobioną przez hr[ abiego] Z[amoyskiego] co do Puy, gdzie jest kilku Polaków, wyraził również zgodę. - Wobec tego, że po południu nie wracał, telefonowałem do p[ana] Woźnickiego29 prosząc, by zapytał, czy nic o nim nie wiedzą u hr[abiego] Z[amoyskiego]. - Otrzymałem od hr[ abiego] Z[ amoyskiego] odpowiedź, że nic o nim nie słyszał, że więc zatelefonuje do paru jego znajomych i że w razie braku wiadomości p[an] Woźnicki powiadomi policję. Tak się też stało. W Prefekturze odpowiedziano, że nic nie widzą i przed jutrzejszym rankiem nic wiedzieć nie mogą. P[an] MotzJO, uwiadomiony przez p[ana] W[oźnickiego] telefonował, że nic nie wie. Przypuszczając, że może biedny chory chciał wyjechać z Paryża, telefonowałem również z zapytaniem do mieszkającego poza Paryżem znajomego jego p[ana] GierszyńskiegOJI. Wieczorem ani w nocy nie było żadnej wiadomości - byłem zdania, że stało się jakieś nieszczęście. 18/5 Wcześnie rano był p[an] Woźnicki na Prefekturze policji. Powiedziano mu, że nikogo chorego nie znaleziono, sygnalizowanym był tylko jeden wypadek samobójstwa w 8 dzielnicy, gdzie jakiś człowiek rzucił się do Sekwany. W miejscowym Komisariacie nie umiano dać p[anu] Woźnickiemu innych objaśnień, jak tylko, że ten, co się rzucił do wody, był [słowo nieczytelne w języku francuskim]. W Mordze był hr[abia] W[ładysław] Z[amoyski], ale nic nie znalazł. - Po 5-tej wieczorem telefonowano z Komisariatu, gdzie zostawiony był adres i nazwisko, że znaleziono ciało Piłsudskiego, który się rzucił do Sekwany. W P [słowo nieczytelne w języku francuskim] gdzie się udałem zaraz z p[anem] Romerem celem rozpoznania ciała, powiedziano nam, że wiadomość co do znaFranklin de Bouillon, członek misji wojskowej. Foumola, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 27 Mercer, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 28 Dubois, nie udało się zidentyfikować tej postaci. 29 Kazimierz Woźnicki, polski działacz emigracyjny, kierował Polską Agencją Prasową działającą w Paryżu. JO Bolesław Motz, lekarz urolog, właściciel kliniki urologicznej w Paryżu. 31 Henryk Gierszyński, uczestnik powstania styczniowego na Litwie. Na emigracji we Francji ukończył studia medyczne na Sorbonie i prowadził praktykę medyczną w Ouarville koło Chartres. 25 26 �267 lezienia ciała była fałszywą, że znaleziono tylko surdut z jego papierami. Natomiast stwierdzono, że strażnik widział jak 17/5 o 1,4 12-tą w południe na Pont des Arts ktoś rzucił surdut w wodę, a potem sam skoczył do rzeki pic". Wyruszono zaraz czółnem na ratunek, lecz mimo parogodzinnego szukania, nie zdołano ciała odnaleźć. Znaleziono tylko surdut. Prosiliśmy o wiadomość w razie znalezienia ciała, a na zapytanie o krewnych podaliśmy adres p[ana] Gasztowtta32 jako dalekiego kuzyna. 20/5 Byłem z hr[abią] Wład[ysławem] Zamoyskim u Prof. Gasztowtta, któremu opowiedzieliśmy cały smutny przebieg wypadków tu opisanych. 21/5 Znaleziono ciało śp. Piłsudskiego w Sekwanie. "a *** W cytowanym dokumencie znajduje się informacja o poradzie lekarskiej udzielonej B. Piłsudskiemu przez dr 1. Babińskiego. W notatce sporządzonej przez niego 24 maja 1918 roku znajduje się zapis: "Monsieur Bronislas Pilsudzki m'a consulte Ie 16 Mai demier. J'ai constate chez lui I'existence d'une hypertension arteriełłe notable et d'une depression melancolique, etat morbide qui se manifeste souvent par des impulsions irresistibles au suicide". 24 Mai 1918 J Babiński Opis tego rozpoznania udostępniłem lekarzowi, prof. dr Jerzemu Supademu z Akademii Medycznej w Łodzi, który po konsultacji ze specjalistami z zakresu psychiatrii przysłał mi następującą odpowiedź: Jeśli chodzi o samobójstwo Bronisława Piłsudskiego, to wydaje mi się, iż było ono spowodowane chorobą, zresztą wspominał o tym również Józef Babiński. Piłsudski miał nadciśnienie krwi, depresję charakteryzującą się melancholią oraz wykazywał skłonności do impulsywnych, bardzo często zmieniających się działań oraz myśli samobójczych. Moi koledzy psychiatrzy niemalże w stu procentach połączyli zgon Piłsudskiego z jego stanem psychicznym. Wiadomo, że ludzie ze schizofrenią paranoidalną bardzo cierpią i mogą targnąć się na swoje życie. Trudno powiedzieć, czy u Piłsudskiego były początki tej choroby, nie mniej jednak należy przyjąć, że rzucił się do Sekwany z własnego wyboru33• Podobnie też stwierdzili lekarze psychiatrii z Akademii Medycznej we Wrocławiu, którzy wgłębiwszy się w diagnozę wystawioną przez J. Babińskiego wyrazili opinię, iż stan chorobowy B. Piłsudskiego i spowodowana nirri depresja mogły być przyczyną samobójczej śmierci. J2 Wacław Gasztowtt (1884-1920), działacz emigracyjny we Francji, literat, tłumacz, nauczyciel, redaktor wychodzącego w Paryżu pisma pl. "Bulletin Polonais". 3) Dokument w posiadaniu A. Kuczyńskiego. �268 Wedle policji francuskiej było to ewidentne samobójstwo. W jej dokumentach noszących charakter księgi "rejestrów zdeponowanych zwłok" w zapisach dotyczących roku 1918 pod numerem porządkowym 598 znajduje się zapis: Ginet-Piłsudzki Bronisław, płeć - M; wiek - 51 lat, stan cywilny - wolny; miejsce urodzenia - Zulow, Wilno, Polska, Rosja; zawód - bibliotekarz; miejsce pobytu - ulica: lI-bis Avenue Kleber; rejon - 16; ubiór - koszula biała z kołnierzykiem, sweter, kamizelka, kalesony, spodnie na szelkach, skarpety, buty sznurowane. Ponadto w dokumentacji dotyczącej zdeponowanego ciała znajdują się jeszcze dane, iż przy zmarłym znaleziono małą latarkę elektryczną oraz szczotkę w futerale. Oprócz tego odnotowano datę przywiezienia ciała - 21 maja; czas, jaki upłynął od chwili śmierci - 8 dni; przyczyna zgonu: samobójstwo czy zabójstwo - samobójstwo; domniemana przyczyna - choroba; z której dzielnicy lub rejonu przywieziono ciało - Chaillot; miejsce znalezienia zwłok Sekwana; sekcję wykonał - dr Socquet dnia 25 maja; protokół oględzin zwłok sporządzono w IV dzielnicy; data pogrzebu: 28 maja, opłacony; dokumentację sporządził i wpisu dokonał pisarz sądowy - M. Var, 31 maja 1918 roku34• Uroczystości pogrzebowe odbyły się 29 maja 1918 roku na cmentarzu Montmorency pod Paryżem. Tam do dzisiaj znajduje się mogiła B. Piłsudskiego. Wkrótce po śmierci ukazały się w emigracyjnej prasie polskiej we Francji dwa krótkie wspomnienia o zmarłym35• 2. We wspomnianym powyżej zespole rękopiśmiennym pod nazwą "Papiery Rozwadowskich" znajdują się jeszcze dwa wspomnienia Jana Rozwadowskiego o B. Piłsudskim. Jak do tej pory nie natrafiono na dokumentację potwierdzającą, iż były one drukowane. Charakter obu tych wspomnień wskazuje raczej na pewien rodzaj pośmiertnych laudacji, które zapewne były wygłoszone na jakimś spotkaniu, być może pracowników Komitetu Narodowego Polskiego lub w innym miejscu. Jedna z nich mogła być wygłoszona podczas uroczystości pogrzebowych, które odbyły się na podparyskim cmentarzu Montmo- rency. W roku 1999 staraniem Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego pobrano do urny ziemię z tego grobu, a następnie złożono ją 34Dane te otrzymałem w 1997 r. od nieżyjącego już mojego kolegi ze studiów śp. Tomasza Skarżyńskiego, który uzyskał je przebywając w Paryżu. 35Z.L.Z. [Zygmunt Lubicz Zaleski], Śp. Bronisław Ginet-Piłsudzki, "Jeniec Polak", nr 36 z dnia 6 czerwca 1948 r., s. 1; Y.G (Wacław Gasztowtt), Necrologie, "Bulletin Polonais Litteraire, Scientifique et Artistique", nr 359 z roku 1918, s. 227. �269 w niszy symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego wzniesionej na Cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem36• Oto kolejny ze wspomnianych dokumentów o Bronisławie Piłsudskim autorstwa Jana Rozwadowskieg037• Powstał on jako swoista refleksja po zgonie bliskiego mu współpracownika, gdy nie ostygły jeszcze najboleśniejsze uczucia po tym, gdy przekroczony został próg życia. Widać z tego tekstu, iż całą aktywność B. Piłsudskiego na niwie pracy w Komitecie Narodowym Polskim żywiła potężna miłość do Litwy oraz nadzieja wskrzeszenia niepodległej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Wiemy dzisiaj, że realizacja tych marzeń nie była prosta. Współpraca z B. Piłsudskim pozostawiła u J. Rozwadowskiego obraz człowieka, który nie ukrywał głębokiej pobudliwości uczuciowej, gdy chodziło o sprawy najważniejsze. Zatem pisał on: *** Oddanie czci ginącym za ideę jest obowiązkiem każdej społeczności, a Francja wskazuje nam, jak każdą iskrę czynu łączącego się z ideą patriotyczną należy, szczególnie w chwilach ciężkich dla narodu, wieńczyć laurem wdzięczności. Nam tu na obcej ziemi rozrzuconym należy bardzo głęboko czoła uchylić przed imieniem jednej z najbardziej wartościowych jednostek, nie tylko wśród nas, lecz w kraju, należy wyryć pamięć imienia Bronisława Piłsudskiego trwałymi zgłoskami w sercach naszych. Prócz wdzięczności i pamięci za ofiarne życie Sybiraka, zachowajmy pamięć tragicznej śmierci tego, który tak wiele przecierpiawszy bólów, chwili obecnej znieść nie mógł. Należy nam skorzystać z ofiary życia Bronisława Piłsudskiego dla celów naszych ideowych i politycznych, a zagłębiwszy się w pobudki czynu kładącemu kres życia i wyciągnąć zeń wzór. Śmiercią swą przypieczętował odezwę 3go Maja38, ostatnią swą pracą, wystosowaną do kolonii polskiej w Paryżu, stanowiącą krzyk bólu i napomnienia godne Skargi. Wiedział, że rzucając swe słowa nie znajdzie echa, a jednak nie wahał się i ten ból obojętności znieść dla dobra Ojczyzny, zawsze i wszędzie służąc Idei. W tym wypadku ideą tą była chęć gorąca pojednania zwaśnionych żywiołów polskich na obczyźnie. Wstydem przed obcymi narodami ogarniał go widok bezustannych waśni, walk partyjnych i wzajemnej niewyrozumiałości, posuniętej do niehamowania swych uczuć i partyjnych poglądów wobec obcych, a wśród nich i tych, którzy każdą cechę naszej słabości gotowi pochwycić jako argument 36 A. Kuczyński, Bronislaw Piłsudskij (1866-1918). Czełowiek - Uczenyj - Patriot. (Simpozjum 20-21 oktjabrja 2000 g. Zakopane), "lzwiestija lnstituta nasledja Bronisława Piłsudskogo", 2001: 5, s.291-298. 37 Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 80091I1, Papiery Rozwadowskich: 105-124. 38 Odezwę taką skierował B. Piłsudski do gremiów polskiej emigracji znajdującej się we Francji. Wspomniana przez 1. Rozwadowskiego odezwa autorstwa B. Piłsudskiego "do kolonii polskiej w Paryżu" nawiązywała więc do tej tradycyjnej majowej konstytucji i dotyczyła swoistego napomnienia, by dążyć do zgody narodowej i by wszystkie stronnictwa polityczne działające na emigracji miały na celu integrację wysiłków idących w kierunku, by Polska odzyskała niepodległość po zakończeniu I wojny światowej. �270 zwalczający nasze dążenia niepodległościowe. Wierzył, że te żywioły dadzą się pojednać przy wysiłku dobrej woli i głównie wobec olbrzymiej wagi faktów odgrywających się, a związanych z przyszłością Ojczyzny naszej. Niesnaski winne zamilknąć, prywaty i dążenia partyjne stopić się w jeden blok obrony narodowych interesów. Ten, który życie całe cierpiał dla Ojczyzny ofiarę całopalną uczyniwszy ze swego istnienia, miał prawo rzucić wśród nas ten odzew szlachetny do głębi, bo bezinteresowny. Drżącą z nieśmiałości rękąjednak kreślił adresy jednostek jedynie osobiście mu znanych, pokornie prosząc o posłuch w obawie, by śmiałość jego nie wzięta została za pychę - zbyt niecierpliwie czekał odzewu, rzucone ziarno nie kiełkuje nagle. W szlachetnym swym bólu szamocąc się, osądził się bezsilnym, a czyny swe za bezcelowe. Jad rozpaczy i rozgoryczenia wsączywszy się w duszę zachwiał równowagę, męczeńskie swe życie zakończyć pragnął, nie czując dość sił, by staczać tę zeń najboleśniejszą walkę, bo z własnymi rodakami dla dobra wspólnej Ojczyzny. Drugim powodem rozpaczliwej śmierci były smutne wieści o losach Litwy i przyłączenia jej do państwa niemieckiego, a jednocześnie separatystyczne dążenia odłamu Litwinów, ulegających wrogim dobrom Litwie i Polski intrygom, a dążącym do ich rozdwojenia i zguby. Z krwi i wiekowych tradycji Litwina żył był przeszłością, dla której cierpiał życie całe, żył myślą o odnowieniu Unii na podstawie federacyjnej i niepodległościowej. Wolność i siłę widziałjasnym i trzeźwym swym umysłem politycznym dla obydwu państw jedynie w nawiązaniu wielowiekowych tradycji z zaprowadzeniem reform stosownych do wymagań narodowościowych doby obecnej39. Ukończył niemal w przededniu śmierci pracę nad zebraniem i tłumaczeniem na francuski język aktów polsko-litewskich, których zadaniem wykazanie realnego, historycznego, a nie sfałszowanego intrygami dyplomatycznymi wrogich nas państw, stosunku Polski do Litwy, w przebiegu wieków, wspólne życie tych Państw, rozkwit i nieszczęścia, wspólne ich dążenia. W tej właśnie chwili targnęła nim wieść o decyzjach państw centralnych i choć nie uważał je za bezwzględnie rozstrzygające przyszłością, jednak za zachwianie tej przyszłości i za wielkie nieszczęścia dla nękanej już i tak zbytnio Litwy. Dwa te ciosy, z jednej strony sponiewieranie Litwy wraz z dążeniami hańbiących ją grup w oderwaniu się od Polski, choćby za cenę jarzma niemieckiego, z drugiej strony widok szamoczącej się bezsilnie wśród partyjnych i osobistych 39 Owe "smutne wieści o losach Litwy i przyłączenia jej do państwa niemieckiego" należy wyjaśnić następującym dopełnieniem uzasadniającym wspomniane rozczarowania B. Piłsudskiego. Chodzi tutaj mianowicie o fakt utworzenia w 1917 r. przez siły prawicowe na Litwie Litewskiej Rady Narodowej, tzw. Taryby, która w lutym 1918 r. proklamowała powstanie niepodległego państwa litewskiego uzależnionego faktycznie od Niemiec. Dodajmy, że w czasie I wojny światowej Litwa od 1915 r. była pod okupacją niemiecką. Już po śmierci B. Piłsudskiego lewica komunistyczna na Litwie powołała w 1918 r. Tymczasowy Rząd Robotniczo-Chłopski, który podporządkował sobie większość ziem litewskich. Wkroczenie wojsk Annii Czerwonej na Litwę wsparło ten rząd i doprowadziło do powstania Litewsko---Białoruskiej Republiki Socjalistycznej ze stolicą w Wilnie. W marcu 1919 r. wojska litewskie znajdujące się pod dowództwem wspomnianej powyżej Taryby wspomagane przez ochotników niemieckich oraz wojsko polskie zajęły Wilno. Władzę na Litwie przejęła ponownie Litewska Rada Narodowa o orientacji prawicowej. �271 zawiści kolonii polskiej w Paryżu, nie mogącej się wznieść do bohaterskiej ofiary osobistych interesów wobec konieczności wykazania zrównoważonego oblicza narodom, od których Ojczyzny los zależeć będzie, a wśród których danym jej jest żyć i działać, to ciosy ofiamąjego, a bez skazy przewinień narodowych duszę okryły smutkiem wielkim. Słowa jego, wyrażane ostatnio wśród najbliższego otoczenia "tak żyć nie można, jeśli żyć to na coś" opanowały umysł jego. Nie widząc, że zdziałać coś zdoła, wśród tych, co go nie pojęli, a którzy mu byli tak bliscy, tak umiłowani, chciał wrócić do ludów Syberii, gdzie duszami mógł władać i ku dobru skłaniać, a nie mogąc tego uczynić, żyć obojętnie wśród swoich nie mógł'°. Tragiczny ten zgon niech nam stoi na myśli. Nam żyjącym tu nad Sekwaną, w której toni znalazł ukojenie, niechaj nas prześladuje, ostrzega od błędów, będących kraju naszego nieszczęściem i zgubą - od niezgody, nad którą tak do głębi cierpiał. Niechaj odezwa jego będzie nam testamentem i aktem pojednania, biorącym życie ze zgonu Bronisława Piłsudskiego, Sybiraka, męczennika idei. *** Z przytoczonego powyżej tekstu J. Rozwadowskiego widać, aż nadto wyraźnie, że w działaniach B. Piłsudskiego "na paryskim bruku" odnaleźć można pewne programowe zabiegi dla obalenia podziałów w łonie polskich polityków. Proponował wspólne dyskutowanie kontrowersyjnych zagadnień, by w dialogu wzajemnym dochodzić do zgody i porozumienia. To pragnienie urealnienia takiej zgody zawładnęło jego wieloma wówczas działaniami w okresie paryskim. Przyznajmy jednak, że było to marzenie tyleż utopijne, co i heroiczne, mogące wydawać się do urealnienia tylko człowiekowi niedoświadczonemu w polityce. Z tego, co działo się wówczas w łonie polityków polskich osiadłych w Paryżu po wielekroć można dostrzec zjawiska odcinania się od siebie, a zarazem wzajemne kontestowanie swoich programów. Nie obywało się to bez szkody dla tzw. sprawy polskiej, co przyprawiało B. Piłsudskiego o zmartwienie. Wielość tych konfliktów, jak ich obraz bardziej szarzał, zamieniał się w dramat, rzec można w koszmar psychiczny tego człowieka, żywioł tych nieporozumień kaleczył go osobiście. Wspomniana odezwa wydana z okazji 3 Maja była ujawnieniem tego wszystkiego, bez zacierania rysów, pęknięć, sprzeczności, była wołaniem o niedawanie powodów do wzajemnych swarów. To wszystko może się wydawać naiwne, choć w istocie było na swój sposób wskazane i ważne, było wyzwaniem rzuconym ku postrzeganym przez B. Piłsudskiego granicom pojednania. Zbyt wierzył on w moc swoich usiłowań mających godzić zwaśnione obozy. Naiwny był i nie mógł zrozumieć owego kłębowiska sprzeczności, tej karkołomnej toczącej się politycznej gry szkodzącej odrodzeniu się Polski jako niepodległego państwa. 40 Motyw powrotu B. Piłsudskiego do Rosji przewija się parokrotnie w jego zamiarach. �272 3. Kolejny z prezentowanych poniżej tekstów J. Rozwadowskiego pochodzi z tego samego zbioru (Biblioteka Zakładu Narodowego im Ossolińskich, Dział Rękopisów, Sygnatura: 80091II, Papiery Rozwadowskich: 105-124). Tekst nosi charakter wspomnienia pośmiertnego o B. Piłsudskim i sygnowany jest datą 18 maja 1918 roku. Powstał więc jako reakcja najego tragiczną śmierć w nurtach Sekwany. Z dokumentacji bibliograficznej tekstów poświęconych B. Piłsudskiemu wynika, że nie był on wcześniej publikowany. Ma on charakter posługi pamięci o zmarłym i chyba tylko tak należy go traktować. Dramatyczne wydarzenie z dnia 17 maja pozostaje w bezpośrednim związku z tym tekstem, napisanym przez człowieka, który miał świadomość, że życie B. Piłsudskiego było nieustającą podróżą i przygodą, doświadczeniem i rozterką zarazem. Wszystko to nie stłumiło w nim patriotycznej postawy, ba, nawet ją wzmacniało. Uległ jednak chorobie, oddając z wyboru swe ciało nurtom Sekwany. *** Bronisław Ginet Piłsudski, brat Józefa, twórcy Legionów, którego dzisiaj Niemcy w niewoli trzymają41, zmarł w Paryżu 17 maja 1918. Potomek prastarej rodziny litewskiej, śp. Bronisław był synem Józefa i Marii z Billewiczów. Urodził się on w Zułowie, majątku ojca w Wileńszczyźnie 21 października 1866. Za błahe artykuły, wydane w hektograficznym pisemku, bezprawnie skazany został na niesłychanie surową karę. Miał on wówczas dwadzieścia lat i cztery miesiące, nie był więc jeszcze pełnoletnim. Ale ciemiężcom Litwy chodziło o to, by Aleksandra III przekonać o tym, że Litwajeszcze wciąż przywiązana do świętej tradycji Unii, że zatem musi tam dalej trwać policyjno-żandannski ucisk. Chodziło też o to, by zohydzić w oczach cara polskie nazwisko, jednego z ludzi, do których największe miał zaufanie pułkownika żandannerii Piłsudskieg042, dalszego krewnego śp. Bronisława. Zesłany na Sachalin, wyspę Oceanu Spokojne41 Józef Piłsudski (1867-1935), rodzony brat Bronisława. W lipcu 1917 r. został aresztowany przez Niemców. Po parokrotnym przenoszeniu z więzienia do więzienia na terenie Niemiec, 22 sierpnia 1917 r. przewieziony został do twierdzy w Magdeburgu, z której został zwolniony 81istopada 1918 r. i nazajutrz był już w Polsce. Kalendarium jego uwięzienia w tym okresie zawarte jest w książce: W. Jędrzejewicz, 1. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. I 1867-1911, Wrocław 1994, s. 390-403. 42 Chodzi tu o pułkownika Fiodora Piłsudskiego, dalekiego krewnego B. Piłsudskiego, który nadzorował m.in. sprawy bezpieczeństwa politycznego na Litwie i znajdował się w bliskim otoczeniu cara Aleksandra III. Wspomniany tu fakt, by zdeprecjonować jego rolę, wykorzystując w tym celu proces przeciwko B. Piłsudskiemu, mógł mieć miejsce, nie sądzę jednak, by odniósł on pożądany skutek. Są nawet pewne przypuszczenia, iż to właśnie za pieniądze przekazywane przez rodzinę B. Piłsudskiego dla bliżej nieznanych osób mających związek zjego śledztwem oraz procesem przyczyniły się do złagodzenia wyroku. Czy tak istotnie było, trudno dzisiaj dociec. Domniemania, jakie w tym względzie sformułował W. Kowalski, nie dają się uzasadnić. Dokładniej o tym zobacz: W. Kowalski, Cena czesti. (Kommentari k awtobiograjii Bronisława Piłsudskogo), "Izwiestija Instituta nasledja Bronisława Piłsudskogo", 1998: I, s. 31-84. �HAKODA"£E Bronisław Piłsudski ��273 go, dzisiaj już w posiadaniu Japonii43 przesiedział tam od sierpnia 1887 do marca 1899, przeniesiony do Władywostoku, pozostawał tam do czerwca 1902; później jeszcze trzy lata odsiedział na Sachalinie do grudnia 1905. Po czym w Japonii przebywał do sierpnia 1906. W trakcie pobytu na Sachalinie skorzystał, by się zapoznać z językiem i zwyczajami miejscowych Ajnosów. Nikt się przed nim do Ajnosów nie zbliżył. Wiadomości, jakie z tamtąd przywiózł, zwróciły na niego uwagę uczonych, a profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdy z wygnania wrócił do kraju i zamieszkał w Krakowie, widząc w nim zamiłowanie ludoznawstwa, połączone ze szczególnym umiłowaniem ludu polskiego, skłonili go do przedsięwzięcia, mimo późnych już lat, nauk, które by mu pozwoliły poskładać wymagane egzaminy, w celu zostania profesorem uniwersytetu44. Od powrotu do Europy zabrał się też do sumiennej i wytężonej pracy naukowej i w kraju i zagranicą, w Anglii, Belgii, Szwajcarii, wszędzie sobie i Polsce zdobywając przyjaciół. Jak wojna wybuchła, znalazł się w Szwajcarii i gorliwie brał udział w pracach mających na celu pouczenie swoich i obcych, szczególnie o stosunku Polski do Litwy i Litwy do Polski, co wiedzieć powinni tak ci, co Polskę i Litwę kochają, jak ci, co tak srogo dzisiaj pokutują za zbrodnię, której się przodkowie ich dopuścili, pozwalając na zgnębienie Polski przez trzech jej sąsiadów zaborców. Zacny, łagodny, cierpliwy, gorąco pragnący wszystkich łączyć w imię miłości Ojczyzny drogiej, śp. Bronisław Piłsudski do ostatniego dnia życia pracował gorliwie w służbie umiłowanej przez niego Litwy i kochanej Polski. Wiemy przysięgom, które sobie wzajemnie składali przodkowie nasi Polacy i Litwini, do ostatniej godziny ręki przykładał do wskrzeszenia naj wspanialszej w historii świata Unii świętej45. Ciężko chory, biedny męczennik, nie przeżył boleści, jaką mu sprawiła wiadomość o ostatnich rozporządzeniach niemieckich na Litwie. Cześć Jego pamięci składając, głęboki wyrażamy żal z dotkliwej dla sprawy poniesionej straty, ale szczerą żywimy wiarę, że pracajego dla Ojczyzny nie stracona i że po tylu niezliczonych cierpieniach, Bóg synów zasługi policzy i da zmartwychwstanie. 18.5.1918 *** 4. Śledząc uważnie szlak wędrówek B. Piłsudskiego, widzimy wyraźnie złożoność jego życia osobistego, naukowego, społecznego i politycznego. Ma to odbicie w muzealnych kolekcjach dotyczących sachalińskich tubylców, zbio43 Chodzi tu o południową część wyspy należącej wówczas do Japonii i nazywanej Karafuto. Część północna wchodziła w skład Rosji. 44 B. Piłsudski, nie mając ukończonych studiów wyższych, nie mógł by zatrudniony na Uniwersytecie Jagiellońskim. Istniały jednak wówczas sprzyjające okoliczności do takiego zatrudnienia, a ich realizacja wiązała się z ukończeniem przez niego studiów uniwersyteckich. Wiemy, że podejmował on próby w tym zakresie. Niestety, nie zakończone sukcesem. 45 B. Piłsudski, po wielekroć przebywając na emigracji, akcentował wyraźnie postulat polityczny dotyczący jedności Polski z Litwą. Problemowi temu poświęcał też wiele uwagi w różnych dokumentach programowych opracowywanych w Komitecie Narodowym Polskim. �274 rach fonograficznych, fotograficznych, rękopisach prac naukowych i publicystycznych, korespondencji, wreszcie w tradycjach rodzinnych, o których wiedza ożyła współcześnie. Byłoby jednak szkodą dla tego obrazu nie wspomnieć i o tym, że część jego rzeczy osobistych wspomniany już J. Rozwadowski przekazał Józefowi Piłsudskiemu. Oto list poświadczający ów fakt pochodzący ze zbiorów archiwalnych Biblioteki Zakładu Narodowego im Ossolińskich (Dział Rękopisów, Sygnatura: 8009/11, Papiery Rozwadowskich: 113). Warto przypomnieć tutaj także lakoniczną informację, znajdującą się w jednym z artykułów K. Zawistowicz, która napisała, iż po śmierci B. Piłsudskiego znaleziono w jego mieszkaniu "obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, wiszący obok małego czarnego krzyżyka i obok pocztówki, wyobrażającej herb Polski i Litwy", a także wiszące na ścianach "fotografie katedry wileńskiej i widoków Wilna, krajobrazy wiejskie litewskie i wnętrze chaty wieśniaczej litewskiej, świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknOty"46. Trudno dzisiaj ustalić, czy w przekazanych wówczas J. Piłsudskiemu rzeczach jego brata znajdowały się i te "świadectwa najgłębszej, najserdeczniejszej tęsknoty". Wiemy, że część różnych materiałów pozostałych po B. Piłsudskim, między innymi pochodzących ze zbiorów muzeum w Rapperswilu znalazło się w Instytucie Wschodnim w Warszawie, który doszczętnie spłonął w pierwszych dniach wojny w 1939 roku. Wiemy, że spłonęło wówczas wszystko, ale co spłonęło, nie wiemy! Nie zachował się bowiem żaden opis tamtejszych zbiorów związanych z postacią B. Piłsudskiego. Być może, że wśród nich były również i rzeczy przywiezione wówczas z Paryża przez J. Rozwadowskiego. *** P. 17/7 1919 Czcigodny P[anie] N[aczelniku]! Przybywszy po raz pierwszy od początku wojny do Warszawy, przywiozłem ze sobą rzeczy pozostałe po śp. Bronisławie Piłsudskim, biednym Bracie Pana N[aczelnika], które były od chwili Jego zgonu przechowane w Paryżu. Rzeczy te spakowane są w kuferku i w torebce śp. Zmarłego oraz w kartonie, prócz tego w osobnej paczce znajdują się pozostałe po Nim papiery prywatne, jedna z kopert z napisem "osobiste" zawiera drobne pamiątki, metrykę, klepsydrę na grób w Montmorency itp. Do listu tego dołączam dwie fotografie znalezione w Jego pokoju. Smutną tę spuściznę miałem sam przewieźć do kraju i obecnie pozwalam sobie przesłać ją Panu Naczelnikowi. Ze śp. Bronisławem żyłem w bliskich i serdecznych stosunkach, pracowaliśmy razem prawie przez rok, mieszkaliśmy o parę pokoi od siebie, a przez ostatnie dwa tygodnie Jego życia widywałem go prawie co dzień aż do Wieczoruprzed dniem Jego śmierci. Śmierć Jego była dla mnie ciężkim i bolesnym ciosem, 46 K. Zawistowicz,Bronislaw Piłsudski 21 X 1866-17 V 1918, "Sybirak",1937: 1, s. 43. �275 a pamięć cichego, szlachetnego człowieka o gorącym sercu i niezwykłej dobroci zachowam na zawsze. O Panu Naczelniku mówił zawsze z pietyzmem, bolał nad Pańskim uwięzieniem i niepokoił się niemożnością porozumienia się z Panem. Na życzenie Pańskie gotów będę każdej chwili udzielić bliższych szczegółów o ostatnich dniach śp. Pana Bronisława. Wyjeżdżam wprawdzie jutro do Lwowa, ale za tydzień będę znów z powrotem w Warszawie. Racz Panie Naczelniku przyjąć wyrazy naj głębszego szacunku. J. ROZWAOOWSKI *** Wśród wielu wątków w biografii Bronisława Piłsudskiego, w których pojawiają się epizody z dzieciństwa i lat młodzieńczych, a także zesłańcze i naukowe doświadczenia, przewija się wielość nazwisk osób mu bliskich, z którymi przez lata pozostawał w bezpośrednich lub pośrednich kontaktach. Należą do 'nich członkowie jego rodziny - matka i ojciec, bracia i siostry, dalsi krewni, ludzie towarzyszący mu na zesłaniu, uczeni, politycy, wreszcie obdarzeni przez niego szczególną estymą sachalińscy tubylcy, słowem - wielki korowód ludzi. Pod powłoką tych kontaktów kryje się nieraz smutek za utratą możliwości ukończenia studiów uniwersyteckich, tęsknota za rodziną, pragnienie stabilizacji życiowej, poczucie niespełnienia, wielość rozczarowań, których siła pchała go ku zwątpieniom oraz poszukiwaniom nowych rozwiązań i zmian. Rzecz to zrozumiała, że przy tak skomplikowanym życiu, jakim obdarzył go los, przy tak obszernej i różnorodnej jego złożoności, nie mogło być inaczej. Mimo tak wielorakich przeciwności był on jednocześnie człowiekiem o ciągle nienasyconym instynkcie pracy. Chciał być potrzebny innym, miał nieprzebraną potrzebę ciągłego działania, organizował sobie coraz nowe zajęcia. Inni widząc jego nienasyconość w tym względzie, sami mu takie zajęcia organizowali. Myślę, że miał poczucie swojej wartości, ale rzadko bywał szczęśliwy. Myślę też, że takim szczęściem był dla niego powrót z zesłania. Chciał po sachalińskich doświadczeniach poświęcić się nauce. Podejmował wiele prób z tego zakresu. Niektóre z powodzeniem, inne przynosiły mu rozczarowanie. Z jego licznej korespondencji widać wyraźnie, jak dążył do spełnienia się w nauce. I kolejne doświadczenie w jego życiu wiązało się z działalnością polityczną na rzecz odzyskania niepodległości przez Polskę. Pracy tej poświęcił się bez reszty. Gdy po rozpoczęciu I wojny światowej udał się do Wiednia, a potem do Szwajcarii, na parę miesięcy przed śmiercią wyjechał do Paryża, gdzie pracował w Komitecie Narodowym Polskim. Jego ideą była Rzeczpospolita Obojga Narodów, czyli Polski i Litwy. Smuciły go separatystyczne dążenia Litwinów do stworzenia samodzielnego państwa. Miotał się w tych niesprzyjających jego wyobrażeniom ideom. Dostrzegał też wielkie rozbicie w łonie polskiej emigracji. Oczywiście nie sposób oddać tu psychicznej głębi jego roz- �276 terek. Przeżywał to wszystko bardzo boleśnie. Wiadomo, że choroba, załamania psychiczne i różne niepowodzenia życiowe, będące często powodem takich niedomagań, należą do uniwersalizmu ludzkiego życia. On tego doświadczył ponad miarę, a Zygmunt Zaleski, który pozostawał z nim w bliskich kontaktach w Paryżu, w swym dzienniku pod datą 29 maja 1918 roku napisał: Szlachetny, Kochany Duch. Uosabiał on dla mnie wszystek czar i piękno duchowe Litwy ... Jego charakter, struktura jego woli, której cementem była dobroć - czyniły go w oczach moich większym i świętszym od całej legii wielkości i świętości uznanych ... Dobroć jego była nie środkiem bynajmniej, ale jakby uzasadnieniem moralnym istnienia. Dobroć ta praktykowana bez słabości (zmarły potrafił sądzić i walczyć zwłaszcza w pojedynkę) stawała się u niego trybem życia - albo żywą, czującą mądrością. W Kleber (Komitet Narodowy Polski) był widomym znakiem unii polsko-litewskiej. Unii pojętej nie tylko jako postulat polityczny, ale jako światowej doniosłości zjawisko moralne. Wnosił też tam zmarły specjalny rodzaj miękkości i tkliwości zarazem, który nie wyklucza siły ani dumy ...47. Antoni Kuczyński WHEN THE END OF LIFE CAME. NEW MATERIALS ON THE DEATH OF BRONISŁAW PIŁSUDSKI (Summary) Biographers ofBronisław Piłsudski (1866-1918) realize the fact that not all the stages of his life are equally documented with source materials. Many facts have been explained, particularly as regards his participation in the attempted assassination oftsar Alexander III and the life in exile in Sakhalin. However, we still know very little about Piłsudski's stay in the United States, when he was returning from Japan in 1906, his family relations after his marriage to Ajnoska or his political activity among Polish emigres in Switzerland and France during the First World War. Until recently Piłsudski's tragic death in the Seine in Paris also remained a mystery. However, many source materials from that period can be found in the Ossoliński Library. Detailed analysis of these materials explains a lot. There should not be any doubt that Piłsudski committed a suicide because of many problems with which he was not able to cope. They were personal problems (mainly his illness) as well as his inability to come to terms with the many disputes among Polish emigres. 47 W. Jędrzejewicz, J. Cisek, Kalendarium życia Józefa Piłsudskiego 1867-1935, t. I 1867- -19JJ, Wrocław 1994, s. 396. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e837c7897cffa6679ec322defffcef8.pdf 047be16d2ff9a32a934ad02d69a39ac6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5060 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4694 Title A name given to the resource Dwie edycje zbioru "Pieśni" Gustawa Gizewiusza / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.251-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 DWIE EDYCJE ZBIORU PIEŚNI GUSTAWA GIZEWIUSZA Gustaw Gizewiusz (1810-1848), duchowny ewangelicki, zapisał się w dziejach polskiej folklorystyki jako twórca dużego zbioru pieśni mazurskich. Dał mu tytuł: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840 roku. Gizewiusz zanotował około 450 tekstów, a do 32 z nich także melodie. Zbiór ten był podziwiany, charakteryzowany, przedrukowywany we fragmentach, ale nieznany w całości - stał się w ciągu następnych stu sześćdziesięciu lat jedną z legend naszej folklorystyki. Dziś zaś dysponujemy jego dwoma różnymi wydaniami!. Sam Gizewiusz przesłał do redakcji leszczyńskiego "Przyjaciela Ludu" kilka pieśni z melodiami i tygodnik ten opublikował je w roku 1839. Parę lat później, prawdopodobnie w roku 1844, przekazał swój rękopis Kazimierzowi Wł. Wójcickiemu, a ten powierzył go Oskarowi Kolbergowi. Nie wiadomo, kiedy Kolberg otrzymał manuskrypt Gizewiusza. Na pewno stało się to przed rokiem 1856. Prawdopodobnie zamierzał cały ten zbiór przygotować do druku. Śladem takiej próby jest wykonany jego ręką na s. 8 rkp. spis rozdziałów przyszłej książki i klasyfikacja prawie wszystkich tekstów do któregoś z tych rozdziałów. Samodzielnego wydania zapisanych przez Gizewusza pieśni Kolberg nie przygotował, wykorzystał jednak ten rękopis w dwu opracowaniach. Najpierw w Pieśniach ludu polskiego (1857) - pierwszym zbiorze polskich ballad, gdzie zamieścił 25 pieśni z lokalizacją"od Osterode (Kraplewo)", sygnowanych (z wyjątkiem jednej) nazwiskiem zbieracza, oraz l bez tej sygnatury i z inną lokalizacją, ale z dużym prawdopodobieństwem pochodzących również z rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Wiele lat później Kolberg przygotował rękopis pl. Mazury Pruskie, kolejny tom Ludu. Podstawowym źródłem w zakresie tekstów pieśni, których zamieścił tam 530, były właśnie, obok rękopisów Wojciecha Kętrzyńskiego, zapisy Gizewiusza. Jednak w Mazurach Pruskich Kolberg nie podawał wiernie pełnych tekstów wybranych zjego zbioru. Teksty pochodzące z tego źródła, zwykle sygnowane nazwiskiem ° I W roku 2000 staraniem Instytutu im. Oskara Kolberga ukazało się wydanie: Gustaw Gizewiusz, Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej ikraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku. Z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła Danuta Pawlak, Poznań 2000, ss. XXXII, 416. W latach 2000-2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach Ostródskiej i Kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez X G. G. Część pierwsza: Rękopis. Posłowie: Władysław Ogrodziński, opracowanie redakcyjne: Wacław Walecki, Kraków-0lsztyn 2000, ss. 342. "Biblioteka Tradycji Literackich" nr 33. Część druga: Zapis słowny. Opracował i wstępem wraz z aneksami opatrzył Władysław Ogrodziński, Olsztyn 2001, ss. LII, 274. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 198. Część trzecia: Zapis muzyczny. Wstęp, odczytanie rękopisu, opatrzenie komentarzem i zaadaptowanie zapisu nutowego Zenona Rondomańska, Olsztyn 200\. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 199, ss. XIV, 70. �252 Gizewiusza, zawierają liczne interpolacje, bywają skrócone, a także - podobnie jak w Pieśniach ludu polskiego - połączone z melodiami pozyskanymi bądź w czasie własnych badań Kolberga, bądź pochodzącymi z innych źródeł. Jednak nawet tak opracowane fragmenty z Pieśni ludu znad górnej Drwęcy pozostawały przez następne sto lat nieznane nauce, ponieważ Kolberg nie zdążył wydać przygotowanej monografii. Zbiór Gizewiusza, znajdujący się razem z rękopisem Mazur Pruskich w tece mazurskiej Kolberga, testamentem tego ostatniego, wraz z całąjego spuścizną rękopiśmienną został przekazany Akademii Umiejętności. Wyłączony z Kolbergianów po roku 1945 otrzymał w Bibliotece PAN osobną sygnaturę 2559 n. Rękopis Mazur Pruskich, w czasie n wojny światowej skutecznie ochroniony w Polskiej Akademii Umiejętności przed Niemcami, doczekał się wydania dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dziel wszystkich Kolberga. Do druku tom ten przygotowali Władysław Ogrodziński (teksty) i Danuta Pawlak (muzyka), należąca do zespołu redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Ogrodziński starannie porównał tekst Kolberga z wykorzystanymi przez niego źródłami, w tym także z manuskryptem Gizewiusza, a rezultaty tych analiz zawarł we wstępie, przypisach do poszczególnych pieśni oraz w osobnej tabeli. We wstępie pisze m.in.: "prawie wszystkie teksty źródłowe ulegały w Mazurach Pruskich retuszom lub przeróbkom, jakkolwiek w dość licznych wypadkach odchylenia były minimalne"2. Wykorzystanych przez Kolberga zapisów Gizewiusza odnalazł Ogrodziński w Mazurach Pruskich 257. Dużą część pozostałych, tj. 94 pieśni nie włączonych przez Kolberga w całości bądź we fragmentach do monografii Mazur, ani do zbioru ballad z 1857 roku zamieścił w części tomu, w Dodatkach. W ten sposób udostępniona została folklorystom znaczna część rękopisu Gizewiusza. Nie zastępowało to jednak pełnego wydania Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Dlatego w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w roku 1969 postanowiono opublikować zbiór Gizewiusza w całości. O przygotowanie rękopisu do druku zwrócono się do Danuty Pawlak, która była współedytorem mazurskiego tomu Kolberga. Opracowanie melodii i tekstów wraz z niezbędnym aparatem krytycznym wykonane przez D. Pawlak zostało przyjęte przez zleceniodawcę i otrzymało wysokie oceny w recenzjach prof. Heleny Kapełuś i W. Ogrodzińskiego. Nie jest więc prawdą twierdzenie wydawców edycji olsztyńskiej, że inicjatywa przygotowania do druku zbioru Gizewiusza nie znalazła oparcia w zespole edytorskim Dziel wszystkich Kolberga3• Jednak Ośrodek nie zdołał wydać Pieśni Gizewiusza i autorce opracowania w roku 1986 zwrócono jeden egzemplarz maszynopisu, zatrzymując drugi w swoim archiwum4 i doradzając szukanie innego wydawcy. Starania D. Paw- n 2 Zob. wstęp W. Ogrodzińskiego do Mazur Puskich O. Kolberga (Dzieła wszystkie t. 40), Wrocław-Poznań 1966, s. XXIX. 3 Zob. s. VII w cz. II wydania olsztyńskiego Pieśni... G. Gizewiusza. 4 Zob. posłowie W. Ogrodzińskiego w cz. I wyd. olsztyńskiego, s. 325. �253 lak o druk zbioru Gizewiusza zrealizowane zostały dopiero przez Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu, który utworzony został po rozwiązaniu Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i przejął jej zadania, w tym także przygotowywanie do druku źródeł folklorystycznych. Pieśni ludu znad Górnej Drwęcy w opracowaniu D. Pawlak ukazały się w końcu roku 2000. Zrąb źródłowy poprzedzony jest wstępem, w którym omówiona została biografia autora zbioru, jego badania folklorystyczne i publikacje z tego zakresu, a także działalność społeczno-polityczna, z którą te ludoznawcze zainteresowania Gizewiusza były ściśle związane. Następnie opisany jest stan rękopisu oraz te jego cechy, które są ważne dla prawidłowej interpretacji zapisów i pozwalają odtworzyć metody pracy ich autora, m.in. bardzo rzadkie w tej wczesnej fazie folklorystyki dokładne i konsekwentne dokumentowanie badań. Jak wiadomo, Gizewiusz notował nie tylko miejsce zapisu, ale także jego czas i nazwisko lub rzadziej inne dane wykonawcy pieśni. Autorka opisuje także sposób notowania wariantów tekstów oraz dokładnie charakteryzuje nieliczne niestety zapisy muzyczne. Charakteryzując zasób pieśni zgromadzonych przez Gizewiusza, zwraca uwagę m.in. na dużą ilość ballad i pieśni nowiniarskich, właściwą dla tego regionu, a także wyjątkowo obecne w zbiorach z epoki romantyzmu obscena. Końcowa część wstępu zawiera informacje o przyjętych w tym opracowaniu zasadach edytorskich. Zrąb źródłowy, czyli zapisy tekstów zostały ułożone w kilku działach: pieśni obrzędowe weselne i doroczne, ballady i pieśni nowiniarskie, miłosne, rodzinne, społeczne, zawodowe, żołnierskie, żartobliwe, historyczne i popularne (tj. genetycznie nieludowe). Warianty poszczególnych wątków tekstowych zostały zgrupowane razem, przy czym warianty wykonawcze nie otrzymały osobnych numerów, ale rozróżniono je oznaczeniami literowymi. Autorka stwierdza, że w rękopisie jest 441 odrębnych tekstów oraz kilkanaście uzupełnień do niektórych, a po połączeniu pod jednym numerem wariantów wykonawczych w tej edycji znalazło się 391 osobnych pieśni, z których 34 mają zapis nutowy (dwa z nich w przypisach). Miejsce i data zapisu oraz nazwisko wykonawcy podane są nad tekstem lub melodią każdej pieśni. Uzupełnienia niektórych tekstów notowane przez Gizewiusza na innych kartach rękopisu niż tekst główny zostały po analizach umieszczone w odpowiednich miejscach, co odnotowywano w przypisach. Wskazane są także interpolacje Kolberga, związane bądź z próbami przygotowania tego zbioru do druku, bądź z wykorzystywaniem go we własnych publikacjach. Wszystkie pieśni porównane zostały z tekstami zawartymi w dostępnych zbiorach pieśni mazurskich, poczynając od odnalezionego przez Czesława Hernasa rękopisu M. Thomascika5 z końca XVIII wieku, poprzez druki XIX- i XX-wieczne, a kończąc na artykule Aleksandra Pawlaka6 z 1995 roku. Cz. Hemas, W kalinowym lesie, t. 2, Warszawa 1965, s. 153-186. A. Pawlak, Kategorie porządkowania muzycznych zbiorów z Warmii i Mazur, w: Oskar Kolberg, prekursor antropologii kultury, Warszawa 1995, s. 97-112. 5 6 �254 Odpowiednie odsyłacze, łączące teksty zapisane przez Gizewiusza z wariantami zanotowanymi przez innych folklorystów, zamieszczone zostały w przypisach. Tom zamyka "Zestawienie pieśni według kolejności w rękopisie", dzięki czemu odtworzyć można chronologię zapisów, a także cykle wykonawcze czy repertuar poszczególnych śpiewaczek i śpiewaków. Na końcu znajduje się także wykaz informatorów, słowniczek wyjaśniający znaczenie wyrazów gwarowych lub dziś nie używanych wraz z informacją o źródłach, z których korzystano przy jego opracowaniu, oraz alfabetyczny indeks incipitów pieśni. Również w roku 2000 ukazała się pierwsza część edycji przygotowanej przez W. Ogrodzińskiego i Z. Rondomańską. Jest to fotoreprodukcja rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy z posłowiem W. Ogrodzińskiego. Pokazany jest, strona po stronie, cały rękopis, można więc stwierdzić, że istotnie jest on czytelny i poza kilkoma miejscami nie stwarzał edytorom większych trudności. Dotyczy to tekstów pieśni i not dokumentacyjnych, w których daty zapisywane są gotykiem, a także uzupełnień, wyjaśnień i fragmentów wariantowych, dopisywanych przez Gizewiusza między wierszami pieśni lub na marginesach (np. na s.48-49, 115, 119, 121-122, 158, 177,488-489 rkp.). Rozróżnić też można wyraźnie dopiski i uzupełnienia Kolberga wykonywane atramentem i ołówkiem (np. na s. 42-43, 164,239,254-256,262,316-317,407,484 rkp.). W posłowiu W. Ogrodziński omawia dotychczasowe zainteresowania folklorystów rękopisem Pieśni ludu znad górnej Drwęcy od czasów Kolberga po współczesność. Następnie przedstawia drogę życiową Gizewiusza, która doprowadziła go do objęcia w roku 1835 stanowiska kaznodziei polskiego w Ostródzie (nie proboszcza w Kraplewie, jak błędnie zapisał Kolberg na pierwszej stronie rękopisu) oraz niespełna trzynastoletni okres jego działalności duszpasterskiej, społeczno-politycznej i folklorystycznej. Zamieszczone są tu m.in. pochodzące z akt parafialnych informacje o śpiewaczkach, których nazwiska odnotował Gizewiusz. Szkoda, że posłowie pozbawione jest przypisów, choćby dla umiejscowienia cytatów, tym bardziej, że nie wszystkie cytowane prace są uwzględnione w wyborze literatury zamieszczonym na końcu książki. Druga część tej edycji, wydana w 2001 roku, zawiera teksty pieśni (bez melodii) poprzedzone wstępem wydawcy i aneksami. Teksty zostały wydrukowane w kolejności takiej, w jakiej zapisane były przez Gizewiusza, z wiernością dla oryginału posuniętą do tego stopnia, że nawet uzupełnienia z wyraźnie przez Gizewiusza zaznaczonymi odsyłaczami do tekstu głównego pozostawiono w przypadkowym miejscu ich zapisania jako osobno numerowane pieśni, a wariantowe wersy i zwrotki potraktowane sąjak integralne części pieśni (por. np. pieśń "Spod boru borowin jedzie" na s. 17-18 rkp. w cz. l i nr II w cz. II oraz pieśni nr 38 i 40 w opracowaniu D. Pawlak). Wobec istnienia wydanej rok wcześniej podobizny całego rękopisu, publikowanie pieśni w takim układzie jest nieuzasadnione. Jerzy Bartmiński o edytorskich systematykach tekstów pieśni pisze: "Systematyka praktyczna w doborze kryteriów podporządkowa- �255 nia zbioru nie liczy się właściwie (ściślej mowiąc: może nie liczyć się) z postulatem ich istotności dla samych zjawisk. Na dobrą sprawę mogłyby to być kryteria byle jakie, zewnętrzne, byle były stosowane konsekwentnie, były jasno sformułowane i pomagały rozeznać się w materiale, tzn. łatwo porównywać z sobą różne zbiory. Siłą rzeczy dużą rolę w systematyce praktyczno-edytorskiej odgrywa tradycja oparta na praktyce najwybitniejszych zbieraczy i edytorów"? Jedyne kryterium przyjęte przez W. Ogrodzińskiego - całkowita wierność rękopisowi - utrudnia nie tylko porównanie tego materiału z innymi zbiorami, ale nawet znalezienie pokrewnych tekstów w obrębie zbioru Gizewiusza. W wyszukiwaniu wariantów nie jest bowiem pomocny zamieszczony na końcu tomu indeks incipitów, co sugeruje Ogrodziński we wstępie do tej części. W tej edycji indeks incipitów ma charakter czysto formalny i nie jest pomocą dla badaczy folkloru. Wstęp wydawcy zawiera opis rękopisu oraz informacje o przyjętych zasadach edycji i o treści aneksów, jednak autor kilkakrotnie wraca także do problemów merytorycznych poruszanych w posłowiu do cz. I. Zasady edycyjne przedstawione są niedokładnie, dotyczy to m.in. zakresu modernizacji pisowni i interpunkcji oraz sposobu oznaczania opuszczeń i interpolacji wydawcy. Np. informacja, że jeżeli chodzi o oznaczanie joty "wprowadzono częściową modernizację tej pisowni", bez określenia sytuacji, w których pisownię joty uwspółcześniono lub nie, przestaje być przydatna dla odbiorcy. I w tym wypadku, i w innych pozostaje porównywanie tekstów z cz. II z oryginałami Gizewiusza w cz. I, a chyba nie o to wydawcom chodziło. Wyraźnie też widać, że zabrakło konsultacji z językoznawcą, które pomogłyby uniknąć wielu niejasności i błędów w postępowaniu edytorskim, w rozważaniach na ten temat oraz w budowie i zawartości aneksów. Błędem jest np. stwierdzenie na s. XXIII, że normy ortografii polskiej zostały opracowane dopiero "w państwie polskim w ciągu pierwszej połowy XX wieku", bo instytucjonalne ujednolicenie ortografii dokonane zostało przez Deputację wyłonioną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1814 roku, a opracowane przez nią zasady opublikowano w roku 1830. Niekonsekwentnie jest też przekazana zawartość rękopisu - Ogrodziński dwukrotnie uprzedza, że z notatek Kolberga uwzględnia tylko spis działów z k. 8 rękopisu, jednak wielokrotnie przedrukowuje dopiski Kolberga, nie zawsze kwitując to przypisami. I tak np. w pieśni "A komuż tak, jak młynarzom", ostatni wers: "I młynarza miarką ćwiczy" jest dopiskiem Kolberga i miał zastąpić wers zanotowany przez Gizewiusza: "A diabliż mię z mojej p.", a dwie zwrotki dopisane przez Kolberga do pieśni "Leci woda z Lysogroda" wydawca potraktował jak Gizewiuszowski zapis odrębnej pieśni8• Zastrzeżenia budzą też niektóre aneksy. Np. aneks 3. "Roz7 J. Bartmiński, Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna, folklor, język, Katowice 1981, s. 10. 8 Zob. s. 484 i 239 rkp. w cz. l i pieśni nr 344 i 164 w cz. li wyd. olsztyńskiego. �256 graniczenie zapisów" jest niepotrzebny - wszystkie kreski dzielące wątki są widoczne w podobiźnie oryginału w cz. I, a i tak autor z oczywistych względów nie mógł rozróżnić w tym wypadku oznaczeń Gizewiusza od Kolbergowskich. Niejasne są kryteria wyboru haseł do aneksu 8. "Słownictwo". Autor stwierdza, że "pomija w zasadzie wyrazy używane potocznie w języku współczesnym"9, ale zamieszcza np. hasła: pszczółka, pszenica, rękawice, sadeczek, sadek, sierota, siodełko, skowroneczek, słowiczek, sługa, sówka, stół itd., podaje "lipcóm, librum", ale pomija "kańtoróm, zagrum" z tej samej zwrotki, podaje "hop, siup", pomija "dyziu, dyś", zamieszcza w słowniczku "omdlewać", a pomija "omglewać", daje hasło "młynica" (z pieśni nr 423 w cz. II), ale pomija z tejże pieśni równie dziś zapomnianą nazwę "pod", a "paprzycę" objaśnia jako "element w młynie" (por. to hasło np. w Słowniku języka polskiego Karłowicza). Przy wyjaśnianiu niektórych słów zabrakło nie tylko refleksji językoznawcy, ale także folklorysty. Np. słowo "zaletki"lO W. Ogrodziński tłumaczy jako "wszywki", a D. Pawlak w słowniczku na końcu swego opracowania: "wianek panny młodej, wszywany po oczepinach w róg poduszki lub pierzyny", z odwołaniem do źródła, skąd to wytłumaczenie pochodzi. Podobnie niewłaściwe jest wyjaśnienie "zapeszyć" do słowa "pośpiewać" (z pieśni nr 281 w cz. II) - Helena Kapełuś pośpiewanie określa jako "ponurą praktykę magiczną", której celem jest "sprowadzenie śmierci na wroga czy krzywdziciela" II. Pomocą dla użytkownika tej części edycji mogą być natomiast dwa aneksy: 5. "Nazwiska występujące w tekście" i 7. "Nazwy geograficzne", zastępujące jednak tylko po części odpowiednie indeksy, ponieważ odnoszą się wyłącznie do tekstów pieśni z przypisami zamieszczonych w części II, nie obejmują zaś posłowia w części I, wstępu i aneksów z części II i całej części III. Dopełnieniem olsztyńskiej edycji Pieśni ludu znad górnej Drwęcy jest część III, zawierająca zapisy muzyczne. Opracowanie ich do druku przez Zenonę Rondomańską budzi jeszcze więcej zastrzeżeń niż opracowanie części poprzedniej. Jak już wspominano, zapisów nutowych w rękopisie Gizewiuszajest 32, do czego dodać trzeba dwa publikowane za życia autora w leszczyńskim "Przyjacielu Ludu". Z tych zaledwie 34 melodii autorka opuściła nuty, należące do pieśni "Zaletki moje", zapisane pod tekstem na s. 24 rkp. Natomiast za odrębny zapis nutowy do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. 207 rkp. uznała główki nut z melodii zapisanej na stronie następnej i przebijające przez papier od spodu 12. Liczne są błędy w odczytaniu rękopisu, w interpretacji zapisu nutoweW cz. II wyd. olsztyńskiego s. XXXIII. Zob. pieśń nr 87 w cz. II wyd. olsztyńskiego, tam zresztą błędnie "zalotki", oraz wyjaśnienie w aneksie 8. "Słownictwo" s. XLIV w cz. II. II H. Kapełuś, Pośpiewanie, "Literatura Ludowa" 1993 nr I, ss. 49-54. 12 Zob. pieśni nr 173 i 174 w opracowaniu D. Pawlak oraz s. 23 i 24 rkp. w cz. I - tam dwa warianty pieśni ,,zaletki moje na co mi wyszły", oba z melodiami. Zob. też uwagę o mel. do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. XI w cz. III wyd. olsztyńskiego i reprodukcję s. 207 i 208 rkp. w cz. I. 9 10 �257 go Gizewiusza, w odtworzeniu tekstu słownego (różnice w stosunku do tekstów w cz. II i do rkp.). Ocena tej części edycji olsztyńskiej powinna być dokonana przez etnomuzykologa po porównaniu rękopisu i redakcji Z. Rondomańskiej. Stwierdzić jednak tu należy, że podstawowym błędem jest próba opracowania równocześnie wydania źródłowego, służącego dalszym badaniom folkloru muzycznego, oraz śpiewniczka przeznaczonego dla zespołów amatorskich. Autorzy tego opracowania odmiennie używają tradycyjnie ustalonych oznaczeń: w cz. II W. Ogrodziński opuszczenia fragmentów tekstu w aneksach zaznacza trzykropkiem w nawiasie kwadratowym - [...], w nawiasie takim umieszcza też wyjaśnienia słownikowe w przypisach, niekiedy oryginalny zapis słowa podany w przypisie po postaci znormalizowanej (np. w pieśni nr 34 w cz. II), a także domniemanie autorstwa notatki (np. przypis do pieśni 212, ale w przypisie do pieśni 191 nazwisko jest w nawiasie okrągłym). Natomiast w cz. III Z. Rondomańska ujmuje w nawias kwadratowy te fragmenty tekstu, które należy opuścić przy śpiewie, a uzupełnienia pochodzące od wydawcy oznacza nawiasem okrągłym. Te i inne rozbieżności między trzema częściami, także niejednolite odsyłanie do stron rękopisu, stron druku i numerów pieśni utrudniają korzystanie z olsztyńskiej edycji. Wydanie przygotowane przez D. Pawlak spełnia przyjęte współcześnie wymogi edycji źródeł folklorystycznych. Stosowane przez autorkę opracowania zasady edycji i konsekwentna ich realizacja, staranne odczytanie i dokładne odtworzenie rękopisu w druku, połączenie wątków w grupy, przyjęta systematyka pieśni, a także osadzenie pieśni ze zbioru Gizewiusza na tle innych zbiorów mazurskich sprawiają, że edycja ta będzie bardzo przydatna do dalszych badań folkloru mazurskiego i polskich pieśni ludowych. Udostępnia ona zbiór Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, niezwykły, bo przynoszący bogaty materiał z niewielkiej stosunkowo okolicy z tak wczesnego okresu polskich badań folklorystycznych i z tak dokładną dokumentacją. Nie można tego niestety powiedzieć o edycji olsztyńskiej, zwłaszcza o jej drugiej i trzeciej części. Zarówno koncepcja wydawnicza, jak i jej niekonsekwentna i pełna błędów realizacja, w świetle wybranych jedynie przykładów rodzą wątpliwość co do celowości samego przedsięwzięcia. Narzuca się pytanie, czy nie zasadniejsze pod względem naukowym byłoby wydanie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego opracowania starannie przygotowanego przez D. Pawlak, znajdującego się przecież cały czas w zbiorach Ośrodka. Agata Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbfafadfc807edc9d97b3cd06869c394.pdf a87853cf1a752f4b623eaaa933127d0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4697 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.325-366 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 V. KRONIKA 77. WALNE ZGROMADZENIE DELEGATÓW POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, JASTARNIA, 21 CZERWCA 2001 r. Walne Zgromadzenie Delegatów otworzyła Prezes ZG PTL prof. dr hab. Dorota Simonides, serdecznie witając zebranych i dziękując Oddziałowi PTL w Gdańsku za zaproszenie. W imieniu Oddziału Gdańskiego uczestników WZD powitała mgr Wiktoria Blacharska oraz mgr Mirosław Kulik. Oddział Gdański po raz trzeci organizuje zjazd PTL, jednak po raz pierwszy na Półwyspie Helskim. Prezydium Zarządu Głównego w osobach prezesów prof. dr hab. Doroty Simonides i dr. Andrzeja Stawarza oraz sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego wręczyło przedstawicielom Oddziału Toruńskiego dyplom z podziękowaniem za zorganizowanie zjazdu PTL w Toruniu w 2000 roku. Prezes Zarządu Gl. przedstawiła program obrad WZD, do którego włączono wniosek prof. Z. Jasiewicza i projekt nowych legitymacji członkowskich. Minutą milczenia uczczono zmarłych: p. Marię Cabalską z Krakowa, Zdzisława Pyzika z Katowic oraz Stanisława Szymańskiego z Warszawy. Uroczyście wręczono dyplom honorowego członka PTL dla p. Aleksandry Tyszkowej, która w br. obchodzi So-lecie pracy w PTL. Dyplom odebrała prezes Oddziału Krakowskiego, dr Anna Spiss, która wcześniej przedstawiła sylwetkę A. Tyszkowej. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano prof. Teresę Smolińską, dr Annę Spiss i mgr Alfreda Gaudę. Protokół z 76. WZD PTL w Toruniu odczytała mgr K. Kaczko (w załączeniu). Sprawozdanie Sekretarza Generalnego za okres od 23 września 2000 do 21 czerwca 200 l odczytał dr Jerzy Adamczewski (w załączeniu). Sprawozdanie skarbnika za okres jw. przedstawił mgr Zbigniew Toroński, Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej przedstawił dr Wojciech Sadowski. Komisja postuluje udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu. Sprawozdanie OdiE odczytała mgr P. Suchecka. Dyskusję zainicjował dr Andrzej Stawarz, który zreferował pismo prof. Zbigniewa Jasiewicza, proponującego zmianę nazwy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego na Polskie Towarzystwo Etnologiczno-Ludoznawcze. Zarząd Główny zwrócił się z prośbą o przeprowadzenie dyskusji w oddziałach. Natomiast zespół, który miał opracować założenia Słownika Etnograficznego, nie miał sposobności, żeby się spotkać. Kilka osób pracuje indywidualnie nad koncepcją, która przyjęta została w toku wspólnej dyskusji. Rozważając wniosek prof. Z. Jasiewicza, prof. D. Simonides podkreśliła historyczność nazwy towarzystwa, mgr Wiktoria Blacharska zauważyła, że terminy "etnologia" i "ludoznawstwo" w zasadzie się pokrywają, więc dodawanie określenia "etnologiczno" do ludoznawczego nie ma sensu. Z drugiej strony kilka tysięcy etnologów w Polsce nie utożsamia się z ludoznawstwem, a z etnologią. Dr Anna Spiss jest przeciwna zmianie nazwy historycznej, dr Janusz Kamocki stwierdził, że dla cudzoziemców istotnajest nazwa towarzystwa, podawana w języku angielskim (czy francuskim), która zawiera nazwę' �326 "etnologia". Dr Wojciech Sadowski uważa, że bardziej chodzi o treść niż o nazwę. Skoro treść się nie zmienia, po co zmieniać nazwę. Prof. D. Simonides podkreśliła, że przy ogólnym krachu pracy społecznej, zmiana nazwy nie wpłynie na zaangażowanie młodych etnologów. Mgr Maria Parnowska, także przeciwna zmianie nazwy towarzystwa, uważa, że to, iż młodzież studiująca nie wie nic o PTL i jego tradycji, jest winą kadry dydaktycznej. Zapytała, czy PTL ma swoją stronę internetową? Jeżeli nie, należałoby zaprojektować ją, wprowadzając także nazwę obcojęzyczną. Prof. D. Simonides proponuje przygotowanie w/w materiału. Na pytanie dr A. Spiss o stan ilościowy PTL stwierdzono, że w ciągu kilkunastu lat ilość członków PTL zmalała o połowę. Zapoznano obecnych na WZD z projektem legitymacji członkowskiej, którego wykonanie uchwałą 76. WZD w Toruniu powierzono mgr Alfredowi Gaudzie. Projekt zatwierdzono, proponując jedynie usunięcie czarnej obwódki. Dr Anna Spiss podkreśliła, że legitymacje są potrzebne chociażby w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, gdzie członkowie PTL mają wolny wstęp. Po wysłuchaniu sprawozdania sekretarza generalnego, sprawozdania finansowego, przedstawionego przez skarbnika, wystąpienia Głównej Komisji Rewizyjnej i jej wniosku o udzielenie absolutorium Zarządowi Głównemu w okresie sprawozdawczym, delegaci jednogłośnie przyjęli sprawozdanie z działalności merytorycznej i sprawozdanie finansowe za rok 2000 i udzielili Zarządowi Głównemu absolutorium za okres sprawozdawczy. Następnie wysłuchano sprawozdań Oddziałów Terenowych i Kół Zainteresowań. Wnioski Komisji Wnioskowej przedstawiła prof. T. Smolińska: l. Komisja ponowiła wniosek ze Zjazdu w Toruniu (2000 r.) dotyczący opracowania koncepcji Słownika Etnograficznego przez powołany w tym celu zespół redakcyjny; 2. Komisja ponowiła wniosek o weryfikację liczby oddziałów PTL, gdyż kilka z nich nie przejawia w ostatnich latach aktywności; 3. Po przesłaniu kserokopii listu prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza z wnioskiem dotyczącym zmiany nazwy naszego Towarzystwa prócz dyskusji na tegorocznym WZD stwierdzono, iż należy poddać go szerokiej debacie we wszystkich oddziałach w terenie; 4. Komisja przedłożyła wniosek mgr Marii Parnowskiej z Oddziału warszawskiego o założenie strony internetowej o działalności PTL wraz z ofertą wydawniczą Towarzystwa; 5. Komisja poparła wniosek, zaakceptowany przez Zarząd Główny PTL, aby nawiązać współpracę w zakresie wydawania książek w wersji elektronicznej, w sieci internetowej, z Internetowym Domem Wydawniczym In Book Sp. z 0.0. w Dąbrowie Górniczej; 6. Komisja przedłożyła wniosek, który został przegłosowany na posiedzeniu Zarządu Głównego PTL, aby zwiększyć cenę "Literatury Ludowej" z 4,00 zł na 8,00 zł nr 4/5 - 16,00 zł; 7. Na wniosek prof. dr hab. Zygmunta Kłodnickiego postanowiono, że 78. WZD PTL w roku 2002 odbędzie się w Cieszynie. Odpowiedzialnym za zjazd będzie prof. Kłodnicki; chęć współpracy zgłosił Oddział w Bielsku-Białej. Wniosek jednogłośnie zaakceptowano. Krystyna Kaczko �327 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI ZARZĄDU GŁÓWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W OKRESIE: WRZESIEŃ 1999 - MAJ 2002 r. Skład prezydium Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wyłoniony na LXXV Walnym Zgromadzeniu PTL w Gołotczyźnie koło Ciechanowa pozostał bez zmian i jest następujący: prezes wiceprezes wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza skarbnik zastępca skarbnika - prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, dr Andrzej Stawarz, dr Jerzy Adamczewski, mgr Krystyna Kaczko, mgr Zbigniew Toroński, dr Magdalena Rostworowska. Stan zatrudnienia w biurze przy Zarządzie Głównym przedstawia się następująco: - mgr Paulina Suchecka - dyrektor biura (archiwum) - cały etat, Anna Lubańska - główna księgowa - 112 etatu, mgr Jadwiga Kłodnicka - dyrektor biblioteki naukowej - 3/4 etatu, Bożena Wrońska - magazyny - cały etat. Główną Komisję Rewizyjną stanowią: dr Anna Kowalska-Lewicka - przewodnicząca oraz jako członkowie: mgr Maria Pamowska i dr Wojciech Sadowski. W skład Sądu Koleżeńskiego wchodzą: Dr Stanisław Chmielowski - przewodniczący oraz jako członkowie: mgr Aleksandra Wojciechowska i mgr Irena Wronkowska. W 2002 roku Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym. Numer pozycji rejestru: 0000059069, numer wpisu: WR. VI NS-REJ. KRS/2205/1I352. Tegoroczne LXXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Cieszynie ma charakter sprawozdawczo-wyborczy i połączone zostało z sesją naukową "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie". Organizatorami zjazdu oraz sesji są Zarząd Główny, organizujący się Oddział w Cieszynie, Oddział w Bielsku Białej oraz Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie. W okresie sprawozdawczym odbyło się sześć posiedzeń prezydium ZG oraz dwa posiedzenia Rady Wydawniczej. Najważniejsze zadanie organizacyjne wykonane w okresie sprawozdawczym to przeniesienie siedziby Zarządu Głównego PTL z ul. Szewskiej na ul. Koszarową. Jak wiadomo, od dawna siedziba Zarządu Głównego oraz biura znajdowały się w obiekcie należącym do Uniwersytetu Wrocławskiego. Za użytkowanie tych pomieszczeń PTL nie płaciło czynszu. Budynek przy ul. Szewskiej 36 przeznaczony został do remontu kapitalnego. Jako obiekt zastępczy wskazano budynek biblioteki Wydziału Nauk Społecznych przy ul. Koszarowej 3. Zakres wykonanych działań w związku z przeprowadzką był bardzo szeroki. Należało zorganizować, skoordynować oraz wykonać prace związane z pako- �328 waniem, transportem, demontażem i montażem regałów i mebli, przewożeniem książek. Archiwalia i księgozbiory liczą ponad 40000 woluminów. Prace prowadzone były na przełomie 2000/2001 i w pierwszym kwartale 2001 roku. Cały majątek Towarzystwa przewieziono w 12 dni. W marcu przystąpiono do zagospodarowania nowych pomieszczeń o powierzchni ok. 300 m2; są one mniejsze i niższe od tych na ul. Szewskiej, dlatego też część księgozbioru nie będzie udostępniona aż do momentu powrotu do poprzedniej siedziby. Zajmowane pomieszczenia pozwalają na bieżące funkcjonowanie biura i częściową działalność biblioteki. Termin zakończenia remontu budynku przy ul. Szewskiej planowany był na czerwiec br. i zgodnie z zapewnieniami władz Uniwersytetu Wrocławskiego, mieliśmy tam powrócić, jednakże pojawiły się fakty niepokojące. Otóż na ręce prof. Simonides wpłynęło pismo nr DA/412/2002 z dn.l4.05.2002 r. rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, Prof. Romualda Gellesa, w którym zostaliśmy poinformowani, że ze względu na zmianę użytkownika budynku przy ul. Szewskiej termin zakończenia prac ulegnie przesunięciu. Rektor proponuje przeniesienie biblioteki PTL do siedziby Biblioteki Głównej Uniwersytetu, której budowa ma rozpocząć się w tym roku. Do tego czasu rektor proponuje przenieść naszą bibliotekę z ul. Koszarowej do przejętego przez Uniwersytet budynku dawnej szkoły podstawowej przy ul. Kuźniczej 48. 23 maja razem z p. Pauliną Suchecką i p. Jadwigą Kłodnicką obejrzeliśmy te pomieszczenia, w których ewentualnie znalazłaby się biblioteka Towarzystwa. Stwierdziliśmy, iż z wielu powodów absolutnie nie nadają się one na bibliotekę posiadającą tak cenny księgozbiór. Pani Prezes, opierając się na naszych uwagach i wnioskach, wystosowała pismo do Rektora z wnioskiem o pozostaniu przy poprzednich ustaleniach, tj. powrotu do budynku przy ul. Szewskiej 36. Sprawa jest więc nadal nie rozwiązana. Oczekujemy teraz na kolejny krok ze strony Uniwersytetu Wrocławskiego. Działalność finansowa Sprawy finansowe za okres sprawozdawczy omawia szczegółowe sprawozdanie skarbnika. Tutaj podaję jedynie kilka podstawowych danych. Wpływy w poszczególnych latach stanowiących okres sprawozdawczy przedstawiały się następująco: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wpływy 205.999,19 232.711,64 251.677,18 14.163,00 % w stosunku do roku poprzedniego 112,7 112,96 107,89 Jedynie wpływy ze sprzedaży Najważniejsze pozycje wśród wpływów to, niezmiennie od kilku lat, dotacja celowa KBN oraz wpływy ze sprzedaży wydawnictw. Dofinansowanie z Komitetu Badań Naukowych: Rok 1999 2000 2001 2002 Wielkość 144.250 161.175 163.400 150.575 % w stosunku do roku poprzedniego 139 111,73 101,38 92,15 �329 Wpływy ze sprzedaży wydawnictw: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wielkość 36.097,67 41.366,77 32.168,20 14.163,00 % w stosunku do roku poprzedniego 78,59 114,59 87,43 W ciągu ostatnich pięciu lat największe wpływy ze sprzedaży wydawnictw były w roku 1998 - 45.926 zł. Przypomnieć należy, iż z pieniędzy przyznanych przez KBN dofinansowana jest działalność wydawnicza oraz funkcjonowanie Biblioteki Naukowej i Archiwum Naukowego. Z pieniędzy pochodzących ze sprzedaży wydawnictw finansowane jest wynagrodzenie pracowników biura (księgowa, magazynier). Po stronie kosztów w poszczególnych latach zanotowano: Rok 1999 2000 2001 I kwartał 2002 Wydatki 202.600,02 228.870,60 201.611,08 24.710,00 % w stosunku do roku poprzedniego 109,05 112,96 88,08 Najważniejsze pozycje po stronie kosztów to wynagrodzenie i koszt druku wydawnictw. pracowników biura Koszty wynagrodzenia osobowego wraz z pochodnymi: Rok 1999 2000 2001 Wielkość 84.259,80 96.812,59 92.089,56 % w stosunku do roku poprzedniego 107.67 114,89 95,12 Rok 1999 2000 2001 Wielkość 69.920 86.850 60.933,26 % w stosunku do roku poprzedniego 118,1 124,21 70,15 Koszty druku wydawnictw: Na dzień 31.12.2001 saldo środków pieniężnych wynosiło 74.427 zł i zawierało zobowiązania na kwotę 60.475 zł, czyli Zarząd Główny posiadał na dzień 1.01.2002 r. wolne środki pieniężne w wysokości 13.952 zł. Sytuacja finansowa PTL jest tragiczna. Pra- �330 cownice zatrudnione w biurze przy Zarządzie Głównym do dnia 20 maja otrzymywały wynagrodzenia jedynie za pierwsze 3 miesiące tego roku. Komitet Badań Naukowych nie przekazał jeszcze przyznanego dofinansowania. Jedynym źródłem finansowania wszelkiej działalności jest więc w tej chwili tylko sprzedaż wydawnictw. Uposażenia pracownic biura przy Zarządzie Głównym (brutto): l. Paulina Suchecka - 1.922,00; 2. Anna Lubańska - 1.146,00 (1/2 etatu); 3. Jadwiga Kłodnicka - 1.200 (3/4 etatu); 4. Bożena Wrońska - 1.329. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest wiceprezes, dr Andrzej Stawarz. W okresie sprawozdawczym Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wydało następujące pozycje książkowe: A.· Periodyki: o "Lud", t. 83, 84, 52; o "Literatura Ludowa", t. 43, 44, 45; o "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 38 - G. Karpińska, Miejsce wyodrębnione ze świata, t. 39 :..- K. Kaniowska, Opis. Klucz do rozumienia kultury, t. 40 - R. Dzięcielski, Ludowe obrazy miasta. Inspiracje Bystroniowskie. B. Serie wydawnicze: o Prace i Materiały Etnograficzne: t. 32 - D. Świtała-Trybek, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku; t. 33 - K. Lach, Wierzenia, zwyczaje i obrzędy. Folklor pogranicza polsko-czeskiego. o Biblioteka Popularnonaukowa: t. 13 - B. Bazielich, Odzież i strój ludowy w Polsce; t. 14 - E. Berendt, Przydrożna i podniebna. Sakralna sztuka ludowa Ziemi Kłodzkiej XVII -XIX w. o Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego: t. 5 - Zwyczaje, wierzenia i obrzędy pogrzebowe. o Atlas Polskich Strojów Ludowych: t. 33 - J.Wielek, Strój Górali Łąckich; t. 34 - B. Bazielich, Strój wilamowicki. o Archiwum Etnograficzne: t. 36 - J. Świętek, Brzozowa i okolice Zakliczyna nad Dunajcem. Obraz etnograficzny - zbiór z lat 1897-1906 - część 3, 4 i5. o Biblioteka Zesłańca: Stanisław i Zygmunt Chmielewscy, Zapiski niebohaterskich przeżyć w sowieckiej niewoli. W roku 2002 planowane jest wydanie kolejnych tomów. Do Komitetu Badań Naukowych wnioskowano o: "Lud" - dofinansowanie w wysokości 29.875 zł. (koszt: 33,000), otrzymano 24.000 (w zeszłym roku - 24.000); "Literatura Ludowa" - wnioskowano o 50.940 (koszt 53.100), otrzymano 24.000 (w zeszłym roku 27.000); "Łódzkie Studia Etnograficzne - wnioskowano o 16.900 (koszt 23.150), otrzymano 6.525 (w zeszłym roku 9.600); B. Bazielich, Strój rozbarski - wnioskowano o 21.600 (koszt 28.600), otrzymano 12.000; A. Lebeda, Wiedza ... (Komentarze do PAE, t. VI) - wnioskowano o 52.700 (koszt 62.700), otrzymano 12.000; �331 A. Drożdż, Pomoc wzajemna (Komentarze do PAE, t. VII) (koszt: 52.000), otrzymano 19.200. wnioskowano o 48.000 Wszystkie wydawnictwa dotowane sąprzez Komitet Badań Naukowych. Po raz pierwszy od kilku lat w roku 2001 możliwe wydawało się otrzymanie dotacji z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Stosowne umowy podpisano na dofinansowanie "Literatury Ludowej" i rocznika "Łódzkie Studia Etnograficzne" w sumie na 17.000 zł. Powyższa dotacja, zgodnie z umową, miała być przekazana do dnia IS lipca 2001 roku. Ostatecznie ministerstwo przekazało na konto PTL dotację w dniu 31.12.200 I roku. 7 stycznia 2002 r. kwota ta została ministerstwu zwrócona. Jej wydatkowanie przez parę ostatnich godzin ubiegłego roku było niewykonalne. Obrót wydawnictw Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie sprawozdawczym przedstawiał się następująco: na koniec 1999 roku stan ilościowy wydawnictw - 64250 egzemplarzy na kwotę 234.865,05; na koniec 2000 roku - 63694 egzemplarzy na kwotę 271.460 zł; na koniec 2001 roku - 62916 egzemplarzy na kwotę 266.821,80 zł. Największe zapasy magazynowe to książki z serii "Biblioteka Zesłańca", na początku lat dziewięćdziesiątych drukowane w kilkutysięcznych nakładach. Cena "Literatury Ludowej" pozostająca bez zmian od 1994 r. została od roku 2002 podniesiona do 8 zł. za każdy numer (numer podwójny - 16,00). . Warto przypomnieć, że wpływy ze sprzedaży pokrywają niektóre koszty funkcjonowania biura przy Zarządzie Głównym, m.in. Wynagrodzenie pracowników. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzi mgr Jadwiga Kłodnicka. Do księgozbioru gromadzone są publikacje z zakresu etnografii, etnologii oraz ważniejsze opracowania z nauk pokrewnych: archeologii, historii, socjologii, językoznawstwa i antropologii. Biblioteka powiększa swoje zbiory poprzez zakupy, wymianę, dary i publikację PTL. W okresie sprawozdawczym księgozbiór powiększył się o 954 woluminy i liczy ich obecnie 40272. Zakupiono 158 woluminów, z wymiany krajowej i zagranicznej otrzymano ich 552, z darów - 210, a z własnych wydawnictw - 34. Głównym źródłem pozyskiwania książek jest wymiana, którą Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi z 38. instytucjami krajowymi i 160. instytucjami zagranicznymi. Wymiana zapewnia stały dopływ najnowszej zagranicznej literatury etnograficznej, zwłaszcza czasopism. Dzięki wymianie publikacje PTL docierają do najważniejszych ośrodków naukowych, muzeów i zagranicznych towarzystw naukowych. W okresie sprawozdawczym w czytelni udostępniono 6210 woluminów, na zewnątrz wypożyczono 1783. Te cyfry uwidaczniają, jak bardzo cenny i zarazem potrzebny jest księgozbiór Towarzystwa. Dodać należy, iż obecnie nie jest udostępniony cały księgozbiór. Zbiory biblioteczne w chwili obecnej nie są nawet w JA wykorzystywane. Są bowiem spakowane po przewiezieniu z ul. Szewskiej. Obecnie zajmowane pomieszczenia są zbyt małe, aby można rozpakować i udostępnić cały księgozbiór. Tegoroczna dotacja z KBN to 20.000 zł. jako dofinansowanie wymiany czasopism. Wnioskowaliśmy o 110.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy 60.000 zł. Sprawa biblioteki PTL i jej ·trudności lokalowych została poruszona w krótkim artykule autorstwa Joanny Mielewczyk w "Słowie Polskim" z dnia 10.05.2002 r. �332 Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi mgr Paulina Suchecka. W związku z przeniesieniem siedziby ZG archiwum jest spakowane i zgodnie z wykazem liczy 202 paczki. Jedynie wyjątkowo poszczególne numery inwentarzowe są udostępnione, a także wykorzystywane do bieżącej działalności. Z Komitetu Badań Naukowych otrzymaliśmy na rok 2002 dofinansowanie w kwocie 5.000 zł przy wniosku o 21.000 zł. W roku ubiegłym otrzymaliśmy - 6.000 zł. Oddziały W okresie sprawozdawczym w szeregi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przyjęto 84 nowych członków: • Oddział Północno-Mazowiecki - 22 osób • Oddział Kraków - 15 • Oddział Łódź - 11 • Oddział Śląski - 9 • Oddział Gdańsk - 6 • Oddział Warszawa - 6 • Oddział Lublin - 5 • Oddział Toruń - 3 • Oddział Mszana Dolna - 2 • Oddział Wrocław - 2 • Oddział Poznań - 2 • Oddział Bielsko-Biała - l Przy Zarządzie Głównym zarejestrowanych jest obecnie 19 oddziałów. Najmłodszym jest Oddział Północno-Mazowiecki funkcjonujący przy Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie. Dyrektor biura wystosowała w dniach 22.08.2001 i 28.0\.02 ostateczne pisma do oddziałów PTL w Zamościu, Łańcucie, Zakopanem i w Koszalinie, które to oddziały od kilku lat nie dawały znaków istnienia i jakiejkolwiek działalności, przypominające o obowiązkach oddziału wynikających ze statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Odpowiedziała jedynie Maria Fornal - prezes Oddziału w Zamościu. Zwróciła się z prośbą o zawieszenie działalności Oddziału ze względu na trudną sytuację finansową. Pozostałe pisma pozostały bez odpowiedzi. W związku z powyższym, zgodnie z § 37 ust. 9 w powiązaniu z § 50 ust. 3, Prezydium wystąpi z wnioskiem do Zarządu Głównego o rozwiązanie Oddziałów w Łańcucie, Zakopanem i Koszalinie. Zgodnie z § 52 ust. 5 Statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Zarząd Oddziału składa sprawozdanie z działalności statutowej i finansowej. 1. Sprawozdanie z działalności merytorycznej do dnia 23.05. br. przysłało w tym roku 9 oddziałów, w 200 I - 4 a w 2000 - 9. Regularnie czynią to oddziały w Lublinie, Wrocławiu, Krakowie oraz Oddział Śląski; 2. Listę delegatów na LXXVlII Walne Zgromadzenie Delegatów w Cieszynie przysłał oddział w Lublinie, Łodzi, Bielsku-Białej, Wrocławiu i Gdańsku. Przypominam, iż zgodnie z § 24 ust. 2 statutu "Do udziału w Walnym Zgromadzeniu Delegatów upoważniają delegatów listy podpisane przez przewodniczących walnych zgromadzeń członków oddziałów, na których wybrano delegatów"; 3. Bieżące raporty finansowe nadesłano z oddziałów: Łódź, Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Mszana Dolna, Gdańsk, Lublin, O/Śląski; 4. Wykaz Członków opłacających składki przysłano z oddziałów: Wrocław, Opoczno, Poznań, Opole, Gdańsk, Bielsko-Biała, O/Śląski; 5. Fotografie do nowych legitymacji Zarząd Główny otrzymał z oddziałów: Bielsko-Biała, Lublin, Gdańsk, O/Śląski. �333 W okresie sprawozdawczym trzem osobom nadano godność Członka Honorowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego: mgr Aleksandrze Jacher- Tyszkowej, prof. Witoldowi Nowoszowi i prof. Zygmuntowi Kłodnickiemu. Łódzki Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej kierowany społecznie przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską otrzymał w tym roku dofinansowanie z KBN na opracowywanie bibliografii międzynarodowej w wysokości 7.450 zł. - zgodnie z wnioskiem (w roku ubiegłym 6.700) oraz na opracowywanie bazy danych do bibliografii polskiej - 3.500 wobec wnioskowanych 6.260. Zatwierdzony został wzór nowej legitymacji członkowskiej zdjęcie) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. (zawierającej również Jerzy Adamczewski 78. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, CIESZYN 7 CZERWCA 2002 r. 78. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego miało charakter sprawozdawczo-wyborczy. Połączone było z sesją naukową pt. "Pogranicza kulturowe i pogranicza etniczne w środkowej Europie". Organizatorami Zgromadzenia byli Zarząd Główny PTL, Oddział PTL w Cieszynie, Oddział PTL w Bielsku-Białej oraz Uniwersytet Śląski - Filia w Cieszynie. Obrady otworzyła Prezes Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego prof. Dorota Simonides. Przywitała przybyłych członków Towarzystwa oraz zaproszonych gości. Następnie zebranych powitała Rektor-elekt Filii Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie prof. Halina Rusek. Na ręce prezes Oddziału PTL w Gdańsku mgr Wiktorii Blacharskiej prof. D. Simonides wręczyła podziękowanie za zorganizowanie 77. WZD PTL w Jastarni. Prezes ZG PTL prof. D. Simonides poddała pod głosowanie zebranych zaproponowany porządek obrad 78. WZD PTL, który został przyjęty jednogłośnie. Na przewodniczącą Zgromadzenia zaproponowała prof. Barbarę Bazielich, a na protokolanta mgr Małgorzatę Orlewicz. Obie kandydatury zostały zaaprobowane przez delegatów WZD. Do Komisji Mandatowej zaproponowano następujące osoby: dr. Janusza Kamockiego, mgr Marię Parnowską, mgr Krystynę Kaczko. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład Komisji Mandatowej. Przewodniczącym Komisji został dr J. Kamocki. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano następujące osoby: dr Annę Spiss, dr. Jana Święcha, prof. Teresę Smolińską. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład Komisji. Przewodniczącym został dr J. Święch. Sekretarz generalny ZG PTL - dr Jerzy Adamczewski przedstawił sylwetki zmarłych członków PTL: Wojciecha Bohdanowicza-oroszemego - założyciela i prezesa Koła Ormian OIPTL, w Gdańsku (O.PTLlGdańsk). Wojciecha Józefa Błaszkowskiego - długoletniego członka, założyciela w 1975 roku OIPTL w Gdańsku; od 1991 roku członka honorowego PTL, Heleny Burchard - archeologa, pracownika naukowego Instytutu Kultury Materialnej PAN w Krakowie (O. PTL w Krakowie), Moniki Gruchma- �334 nowej - filologa, dialektologa, językoznawcy, nauczyciela akademickiego (O. PTLlPoznań), Aleksandra Widery - członka Związku Literatów Polskich, poety, krytyka teatralnego, autora audycji radiowych "Od Gogolina do Cieszyna" (O. PTL/Śląski), Teresy Szwedkowicz - kolekcjonera, nauczycielki plastyki w szkołach w Opocznie (O. PTLI Opoczno), Leona Ter-oganiana - anglisty, inicjatora zakładania kół przyjaciół Ormian, długoletniego prezesa Koła Przyjaciół Ormian przy O. PTLlWarszawa, Szubertza Petusbaja - folklorysty, Wiktora Gusiewa - członka honorowego PTL - z Sankt Petersburga, folklorysty. Zgromadzeni uczcili pamięć zmarłych członków PTL minutą ciszy. Sprawozdanie z działalności ZG PTL w okresie wrzesień 1999 - maj 2002 złożył sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Przedstawił skład Prezydium ZG PTL, Głównej Komisji Rewizyjnej oraz Sądu Koleżeńskiego. Poinformował, że w 2002 roku PTL zostało zarejestrowane w Krajowym Rejestrze Sądowym (związane to jest z nową ustawą o stowarzyszeniach). Omówił najważniejsze zadania organizacyjne: przeniesienie siedziby biura, biblioteki, archiwum, podręcznego magazynu wydawnictw z ul. Szewskiej we Wrocławiu na ul. Koszarową do budynku biblioteki Wydz. Nauk SpoI. Uniwersytetu Wrocławskiego, działalność finansową, wydawniczą, biblioteki im. J. Czekanowskiego, archiwum naukowego oraz działalność oddziałów PTL, których jest 19. W okresie sprawozdawczym przyjęto do PTL 84 członków, godność członka honorowego PTL nadano trzem członkom. Sprawozdanie finansowe ZG PTL od 25 września 1999 roku do 7 czerwca 2002 roku złożył skarbnik ZG PTL mgr Zbigniew Toroński. Sprawozdanie finansowe uzupełnia sprawozdanie sekretarza generalnego. Przedstawia dane o dochodach, wydatkach oraz stanie magazynowym książek. Wpływy pochodzą ze składek członkowskich, sprzedaży wydawnictw oraz dotacji na działalność naukową i wydawniczą. Jest to dofinansowanie konkretnych zadań, z których należy dokładnie rozliczać się. Składki są do dyspozycji Oddziałów PTL. Środki ze sprzedaży wydawnictw przeznaczone są na utrzymanie biura ZG PTL we Wrocławiu oraz płace pracowników administracyjno-finansowych. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi złożyła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która społecznie kieruje Ośrodkiem we współpracy z mgr Małgorzatą Wilbik. Ośrodek otrzymuje niewielkie dotacje z Komitetu Badań Naukowych. Główna komisja Rewizyjna w składzie dr Anna Kowalska-Lewicka i dr Wojciech Sadowski w dniach 14-16 maja 2002 roku przeprowadziła kontrolę całokształtu działalności PTL od 9 czerwca 2001 do 14 maja 2002 roku. Przedmiotem kontroli była działalność biura ZG PTL, finanse, biblioteka, archiwum, dział wydawnictw, działalność organizacyjna i naukowa, realizacja zadań statutowych (głównie § 11 i 36), realizacja wniosków 77. WZD PTL 2001. Stwierdzono, że mimo wielu trudności Towarzystwo działa zadowalająco, bez zakłóceń, ale mniej aktywnie. Związane jest to z sytuacją finansową spowodowaną zmianą ustawodawstwa w zakresie finansowania stowarzyszeń. Komisja wyraża uznanie dla personelu biura ZG PTL i biblioteki i wnioskuje o nagrodę roczną· GKR zwraca się do Członków PTL o nadsyłanie do biblioteki w formie darów własnych publikacji. W oparciu o analizę całokształtu działalności Główna Komisja Rewizyjna stawia wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Jednocześnie dziękuje za włożony wkład pracy. �335 Dyskusję otworzyła prof. B. Bazielich, podkreśliła, że ogromny dorobek Towarzystwa stworzony został dzięki pracy społecznej członków. Nowa ustawa o stowarzyszeniach skomplikowała dalszą działalność. Prof. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę, że należałoby pomyśleć o pozycji etnologa: PTL nie jest popularne w środowisku akademickim. Następuje przerwanie tradycji. Należy zastanowić się, w jaki sposób dotrzeć do współczesnych etnologów. Proponuje powołanie zespołu w składzie: prof. D. Simonides, prof. Z. Kłodnicki, prof. T. Smolińska, dr J. Święch. Pani Prezes prof. D. Simonides proponuje wystosowanie apelu do Komitetu Nauk Etnologicznych i kierowników katedr i instytutów etnologii przy uniwersytetach o propagowanie i popularyzowanie idei PTL. Nawiązując do sprawozdania skarbnika, stwierdziła, że KBN nie dotuje i nie wspiera działalności statutowej Towarzystwa. Prof. B. Kopczyńska-Jaworska, dr A. Kowalska-Lewicka i dr Anna Spiss zastanawiały się, jaką drogę obrać, aby pozyskać młodych członków PTL. Na podstawie złożonych sprawozdań: sekretarza generalnego dr. Jerzego Adamczewskiego, skarbnika Zarządu Głównego PTL mgr. Zbigniewa Torońskiego i przewodniczącej Głównej Komisji Rewizyjnej - dr Anny Kowalskiej-Lewickiej zostało udzielone absolutońum Zarządowi Głównemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Na sali było obecnych 39 delegatów. Wniosek został przyjęty jednogłośnie. Do Komisji Skrutacyjnej zaproponowano następujące osoby: mgr Katarzynę Różycką, mgr Wiktorię Blacharską, dr. Wojciecha Sadowskiego. Delegaci jednogłośnie zaakceptowali skład komisji. Przewodniczącą została mgr K. Różycka. Wybór nowych władz Towarzystwa - wyniki wyborów: Komisja Skrutacyjna przedstawiła wyniki głosowania. Głosowało 38 delegatów; do Zarządu Głównego PTL zaproponowano następujące osoby, które otrzymały podczas głosowania następującą liczbę głosów: prof .. D. Simonides prof. Zygmunt Kłodnicki dr Jerzy Adamczewski prof. Teresa Smolińska dr Magdalena Rostworowska prof. Zbigniew Jasiewicz prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska dr Anna Spiss mgr Krystyna Kaczko mgr Zbigniew Toroński dr Andrzej Stawarz mgr Alfred Gauda mgr Anna Nadolska-Styczyńska dr Barbara Kołodziejska Teofila Latoś 37 35 34 34 33 32 32 32 3D 3D 28 25 25 24 19 W związku z tym, że do ZG PTL powinno wejść 12 osób, panie T. Latoś i B. Kołodziejska nie zostały wybrane w skład Zarządu Głównego. Dokonano ponownego głosowania w sprawie A. Nadolskiej-Styczyńskiej i A. Gaudy, którzy otrzymali tę samą ilość głosów. Do Zarządu Głównego wszedł A. Gauda. Zastępcami członków ZG PTL zostały panie: dr A. Nadolska Styczyńska i dr B. Kołodziejska. �336 Do Głównej Komisji Rewizyjnej zaproponowano następujące osoby, które otrzymały następującą ilość głosów: l. dr Anna Kowalska-Lewicka 34 2. mgr Małgorzata Orlewicz 30 3. dr Janusz Kamocki 26 4. mgr Paweł Schmidt 22 W skład Komisji Rewizyjnej nie został wybrany Paweł Schmidt. Do Sądu Koleżeńskiego zaproponowano następujące osoby, które w głosowaniu otrzymały następującą liczbę głosów: l. dr Jan Święch 33 2. mgr Maria Parnowska 32 3. dr Stanisław Chmielowski 29 4. mgr Elżbieta Oficjaiska 18 Do Sądu Koleżeńskiego nie wybrano E. Oficjaiskiej. Sprawozdania ze swojej działalności złożyły następujące Oddziały PTL: Bielsko-Biała, Gdańsk, Bytom, Łódź, Kraków, Opoczno, Mszana Dolna, Opole, Lublin, Poznań, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra, Zamość. Pn-Mazowiecki. Maria Parnowska postulowała, aby zabezpieczyć, przejąć do archiwum PTL, dokumentację likwidowanych oddziałów. Odnośnie zjednywania młodych osób dla działalności w PTL M. Pamowska wskazała potrzebę utworzenia strony internetowej dla Towarzystwa. Teresa Smolińska zaproponowała, aby podziękować osobie (student), która zajmuje się upowszechnianiem/rozprowadzaniem wydawnictw PTL przez internet. Przewodniczący Komisji Wnioskowej przedstawił złożone propozycje. Delegaci nie zaakceptowali propozycji przedłużenia kadencji Zarządu Głównego do 4-5 lat, pozostaje 3-letni okres kadencji ZG PTL. Do realizacji zaakceptowano następujące wnioski: a. Podjęcie próby załatwienia bezpłatnego wstępu do muzeów dla członków PTL przez poszczególne oddziały na swoim terenie. b. Zwalnianie z obowiązku płacenia składek członkowskich - decyzją oddziału. c. Przejęcie dokumentacji likwidowanych oddziałów. d. Złożenie podziękowania osobie rozprowadzającej wydawnictwa PTL przez internet. e. Opracowanie programu zachęcającego młodych naukowców do wstępowania do PTL. f. Przygotowanie odwołania od decyzji KBN ograniczającej dotację dla biblioteki. g. Wyraźne zaznaczenie w zaproszeniach na kolejne Zjazdy PTL, że zapraszani są wszyscy członkowie Towarzystwa, a nie tylko delegaci. 79. Walne Zgromadzenie PTL odbędzie się w 2003 roku w Słubicach. Nowe władze Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ukonstytuowały się w następujący sposób: PREZYDIUM ZARZĄDU GŁÓWNEGO prezes wiceprezes wiceprezes - PTL: prof. Dorota Simonides prof. Zygmunt Kłodnicki prof. Teresa Smolińska �337 wiceprezes sekretarz generalny zastępca sekretarza gen. skarbnik zastępca skarbnika - dr Andrzej Stawarz dr Jerzy Adamczewski dr Anna Spiss mgr Zbigniew Toroński dr Magdalena Rostworowska :~ZŁONKOWIE ZARZĄDU GŁÓWNEGO PTL: prof. Zbigniew Jasiewicz prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska mgr Krystyna Kaczko mgr Alfred Gauda GŁÓWNA KOMISJA REWIZYJNA: przewodnicząca zastępca przewodniczącej członek - dr Anna Kowalska-Lewicka dr Janusz Kamocki mgr Małgorzata Orlewicz SĄD KOLEŻEŃSKI: przewodniczący - dr Stanisław Chmielowski członek - mgr M~ria Pamowska członek - dr Jan Swięch. Wybrana pani Prezes - prof. Dorota Simonides podziękowała za okazane zaufanie i w imieniu nowo wybranych władz Towarzystwa zapewniła o zaangażowaniu się członków Zarządu Głównego PTL w funkcjonowanie i rozwój Towarzystwa. Prezes zaprosiła zebranych do udziału w konferencji naukowej (8.06.2002 r.) i wycieczce programowej po Śląsku Cieszyńskim. mgr Małgorzata Orlewicz "ETNICZNOŚĆ A RELIGIA" KONFERENCJA INTERDYSCYPLINARNA, POZNAŃ 15-16 LISTOPADA 2001 r. W dniach 15-16 listopada 200 I roku na Uniwersytecie im. A. Mickiewicza w Poznaniu miała miejsce konferencja "Etniczność a religia", poświęcona zagadnieniom interpretacji związków spajających tożsamość etniczną i narodową z wyznaniem oraz analizy wzajemnych sprzężeń etniczności i religii, które ujawniają się w różnorodnych kontekstach sytuacyjnych, uwarunkowaniach historycznych, geopolitycznych i społecznych we współczesnym świecie. Zorganizowanie interdyscyplinarnych obrad stało się możliwe dzięki współpracy Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Komitetu Nauk Etnologicznych PAN oraz Zakładu Badań Narodowych PAN w Poznaniu. Godny odnotowania jest fakt, że tegoroczna konferencja stanowi kontynuację, prowadzonych już od kilku lat, poznańskich spotkań poświęconych kwestiom etnicznym, na których do tej pory poruszano zagadnienia etnicznej tożsamości, wielokulturowości czy renesansu etnicznego. �338 Dwudniowe obrady podzielone zostały na cztery sesje tematyczne, w których udział wzięli przedstawiciele głównych ośrodków krajowych, reprezentujący różnorodne dyscypliny naukowe, co w efekcie dało możliwość wnikliwego spojrzenia na zagadnienie związków zachodzących na linii etniczność - religia z różnych perspektyw badawczych. Aktualność, a jednocześnie złożoność problematyki skupionej wokół dwóch kluczowych pojęć, zawartych w tytule konferencji, bez wątpienia wpływa na fakt, iż stały się one swoistym signum naszych czasów. Zagadnienia różnic kulturowych, widocznych nie tylko w obrębie wieloetnicznych państw, jednoznacznie wskazują, że fundamentalne linie podziałów społecznych przebiegają właśnie na osi etniczność - religia. Z drugiej strony, bezkrytyczne łączenie wyznania z etnicznością prowadzić może tylko do powstania fałszywych stereotypów w rodzaju "Polak-katolik". Czynnikiem wewnętrznym, decydującym o identyfikacji etnicznej, staje się zatem, co niejednokrotnie podkreślali prelegenci powołujący się na wyniki przeprowadzonych przez siebie badań terenowych, deklaracja samych zainteresowanych, czyli osobiste świadectwo przynależności do grupy etnicznej czy konfesyjnej oraz jednoczesna akceptacjajednostki przez tę wspólnotę. Dodatkowo sytuacja zewnętrzna, np. dążenie do uzyskania pełnej autonomii politycznej przez daną grupę etniczną czy próby budowania własnych struktur państwowych - wpływają na ponowną konstrukcję tożsamości etnicznej wspólnoty w oparciu o tradycję, odwołanie się do zbiorowych, etnicznych bądź narodowych symboli oraz mitów i ich bohaterów. Tak szeroko zakrojoną problematykę konferencji otworzył referat inauguracyjny Etniczność i religia -formy i poziomy powiązań prof. G. Babińskiego (Instytut Studiów Polonijnych i Etnicznych UJ), w którym autor naświetlił teoretyczne dylematy związane w dużej mierze z intuicyjnym posługiwaniem się instrumentarium pojęciowym dotyczącym narodu, narodowości i etniczności w szczególności, rozłącznego ujmowania dla celów analitycznych dwóch ostatnich pojęć. Wprowadzenie, w imieniu Komitetu Nauk Etnologicznych, wygłosił prof. Z. Jasiewicz (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM). Tematyka pierwszego dnia konferencji w dużej mierze odnosiła się do obszaru Polski i krajów ościennych - Rosji, Ukrainy, Słowacji, dotykając problematyki mniejszości religijnych oraz ich identyfikacji etnicznej zarówno w aspekcie historycznym. Referat prof. J. Lewandowskiego (Instytut Historii UMCS), Grekokatolicy Podlasia i Chelmszczyzny w XIX wieku - Polacy, Rusini, Rosjanie czy "tutejsi", dr T. Gładkowskiego, Tożsamość etniczna i narodowa na Śląsku na przykładzie protestanckiej grupy lokalnej oraz prezentujący nowatorską perspektywę odczytywania religijnej identyfikacji - referat prof. A. Palucha (Instytut Socjologii UJ) 'Pietas' i 'impietas', czyli o redefiniowaniu etnicznej i religijnej tożsamości w byłej Galicji, diagnozowały również sytuację obecną. Do tej ostatniej grupy należy wystąpienie dr J. Nowaka (Instytut Socjologii UJ) Grekokatolicy- tożsamość etniczna Rusinów Słowacji, Polski i Ukrainy. Zagadnienie wpływu greckokatolickiej wspólnoty na kształtowanie się świadomości narodowej Ukraińców podjął dr M. Melnyk, reprezentujący Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego. Faktem jest, że bez względu na wartości i osiągnięcia etyczne wyznań chrześcijańskich większość Polaków przywiązana jest do katolicyzmu, widząc w nim jedną z cech wyróżniających ich zbiorowość narodową. Pewne jest również to, że większe społeczności katolickie, reprezentujące osobne kultury narodowe, mają swoje miejsca kultu sanktuaria, które stają się symbolami własnej kultury, łącząc jej aspekt religijny z narodowym. Powyższą zależność - wartości religijne a narodowe, przedstawiła w referacie Patriotyczno-polityczne aspekty funkcjonowania miejsca świętego dr K. Marciniak (ln- �339 stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), odwołując się do estetyczno-symbolicznej sfery Sanktuarium w Licheniu. Analizę czynnika integracji bądź destabilizacji, jaką pełnić może określony system wierzeń, podjęli dr B. Pactwa oraz dr M. Dziewierski z Instytutu Socjologii UŚ, na przykładzie mniejszości ukraińskiej w Polsce. Mechanizm ten zobrazowała również dr M. Michalska (Katedra Etnologii U. Wrocł.) w referacie Etniczność - religia - pogranicze. Przypadek Zaolzia. Sesję popołudniową otworzył prof. A. Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem Między konfliktem a wzmocnieniem. Religia a etniczność w kontekście emigracyjnym. Przykład Polonii amerykańskiej. Prelegent, na podstawie analizy katolickiej społeczności robotników parafii Świętego Krzyża, wskazał na dwustronną relację, jaka występuje pomiędzy etnicznością a religią podczas procesu adaptacji w środowisku emigracyjnym. Z jednej strony, instytucja Kościoła pełni rolę integrującą, będąc substytutem zarówno małej, jak i "wielkiej ojczyzny", ułatwiając tym samym przebieg procesu amerykanizacji. Z drugiej jednak strony, rudymentarne cechy etniczne mogą negatywnie wpływać na proces wrastania emigranta w nową rzeczywistość kulturową, wywołując stany konfliktowe. Kolejna referentka, dr A. Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), w wystąpieniu Alzaccy katolicy. Od regionalnej odrębności do magii - analiza postaw, na podstawie szeroko zakrojonych badań terenowych przeprowadzonych wśród społeczności alzackiej, zarysowała zagadnienie elementarnego myślenia magicznego. Dodatkowo, jak wskazała, w sferze identyfikacji regionalnej, casus Alzatczyków wyznacza interesujący z punktu widzenia tożsamości tej grupy pogranicza narodowego trop łącząc wyznanie z etnicznością. W ramach popołudniowej sesji pierwszego dnia obrad odczytany został referat dr. T. Marciniaka (Instytut Socjologii UMK) Rola osoby świętego w zawłaszczaniu symbolicznej przestrzeni etnicznej, w którym autor ukazał niezaprzeczalną rolę, jaką odgrywają osoby-symbole - święci w podtrzymywaniu wzajemnej więzi spajającej członków grupy etnicznej w perspektywie makrospołecznej czy regionalnej. Drugi dzień konferencji otworzyła sesja koncentrująca się wokół etniczności i religijności na obszarze państw Azji Środkowej. Syndrom emancypacji narodów byłego Związku Radzieckiego oraz proces formowania się świadomości in statu nascendi stał się punktem wyjścia dla refleksji prof. L. Mroza (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW), który w referacie Etnos przebudzony (procesy narodowościowe w obszarach byłego ZSRR) syntetycznie przedstawił problem grup etnicznych i narodowościowych poszukujących dróg dalszego rozwoju, kładąc przy tym nacisk na posiadany status narodowy bądź dążenie do jego przyznania. Fakt upadku Związku Radzieckiego równoznaczny jest z upadkiem budowanej przez dziesięciolecia tożsamości, zgodnie z którą dawne etniczne i religijne identyfikacje miały zostać zastąpione budowanym w procesie ateizacji etosem homo sovieticus, czyli człowieka radzieckiego. Kres imperium sowieckiego spowodował zatem załamanie się oficjalnych struktur i wartości, na miejscu których pojawiły się zjawiska umocnienia tożsamości narodowej oraz silnej manifestacji własnej odrębności, wspartej na fundamencie ciągłości historycznej grupy. Przykładem wyżej zarysowanych procesów, przybierających postać odrodzenia szamanizmu na terenie Republiki Sacha (Jakucja) bądź zwrócenia się w kierunku islamu jako "religii przodków", były kolejne referaty. Prof. E. Nowicka oraz dr P. Trzciński (Instytut Socjologii UW) w referacie Rola religii w budowaniu więzi narodowych na Syberii zwrócili uwagę uczestników na prze kra- �340 czający granice grupy charakter szamanizmu, którego renesans widoczny jest od początku lat dziewięćdziesiątych na terenach Republiki Buriacji oraz Jakucji. Fenomen ten zdiagnozowali jako udaną próbę instytucjonalizacji religii, a tym samym umocnienia tożsamości narodowej, w której najważniejszajest świadomość przynależności, pozwalająca na odbudowanie etniczności pełnej, dzięki której system wierzeń staje się rdzeniem nowej tożsamości. Kwestie skupione wokół islamu jako głównego czynnika integrującego grupę etnicznąporuszył prof. H. Jamsheer (Katedra Studiów Bliskowschodnich Instytutu Historii UJ), wskazując na integracyjną funkcję islamu w kontekście historycznym w referacie Islam a tożsamość narodowa Arabów oraz dr M. Gawęcki (Instytut Wschodni UAM) w wystąpieniu Islam a etniczność w Azji Środkowej. Ostatni prelegent potwierdził unifikującą rolę religii szczególnie wówczas, gdy granice podziałów religijnych pokrywają się z układem stosunków międzyetnicznych. Jak powszechnie wiadomo, w różnych warunkach różne cechy etniczne przejmują zadanie utrzymania odrębności grupy, a w procesie identyfikacji etnicznej na omawianym obszarze to właśnie islam stanowi jeden z głównych elementów konstytuujących etniczność. Z wystąpieniem dr. Gawęckiego korespondował komunikat P. Jessy (doktorant IEiAK UAM) Wpływ islamu na kształtowanie i rozwój tożsamości etnicznej Kazachów. Jego zdaniem swoisty paradoks pojęciowy występujący na terenie Kazachstanu - "uważać się za muzułmanina i być jednocześnie zdeklarowanym ateistą", świadczy o sile tradycji islamu, który jako ostatnia warstwa religijna na stałe wpisał się w kazachski etnos. Takie ujęcie problemu doprowadza do utożsamienia narodowości z konfesyjnością, uwidaczniając zależność między religią a procesem etnicznego odrodzenia. W referacie Wpływ relacji między Kościołem i państwem w Gruzji na kształtowanie się narodu gruzińskiego, który poprzedzał dyskusję panelową, dr A. Furier (Zakład Badań Narodowościowych PAN) wskazał na długowieczną historię posiadania oraz trwałość własnych struktur państwowych Gruzinów, a także obecność autokefalicznego chrześcijańskiego Kościoła gruzińskiego, która w dużej mierze wpłynęła na kulturę tego kaukaskiego narodu, będąc zarazem czynnikiem integrującym gruzińską społeczność. Ostatnią sesję konferencji otworzył referat dr. M. Gacy (Katedra Orientalistyki UAM) Lekcja chińskiego - o tożsamości, etniczności i religii ludów Naxi i Dai, podczas prezentacji którego autor przedstawił wpływ edukacji chińskiej na reinterpretację etniczności, a tym samym stworzenie własnych wartości stojących w opozycji do innych chińskich grup etnicznych. Pozostając na obszarze Państwa Środka, w referacie Podwójny dyskurs tybetańsko-chiński w sprawie dziedzictwa religijno-narodowego, mgr A. Urbańska (Pracownia Etnologii łAiE PAN) przedstawiła patriotyczną moc miejsca świętego jako fenomenu kulturowego w aspekcie areligijnego dyskursu prowadzonego przez władze chińskie. Zamykające dwudniowe obrady referaty doktorantów to: Rola kościoła koptyjskiego w poszukiwaniu i odkrywaniu tożsamości etnicznej wśród Koptów w Egipcie M. Bilskiej (Instytut Religioznawstwa UJ), Znaczenie religii dla procesu etno- i narodotwórczego na Fidżi Ł. Kaczmarka (lEiAK UAM) oraz B. Hlebowicza (Instytut Etnologii UJ) Taniec Słońca i kościół metodystów - dwa sposoby konstruowania i podtrzymywania tożsamości etnicznej wśród Indian ze Wschodniego »jIbrzeża USA. Pomimo zróżnicowanego geograficznie obszaru zainteresowań prelegentów na plan pierwszy wysunął się kolejny wymiar etniczności, jakim jest zespolenie jednostek we wspólnocie, wzmacniane różnego rodzaju działaniami i symbolami, które stanowią wyróżniki kulturowe. Konferencja "Etniczność a religia" zajęła, co stwierdzono w podsumowaniu, szczególne miejsce wśród innych spotkań naukowych, na co niewątpliwy wpływ miał jej in- �341 terdyscyplinarny charakter. Obrady, obejmując przedstawicieli socjologii, historii, religioznawstwa, orientalistyki, etnologii czy antropologii kulturowej prezentujących rezultaty badań i własnych obserwacji poczynionych w różnych regionach świata począwszy od Syberii, poprzez Chiny, region Bliskiego Wschodu, a na Europie Środkowej skończywszy, ukazały nie tylko wieloaspektowość związków zachodzących na linii religiaruchy mniejszościowe - etniczność - państwo, ale potwierdżiły rangę holistycznego sposobu uprawiania nauk społecznych. Godny odnotowania jest również fakt, że wśród grona prelegentów nie zabrakło młodych adeptów wyżej wymienionych dyscyplin. Kierownicy konferencji podjęli starania, aby materiały przedstawione podczas trwania obrad stały się podstawą publikacji naukowej, poświęconej zagadnieniu etniczności oraz religii we współczesnym świecie. Ewa Krzyżaniak MIĘDZYNARODOWA SESJA NAUKOWA "PRZENIESIENIE DOŚWIADCZEŃ WIELOKULTUROWYCH AUSTRALII DO POLSKI W ŚWIETLE INTEGRACJI EUROPEJSKIEJ" Dnia 26 października 200 l roku w Sali Posiedzeń Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk miała miejsce międzynarodowa konferencja naukowa zatytułowana "Przeniesienie doświadczeń wielokulturowych Australii do Polski w świetle integracji europejskiej", zorganizowana przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu. Inaugurację obrad zaszczycili swą obecnością goście honorowi, którzy wygłosili słowo wstępne - Ambasador Australii w Polsce, Pani Margaret Adamson, oraz Prorektor Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, prof. dr hab. Przemysław Hauser. Uroczystego, oficjalnego otwarcia posiedzenia dokonał przewodniczący sesji, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Godny odnotowania jest fakt, iż omawiane przedsięwzięcie naukowe mogło zostać zrealizowane dzięki wsparciu Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej w Warszawie. Fenomen wielokulturowości stał się immanentnym składnikiem współczesnego życia społecznego, coraz częściej skupiając tym samym uwagę naukowców. Obecnie Europa nie jest jedynie kontynentem narodów znajdujących się w procesie polityczno-gospodarczej i kulturowej unifikacji czy konwergencji, ale kontynentem państw, na obszarze których znajdują się zarówno osiadłe i historycznie zakorzenione mniejszości narodowe, jak również nowe, napływowe wspólnoty etniczne. W takich okolicznościach nie dziwi fakt, że pytanie o codzienną praktykę oraz doświadczanie wielokulturowości, które stało się spiritus movens omawianej konferencjI, w kontekście zrastania się europejskiej wspólnoty nabrało nieoczekiwanej aktualności. Pierwszy z prelegentów - prof. Wojciech Burszta (Zakład Badań Narodowościowych PAN) w referacie Paradoksy wielokulturowości zwrócił uwagę uczestników konferencji na walory PłYnące z wdrożenia pojęcia narodu obywatelskiego - zjednoczonego wokół konstytucji oraz' systemu prawnego - w społeczeństwie wielokulturowym. Naród obywatelski odnajduje swojątożsamość,a tym samym jedność etniczno-kulturową, w działaniach podejmowanych przez jego członków, którzy w aktywny sposób wykorzystują swe podstawowe, demokTat}rczne uprawnienia do bycia podmiotem praw i obowiązków w tak skonstruowanejwąpólnocie. Zdaniem autora, podstawowym aspek- �342 tern członkostwa w zróżnicowanym pod względem etnicznym społeczeństwie winno stać się uznanie integralności jednostki, którą łączą więzy afiliacji z grupą kulturową oraz niezakłócone poczucie bycia członkiem wspólnoty politycznej, realizowane dzięki obywatelstwu. Ideologia wielokulturowości, jak trafnie zauważył W. Burszta, uwypukla problematykę określenia przez jednostki własnej tożsamości bądź poprzez silne zakorzenienie we wspólnocie narodowej czy etnicznej (komunitaryzm), bądź dzięki dokonywaniu wolnych i nieskrępowanych wyborów "w poprzek" istniejących grup, czyli bez względu na przynależność etniczną. Jednakże naród jest przede wszystkim kulturową konstrukcją, stwarzającą pole identyfikacji jednostek, które nie może być pojmowane tylko w kategorii stabilnego pojęcia. Dlatego też w dalszej części referatu jego autor odwołał się do ponowoczesnej wizji narodu przedstawionej przez wybitnego brytyjskiego socjologa A.D. Smitha. Przywołana gastronomiczna teoria narodu zakłada, iż nie jest on tylko i wyłącznie historycznym depozytem trwałych, niezmiennych wartości, ale swoistą, symboliczną "kartą dań" układaną przez wszystkich, którzy na daną narodową wspólnotę się składają. Dzięki swej dynamice ponowoczesna identyfikacja wspólnot sprzyja zachowaniu przez ich członków wspólnej tożsamości, a w obrębie wieloetnicznych państw odpowiada poszerzeniu pola identyfikacji obywateli o nowe wartości i normy, wyznaczając tym samym stabilne miejsce dla wielu grup etnicznych w obrębie jednego organizmu politycznego. Według Burszty, gastronomiczna koncepcja narodu powinna znaleźć zastosowanie zwłaszcza w sytuacji wzrostu liczby migracji na kontynencie, wspomagając ideę zjednoczonej Europy i stanowiąc zarazem punkt wyjścia dla jej właściwej konceptualizacji. Prof. Marian Golka (Instytut Socjologii UAM) w referacie Harmonizowanie wielokulturowości przedstawił ideę polityki wielokulturowości, której zasadniczym celem winno być ciągłe wzbogacanie rzeczywistości społecznej oraz kształtowanie tym samym postaw otwartych, chroniących zarówno przed lokalnym egocentryzmem, jak i homogenizacjąkulturową. Ukazując postulaty wielokulturowej edukacji, oparte w głównej mierze na kształtowaniu powszechnej świadomości równorzędności kultur, tolerancji, solidarności, swobodzie dla ekspresji kulturowej grup oraz szacunku wobec szeroko pojętej "inności", zaznaczył, iż poprzez oddziaływania zmierzające do kształtowania osobowości i postaw jednostki edukacja, która nie jest nastawiona etnocentryczni e, staje się zasadniczym wariantem niełatwej sztuki obcowania na co dzień z różnorodnością i odmiennością· Praktyczne wykorzystanie doświadczeń australijskiej polityki wielokulturowości, przede wszystkim perspektyw przeniesienia jej rozwiązań na grunt europejski, przedstawił w swym obszernym referacie Australijska polityka wielokulturowości ijej możliwości wprowadzenia w Europie dr Krzysztof Batorowicz, reprezentujący University of Southern. Z powodu oddalenia oraz izolacji względem Europy, kontynent australijski jest dobrym zwierciadłem ogólnoświatowych wydarzeń i procesów historycznych dla Starego Kontynentu i vice versa. Następstwem tego stanu rzeczy jest zauważalna ewolucja wielokulturowej polityki Australii - począwszy od etapu asymilacji poprzez integrację, aż po prowadzoną do dnia dzisiejszego politykę wielokulturowości. Przywołując casus Słowacji, państwa zróżnicowanego pod względem etnicznym i narodowościowym, w którym znaczny odsetek populacji stanowi społeczność Romów oraz Węgrów, i prowadząc tym samym hipotetyczne rozważania na temat możliwości sprawnego realizowania założeń wielokulturowości w Europie Środkowej, prelegent stwierdził, iż australijski model niwelowania napięć społecznych w państwie niejednorodnym etnicznie, jakim jest Słowacja, za stosowną aprobatąjego rządu mógłby znaleźć pełne zastosowanie. �343 Bogata i zróżnicowana problematyka prezentowanych referatów prowokowała do ożywionej dyskusji, stymulowanej także bieżącymi wydarzeniami - falą ataków terrorystycznych dokonanych w Stanach Zjednoczonych czyantyimigracyjną decyzją premiera Australii - Johna Howarda w sprawie tzw. boat people. Poruszono zatem kwestię postawy wobec kultury islamu, wpływu rządu Australii na politykę państw Oceanu Spokojnego, współczesną realizację idei relatywizmu kulturowego czy europejskich doświadczeń wielokulturowości uwzględniających w naturalny sposób lokalny kontekst kulturowy. Uczestnicy panelu dyskusyjnego - K. Batorowicz, W.1. Burszta, R. Bednarowicz, M. Golka, Z. Jasiewicz, H. Mamzer, J. Schmidt - zwrócili uwagę na specyfikę kontynentu europejskiego, którą stanowi suma kultur narodowych, różnorodność językowa, odmienny przebieg procesów narodowotwórczych w różnych państwach Europy oraz powstałe w ich konsekwencji stereotypy i wyobrażenia. Jak wskazują wnioski z dyskusji, rzeczywistość europejska niesie z sobą nowe wyzwania przy realizowaniu społecznej polityki wielokulturowości, przecież wielokulturowość i wielonarodowość to dwa różne zjawiska. Pewne jest, że międzynarodowa sesja naukowa, której doskonałym uzupełnieniem były wernisaże dwóch wystaw fotograficznych "Ramingining. Aborygeni Australii" (Muzeum Etnograficzne) oraz "Spadkobiercy tęczowych węży" (Galeria R), umożliwiła nowatorskie referowanie szeregu zagadnień związanych z wielokulturowością w aspekcie dążeń zjednoczeniowych kontynentu. Ewa Krzyżaniak "ETNOLOGIA EUROPEJSKA W NOWYM TYSIĄCLECIU PROBLEMATYKA I METODY" - KONFERENCJA DEMOSU DREZNO, 12-13 LISTOPADA 2001 Sesja naukowa zorganizowana przez DEMOS w Dreźnie na temat kondycji współczesnej etnologii w krajach Europy Środkowej miała za przedmiot przyszłość i zarazem korzenie jej aktualnego stanu. Swoje odczyty przedstawili reprezentanci ośrodków naukowych i muzealnych z Bułgarii, Czech, Serbii, Słowacji, Rumunii, Rosji, Litwy, Estonii i Polski, a także z regionu wschodnioniemieckiego - Łużyc oraz (co było zapowiedzią poszerzenia dotychczasowego obszaru kontaktów naukowych DEMOSu) z Finlandii. Strona polska była reprezentowana przez prof. Bronisławę Kopczyńską-Jaworską, kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej oraz współpracownicę ODIE mgr Ingę Kuźmę. Wszystkie wystąpienia rzetelnie potraktowały zaproponowany przez DEMOS temat, starając się dokonać w miarę wyczerpującej syntezy i analizy rozwoju etnologii oraz jej gałęzi w swoich krajach na przestrzeni przynajmniej ostatnich 10 lat. Poza tym, niektórzy referenci starali się skonfrontować aktualnie występujące tendencje z historią naszej dyscypliny i kolejami jej losów w swoich krajach'. Na tyle ważnym zagadnieniem, że każde wystąpienie odnotowało zainteresowanie nim w swoich rodzimych ośrodkach, okazały są badania nad mniejszościami etnicznymi I Np. dr Ana Luleva z Sofii, mgr Miroslava Lukić-Krtistanović z Belgradu. �344 i odrębnościami regionalnymi, co wpisuje się w pole zainteresowań między innymi folklorystyki oraz dotyka wszelkich problemów, które da się wyprowadzić z relacji swój/obcy. W każdym referacie zawarty był właśnie ten wątek, każdy z referujących, opisując stan badań i pola zainteresowań etnologii w swoim kraju, podkreślał wagę tego typu studiów regionalnych2• Za główny problem przy badaniach właśnie tych zagadnień uznano kwestię tożsamości oraz poczucie przynależności do danej grupy, ale również kontakty międzykulturowe. Tym samym nie można uniknąć pytań o wpływ wydarzeń historycznych na aktualny, a także na przyszły stan kultury, strukturę danej grupy regionalnej czy dymimikę wspomnianych międzykulturowych kontaktów. Ten punkt był kilkakrotnie poruszany podczas wystąpień3. Problematyka ta, obejmująca między innymi etniczność, regionalizm, identyfikację z kulturą danej grupy, tożsamość, przemiany tradycji i jej wpływ na zachowanie poczucia przynależności, wymaga adekwatnego sposobu jej badania. Podkreślano wagę dotychczasowych, specyficznych metod badawczych naszej dyscypliny, czyli badań terenowych, wywiadów pogłębionych, ale - w zależności od zagadnienia - etnologia nie powinna bronić się przed metodami o rodowodzie socjoJogicznym4• Część wystąpień była poświęcona zaprezentowaniu stosunkowo niedawno powstałych ośrodków naukowych, ale także działających już od wielu lat placówek muzealnychs. Wystąpienia te przedstawili dr Ines Keller z Budziszyna oraz doc. dr. JosefVereka z Pragi. Keller przedstawiła aktualny stan badań nad kulturą łużycką w powołanym w styczniu 1992 roku Zakładzie Badawczym Kultury i Folkloru, który zresztą nie koncentruje swoich prac wyłącznie na tym obszarze kulturowym, starając się, aby jego oferta badawcza była bardziej różnorodna. Z kolei doc. Vereka,skupił się na zaprezentowaniu sytuacji naukowej muzeów i ośrodków uniwersyteckich czeskich po 1989 roku, szczególnie tych, które zajmująsię problematyką z zakresu antropologii społecznej i kulturowejó. Istotnym osiągnięciem etnologii i folklorystyki czeskiej, wieńczącym ostatnią dekadę ubiegłego wieku, jest obejmujący wiele zakresów tematycznych etnologiczny atlas encyklopedyczny. Wyczerpujący opis stanu badań folklorystycznych na Litwie zaprezentował prof. Leonardas Sauka z Wilna, podkreślając przemiany zachodzące w metodologii pod wpływem ogólnoświatowych zmian na tym polu. Co charakterystyczne, ale'i nieuniknione, każdy z referujących wskazywał na pozarodzime korzenie współczesnych metod czy ujęć teoretycznych. Tutaj najbardziej inspirujące są osiągnięcia z zakresu myśli etnologicznej o rodowodzie anglosaskim. Oprócz tego nurtu, innym wyzwaniem, które prowokuje prze2 Np. prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska i mgr Inga Kuźma z Łodzi; dr Ines Keller z Budziszyna; mgr Miroslava Lukić; doe. dr Josef Vereka z Pragi, prof. Aleksander Mylnikov z Sankt Petersburga. J M.in. przez mgr M. Lukić z Belgradu na temat folkloru serbskiego oraz roli i wpływu właśnie takich badań etnologicznych na życie społeczne (co zostało poruszone już podczas dyskusji) oraz prof. A. Mylnikova z Sankt Petersburga opisującegoprogram współpracy rosyjsko-niemieckiej, dotyczący zagadnienia etniczności na przykładzie grupy Połabian w Hanowerze oraz w Meklemburgii. 4 Jak chociażby metoda ilościowa, statystyczna, co udowadniał prof. Mylnikov, referując przebieg badań nad stanem zaludnienia oraz IiczebnościąPołabian. s Referat dr. Gyorgyi H. CsuWa z Budapesztu, odczytany z powodu jego nieobecności na sesji przez dr Brigitte Emmrich, na temat aktualnej działalności skansenu w Szetendre oraz ogólnej sytuacji tego typu placówek na Węgrzech, a takZeperspektyw ich rozwoju. 6 Tematyka badawcza koncentruje się wokół takich tematów, jak etnologia i socjologia wsi, ekoetnologia, stosunek do mniejszości niemieckiej w Czechach oraz problematyka z zakresu etnologii religii. �345 miany zarówno w folklorystyce, jak i w etnologii, jest świat mass mediów, z którym także musi zmierzyć się współczesny naukowiec. Profesor Sauka podkreślał jednak, że folklorystyka litewska nadal zajmuje się tymi obszarami, które związane są przede wszystkim z folklorem słownym, dokonując systematyk, typologii, korzystąjąc z metod obserwacji stacjonarnej. Nadal w polu jej zainteresowań pozostaje twórczość ludowa w kontekście rozważań nad istotą "ludowości" i "obyczajów ludowych". Ważnym polem badawczym są swoiste "pozostałości" po obyczajowości i "kulturze" sowieckiej, a przede wszystkim badanie jej wpływu na aktualne zachowania i na rozwój określonych gatunków słownych, takich jak dowcipy czy piosenki. Polski referat, w zasadzie jako jedyny, zaprezentował najbardziej krytyczne spojrzenie na stan rodzimych badań etnologicznych. Oczywiście, krytyka ta nie miała na celu zanegowania tendencji panujących na tym polu, co raczej zwrócenie uwagi na specyficzne prądy, jakie występują współcześnie. Referat zatytułowany "Współczesne zainteresowania etnologii polskiej" starał się zanalizować korzenie i wpływy, które odciskują swoje piętno na naszej dziedzinie. Podkreślony został istniejący pluralizm metodologiczny (wywodzący się z socjologii, poprzez historię aż po współczesną filozofię), coraz większa rola mass mediów, która prowokuje pojawianie się nowych tematów i zainteresowań. Przekształcają one dotychczasowe pola zainteresowań badawczych etnologów polskich. Podobnie jak w pozostałych wystąpieniach, zwrócono uwagę na ważne badawcze zagadnienie, jakim jest wszystko to, co 'związane z etnicznością i regionalizmem, ale i niestety, odnotowano zauważalny spadek poziomu badań nad kulturą ludową, które ulegają swoistej stereotypizacji, wyręczając się pojęciem: "kultury typu ludowego". Obecnie należałoby zaliczyć do przeszłości istniejącą poprzednio ożywioną wymianę koncepcji i pomysłów interpretacyjnych między naszą dyscypliną a chociażby socjologią wsi czy historią, która również zajmowała się tym działem. Wymiana ta znajduje się w zasadzie w fazie stagnacji. Dwa ostatnie wystąpienia były szczególnie interesujące. W tym przypadku, niewątpliwie, jest to zapowiedź "nowego". Wystąpienia te dotyczyły roli mass mediów dla przyszłego kształtu badań etnologicznych i folklorystycznych, w formie nowych technik przekazu i rejestracji danych. Właśnie te zagadnienia były tematem multimedialnych prezentacji przedstawicielek z Estonii i Finlandii. Henni Homaki z Helsinek zaprezentowała dotychczasowe osiągnięcia wielkiego multimedialnego programu, którego celem jest zapisanie w formacie digitalowym manuskryptów i zabytków piśmiennictwa narodowego i foklorystycznego. Programem tym jest objętych wiele fińskich ośrodków naukowych, które aktywnie biorą w nim udział. Koordynuje te prace Narodowa Biblioteka Elektroniczna z siedzibą w Jyvaskyla, działająca od 1990 roku. Istotne jest, że program fiński współdziała z analogicznym przedsięwzięciem, które istnieje także w Estonii, na uniwersytecie w Tartu. Największym problemem jest przetwarzanie danych, ale są to kwestie techniczne. Nieustającą bolączką jest stworzenie takiego programu, który bez zniekształceń i bez szkody dla tradycyjnej formy zapisu tekstów będzie umiał sobie poradzić ze specyficzną pisownią dialektów, w jakich te zabytki pierwotnie istnieją. Homaki jako przykład już stworzonego elektronicznego zapisu zaprezentowała fragmenty kolejnego digitalowego tomu Kalewali. Wystąpienie o podobnym charakterze miała Liisa Vesik z Tartu, która zaprezentowała osiągnięcia na polu wydawnictw elektronicznych, właśnie z zakresu folkloru i badań regionalnych estońskich. Najciekawszą propozycją była prezentacja tzw. e-publikacji. To ostatnie zagadnienie zbiegło się z problemem, jaki stoi przed DEMOSem, a mianowicie, czy ma on pozostać przy dotychczasowej formie edytorskiej, czy też właśnie zmierzać w kierunku przybrania formy nowoczesnej, w systemie digitalowym i przekształcić �346 zeszyty DEMOSu we-publikacje. Uczestnikom sesji zaprezentowano to, co do tej pory udało się zarchiwizować, właśnie w formie zasobów elektronicznych. Wywołało to dyskusję, czy w takim przypadku, kiedy DEMOS byłby dostępny jedynie poprzez internet, nie ograniczyłoby to do niego dostępu, zwłaszcza w tych krajach, które pod względem rozwoju infostrad mają jeszcze wiele do nadrobienia. Miłym akcentem, już na koniec ostatniego dnia sesji, była wizyta w siedzibie DEMOSu, którym kieruje od czasu odejścia prof. R. Weinholda, jego dawna współpracownica, dr B. Emmrich. Właśnie tam można było przekonać się o gigantycznym rozmiarze przedsięwzięcia,jakimjest przekształcenie dotychczasowych zasobów DEMOSu w formę danych elektronicznych. Nieocenioną pomocą polskim uczestnikom, jak zawsze, służył emerytowany już dr B. Schone, który od wielu lat pomaga polskiej redakcji, tłumacząc teksty polskie na język niemiecki. Sesji przysłuchiwał się, zabierając także głos w dyskusjach, prof. W. Fiedler z Berlina, dawny współpracownik DEMOSu. Do tej pory, co roku, strona polska proponowała DEMO Sowi ok. 30 tekstów, co w obliczu ogólnych trudności w nawiązaniu czy podtrzymaniu ściślejszej współpracy i wymiany z ośrodkami zagranicznymi (ze względów finansowych), jest warte odnotowania i godne zainteresowania środowiska. Nie należy tracić nadziei, że dotychczasowa współpraca będzie kontynuowana. Inga Kuźma X MIĘDZYNARODOWA KONFERENCJA RUTENISTYCZNA "AKTUALNE ZAGADNIENIA ETNOGRAFII RUSINÓW" BUDAPESZT, 21-22 WRZEŚNIA 2002 r. - W dniach 21-22 września 2002 roku w Budapeszcie przy ul. Akademia II w siedzibie Stołecznego Samorządu Mniejszości Rusińskiej odbyła się X Międzynarodowa Konferencja Rutenistyczna, której obrady zostały przyporządkowane tematyce etnograficznej. Organizatorem wspomnianej konferencji naukowej, jak i poprzednich dziewięciu, był Rusiński Instytut Badawczy na Węgrzech. Instytut został założony w 1996 roku przez Tibora Miklosza Popowicza, rusińskiego historyka pochodzącego z Zakarpacia. Instytut zajmuje się głównie badaniem dziejów i współczesności Rusinów zamieszkujących przede wszystkim Zakarpacki Obwód Ukrainy, a także północno-wschodniąSłowację (tzw. Preszowszczyzna), południowo-wschodnie pogranicze Polski (Lemkowszczyzna), północną Serbię i w rozproszeniu Węgry. Twórcy Instytutu są przekonani, że Rusini stanowią odrębny od Ukraińców naród i w tym duchu odbyła się również konferencja pt. "Aktualne zagadnienia etnografii Rusinów". Warto wspomnieć, że omawiana konferencja była pierwszą dotyczącą etnografii. W konferencji wzięli udział referenci z Węgier, Ukrainy i Polski. Po każdym referacie był nieograniczony czas na dyskusję. Jako pierwsza wystąpiła Erzsebet Kótynk z Budapesztu. W swoim wykładzie omówiła medycynę ludową Rusinów Węgier, koncentrując się przede wszystkim na medycznym leksykonie mieszkańców wsi Komloszka (Chmelnyk), jednej z nielicznych rusińskich miejscowości na Węgrzech, których mieszkańcy nie ulegli madziaryzacji. JózsefBotlyk natomiast przygotował referat pt. Sytuacja podkarpackich Rusinów. Referat zawierał przede wszystkim porady dla Rusinów mające �347 pomóc im w usamodzielnieniu się. Laszlo Sossari zaś omówił sytuację Kościoła grekokatolickiego na Węgrzech oraz próby wprowadzenia na powrót do liturgii języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Interesujący materiał przedstawił Henryk Olszański z Sanoka, który zaprezentował referat pL Zamieszańcy. W poszukiwaniu narodowej tożsamości. Autor przedstawił historię, charakterystykę etnograficzną oraz narodowe dylematy mieszkańców rusińskich wsi położonych na północ od Krosna. Dymytrij Pop z Użhorodu wystąpił z referatem pt. Zamiana historycznych rusińskich nazw jako część falsyfikacyjnej polityki etnografii Rusinów, w którym omówił najpierw węgierskie, a potem radzieckie nieprzemyślane zmiany nazw miejscowości. Mychajło Ałmaszij, również z Użhorodu, przedstawił referat pt. Czy etnografia obroni się przed polityką? Autor próbował udowodnić polityczne zabarwienie etnograficznych badań prowadzonych na Podkarpackiej Rusi (Zakarpaciu); jako wynik polityzacji nauki uznał m.in. podział górskich Rusinów Zakarpacia na Lemków, Bojków i Hucułów (jego zdaniem wszyscy oni mienią się Werchowyńcami). Mirosław Pecuch z Gorzowa Wlkp. wygłosił referat Problemy dzisiejszych badań galicyjskich (północnych) Łemków. Tibor Miklosz Popowicz natomiast zaprezentował wnioski wypływające z ostatniego spisu ludności na Węgrzech. Konferencja odbyła się niestety w bardzo skromnym wymiarze, a to z tej przyczyny, że niektórzy referenci z różnych względów nie dojechali. Obiecali jednak dostarczyć swoje materiały do publikacji przygotowywanej przez Instytut, co z pewnością pozwoli szerzej zapoznać się z etnografią Zakarpacia i sąsiednich regionów. Mirosław Pecuch II KONFERENCJA KOMISn DO BADANIA WSCHODU KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN POZNAŃ 25-26 PAŹDZIERNIKA 2002. "WSCHÓD W POLSKICH BADANIACH ETNOLOGICZNYCH I ANTROPOLOGICZNYCH. PROBLEMATYKA, BADACZE, ZNACZENIA" Konferencja Komitetu do badania Wschodu została zorganizowana we współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Jej tematyka dotyczyła polskich badań etnologicznych prowadzonych na Wschodzie, ich historii i współczesności. Uczestnicy przedstawili, oprócz wyników własnych eksploracji, założenia teoretyczne i ideologiczne towarzyszące pracom wschodoznawczym, a także rolę tych badań w tworzeniu i poszerzaniu zbiorów muzealnych. Podczas dwudniowych obrad swoje referaty zaprezentowało dwudziestu prelegentów. Program konferencji został dodatkowo wzbogacony dwoma komunikatami badawczymi. Obrady przebiegały w ramach pięciu sesji tematycznych. Konferencję zainaugurował prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz (IEiAK UAM). Serdecznie powitał zgromadzonych prelegentów i gości. Przekazał życzenia owocnych obrad od Dyrektora IEiAK UAM prof. dr. hab. Aleksandra Posem-Zielińskiego, który kończył swoje badania terenowe w Ameryce Południowej i z tego powodu nie mógł być obecny �348 podczas konferencji. Prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że obrady odbywają się w czasie poważnego konfliktu o podłożu etnicznym w Rosji. Obecni na sali uczcili chwilą ciszy pamięć dr. Witolda Armona, zmarłego niedawno w Toruniu znakomitego historyka badań etnologicznych. Był on jak dotąd jedynym polskim autorem pracy etnologicznej (Polscy badacze Jakutów), którą przetłumaczono na język rosyjski i wydano w Moskwie. Dr Witold Armon zajmował się ponadto badaniami na Litwie i problemem pograniczy kulturowych. Ustalono, że w czasie konferencji pytania do prelegentów będą zgłaszane bezpośrednio po ich wystąpieniach, natomiast odpowiedzi znajdą się w czasie przeznaczonym na dyskusję, każdorazowo po zakończeniu danej sesji tematycznej. Obowiązku prowadzenia sesji przedpołudniowej podjął się prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa). Podkreślił on we wprowadzeniu, że Poznań staje się współcześnie silnym ośrodkiem badań wschodoznawczych, a tematy wystąpień zawarte w programie konferencji zdają się podejmować najistotniejsze kwestie badań Wschodu. Jako pierwszy w I sesji (Badania Wschodu: Specyfika i znaczenia) zabrał głos prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz. Zaznaczył, że jego wystąpienie nie jest żadną miarą podsumowaniem dopiero co rozpoczętej konferencji. Jedynie w zgodzie z tytułem referatu - Wschód a etnologia polska. Doświadczenia i perspektywy - zamierza poddać analizie polskie związki ze Wschodem. Po uwagach wstępnych Profesor przedstawił dogłębną wykładnię tytułu swego wystąpienia. Pojęcie "Wschód" zostało ukazane w rozmaitych kontekstach skojarzeniowych. Prelegent przyznał, że najchętniej rozumiałby je jako kierunek geograficzny, bez jego historycznych i naukowych ograniczeń. Przedstawił rozmaite rozumienia Wschodu funkcjonujące w Polsce. Przeciwstawił pojęcia Wschodu i Orientu. Ponadto poddał analizie zbiór cech przypisywanych ludziom Wschodu. Zwrócił uwagę na fakt, że Wschód jest nadal w Polsce nieobojętny aksjologicznie, lecz etnologia polska jako etnologia narodowa nie funkcjonuje w oderwaniu od nauki światowej. Uznał, że za badaczy narodowych (w tym wypadku polskich) należy uważać wszystkich naukowców, którzy pracują w ramach danego kraju i bez znaczenia jest ich przynależność etniczna. Wschód został oceniony jako wciąż bardzo atrakcyjne pole badawcze i pozostał w wielu wypadkach swoistym laboratorium terenowym. Stwierdził, że polska etnologia miałaby zupełnie inne oblicze, gdyby nie badania na Wschodzie prowadzone przez jej reprezentantów. Tam przecież wypracowywano techniki prac terenowych. Na zakończenie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podkreślił, że zbyt często polskie badania na Wschodzie prowadzone są nad grupami o polskich korzeniach. Mało jest, Jego zdaniem, badań zajmujących się kontekstami lokalnymi i wpływami sąsiednich grup etnicznych, np. Rosjan. Wciąż obserwuje się niechęć do studiowania rosyjskojęzycznej literatury naukowej, głównie ze względu na zaszłości historyczne pomiędzy naszymi państwami. Referat dr hab. Iwony Kabzińskiej-Stawarz (IAE PAN Warszawa), Polskie badania etnologiczne przełomu .xx- i XXI wieku na terenach byłego Związku Radzieckiego i ich znaczenie dla etnologii Europy, został odczytany przez sekretarza Komisji mgr. Rafała Beszterdę. Swój osobisty udział w konferencji autorka musiała odwołać z powodu choroby. Pani Docent podkreśliła wagę badań prowadzonych przez polskich badaczy na Wschodzie. Omówiła obszary objęte takimi eksploracjami i główne ośrodki naukowe, które takie badania podjęły. Usystematyzowała także tematykę badań. Tekst referatu zawierał także wiele szczegółowych informacji dotyczących publikacji wyników prac wschodoznawczych i ich danych bibliograficznych. Autorka nie poprzestała na analizie monogra- �349 fii i publikacji zwartych, ale włączyła także do swego tematu większość artykułów publikowanych w polskich czasopismach etnologicznych. Dr hab. Iwona Kabzińska-Stawarz zwróciła uwagę na powszechny wśród badaczy brak znajomości języków lokalnych i gwarowych. Kolejnym prelegentem w sesji przedpołudniowej był dr Marek Gawęcki (Instytut Wschodni UAM). Zajął się on w swoim wystąpieniu kwestią praktyki antropologicznej (Kazachscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?). Podzielił się swoimi doświadczeniami z pracy w polskiej dyplomacji w Kazachstanie. Odniósł się do sytuacji kazachskiej Polonii i sposobu postrzegania badaczy-antropologów przez przedstawicieli agend i kół rządowych w Polsce i Kazachstanie. W swym wystąpieniu zwrócił szczególną uwagę na ograniczenie obiegu etnologicznych prac naukowych i związane z tym konsekwencje. Wskazał kilka praktycznych rozwiązań, które mogłyby tę sytuację zmienić. Zdaniem referenta antropologia stosowana nie jest stosowana, ponieważ nie jest znana odbiorcom badań. Uznał, że udostępnianie wyników prac etnologicznych zależy od samych przedstawicieli środowiska naukowego. To oni przede wszystkim powinni informować służby państwowe o badaniach, których wyniki mogłyby stać się przydatne w organizowaniu efektywnych działań rządowych. Po krótkiej przerwie wystąpił dr Łukasz Smyrski (IEiAK UW Warszawa). Przedstawił wyniki własnych badań terenowych z lat 1999-2000 (Etnografia południowej Syberii. "Odrodzenie narodowe" jako kategoria badawcza w republikach Ałtaju, Tuwy i Chakasji). Referent omówił na wstępie specyfikę obszaru. Przedstawił tło ruchów odrodzeniowych i współczesne aspekty obrony języków narodowych, a także elementów folkloru. Wskazał na istotę procesów teologizacji miejscowej historii i omówił specyfikę występowania w niej aspektów kosmicznych. Ostatnim prelegentem w sesji przedpołudniowej był mgr Rafał Beszterda (lAE PAN Poznań). Zajął się on codziennością badawczą w trudnych warunkach terenowych (Antropolog w indyjskich Himalajach. Założenia i ograniczenia badań). Autor poddał pod dyskusję szereg aspektów utrudniających prowadzenie badań antropologicznych w skrajnie niesprzyjającym otoczeniu. Dyskusja po pierwszej sesji została zdominowana przez temat zastosowania antropologii, a tym samym osobą, do której najczęściej kierowano pytania i komentarze był dr Marek Gawęcki. Poszerzył on swoją wypowiedź o podkreślenie roli języka użytego w etnologicznych publikacjach naukowych. Nawoływał do stosowania sformułowań zrozumiałych dla rozmaitych grup odbiorców. Stwierdził, że środowisko akademickie nie powinno narzekać na brak kontaktu ze służbami rządowymi. Próbę zmiany tego stanu rzeczy powinni podjąć sami antropolodzy poprzez przesyłanie/udostępnianie swych publikacji naukowych. Następnie przedstawił różnice w klasyfikacji repatriacyjnej w ujęciu rządowo-administracyjnym i etnologicznym. Zwrócił uwagę na nieprzekładalność tych dwóch kategorii. Następnie wskazał na bardzo ograniczoną praktykę zamawiania raportów antropologicznych przez czynniki opracowujące polską politykę zagraniczną i uwzględnił podstawowe przyczyny takiego postępowania. W przerwie wznowiono obrady. Przewodnictwo nad drugą sesją (Badania grup iprocesów etnicznych) objął dr Marek Gawęcki. Jako pierwszy wystąpił prof. dr hab. Sławoj Szynkiewicz (IAE PAN Warszawa) i przedstawił komunikat z tegorocznych badań terenowych w Chinach nad grupą etniczną pochodzenia mongolskiego (Badania nad Mongorami w Chinach). Scharakteryzował grupę liczącą około 190 tysięcy osób. Omówił jej historyczną i obecną rolę strzeżenia chińskich granic. �350 Kolejnym referentem był prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski (IEiAK UW Warszawa), który poswnował badania prowadzone pod jego kierownictwem w Mongolii (Społeczność izolowana w warunkach otwarcia kulturowego. Caatanowie północnej Mongolii. Zadania etnologii ratunkowej). Przedstawił zakres i historię prac nad izolowaną grupą Tuwińczyków (około 350 osób), którzy zamieszkują w pobliżu granicy rosyjskiej i kultywują tradycję hodowli reniferów. Wskazał na podstawowe zagrożenia trwania tej grupy i zmieniającą się strukturę zawodową w związku z koniecznością zawierania związków egzogamicznych. Omówił zakres i kierunki doraźnej pomocy międzynarodowej skierowanej do tej grupy. Mgr Agnieszka Oleśkowicz-Popiel (IEiAK UAM) przedstawiła swoje dokonania terenowe i kierunkowe studia nad literaturą przedmiotu (Problematyka organizacji uchodźstwa. Przykład uchodźców tybetańskich w Indiach północnych i Europie Zachodniej). Jej wystąpienie podejmowało aspekty antropologii stosowanej w odniesieniu do uchodźców tybetańskich. Organizację obozów/osiedli tybetańskich autorka uznała za wzorcową, dlatego też zajęła się próbą wyjaśnienia tego fenomenu. Wskazała na najistotniejsze elementy charakteryzujące współczesną kulturę tybetańską rozwijającą się w warunkach diaspory i omówiła podstawowe procesy adaptacyjne występujące wśród grup Tybetańczyków na uchodźstwie. Mgr Mirosław Pecuch (Muzeum Lubuskie w Gorzowie Wlkp.) zaprezentował własne badania terenowe na Ukrainie (Łemkowie na Ukrainie. Współczesny stan kultury tradycyjnej). Autor od kilku lat zajmuje się studiami nad tą grupą licząca prawie 500 tysięcy osób i zaprezentował rys historyczno-kulturowy tego etnosu. Scharakteryzował jego obecną sytuację w Polsce i na Ukrainie pod względem zmian kulturowych wywołanych przede wszystkim przez przymusowe osiedlenia na terenach "obcych" kulturowo i geograficznie. Czas przeznaczony na dyskusję po drugiej sesji zdominował dr Łukasz Smyrski, który odpowiadał na liczne pytania uczestników konferencji. Sprecyzował wątek kosmizmu i kosmogonii jako element odrodzenia narodowego na Syberii. Ponadto omówił związki kulturowe republik syberyjskich z obszarami tureckojęzycznymi dawnego ZSRR, a także ich kontakty z państwami "islamskimi". Po krótkiej przerwie głos zabrała dr Danuta Penkala-Gawęcka (lEi AK UAM). Przedmiotemjej rozważań były tradycje i "importowane" kultury medyczne we współczesnym Kazachstanie (Glokalizacja" wielkich tradycji medycznych" i odrodzenie tradycji lokalnych. Z badań nad medycyną komplementarną w Kazachstanie). Było to pierwsze wystąpienie w trzeciej sesji (Badania kultur lokalnych i ich przemian). We wstępie autorka zdefiniowała pojęcie metod komplementarnych i biomedycznych i zaznaczyła, że w Kazachstanie nie istnieje rozdział pomiędzy tymi dwoma działami medycyny. Odniosła się do specyfiki kraju, w którym państwo legalizuje działalność wielu metod leczenia i samoleczenia, uznawanych w Europie za alternatywne. Przedstawiła szczególny przypadek metod wywodzących się z koreańskich systemów medycznych i ich rozwój na obszarze dawnej stolicy Kazachstanu, Ałma-Aty. Podkreśliła, że w omawianym przypadku mamy do czynienia z przykładem procesu adaptacji tradycyjnych elementów medycznych kultur wschodnich, czyli tytułową glokalizacją. Kolejnym prelegentem był mgr Paweł Jessa (IEiAK UAM). Przedstawił on rozważania dotyczące rozwoju kultów lokalnych (Lokalni święci w Uzbekistanie i Kazachstanie. Postacie, miejsca,junkcje). Autor zaprezentował wątki badań własnych obejmujące elementy ludowego islamu i historyczną obecność świętych na tym obszarze. Omówił poszczególne postaci i współczesny rozwój kultu z nimi związanego. �351 Wystąpienie dr Marzeny Godzińskiej (IEiAK UW Warszawa) dotyczyło symboliki dywanów filcowych (Dom i rodzina w symbolice turkmeńskich dywanów filcowych). Zdaniem referentki właśnie badania nad dywanami filcowymi pozwalają na rozległą analizę ich symboliki. Przez lata dywany filcowe nie cieszyły się taką popularnością handlową jak kobierce, a tym samym ich wzornictwo pozostało w znacznym stopniu tradycyjne. Dodatkowo dr Marzena Godzińska zadbała o materiały poglądowe dla wszystkich obecnych i z pomocą schematów wyjaśniła podstawowe odniesienia symboliczne do domostwa - jurty, jej wyposażenia i budowy, a także rodziny, które można odnaleźć we wzorach dekoracyjnych dywanów filcowych. Mgr Przemysław Hinca (IEiAK UAM) zreferował problem klasyfikacji mniejszościowych grup etnicznych występujących w Indiach (Badania nad problemami klasyfikacji społeczności marginalnych w Indiach). Problem ten zdaje się zasadniczy dla wszystkich zajmujących się kwestiami etnicznymi na obszarze subkontynentu indyjskiego. Tamtejsza administracja państwowa przypisuje społeczności marginalne do stanowych list tzw. Scheduled Castes i Scheduled Tribes, na podstawie takich kryteńów jak m.in. liczebność, miejsce zamieszkania, dominujący typ gospodarki, język i poziom wykształcenia członków grupy. Kryteria te są dalece nieprecyzyjne, co doprowadza do sytuacji, w których dana społeczność może być uznana za marginalną na terenie jednego stanu, ale jej status może nie być taki sam na obszarze sąsiedniego stanu. Badacze z obcych kręgów kulturowych zmuszeni są przyjąć indyjskie kryteńa klasyfikacji społeczności, jeśli nie chcą każdorazowo wprowadzać do swych studiów dodatkowej typologii. Ostatnim uczestnikiem konferencji, który zabrał głos w sesji popołudniowej był dr Mieczysław Trojan (Katedra Etnologii UW Wrocław). Przedstawił on w formie komunikatu wyniki swych badań terenowych nad życiem codziennym w Mołdawii (Badania w Mołdawii). W czasie przeznaczonym na dyskusję prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski odpowiadał na pytanie mgr Przemysława Hincy, dotyczące "ratunkowego" aspektu badań wśród Caatanów w Mongolii. Po krótkiej przerwie prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zaprosił wszystkich obecnych na otwarte posiedzenie Komisji do Badania Wschodu KNE PAN (Potrzeby, możliwości, oczekiwania). Erzewodniczący przedstawił pokrótce strukturę organizacyjną Komitetu Nauk Etnologicznych i miejsce, które zajmuje w nim Komisja do Badania Wschodu. Omówił plany rozszerzenia zasięgu działań Komisji poprzez zaproszenie do współpracy nowych członków. Sprecyzował oczekiwania Komisji dotyczące publikacji mateńałów z bieżącej konferencji. Obrady konferencji tego dnia zostały zakończone i następnie wszyscy uczestnicy udali się do sali im. Józefa Burszty na spotkanie towarzyskie. Tam w nieskrępowanej atmosferze kontynuowane były dyskusje na tematy konferencyjnych wystąpień. Znalazł się też czas na komentarze dotyczące działalności Komisji. Sobotnie obrady i jednocześnie czwartą sesję (Badacze Wschodu), otworzyła dr Anna Engelking (Katedra Kultury Białoruskiej Uniwersytetu w Białymstoku). Jej wystąpienie dotyczyło badań terenowych prowadzonych na Polesiu pod kierownictwem Józefa Obrębskiego w latach 1934-1937 (Nieznani badacze Polesia w latach 30. XX wieku. Z archiwaliów ekspedycji etnQsocjologicznej Józefa Obrębskiego). Autorka przedstawiła szlak wędrówek kierownika ekspedycji oraz jego współpracowników: Romana Chromińskiego, Jana Teodorowicza, Zygmunta Jana Korybutiaka i Stanisława Dworakowskiego. Na podstawie dokumentów archiwalnych scharakteryzowała poszczególne postaci pod �352 względem przygotowania do prowadzenia samodzielnych badań etnologicznych i socjologicznych, i zanalizowała ich wkład w badanie Polesia. Kolejne wystąpienie zaprezentowała prof. dr hab. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii UW Warszawa) wraz ze swym współpracownikiem mgr. Pawłem Trzcińskim (polski antropolog wśród rdzennych ludów/narodów Syberii). Pani Profesor przedstawiła specyfikę relacji pomiędzy przedmiotem i podmiotem badań, a także kategorie poznawcze w pracach historycznych i współczesnych na Syberii. Omówiła szczególność pozycji badacza-Polaka, który powinien zdawać sobie sprawę z ograniczeń wynikających z jego przynależności narodowej jak i ułatwień, na które może liczyć w czasie badań na tym obszarze. Mgr Paweł Trzciński odniósł się do tego samego aspektu polskich badań na Syberii, ale za pomocą typologicznego rozróżnienia czterech postaw "gościa", przyjmowanych przez antropologa bądź narzucanych mu przez społeczności badane. W odniesieniu do każdej z tych postaw omówił jej pozytywy i negatywy. Następny referat zaprezentował mgr Wojciech Lipiński (IEiAK UW Warszawa). Zajął się on recepcją historycznych badań w Jakucji (Prace polskich badaczy-zesłańców i ich znaczenie we współczesnej Republice Sacha-Jakucja). Wystąpienie to dotyczyło przede wszystkim różnego statusu dokonań Edwarda Piekarskiego i Wacława Sieroszewskiego za czasów istnienia ZSRR i wzrostu zainteresowania ich pracami naukowymi w suwerennej Republice Sacha. Mgr Hanna Kossak-Nowocień (IEiAK UAM) omówiła życie i prace naukowe Antoniny Pisarczyk (Antonina Pisarczyk 1907-1995 - badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu ijej archiwum). Prelegentka przedstawiła postać wybitnej Polki, która od roku 1939 pracowała w Muzeum Etnograficznym w Taszkiencie, a pomiędzy 1948 i 1965 rokiem kierowała Oddziałem Etnografii Instytutu Historii Akademii Nauk Tadżyckiej SRR. Scharakteryzowała spuściznę naukową i miejsca przechowywania archiwaliów. Po krótkiej przerwie głos zabrała mgr Alena Susłowa (IEiAK UAM), która na podstawie stosunków narodowościowych, ruchów narodowych i migracyjnych, omówiła relacje międzyetniczne we współczesnym Kazachstanie. Wystąpienie mgr Justyny Kowalińskiej (Muzeum Etnograficzne w Poznaniu) otworzyło piątą sesję (Zbiory Wschodnie). Przedstawiła ona historię i stan kolekcji pozaeuropejskich zgromadzonych w poznańskim muzeum. Łącznie zbiory Wschodnie liczą około 700 obiektów. Ostatnim prelegentem w czasie II Konferencji Komisji do Badania Wschodu był mgr Paweł Kamienowski (Książnica Pomorska w Szczecinie). Zaprezentował on stan zbiorów i badań nad bibliografią prac dotyczących Wschodu (szczególnie buddologicznych), w ramach "The Buddhist Book Project-Poland" (Zbiory buddologiczne i prace naukowe w Książnicy Pomorskiej w Szczecinie). Głos ten wydaje się niezmiernie ważny, bowiem w zaledwie dwa lata, poszerzając księgozbiór wyłącznie za pomocą darowizn, Dział Studiów Buddyjskich Książnicy Pomorskiej stał się największym polskim centrum gromadzącym i udostępniającym literaturę buddyjską i buddologiczną. Po wystąpieniu mgr. Pawła Kamienowskiego rozpoczęła się dyskusja. W jej ramach komunikat badawczy zaprezentowała dr Marzena Godzińska. Jej obecne prace terenowe dotyczą monografii wsi Adampol (Polonezkoy) w Turcji. Projekt ten, finansowany przez stronę turecką, rozpoczął się wiosną bieżącego roku i obejmuje m.in. topografię wsi, jej historyczny zasięg i rozwój, jak i badania nad sytuacją ekonomiczną mieszkańców. Właściwą część dyskusji zdominowały pytania i komentarze, które odnosiły się do specyficznej roli badacza-Polaka w trakcie prowadzenia prac na Wschodzie. Na ten �353 właśnie temat głos zabrali: prof. dr hab. Ewa Nowicka, dr Marek Gawęcki, prof. dr hab. Jerzy S. Wasilewski, dr Anna Engelking, mgr Tomasz Lipiński i mgr Paweł Trzciński. Po półgodzinnej dyskusji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz podsumował przebieg konferencji. Zwrócił uwagę uczestników na fakt, że badania Wschodu były niezmiernie ważne w historii polskiej etnologii i takimi pozostały. Referaty wygłoszone podczas obrad, pomimo pozornie szeroko sformułowanego tematu konferencji, były spójne i dotyczyły etnologii narodowej - polskiego spojrzenia na Wschód i jego problemy. Znalazło się też w wystąpieniach miejsce na zaznaczenie obecności Polaków w działalności etnograficznej innych etnologii narodowych. Pan Profesor zauważył także istotny walor polskiej myśli etnologicznej, która m.in. w wyniku badań na Wschodzie nie była historycznie obciążona podziałem na Volkskunde i Volkerkunde. Ponadto zaznaczył, że badania Wschodu są obecnie najliczniej reprezentowanym współczesnym nurtem polskiej etnologii pozaeuropejskiej. Ostatnia uwaga Przewodniczącego Komisji do Badania Wschodu dotyczyła ograniczeń badaczy polskich, z których powinniśmy zdawać sobie sprawę, przystępując do badań na Wschodzie, a szczególnie wtedy, gdy prace dotyczą grup polskiego pochodzenia. Rafał Beszterda "CZYSTOŚĆ I BRUD. HIGIENA NASZYCH PRZODKÓW" WYSTAWA CZASOWA W MUZEUM IM. ST. FISCHERA W BOCHNI, 13 GRUDNIA 2001 - 28 LUTEGO 2002 ROKU. AUTORKA SCENARIUSZA I INFORMATORA pt. "CZYSTOŚĆ I BRUD. KILKA UWAG O HIGIENIE NASZYCH PRZODKÓW" BOCHNIA 2001 - ANETTA STACHOŃ Temat higieny osobistej rzadko jest podejmowany przez muzea w Polsce (z wyjątkiem skansenów), a i na stałych wystawach w galeryjnych muzeach etnograficznych nie należy do popularnych. Dlatego warto odnotować inicjatywę w podjęciu "higienicznej" tematyki przez Muzeum w Bochni, znane z prężnej działalności wystawienniczej i odczytowej. Wprawdzie stosunkowo niewielka wystawa nie wyczerpała tematu, ale przecież w sposób komunikatywny i atrakcyjny prezentowała problem utrzymania czystości i higieny osobistej w różnych warstwach społecznych, w szerokim przekroju czasowym, począwszy od znalezisk archeologicznych po lata 30. XX wieku. Wykopaliska archeologiczne na ziemiach polskich odkrywają ślady dbałości o porządek i higienę osobistą, np. w Opolu i w Gdańsku odnaleziono miotły, a w Gnieźnie i Poznaniu grudy wapna do bielenia ścian. Na wystawie zaprezentowano kilka przedmiotów z tych odległych czasów świadczących o dbałości o pielęgnację ciała, m.in. rogowy grzebień (ubożsi używali drewnianych) z późnego okresu rzymskiego, szczypce z epoki brązu do wyrywania włosów, lustro scytyjskie z główką barana, nożyce z wczesnego średniowiecza. Wiadomo, że Słowianie zamieszkujący w X w. tereny Europy Środkowej używali łaźni. Łaźnie występowały też licznie w europejskich miastach, począwszy od średniowiecza, aż po schyłek XVI wieku. W Bochni, od połowy XIII wieku, tj. od uzyskania praw miejskich do początku XVII w., jak pisze autorka wystawy, funkcjonowało kilkanaście łaźni, w tym łaźnia żupna, z których korzystali przede wszystkim mieszcza- �354 nie. Przykładowo statut cechu krawieckiego w Bochni nakazywał czeladnikom obowiązkową kąpiel co 2 tygodnie! Wiek XVII przyniósł jednak w kraju zapaść gospodarczą i kulturalną, łaźnie zamykano jako ... siedzibę rozpusty. Wiek XVIII i XIX jawi się w wielu realistycznych opisach literackich, relacjach pamiętnikarskichjako czas nędznego stanu ówczesnej higieny, panującego brudu, nieprzyjemnego zapachu niemy tych ciał, nie wietrzonych pomieszczeń, rzadko pranej pościeli, nędznego stanu toalet, a właściwie ich braku, zwłaszcza na wsiach. W upowszechnianiu higieny na terenach polskich wielkie zasługi ma Polskie Towarzystwo Higieniczne utworzone w 1898 roku. Np. w Płocku w 1905 roku z inicjatywy Anieli Chmielińskiej, późniejszej założycielki Muzeum w Łowiczu, wówczas przewodniczącej Sekcji Wychowawczej wspomnianego Towarzystwa, przebadano 283 mieszkania stróżów (dozorców), z czego tylko jedno odpowiadało standardom higienicznym owych czasów. Stan sanitarny większości z nich czynił niekiedy wrażenie wstrząsające. Na 564 posesje w Płocku wodociągi były w 200, a kanalizacja w 17 posesjach. Dodajmy, że przed 1905 roku w Płocku nie było ani jednej łaźni ludowej, kąpano się tylko w Wiśle, naturalnie przy sprzyjającej pogodzie. Sekcja Wychowawcza podjęła zatem akcję kąpieli dzieci ubogich w prywatnych łazienkach miejskich Płocka, a członkowie Sekcji starali się wpajać potrzebę czystości wśród dzieci (A. Chmielińska, O życiu stróżów w Płocku, "Zdrowie", 1906, nr 10, s. 653-670). Wielu mieszkańców wsi polskiej jeszcze przed kilkudziesięciu laty do minimum ograniczało zabiegi wokół higieny osobistej, utrzymania czystości w izbach i obejściu. Pozytywną rolę w szerzeniu higieny odegrali lekarze, właściciele dworów, a także nauczyciele poprzez propagowanie "kącików czystości" w salach szkolnych, systematyczne sprawdzanie czystości rąk i włosów (zwalczanie wszawicy). Akcja "uzdrowotnienia" wsi, jak to wówczas nazywano, rozpoczęła się na terenach polskich w latach 20. ubiegłego wieku z inicjatywy dr. Witolda Chodźki, byłego Ministra Zdrowia Publicznego, który położył podwaliny pod ustawodawstwo sanitarne, organizację służby zdrowia i higieny społecznej w Polsce, oraz dyrektora utworzonego w 1918 r. Państwowego Zakładu Higieny, równie zasłużonego prof. Leopolda Hirszfelda. Zawiązany przy Ministerstwie Reform Rolnych Komitet Uzdrowotnienia Wsi wystawił sobie za cel stworzenie wsi przykładowej w każdym województwie, ba, w przyszłości w każdym powiecie! Na początek wybrano wieś Nieporęt koło Warszawy, którą najpierw zinwentaryzowano pod względem urządzeń higienicznych i sanitarnych. Nietrudno sobie wyobrazić wyniki, a wieś owa nie odbiegała od powszechnej normy (por. A. Szniolis, Uzdrowotnienie wsi, Warszawa 1930). W całej tej akcji chodziło konkretnie o uporządkowanie spraw sanitarnych, nakłonienie mieszkańców do wybudowania ustępów, ogrodzenia gnojowisk, aby gnojowica nie marnowała się, założenie wzorowych studni publicznych i kąpieliska, uświadamiania ludności w zakresie podstawowych zagadnień higienicznych poprzez pogadanki, kursy, broszury propagandowe. Ambitny cel zamierzony na tak dużą skalę, a mający w dalszej perspektywie podniesienie gospodarności wsi, nie został w pełni zrealizowany. Faktem jest jednak, że stopniowa poprawa higieny wśród ludności polskiej zaczęła się w latach 30. XX wieku. Wobec jednak ogólnie niskiego poziomu życia, braku wykształcenia, panujących zabobonów, wieś polska, zwłaszcza w zaborach rosyjskim i austriackim, w dziedzinie higieny daleko odbiegała od standardu wsi niemieckiej czy nawet czeskiej. Powszechnym widokiem była gnojówka na środku podwórza, roje much, zaduch w przeludnionych izbach, w których przebywały też w biednych gospodarstwach nowo narodzone zwierzęta, nędzna bielizna pościelowa rzadko prana, w skrajnych wypadkach zupełny jej brak, wyjątek stanowiły "paradne" nakrycia łóżek, rzadko otwierane lub za- �355 Wystawa "Czystość i brud. Higiena naszych przodków", fot. Anna Spiss mknięte na stałe okna izb, umorusane dzieci o skołtunionych włosach. Zarówno do mycia ciała, jak i naczyń często służył jeden szaflik lub miednica. Ablucje ograniczały się głównie do twarzy i rąk, po brudnej robocie - nóg, w lecie mycie mężczyzn odbywało się pod studnią czy w strumyku. Dopiero z wiosną robiło się wielkie pranie, wietrzenie pościeli i pomieszczeń, bielenie ścian, szorowanie sprzętów. Trzeba jednak pamiętać, że wodę ze studni (nie każde gospodarstwo ją miało), trzeba było nanieść wiadrami przede wszystkim dla inwentarza, do ogrodu, do gotowania, a na końcu do mycia, nieraz kilkanaście wiader dziennie! Te braki w nawykach higienicznych związane z brakiem wody bieżącej w domu i biedą tak utrwaliły się w pamięci zbiorowej (por. M. Spiss, Wieś podmiejska jako istotny czynnik rozwoju urbanistyki. Studium higieniczne, Poznań 1948), że jeszcze z końcem lat 50. XX wieku, i to we wsiach leżących niedaleko miast, lekarze pouczali pacjentów o konieczności zmiany bielizny osobistej na noc, posiadania osobno dla każdego członka rodziny ręcznika, szczoteczki do zębów i grzebienia, kąpieli przynajmniej raz w miesiącu. Uświadomieniu służyły bezpłatne broszurki, w których opisywano jak z balii, konewki i zasłony z prześcieradła urządzić w kuchni miejsce do kąpieli. Zdecydowanie lepiej przedstawiała się w tym czasie higiena niemowląt i małych dzieci, do czego przyczyniała się coraz lepsza opieka medyczna i popularyzacja wiedzy o zagrożeniach zdrowia i życia wynikających z niechlujstwa i brudu. A w mieście, np. w Krakowie? Lodowate w zimie łazienki w "starym budownictwie", nierzadko oddzielone zimnym korytarzykiem od sypialni, nie zachęcały do częstych kąpieli. Jeszcze zatem w latach 60. XX wieku powszechnym zwyczajem było mycie się, a nawet kąpiel w kuchni dogrzanej kuchenką gazową, a raz w tygodniu kąpiel w łazience, w której piec węglowy dostarczał gorącą wodę i zarazem ogrzewał pomieszczenie. W latach 50. do wielu domów krakowskich przychodziły praczki, które nie uznawały mechanicznych pralek niszczących rzekomo pranie (!), zresztą pralki "Franie" były wówczas towarem reglamentowa- �356 nym, dostępnym głównie dla przodowników pracy, górników i hutników. Więc cóż żądać od wiejskich czy nawet małomiasteczkowych rodzin, gdzie podstawowe udogodnienia cywilizacyjne wkraczały na dobre dopiero w drugiej połowie lat 60., "urząd woziwody" był świeżo w pamięci, a chodzenie po wodę do miejskiej studni dostarczało również przyjemności towarzyskich. Do przeszłości odeszły z mieszczańskich sypialni komody-umywalnie z marmurowymi blatami i garnitury łazienkowe złożone z niewielkich porcelanowych, ale najczęściej fajansowych miednic, dzbanów na czystą wodę, wiader na brudną i innych drobiazgów toaletowych. Ustąpiły miejsca blaszanym emaliowanym miednicom, wiadrom i dzbankom na zwykłych drewnianych lub metalowych umywalniach stojących gdzieś w kącie kuchni w towarzystwie wyszywanych makatek z sentencjami typu: Świeża woda zdrowia doda. Wytworne garnitury łazienkowe pochodzące z Zamku w Łańcucie, zwane na wystawie niezbyt fortunnie serwisami, głównie fajansowe, zdobne w różnorodne ornamenty, przede wszystkim florystyczne, zdominowały wystawę w Bochni. W skład owych garniturów wchodziły dodatkowo wanienki do mycia nóg, bidety (na wystawie z objaśnieniem funkcji), pudełka z pokrywką na drobiazgi toaletowe, puder czy zasypkę, stelaże na szczotki do zębów. Do naj świetniejszych kompletów należał porcelanowy, wykonany w Czechach w połowie XIX wieku, na wzór japońskiej porcelany Imari. Przy pozostałych nie podano bliższego objaśnienia na temat ich proweniencji, wyprodukowano je zapewne z końcem XIX w. lub na początku XX w. Wszystkie pochodziły z Pałacu Potockich w Łańcucie, z czasów sprzed jego XX-wiecznej modernizacji. W pałacach, dworach, mieszkaniach w epoce "przedkanalizacyjnej" do nieodzownych naczyń należały urynały, których osiem porcelanowych, pięknych i świetnie zachowanych, prezentowano, jak wspomniane garnitury ... w gablocie. Z tej "branży" zwracało uwagę białe, wyplatane krzesło sedesowe z podnoszonym siedziskiem kryjącym porcelanową muszlę (Austria, XIX wieku) i sedes wiedeński z końca XIX wieku. Sprzęty te posłużyły do aranżacji łazienki pałacowej, w skład której wchodziła umywalnia-komoda z marmurowym blatem, z rozstawionym na nim garniturem naczyń, emaliowana wanna z fabryki w Olkuszu (lata 20. XX wieku?) z metalową mydelniczką zawieszoną na jej brzegu, trój skrzydłowym XVIII-wiecznym parawanem obitym brokatem, górą zaszklonym małymi szlifowanymi szybkami. Inny parawan, angielski z 1900 roku, obity tkaniną z motywem maków posiadał, co jest rzadkością, wmontowane trzy kanapki. Po kąpieli czy też tylko obmyciu następował czas na toaletę. O tej miłej czynności przypominało tapicerowane krzesło z wachlarzowatym wałkiem wieńczącym oparcie, zapewne wygodne przy układaniu fryzury, piękne lustro włoskie z początku XX wieku, w ramie z masy perłowej, ręczne lusterko, kryształowe, oprawne w złocony brąz flakoniki na wonności (Francja pierwsza połowa XIX wieku), przybory do manicure z uchwytami z kości słoniowej (XIX wieku). W pamięci zwiedzających na pewno zostało też kompletne wyposażenie zakładu fryzjerskiego pochodzące z Łańcuta, a złożone z trzech luster w drewnianych ramach, zestawu szafek z szufladkami, przed którymi stały trzy potężne fotele z podpórkami na głowę, z wysokim, kręconym taboretem do obsługi dzieci, a nawet specjalnym sprzętem do mycia głowy w lokalach, w których nie było bieżącej wody. Takie fryzjernie pełne pędzli do golenia, brzytew, szczotek, grzebieni i lokówek, gdzie na ścianach widniały tabliczki Uprasza się wycierać obuwie, Pluć tylko do spluwaczki (też tu eksponowane), jeszcze nie tak dawno funkcjonowały na prowincji. Teraz poszczególne fragmenty ich "antycznego" wyposażenia są ozdobą niebanalnych salonów fryzjerskich. �357 o potrzebie prania (tutaj tylko ręcznym) przypomniały zgromadzone w skromnej ilości: kijanki, drewniana balia, tarki, porcelanowa i szklana, wyżymaczka amerykańskiej firmy z początku XX wieku. Zestaw przedmiotów na wystawie zdominowanych wyraźnie przez eksponaty o wysokich walorach estetycznych, z pominięciem m.in. choćby kilku opakowań po kosmetykach i mydłach, dawnych reklam środków czystości i kosmetyków, przykładów porad kosmetycznych, zamieszczanych, jak i obecnie, w ówczesnej prasie kobiecej, mogło budzić uczucie niedosytu, autorka jednak wierna konwencji ekspozycji, wolała wybrać jako ilustrację tematu dzieła sztuki. Były to obrazy m.in. Marcina Samlickiego Kobieta przed lustrem, Jana Wojnarskiego Akt kobiety czeszącej włosy, Jana Rembowskiego Wiejska toaleta, rysunki Daniela Ch odo wiec kiego Praczka, Kajetana Kielisińskiego Iskający się biedacy, grafiki, flamandzkie (XVII wieku) przedstawiające praczki nad wodą, i niemiecką Jagera Kąpiel świąteczna, ilustrującą higienę małego dziecka, temat praktycznie pominięty w scenariuszu. Prawdziwą ozdobą ekspozycji była seria rycin francuskich z XVIII wieku pl. Toaleta damy. Wystawa wydawałoby się o banalnych codziennych zabiegach, dobrze przygotowana od strony dydaktycznej (przejrzyste, nie pozbawione humoru, teksty informacyjne), przybliżyła zwiedzającym jedną z dziedzin historii kultury materialnej, choć głównie, jak wspomniałam, skoncentrowano się na estetyce przyborów higienicznych. W takiej sytuacji ekspozycja spełniła istotną rolę w budzeniu wrażliwości na piękno i dostarczaniu wzorców estetycznych, tak ważne w epoce masowych i banalnych wyrobów plastikowych. Ekspozycja stanowiła jedną z kilku już zrealizowanych i planowanych w przyszłości przez autorkę wystaw dotyczących higieny, zielarstwa i medycyny. Eksponaty, poza wybranymi z własnych zasobów muzealnych, użyczyły muzea: Muzeum-Zamek w Łańcucie, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzea Archeologiczne oraz Etnograficzne w Krakowie, Muzeum Etnograficzne w Tarnowie, Izba Regionalna w Wojniczu oraz osoby prywatne. Anna Spiss - PRYWATNE MUZEUM "OCALENIE" OBRAZ ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI JANA TALIKA Na pocies haw! pod grape! Na garo/ski gawyndy, śpiywaniji. grani. No i Małe Muzeum ji rzeźby hawok (es mam. Członek Towarzystwa Uniwersytetów Ludowych. Jan Talik Jan Talik urodził się 1 kwietnia 1926 roku w Ciścu (gmina Węgierska Górka, powiat Żywiec, województwo Śląskie), malowniczej wsi położonej nad rzeką Sołą. Imię odziedziczył po swoim ojcu, który zmarł, gdy p. Jan miał osiem miesięcy. Matka Wiktoria, z domu Jopek, urodzona w 1877 roku pochodziła z Milówki. Po śmierci męża zajmowała się gospodarką i wychowywaniem dwanaściorga dzieci. �358 Rodzice Jana Talika posiadali dwanaście morgów ziemi ornej i las. Po śmierci męża p. Wiktoria w miarę dorastania i usamodzielniania się dzieci dzieliła gospodarkę. Do lat czternastu Jan Talik przebywał w rodzinnym Ciścu na gospodarce rodziców. Skończył sześć klas Szkoły Podstawowej, gdyż dalszą naukę przerwał wybuch wojny. W czasie wojny Talik pracował na gospodarce u niemieckich właścicieli ziemskich w Sopotni Małej, gdzie spędził cztery lata, do stycznia 1945 roku, kiedy to Niemcy zaczęli opuszczać polskie ziemie. Następnie został wywieziony przez Niemców na roboty frontowe w okolice Rybnika, do Moszczenicy. "Do pracy chodziliśmy na linię frontową, robiliśmy uzupełnienie okopów, nowe bunkry. Praca ta trwała około trzech tygodni, do momentu decydującego natarcia wojsk rosyjskich". Kiedy Niemcy zaczęli się wycofywać przez Żywiec, Zwardoń w kierunku Słowacji, zabierając ze sobą robotników, Talik zdecydował się na ucieczkę; dotarł przez Jabłonków do Ciśca, do rodzinnego domu. Po zakończeniu wojny półtora roku spędził u siostry Marii w Paczkowie na zachodzie Polski. Później wrócił do Ciśca. Jan Talik jest uzdolniony muzycznie. Pierwszym instrumentem, na którym nauczył się grać, były organki. Potem, za pieniądze uzyskane ze sprzedaży roweru przywiezionego z Paczkowa, kupił sobie harmonię, tzw. heligonkę. Kolejnym instrumentem była perkusja. Wtedy to zaczął grywać na weselach. Sam opanował również grę na trąbce. W latach 50. grał w orkiestrze dętej Straży Pożarnej w Milówce. Z jego inicjatywy powstał Młodzieżowy Zespół Ludowy "Cisowianie", który prowadził w latach 1983-1985. "Cisowianie" nie tylko śpiewali, tańczyli i grali na ludowych instrumentach, ale również przedstawiali inscenizacje dawnych zwyczajów i tradycji ludowych, zdobywając wyróżnienia na przeglądach zespołów folklorystycznych. Działalność muzyczna Jana Talika trwała prawie czterdzieści dwa lata - dopóki zdrowie mu na to pozwalało. Do tej pory bierze udział w holdymasie gazdowskim, układa programy artystyczne dla Kół Gospodyń Wiejskich, śpiewa, gra i przedstawia stare tradycyjne zwyczaje w swoim muzeum. Od 22 czerwca 1949 roku przez piętnaście lat Jan Talik pracował w Powiatowym Związku Gminnych Spółdzielni Samopomoc Chłopska w Żywcu. W roku 1964 został przeniesiony do Gminnej Spółdzielni w Milówce, gdzie objął stanowisko kierownika zaopatrzenia. Jan Talik dużo pracował społecznie. Przez dwanaście lat był prezesem Kółka Rolniczego w Ciścu (od 1962). Przez dwie kadencje był Radnym Gromadzkim,członkiem Rady Nadzoru Banku Spółdzielczego, Rady Nadzorczej Powiatu Żywieckiego Gminnych Spółdzielni w Żywcu, również Gminnej Spółdzielni w Milówce. 4 lutego 1974 roku Jan Talik został aresztowany i na dwadzieścia osiem miesięcy osadzony w areszcie śledczym przy ul. Montelupich w Krakowie z podejrzeniem udostępnienia materiałów do budowy Kościoła w Ciścu. "W stan oskarżenia postawiono szesnaście osób, w tym również mnie. Przesłuchiwanych było 245 świadków. Rozprawy odbywały się w Sądzie Wojewódzkim w Krakowie. Było ponad sześćdziesiąt rozpraw, trwało to ponad rok. Otrzymałem trzy lata, a ponieważ odpokutowałem już 28 miesięcy, ze sądu zostałem od razu zwolniony do domu". Po powrocie do Ciśca w maju 1976 roku, Jan Talik przyjął się do pracy w Fabryce Ligniny w Ciścu, filii Żywieckich Zakładów Papierniczych. Przepracował tam dziewięć lat i w 1985, ze względu na stan zdrowia, odszedł na rentę. W grudniu 1984 roku, gdy zdrowie bardzo się pogorszyło, Jan Talik postanowił pozostawić po sobie coś, co pomoże mu żyć w pamięci innych ludzi - powstała idea utworzenia izby regionalnej, muzeum Jana Talika. Od tamtego czasu Jan Talik wciąż realizuje �359 swój pomysł, swoje marzenie o muzeum. Chce poprzez swoją pracę nadać życiu sens, ponieważ "Człowiek nie potrafi przeżyć życia, nie dając mu wyrazu" (E. Cassier). Są dwa powody, dla których Jan Talik zajął się tworzeniem własnych zbiorów przedmiotów już niepotrzebnych w dzisiejszych czasach, rzeczy, które powoli odchodzą w niepamięć. Pierwszym jest chęć zatrzymania czasu, zgromadzenia reliktów przeszłości, by inni ludzie mogli je oglądać, podziwiać. Talik chce uratować te przedmioty od zapomnienia i tym samym od unicestwienia. Muzeum ma być ponadto dowodem istnienia takiego człowieka jak on. Człowieka pełnego pasji, chęci życia, człowieka wrażliwego na tradycję i kulturę swojego regionu, człowieka zdającego sobie sprawę z nieubłagalnie biegnącego czasu i chcącego utrwalić jego część w przedmiotach materialnych gromadzonych w muzeum. Drugim powodem, może ważniejszym nawet od poprzedniego, jest podziękowanie w ten właśnie sposób Opatrzności bożej za swoje życie. Budynki, w których Talik gromadzi swoje zbiory, nie stoją w przypadkowym miejscu: "Pod tym drzewem, pod tym jesionem była gruda kamieni. I jesion rósł w tej grudzie kamieni. I tam nagle pokazały się dwa pociski artyleryjskie dość dużego kalibru. Wojsko tu nie stało, front tu nie stał. Ktoś się chciał tego pozbyć i schował do kamieni. I my z synem obcinali tego jesiona i konary leciały na te kamienie, i kamień się odsunął i pokazały się te dwa pociski. Mało tego, ja wypalał przez dwie wiosny zarośla i ogień też przeszedł przez te kamienie. Następnego dnia przyjechali saperzy z Krakowa, którzy zabrali oba pociski. Saper stwierdził: «Naprawdę mieliście dużo szczęścia, dziękujcie Bogu, żeście ocaleli»". Słowa te spowodowały, że Talik postanowił właśnie w tym miejscu wybudować swoje muzeum: "I tak mi się potem umarzyło, aby to miejsce upamiętnić, bo jo się w tych różnych starociach lubował od dawna, ale jo miał jedną izbę w budynku mieszkalnym na to przeznaczyć. Ale później w trakcie choroby, kiedy byłem już spisany na straty - silny reumatyzm w nogach, zwyrodnienia w stawach kolanowych - przykuło mnie do łóżka, tak mi się umarzyło, jakby to zdrowiczko przyszło, to miejsce upamiętnić. No i zrobiłbym tu to muzeum, i dałbym temu nazwę «Ocalenie» bo my ocaleli. Poza tym stare przedmioty, jakim nazbierał po wsi, i ze swojej chałupy ja też żem ocalił od zapomnienia. I to mi się w części udało". O muzeum obecnie zrobiło się trochę głośniej. Oprócz wycieczek, które są osobiście przyjmowane przez twórcę, muzeum odwiedziła telewizja, dziennikarze, a nawet politycy. Inicjatywa gromadzenia i wystawiania starych przedmiotów, obrazów oraz własnych dzieł nie spotkała się jednak ze zrozumieniem sąsiadów i rodziny twórcy. "Kiedy ja zaczął robić, moi sąsiedzi, którzy wiedzieli, żem jest po ciężkiej chorobie, pytali się, na kiego diabła w tej grabce robię? Siadłbyś na rzyci, mówili, wziął różaniec na szyję i dziękował Bogu, żeś się grabarzowi spod łopaty wyrwał. Chałupę masz, masz kaj mieszkać, to zaś wymyślasz. Odpowiadałem, że buduję dom spokojnej starości i zaś poszła po wsi fama, że Jaśkowi odbiło na starość. I to jest moja spokojna starość, jo tym pochłonięty bez reszty, to jest moja pasja, mój bzik, moje hobby. W nocy, i w dzień myślę o tym, co by tu jeszcze uzupełnić. Tu trzeba mieć swój rozum, swój styl, swój sposób na to wszystko". W roku 1984 na przydomowym stoku powstały dwa drewniane domki na kamiennej podmurówce w góralskim stylu stanowiące zabudowania muzeum. Dziś muzeum składa się z czterech pomieszczeń znajdujących się w trzech wolno stojących budynkach. Chałupy wybudował Talik własnymi siłami. Piąte pomieszczenie jest w fazie wykańczania. �360 Pierwszy budynek jest parterowy. Twórca zgromadził tam namalowane przez wnuczkę Lucynę obrazy przedstawiające parę zakochanych, spreparowane przez wnuka Jarosława zwierzęta i ptaki, proporce miast beskidzkich i oznaki z przeglądów amatorskich zespołów artystycznych. Na ścianie wisi również jeden olejny obraz ludowej malarki Rozalii Kubicy. Pozostałe obrazy tej twórczyni są umieszczone w tzw. galerii. Talikjako człowiek związany z muzyką wyeksponował kilka instrumentów muzycznych tj.: kontrabas, skrzypce, cymbały, dwie trąbki i własnoręcznie wykonane trombity, czyli rogi pasterskie. Nad drzwiami wejściowymi wisi Chrystus Ukrzyżowany, a pod nim umieszczona jest wyrzeźbiona przez Talika głowa jelenia z prawdziwym porożem. Na środku izby stoi ręcznie malowana skrzynia - na zielonym tle p. Jan wymalował motywy kwiatowe. Twórca zgromadził również robione przez siebie "dziady żywieckie". Dziady te wykonuje Jan Talik sam, strugając maski z drewna i kompletując strój. "Jo się nie czuję rzeźbiarzem, ale takim tam strugaczem, bo jo się u nikogo nie uczył. Chłopcy widzieli, że ja tu strugam tych górali i mówili no to Jaśku zrobilibyście maskę i jakiś strój. No to, jo im zrobił, a jak skończyli gonić, mieli mi to przynieść, i jo miał to postawić na manekiny, żeby ludzie mogli oglądać przez cały rok. Dziady są skromne, bo ci, co chcą się pokazać w telewizji albo w konkursach, to cuda na siebie zakładają". Są to postacie: diabła, księdza, śmierci, Żyda, kominiarza, kobiety, żołnierzy, niedźwiedzia, koni żywieckich, jest także koza, kobyła i turoń. Przed wejściem do budynku stoją umieszczone na kołach od wozu postacie diabła oraz Indianina w stroju z kolorowego materiału. Przed drugim budynkiem Talik zgromadził różne stare sprzęty gospodarcze. Stoi tu więc żarno, cierlica do łamania lnu, stępka, masielnice, zgrzebło do czesania wełny, kołowrotek, tara do kapusty, nosidło do wody, dymadło pasterskie, cepy, sita do mąki, cedzak, różnego rodzaju kosze i naczynia do przechowywania pożywienia. W czasie oprowadzania wycieczek Talik opowiada o przeznaczeniu tych sprzętów, demonstrując jednocześnie ich działanie. Zimą wszystkie sprzęty chowa do pomieszczenia na dole, w budynku, przed którym stoją. Na piętrze jest odtworzona tradycyjna izba góralska. Zwiedzających wita wierszyk ułożony przez inicjatora i twórcę muzeum: Dziadek z Babcią Dziadek z babcią w zgodzie żyli Chalpke z grabce wystawili Naznosili tam staroci Przichodzom haw różni goście Tak się w chałpce zakochali "Ocaleniem" jom nazwali . Dziadek lopowiado śpiywo Na harmoniji przigrywo Babce granie tes nie łobce Na wakacie tes gro z dziadkiem Cos wycieckom umilajom Do zwiedzania namawiajom Coby chalpke łodwiedzali Co widzieli rozgłasali. �361 Nad wejściem znajduje się krzyż, na futrynie drzwi dwie kropielniczki. Obok wejścia stoi kołowrotek pionowy. Na ścianie umieszczona jest wystrugana przez rzeźbiarza szopka betlejemska. Szopka, choć przedstawia scenę biblijną, jest "swojska": stajenką, w której narodził się Chrystus, jest chata góralska, a pastuszkowie ubrani są w stroje góralskie. W izbie znajduje się skrzynia malowana w tradycyjne żywieckie żółto-czerwono-białe motywy roślinne umieszczone na zielonym tle. W takie same motywy Talik przyozdobił wiszącą na ścianie półkę na kamionkowe talerze i kubki. W kącie izby ustawione jest drewniane łóżko zasłane pierzynami. Obok stoi kołyska, dalej stół i ławy. Za stołem "siedzą" naturalnej wielkości manekiny górala i góralki z dwójką dzieci, ubrane w stroje żywieckie, wykonane przez twórcę muzeum. W przeciwległym kącie znajduje się piec kuchenny, na którym ustawione są różne naczynia kuchenne (kamionkowe garnki, formy do pieczenia ciasta, mosiężne moździerze), nad piecem powieszony jest drewniany łyżnik z łyżkami, cedzak, cedzak do mleka oraz grzebień do zbierania jagód. Na nalepie pieca stoją stare żelazka "z duszą" i młynek do kawy. Nad piecem umieszczony jest pręt do suszenia bielizny i lampa naftowa. Obok p. Jan ustawił dzieże do wyrabiania masła, formy do masła oraz różnej wielkości skopki do mleka i kosze. Na trzech ścianach, na listwach wiszą obrazy religijne pochodzące z domu rodzinnego Talika. Za wizerunki te powkładane są zielone gałązki jodłowe przyozdobione kolorowymi bibułkami tzw. maiki. Oprócz tego na ścianie umieszczony jest wykonany przez rzeźbiarza zegar, a nad łóżkiem i przy piecu wiszą haftowane ręką żony Zofii makatki. W dwóch kątach, na półeczkach ustawione są figury świętych. Jedna z figur przedstawia św. Teresę, druga Najświętszą Panienkę. Obie postacie świętych zostały Talikowi ofiarowane przez sąsiadów. Izba, którą urządził Jan Talik, przypomina pomieszczenie, jakie zapamiętał ze swego domu rodzinnego: "Umeblowania specjalnie nie było. Łóżko, stół, dwie ławy, jedna półka na miski i inne. Ławka koło pieca na garnki i dość spora ilość obrazów". W ostatnim budynku na parterze mieści się tzw. galeria. Dawniej mianem takim określano w izbie miejsce, w którym znajdowały się wizerunki świętych. Budynek wybudował rzeźbiarz z pomocą swojej żony w roku 1997: "To będzie pomnik po nas, bo tam jest wyryte koło lampy: wybudował dziadek Jasiu, a pomagała babcia Zosia". Na ścianach w galerii wiszą obrazy religijne, które Talik zebrał po wsi. Początkowo pomieszczenie to miało spełniać rolę świetlicy, gdzie w czasie brzydkiej pogody twórca mógłby opowiadać zwiedzającym historię swojego życia oraz historię powstania muzeum. Potem postanowił wykorzystać ściany świetlicy, by wyeksponować stare religijne obrazy. "Dziś ludzie nie trzymają tyle obrazów, co kiedyś na tych stongach, na tych ścianach. Trzymają dwa trzy obrazy, a reszta leży na strychu. I pomyślało mi się, że ja te obrazy pościągam, odnowim i zrobiłbym sobie taką galerię. Jo się rozpisał po sklepach, że zbieram stare obrazy, mogą być bez ramek, bez szkła, żeby ino ten wizerunek był ciekawy i wartościowy. Ale to nie była taka łatwa sprawa, ludzie mają swoją mentalność. Od razu mi odpowiedzieli, że takimi rzeczami się nie fermaczy, bo to jest rzecz poświęcona i mam się od tego trzymać z daleka". W zbieraniu obrazów i innych staroci pomagali Talikowi chłopcy, którym robił stroje dziadów żywieckich. To od nich otrzymał, w zamian za maski, niektóre obrazy. "Niestety część z nich była w tak zły stanie, że nie dało się ich uratować. Niektóre obrazy są ofiarowane bezinteresownie, inne są odrobione koniem w polu" jak mówi Talik. �362 Na drzwiach wejściowych wisi informacja napisana ręką twórcy: Galeńa Ocalonych Starych Obrazów Religijnych Informacja dotycząca znajdujących się w galerii obrazów. Wszystkie obrazy znajdujące się w galerii były już zdjęte ze swojej powinności w mieszkaniach i włożone na strychy, do komory czy za szafę. Otrzymałem je w większości bez szkła, niektóre bez ramek, zakurzone, zabrudzone, uszkodzone. Nie wszystkie obrazy udało mi się wyczyścić czy naprawić. Niektórych (chociaż ciekawych) uratować sięjuż nie dało. W niektórych obrazach uszkodzenia są jeszcze widoczne, były bardzo trudne do usunięcia. Naprawa kosztowała mnie dużo pracy, czasu i wytrwałości. Jednak trud ten przyniósł mi ogromną radość, a to, że udało mi się je ocalić od zniszczenia, a to, że zwiedzający będą mogli je obejrzeć do czego serdecznie zapraszamy i namawiamy wszystkich zainteresowanych. Właściciel galerii Jan Talik Przy każdym obrazie wisi karteczka, na której jest napisane, przez kogo obraz jest ofiarowany i kiedy. Dodatkowo Jan Talik podpisuje każdy święty wizerunek z tyłu, tam jest napisane dokładnie - kto dał obraz, za co i kiedy trafił do zbiorów twórcy galerii. W galerii przeważają oleodruki z wizerunkiem Matki Boskiej, Jezusa i Świętej Rodziny, ale jest również kilka akwarel i obrazów olejnych. Za szczególnie cenne w swoich zbiorach, Talik uważa obrazy olejne twórczyni ludowej Rozalii Kubicy. Trzy obrazy wiszące w galerii mająramki zrobione przez rzeźbiarza. ,,(...) obrazy te były w starej chałupie, u siostry, już stare, a ramki były takie, że szło je w palcach rozebrać. Zrobiłem nowe ramka, te ramka nie pasują tutaj do tych innych ramek, do tych staroci, bo są frezowane, współcześnie robione. Niektórzy zwracali mi uwagę na to, ale przyszedł jeden pan i mówi, żeby to zostawić, jeśli to moje dzieło. Bo jak te ramka zostaną, będzie wiadomo, że to jeszcze pan zrobił te ramka. I ta mnie pocieszył, bo jo miałech te ramka przerobić". Społeczność Ciścajest sceptycznie nastawiona do pasji Talika: "Nie wszyscy z mojego środowiska chcą tu przyjść. Ci, którzy przyszli, którzy widzieli, że obrazy są uszanowane, odnowione, przekazują to innym. I dziś dużo ludzi się zgłasza, że dali by obraz". Jan Talik rozbudowuje więc galerię, dobudowując do istniejącego już budynku piętro. Zamierza tam umieścić wyrzeźbione przez siebie scenki rodzajowe, przedstawiające życie codzienne Górali, oraz obrazy, które nie pomieściły się w galerii. Jan Talik obawia się, że nie będzie miał kto zaopiekować się muzeum, gdy jego zabraknie. Na jednym z budynków wisi duży, zrobiony przez twórcę zegar, który wskazuje godzinę za pięć dwunastą. Tyle czasu, zdaniem p. Jana, mu pozostało. "Nie ma następcy, a dziadek jest już na finiszu. Boję się, że mi się to będzie marnowało. (...) Mam nadzieję, że dzieci mi tego nie zmarnują, bo to kosztowało dużo zaparcia, dużo wysiłku, no i dużo pieniędzy. Ale to uznali za dziadkową głupotę, bo dziadek mało, że zaniedbuje gospodarkę i wiele emerytury wkłada w to też. No i uznali, że jak się dziadkowi głupoty chce, to niech robi se sam. No i dziadek robi se sam, uparł się i budujem dalej". Jan Talik jest tak bardzo pochłonięty swoją pasją, że nawet wtedy, gdy nie pracuje, myśli o tym, co można by było jeszcze zrobić, by było ładniej, ciekawiej, co mogłoby zainteresować ludzi zwiedzających jego "Ocalenie". swoim sposobie wymyślania pomysłów i pracy opowiada anegdotę przeczytaną w prasie: ° �363 "Humor ten pasuje jak najbardziej do mojej osoby, nie w drugiej, ale w pierwszej części. Więc na szlaku turystycznym mieszkał taki stary dziadek jak ja. Siedział se na pogródce, kurzył se fajkę, no a przechodzili turyści, jak co roku, znali dziadka i zawołali tam na dziadka: - Hej, dziadek, jak se wy tam mocie? No a dziadek se pyknął fajkę i godo: - Na dy się tam po troszku mom, na dy się mom. - No a cóż tam porobiocie? A dziadek godo: - Na dy, jak mom czas, to siedzę i myślem, a jak nie mom czasu, to ino siedzę". Tak więc Jan Talik siedział i myślał, opracowywał wszystko w swojej głowie, a potem robił bez rysunków, bez sugestii innych osób, jak wielokrotnie powtarza: "trzeba mieć wyobraźnię. Praca jest dla twórcy muzeum (...) jak narkotyk, to wciąga. A jak jeszcze ktoś przyjdzie i pochwo li, nie denerwuje cię, że może żeś to źle zrobił, to pociąga i człowiek nawet w nocy robi, żeby to mieć". Dla tego człowieka najważniejszy jest odbiorca, osobisty sukces i satysfakcja. Pochwała zwiedzającego jest cenniejsza niż jakakolwiek nagroda materialna. Uznanie innych ludzi dla twórczości daje siły do dalszego rozwoju twórczego, do ciągłej pracy nad sobą i swoimi wytworami. Należy jeszcze wspomnieć o starych pieśniach ludowych, które wykonuje Jan Talik na zakończenie oprowadzania zwiedzających po swoim muzeum. "Stare, stare pieśni, co ja wyciągam z lamusa, co układali ludzie tacy, co nie umieli czytać, co nie umieli pisać, z tym byli, na co dzień na ten temat układali śpiewki. Mnie zostało takich śpiewek dość sporo ...". I po tym wstępie twórca "Ocalenia" zaczyna grać na harmonii i śpiewać. Od początku istnienia muzeum Jan Talik prowadzi Książkę pamiątkową, do której wpisują swoje uwagi i spostrzeżenia odwiedzający muzeum goście, nie tylko z terenu całej Polski, lecz nawet z całego świata, m.in. ze Szwecji, USA, Niemiec, Austrii, Wielkiej Brytanii, Litwy i Ukrainy. Muzeum odwiedzają wycieczki zakładowe, grupy ze szkół podstawowych, kolonie, przedszkolaki, dziadkowie z wnukami i rodzice z dziećmi. Ponadto księga pamiątkowa muzeum jest swego rodzaju kroniką imprez kulturalnych, odbywających się w Prywatnym Muzeum Jaśka Talika. Przy zaangażowaniu w tworzenie muzeum, druga pasja Jana Talika, jakąjest rzeźbienie, wydaje się odsunięta na plan dalszy, choć przecież bez rzeźby nie byłoby tego wszystkiego, co do tej pory powstało: trzech budynków, pięciu pomieszczeń i dopełniającego całości ogrodu pełnego ptaków, jaszczurów, owiec i postaci góralskich poruszających się pod wpływem wiatru. Gdy wchodzimy na teren, gdzie tworzy i wystawia swoje rzeźby Jan Talik, odnosimy wrażenie, że wkraczamy do dziwnego, trochę bajkowego, fantastycznego świata. Na stokach grapki, na której znajduje się muzeum, spotykamy misternie wykonane rzeźby przedstawiające zwierzęta gospodarcze i dzikie, tuż obok w trawie wielkie zielone jaszczury, a na kawałku pnia ogromne brunatne ptaki z żelaznymi szponami. Obok zrobiony niewielki basen niby staw, po którym pływają kaczki z pisklętami oraz łabędzie. Wszystko poruszające się pod wpływem płynącej wody sprawia wrażenie, że ogród tętni życiem. Jan Talik nie uważa się za wielkiego twórcę, artystę czy rzeźbiarza. Twierdzi, że jest "takim sobie strugaczem". Jeśli ma jakiś pomysł, to go realizuje. W dzieciństwie robił sobie zabawki: "Ja od małajuż te pistki, gwizdki robił sam, sam sobie to strugał z wierz- �364 by. Z tej skóry wierzbowej robił taki gwizdek i piskał". Potem pomysły na inne rzeczy przychodziły powoli, stopniowo. Pierwsze postacie górala i góralki były nieruchorne, więc Talik postanowił kolejne zrobić tak, by można było je ustawiać w dowolnych pozycjach. Obecnie w muzeum znajdują się trzy pary góralskie wykonane w całości z drewna i ubrane w regionalny strój. Wszystkie postacie są naturalnej wielkości. Twarz jest wyrzeźbiona schematycznie, jej charakter uzyskuje artysta dzięki namalowaniu poszczególnych elementów (oczu, ust, wąsa itp.) kolorowymi farbami. Jan Talik wykonuje także postacie zwierząt. Pierwsze były drewniane barany, które ustawione były przed muzeum. Jednakże po dwóch, trzech latach, jak mówi p. Jan, "zmarniały". Wiosną 2001 roku twórca wykonał stado owiec, na metalowej konstrukcji, lecz do pokrycia użył naturalnej owczej skóry i wełny, a na wyrzeźbionej głowie przymocował prawdziwe poroże. Dziełem Talika jest także koń naturalnej wielkości, który zrobiony jest z drewna i pokryty kilkoma gatunkami materiału (sztucznego futra). Stoi w zagrodzie przy jednej z chat, a dzieci zwiedzające muzeum chętnie się z nim fotografują. Wyobraźnia Talika zdaje się nie mieć granic. Nagle pojawia się wolny nieużyteczny kawałek drzewa i już p. Jan myśli, jak go wykorzystać, "co by z niego wystrugać". Tak było w styczniu tego roku. Przy przedszkolu w Ciścu ścięto starą topolę. Drewno postanowiono podarować Talikowi. Pan Jan pomyślał od razu, by z topoli wykonać coś dla dzieci z przedszkola. Wystrugał trzy dziecięce postacie naturalnej wielkości, z uśmiechniętymi namalowanymi buziami, ruchomymi rękami i nogami. Ubrał je w tradycyjne stroje góralskie uszyte przez żonę i podarował przedszkolakom. Przy wejściu na teren muzeum zobaczymy misternie wykonaną karuzelę z małymi figurkami górali, zrobioną ze starego pojemnika do przechowywania zboża. Postacie górali i góralek, umieszczone na kole od wozu, mają około 20 cm wysokości, są wystrugane bardzo dokładnie, a szczegóły są namalowane kolorowymi farbami. Góralki dodatkowo mają włosy robione z lnianych konopi. Jan Talik nigdy nie rzeźbił świątków, z którymi tak bardzo kojarzą się nam ludowi twórcy. W jego pracach nie widać tematyki religijnej, wyjątkiem sąjedynie szopki bożonarodzeniowe nawiązujące jednak do znanych, rodzimych motywów wiejskich, takich jak: góry, postacie w regionalnych strojach, stajenka na kształt chaty góralskiej. Talik sięga w swojej twórczości do motywów wiejskich znanych z rodzinnych stron, w swoich kompozycjach jedno- i wielopostaciowych ukazuje ludzi wsi, ich życie codzienne i pracę. Jest to pewien sposób na zatrzymanie dawnych czasów, opowiedzenie historii wsi i losu jej mieszkańców. Ważne wśród rzeźb są postacie zwierząt, które w dawnej wsi pełniły znaczącą rolę i często los człowieka był od nich uzależniony. Ogromną rolę w twórczości Jana Talika odegrała wieś, jej kultura, tradycja, charakterystyczny "klimat". Wieś była pierwszą i najważniejszą inspiracją do wykonywania masek, figurek ludzi, zwierząt, ptaków, jaszczurów ze znalezionych korzeni i gałęzi. Twórczość taka wymaga trafnej obserwacji, wyczucia i umiejętności wykorzystania naturalnego kształtu i struktury drzemiącej w naturalnej formie. W twórczości Talika dominuje tematyka świecka - ta dotycząca i związana z jego wsią i regionem. Raczej nie można tu mówić o innej inspiracji do rzeźbienia niż własne środowisko, ponieważ twórca nie brał nigdy udziału w żadnych konkursach ani nie wykonywał dzieł "pod dyktando klienta". Tylko raz rzeźbiarz wykonał coś po raz drugi, na sprzedaż. Były to dwie stajenki i postacie z karuzeli na syponku. Zrobił je na zamówienie Niemców, którzy chcieli mieć trochę polskiej ludowości u siebie. Talik otrzymał za swoje wytwory �365 pieniądze i propozycję zrobienia kolejnych rzeźb, scenek rodzajowych na sprzedaż do Niemiec, ale propozycji tej nie przyjął. Na samym początku działalności Jan Talik nie spotkał się z poparciem społeczności Ciśca. Mieszkańcy wioski twierdzili, że w wyniku ciężkiej choroby "Talikowi poprzestawiały się klepki, że mu odbiło na stare lata". Talik początkowo miał nadzieję, że ktoś poprze jego pomysł zorganizowania izby regionalnej, w której gromadzone byłyby stare przedmioty niepotrzebne w dzisiejszych czasach na wsi. Ale niestety, nikt nie udzielił twórcy wsparcia. Nawet rodzina odnosiła się do pomysłu sceptycznie. Jedyne oparcie Talik miał, co zawsze podkreśla, w swojej żonie Zofii. To ona dodawała mu otuchy w ciężkich chwilach zwątpienia w sens tworzenia muzeum, ona, gdy trzeba było, pomagała przy wznoszeniu budynków, szyła stroje dla talikowych górali i dziadów, haftowała makatki i przyozdabiała pomieszczenia muzeum. Pani Zofia towarzyszyła również mężowi, tak długo, jak zdrowie jej na to pozwalało, w oprowadzaniu wycieczek, śpiewaniu pieśni góralskich i graniu na wakacie. Ona także zastępowała męża w pracach w gospodarstwie, gdy ten pochłonięty swoją pasją, zapominał O całym świecie. Do dziś z zainteresowaniem słucha opowieści męża o wycieczkach przychodzących do muzeum, o pracach, które wykonuje, o pomysłach, które zamierza zrealizować. Choć sama nie może pomóc, podtrzymuje męża w przekonaniu, że to, co robi, jest słuszne i ma ogromne znaczenie dla kultury i sztuki ludowej. Jan Talik wciąż ma wiele pomysłów. Ciągle opowiada o tym, co chce jeszcze zrobić. Mimo sędziwego wieku, pragnie usilnie zatrzymać w swoich wytworach, rzeźbach upływający czas. We wszystkim, co robi, widać ogromne przywiązanie do swojego regionu, do kultury, stroju i legend. Talik pragnie swoją wiedzę przekazać poprzez swoje muzeum, przedmioty w nim zgromadzone, poprzez rzeźby zatrzymujące dawną tradycję. Chce, by młode pokolenie nauczyło się szacunku do dawnej kultury i temu ma służyć historia, którą opowiada muzeum "Ocalenie". Dobrawa Skonieczna � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ee3bc07fbaf5c1c2b35547f4e76d130.pdf 0d326849b0144905ff4ea4d128e97d8e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5062 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4696 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.277-324 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. Wojciech J. Burszta, Waldemar Kuligowski, Biblioteka Telgte, Poznań 2002, ss. 253. Jeśli założyć, że niemal każdorazowo ostatecznym efektem naukowego działania antropologa jest tekst - raport z badań, artykuł dla branżowego periodyku czy rozprawa habilitacyjna, oraz że w tekście tym, oprócz wyników badań, dowodów naukowych, tez, "uzewnętrznia" się również niepowtarzalna osobowość autora, która określa jego percepcję rzeczywistości, a także sposób jej ukazania w dziele, to czy w naukowej analizie prac antropologicznych nie należałoby zastosować również metody analizy literackiej, zrównując tym samym, choć na chwilę, ontologiczy statut pisarza-naukowca i autora-literata? Jeszcze do niedawna tak postawione pytanie zostałoby całkowicie zignorowane przez środowisko naukowe, oszczędzając w ten sposób jego autorowi przykrych konsekwencji wypływających ze zbiorowego "nie" antropologiczego światka. Obecnie jednak problem ten wraz ze zbiorem swych teoretycznych, a także praktycznych (już!) implikacji, zostaje powoli włączany w dyslałsję o antropologii, jak i w sam dyskurs antropologiczny. Wymiernym tego przykładem je~t opublikowana w początkach 2002 roku praca Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, stanowiąca redakcyjny wysiłek Wojciecha J. Burszty i Waldemara Kuligowskiego. Redaktorom, którzy oprócz tego są również autorami zamieszczonych w zbiorze tekstów, udało się namówić do współpracy grupę młodych naukowców (najczęściej antropologów), rekrutujących się z kilku ośrodków akademickich naszego kraju. Książkę tworzy zbiór dwunastu tekstów zróżnicowanych pod względem gatunku i stylu - od eseju po "suchy" artykuł naukowy. Dzięki temu udało się autorom, i nie jest to chyba dzieło przypadku, zaprezentować szeroki wachlarz form wypowiedzi wykorzystywanych w naukach antropologicznych. W pracy brak jest wyraźnie wyodrębnionych części - teoretycznej i praktycznej, niemniej można odnieść wrażenie, że pierwsze rozdziały posiadają bardziej teoretyczny charakter, porządkując i "ustawiając" całą książkę. Teksty zamieszczone w dalszej części pracy, z uwagi na przyjętą przez autorów metodę interpretacji lub zgoła samą ich formę, zdają się mniej ograniczać zasadami konstruowania obiektywnego tekstu naukowego (cokolwiek zresztą ten ostatni oznacza). Wzajemne powiązania i inspiracje antropologii i literatury należy dostrzegać i analizować na wielu płaszczyznach; mogą one przybierać rozmaitą formę, różnić się zakresem oraz intensywnością, Uwaga autorów Ojczyzn słowa ogniskuje się na zagadnieniach kluczowych z punktu widzenia wzajemnej egzystencji obu tych dziedzin aktywności humanistycznej. Zatem główne problemy i postulaty, które podnosi i prezentuje niniejsza książka, jawią się jako kłopoty z "obiektywizacją" tekstu naukowego, dające się streścić w pytaniach: na ile badacz odtwarza kulturę, na ile ją "przekłada", a na ile kreuje, oraz jakie czynniki należy wymienić jako współdeterminujące to zjawisko; dalej - w jakim zakresie literatura może być traktowana na kształt antropologii rozumianej jako "powołanie do permanentnego zdziwienia człowiekiem w objęciach owego niewidzialnego tworu zwanego kulturą"I, jaki staI W.J. Burszta, W. Kuligowski, Anamorfozy. Poza akaaemią, w: Ojczyzny słowa. Narracyjne wymiary kultury, red. W.J. Burszta, W. Kuligowski, Poznań 2002, s. 14. Wszystkie przywołane poniżej prace oraz przytaczane cytaty pochodzą z tejże publikacji. �278 tus w tym kontekście posiadają "nieantropologiczne" prace antropologów i co w takim razie z literaturąjako klasycznym (?) źródłem antropologicznym; - wreszcie próba ustalenia odpowiedzi na pytanie, w jakim stopniu zasadne jest bezpośrednie odwoływanie się do teorii analizy literackiej w badaniach nad kulturą. O nader specyficznym charakterze refleksji antropologicznej wypowiedział się Clifford Geertz porównując ją do hybrydy, którą zobrazował formą północnoamerykańskiego muła, który w równym stopniu od osła (nauki), co od konia (literatury) dziedziczy wady i zalety każdego z nich. Nie sposób ostatecznie wykazać, czym winna być antropologiczna opowieść. Subiektywnym przekazem życiowych i naukowych doświadczeń piszącego czy obiektywną relacją naukowca z eksplorowanego skrawka kultury2? Przekazywanie tez czy wartości na gruncie literatury odbywa się poprzez kreowanie nie istniejącej, zatem obiektywnie nieweryfikowalnej, rzeczywistości (narracja subiektywna). Przekazywanie praw, tez i wartości poprzez odwołanie się do obiektywnie istniejącego świata to domena antropologii (narracja obiektywna). Jeśli jednak, a najczęściej tak właśnie się dzieje, teza przyjmuje w stosunku do opisywanego świata metapoziom, to nie zrównując się z nim, nie stanowi bezpośrednio o opisywanej rzeczywistości. Zatem na gruncie interpretacji antropologia może zostać zrównana literaturze. Z powyższym poglądem zgodziłby się chyba każdy ze współlokatorów Ojczyzny słowa. Na ile literatura potrafi być antropologiczna? Na tak postawione pytanie książka odpowiada dwojako: na tyle, na ile świadomie "antropologizuje" swoje dzieło oraz na tyle, na ile dzieło "uda się" antropologicznie odczytać. Powyższa dychotomia ma charakter typologiczny, gdyż obie formy analizy mogą zostać wykorzystane w stosunku do jednego dzieła. Adam Pomieciński w szkicu Podhale jako "mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy" wykorzystuje obydwa zaproponowane sposoby analizy dzieła literackieg03• Zaproponowane przez niego podejście nie ogranicza się do klasycznej wyliczanki na temat: jakie cechy kultury i folkloru górali podhalańskich zostały zdokumentowane w opowiadaniu Stanisława Witkiewicza. Jego pasja badawcza lokuje się w innych rejonach. Dzieło literackie jest dla niego wyrazem hołdu, jaki autor składa swojej małej ojczyźnie, pozostając pod jej ciągłym urokiem. Wykorzystanie terminu mała ojczyzna jako kategorii interpretacyjnej spełnia tu rolę klucza umożliwiającego antropologiczną dekonstrukcję literackiego tekstu4• Z podobnego zabiegu interpretacyjnego korzysta Joanna Łagoda, analizując głośny przed kilkoma laty Widnokrąg Wiesława Myśliwskiegos. Autorka tytułowy widnokrąg traktuje jako figurę literacką, oddającą w niepowtarzalny sposób percepcję świata. Kategoria ta nie ma charakteru stałego, zmienia się on wraz z Piotrem i otaczającą go rzeczywistością. Abstrahując tak rozumiany widnokrąg poza prozę Myśliwskiego, otrzymujemy użyteczną antropologicznie kategorię opisu subiektywnych postaw i przekonań jednostki. Na zupełnie innej płaszczyźnie spotykają się literatura i antropologia w prozie Johna Bartha6• Zdaniem Waldemara Kuligowskiego, specyficzna konstrukcja powieści tego amerykańskiego autora - narracja, często autoironiczna, splatana z wielu (czasem nieprzystających) wątków, zjednej strony oddaje chaos i wielokulturowość współczesnego "płynnego" świata, z drugiej może i nawet powinna stanowić drogowskaz, a zarazem ostrzeżenie dla antropologa uwikłanego w swój osobisty "raport" ze świata innej kultury. Co Ibidem, s. 12-13. A. Pomieciński, Podhale jako" mała ojczyzna ". Jak czytać antropologicznie "Na przełęczy ", s.207-227. 4 Ibidem, s. 216-217. 5 J. Łagoda, Widnokręgi, S. 192-206. 6 W. Kuligowski, Błogosławieństwo Szeherezady, s. 99-119. 2 J �279 więcej niż słowne opowieści zawierają antropologiczne prace, pyta zauroczony Barthem autor? Antropologiczny tekst nie jest więc dziełem "skończonym", z zarezerwowanymi prawami do autentyczności i obiektywności przedstawionego świata. Prawdziwym końcem antropologicznej opowieści, i w tym tkwi jej szczególna moc, jest zaproszenie do kolejnej, być może równie prawomocnej. Czytając Bartha, nie tyle poszerzamy swe naukowe kompetencje, ile uczymy się na nowo uprawiać antropologię. Czy można pozostać antropologiem, chcąc zostać pisarzem? Z takim zamiarem w nader oryginalny sposób mierzy się Maciej Dudziak7• Problem antropologicznej reprezentatywności dzieła literackiego rozwiązał... posłużywszy się prozą w dyskursie antropologicznym,jakiemu przypisane są Ojczyzny słowa. Tekst ów stanowi subiektywny przewodnik po miejscach szczególnie bliskich autorowi, z którymi pozostaje w silnym związku emocjonalnym. Pierwsze z nich to mała ojczyzna Macieja Dudziaka - miasto i dom nad zachodnią granicą Polski "odziedziczone" po Niemcach i Żydach, drugie to Kresy Wschodnie - mityczna kraina przodków. Trudno jest odpowiedzieć na pytanie, czy Dudziak został literatem, na pewno jest bacznym antropologiem, którego uwaga ogniskuje się nie tylko na niezrozumiałym "innym", ale i na samym sobie. Czy można zostać pisarzem, chcąc zostać antropologiem? Po lekturze tekstu Piotra Frąckowiaka, Przypadek Castanedy, odpowiedź prawdopodobnie zabrzmi twierdząco8• Postać Carlosa Castanedy to wypadek szczególny w dziejach antropologii, jak i zapewne kultury masowej. W swym kilkunastostronicowym artykule autor nie tyle po raz kolejny usiłuje zdemaskować hochsztaplera, co stara się wskazać na przyczyny sukcesu Castanedy jako pisarza. Frąckowiak upatruje ich przede wszystkim w uroku i czarze castanedowskiej narracji, której na krótko (na szczęście?) ulegli również antropolodzy, a która w perfekcyjny sposób odpowiadała i odpowiada zapotrzebowaniom kontrkultur na alternatywę. Alternatywą, zadośćuczynieniem nieustannej potrzebie mitu zdaje się również niezwykła popularność w ostatnim okresie literatury fantasy9. Opinię taką wysuwa Joanna Wołyńska, widząc w tej formie fantastyki realizację zapotrzebowania na magiczny świat, na który brakjest miejsca w odczarowanym, anonimowym społeczeństwie Zachodu. Literaturafantasy wypełnia również potrzebę tzw. mitu antropologicznego - opowieści o obcym świecie, w opozycji do którego budujemy nasz własny, nadając mu sens. Terapeutyczna funkcja literatury nie wyraża się jedynie poprzez kreowanie nowych światów. Czasem może stanowić krytykę lub protest wobec zastanej rzeczywistości kultowej. Dorota Kołodziejczyk podjęła udaną próbę przedstawienia interpretacji współczesnej prozy anglojęzycznej w kategoriach antropologicznych1o• Literackie wizje postkolonialnego świata, budowane w oparciu o osobiste doświadczenia autorów, pełne są sprzeczności i chaotyczności. Po zdyskredytowaniu idei Imperium, nie przystającej do nowo powstałej rzeczywistości, pozostała wolna przestrzeń, którą spontanicznie, ale i chaotycznie wypełniają nowe twory. Postkolonialną twórczość można interpretować w kategoriach nieustannego zapisu "stwarzania" siebie, swego etno su, budowania własnej prywatnej i publicznej historii. Antropologiczne odczytanie świata Imienia Róży przez Aleksandra Bergandy wpisuje się doskonale w obraz postkolonialnej ruiny dawnego imperiumII. W jednym i drugim 1 M. Dudziak, Topografie literackie. Cztery szkice o oswajaniu mitoprzestrzeni na pograniczach, s. 228-242. 8 P. Frąckowiak, Przypadek Castanedy, s. 120-149. 91. Wołyńska, Fantastyka jako forma współczesnej mitologii, s. 243-252. IDD. Kołodziejczyk, Antropologiczne fabulacje - hybryda, tłumaczenie, przynależność we współczesnej powieści anglojęzycznej, s. 63-98. \I A. Bergandy, Wjaki sposób świat jest tekstem. Umberto Eco "Imię róży", s. 40-62. �280 przypadku wyczerpana i zdyskredytowana zostaje idea. Dotychczas obowiązującej doktrynie rodzi się konkurent, prawda, pochodząca dotąd z jedynego źródła, staje się przedmiotem negocjacji. Tym samym status negocjujących ulega zrównaniu. Władza to nic innego jak dysponowanie prawdą, umiejętność polegająca bardziej na przekonywaniu, niźli docieraniu do niej. Przedmiot przywołanych powyżej analiz antropologicznych stanowiła literatura, czy to w postaci pojedynczego dzieła, zjawiska literackiego czy próby literackiej. Inaczej postępuje Jacek Dziekan, próbując za Victorem W. Tumerem wykorzystać metody interpretacji dzieła teatralnego w analizie zjawisk kulturowych12• Zabieg taki wynika z założenia, że teatr stanowi pochodną rytuału, którego schemat, mimo zmiany kontekstu kulturowego, ciągle jest w nim obecny. Otwiera to dwojakie możliwości: interpretację "klasycznego" rytuału w terminach teatrologicznych oraz potraktowanie współczesnego widowiska teatralnego w kategoriach "rytuałopodobnych". Nieco odmienne w swym charakterze pozostają dwa teksty Ojczyzn słowa, pierwszy z nich, o zdecydowanie naj cięższym natężeniu "edukacyjnym", autorstwa Krzysztofa Piątkowskiego, nosi tytuł O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy a literaturze13• Dobrze się stało, że tekst ten znalazł się na początku pracy, wprowadzając w przegląd obszarów współwystępowania antropologii i literatury. Porządkując przestrzeń teoretyczną, autor wskazuje na możliwości, ale i konieczności, przed jakimi staje antropologia, przyglądając się sobie samej jako opowieści o kulturze uchwytnej jedynie w języku i poprzez język się realizującej. Z podobnymi zadaniami zmaga się Wojciech J. Burszta w swoim tekście Oko i pióro antropologa14• Jeśli przyjąć, że antropologia jest rodzajem światotwórstwa uprawianego na kształt literatury, to gdzie szukać podstaw jej weryfikacji, w dialogu z czytelnikiem? Wszak nasze antropologiczne świadectwo pozostaje subiektywnym zapisem subiektywnego dialogu, jaki prowadzimy z kulturą. Tak więc granica literatury i antropologicznej narracji ulega zatarciu, istniejące gdzieś obiektywne kultury i ludzie na zawsze pozostaną dla nas bohaterami opowieści. Czymże jednak są antropologiczne pióro i oko i powstające z ich udziałem opowieści? Nawet naj wytrwalszy czytelnik nie otrzyma na tak postawione pytanie precyzyjnej, jednoznacznej odpowiedzi, zresztą nie taka idea przyświecała autorom Ojczyzn słowa. Brak odpowiedzi na tak postawione pytanie nie oznacza jednak zdyskredytowania się antropologii jako nauki. Paradoksalnie siła tej dziedziny wiedzy tkwi w tym, co do niedawna traktowano jako jej największą słabość i definiowano w postaci tzw. kryzysu koncepcji przedstawienia. Zacytujmy na koniec Wojciecha Bursztę: "pisanie i czytanie antropologiczne to zawsze meta-doświadczenie, dzięki któremu możemy stać się inni, niż jesteśmy. Ziemia niczyjal5 (...) jest tedy w istocie wspólnym terytorium wzajemnego przenikania się wyobraźni antropologicznej i świata przedstawionego. Nie każdy - to oczywiste - musi się tam udawać, ale jeśli już to uczyni, czekają go niespodzianki, jakie zawsze oferuje wyszkolona wrażliwość"16. Jeśli do takiej prawdy dasz się przekonać drogi czytelniku, to będzie to chyba największą zaletą Ojczyzn słowa. Karol Walczak 12J. Dziekan, Teatr z rytuałem za pan brat? Notatki na marginesie" Teatru w codzienności. codzienności w teatrze" Victora W. Tumera, s. 267-191. 13K. Piątkowski,O niektórych pożytkach dla antropologii płynących z wiedzy o literaturze, s. 19-39. 14W.J. Burszta, Oko ipióro antropologa, s. 150-166. 15Ziemia niczyja, czyli płaszczyzna, na której niemożliwe, ale i niepotrzebne staje się wyodrębnianie naukowego opisu od fabularnej fikcji. 16W.J. Burszta, op. cit., s. 166. �281 Wojciech J. B u r s z t a, Asteriks w Disneylandzie. Zapiski antropologiczne. Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 200 l, ss. 211. Praca jest zbiorem tekstów pisanych od 1993 roku. Jesienią tego roku ich autor przebywał w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawiązał kontakt z pismem "Nowy Dziennik. Polish Daily News", w którym co tydzień ukazuje się tygodnik "Przegląd Polski". Wiele z tekstów zamieszczonych w Asteriksie powstało w pierwotnej wersji na potrzeby publikacji w "Przeglądzie Polskim". Przyjęta dla nich formuła "antropologicznych zapisków" zjawisk z kręgu szeroko pojętej kultury współczesnej jest rodzajem etnograficznych notatek z terenu. Na ten ostatni składają się zarówno konkret i szczegół ukryty w rodzimej kulturze autora, jak również - zestawione z nimi na tle porównawczym - zjawiska wiązane z procesami globalizacji i homogenizacji treści kultury. Ideąprzewodniąłączącą zbiór szkiców jest ,,zasada «siedzenia okrakiem» na różnych tematach. Poszczególne teksty dotykają spraw bardziej lub mniej poważnych i istotnych dla współczesności w taki sposób, aby umożliwić skonfrontowanie różnych punktów widzenia". Zastosowanie klucza w postaci etnograficznego zapisu opatrzonego komentarzem antropologicznym pozwala na ułożenie obok siebie tak różnorodnych tematów jak np.: oblicza starości dominujące w dzisiejszym społeczeństwie amerykańskim i polskim (esej Starość w kulturze. Waiting time), problem tożsamości współczesnego człowieka, przejawiający się m.in. w potrzebie budowania idei wspólnej Europy (tekst Kłopoty z tożsamością), formy obecności treści kultur lokalnych (tutaj: narodowych) w wyrazistych zjawiskach masowych (Asteriks w Disneylandzie), czy zagadnienie muzyki postrzegane w aspekcie jej roli w historii kultury (Niskie - wysokie, wysokie - niskie). Część pracy poświęcona jest kwestiom obrazów kultury polskiej widzianych przez pryzmat jej warstwy językowej. Rozpatrywana jest ona w szerokim kontekście politycznym (My zmieniamy świat albo magia dzisiaj), w kontekście przemian ustrojowych i społecznych (Językowe umieranie świata) oraz kultur środowiskowych (Oszołom w wypasionej beczce). Uzupełnieniem wymienionego wyżej pola tematycznego jest kilka osobistych, refleksyjnych tekstów komentujących, istotne z różnych względów dla autora Asteriksa, zdarzenia z życia codziennego (Ogródkowa historia kapitalizmu polskiego), lektury (Sklep potrzeb kulturalnych, 2 x Polska w Kisielu) oraz film (Tabu stare i nowe). Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Waldemar K u l i g o w s k i, Antropologia refleksyjna. O rzeczywistości tekstu, Poznańskie Studia Etnologiczne nr 2, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2001, ss. 135, bibliogr. Praca poświęconajest zagadnieniom teoretycznym mieszczącym sięw obszarze rozważań nad sytuacją współczesnej antropologii. Punktem wyjścia dla autora jest teza wypracowana na gruncie filozofii, która mówi, że obecnie kultura Zachodu przeżywa kryzys objawiający się osłabieniem bądź całkowitym porzuceniem przekonania o możliwości wiernego ujęcia rzeczywistości (poprzez opis) za pomocąjęzyka. W obliczu takiej sytuacji, na gruncie teorii antropologii, zrodziła się potrzeba przeformułowania postawy badawczej, której punkt ciężkości został przeniesiony z doświadczenia terenowego w sferę tekstu. Postawa refleksji nad tekstem antropologicznym (tekstem powstałym w wyniku pracy antropologa w terenie) zasadza się na twierdzeniu, ,,że o tożsamości antropologicznej decyduje nieredukowalne napięcie między przestrzenią teorii, doświadczeniem terenu a przestrzenią narracji". �282 W pierwszym rozdziale rozprawy autor precyzuje, czym jest antropologia refleksyjna, jakie są źródła konstytuujących ją myśli i cele jej uprawiania. Sięga się tutaj przede wszystkim do koncepcji i teorii dialogiczności w ujęciu takich badaczy i pisarzy jak: J. Clifford, M. Bachtin, H.P. Grice, R. Rorty i M. Kundera. Rozdział drugi mieści analizę realizmu etnograficznego, rozumianego jako strategia opisu, stosowanego w antropologii klasycznej (opartej na idei etnocentryzmu). W rozdziale trzecim przedstawiono sposoby uprawomocniania realizmu etnograficznego poprzez instytucje akademickie. Rozdział czwarty poświęcono prezentacji sylwetki Clifforda Geertzajako czołowego przedstawiciela nurtu antropologii refleksyjnej. Rozdział piąty ukazuje praktyczne możliwości zastosowania w badaniach antropologicznych zasad dialogiczności kulturowej. W rozdziale szóstym autor podsumowuje wcześniejsze ustalenia, tłumaczy też szczegółowo, jakie relacje zachodzą między tekstem a rzeczywistością w nim ujmowaną. W tej perspektywie omawiane są zagadnienia mimesis i kulturowej reprezentacji. Pracę kończy zestawienie bibliografii i Appendix, w którym C. Levi-Strauss, L. Stomma i C. Geertz piszą, czym jest dla nich styl w etnografii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL Zygmunt B a u m a n, Ponowoczesność jako źródło cierpień, Wydawnictwo Sic!, Warszawa 2000, ss. 387. Praca składa się z 15 esejów, w których autor dzieli się z czytelnikami rozważaniami dotyczącymi problemów współczesnej kultury. Na początku "rozprawia się" z marzeniami i zafascynowaniem czystością, jej różnymi odmianami oraz wypływającymi z tego faktu konsekwencjami dla ludzkości. Opisuje, w jaki sposób czystość oraz obsesyjna walka z brudem odsłania jakość kondycji ludzkiej i jak zmienne są paradygmaty tego, co jest, i tego, co nie jest czyste w danej epoce i kulturze. Zwraca uwagę, iż ideę czystości, ładu i uporządkowania zawierały dwudziestowieczne totalitaryzmy. Również w postrzeganiu "swoich" i "obcych" idea czystości ma swój znaczny udział. Obcy bowiem to ci, dla których zabrakło miejsca w wizji ładu, jaką wypracowało dane państwo. Tak było w czasach nowoczesnych; obecnie żyjący w czasach ponowoczesnych "obcy" są podobnie niepewni, nietrwali i zmienni, jak niepewnajest materialna i społeczna struktura świata. Dlatego tożsamość "swoich" również trzeba nieustannie budować i dostosowywać do wciąż zmieniającego się obrazu rzeczywistości. Kolejnym omawianym zagadnieniem jest moralność i sprawiedliwość przedstawiona w kontekście koncepcji m.in. Emmanuela Levinasa, Hansa Jonasa i Richarda Rorty'ego. Następnym przykładem i zarazem konsekwencją stanu świata, w którym wszyscy zmuszeni są do bycia graczami w grze, której zasady niejednokrotnie ulegają zmianie przed końcem danej rozgrywki, jest przyjęcie przez niektórych strategii życiowej - bycia turystą. Turysta uosabia tego, który unika zakotwiczenia w danym miejscu, stabilności i przywiązania, znajduje się w ciągłym ruchu. Autor zdecydowanie rozróżnia dawnego pielgrzyma, który miał określony cel, od obecnego turysty, który nie ma wytyczonego celu swej wędrówki, jego droga jest przypadkowa i bezcelowa. Obok turystów z wyboru pojawili się także wędrowcy z przymusu - wyeksmitowani z własnych domów lub ci, dla których pozostanie w nich stało się nie do zniesienia. W kolejnym szkicu autor zajmuje się rozważaniami dotyczącymi prób zbudowania definicji kultury, która jawiła się jako wysiłek do wprowadzenia ładu, uporządkowania świata, ujarzmienia chaosu. Dzisiaj, w obliczu niesamowicie szybkich zmian, które nie �283 pozwalają na cieszenie się stabilnością, taka definicja już się "przeżyła", straciła swoją aktualność. Obecnie kultura jawi się jako wizja płynna, nie rozróżniająca ostro, co ważne, a co marginalne, co konieczne, a co przypadkowe. W następnym eseju na plan pierwszy wysuwa się pojęcie prawdy w ponowoczesnym świecie, które uwikłane jest w walkę o zdobycie i utrzymanie władzy. We współczesnym świecie, niegdyś trwałe i mocne struktury rodziny oraz silne podstawy miłości nie mają racji bytu. Co więcej, relacje międzyludzkie kiedyś silnie ze sobą powiązane, stają się coraz bardziej od siebie odseparowane na wielu płaszczyznach, np. brak powiązania seksu z miłością. Postęp gospodarczy i technologiczny powoduje "produkcję" ludzi niepotrzebnych, którzy mają bardzo małą szansę na znalezienie pracy. Nie stanowiąjuż "rezerwowej armii pracy" gotowej w każdej chwili zasilić rzeszę osób pracujących, wręcz przeciwnie, są skazani na permanentne bezrobocie. Jeden z ostatnich esejów dotyczy problemu integracji Europy, a co za tym idzie problemu suwerenności krajów nie zrzeszonych we wspólnocie, która opierała się kiedyś na trzech filarach: suwerenności militarnej, samowystarczalności gospodarczej i kulturowej. Z koniecznością zjednoczenia wiąże się troska o jakość "wspólnego europejskiego domu", o której nie będzie zdaniem Z. Baumana decydować szybkość wchłonięcia peryferiów, lecz zdolność wspólnoty do nauczania, a zarazem uczenia się od różnych tradycji. Anna Torobińska - ODIE PTL Robert D z i ę c i e I s k i, Ludowe obrazy miasta. Interpretacje Bystroniowskie. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XL, Łódź 200 l. Praca Roberta Dzięcielskiego składa się z przedmowy napisanej przez prof. Andrzeja P. Wejlanda, wstępu, dwóch części - na które składają się po cztery rozdziały, zakończenia oraz aneksu w postaci 35 zdjęć Łodzi wykonanych przez autora. W części pierwszej, zatytułowanej "Jan Stanisław Bystroń jako etnolog", autor przedstawia przebieg życia i dorobek naukowy Jana Stanisława Bystronia - etnologa nieco zapomnianego, niedocenianego oraz - co podkreśla R. Dzięcielski - wywołującego spory i kontrowersje. Autor przybliża również koncepcje kultury ludowej, zakres i kierunki zainteresowań naukowych, czyli "charakter Bystroniowej wizji etnologii". Podkreśla fakt dużej odwagi osobistej Bystronia, który jako badacz nie poddawał się presji środowiska i zajmował tematami, które dla innych wydawały się śmieszne. Często jego zainteresowania budziły uśmiech: śmieszne wydawały się artykuły dotyczące łańcuszków szczęścia, poezji nagrobnej czy napisów turystów umieszczanych na drzewach. Kolejnym zarzutem wobec Jana Stanisława Bystronia był brak usystematyzowanego warsztatu badawczego oraz fakt, że uczony swoje prace opierał na źródłach pisanych, nie prowadząc własnych badań terenowych. Jednak mimo tych niedociągnięć, warto dostrzec zasługi Jana Stanisława Bystronia. Należy docenić jego wkład w tworzenie jakże potrzebnych bibliografii oraz podręczników akademickich. Mimo znacznej ilości prac, dorobek naukowy J. S. Bystronia po Ilwojnie światowej uznawany był za "przestarzały". Dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku zaczęto ponownie zauważać znaczenie i jakość spuścizny po Bystroniu. Wtedy także grupa młodych badaczy (Z. Benedyktowicz, K. Kubiak i L. Stomma) uwzględniła w swoich badaniach zagadnienia związane z wyobrażeniami o sobie grup etnicznych, wyraźnie inspirowanych Megalomanią narodową. W części drugiej autor pracy analizuje wizerunek miasta, jaki powstał wśród mieszkańców wsi. Na jego jakość miały wpływ informacje o mieście docierające do izolowa- �284 nych społeczności wiejskich różnymi sposobami. Wiadomości dostarczali np. ludzie wędrowni. Bezpośrednie kontakty chłopów z miastem opierały się przede wszystkim na układach handlowych oraz przyjazdach "letników" miejskich na wieś. Wpływ kultury miejskiej na kulturę ludową był znaczny i dotyczył zmian w stroju chłopskim, sposobie odżywiania się ludności wiejskiej, sposobie mówienia - starano się używać języka literackiego, a nie gwary. Niewątpliwie miasto postrzegane było przez pryzmat rzeczywistości orbis exterior, świata nieoswojonego, obcego, w którym żyją obcy ludzie, zachowujący się odmiennie od tych znanych i akceptowanych we własnej wspólnocie lokalnej. Jednocześnie miasto budziło zachwyt, podziw i ciekawość. Ambiwalencja w jego postrzeganiu rodziła pewne napięcia, które nie pozwalały na obojętność wobec specyfiki miejskiej i wiejskiej. Miasto jawiło się chłopom jako obietnica lżejszej egzystencji, lepszego życia, zresztą wizja życia wiejskiego jako nieustannej sielanki była zakorzeniona także w wyobrażeniach mieszkańców miast. Rozważania dotyczące odbierania różnych rzeczywistości (miejskiej i wiejskiej) R. Dzięcielski kończy osobistymi refleksjami dotyczącymi współczesnego wizerunku Łodzi. Podążając tropem swojego mistrza - Jana Stanisława Bystronia, odbywa podróże - intelektualne i realne po tym mieście. Swoje spostrzeżenia snuje wokół obserwacji dotyczących kilku zjawisk zarejestrowanych, jak sam to nazywa, "antropologiczną kamerą", która zapisuje różnego rodzaju detale wyłowione z szerszego kontekstu. Pierwszy dotyczy sposobu oswajania przestrzeni klatki schodowej w bloku, w którym mieszka autor, poprzez zawieszenie w niej firanek w oknach, wspólnym malowaniu klatki oraz przyozdabianiu jej wszelkiego rodzaju plakatami i obrazami. Następnym szczegółem jest przydrożna kapliczka - na rogu ulic Śmigłego-Rydza i Tymienieckiego, która przywołuje ciepłe wspomnienia z lat dziecinnych autora, ale któregoś dnia została przesłonięta przez reklamę - drogowskaz PKZ-tu. Świadczy to o dewaluacji tego, co kiedyś było ważne, a obecnie nie ma już takiego znaczenia. Kolejnym szczegółem poddanym analizie jest próba wspólnego - razem ze studentami etnologii poszukiwania "piękna ukrytego" w Łodzi, które jest jakby utajnione pod wierzchnią warstwą szarzyzny i brzydoty, lecz przy wnikliwym spojrzeniu można wydobyć zarówno jego urok, jak i niepowtarzalny charakter. Anna Torobińska - ODIE PTL Magdalena Z o w c z a k, Biblia ludowa. Interpretacje wątków biblijnych w kulturze ludowej, Monografie FNP, Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000, ss. 526. Praca jest próbą rekonstrukcji "biblii ludowej" - jej modelu. Podstawowym źródłem opisu jest 900 rozmów przeprowadzonych w latach 1989-1996 z mieszkańcami wsi i małych miast w ramach zajęć ze studentami Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Badania były prowadzone na terenie Polski (Mazowsze, województwa przemyskie, krośnieńskie i nowosądeckie) oraz poza granicami naszego kraju (Litwa i Białoruś). W przeważającej mierze informatorami byli Polacy wyznania katolickiego oraz Łemkowie, Ukraińcy, Litwini, Białorusini, Cyganie wyznania grekokatolickiego, prawosławnego i katolickiego, Rosjanie (staroobrzędowcy), a także kilku Tatarów (muzułmanie). Pod pojęciem "biblii ludowej" autorka rozumie teksty interpretacyjne zmieniające lub uzupełniające kanoniczną tradycję katolicką o zasady rolniczego etosu. "Biblia ludowa" opiera się na tradycji ustnej, wspieranej tekstami pisanymi odręcznie, np. listami z nieba. Autorka zwraca uwagę, iż fakt ten ma duże znaczenie, gdyż dawniej wartość słowa mó- �285 wionego była o wiele większa niż obecnie, kiedy proporcje uległy całkowitemu odwróceniu. Fakt ten często utrudnia możliwość odczytywania tradycji religijnej, w której słowo samo w sobie jest wiarygodnym świadectwem. Książka składa się z czterech rozdziałów, w których autorka śledzi, w jaki sposób poczucie tożsamości na pograniczach etnicznych, religijnych i językowych wpływa na stopień zróżnicowania wybranych szczegółów danego rytuału i jego symboliki, często mającego drugoplanowe znaczenie z punktu widzenia teologii, lecz urastających do rangi zaświadczeń o przynależności do danej grupy. Anna Torobińska - ODIE PTL Jolanta Ł u g o w s k a, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Acta Universitatis Wratislaviensis, Wrocław 1999, ss. 208, indeks nazwisk. Książka Jolanty Ługowskiej, Folklor - tradycje i inscenizacje. Szkice literacko-folklorystyczne, zawiera trzynaście artykułów na temat folkloru oraz różnych form jego obecnoś.f;i w kulturze narodowej. Teksty te zostały ujęte w trzy grupy tematyczne: część 1. "Kultura ludowa - w kręgu paradygmatów"; część 2. ,;Z perspektywy współczesnej - Sytuacje folklorystyczne"; część 3. "W stronę bajki i baśni". Motywację do podjęcia szerszej refleksji nad poszczególnymi zjawiskami kultury ludowej stanowiło dla J. Ługowskiej ,,zetknięcie się z utworami literackimi, które odznaczają się zdeklarowaną przez ich autorów kulturową i semantycznąniesuwerennością" (s. 9), legitymującymi się rodowodem .folklorystycznym i zachowującymi w swej strukturze "pamięć" tego pochodzenia. Kolejność poczynań badawczych natomiast określona została przez założenia metodologiczne komparatystyki literacko-folklorystycznej, sytuującej w centrum swych zainteresowań relacje między tekstami przynależnymi do różnych systemów komunikacyjnych i kulturowych. Zainteresowanie swoistymi układami odniesienia dla konkretnych utworów sprawiło, że w polu widzenia literaturoznawcy pojawiły się zagadnienia związane z kulturą ludową. Przez to pojęcie J. Ługowska rozumie szczególny system znakowy, a także model sytuacji komunikacyjnej, którego główne wyznaczniki to: bezpośredni kontakt między nadawcą a odbiorcą, koncepcja tekstu jako "wspólnej własności", a także oralność i jej psychospołeczne konsekwencje. W praktyce oznacza to przesunięcie badań z konkretnych obrazów kultury ludowej na mechanizmy generujące teksty i warunkujące ich użycie w różnych sytuacjach społecznego bytu. Wartość takiego rozumowania polega przede wszystkim na tym, że odsłaniając wspólną podstawę zróżnicowanych zachowań kulturowych, czyni je mniej egzotycznymi, pomniejsza znaczenie różnic na rzecz wydobycia elementów wspólnych, powtarzalnych w różnych systemach i typach kultury. Książkę rozpoczyna szkic, w którego tytule J. Ługowska stawia pytanie: Folklor tradycyjny-partykularny czy uniwersalny? (s. 14-24). Autorka podsuwa własną odpowiedź, opierając się o prace takich badaczy, jak: J. Burszta, W. Propp, C. Levi-Strauss, J. Łotman, W. Iwanow, W. Toporow, J. i R. Tomiccy, J. Bartmiński, P. Kowalski, E. Fromm, C.G. Jung i in. Nakłania do przesunięcia środka ciężkości z relacji: kultura ludowa kultura narodowa na kultura ludowa - kultura ogólnoludzka. Stąd też zainteresowanie głębokimi, mitycznymi, pokładami kultury ludowej według autorki oznacza jednocześnie poszukiwanie przez uczonego i jego formację kulturową źródeł własnej tożsamości, tożsamości przedstawiciela gatunku homo sapiens. W świetle tak rozumianej uniwersalności, przypisywanej kulturom typu ludowego, zmienić się musi sposób pojmowania po- �286 jęcia partykularyzmu. Wygodniej, zdaniem J. Lugowskiej, byłoby je zastąpić tenninem "lokalność". To, co jednostkowe (lokalne) funkcjonuje w istocie jako przejaw i sposób istnienia tego, co powszechne (uniwersalne). U podstaw całej różnorodności przejawów kultury odnaleźć można wspólne dla nich wzorce, schematy i reguły budowania tekstów. J. Lugowska stwierdza, że taki obraz kultury ludowej i folkloru może zostać skonstruowany jedynie z perspektywy uczonego, spoglądającego na badaną rzeczywistość z intencją dostrzeżenia analogii, nie zaś różnic. W rozważaniach nad lokalnymi i uniwersalnymi aspektami kultury ludowej użyteczna okazać się może także rekonstrukcja punktu widzenia jej "podmiotu". Obraz świata postrzegany przez członków wspólnoty lokalnej jest bowiem zamknięty i kompletny; ten świat jest samowystarczalny, hannonijny i oswojony - "nasz", podczas gdy antropolog lub etnolog widzi w nim szczegóły powszechnych wzorcóW zachowań oraz inwarianty tekstów folkloru, obecnych w repertuarze wielu narodów. Autorka dochodzi także do wniosku, że takie właściwości tekstów folkloru, jak typizacja oraz folklorystyczne wzorce gatunkowe, pozostają w ścisłym związku z kwestią uniwersalnych aspektów kultury tradycyjnej. Pojęcie "uniwersalny" rozumie tutaj jako możliwość wykorzystania tego samego elementu kultury w zróżnicowanych sytuacjach i kontekstach. Jako przykład podaje modele fabularne bajki, które zdolne są przeniknąć poza granice folkloru, np. do popularnego romansu lub filmu. Referowany tekst zamyka teza, że w folklorystycznym dziedzictwie prawdziwie uniwersalne są nie tematy, wątki, kreacje bohaterów czy też tzw. wartości, lecz ogólne modele komunikacyjne i wzorce gatunkowe, ukształtowane w warunkach antropologicznie pojmowanej kultury ludowej. Problemom z tego kręgu poświęcone jest następne studium, Współczesne sytuacje wykonawcze tradycyjnych tekstów folkloru narracyjnego (s. 25-36). Na jego wstępie autorka przypomina o wadze pojęcia "sytuacji wykonawczej" dla analizy sensu i pragmatycznego aspektu utworu folklorystycznego. Sytuacja wykonawcza definiowana jest nie tylko jako teatralna rama tekstu werbalnego, ale również jako zbiór czynników warunkujących przebieg komunikacji językowej, ogólny charakter tego procesu, a także rodzaj przekazywanych treści. Na podstawie kryteriów fonnalnych 1. Ługowska wyodrębnia trzy typy współczesnych sytuacji wykonawczych tekstów folkloru. Pierwszy z nich stanowi kontynuację sytuacji charakterystycznych dla kultury tradycyjnej, zdominowanej przez słowo mówione i opiera się na zasadzie równorzędności społecznej i kulturowej uczestników procesu komunikacji fólklorystycznej. Współcześnie "akcja wymieniania się przekazami słownymi" (s. 27) może odbywać się wszędzie tam, gdzie dochodzi do spotkania osób dysponujących wspólnym doświadczeniem i typem kulturowej edukacji. Wymiana ta według J. Lugowskiej nie wiąże się już ze swoistą rytualizacją społecznych zachowań, których specyficzną scenerię stanowiło bezpieczne wnętrze chłopskiej chaty. Dwa następne wyróżnione przez autorkę typy współczesnych sytuacji wykonawczych tradycyjnych tekstów folkloru mieszczą się w modelu współczesnej kultury narodowej - pluralistycznej, dysponującej zróżnicowanymi środkami i technikami przekazu, otwartej na dialog z różnymi subkulturami środowiskowymi. Jeden z tych typów wiąże się z działaniami animatorów kultury ludowej, którzy warunki dla przetrwania dawnych zwyczajów i tradycji gawędziarskich widzą w postaci świadomie zainscenizowanej, w oderwaniu od pierwotnego kontekstu społecznego, kulturowego i egzystencjalnego. Badaczka podkreśla fakt, że mówiąc o tym rodzaju sytuacji wykonawczej, nieprzypadkowo używa się określeń: impreza, występ, program, kostium, kojarzących się ze sferą popularnej rozrywki, stanowiącej część kultury masowej. Natomiast ostatni z omawianych przez autorkę typów sytuacji wykonawczych realizująradio, telewizja, kasety wideo oraz kasety magnetofonowe. Przekaz medialny ma na celu zintensyfikowanie i ożywienie sponta- �287 nicznej.komunikacji językowej i kulturowej opartej na słowie mówionym, prowadzącej do swoistej restauracji lokalnych i ponad lokalnych wspólnot. Następnie J. Ługowska dzieli się obserwacjami dotyczącymi społecznego życia anegdoty i szczególnego typu "konkursowych" karier gawędziarzy-humorystów. Artykuł kończy apelem o to, byśmy koncentrując się na "scenie", na której odbywa się folklorystyczny spektakl - pamiętali o konwencjonalnym charakterze prezentowanego widowiska. Pierwszą część omawianej publikacji zamyka tekst Rola kontekstu w procesie kształtowania się kulturowych znaczeń tekstów folkloru (s. 37-53), w którym wyznaczone zostało jedno z pilnych zadań dla folklorystyki: gromadzenie wszystkich dostępnych wariantów określonych typów tekstów oraz opis i analiza sposobów łączenia się w żywym folklorze "ciągów" narracyjnych. W części drugiej J. Ługowska podjęła problematykę folkloryzmu - zjawiska, którego oceny dalekie są od jednoznaczności. Wzięła pod uwagę te formy prezentacji treści genetycznie ludowych i współcześnie za ludowe uważanych, które wiążą się z takimi instytucjami życia kulturalnego, jak festiwale, przeglądy, konkursy, cepeliady itp. Autorka dokonała analizy i oceny różnych koncepcji promowania i dokumentowania treści oraz wartości genetycznie ludowych. Pierwszy tekst omawianej części nosi tytuł "Zadój" w Górach Sowich - tradycja i współczesność (s. 57-64). Rozpoczyna go teza, że współczesność przyniosła kres większości dawnych obrzędów kalendarzowych, których ślad odnaleźć można jedynie w zapisach etnografów i źródłach literackich. Jednak niektóre z nich, wydobyte z głębokich pokładów zbiorowej pamięci, przedstawiane są w przeważającej części nieludowej publiczności. Z sytuacją taką mamy do czynienia w przypadku prezentowanego przez górali czadeckich w scenerii Gór Sowich widowiska folklorystycznego, nawiązującego do starego obrzędu zadoju - wiosennego wypędzania owiec na hale. Autorka poświęca kilka słów genezie tego obrzędu, jego znaczeniu w życiu pasterzy i opisowi odświętnego charakteru współczesnego spotkania w Rościszowie-Potoczku. Zarysowuje tym samym proces przekształcania się dawnego obrzędu w dzisiejszą "imprezę". Podaje także wiele argumentów wspierających tezę o nieautentyczności zadoju. Dodaje zarazem, że wszystkie zjawiska, towarzyszące przemianom, jakim współcześnie podlega kultura ludowa, stanowią naturalną ich konsekwencję i wiążą się z no•••• 'Ymi środkami przekazu, głównie o masowym charakterze. Jednakże według J. Ługowskiej omawiane widowisko sprawia wrażenie bardziej prawdziwego, niż większość realizacji ludowych obrzędów, jakie obejrzeć można na różnego rodzaju konkursach i festiwalach folklorystycznych. Tym ostatnim poświęcony jest następny artykuł omawianej części: Funkcjefestiwali folkloru we współczesnej rzeczywistości kulturowej (s. 65-76). Autorka skoncentrowała się na dwu festiwalach o ustabilizowanej formule organizacyjnej, od lat budzących żywe zainteresowanie zarówno wśród profesjonalistów, jak i tzw. zwykłych odbiorców. Są to: Festiwal Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu nad Wisłą oraz Międzynarodowy Festiwal Ziem Górskich w Zakopanem. Obie imprezy mają ponad trzydziestoletnią tradycję, świadczącą o tym, że są specyficznymi fenomenami życia kulturalnego, których powtarzalność i tradycyjność stanowią gwarancję ich wysokiej rangi. Oba festiwale zrodziły się z inicjatywy miłośników dawnego ludowego zwyczaju wspólnego śpiewania, oba ewoluowały w stronę wzbogacania i uatrakcyjniania oferty programowej, a także cieszą się zainteresowaniem mass mediów. Wymienione podobieństwa nie oznaczająjednak zbieżności koncepcji: mamy tu do czynienia z różnymi sposobami pojmowania "święta folkloru", a także z odmiennymi koncepcjami popularyzacji folklorystycznych tradycji wśród nie ludowej publiczności. Formuła organizacyjna FKiŚL związana jest bowiem wyraźnie z "opcjąjurorów-ekspertów", dzięki czemu festiwal ten w istotny sposób przyczynia się do wzbogacenia dokumentacji folklorystycznej, chroniąc przed zapomnieniem �288 wiele wartościowych utworów ludowych. J. Lugowska bardzo zdecydowanie podkreśla fakt, że pokłosie festiwalu - kolejne tomy Kazimierskich nut w opracowaniu Jana Adamowskiego to niewątpliwie jedno z największych osiągnięć kazimierskiej imprezy. Badaczka analizuje i pozytywnie ocenia także aspekt promocji ideałów kulturowej autentyczności, partyturę ról przewidzianych dla odbiorcy, metody eksploatacji źródeł ludowych, jakie zakładają or~anizatorzy omawianego festiwalu. W porównaniu z FKiSL organizatorzy Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich zmierzają do stabilizacji formuły organizacyjnej w większym stopniu uwzględniającej preferencje i zainteresowania "zwykłych" odbiorców. Uczestnicy MFZG pragną przedstawić publiczności - jak czytamy w "Gazecie Festiwalowej" - atrakcyjny program, żądni są uznania, oklasków, entuzjazmu. W podsumowaniu referowanego artykułu J. Lugowska stwierdza, że omawiane festiwale potraktować można jako egzemplifikację dwu różnych koncepcji ukazywania treści genetycznie ludowych i upowszechniania wiedzy o folklorze wśród nieludowej publiczności. Pierwsza (zwłaszcza konkursowa część FKiŚL) ewoluuje w stronę pokazów "studyjnych", skierowanych do widzów wyrobionych i odpowiednio przygotowanych. Druga (festiwal zakopiański) stara się uzgodnić formę i treść występów z określonym modelem współczesnej kultury masowej i sprostać oczekiwaniom typowego konsumenta kultury popularnej. Jak wynika więc z omawianego szkicu J. Lugowskiej, festiwal kazimierski w stosunku do dawnej tradycji pełni funkcję tak inwentaryzacyjną, co i inspirującą i stymulacyjną, dlatego jego formuła oceniona została bardzo wysoko. W następnym artykule, Pogrzeb Matki Boskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej (s. 77-94), autorka zwraca uwagę na zagadnienie specyficznie ludowej recepcji maryjnych uroczystości oraz określa ich funkcję i miejsce w całokształcie kultury religijnej. Wskazuje te konteksty kultury ludowej i szerzej - narodowej, które decydują o popularności misterium maryjnego, przyciągającego do Kalwarii Zebrzydowskiej rzesze pątników. W tym celu przytacza genezę kalwaryjskich obchodów dróżkowych, których historia sięga początku XVII wieku, dodając opis przebiegu tego obrzędu. Skupia się tu zwłaszcza na różnicach między XIX-wieczną formą obchodzenia pogrzebu i tryumfu Matki Boskiej a współczesnym ksztahem uroczystości. Przez lata dokonało się znaczne upodobnienie procesji żałobnej i radosnego obchodu Wniebowzięcia. Chcąc natomiast dociec fenomenu ogromnej popularności omawianych obrzędów, 1. Lugowska sięga do prac Ojców Kościoła i stwierdza, że właśnie eksponowana w kulturze religijnej Wschodu i Zachodu rola Matki Boskiej jako pośredniczki między Bogiem a ludźmi, zadecydowała o niezwykle żywym i emocjonalnie nasyconym kulcie maryjnym, przejawiającym się m.in. w publicznym obchodzeniu święta Zaśnięcia NMP na Wschodzie już w IV wieku. Pątnikami zaś zdaniem 1. Lugowskiej od setek lat kieruje głód wiadomości na temat realiów bytowania Świętej Rodziny, a także przeżywania przez Jej członków najważniejszych sytuacji egzystencjalnych człowieka, ze szczególnym uwzględnieniem momentu "dobrej śmierci", który zaliczony jest do ogólnego systemu aksjologicznego kultury ludowej. W tym miejscu J. Lugowska przypomina, że sanktuarium maryjne w Kalwarii od momentu swego powstania odwiedzane było naj liczniej przez pielgrzymki ludowe, stąd formy rytualne najpopulamiejszych nabożeństw uwzględnić musiały wyobrażenia bliskie ich uczestnikom (akulturacja). Badaczka przeprowadza więc krótką analizę naj istotniejszych z punktu widzenia uczestnika kultury ludowej cech dostojnego i godnego pogrzebu. Opisuje także przejawy specyficznie polskiej religijności, zwłaszcza maryjnej. Kończy swoją wypowiedź stwierdzeniem, iż kulturowa pozycja Kalwarii Zebrzydowskiej opiera się na opozycji doczesności i wieczności, życia i śmierci, materii i ducha. Rozgrywające się tam misterium pogrzebu i tryumfu staje się w tej perspektywie apoteozą przezwyciężenia śmierci, życia i wieczności. �289 Trzecia część omawianego zbioru poświęcona jest problematyce bajki i baśni. Szczegółowym zagadnieniom z tej gałęzi genologii poświęcone są następujące artykuły: W kręgu Amora i Psyche (s. 109-128), Baśń ludowa w transkrypcji literackiej (" O Bartku doktorze" Elżbiety Ostrowskiej) (s. 129-140), Baśń w twórczości Janusza Korczaka (s. 141-161), Kapitan Ali ijego załoga w świecie wielkiej zabawy (O "Menażerii kapitana Ali" Ludwika Jerzego Kerna) (s. 162-176), Strachy i demony w krainie Muminków (Bohaterowie negatywni cyklu Tove Jansson wobec tradycyjnego wzorca baśni dla dzieci) (s. 177-190), Funkcje motywów baśniowych w "Opowieściach z Narni" C. S. Lewisa (s. 191-204). W szkicu Sytuacja komunikacyjna bajki (s. 97-108) J. Ługowska wyjaśnia swoje zainteresowanie gatunkiem bajki. Uwaźa, że niewiele jest gatunków, które jak bajka magiczna (zwana też baśnią) przekraczałyby próg dziecinnych lektur, by kształtować głęboki poziom znaczeń licznych dzieł literatury wysokoartystycznej. Autorka zakłada zarazem, że właściwości tego gatunku wywodzą się z archaicznych pokładów kultury ludowej i nawiązują do reguł myślenia mitycznego. Za A. JolIesem zalicza zatem struktury bajkowe do tak zwanych form prostych, których prymarna forma związana była ze słowem mówionym. Podkreśla zarazem, że wyeksponowania i szczegółowego przebadania wymaga związek baśni z folklorem. Realia typu folklorystycznego, czyli bezpośredni, fizyczny kontakt opowiadającego ze słuchaczami, ich wzajemna zażyłość, wspólny zakres wiedzy i upodobań, a także charakterystyczny podział ról w procesie komunikacyjnym, tworzą naturalne środowisko bajki. Stają się też punktem wyjścia do rekonstrukcji sytuacji nadawczo-odbiorczej omawianego gatunku. Już bowiem formuły inicjalne, sygnalizując ustny charakter przekazu, świadczą o wielokrotności aktów przekazywania tych samych lub podobnych fabuł, zapowiadają gawędziarski ton opowieści, zorientowany na odbiorcę, a także włączanie go w różnym stopniu w proces kształtowania fabuły baśniowej. Przeciętnemu odbiorcy zaś znana jest spora liczba baśniowych wątków i bohaterów, jak też prezentowany przez teksty tego gatunku system wartości. Bajeczka przecież uczy świata baśniowego, ale też kształtuje wrażliwość na urodę słowa, piękno wykreowanego obrazu i na walory gry wyobraźni. Zdaniem J. Łotmana, bajka należy do gatunków precedensowych, wzbogacających informacyjny potencjał kultury, dlatego według autorki recenzowanej pracy przez bajkę wiedzie droga do zdobycia niezbędnego doświadczenia kulturowego. Zbiór szkiców Jolanty Ługowskiej jest pozycją niezwykle cenną zarówno dla antropologów kultury, historyków, literaturoznawców, genologów, folklorystów, a nawet psychologów okresu dojrzewania. Trafne obserwacje i szeroką perspektywę badawczą łączy bowiem autorka z pogłębioną, kompetentną analizą i wnikliwą oceną procesów rządzących współczesną literaturą i kulturą, dla których punktem odniesienia są formy i wartości kultury tradycyjnej. Katarzyna Smyk Od źródeł Wisły... Wiersze i gawędy wiślan, red. A. Oczkowska, słowo wstępne i biogramy twórców M. Oczkowski, Stowarzyszenie "Grupa Twórców Wiślanie", Wisła 2000, ss. 360. Poszukując materiałów mogących być przedmiotem dociekań naukowych, etnograf sięga do różnych źródeł, bo tego wymaga jego warsztat pracy. Najcenniejszymi bez wątpienia są te, które pochodzą z bezpośredniego przekazu ustnego, a których uzyskanie nie zawsze jest możliwe. Zbliżonymi do nich - pod względem wartości merytorycznej - �290 mogą być również treści wyrażone w formie literackiej, stanowiące element uzupełniający lub nawet weryfikacyjny, a niekiedy i poznawczy. Do tego rodzaju źródeł należą niektóre teksty, składające się na opublikowany zbiór wierszy i gawęd mieszkańców Wisły (251 propozycji), ujęte w tytułowane rozdziały, mieszczące dorobek twórczy: Ireny Branc, Z wiślańskich gróni; Zuzanny Bujok, Wisła w moich oczach; Władysławy Maryniok--eieślarowej, Wisło moja, Wisło; Pawła Lazara, Słowem malowane oraz Marii Szturc, Rok w Wiśle. Jako członkowie Stowarzyszenia "Grupa Twórców Wiślanie" (działającego od 1991 roku, a zarejestrowanego w 1999 przy Muzeum Beskidzkim w Wiśle), autorzy ci uczestniczą w wielu konkursach folklorystycznych, a o ich dorobku twórczym i artystycznym informują zamieszczone w książce krótkie biogramy. Prezentowana publikacja - rozpatrywana w aspekcie etnologicznym - dostarcza interesującego, aczkolwiek wyrywkowego i niepełnego, bo zdeterminowanego wybraną przez jej autorów stylistyką, materiału fotograficznego, odnoszącego się do fragmentów tradycyjnej kultury ludowej Wisły i okolic, życia jej mieszkańców, zwyczajów i obyczajów, dawnych wierzeń, zdarzeń niecodziennych, jubileuszy i ważnych dla społeczności lokalnej uroczystości. W kontekście tematyki podejmowanej w publikacji, zamieszczone teksty, obok poetyckiej formy wyrazu uczuć autorów do własnej "małej ojczyzny" i jej niewątpliwych uroków czy tęsknoty za czasem minionym, są rodzajem dokumentacji dziedzictwa kulturowego poprzez zawarte w nich obrazy życia codziennego i świątecznego, zachowane w pamięci z okresu dzieciństwa i młodości. W tym miejscu istotne jest podkreślenie faktu, iż autorzy tego zbioru urodzili się i dorastali we wsi Wisła - miejscowości uzdrowiskowej i turystycznej, która status miasta otrzymała dopiero w 1962 roku. Byli więc świadkami wielostronnych przemian (kulturowych, społecznych, urbanistycznych itp.), uczestniczyli w przekształceniach, zmieniających na ich oczach tradycyjną wieś rodzinną w miasto, w którym coraz mniej było już miejsca na obrzędy i zwyczaje praktykowane niegdyś w ich domach. Wątek przemian, których "gorący ślad" znalazł odzwierciedlenie w treści niektórych wierszy, stał się dodatkowym walorem o charakterze historyczno-etnograficznym. Aspekt ten podnoszą: I. Branc, Uzdrowisko, Teraźniejsza Wisła, czy Wł. Maryniok--eieślarowa w wierszach: Przemijani i Czas, Zaduma, Tak tu hańdownij bywało, Hańdawne czasy, pisząc między innymi, iż w procesie przekształcania rodzinnej wsi w miasto czas "zbocza willami wystroił / w szate miejskó prziodzioł / Po halach zetrził ślady / strój dziadów z goroli zdziyroł ..." (Przemijani); w innym wierszu autorka daje wyraz swoim obawom czy "nowe / Przeszłości / Nie zadusi ślady" (Rozterki). Różnorodność faktów etnograficznych, jaka wypełnia między innymi strony tej książki, wprowadza w klimat zarówno tradycyjnej obrzędowości dorocznej i rodzinnej, jak i swoistego kolorytu życia mieszkańców Beskidu Śląskiego. Autorzy poprzez wybrany przez siebie środek wyrazu (wiersz, proza) dostarczają opisów zachowanych w pamięci fragmentów dziedzictwa kulturowego, które można ująć w kilka grup tematycznych. Są to: 1. obrzędy doroczne i rodzinne, 2. zachowania obyczajowe, 3. prace gospodarskie związane z cyklem wegetacyjnym, 4. zwyczajowe formy współpracy, 5. dziecko wiejskie, 6. starość, 7. pożywienie, 8. wierzenia w istoty nadprzyrodzone, podania oraz kategoria wierszy retleksyjno-retrospektywnych, nawiązujących do przeobrażeń kulturowo-społecznych, a także wiersze o tematyce przyrodniczo-środowiskowej, religijnej i upamiętniającej istotne dla autorów wydarzenia. Grupę pierwszą reprezentują obrzędy okresu Bożego Narodzenia i towarzyszące im zwyczaje (np. odwiedzanie domów przez tzw. Mikołajów, kolędowanie w dniu św. Szczepana, przygotowania towarzyszące wieczerzy wigilijnej wraz z opisem podanych potraw oraz niepowtarzalną atmosferą tego wieczoru), jak również zwyczajowe zachowania i wróżby matrymonialne, związane z dniem wigilijnym przedstawione w wierszach i gawędach: �291 Wł. Maryniok-Cieślarowej, Kolędnicy, Starczyno wiślańsko wi/ija; M. Szturc, Gody; Z. Bujok, Downa wilija, Hańdowna wi/ija, Dzień św. Szczepana, Pastuszkowie, Mikołoje. Czas wiosny i związanych z jej nadejściem zwyczajów chodzenia po wsi z gaikiem przybliża Z. Bujok w wierszu Maiczkule, pisząc m.in.: "Idą przez wieś «Moiczkule» / Wiater smreczek głoszcze czule / Goiczek piekny, zielony / Przez dziełuszki przystrojony. / Na goiczku wiszą splatki / Wróżą gazdowi dostatki. / Gaźdźinie zaś miłość, zgodę, / Zdrowie i wielką urodę". Z kolei zwyczaje towarzyszące przełomowym okresom życia człowieka oddają wiersze Wł. Maryniok-Cieślarowej, Jura i Ostatnio cesta. Pierwszy z nich nawiązuje do tradycyjnych chrzcin z dawnym zwyczajem wstępowania rodziców chrzestnych do karczmy, po dokonanej w kościele ceremonii chrztu. Został on stosunkowo szybko ograniczony wyłącznie do gości, a następnie zniesiony w związku z gubieniem noworodków przez nietrzeźwych rodziców chrzestnych, powracających z gospody do domu, co w formie lapidarnego szkicu tak ujęła autorka ,.;z kościoła do karczmy wszyscy pospół gnali, / Sóm karczmorz przed nimi dźwiyrze rozwiyrali. / Kwaterek po stole gensto nastawiali, / Za Jurowe zdrowi dłógo popijali / Ciynszko im do gróia szło się po te spatki, / Z Juró pod pazuchó, nie było to lechki / (...) Nie dłógo jednak radości starczyło, / Bo larmo się naroz okropne zrobiło / Kiej w pierzinach pustke, / Miast Jury dozdrzili / chyba nieboraczka w zomientach stracili ..." (Jura). Drugi z wymienionych wierszy - Ostatnia cesta - jest opisem pogrzebu wiejskiego, ostatniej drogi górala. Zachowania obyczajowe, dotyczące przede wszystkim tradycyjnych zalotów, stały się kanwą, na której tle w sposób niezwykle żywy i dowcipny przedstawiono tak w formie wierszy (Z. Bujok, Jónkowe zalety), jak i gawęd (WI. Maryniok-Cieślarowa, Janowe przigody - gawęda wiślańska) dawny, miejscowy zwyczaj nocowania chłopców u dziewcząt oraz skutki nadużywania przez panny tego usankcjonowanego zwyczajem zachowania (Gawęda a Werónce, co na zolyty do pachołka chodzowa/a, autorka jak wyżej). Praca stanowiła dla mieszkańców wsi istotę życia, wiążąc ich z ziemią i gospodarstwem. Stąd też wśród tematów wybieranych przez autorów do ich poetyckiego przedstawienia znalazły się takie, które przybliżają trud codzienny górala: prace żniwne wraz z dawnymi technikami koszenia i sprzętu (Z. Bujok, Dawniejsze lato; I. Branc, Sianokosy), przedstawiają kalendarz prac jesiennych, m.in. kopanie ziemniaków, kiszenie kapusty, przygotowywanie ściółki i paszy dla bydła, omłoty, strzyżenie owiec, gręplowanie wełny, łuskanie fasoli (Z. Bujok, Jesień u Gazdów) czy zajęcia zimowe, jak np. przędzenie lnu i jego obróbka (M. Szturc, Kądziel). Niektóre z prezentowanych wierszy ukazujące życie i pracę pasterzy mieszczą w sobie refleksyjne odniesienia do współczesności (M. Szturc, Ło sa/aszach), podobnie jak w innych wierszach tej autorki, rejestrującej jeden z ginących zawodów - kowalstwo (Kuźnia, Staro kuźnia). O trudach pracy i życia górala pisze WI. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Kamiynny zogón. Natomiast w innym, zatytułowanym WjJszcyrbióno misa, autorka kreśli realistyczny obraz biedy góralskiej, w zatrzymanym jak w kadrze obrazie posiłku spożywanym przez wielodzietną rodzinę ze wspólnej miski. Życie w tradycyjnej społeczności wiejskiej determinowane m.in. wspólnotą interesów, określało również system zwyczajowych zachowań w postaci pomocy sąsiedzkiej, związanej z wspólnymi pracami przy darciu pierza, kopaniu ziemniaków czy uboju świń na jesieni oraz towarzyszącym im poczęstunkiem i specyficznym klimatem, właściwym tego rodzaju zajęciom. Ilustracją takich zachowań i postaw należących dzisiaj, generalnie rzecz biorąc, do przeżytków, są wiersze: Z. Bujok, Pobaby na Wiśle, Jesień u Gazdów, M. Szturc, Pobaba, Szkubaczki i Świniobici czy I. Branc, Wiślańskie szpryki. Natomiast gawęda tej ostatniej autorki (Jak się dawni w gróniach kopało ziemniaki) oddaje atmosferę po baby, związanej z jesiennymi wykopkami oraz dostarcza interesującego �292 materiału faktograficznego nie tylko na temat wykonywanego zajęcia, ale i posiłków przygotowanych dla pobabników przez gaździnę oraz rozliczeń z po baby. Dziecko w rodzinie wiejskiej zajmowało różne pozycje, zmieniające się wraz zjego dorastaniem, o czym w swoich wierszach pisze M. Szturc, ukazując życie, podobnie jak Z. Bujok w wierszach Szkolniczek, WIŚlańskoszkoła, szkicując losy siedmiolatka idącego po raz pierwszy do szkoły: jego ubiór, wyposażenie, ale też i obowiązki w czasie wolnym od nauki. Strofy swoich wierszy autorzy poświęcili także ludziom starszym, upamiętniając niekiedy swoich bliskich, a zawarte w nich reflekcje zdają się odbiciem przemyśleń własnych lub może ich bliskich na temat okresu starości (M. Szturc, Prośba starzików, Losu dzieje; I. Branc, Stareczka, Starzy gazdowie). Ilustrują one także możliwości startu życiowego młodych konfrontowane z życiem dziadków (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Starzika wnuczek ukochany). Wątek starości i ludzi starych przewija się w różnym nasileniu u autorów zbioru, ukazując dziadków również w roli opiekunów wnuków: "Starzik siedzó pod ścianó / Wygrzywajó kosteczki / Demek puszczajó w kółeczkach / Ze starej fajeczki. / Na wnuki dowajó pozór, / kiere cieszó łoko" (Z. Bujok, Lato), ależ też animatorów dawnych wierzeń (P. Lazar, Starzykowe wspóminki). "Pełno jizba wóni świyżego chlebiczka / Co mo dwie skórki - jak niesie pieśniczka. / Jedna ze spodku, co się w nió puko, / Z wyrchu co się blyszczy je kminke posuto. / Jak mamulka chlebiczek napoczenali, / Dycki go prawó rękó z wyrchu przeżegnali, / To był ten szacunek, nauka za młodzi, / Że się chlebiczek roz do roka rodzi. / A jakby też niełopatrznie skibki kónsek spadło, / Z wdzieczności się na nió pocałunek kładło" (I. Branc, Chlebiczek). Przytoczony fragment wprowadza do kolejnej grupy wierszy poruszających temat pożywienia zarówno tego otaczanego wyjątkowym szacunkiem chleba (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Chlebiczek moji) mamy), jak i spożywanych na co dzień potraw śląskich, których sposoby przygotowywania podaje np. M. Szturc w wierszach Wislańsko ziemia i Krepliki czy I. Branc we wspomnianym już wierszu Wiślańskie szpyrki oraz jadła świątecznego Jako naszo starka hańdowni) piykli kołocze na Gody; także sygnalizowana już wcześniej Hańdowno wili)a (oba wiersze Z. Bujok). Dawne wierzenia w świat istot nadprzyrodzonych, podania i legendy, które były tematem opowieści dziadków, autorzy prezentują w postaci wiersza np. P. Lazara, Starzykowe wspóminki, częściej jednak jako gawędę będącą pełniejszą formą wyrazu. Należą do nich m.in.: Z. Bujok, Gawęda ło bandurkach, Gawęda o łutopcach, Gawęda ło sotónach, Gadzi czary, Dolina Paterczok, Straszydło na miedzy; Wł. Maryniok-Cieślarowej, Wiślańsko gawęda o straszokach, Legenda o jawornicki) gaździnie, co śmierć niechcóncy na bryczke przibrała, "O czarowniku Żaku wiślańsko legenda, Wiślańsko gawęda o Pawliczku, co z dudławej gruszy skarby powykłodoł, Wiślańsko legenda o zbóju Proćpaku; M. Szturc, Cieszynianka. Do grupy tej można również włączyć zapomniany już folklor zbójnicki, ożywający w wierszach P. Lazara, I Jidó Zbuje, Zbujnik, Dołu dolinó, Śmierć zbujnika, Świat baśniowy. "Tematyka utworów składających się na prezentowany zbiór literackiej wypowiedzi obejmuje także wiersze charakteryzujące się wnikliwą analizą rzeczywistości otaczającej autorów, uzewnętrzniającą się w postaci bądź to ironicznego obrazu współczesnej codzienności (P. Lazar, Dzisiejsze czasy), ale też spostrzeżeń, refleksji, a nawet obaw dotyczących: opuszczania przez młodych rodzinnych stron, ponieważ "Dzieci sobie rychło chleb w mieście zdobyły / Na wieś wcale potem już nie powróciły" (M. Szturc, Losu dzieje; także I. Branc, Staro chałupko); podkreślanych przemian obyczajowych i zmian w zakresie dotychczasowego systemu wartości (L Branc, Pinióndze; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Gróniczek), a także dostrzeganego przez autorów procesu przewartościowywania ocen względem własnej kultury oraz postaw i więzi społecznej, czemu dała wyraz Wł. Maryniok-Cieślarowa w wierszu Tacy byli: �293 "Równymi se byli I Pokil skrómność trwała I I miłość do gróni I Prowdziwo wielkucno I Pokil na mamóne I Nie przejarmaczyli ziemi i mowy I Swych dziadów / Najczystszej". L Branc zastanawiając się nad tożsamością współczesnego mieszkańca Wisły (Kto jest Wiślaninem), krytycznie ocenia jego postawę, pisząc m.in.: " ...zapomniał Wiślanin, skąd jego korzenie I I zataił skromne góralskie pochodzenie I Czego się wstydził - drewnianej ubogiej chatki? I Pracowitych biednych przodków? Ojca? Może Matki? I Wiary co pod strzechami gdzieniegdzie do dzisiaj przetrwała I (..) Wnet Wiślanin ojcowiznę przeliczył na wartość «złotego» l, Szybko zapomniał ścieżki, gdzie starej chaty podwoje I Wkrótce też «złote» wymienił na żelazo i stroje I Wyparł się swoich przodków, nowym innym bogactwem się chlubił, I Lecz po swej drodze Życia wspomnienia naj piękniejsze zgubił". Wątkiem przewijającym się wśród poruszanych tematów jest także język "ojców i dziadów", gwara, którą tak opisuje WI. Maryniok-Cieślarowa: "Kamienisto jak ziymeczka I Jak strumyczków jęk mrukliwo / Jako poszum jedli hymo I Jako biyda I Tak wstydliwo I Rosła z nami tu wiekami I Była w nas i nami była I Pańskij gemby nie kalała I Jeny z nami / W zgodzie Żyła" (Starzików naszych mowa). Inna autorka, szkicując współczesny status gwary poprzez jej personifikację, podnosi zagadnienie procesu jej znikania: "Chodzisz jako Starka między ludziami, kluczkami się podpiyrosz, I Tu kapke postękosz, tam ponarzykosz, wyrazy do dzichty zbiyrosz. I Żol mi cie łokropnie, że cie tak powalił czas gańby i teraźniejszości, I Bo inkszy już akcent, nowszo już mowa we wiślańskich chałupach gości" (L Branc, Wiślańsko gwara); podobną w wymowie troskę zawierają strofY P. Lazara w wierszu Góroiski słóweczko. Kolejna poetycka wypowiedź na temat gwary zdaje się posiadać bardziej optymistyczny akcent, wskazujący na odradzanie się języka przodków: "Już nie płacze, nie stęko / Gwara co w zapómniyniu trwała I W szędzi odrodzo się teraz I Aji do serc młodych już się dostała" (Wł. Maryniok-Cieślarowa, Zastękano gwara). Wiele miejsca autorzy poświęcili w swoich wierszach oddaniu niepowtarzalnego piękna okolic Wisły i Beskidu Śląskiego w różnych porach roku (np. Z. Bujok, Zima we Wiśle, Wiosna, Nasza rzeka, Dwie siostrzyce; M. Szturc, Jesień, Rzeka Wisła; Lazar, Moje Lasy), podkreślając tym samym ich przywiązanie do miejsca urodzenia (P. Lazar, Ziemia rodzinna; Wł. Maryniok-Cieślarowa, Piękno, Góralsko miłość). Zaangażowanie emocjonalne autorów, talent literacki umożliwiły realistyczne oddanie uroków natury poprzez uosobienie jej zjawisk. Przykładem jest wiersz Z. Bujok, Siwo mgliczko, w którym autorka przedstawiając mgłę w postaci staruszki, dostarcza również opisu elementów stroju góralskiego: "Czepiec szumny z pajenczeny I Tkany drobniuteczko I Jakla w kwiotki, lónta szaro, I Szatko bieluteczko. I Lobleczóno jak stareczka, I Kluczkó się podpiyro". Wśród wierszy utrwalających wydarzenia istotne dla mieszkańców znalazły się strofY napisane z okazji trzydziestopięciolecia Tygodnia Kultury Beskidzkiej (2. Bujok, Natrzycetpięćleci TKB), otwarcia wystaw w Muzeum w Wiśle (M. Szturc, Muzeum wiślańskie, "Wiślanie Wystawa Grupy" na TKB '95, »ystawa "Wiślan" na TKB "U Niedźwiedzia" '96, Spotkanie z muzyką i śpiewem góralskim), budowy pomnika kompozytora Jana Sztwiertni i uczczenia jego pamięci (L Branc, Ocalić od zapomnienia; WI. Maryniok-Cieślarowa, Jónek - ku pamięci Jana Sztwiertni), podobnie jak wiersz WI. Maryniok-Cieślarowej, oddający hołd innemu miłośnikowi i autorowi nut góralskich, Adamowi Niedobie, który tak jak ten pierwszy zginął w obozie koncentracyjnym (Adamowi Niedohie), jak również okolicznościowe, skierowane do odwiedzających Beskid Śląski turystów, wczasowiczów, zachwalające uroki tej ziemi oraz miejscowe potrawy Z. Bujok, Powitani wczasowiczów, Hej! Paniczki, Panoczkowie, Powitani). Tematyka wierszy niewątpliwie "sercem pisanych" sprowadza się więc do obrazów życia, zatrzymanych w pamięci fragmentów tradycyjnej śląskiej kultury, która w postaci �294 przedstawionych tu przykładów nie znajduje już odpowiednika we współczesności. Prezentowane treści nie stanowiąjednak wyłącznie martwego rejestru faktów, co osiągnięto poprzez przekazanie ich gwarą, jaką posługują się - w różnym stopniu - autorzy, z charakteryzującym teksty poczuciem humoru, uwidocznionym szczególnie w gawędach. Wykorzystanie ,języka ojców" dla pełniejszego oddania przekazywanych obrazów jest niewątpliwie dodatkowym, ważnym akcentem, podnoszącym ich wartość, jednakże z powodu braku słownika wyrażeń gwarowych, dogłębne ich zrozumienie zawęża krąg odbiorców do ludności śląskiej, językoznawców i etnologów. Teksty uzupełnia ciekawa szata graficzna, ilustrująca niektóre wytwory rodzimej spuścizny (strój, sprzęty domowe, narzędzia pracy, architektura itp.), których wykonawcami są J. Chmiela, B. Heczko, P. Lazar i M. Setkowicz. Dla etnologa publikacja ta, pomimo pewnej wybiórczości, a niekiedy i niepełności podawanych faktów, stanowi wartościowy materiał badawczy; rejestruje bowiem zjawiska, które odeszły i odchodzą w przeszłość. Z tych też względów zarówno zbiór wierszy i gawęd oraz zaangażowanie, jakie autorzy włożyli w przelanie na papier dyktowanych potrzebą chwili obrazów przeszłości, wspomnień z dzieciństwa i atmosfery tamtych dni, zasługuje na uwagę. Dokumentacja zjawisk kultury nie tylko stanowi o własnej tożsamości, a więc i poczuciu przynależności do kraju, regionu, społeczności lokalnej czy rodziny, ale składa się na kulturę narodu, co zdaje się być nie bez znaczenia w dobie bardzo szybkich przemian w każdej dziedzinie życia. To bowiem, co zapisane, staje się niepowtarzalnym, utrwalonym przekazem dorobku wielu pokoleń, dziedzictwem kulturowym, a świadomość własnych korzeni pozwala na samookreślenie i znalezienie swojego miejsca na ziemi: "I choć kiedyś czas posrebrzy włosy mi siwizną - / Ty wciąż dla mnie będziesz - Mą małą ojczyzną" deklaruje I. Branc w wierszu Moja Wisła. Publikacja jest więc zjednej strony przykładem podtrzymywania pewnych treści w przekazach ustnych, a z drugiej strony pragnieniem ich utrwalenia w celu przekazania następnym pokoleniom tego, co dla mieszkańców Wisły, Beskidu Śląskiego jest najważniejsze. Urszula Lehr Jan P e r s z o n, Na brzegu życia i śmierci. Zwyczaje, obrzędy oraz wierzenia pogrzebowe i zaduszkowe na Kaszubach, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1999, s. 614, fot., mapy. Od zarania ludzkiej cywilizacji śmierć postrzegana była jako nieuchronny kres ziemskiej wędrówki człowieka, przemijalności, a zarazem odradzania się nowego życia. Śmierć, będąc finałem ludzkiej drogi, nadaje sens całej ludzkiej egzystencji, obnażajej kruchość i umacnia w przekonaniu, że "nic tu na Ziemi nie jest wieczne". Zawsze budziła lęk i była przestrogą niegodziwego życia. Każde jej nadejście burzyło ludzki porządek i skłaniało do refleksji. Tematyka śmierci od dawna budzi zainteresowanie różnych dyscyplin naukowych. W ostatnich latach obserwujemy wzrastającą liczbę publikacji w tym zakresie, głównie o charakterze eschatologicznym i etnologicznym. Badaczy interesuje szczególnie problematyka związana z obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami pogrzebowymi. W dotychczasowej literaturze przedmiotu doniosłą rolę odegrały opracowania należące do klasyki: A. Fischera (1921, 1923), H. Biegeleisena (1893, 1930), oraz J. Burszty (1967). Kolejne publikacje dotyczące powyższej problematyki ukazały się w przeciągu �295 30 ostatnich lat i dotyczą niektórych obszarów Polski, m.in. Kujaw - M. Pieciukiewicza (1963, 1965), Podkarpacia - A. Kowalskiej-Lewickiej (1985), Orawy - W. Jostowej (1983) oraz Śląska - H. Gerlich (1984), D. Simonides (1988) oraz K. Turek (1993). Mimo dość pokaźnej literatury dotyczącej tematu śmierci oraz towarzyszących jej obrzędów pogrzebowych i wierzeń, stan badań dotyczących tych zagadnień jest nadal niezadowalający. Brakjest kompleksowych opracowań dotyczących poszczególnych regionów czy grup etnicznych. Cennym opracowaniem monograficznym dotyczącym problematyki śmierci i związanych z nią wierzeń i obyczajów, obejmującym region Kaszub, jest praca ks. Jana Perszona Na brzegu życia i śmierci. Składa się ona z krótkiego wstępu, pięciu rozdziałów, zakończenia, wykazu skrótów użytych w tekście, bibliografii oraz streszczeń w językach: angielskim i niemieckim. Integralną część książki stanowią aneksy będące rezultatem przeprowadzonych tu badań terenowych. Pełnią one rolę bazy źródłowej, w oparciu o którą powstała zasadnicza część pracy. Pierwszy aneks zawiera modlitwy wiernych w momencie zbliżania się śmierci, drugi zawiera teksty wypowiadane podczas celebracji "przejścia" człowieka (umierania). Kolejne aneksy obejmują: teksty domowych nabożeństw (tzw. różańców), pieśni żałobne wykonywane podczas czuwania przy zmarłym (tzw. pustej nocy), repertuar obrzędowy, relacje informatorów oraz teksty nagrobne. Aneks ósmy zawiera kwestionariusz badań terenowych. Monografię uzupełniają dwie mapy ukazujące obszar i miejscowości, w których przeprowadzone zostały badania terenowe oraz 66 fotografii przedstawiających niektóre obrzędy oraz dzieła sztuki kościelnej i nagrobkowej związane z wierzeniami dotyczącymi śmierci i rytuałami pogrzebowymi. Wstęp do monografii wprowadza czytelnika w problematykę śmierci i towarzyszących jej obrzędów oraz wierzeń, zawiera wykaz literatury i dotychczasowy stan badań regionu Kaszub (Pomorza Nadwiślańskiego), prezentuje metody badań terenowych oraz sposoby interpretacji i syntezy zebranych materiałów źródłowych. W rozdziale pierwszym zatytułowanym: "Antropologiczne i teologiczne podstawy ludowej koncepcji rzeczy ostatecznych" autor podejmuje zagadnienia ludowej tanatologii - wierzeń dotyczących śmierci i tego, co następuje po niej. Dla Kaszubów śmierć jest czymś zwyczajnym, należy przyjąć ją z godnością i spokojem, gdyż jest nieuniknionym wyrokiem Opatrzności. Jest też przejściem do "drugiego", wiecznego życia. Śmierć jest postrzegana jako ostateczny wymiar sprawiedliwości, wszyscy wobec niej stają się równi. Kaszubi rozróżniają śmierć dobrą i złą. Dobra śmierć jest poprzedzona religijnym przygotowaniem do przejścia na "drugi świat", dobra śmierć dokonuje się w domu w obecności rodziny i znajomych, w klimacie modlitwy i życzliwości. Zła śmierć spotyka człowieka, który umiera nagle lub w młodym wieku ijest do niej nieprzygotowany. Kaszubi uważają, że człowiek jest bytem duchowo-cielesnym. W chwili śmierci następuje rozdział duchowego i cielesnego wymiaru człowieka. Ciało jest obiektem grzechu i przemijania, dusza zaś w chwili zgonu opuszcza ciało i udaje się na sąd Boży. Dusze majązdolność kontaktowania się z żywymi. U Kaszubów występuje dość powszechnie zjawisko "widzeń" dusz zmarłych oraz zjawisk demonicznych. Obrzędowość pogrzebową Kaszubów determinuje wiara w "rzeczy ostateczne", takie jak: sąd, czyściec, niebo, piekło. Czyściec i piekło zobowiązują do godziwego ziemskiego życia i modlitwy za zmarłych. Rozdział drugi: "Kaszubska ars moriendi" (sztuka umierania) ukazuje kosmiczny wymiar śmierci. W chwili śmierci zmarłemu towarzyszą nie tylko najbliżsi oraz siły natury, ale również zwierzęta dzikie i domowe, oznajmiające wcześniej rychłą śmierć. "Umieranie na Kaszubach jest działaniem religijnym, wpisanym w kontekst wiary w Boga i życie wieczne" (ks. J. Perszon). "Sztuka dobrego umierania" wskazuje wszystkim, jak dążyć do zbawienia i zawsze być gotowym na śmierć. �296 Zasadniczą część monografii Perszona stanowi rozdział trzeci: "Wierzenia i obrzędy pogrzebowe", w którym autor ukazuje bogactwo zabiegów związanych z przygotowaniem zmarłego do pochówku oraz okresem popogrzebowym - żałoby. Wszystkie zaprezentowane tu przez autora wierzenia i obrzędy pogrzebowe zdominowane są przez religijną troskę o życie wieczne. 1. Perszon wskazuje, że najważniejszym momentem kulminacyjnym w rodzinnej liturgii żałobnej jest czuwanie przy zmarłym dzień przed pogrzebem, tzw. pusta noc. Ważnym rytuałem są też pośmiertne zabiegi dotyczące ciała zmarłego, m.in. ablucja, ubieranie, wyposażenie w rekwizyty religijne. Czynnościom tym towarzyszą zakazy dotyczące domu żałoby: zasłanianie okien, unikanie hałasów, zakaz prac polowych, atmosfera powagi. Obrzędom pogrzebowym towarzyszą zwyczaje, m.in. wywracanie ław, na których stała trumna, zganianie bydła z pastwisk, ostatnie pożegnanie przy kapliczce czy krzyżu przydrożnym. Więź ze zmarłym kontynuowana jest przez odwiedzanie grobu i troskę o jego duszę w modlitwach. Bogactwo zabiegów rytualnych i obrzędowych związanych ze śmiercią i pogrzebem integruje lokalną społeczność i jest wyrazem ciągle silnych na wsi więzi wspólnotowych. W czwartym rozdziale: "Elementy zaduszkowe. w roku obrzędowym" autor przedstawił pierwiastki zaduszkowe w ciągu całego roku liturgiczno-obrzędowego. Treści ich odnoszą się do szeroko pojętego sensu życia i śmierci. Najbardziej widoczne są one w okresie l listopada - w dzień Wszystkich Swiętych i w pobożności zaduszkowej. Rozdział piąty: "Pobożność pogrzebowa i zaduszkowa w procesie przemian" jest refleksją naukową autora i próbą odpowiedzi, na ile współczesne przemiany w sferze ekonomicznej i światopoglądowej wpłynęły na przeobrażenia lub zanik tradycyjnych obrzędów, zwyczajów i wierzeń związanych ze śmiercią i w ogóle religijnością ludową? Autor wskazuje, iż do 1939 roku układ kulturowy w wiejskiej społeczności kaszubskiej wykazywał pewną stabilność zachowania tradycji i religijności ludowej. Duże zmiany nastąpiły po 1945 roku i ewoluują w kierunku nowych wierzeń i postaw. Przekształceniom ulega sfera wierzeniowa i obrzędowa związana ze śmiercią i pogrzebem. Sfera obrzędowa wykazuje większą dynamikę przemian. Kryzys objął głównie wierzenia zaduszkowe związane z okresem wielkopostnym oraz z pozostałymi okresami roku liturgicznego. Końcową konstatacją autora jest wniosek, iż u podstaw przemian kultury ludowej w aspekcie wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią leżą: urbanizacja i upowszechnienie się miejskiego stylu życia na wsi, rewolucja techniczna, powszechna edukacja, wzrost poziomu życia oraz "medykalizacja choroby" i umierania, czyli tzw. śmierć szpitalna w samotności, bez udziału najbliższych. Monografia ks. Jana Perszona jest pierwszym, tak wnikliwym, krytycznym i twórczym opracowaniem problemu śmierci oraz towarzyszących jej zwyczajów i wierzeń ludowych. Autor osiągnął w pełni zakładane tu cele badawcze, wykonał tytaniczną pracę, zbierając materiały źródłowe oraz wywiady terenowe (ponad 500 respondentów) według opracowanego kwestionariusza i za pomocą ankiet. Materiał źródłowy stanowią też zamieszczone na końcu książki fotografie. Praca zawiera obszerną bibliografię polską i zagraniczną dotyczącą głównej tematyki monografii oraz rozbudowane przypisy potwierdzające wywody i wnioski autora. Choć książka J. Perszona stanowi formę rozprawy naukowej, napisana jest przystępnym, przejrzystym językiem. Każdy rozdział, jak również i cała praca, zawiera zwięzłe podsumowania, dające kompleksowy obraz przedstawionego tu problemu, stanowi cenną refleksję naukową. Znamienny jest również tytuł pracy: Na brzegu życia i śmierci w metaforyczny sposób sugerujący czytelnikowi nieuchronność ludzkiej egzystencji oraz dający w sugestywny sposób odpowiedź na poszukiwanie sensu ziemskiego życia. Jedynym mankamentem opracowania jest brak indeksu rzeczowego. �297 Oryginalna, wnikliwa i ciekawa monografia ks. J. Perszona, ukazująca sens życia i umierania z perspektywy ludowej religijności ludu kaszubskiego, stanowi dla badacza tej problematyki wzorzec postępowania naukowego i sposób interpretacji w odniesieniu do innych regionów Polski. Dla czytelnika jest inspiracją do refleksji nad odwiecznym pytaniem o sens ludzkiej egzystencji. W obliczu zaś gwałtownych przeobrażeń społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych oraz zaniku "tradycyjnego modelu dobrej śmierci" jest próbą i przykładem ratowania naszego dziedzictwa kulturowego związanego z wierzeniami i obrzędowością ludową, w szeroko pojętej sferze duchowej oraz materialnej. Krystyna Kiereta Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego, t. V. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe, red. J. Bohdanowicz, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1999, ss. 226, ryc., mapy. Próby całościowego opracowania zagadnień związanych ze śmiercią, jej obrzędowością, zwyczajami i wierzeniami podjęli się również pracownicy PAN z Instytutu Archeologii i Etnologii. Plonem tych dociekań jest tom Polskiego Atlasu Etnograficznego ukazujący mapy zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych na obszarze Polski, pod redakcją zmarłego przed kilku laty wybitnego etnologa Janusza Bohdanowieza. Uzupełnienia i analizy map dostarczają omówione tu Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego. Tom V komentarzy obejmuje krótki wstęp Janusza Bohdanowicza oraz interpretacje map PAE dotyczące: Zapowiedzi śmierci (zeszyt VII, mapy 396-400) Barbary Jankowskiej; Zabiegów magicznych wykonywanych w celu skrócenia agonii (z. VII, m. 457) Janusza Bohdanowicza; Sposobów zawiadamiania wsi o śmiercijednego zjej mieszkańców (z. VII, m. 417); Ubioru zmarłego na przełomie XIX/XX wieku (z. VIII, m. 458-459) autorstwa Barbary Jankowskiej, Wyposażenia zmarłych (z. VII, m. 405-409); Zwyczajów związanych z wyprowadzeniem zwłok na cmentarz (z. VII, m. 404, 411-416) Janusza Bohdanowicza oraz komentarze do map ilustrujących: Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym (z. VII, m. 418-420) i Reliktowe zwyczaje przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia (z. VII, m. 424) również Barbary Jankowskiej oraz Wybrane zagadnienia dotyczące progu w magii (z. VII, m. 428-430) Mirosława Marczyka. Tom zawiera także streszczenia w języku angielskim po każdym komentarzu do map, bogaty wykaz literatury, spis map w tomie oraz w zeszytach VII i VIII PAE, spis ilustracji i miejscowości, w których przeprowadzono badania oraz wykaz stosowanych skrótów. Cennym walorem opracowania są indeksy nazwisk oraz nazw geograficznych. Komentarze zawarte w omawianym tomie wieńczą długoletni dorobek badań zespołu pracowników Pracowni PAE w oparciu o kwestionariusz badań opracowany w 1969 roku przez redaktora Atlasu Józefa Gajka. Choć odnoszą się do niewielkich obszarów czy też wybranych miejscowości, obejmują całe terytorium Polski, określając zasięg występowania poszczególnych zjawisk dotyczących obrzędów, wierzeń i zwyczajów związanych ze śmiercią i pogrzebem. W komentarzu Zapowiedzi śmierci B. Jankowska przedstawia zwiastuny śmierci, w których szczególną rolę odgrywają zwierzęta. Powszechnym znakiem wróżącym nadejście śmierci jest wycie psa, w mniejszym stopniu zachowanie się konia. Sygnałem znamionującym śmierć jest też ryjący kret w obrębie gospodarstwa, głównie na obszarze �298 Polski zachodniej i południowej oraz piejąca kura w rejonach środkowej i północnej Polski. Do tradycyjnych i powszechnie występujących zwiastunów śmierci należy sowa. Zbliżającą się śmierć wróżą również: kruk, sroka, kawka i kukułka. Zapowiedź zbliżającej się śmierci wróżył też brak cienia danej osoby w wigilię Bożego Narodzenia. W rozdziale Zabiegi magiczne wykonywane w celu skrócenia agonii Janusz Bohdanowicz prezentuje czynności magiczne umożliwiające skrócenie agonii umierającemu. Należą do nich powszechnie występujące zabiegi zapalania przy konającym gromnicy, kropienie wodą święconą lub okadzanie. W niektórych miejscowościach Polski występują też zabiegi otwierania drzwi i okien, układanie konającego na słomie oraz robienie otworu w powale lub dachu. W komentarzu Sposoby zawiadamiania o śmierci zmarłego Barbara Jankowska stwierdza, że w społeczności wiejskiej do zwyczajów praktykowanych powszechnie należało zawiadamianie o śmierci jednego z mieszkańców. W wielu rejonach Polski można wyróżnić następujące praktyki zawiadamiania mieszkańców o śmierci zmarłego: wystawianie chorągwi przed dom, wyrzucanie wiórów z trumny, wywieszanie obrazów świętych lub krzyża na ścianie domu, podawanie od domu do domu krzyżyka z kartką "kto umarł i o jakiej porze", rozrzucanie gałązek świerka, zasłanianie okien czarnym suknem. Charakterystycznym zwyczajem zawiadamiania o śmierci zmarłego na Orawie, Górnym Śląsku oraz Pomorzu jest również dzwonienie w kościele, zaś na Kaszubach obnoszenie laski przez jedną osobę, która chodząc od domu do domu, pukała w drzwi lub okno. W komentarzu Ubiór zmarłego na przełomie XIX/XX wieku dowiadujemy się, że do tradycyjnych czynności należało ubieranie zmarłego. Tradycyjny ubiór, w którym chowano zmarłego na wsi, składał się z nakrycia głowy, długiej białej "koszuli śmiertelnej" wkładanej przez głowę lub jak "fartuch lekarski". Na Rzeszowszczyźnie charakterystyczną formą "koszuli śmiertelnej" była "płótnianka" lub długi płaszcz lniany. Zmarłe dzieci chowano w długich płóciennych koszulach zwanych "zgiełką". Zanik tradycyjnego ubioru zmarłych rozpoczął się na przełomie XIX i XX wieku, dotyczył głównie Górnego Śląska. Zamożniejsi mieszkańcy zaczęli grzebać zmarłych w stroju świątecznym. Powszechnym zwyczajem było również wkładanie do trumny zmarłego igły z nitką, kitla, skrawków materiału. Obowiązywały również zakazy chowania zmarłego w dziurawej odzieży, płaczu przy szyciu koszuli oraz zakaz szycia koszuli przez ciężarną, "bo mogłaby urodzić martwe dziecko". Zgodnie z tradycją, nieboszczyk powinien przebywać w domu w trumnie około trzech dni. Każdy z dorosłych mieszkańców wsi zobowiązany był odwiedzić zmarłego. Czuwanie przy zmarłym w Wielkopolsce i na Śląsku ogranicza się do krótkiej modlitwy, na Pomorzu trwa całą noc (tzw. pustą noc) przed pogrzebem, a na niektórych obszarach Polski wszystkie noce lub wieczory od chwili śmierci. Ważnym zjawiskiem kulturowym związanym z wiarą w życie pozagrobowe jest obdarowanie zmarłego różnymi przedmiotami wkładanymi do trumny. Traktowane jest to najczęściej jako okup lub zabezpieczenie przed powrotem duszy zmarłego na ziemię. W czasach współczesnych zwyczaj ten ograniczony został do umieszczenia w trumnie przedmiotów mających dla zmarłego szczególną wartość. Na Podhalu i Małopolsce rozpowszechniany był też zwyczaj wkładania do trumny święconych ziół. Powszechnym w Polsce zwyczajem jest umieszczanie w trumnie przedmiotów kultowych, aby zmarły mógł kontynuować życie religijne. Wiele czynności i praktyk, głównie o charakterze magicznym i obrzędowym, towarzyszyło wyprowadzeniu zwłok na cmentarz. Janusz Bohdanowicz wymienia szereg praktyk magicznych związanych z wyniesieniem zmarłego z domu. Dość powszechne było zatrzymywanie zegarów, zasłanianie luster, by zmarły nie "pociągnął kogoś za sobą", �299 obowiązek powiadamiania inwentarza żywego o śmierci, jak również kropienie zwłok wodą święconą w celu zabezpieczenia duszy przed złymi mocami. Przy wynoszeniu trumny charakterystycznym zabiegiem symbolizującym pożegnanie zmarłego z domem jest trzykrotne stuknięcie trumną o próg, dotyczy to głównie obszarów Polski południowo-wschodniej. Pożegnanie zmarłego następuje też na granicy wsi przez zatrzymanie się całego konduktu żałobnego przy kapliczkach lub krzyżach przydrożnych. Jednym z elementów tradycyjnego obrzędu pogrzebowego jest poczęstunek urządzany przez rodzinę zmarłego dla osób uczestniczących w pogrzebie, określany najczęściej stypą, gościną czy "przepijaniem skórki". Genezy tego obrzędu można dopatrywać się w dążeniu do zapewnienia osobom pozostałym przy życiu dobrej kondycji i zabezpieczenia przed zgubnym wpływem śmierci. Istotą stypy jest przekonanie, że dusza zmarłego potrzebuje pokarmów. Stypę urządza się po pogrzebie (kiedyś przed pogrzebem lub na grobie). W całej Polsce, z wyjątkiem Warmii i Mazur, rozpowszechniony jest zwyczaj wręczania duchownym pieniędzy z prośbą o modlitwę, tzw. wypominki, a na Śląsku ,,zalecki". W kolejnym komentarzu Zwyczaje i wierzenia związane z Dniem Zadusznym, Barbara Jankowska ukazała wierzenia i zwyczaje związane z wiarą w przychodzenie dusz w Dzień Zaduszny. Istnieje dość powszechne przekonanie wśród ludzi, że dusze zmarłych przychodzą w Dzień Zaduszny i Wszystkich Świętych do swoich domów, odwiedzając bliskich. Należy więc im pozostawić pożywienie oraz wodę i przedmioty kultowe, m.in. wodę święconą i modlitewnik. Do przeszłości należy już zwyczaj obdarowywania w Dniu Zadusznym ubogich oraz "dziadów" na cmentarzu lub przed kościołem. W rozdziale dotyczącym Reliktowych zwyczajów przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia Barbara Jankowska ukazuje, w jakim stopniu współcześnie zachował się zwyczaj przyjmowania i zapraszania dusz w wigilię Bożego Narodzenia. Wiara w kontakt zmarłych z bliskimi osobami uczestniczącymi w wieczerzy wigilijnej była powszechna i wiąże się do dziś ze zwyczajem odmawiania modlitwy za dusze zmarłych członków rodziny przed rozpoczęciem wieczerzy wigilijnej. Powszechny jest też zwyczaj zostawiania pustego miejsca oraz nakrycia dla duszy zmarłego bądź też resztek jedzenia do następnego dnia. Ostatni, krótki rozdział książki Mirosław Marczyk poświęca Wybranym zagadnieniom dotyczącym progu w magii. Próg w domu stanowi fragment granicy pomiędzy dwoma rodzajami przestrzeni znanej i obcej. Zabiegami magicznymi chroniącymi tę granicę przed istotami demonicznymi były zioła, czosnek, nóż, tasak, siekiera. Podkowę przybijano do progu, drzwi lub futryny oraz zakopywano pod próg. Pod progiem zakopywano też miotły, aby zwierzęta nie chorowały. Magia związana z progiem ściągała na mieszkańców również nieszczęścia, w co wierzono na całym obszarze Polski. Z progiem wiązał się też zakaz wykonywania pewnych czynności, np. rąbania drewna. Rozpowszechnionym wierzeniem było przekonanie o zamieszkaniu pod progiem pokutujących dusz zmarłych przodków. Przedstawione w omawianej pracy zwyczaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe występują dość powszechnie na całym obszarze Polski. Większość elementów kultury ludowej sprzed drugiej wojny światowej, choć w stanie rozproszonym, zachowała się w wielu regionach Polski, między innymi na Kaszubach. Wiele też zwyczajów i obrzędów oraz wierzeń pogrzebowych zanikło lub uległo daleko idącym przeobrażeniom w związku z urbanizacją i upowszechnieniem się na wsi miejskiego stylu życia. Komentarze opracowania są cennym wkładem do badań zwyczajów, obrzędów i wierzeń pogrzebowych. Stanowią też inspirację do kolejnych opracowań monograficznych poszczególnych regionów Polski w tym zakresie. Krystyna Kiereta �300 Zdzisław K u p i s i ń s k i, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, Verbinum, Warszawa 2000, ss. 256, fot. 24. Szczególne miejsce w ciągu całego roku liturgicznego zajmuje Wielki post i Wielkanoc. Okres ten rozpoczyna Środa Popielcowa, a wieńczy Niedziela Wielkanocna - najradośniejsze święto zmartwychwstania Chrystusa. Jest czasem pokuty i przemiany człowieka oraz jego refleksji nad własnym życiem. Okres ten charakteryzuje się bogactwem obrzędów, zwyczajów i wierzeń ludowych, specyficznych dla poszczególnych regionów Polski. Literatura związana z obrzędami, zwyczajami i wierzeniami roku liturgicznego jest dość bogata i dotyczy różnych regionów Polski. Istnieje niedosyt opracowań monograficznych wybranych okresów roku liturgicznego obejmujących zróżnicowane etnicznie regiony Polski. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom, nakładem wydawnictwa Verbinum ukazała się książka Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim. Jest ona kolejnym opracowaniem cyklu obrzędowości dorocznej tego autora, po Adwencie i Bożym Narodzeniu, które ukazało się w 1997 roku. Stanowi, jak sam autor podkreśla, studium religijności ludowej, pomijanej często w etnologicznych opracowaniach. Przedmiotem monografii Zdzisława Kupisińskiego są zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z Wielkim postem oraz Wielkanocą w regionie opoczyńskim, położonym w jednym z najciekawszych obszarów etnograficznych Polski - w zakolu rzeki Pilicy. Monografia zawiera wstęp, dwa zasadnicze rozdziały dotyczące obrzędowości, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego postu i Wielkanocy, podsumowanie, wykaz skrótów oraz bogatą bibliografię. Integralną częścią opracowania są aneksy i kwestionariusz badań terenowych oraz fotografie. Wstęp zawiera rozważania autora na temat religijności ludowej rozumianej jako sposób interpretacji wiary za pomocą znaków i symboli znajdujących się w określonej przestrzeni kulturowej. Religijność ludowa związanajest z życiem codziennym ludu, z sakralizacją przestrzeni wiejskiej. Cechuje ją rytualizm i obrazowość. Monografia Zdzisława Kupisińskiego powstała głównie w oparciu o etnograficzne badania terenowe obejmujące 45 miejscowości regionu opoczyńskiego (około 200 respondentów), jak również wcześniej powstałe opracowania o obrzędowości dorocznej w Opoczyńskiem. W rozdziale pierwszym autor prezentuje bogactwo zwyczajów, obrzędów i wierzeń związanych z Wielkim postem. Religijna atmosfera Wielkiego postu kształtowała duchowe i materialne życie mieszkańców wsi. W tym czasie wierni brali liczny udział w nabożeństwach drogi krzyżowej i gorzkich żalach. Decydowali się na umartwienia, post i jałmużnę, rezygnując z zabaw oraz wszelkich rozrywek. Dziś obserwuje się złagodzenie lub zanik fonn pokutnych w tym okresie. Mieszkańcy Opoczyńskiego czas postu łączą z uczestnictwem w nabożeństwach i rekolekcjach parafialnych. Okres poprzedzający Wielkanoc przeznaczony był na przygotowania do świąt. Mieszkańcy na wsiach opoczyńskich poświęcali go na prace rękodzielnicze, np. haftowanie chusteczek, malowanie "kraszanek" oraz wystrój izb. "Śródpoście" rozpoczynało drugą połowę Wielkiego postu. Atmosfera tego dnia miała charakter rozrywkowy. Panował powszechny zwyczaj malowania "kozoków" (postaci mężczyzny z rozłożonymi rękami) przez chłopców na domach dziewczyn, z którymi wiązano matrymonialne zamiary. Powszechne w "śródpościu" było topienie Marzanny na pożegnanie zimy. Zwyczaj ten praktykowany jest po dziś dzień w Opoczyńskiem. Z obrzędowością "śródpościa" związany był zwyczaj tłuczenia garnków i wypędzania żura, kultywowany jeszcze w okresie międzywojennym. Niedziela Palmowa rozpoczynała Wielki Tydzień i związana była ze święceniem palm wykonanych z gałązek kwitnącej wierzby. Poświęcona palma służyła w magicznych prak- �301 tykach agrarnych. Wkładano ją na polu w zboża, aby zapewnić obfite plony. Palmie przypisywano też sakralne właściwości. Miała chronić dom przed złem i chorobą. Żywotność tego obrzędu zachowała się w regionie po dziś dzień. Triduum sacrum rozpoczyna przygotowanie do Niedzieli Wielkanocnej. Najważniejszy w nim jest Wielki Piątek. W ten szczególny dzień obowiązywała surowa asceza i dyscyplina wśród wiernych. Przed wschodem słońca mieszkańcy obmywali się wodą ze strumyka i uczestniczyli w adoracji Najświętszego Sakramentu. W Wielką Sobotę święcono ogień, wodę i pokarmy. Woda miała zapewnić dobre urodzaje i zdrowie, ogień miał rozświetlać ciemność. Treścią drugiego rozdziału monografii są zwyczaje wiosenne, łączące się ściśle z okresem wielkanocnym. Niedzielę Wielkanocną rozpoczynała procesja i msza rezurekcyjna, mająca bardzo uroczysty i podniosły charakter. Po przyjściu z rezurekcji spożywano śniadanie wielkanocne, które rozpoczynało się od dzielenia jajkiem i składania życzeń. Szczególne miejsce w okresie Wielkanocy zajmowała "święconka", a w niej jajko - symbol odradzającego się życia oraz "baranek" symbolizujący Chrystusa. W Poniedziałek Wielkanocny w Opoczyńskiem powszechny był zwyczaj polewania wodą, "śmigus-dyngus", zwany też lanym poniedziałkiem. Polewanie wodą miało moc uzdrawiającą i oczyszczającą. Wraz z grupą dyngusiarzy chodziła też po wsi grupa młodzieńców z kogutem lub z "goikiem-moikiem" albo pasyjką - krzyżem zwieńczonym zielonym wiankiem. Zwyczaj obchodzenia po wsi przez grupy dyngusiarzy przetrwał jeszcze w okresie międzywojennym. Do dziś zachował się tylko zwyczaj oblewania wodą. Charakterystyczne w obrzędowości ludowej okresu wiosennego były też w Opoczyńskiem zwyczaje matrymonialne: wspomniany już zwyczaj malowania "kozoków", obdarowanie kraszankami dyngusiarzy, polewanie dziewczyn wodą, puszczanie wianków na wodę w noc świętojańską. Na szczególną uwagę w obrzędowości wiosennej zasługują też zwyczaje agrarne: święcenie ziarna, koni, pługa przed wiosennym siewem, wkładanie do zbóż palmy, procesje wokół pól w "dniach krzyżowych". Zaprezentowane w monografii Z. Kupisińskiego bogactwo dawnych zwyczajów, obrzędów i wierzeń w regionie opoczyńskim świadczy o dość silnej tradycji i religijności ludowej na tym obszarze. Z powodu dynamicznych przemian społeczno--kulturowych i urbanizacji większość tych pięknych zwyczajów, obrzędów i wierzeń uległo daleko idącym przeobrażeniom, inne oparły się próbie czasu. Relikty dawnej kultury ludowej o charakterze chrześcijańskim i magicznym przetrwały w regionie opoczyńskim po dziś dzień. Do ich przetrwania, jak słusznie zauważa autor, przyczynił się w znacznym stopniu Kościół. Całość monografii Zdzisława Kupisińskiego zamyka dziewięć aneksów zawierających kolejno: pieśni o tematyce pasyjnej, teksty wielkanocne, repertuar dyngusiarzy, pieśni żałobne i pogrzebowe, teksty sobótkowe i okolicznościowe, mapy miejscowości, w których przeprowadzone były badania terenowe, kwestionariusz badań oraz fotografie ukazujące dzieła rękodzielnicze artystów ludowych z regionu opoczyńskiego. Praca Zdzisława Kupisińskiego, Wielki post i Wielkanoc w regionie opoczyńskim, jest syntetycznym "obrazem etnologicznym" tego obszaru pod względem obrzędów, zwyczajów i wierzeń w okresie Wielkiego Postu i Wielkanocy. Autorowi udało się zebrać ogromny materiał źródłowy. Swoje wyniki badań ukazał w szerokim kontekście praktyk i wierzeń chrześcijańskich, przedstawiając wzajemne przenikanie się zjawisk życia codziennego z elementami religijnymi, określanymi jako religijność ludowa. Pomijając "drobne" mankamenty opracowania, np. brak indeksu rzeczowego i graficznej prezentacji analizowanych zjawisk, monografia Zdzisława Kupisińskiego może być wzorem dla podobnych opracowań wybranych okresów roku liturgicznego innych regionów Polski. Krystyna Kiereta �302 Frank S t a ff, The Valentine and Its Origins. Fredrick A. Praeger Publishers, London 1960. Pojawienie się w naszym krąju w latach dziewięćdziesiątych XX wieku walentynek zagęściło polski kalendarz świąt, zwłaszcza tych obchodzonych przez młodzież szkolną. Śledząc przebieg świąt obecnych w polskich szkołach, trzeba zacząć właśnie od 14 lutego, następnie mamy 8 marca, 10 marca (dzień mężczyzny) lub 4 kwietnia (dzień chłopaka), 21 marca - dzień wagarowicza, w listopadzie - być może Halloween, 6 grudnia - mikołajki. Pojawienie się walentynek w polskim kalendarzu skłania do refleksji, dlaczego tak łatwo zwyczaj ten zdołał się u nas zadomowić, a Polacy zaakceptowali go bez większych oporów. Z roku na rok z większą intensywnością daje się zaobserwować jego obecność. Nieznany do tej pory zwyczaj skłania również do postawienia pytań o jego genezę. Odpowiedzi dostarcza książka Franka Staffa, Walentynki i ich pochodzenie. Autor śledzi w niej początki obchodów tego święta. Praca składa się z 8 rozdziałów i 7 załączników. W kolejnych częściach odsłania przed czytelnikiem tajniki genezy obchodzenia dnia św. Walentego w Anglii i przemiany tego zwyczaju. W rozdziale pierwszym, ,,Pochodzenie walentynek", autor stara się wyjaśnić, dlaczego data śmierci św. Walentego powiązana jest ze świętem zakochanych. Wątek św. Walentego jako patrona osób chorych na padaczkę jest jasny - Walenty sam miewał ataki epilepsji, dlatego po śmierci wierzono, że będzie się opiekował chorymi na tę chorobę. Taki wizerunek świętego jest obecny również w polskiej kulturze ludowej. Jednak w kulturze anglosaskiej święty stał się bardziej znany jako patron zakochanych. Według legendy, cesarz Klaudiusz Got wydał rozporządzenie zabraniające zawierania małżeństw, gdyż żonaci mężczyźni chętniej pozostawali w domach. Pragnieniem cesarza było natomiast posiadanie licznej armii, która walczyłaby za Rzym. Walenty zignorował ten zakaz i udzielał ślubów młodym, zakochanym parom. Potajemne udzielanie sakramentu małżeństwa zostało odkryte, a Walenty wtrącony do więzienia i potem stracony. Według Franka Staffa, początków zwyczajów związanych z obchodami dnia św. Walentego można też doszukiwać się w wiosennym święcie starożytnych Rzymian, zwanym Luperkaliami, obchodzonym 15 lutego. Pojawiło się ono na Wyspach Brytyjskich po ich podbiciu przez Rzymian, którzy wprowadzali na terenach podbitych swoje święta i zwyczaje. W latach późniejszych pierwsi ojcowie Kościoła starali się zastępować święta pogańskie - chrześcijańskimi. W ten sposób św. Walenty, który został zamęczony w przeddzień Luperkalii - 14 lutego, mógł utrwalić pamięć święta na cześć wiosny, kiedy to ptaki zaczynały łączyć się w pary, a "myśli młodych mężczyzn zwracały się ku miłości", W rozdziale drugim, "Pojawienie się walentynek", autor wyjaśnia, że wiązanie zwyczaju walentynkowego z czasami rzymskimi było bardzo powszechne w epoce wiktoriańskiej, kiedy to napisano wiele artykułów na temat omawianego zwyczaju. W Wielkiej Brytanii najpierw istniało przekonanie, że pierwsza napotkana 14 lutego osoba płci przeciwnej powinna zostać walentynką osoby, która ją spotkała. Później losowano swoją walentynkę z grona przyjaciół i znajomych. W rozdziale trzecim znajduje się opis XVIII-wiecznego rozkwitu zwyczajów walentynkowych. Po roku 1780 ukazywały się już drukowane kartki, na których umieszczano amorki jako motyw główny. Pojawiły się także kartki dla przyjaciół, które bardzo przypominały walentynki. Popularnym wzorem na kartkach walentynkowych był tzw. Węzeł Prawdziwej Miłości, w który wpisywano miłosne wyznania. Rozdział czwarty, "Elegancja okresu regencji" - roztrząsa problem pojawienia się po roku 1840 walentynek "niegrzecznych" i wulgarnych, co doprowadzało do licznych �303 protestów i odmów uiszczania opłat pocztowych przez ludzi, do których je przysłano. Niemniej jednak na walentynki miłe czekano z niecierpliwością, a ominięcie domu przez listonosza było odczuwane jako nieprzyjemne. Rozdział piąty, "Złota Era", wprowadza czytelnika w tajniki ornamentów na wzorach walentynkowych, opowiada też o sławnych wytwórcach kartek. W XIX wieku wydawano już spore ilości kartek walentynkowych o charakterze zabawnym, a także obraźliwym. Kartki "niegrzeczne" wynikały z typowo brytyjskiego charakteru powiązanego ze specyficznym poczuciem humoru. Rozdział szósty opowiada o angielskim producencie i kolekcjonerze kartek walentynkowych - Johnatanie Kingu, któremu udało się zgromadzić piętnastotomową kolekcję kartek wysyłanych 14 lutego. W rozdziale siódmym Frank Staff podejmuje temat wpływu wojny secesyjnej (1861-1865) w Ameryce na motywy kartek, w których zaczęły dominować w tym okresie wzory patriotyczne. W rozdziale ostatnim, autor opisuje zmierzch zwyczajów walentynkowych w Anglii przed i tuż po I wojnie światowej, spowodowany nieprzychylnymi na ich temat artykułami w prasie. Zaniepokojeni producenci kart postanowili interweniować i zwalczać kartki wulgarne, a także propagować ideę, że jest to zwyczaj typowo angielski. Interwencja zakończyła się pomyślnie i po II wojnie światowej obchody zostały wznowione. Czytając książkę Franka Staffa, można prześledzić zmiany w sposobie obchodzenia dnia św. Walentego, rozwijanie się motywów na kartkach, rozkwit, upadek i kolejne odrodzenie się zwyczaju, a także wybrać najbliższą swoim przekonaniom wersję powstania tego święta. Książka jest dobrym źródłem do poszukiwań dalszych tropów związanych z obchodami dnia 14 lutego. Anna Torobińska - ODIE PTL Narodnoje isskustwo sachalinskich ajnow / Sakhalin Ainu Folk Craft, ed. Władisław M. Latiszew, Koichi Inoue, Hokkaido Publication Planning Center, Sapporo 2002, ss. 170. Szerokie i stale rosnące zainteresowanie kulturą Ajnosów związane jest ze znaczeniem jej znajomości dla wyjaśnienia podstawowych problemówetnogenetycznych i lingwistycznych wschodniej Azji. Ma swoje uzasadnienie także w tragicznych losach ludu poddanego kolonizacji i eksterminacji przez dwie potęgi imperialne: Rosję i Japonię. Wyjaśnić je można zatem, ze strony uczonych tych państw, chęcią zadośćuczynienia wyrządzonym w przeszłości krzywdom, a także dostarczenia Ajnosom, żyjącym w skupiskach obecnie już tylko na Hokkaido, wiedzy o tradycyjnej kulturze ich przodków, szeroko wykorzystywanej w etnicznej edukacji i innych wysiłkach zmierzających do rewitalizacji utraconej kultury. Jednym z działań podjętych przez badaczy kultury Ajnosów jest odszukanie, rejestracja i opracowanie wszelkich materiałów dokumentujących tę kulturę z czasów jej funkcjonowania do początków XX wieku jako odrębnej kultury etnicznej. Ogromnej wagi w tej sytuacji nabrały prace Bronisława Piłsudskiego zarówno w zakresie opisu życia Ajnosów, jak i zapisów języka i folkloru oraz gromadzenia obiektów materialnych z ich kultury. B. Piłsudski jawi się obecnie, na skutek swojej działalności naukowej, ale także dzięki osobowości i kolejom życia, które związały go z Ajnosami, jako najbardziej zasłużony badacz Ajnosów, a jednocześnie człowiek dobrze ich rozumiejący i przedstawiający ich potrzeby. Utworzony został Międzynarodowy Komitet dla Przywrócenia �304 i Oceny Pracy Bronisława Piłsudskiego (International Committee for the Restoration and Assessment of Bronisław Piłsudski's Work). Zwoływane są międzynarodowe kongresy poświęcone pracom naukowym i życiu B. Piłsudskiego (pierwszy w Sapporo w Japonii, w roku 1985; drugi w Jużno-Sachalińsku w Federacji Rosyjskiej, w roku 1991; trzeci w Krakowie i Zakopanem w roku 1999 - materiały z tego spotkania w: Bronislaw Piłsudski and Futabatei - an Excellent Charter in the History of Polish-Japanese Relations, red. A.F. Majewicz i T. Wicherkiewicz, Linguistic and Oriental Studies from Poznań, Monograph Supplement 7, Poznań 2001, ss. 470). W Jużno-Sachalińsku w roku 1997 założono Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego (Institut nasledija Bronisława Piłsudskogo), publikujący rocznik "Izwiestija Instituta nasledija Bronisława Piłsudskogo" (t. 1.- 1998; t. 2. - 1998; t. 3. - 1999; t. 4. - 2000; t. 5. - 2001). Na Hokkaido przy tamtejszym uniwersytecie działa pod kierunkiem Koichi Inoue zespół badawczy Pilsudskiana de Sapporo, prowadzący od roku 1999 własną serię wydawniczą. Pojawiły się już pierwsze tomy wydawanych przez Alfreda F. Majewicza, Dziel Bronisława Piłsudskiego (The Collected Works of Bronisław Piłsudski), publikowanych w języku angielskim przez międzynarodowe wydawnictwo Mouton de Gruyter; ogłoszono wiele listów od i do Bronisława Piłsudskiego, przygotowano w oparciu o obiekty muzealne zgromadzone przez B. Piłsudskiego wiele wystaw, opracowano katalogi kolekcji muzealnych, których był twórcą (m.in. znakomicie wydane Ainu Collections of Peter the Great Museum of Anthropology and Ethnography, Russian Academy of Sciences. Catalogue, Tokyo 1998, dokumentujący głównie obiekty zebrane przez B. Piłsudskiego, patrz recenzja w "Literaturze Ludowej" 1999, nr 4-5). Omawiany tutaj, nadzwyczaj starannie wydany album, prezentuje obiekty kultury Ajnosów z Sachalinu zebrane w latach 1902-1905 wyłącznie przez B. Piłsudskiego i przechowywane w trzech muzeach Federacji Rosyjskiej: Muzeum Antropologii i Etnografii Piotra Wielkiego Rosyjskiej Akademii Nauk (Kunstkamera) w StoPetersburgu; Państwowym Połączonym Muzeum Przymorskim im. W.K. Arseniewa we Władywostoku oraz w Sachalińskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym w Jużoo-Sachalińsku. Zgromadzone one zostały i pokazane na dwóch wystawach zorganizowanych z okazji 125 rocznicy urodzin B. Piłsudskiego i międzynarodowego sympozjum z nim związanego w Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku i Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie w latach 1991-1992. Album, podobnie jak wspomniane wyżej Ainu Collections ... , jest wynikiem współpracy uczonych rosyjskich i japońskich, i opublikowany został w trzech językach: rosyjskim, angielskim i japońskim. Znaczenie B. Piłsudskiego jako twórcy kolekcji podkreśla umieszczenie na obwolucie oraz zaraz po karcie tytułowej portretu tego badacza w stroju ajnoskim, pędzla litewskiego malarza Adomasa Varnasa z roku 1912, a także obszerne omówienie jego biografii i prac naukowych w nocie redakcyjnej. W albumie umieszczono 102 obiekty i zespoły obiektów przedstawione na 104 fotografiach, uporządkowane w siedmiu działach: 1. Narzędzia i urządzenia związane z łowiectwem i rybołówstwem oraz innymi zajęciami i ich modele; 2. Narzędzia plecionkarskie i tkackie; 3. Naczynia i przybory związane z pożywieniem; 4. Przybory domowe; 5. Odzież; 6. Zabawki i gry dziecięce oraz 7. Przedmioty kultu. W podziale tym najmniej zadowalające jest oddzielenie grupy Przybory domowe (w języku rosyjskim Priedmiety byta) od Naczyń i przyborów związanych z pożywieniem. Jakość kolorowych fotografii wykonanych pq;ez Walerija Karnauchowa jest znakomita. Doskonale oddają one strukturę materiału, z którego wykonane zostały przedmioty, a przy wytworach z drewna także ślady obróbki i zużycia. Fotografiom towarzyszą nazwy obiektów w językach rosyjskim, angielskim i japońskim, uzupełnione w oddzielnej części albumu - w Opisie przedmiotów, opracowanym przez Olgę Szubinę. Tutaj opis jest szerszy. Obok numeru fotografii zawiera ajnoską nazwę obiektu i jej dosłowny przekład, miejsce przechowywania i nu- �305 mer inwentarzowy kolekcji muzealnej, rozmiary, informację o materiale, szczegółowy opis obiektu i jego funkcji oraz dane o miejscu i czasie, jeśli są znane, w którym przedmiot został odnaleziony w terenie. Charakter obiektów zamieszczonych w albumie sprawia, że rosyjskie isskustwo występujące w tytule należy tłumaczyć raczej jako "kunszt", "umiejętności" a nie sztukę w znaczeniu sztuk plastycznych. Craft - rękodzieło pojawiające się w tytule angielskim lepiej chyba informuje o zawartości albumu. Określenie w tytule książki przedstawionych w niej wytworów jako "Iudowych" (narodnoje, folk) nie jest właściwe w odniesieniu do grupy etnicznej bez rozwarstwienia społecznego powodującego zróżnicowanie kulturowe. Japońskim współredaktorem albumu jest Koichi Inoue, profesor Uniwersytetu Hokkaido, biograf B. Piłsudskiego i wydawca jego listów (m.in. do F. Boasa), przewodniczący zespołu badawczego Pilsudskiana de Sapporo. To dzięki jego zdecydowaniu i dziesięcioletnim staraniom o fundusze możliwe było ukazanie się książki. Wiem więcej, bo poznałem go osobiście, o Władysławie M. Łatiszewie, rosyjskim współredaktorze i pomysłodawcy albumu. Kieruje on Muzeum Sachalińskim w Jużno-Sachalińsku, a jednocześnie jest założycielem i dyrektorem Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w tymże mieście. Zorganizował międzynarodową konferencję poświęconą B. Piłsudskiemu w Jużno-Sachalińsku w roku 1991, pierwszą międzynarodową konferencję na tej zamkniętej dotąd wyspie. Był inicjatorem i jest współredaktorem wymienionych już "Izwiestii Instituta nasledija Bronisława Piłsudskiego", których dotąd ukazało się pięć tomów o łącznej objętości ponad 1100 stron. Napisał wiele artykułów o pracach i życiu B. Piłsudskiego, przygotował i wydał zbiór jego listów do L.J. Szternberga (Bronislaw Pilsudskij. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J Sztiernbiergu, 1893-1917, Jużno-Sachalinsk 1996, ss. 336), opracował i opublikował ostatnio, po raz pierwszy wszystkie w jednej pracy, ajnoskie teksty zebrane przez B. Piłsudskiego (B. Piłsudskij, Folklor sachalinskich ajnow. Jużno-Sachalinsk 2002, ss. 62). To on, dzięki swojej działalności organizacyjnej i naukowej, przyczynił się w naj szerszym zakresie w Federacji Rosyjskiej do poznania i spopularyzowania prac naukowych i postaci B. Piłsudskiego w tym kraju. Nie było to łatwe wobec utrwalanej w ZSRR nienawiści wobec nazwiska "Piłsudski" i obowiązującego przez wiele dziesiątków lat zapisu cenzury na to nazwisko. Pomogła jednak zmiana w sposobie myślenia wielu Rosjan po upadku ZSRR w roku 1991, a także determinacja W.M. Łatiszewa. Upowszechnienie wiedzy oB. Piłsudskim sprzyjało jednocześnie przypomnieniu roli innych jeszcze Polaków w badaniach Syberii i Dalekiego Wschodu i utrwaleniu w społeczeństwie rosyjskim, tak przecież niejednorodnym w stosunku do Polaków, ich obrazu, jeśli tylko na to zasługiwali, jako nosicieli cennych wartości osobowościowych, społecznych i naukowych. Album Sakhalin Ainu Folk Craft jest cenny nie tylko jako niezastąpione źródło wiedzy o tradycyjnej kulturze Ajnosów sprzed wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904-1905 i oddania Południowego Sachalinu we władanie Japonii, które przyspieszyło zmiany. Jego wartość polega również na tym, że potwierdza znaczenie B. Piłsudskiego w podejmowanych przez wielu uczonych pracach nad poznaniem kultury Ajnosów, w tym również w tworzeniu kolekcji muzealnych. Informuje ponadto o studiach nad dziedzictwem naukowym Bronisława Piłsudskiego i wskazuje na zasłużonych dla tych studiów badaczy. Zbigniew Jasiewicz �306 Olga D a n g I o v a, Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext, Vydavatelstvo Slovenskej akademie vied, Klenotnica Slovenskej Ludovej KultUry, Bratislava 200 I, ss. 240, ił. 254; indeks przedmiotowy i geograficzny. W monografiach terenowych, zwartych pracach tematycznych, artykułach, będących efektem badań etnograficznych, pytania o treść zawsze korespondują z pytaniami o formę, a dekoracja, ornament - bywa, że drugoplanowo, wyłącznie jako estetyczny ozdobnik dzieła - prezentowane są przy opisie niemal każdego z materialnych przejawów ludowej kultury. Książka Olgi Danglovej Dekor Symbol. Dekorativna tradicia na Slovensku a európsky kontext uświadamia nam jednak, że nawet poruszając się w tym zasobie zjawisk, który wcześniej zdawał się już zamknięty i wyczerpująco omówiony, ciągle dostrzec możemy nowe, wcześniej nie rozpoznawane znaczenia. Sprzyja temu postawa badawcza otwarta na niekonwencjonalne ujęcie tematu, poszukująca analogii na tych polach naukowej refleksji, które dotąd były pomijane jako zbyt odległe od istoty rozpatrywanego problemu. A przecież tylko tak - przez zestawienie i porównanie przykładów zaczerpniętych z różnych dziedzin - ujawnić można wspólne źródła inspiracji i wyłącznie w taki sposób rzeczy znane ujawniają sens daleko wykraczający poza dotychczas im przypisywany. We wprowadzeniu autorka opracowania słusznie odwołuje się do dominujących dziś sposobów porozumiewania się, działań zmierzających w kierunku wizualizacji wszelkich przekazów. Obrazy wypierają słowa. Atakują nas w reklamach, wideoklipach, znakach firmowych; z ekranu komputera, telewizora, na łamach czasopism. Liczą się przełamujące bariery języka i kultury - powszechność i łatwość skojarzeń. Synteza i uproszczenie zapewniają, tak obecnie pożądaną, oszczędność czasu potrzebnego do zakomunikowania zakodowanych treści. W tym kontekście, jak zauważa Olga Danglova, zaskakujące jest niewielkie wykorzystanie wypracowanych już, prawie "gotowych do użycia" znaków ludowego folkloru, plastyki. Tradycja, oparta niemal w całości na przekazie ustnym, zapewne musiała rekompensować ubóstwo czy brak zapisu słownego rozbudowaniem zapisu obrazowego. W bezpośrednim odbiorze był on nie tylko klarowny i czytelny, ale też nasycony magią i symboliką. Wyrażał relacje pomiędzy człowiekiem ijego najbliższym otoczeniem, światem roślin i zwierząt. Odwoływał sięjednak także do kosmosu, sił odczuwanych jako nadprzyrodzone; tajemnicy. Ta myśl, zasygnalizowana we wprowadzeniu, obecna jest w całości opracowania. Nie bez powodu już w tytule pracy symbolika zajmuje pozycję równorzędną z dekoracją. Wciąż przecież postrzegana jest jako niezbywalna składowa wielu znaków i ornamentów identyfikowanych przez nas w ludowej kulturze. W pracy Olgi Danglovej Słowacja z jej dekoratywną tradycją zaprezentowana została jako pośrednik pomiędzy wschodnią i zachodnią Europą, w jej związkach z liturgią rzymską i bizantyjską. Pewna "stagnacja" urbanizacyjna i industrializacyjna Słowacji, wolniejsze niż na zachodzie Europy przenikanie na ten teren elementów produkcji przemysłowej - sprzyjały utrzymywaniu się wielu wątków europejskich tradycji, które gdzie indziej zachowały się już wyłącznie jako relikt. Kolejny to przykład, że brak postępu w tej dziedzinie dobrze służył ludowej kulturze. Autorka przywołuje przy tej okazji kanon etnologicznej wiedzy na temat relacji różnych nurtów kultury, w tym - odnotowywane niemal jako powszechne - zjawisko adaptacji przez kulturę ludową elementów zaczerpniętych wprost ze stylów historycznych, głównie z renesansu i baroku. Przypomina też rolę profesjonalnego rzemiosła, przejmującego na siebie funkcję pośrednika pomiędzy różnymi warstwami społecznymi, dostarczającego ludowemu odbiorcy produkty niejednokrotnie o wysokim poziomie wykonania ijednolite stylowo. Jego związek z kulturą ludową, zauważalny zwłaszcza od XVIII wieku, zaowocował silnym rozwojem lokal- �307 nych i regionalnych stylów dekoracji. Tego rodzaju uwag - jakkolwiek wydawałyby się one oczywiste - nigdy dosyć, nawet w książkach skierowanych do specjalistów etnologów. Wciąż bowiem w tak wielu opracowaniach zauważamy mniej lub bardziej ukryte dążenie do zachowania "czystości" ludowej kultury, skupienia uwagi na tych przejawach plastycznych działań, których twórca i odbiorca usytuowany był na wsi. Taka postawa może oznaczać pozostawienie na marginesie zainteresowań tych wyrobów, które nie będąc wytworami warstw ludowych, były przecież przez nie pozyskiwane, odpowiadały ich estetycznym gustom i je kształtowały. Swoją uwagę autorka zwraca także na niebagatelnąrolę klasztorów i wytwarzanych przez nie, a służących głównie dewocji, przedmiotów zasilających kulturę ludową. W pracy poświęconej ludowemu zdobnictwu Słowacji nie można było pominąć także jego wpływu na profesjonalne rzemiosło i przemysł; autorka przywołuje próby podniesienia zaczerpniętej z kultury ludowej estetyki do rangi "narodowej" - próby, dla której znajdujemy przecież analogie także w polskiej historii. W całości analizy znaczącym wątkiem jest także pewna powtarzalność motywów zaczerpniętych wprost ze wzorników upowszechniających się od XVI wieku na niemieckim, francuskim i włoskim terytorium. To zapewne jeden z powodów, dla których etnolodzy z innych, bliskich Słowacji, krajów odnajdują w tej książce tak wiele znanych i, wydawałoby się, typowych dla tradycji własnych ziem przykładów. Pracę badacza kultury Olga Danglova porównuje do poszukiwań archeologa, odkrywającego nawarstwienia historyczne, które pozwalają na wyznaczanie wciąż nowych, ale coraz starszych - bo sięgających w głąb czasu - horyzontów. Ona sama dociera nawet do naskalnych rysunków neolitycznych i mitologii antycznej - w nich odnajdując nie tylko wspólnotę twórczych postaw, ale też niemal bezpośredni pierwowzór wielu, powszechnie dziś funkcjonujących znaków kultury. Pokłady dawnych wierzeń i magii zauważa także pod warstwą wierzeń chrześcijańskich. Podstawą do przeprowadzonej w tej pracy analizy stał się materiał zabytkowy i ikonograficzny ze zbiorów muzealnych. Muzealnicy byli przewodnikami po tym, w znacznej mierze anonimowym, świecie ludowej sztuki i rzemiosła. Zapewne ścisła z nimi współpraca zaowocowała opracowaniem rozbudowanych podpisów publikowanych przedmiotów w sposób zbliżony do obowiązujących w muzealnych katalogach zbiorów. Tworzą one w ten sposób samoistne źródło informacji prawie równorzędne z tekstem, pozwalające na podjęcie próby samodzielnej analizy porównawczej, niezależnej od tej zaproponowanej przez autorkę. W szeroko nakreślonym obszarze badawczym Olga Danglova wprowadza niezbędną dla jasności wywodu systematykę. Kolejne rozdziały zawierają opis ornamentu geometrycznego, roślinnego, zoomorficznego, antropomorficznego; oddzielnie omówiono napisy i monogramy oraz przejawy dekoracji w kulturowych i socjalnych aspektach życia. Wyróżnione w każdym z rozdziałów podrozdziały porządkują myśl tam, gdzie dostrzeżona została potrzeba wydzielenia bardziej szczegółowych bloków tematycznych, a wyróżniająca się w całości tekstu i pogrubiona czcionka prowadzi czytelnika po kolejnych hasłach. Narzucający się w tego typu opracowaniach układ alfabetyczny haseł wyparty został przez układ podyktowany logiką bezpośrednich związków przywoływanych kluczowych słów-znaków. Tym, którzy próbują w sposób najmniej skomplikowany odszukać określone hasło, z pomocą przychodzi zamieszczony na końcu opracowania indeks przedmiotowy. Niestety, mające charakter podrozdziałów bloki tematyczne nie zostały ujęte w spisie treści. Być może ich wyszczególnienie w tym miejscu rozbijałoby klarowność układu, ale z drugiej strony ułatwiałoby poruszanie się w całości przekazywanych nam informacji. Każdy wyróżniony temat przedstawiony został tak od strony formalnej, jak i symbolicznej. W dziale poświęconym ornamentom antropomorficznym obok figur zgeometryzowanych pojawiają się samodzielne tematy ikonograficzne, w których postać �308 ludzka przedstawiana jest w określonych sytuacjach, wskazujących na wykonywane zajęcie. Są tu rolnicy, pasterze, rzemieślnicy, huzarzy na koniach, damy i kawalerowie, myśliwi. Ten wybór dopełniają tematy zaczerpnięte wprost z symboliki chrześcijańskiej: Panna Maria, Pieta, Madonna z Dzieciątkiem, Jezus Chrystus, Ukrzyżowanie, Zmartwychwstanie, Ofiarowanie Izaaka, święci. To główne hasła, z których każde rozwija się w szereg innych, bardziej szczegółowych - wymienianych tylko, ale już nie wyczerpująco omawianych. Autorka stara się wyprowadzić ich genezę, wskazuje na drogi rozprzestrzeniania się w Europie, lokalizuje słowackie ośrodki pielgrzymkowe, w których przedstawienia wyobrażone w określonych schematach ikonograficznych czczone były jako cudowne. To właśnie owe centra wywarły zasadniczy wpływ na wariantowość słowackich powtórzeń, umiejscowionych poza terenem kraju, pierwowzorów. Sposób opracowania tego zespołu tematów wydaje się najbardziej dyskusyjny, bowiem o ile oczywiste jest ich zauważenie w roli dekoracji umieszczonej na przedmiocie użytkowym, o tyle nie do końca zasadne może być tak wyczerpujące przywoływanie przedstawień funkcjonujących całkowicie samodzielnie i spełniających głównie funkcje kultowe - w rzeźbie, malarstwie, grafice. Tym bardziej, że nastąpiło tu jednak przesunięcie akcentu - ich rola w dekoracji kwitowana jest bowiem, w większości przypadków, lapidarnymi stwierdzeniami nie pozwalającymi na uzyskanie informacji, w jakim zakresie ich zastosowanie w roli ozdoby ceramicznego naczynia, tkaniny itp. wpłynęło na modyfikację samego schematu. Zapewne konieczne byłoby bardziej dobitne sprecyzowanie pojęcia "dekoracji" jako cechy - w pewnym sensie wtórnej, drugoplanowej - z reguły opartej na powtarzalności motywów, znaków oraz "dekoracyjności" rozumianej jako sposób plastycznego rozwiązania określonych przedstawień, zazwyczaj przeciwstawny realistycznemu. Bogactwo materiału, jakim dysponowała autorka, wręcz wymuszało konieczność selekcji - wyboru tych haseł, które opisują ornamenty występujące najczęściej, reprezentatywne dla kraju lub najbardziej interesujące. W pracy, która nie rości sobie praw do ujęcia encyklopedycznego, tego typu wybór jest niepodważalnym prawem autora. Niemniej, jak sądzę, czytelnikom mogą się nasuwać pytania o powód pominięcia niektórych haseł równie istotnych jak te, które znalazły tu swoje znaczące miejsce. Zapewne również obfitość artefaktów, nawet po ich wstępnej selekcji, stała się przyczyną odejścia od schematycznych rozwiązań przy rozczłonkowaniu poszczególnych rozdziałów. Ich wewnętrzne usystematyzowanie nie jest paralelne. To niewątpliwie świadoma decyzja autorki, która rzetelność naukowego dyskursu, ale i jego ekspresję, przedłożyła nad pozorny porządek wywodu. Walorem tej pracy jest dodatkowo bogaty materiał ilustracyjny - zarówno graficzny, jak i fotograficzny (ilustracje czamo-białe wkomponowano w tekst, kolorowe umieszczono na oddzielnych wkładkach). Trudno byłoby zresztą wyobrazić sobie pozbawioną go pracę poświęconą tematyce tak "wizualnej" jak dekoracja. Wydobyte na powiększeniach plastyczne detale ujawniają z jednej strony precyzję wykonania reliefu, haftu, malarskiego ornamentu, z drugiej zaś nowatorstwo i świeżość skojarzeń, odwagę uproszczenia niejednokrotnie zbliżającego te, licznie tu zaprezentowane, przykłady anonimowej ludowej kultury do wybitnych dzieł sztuki nowoczesnej. W podtytule książki ujęto jej drugi podstawoWy cel - nakreślenie dla słowackiej tradycji ludowej kontekstu europejskiego. W podsumowaniu odnajdujemy stwierdzenie, że "tradycyjna kultura była w swej podstawie lokalna". "Lokalność" określają nie występujące gdzie indziej cechy stylowe czy też określone przedmioty o niepowtarzalnych formach lub zastosowaniu. Z drugiej jednak strony równie silnie narzuca się myśl o nie dających się podważyć podobieństwach, tym bardziej licznych im głębiej cofamy się w czasie. Lokalność i uniwersalizm to dwa fundamentalne dla tej pracy pojęcia - użyte tu jako "etnologiczne narzędzia", rodzaj "kulturowej miary", która służy do zbadania �309 każdego, opisywanego zjawiska. Ale przecież wyraźnie odczuwamy i to, że dla autorki niejednokrotnie miara ta wykracza poza granice Europy. Erudycja autorki nie pozwala jej na pozostanie w tak zakreślonym, narzuconym rygorem tytułu, geograficznym obszarze. Tam, gdzie jest to uzasadnione, Olga Danglova odwołuje się więc do doświadczeń kultur całego świata. Cenne jest i to, że narodowa, słowacka kultura ludowa nie została tutaj przedstawionajako sztucznie "wyabstrahowany twór", a zewnętrzne wpływy kulturowe uwzględnione tylko wówczas, gdy wtopiły się w narodową specyfikę Słowacji. Nawet dolnośląski etnograf odnajdzie tu, będący przedmiotem jego regionalnych zainteresowań, dewocyjny obraz z położonych na ziemi kłodzkiej Wambierzyc, który na Słowację trafił zapewne jako pamiątka z pielgrzymki. Europejski kontekst zakreśla autorka w oparciu o obszerną literaturę, także pozaeuropejską. Percepcję jej pracy przez naukę światową ułatwiają zamieszczone pod każdą ilustracją obszerne opisy publikowanych przedmiotów w języku angielskim oraz angielskie streszczenie zamykające całość tekstu. Jak podkreśla sama autorka, jest to pierwsza praca w ten sposób zespalająca wcześniejsze omówienia różnych przejawów dekoracji, charakterystycznej dla kultury ludowej Słowacji, jej ukonstytuowanie w różnorodnych materiałach i przy użyciu różnych technik. W tym sensie ma ona charakter nowatorski. Zważywszy na szerokie, całościowe ujęcie problemu, spełnia ona rolę syntezy; biorąc pod uwagę omówienia wszystkich tematów, jest rzetelną, wyczerpująca analizą. Należy do tego typu książek, które czytelnika zmuszają do ciągłych powrotów. Elżbieta Berendt Anna Z i e I i ń s k a Polska mniejszość na Litwie Kowieńskiej. Studium socjolingwistyczne, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Instytut Slawistyki PAN, Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, Warszawa 2002, ss. 192. W przeciwieństwie do Polaków mieszkających na Wileńszczyźnie, od dawna będących obiektem zainteresowań badaczy z wielu ośrodków krajowych izagranicznych, ludności polskiej mieszkającej na Litwie Kowieńskiej poświęcono stosunkowo niewiele uwagi. Omawiana tu praca znakomicie wypełnia istniejącą lukę. Jej podstawę stanowią materiały zgromadzone przez A. Zielińską w latach 1998-2000, podczas licznych wyjazdów badawczych na Kowieńszczyznę. Autorka wykorzystała także literaturę pamiętnikarską, liczne - polskie i zagraniczne - opracowania naukowe z zakresu językoznawstwa oraz prace dotyczące historii Republiki Litewskiej (1918-1940), Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, jak też państwa, w które Republika ta przekształciła się po rozpadzie Związku Radzieckiego. Wiele miejsca poświęcono skutkom powojennych przemian ustrojowych dla polskiej społeczności: dezintegracji grupy, akulturacji i asymilacji, będących m.in. efektem likwidacji polskiego szkolnictwa i organizacji kulturalno-oświatowych, wzrostowi liczby małżeństw mieszanych, zacieraniu się różnic stanowych, zmianom mentalności. Autorka zwróciła uwagę na drastyczny spadek liczebności polskiej ludności na Kowieńszczyźnie w wyniku działań wojennych i powojennych represji w ZSRR, deportacji w głąb Rosji, jak też przymusowych "repatriacji" do Polski. Przypomniała ponadto różne koncepcje wyjaśniające pochodzenie polskiej ludności na Litwie Kowieńskiej. W książce omówiono głównie prace polskich autorów (Z. Krajewskiego, P. Eberhardta, W. Wielhorskiego i in.). Szkoda, że ustalenia rodzimych badaczy nie zostały porównane z wyni- �310 kami badań autorów litewskich. Pozwoliłoby to na wskazanie ewentualnych różnic i kontrowersji, jak też na ujęcie omawianego problemu z różnych perspektyw. Omawiając - z konieczności w dużym skrócie - historię badanych terenów, autorka podkreśliła wielokulturowy i wielojęzykowy charakter Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przypomniała też, że pod koniec XIX wieku wśród mieszkańców ziem litewskich zaczęły dojrzewać konflikty wewnętrzne. Ich przejawem było m.in. nasilenie się haseł i działań antypolskich. Idee nacjonalistyczne rozwinęły się w Republice Litewskiej. Dla przeciwdziałania szybko postępującej lituanizacji Polacy zaczęli tworzyć różne organizacje. Wśród nich były m.in. wymienione w książce: Akcyjne Towarzystwo "Dompol", Spółka Wydawnicza "Omega", Towarzystwo Popierania Kultury i Oświaty wśród Polaków na Litwie "Pochodnia". Działalność tych organizacji nie została jednak szerzej omówiona. Nie wiadomo też, czy zachowały się one w pamięci rozmówców autorki, ani też, czy w ostatnich latach podejmowane były jakieś próby nawiązania do ich tradycji. Badania terenowe przeprowadzone przez A. Zielińską na Litwie Kowieńskiej pozwoliły na określenie obiektywnych wyznaczników tożsamości narodowej mieszkających tam Polaków. Do wyznaczników tych należy przede wszystkim znajomość języka polskiego. Ważną rolę odgrywają także: urodzenie się w polskiej rodzinie, pochodzenie szlacheckie i wpis w paszporcie stwierdzający polską narodowość. Autorka zwróciła uwagę na różnice lokalne, pozwalające mówić o odmiennej hierarchii wyznaczników polskości w różnych rejonach Kowieńszczyzny. W parafii łopieńskiej np. za najważniejszy uznano język polski, na Laudzie natomiast zasadnicze znaczenie przypisano świadomości przynależności do stanu szlacheckiego, w połączeniu ze znajomościąjęzyka polskiego. Jednym z celów badań było ukazanie zależności między znajomościąjęzyka polskiego i stosunkiem do niego a przynależnością do określonej grupy społecznej. Dostępne źródła (materiały terenowe, pamiętniki) pozwoliły A. Zielińskiej na scharakteryzowanie rodzin ziemiańskich jako patriotycznych, silnie związanych z miejscem zamieszkania, a zarazem wielokulturowych, wielojęzycznych. W przypadku szlachty można mówić o nieznajomości języka litewskiego i posługiwaniu się polskim na co dzień. Autorka podkreśliła, że szlachta, zwłaszcza drobna, "była ostoją polskiego języka i kultury na Litwie" (s. 46). Wniosek ten potwierdzony został cytatami z wywiadów przeprowadzonych w trakcie badań terenowych. Z badań tych wynika również, że ludność chłopska mówiła na ogół po litewsku (wyjątek stanowili mieszkańcy obszarów leżących między Kownem i Kiejdanami). Na północ od Kiejdan językiem polskim posługiwano się w niektórych domach chłopskich. Materiały zgromadzone przez A. Zielińską dobrze ukazują dystans kulturowy między szlachtą i ludnością chłopską, jak też między szlachtą drobną i zamożniejszą. Pozwoliły one również na odtworzenie auto stereotypu szlachcica. Elementami jego wizerunku są m.in.: znajomość języka polskiego, honor, patriotyzm, uprzejmość, dbałość o strój i dom, czytanie polskich książek (s. 48). Rozmowy przeprowadzone przez autorkę recenzowanej pracy ukazują stosunek członków badanej grupy do polskiego dziedzictwa narodowego, do kanonu polskich lektur, narodowych dzieł literackich. Dla wielu osób szczególne znaczenie ma fakt, iż na terenach obecnej Litwy Kowieńskiej toczy się akcja niektórych dzieł Henryka Sienkiewicza. Jak wiadomo, książki tego pisarza, zwłaszcza Trylogia, miały ogromny wpływ na kształtowanie polskiej tożsamości, budziły poczucie dumy narodowej u wielu Polaków (nie tylko na Kowieńszczyźnie). W przypadku Litwy Kowieńskiej dodatkowym czynnikiem wzmacniającym polską tożsamość była wspomniana lokalizacja opisywanych przez Sienkiewicza wydarzeń na tych właśnie terenach. Z badań A. Zielińskiej wynika, że fikcja literacka miesza się tam często z rzeczywistością. Autorka poświęciła wiele uwagi zmianom sytuacji języka polskiego. Na podstawie własnych badań terenowych, jak też np. informacji zawartych w pamiętniku Konrada Lapina, �311 przedstawiła ona m.in. unikatową mapę (mentalną) zasięgu języka polskiego na Litwie Kowieńskiej przed II wojną światową i w okresie powojennym. Na tej szczególnej mapie można zaznaczyć "stronę polską" (nie wiadomo jednak, jak określana jest przez członków badanej grupy strona przeciwna), podzieloną na kilka obszarów: od Kowna do Kiejdan, na północ od Kiejdan, tereny nad rzeką Laudą oraz Żmudź (na północ od Kowna, po zachodniej stronie Niewiaży). Przytoczone w pracy wypowiedzi znakomicie charakteryzują poszczególne tereny pod względem językowym, a także - szerzej - kulturowym. Część książki, w której omawiany jest zasięg języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, zawierającą również charakterystykę mieszkańców poszczególnych obszarów, należących do "polskiej strony", uważam za niezwykle interesującą, ważną i nowatorską. Cytowane materiały ukazują zróżnicowanie Kowieńszczyzny, występujące tu podziały społeczno-kulturowe i etniczne, jak też zmiany zarejestrowane przez rozmówców badaczki, polegające przede wszystkim na stopniowym kurczeniu się zasięgu polskiego i/lub jego zanikaniu w wielu rejonach. Anna Zielińska szczegółowo omówiła sytuację językową w wielu miejscowościach w okresie międzywojennym i po II wojnie światowej. Zgromadzenie informacji na ten temat nie byłoby możliwe bez badań terenowych. Wynika z nich np., że w czasach istnienia Republiki Litewskiej język polski używany był w niektórych wsiach chłopskich (m.in. w Szaszewiczach koło Bobt, Drasejkach, Szańcach, Mastejkach), w okolicach szlacheckich (Antogini, 4 km od Kowna, Urniaże pod Datnowem i in.). Zwartym skupiskiem ludności polskojęzycznej była gmina Łopie. Badania A. Zielińskiej wskazują także na polskie korzenie wielu mieszkańców Kowieńszczyzny oraz na zasiedziałość znacznej liczby 'polskich rodzin na badanych terenach, w licznych wioskach, miastach i miasteczkach. Swiadcząrównież o zwartym osadnictwie polskim i dominacji języka polskiego na części badanych obszarów. Wypowiedzi rozmówców, zarejestrowane w trakcie pobytu na Kowieńszczyźnie, ukazują miejsce języka polskiego wśród innych wyznaczników polskości, informują też np. o relacjach między tym językiem a przynależnością stanową. Na podstawie niektórych wypowiedzi można ponadto wnioskować o sytuacji wyznaniowej, stosunkach etnicznych i innych. Autorka wymienia dziesiątki nazwisk polskich mieszkańców Laudy, terenów między Kownem i Kiejdanami i innych badanych obszarów, ratując od zapomnienia wielu mieszkańców Kowieńszczyzny, należących do polskiej grupy etnicznej (narodowej). Zgromadzone materiały są nie tylko cennym dokumentem, świadczącym o obecności polskich rodzin na Litwie Kowieńskiej, lecz stanowią doskonałe źródło do badań nad polskim osadnictwem na Kowieńszczyźnie, nad losami polskich rodzin i ich majątków. Szkoda, że autorka nie pokusiła się o kartograficzne przedstawienie danych socjolingwistycznych, będących efektem badań terenowych, o zaznaczenie na mapie Litwy Kowieńskiej miejscowości i obszarów o dominacji języka polskiego w okresie międzywojennym i tych, w których język polski nie odgrywał roli głównej. Byłoby to, moim zdaniem, znakomitym podsumowaniem badań i ich cennym uzupełnieniem. Wiele miejsca poświęcono w pracy kwestii przekazu języka polskiego w rodzinie i zmianom funkcjonowania polszczyzny jako języka domowego (szczególnie interesujące są, moim zdaniem, opisane w pracy przypadki małżeństw mieszanych etnicznie). Ukazana została także rola kobiet, zwłaszcza należących do starszego pokolenia, w przekazie języka polskiego w rodzinach mieszanych. Autorka podkreśliła, że w okresie międzywojennym w rodzinach polsko-litewskichjęzykiem domowym był najczęściej polski. Sytuacja zmieniła się zasadniczo po II wojnie światowej. Poszerzył się wówczas zasięg języka litewskiego. Wyparł on stopniowo polski z wielu domów. W rodzinach dwujęzycznych językiem prymarnym stał się litewski. �312 Autorka słusznie łączy zanikanie języka polskiego w badanej społeczności ze stopniową likwidacją szkolnictwa polskiego w Republice Litewskiej po I wojnie światowej. Z jej badań wynika, że wielu Polaków próbowało przeciwstawiać się językowej asymilacji, m.in. przez organizowanie tajnego nauczania. Badaczka dotarła do kilku osób zaangażowanych w tego rodzaju działalność. Fragmenty ich wypowiedzi zostały zamieszczone w pracy. Znalazły się tu także cenne informacje na temat nauczania domowego w zamożnych rodzinach Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej w okresie międzywojennym. Nauczanie tego typu obejmowało program szkoły powszechnej. Uzupełniano go naukąjęzyka polskiego oraz historii Polski i polskiej literatury. Ta dodatkowa edukacja była organizowana i finansowana nielegalnie przez Towarzystwo "Pochodnia" (s. 69). W pracy możemy również przeczytać, że "działalność nauczycielek nie ograniczała się tylko do nauczania, ale też wpływała na ksztahowanie polskiej świadomości narodowej uczniów" (tamże). Ukazanie tych wpływów mogłoby stać się przedmiotem odrębnych badań. Badania terenowe pozwoliły A. Zielińskiej na zgromadzenie szczegółowych, unikalnych materiałów informujących o działalności polskich szkół różnych stopni w wielu rejonach Kowieńszczyzny. Na podstawie tych źródeł, uzupełnionych np. o opublikowane pamiętniki osób wywodzących się z terenów Litwy Kowieńskiej, można z łatwością sporządzić mapę występowania tego typu placówek. Autorka pisze o prowadzonej od kilku lat w Kownie nauce polskiego, z której korzystają m.in. dzieci z polskich rodzin. Nie wiadomo jednak, czy (i w jakim stopniu) udział w lekcjach polskiego wpływa na sferę ich identyfikacji narodowej, ani też, czy język polski - traktowany początkowo przez wiele osób o polskich korzeniach jak język obcy - nie staje się w pewnym momencie "swoim". Na Wileńszczyźnie, podobnie jak na wielu innych terenach, m.in. na Ukrainie i Białorusi, bardzo ważnym wyznacznikiem polskości jest katolicyzm. Inaczej wygląda sytuacja na Litwie Kowieńskiej, gdzie po I wojnie światowej władze przystąpiły zdecydowanie do działań mających na celu lituanizację liturgii i życia religijnego. Znalazły one znakomitych pomocników wśród księży, którzy bezwzględnie przeciwstawiali się jakimkolwiek formom używania polskiego, np. w katechizacji młodego pokolenia lub podczas spowiedzi. Autorka przytacza niezmiernie ciekawe informacje świadczące o odmawianiu sakramentu pokuty przez księży, jeśli penitent nie chciał lub nie potrafił spowiadać się w języku litewskim. Dopiero w ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie. Omawiając miejsce i rolę języka polskiego w życiu religijnym Polaków z Kowieńszczyzny, Zielińska pisze, że "babcie uczą dzieci katechizmu po polsku i przygotowują po polsku do sakramentów" (s. 74). Część osób należących do młodego pokolenia ma więc, jak widać, kontakt z językiem polskim w domu rodzinnym, w lokalnej społeczności i w kościele. Czy w takich przypadkach język ten traktowany jest jak obcy? Czy kontakt z nim nie wpływa na sferę świadomości i identyfikacji narodowej? Czy nie ma na nią wpływu udział w życiu religijnym, w nabożeństwach majowych, zwłaszcza tam, gdzie - jak w Umiażach - tradycja uczestnictwa w nich nie została przerwana? Badania przeprowadzone wśród Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej pozwoliły autorce na sformułowanie wniosku o przerwaniu przekazu kultury narodowej w badanej społeczności oraz o konwersji narodowej średniego i młodego pokolenia Polaków (s. 32). Faktu tego nie zmienia istnienie niewielkiej grupy młodzieży znającej dobrze język polski i zainteresowanej polską kulturą (s. 40). Tak więc Polacy na Litwie Kowieńskiej reprezentują głównie starsze pokolenie. Autorka dobrze wyjaśniła przyczyny częstej konwersji narodowej młodzieży wywodzącej się z rodzin polskich. Zwróciła m.in. uwagę na rozpowszechnione na Litwie Kowieńskiej przekonanie, iż przyznawanie się do polskiej narodowości może mieć niekorzystne �313 skutki społeczne i ekonomiczne (s. 40). W tej sytuacji trudno się dziwić, że liczba Polaków maleje i że w grupie tej dominują osoby należące do starszej generacji. Materiały zgromadzone w trakcie badań stały się doskonałą podstawą wysoce profesjonalnego opisu "wybranych cech kontrastowych [języka badanej grupy] w stosunku do polszczyzny ogólnej oraz ich odniesienia do polszczyzny północnokresowej" (s. 80; rozdz. 4). Relacje polszczyzny północnokresowej i polszczyzny kowieńskiej ilustruje także mapa zamieszczona na s. 180. Zielińska przedstawiła trzy warianty polszczyzny kowieńskiej (wariant wysoki, szlachecki i chłopski). Każdy z nich został scharakteryzowany szczegółowo pod względem wybranych cech fonologicznych, fleksyjnych, składniowych, słowotwórczych i leksykalnych. Jestem przekonana, że badania A. Zielińskiej przyczynią się w istotny sposób do pogłębienia wiedzy o współczesnym języku mówionym Polaków mieszkających na Litwie Kowieńskiej, a także o zmianach, jakim język ten podlegał w okresie, który obejmuje pamięć członków tej grupy (od zakończenia I wojny światowej do współczesności). Autorka porównała wyniki własnych badań z materiałami źródłowymi pochodzącymi z różnych lat, co pozwoliło jej na śledzenie zmian zachodzących w poszczególnych wariantach polszczyzny kowieńskiej i ukazanie ich w szeroko rozumianym kontekście historyczno-politycznym i społeczno-kulturowym. Fragmenty pracy zawierające przykłady regionalizmów, występujących we wszystkich trzech wariantach polszczyzny kowieńskiej, a także przykłady zapożyczeń z języka rosyjskiego i litewskiego, są nie tylko znakomitym rejestrem określonych cech języka, lecz także - świadectwem kontaktów grup mówiących różnymi językami i ich odbicia w kulturze i języku. Cytowane materiały są również źródłem informacji o badanej społeczności (pojedynczych osobach i grupie), występujących tu problemach, postawach wobec określonych zjawisk i innych. Doskonałym źródłem informacji o polskich mieszkańcach Kowieńszczyzny są materiały zamieszczone w Aneksie. Szkoda tylko, że autorka nie zatytułowała prezentowanych tekstów i nie wprowadziła śródtytułów. Materiały opatrzone zostały wyłącznie kolejnymi numerami. Dodanie tytułów i śródtytułów sygnalizujących problemy, o których jest mowa w cytowanych tekstach, sprawiłoby, że teksty te stałyby się bardziej przejrzyste, łatwiejsze w odbiorze. Możliwe byłoby także ich uporządkowanie pod względem tematycznym (rzeczowym). Zamieszczone w Aneksie wypowiedzi rozmówców zostały podane w transkrypcji fonetycznej. W innych częściach książki autorka zrezygnowała z tej formy, "z myślą o czytelnikach nie mających wprawy w czytaniu" zapisanych w ten sposób materiałów źródłowych (s. 10). Z jakich powodów odstąpiła od tej zasady w przypadku Aneksu? Czy jest on przeznaczony wyłącznie dla wąskiej grupy specjalistów? Przyjęcie dwóch różnych zasad zapisu w jednej pracy jest dopuszczalne, powinno być jednak uzasadnione merytorycznie. Autorka informuje, że w swoich badaniach posłużyła się metodą biograficzną (s. 10). W rzeczywistości wykorzystana została tylko niewielka część tej metody, polegająca na zgromadzeniu i analizie materiałów biograficznych grupy Polaków z Kowieńszczyzny, w celu określenia cech ich języka i ukazania, w jaki sposób funkcjonuje on w badanej społeczności w zmieniającej się rzeczywistości. Nie przeprowadzono natomiast typowej dla metody biograficznej analizy strukturalnej tekstów autobiografii według zasad opracowanych m.in. przez Fritza SchUtze. Autorka dokonała ciekawego i udanego połączenia różnych metod badawczych, wykorzystując m.in. - obok elementów analizy materiałów biograficznych - metodę kontrastową, służącą do opisu ,Języków polonocentrycznych wspólnot komunikatywnych �314 poza granicami kraju" (s. 10). Nasuwają się jednak pytania: Jak należy rozumieć termin "wspólnota polonocentryczna" i czy Polacy mieszkający na Litwie Kowieńskiej należą w istocie do tej grupy? Anna Zielińska posłużyła się także techniką "wywiadu o elastycznej strukturze, dostosowanej do wiedzy konkretnego informatora" (s. 13). Pytania dotyczyły m.in. sytuacji językowej w rodzinie respondenta i w jego najbliższym otoczeniu, stosunku do używanych języków i oceny ich poprawności, danych biograficznych i in. Wywiady dostosowane były do zainteresowań informatorów, co pozwoliło im na swobodę i spontaniczność wypowiedzi. Nie były też męczące dla rozmówców. Gwarantowały ponadto realizację celów pracy. Jak bowiem podkreśla autorka, "śledzenie występowania określonych cech językowych jest możliwe tylko w żywej, spontanicznej mowie" (s. 15). Na s. 7 A. Zielińska pisze o pograniczu słowiańsko-litewskim i słowiańsko-bałtyckim, traktując te terminy zamiennie. Moim zdaniem, nie jest to właściwe. 'Litewskość' jest bowiem pojęciem węższym w stosunku do 'bałtyckości'. Należałoby poza tym mówić o pograniczu słowiańsko-bałtyjskim (nie bałtyckim), tj. o obszarze zamieszkałym przez ludy słowiańskie i bałtyjskie (lub przez Słowian i Bałtów). Na tej samej stronie czytamy, że "obszar kowieński leży z dala od pogranicza litewsko-słowiańskiego", a dalej, że "ukształtowała się tam polsko-litewska dwujęzyczność". Czy w istocie Kowieńszczyzna, zamieszkana m.in. przez Litwinów i Polaków, a także np. Rosjan, nie jest obszarem pogranicza słowiańsko-litewskiego? O jakim pograniczu należałoby mówić w tym przypadku? W innym miejscu czytamy, że "Polacy na Litwie Kowieńskiej przechowują stare, dziś «niemodne» wartości, takie jak patriotyzm, poczucie godności narodowej, duma ze swojego pochodzenia, z historii, kultury, literatury, tradycji, języka" (s. 8). Moim zdaniem, mamy tu do czynienia z kreowaniem stereotypu etnicznego, polegającym na przypisywaniu całej grupie cech charakterystycznych dla niektórych członków polskiej społeczności. Społeczność ta, jak wynika z badań przeprowadzonych przez A. Zielińską, nie jest jednolita. Nie wszyscy jej członkowie "przechowują" też zapewne te same wartości. Należałoby również zapytać, czy i w jaki sposób wartości wymienione w pracy przejawiają się w życiu codziennym badanej grupy. Nie znajduje potwierdzenia informacja o tym, że Polacy na Kowieńszczyźnie, żyjący w diasporze od czasów rozbiorów Rzeczypospolitej, "wciąż (i mimo wszystko) mówią po polsku" (s. 8). Już na następnej stronie czytamy o stopniowym zanikaniu polszczyzny kowieńskiej. Z badań A. Zielińskiej wynika też, że tylko niewielka część polskiej społeczności posługuje się polszczyzną. Języka polskiego nie zna większość młodego pokolenia wywodzącego się z polskich rodzin. Jest on też skutecznie wypierany przez litewski. Mam również uwagę dotyczącą sposobu informowania o osobach, które wzięły udział w badaniach. Autorka wyjaśniła, że nie podaje nazwisk swoich informatorów "ze względu na ochronę ich prywatności" (s. 15). Zasada ta nie jest jednak konsekwentnie przestrzegana. W kilku miejscach bowiem znalazły się pełne imiona i nazwiska rozmówców (np. s. 32, przyp. 37; s. 41, przyp. 69; s. 56, przyp. 83; s. 58, przyp. 86 i 88; s. 59, przyp. 89 i in.). Na podkreślenie zasługuje natomiast przeprowadzenie nowatorskich, systematycznych, socjolingwistycznych badań terenowych w grupie, która nie była dotychczas obiektem baczniejszej uwagi badaczy, koncentracja uwagi najęzyku mówionym, szczegółowa charakterystyka funkcjonalna i systemowa języka polskiego na Litwie Kowieńskiej, ukazanie związków między charakterem języka a środowiskiem, w którym jest on używany. Należy też podkreślić, że badania przeprowadzone przez A. Zielińską ukazują sytuację języka polskiego na Litwie Kowieńskiej zarówno z perspektywy badacza, jak i przez pryzmat wypowiedzi członków badanej społeczności. Bardzo ważne jest ukazanie zróż- �315 nicowania badanej grupy pod względem językowym, jak też pod względem stosunku do polskiego i litewskiego oraz do szkolnictwa w tych językach, tożsamości narodowej i oceny procesów społeczno-politycznych, decydujących o losach polskiej społeczności i jej języka. Autorka podkreśliła, że Polacy na Litwie Kowieńskiej są "bardzo osamotnieni. Nie otrzymują żadnej znaczącej pomocy ani materialnej, ani moralnej od polskich organizacji wspierających polską kulturę za granicą (a przynajmniej tej pomocy nie widać)" (s. 51). Dodałabym, że wiedza naszego społeczeństwa o tej grupie jest znikoma. W środkach masowego przekazu mówi się czasem o rodakach z Kazachstanu lub z Wileńszczyzny, rzadziej o tych, którzy mieszkają na Ukrainie lub Białorusi. W potocznej świadomości nie funkcjonuje natomiast Kowno, Kowieńszczyzna, ani mieszkający tam Polacy. Książka Anny Zielińskiej może się wydatnie przyczynić do zmiany tej sytuacji. Iwona Kabzińska Vacys M i I i u s, Lietuviu, etnologijos bibliografzja, Lietuvos istorijos institutas, Vilnius 2001, ss. 415 nlb. 1. Książka ta jest owocem wieloletnich prac przygotowawczych, prowadzonych przez czołowego etnologa i etnografa litewskiego, prof dr. hab. Vacysa Miliusa - początkowo niejako na marginesie innych zajęć oraz dla własnych celów badawczych. Przełom w traktowaniu prac bibliograficznych nastąpił we wczesnych latach siedemdziesiątych. Otóż po opublikowaniu kilku swoich bibliografii V. Milius został zaproszony do współpracy międzynarodowej na tym polu. Widoczne to jest od razu w sposobie opublikowania omawianej pracy. Zarówno autorowi, jak i wydawcy zależało na ułatwieniach dla czytelników nie znającychjęzyka litewskiego; dodano drugą kartę tytułową, spis treści i przedmowę po angielsku. Autor w przedmowie zastrzegł się, że układ materiału - z nielicznymi wyjątkami - zgodny jest z klasyfikacją stosowaną przez Internationale Volkskundliche Bibliographie/International Folklore Bibliography/Bibliographie Internationale d'Ethnologie wydawanej w Bonn (poprzednio w Szwajcarii), z którym to wydawnictwem V. Milius współpracuje już od 1965 roku. V. Milius zebrał w sumie 6770 pozycji bibliograficznych, poczynając od XVII wieku, a na 1996 roku kończąc. Autor uwzględnił też epizodycznie niektóre pozycje z XVI wieku, jak np. nr 2302 - fragment tłumaczenia A. Gwagnina lub pozycja 2303 Erclerung ... do mapy C. Hennenbergera. Autor zaznaczył w przedmowie, że etnografią Litwy zajmowali się też sąsiedzi: Polacy, Rosjanie, Niemcy oraz przedstawiciele innych narodowości; toteż doliczyłem się bodajże I a języków, w których zostały ogłoszone zarejestrowane tutaj prace. W dziale I - "Etnologia jako nauka" (nr l - 263) są dalsze podziały, a mianowicie: l. bibliografia, 2. teoria, 3. metodyka badań, 4. dydaktyka. Najobszerniejszy jest dział II - ,,Historiografia" (nr 264-2212) obejmujący następujące grupy zagadnień: 1. instytucje i towarzystwa, 2. muzealnictwo, 3. wystawy, 4. ochrona zabytków, 5. badacze personalia dotyczą 97 osób. Dział III - ,,zagadnienia ogólne kultury etnicznej" (2213-2739); tutaj największą rozpiętość chronologiczną reprezentują pozycje zgromadzone w rozdziale l. badania = opracowania, 2. materiały etnograficzne w pamiętnikach, 3. etniczność (m.in. charakter narodowy), 4. byt dworski, 5. byt miejski. W działach IV-XI dokonano przeglądu tematycznego poszczególnych działów kultury ludowej. Dział �316 IV - "Wspólnota" (nr 2740-2912) obejmuje: 1. wspólnotę wiejską, 2. pracowników najemnych, 3. żebraków. Dział V - "Rodzina i jej zwyczaje" (nr 2913-3267) łączy 1. rodzinę, 2. zwyczaje i obrzędy rodzinne, 3. imieniny, urodziny. Dział VI - ,,zajęcia i związane z nimi zwyczaje" (nr 3268-3875) przedstawia kolejno: l. rolnictwo, 2. hodowlę zwierząt, 3. rybołówstwo, 4. łowiectwo, 5. pszczelarstwo, 6. zbieractwo, 7. rzemiosła i technikę, 8. targi i jarmarki. W dziale VII - "Kultura materialna" (3876-5001) przedstawiono kolejno: 1. osiedla i osady, 2. cmentarze, 3. budowle, 4. młyny, 5. architekturę sakralną, 6. transport, 7. meble, 8. sprzęty, 9. technikę tekstylną, 10. tkaniny, dzianiny i hafty, 11. odzież, 12. pożywienie. Obszerny dział VJJJ - "Sztuka ludowa i jej twórcy" (nr 50025855) został podzielony na 16 rozdziałów, a te z kolei na dalsze, bardziej szczegółowe podrozdziały. Wyodrębnione zostały: l. opracowania ogólne, 2. twórcy - świątkarze i ich wytwory, 3. krzyże, kapliczki, rzeźba, 4. krikśtai - specjalna odmiana krzyży nagrobnych występująca jedynie w protestanckiej Małej Litwie, 5. pomniki kamienne i murowane, 6. góra krzyży 7. wyroby metalowe, 8. litewskie pomniki na obczyźnie (USA, Syberia, RFN), 9. pomniki wzniesione po 1988 roku, 10. malarstwo, 11. grafika, 12. ceramika, 13. pisanki, 14. palmy wileńskie, 15. vetrunges (proporczyki na statkach rybaków na Zalewie Kurońskirn), 16. wycinanki. W dziale IX - "Święta kalendarzowe" (nr 5856-u304) w rozdziałach 1-10 mamy rok obrzędowy od Adwentu, Wigilii i Gwiazdki zaczynając, a na Zaduszkach kończąc. Poza tym: II. odpusty, 12. gromadkarze Małej Litwy, 13. zwyczaje różne. Dział X - "Rozrywki, muzyka etniczna" (nr 6305-u577), jest podzielony na dwa rozdziały: l. gry, tańce, rozrywki, zabawki, 2. muzykanci i instrumenty muzyczne. W dziale XI - "Wiedza" (nr 6578-u750) zgromadzono 1. wiadomości astronomiczne, kalendarz, 2. meteorologia, 3. medycyna i weterynaria ludowa, 4. napisy na pomnikach. Ostatni najmniejszy dział XII "Rewitalizacja kultury etnicznej" (nr 6751-u770), niemniej obejmuje on trzy grupy zagadnień: 1. festiwale etnograficzne, 2. dni tradycyjnych rzemiosł, 3. inscenizacje wesel regionalnych. Książkę zamykają indeksy: 1. indeks nazwisk - trzeba tu z uznaniem podkreślić, że Autor wszystkie prace po rosyjsku zacytował w oryginalnej pisowni, a w indeksie zgrupował je w jednym miejscu po litewskich pracach danego autora, 2. indeks miejscowości został rozbudowany, ponieważ Autor podał również określenia regionalne, co jednocześnie służy jako informacja obrazująca stopień zbadania poszczególnych regionów kraju. Autor podał w przedmowie, że uwzględnił książki i artykuły z czasopism naukowych i popularnonaukowych, nie precyzując bliżej kryteriów selekcji. Skądinąd wiadomo, że Milius pomijał jedynie artykuły z gazet codziennych. Tak też jest i w omawianej książce. Lista częściej cytowanych czasopism obejmuje 48 tytułów z ostatniego półtora wieku, większość litewskich, jeden niemiecki, dwa polskie ("Lud" i "Wisła") oraz cztery rosyjskie. Zupełnie słusznie zastosowano tylko 18 skrótów, krótkie tytuły podając w całości. Jedyny tamże zastosowany skrót tytułu książki B. Buracasa jest bardzo przydatny dla zainteresowanych. Byłem w wielkim kłopocie, zastanawiając się nad tzw. uzupełnieniami; wydaje mi się na przykład, że zarejestrowana pod nr 2284 i 2285 Zygmunta Glogera Podróż Niemnem (1888) i jej litewski przekład (1992) to jakby trochę za mało. Sięgnąłem więc do niezastąpionej dotychczas bibliografii: Stefan Dembe, Bibliografia pism Zygmunta Glogera, Rocznik Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, IV, 1910, s. 252-312; przedruk w: Zygmunt Gloger - badacz przeszłości i ziemi ojczystej, Warszawa 1978, s. 99-139. Ku mojemu wielkiemu zdumieniu znalazłem korespondencje z Druskiennik (1871/2), Liszkowa (1876), pierwsze fragmenty dziennika podróży Niemnem (1873) oraz całą masę lituaników pewnych i prawdopodobnych, bo np. trudno domyślić się, co kryje się pod tytułem Z Augustowskiego, "Gazeta Warszawska", 1881, nr 278 - o jaką część byłej guberni augustowskiej chodzi - okolic samego Augustowa, czy część litewską zw. Użnemune? Wobec tego wypada zgłosić apel do młodszego pokolenia badaczy, aby zajęło się �317 krytyczną oceną spuścizny Glogera. Ze swojej strony sygnalizuję potrzebę zajęcia się pisanymi w latach 1875-1879 korespondencjami Glogera z trzech wystaw rolniczo-przemysłowych na Żmudzi; doliczyłem się dwudziestu listów, a brałem pod uwagę tylko te, które miały słowo "wystawa" w tytule. A pamiętać trzeba, że Gloger każdy swój tekst wzbogacał o jakiś nowy szczegół. Do działu III. 2 "Materiał etnograficzny w pamiętnikach" warto dodać Wspomnienia z czasów, które przeżyłem Tomasza Dobszewicza (1807-1881), Kraków 1883, gdzie obok skąpych wiadomości sensu stricto etnograficznych (rozdział III "Lud żmudzki", s. 34-51) znajdujemy wiele ciekawych spostrzeżeń dotyczących samej Żmudzi, nie mówiąc już o tym, że autor z dużym talentem opisuje wszystko, co widział, ciekawe są też charakterystyki spotkanych ludzi. Podsumowując, należy stwierdzić, że otrzymaliśmy znakomicie wykonane dzieło, które dzięki umiejętnie zastosowanym infonnacjom w języku angielskim, jest dostępne również dla osób nie znających języka litewskiego. Skoro szczęśliwie złożyło się, że książka ukazała się akurat w 75. rocznicę urodzin Autora, my również składamy najlepsze życzenia - Ad multos annos, Panie Profesorze! I Witold Armon I Ryszard R a d z i k, Między zbiorowością etniczną a wspólnotą narodową. Białorusini na tle przemian narodowych w Europie Środkowo-Wschodniej XIX stulecia, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2000, ss. 30 l. Autor pisząc książkę, wyznaczył sobie za cel rekonstrukcję procesów związanych z ksztahowaniem się białoruskiej świadomości i odrębności narodowej. Analizuje przemiany społeczne zachodzące w wieku XIX, które doprowadziły do powstania procesów narodowotwórczych. W ich konsekwencji uksztahował się naród białoruski. Praca składa się z pięciu rozdziałów. Pierwszy poświęcony jest zdefiniowaniu grupy etnicznej jako społeczności zamkniętej, którą łączą więzy nawykowe, poczucie swojskości i odwoływanie się do tradycji oraz narodu - jako wspólnoty połączonej wizją kulturowo-historycznej jedności. Rozdział drugi dotyczy procesów powstawania narodów Europy Środkowej w średniowieczu i renesansie. Ksztahowanie się narodów w Europie Zachodniej autor omówił na przykładzie narodu francuskiego. Rozdział trzeci omawia przemiany, jakim ulegały w XIX wieku społeczności białoruska i polska. Rozdział czwarty natomiast to analiza stopnia etnicznej świadomości ludności białoruskiej (słabo wykształcona tożsamość narodowa zbliżała lud białoruski bardziej do wspólnoty lokalnej niż narodu). W rozdziale piątym autor omawia proces ksztahowania się kultury białoruskiej na płaszczyźnie literackiej. Przedstawia twórczość między innymi: Wincentego Dunina-Marcinkiewicza, Wincentego Kalinowskiego oraz Franciszka Bohuszewicza. Wiedzę zawartą w rozprawie autor czerpał z materiałów zastanych: pamiętników, dokumentów drukowanych, dziewiętnastowiecznej prasy, zapisów folklorystycznych oraz literatury białoruskiej. Anna Torobińska - ODIE PTL �318 EtnografickY atlas, 1. Opera ethnologica 8, red. Josef Vafeka, Praha 1978, s. 255, mapy. EtnografickY atlas, 2. Opera ethnologica 13, oprac. Vladimir Scheufler, Praha 1991, s. 153, mapy. EtnografickY atlas Ćech, Moravya Slezska, oprac. Zdenek Martinek, Praha 2000, cz. l-s. 241, cz. 2 - mapy. Wydawca: Ustav pro etnografii a folkloristiku (Ceskoslovenska akademie ved), przemianowany w ostatnich latach na Etnologicky ustav Akademie ved Ceske republiky. Zróżnicowanie tradycyjnej kultury narodów środkowej Europy można śledzić zestawiając mapy Atlasu kultury ludowej w Polsce, Polskiego atlasu etnograficznego oraz atlasów: Atlas der deutschen Volkskunde, EtnografickY atlas Slovenska, Magyar neprajzi atlasz i Osterreichischer Volkskundeatlas. Wolno natomiast wypełnia się "biała plama" - obszar Czech, Moraw i Śląska (w granicach Republiki Czeskiej). I choć wiele starań w tym zakresie poczyniła Drahomira Stninska i Jaroslav Kramafik, to etnologia czeska zaniedbała tę tematykę, skupiając uwagę na problematyce kultury robotniczej. Mimo to udało się wydać kilka prac, które ową plamę wypełniają. Na tom pierwszy Etnografickeho atlasu składają się artykuły: J. Vafeka, EtnografickY atlas - jeho ukoly a cile; tegoż, Soucasny stav, cile a teoreticke problemy etnokartografickeho studia lidoveho stavitelstvi v ceskYch zemich; J. Kramafika, Problem regionalni diferenciace starsichforem ceske lidove kultury ve svetle dosavadnich rysiedku etnokartografickYch snah. Część zasadniczą tomu stanowią trzy artykuły, które opracował Frantisek Sach: Pocatky orebneho nafadi v ceskYch zemich (od praveku do 15. stoleti); Typy radel v Ćechóch a na Morave; Rozsifeni ruchadla v ceskYch zemich po jeho vynalezu ve dvacatf;ch letech 19. stoleli. Każdemu z artykułów F. Sacha towarzyszy jedna mapa. Szczególnie interesująca dla etnologa jest mapa przedstawiająca geografię typów radeł, gdyż autor wprowadził aż cztery przedziały czasowe: 1. przed 1620 r., 2. po 1620 r., 3. w końcu 1. połowy XIX w., 4. współcześnie, przy czym trzy pierwsze "przekroje" chronologiczne opracował posługując się materiałami archiwalnymi, a czwarty sporządził w oparciu o materiały z badań etnograficznych i kwerendę muzealną. Cenną dla badacza jest również mapa ukazująca rozmieszczenie szczególnego rodzaju pługa znanego i w polskiej literaturze pod nazwą ruchadło, który zaczął się szerzyć na ziemiach Czech i Moraw w latach 20. XIX w. F. Sach oparł mapę na materiałach archiwalnych z lat 1843-1848. Na tej mapie znajdujemy także informacje dotyczące geografii innych pługów. Autor uwzględnia również częstotliwość występowania różnych odmian pługów w kategoriach: "rzadko", "na równi z innymi", "przeważające", "forma wyłączna". Omawianej mapie towarzyszą rysunki, co czyni ją bardzo czytelną. Tom drugi Etnografickeho atlasu przygotował Vladimir Scheufler. Ten tom poświęcony został rzemiosłu według stanu z końca XIX w. W oparciu o dane archiwalne autor przedstawił pięć map poświęconych produkcji (wyrobom) z kamienia, metali, szkła, drewna, materiałów konfekcyjnych, koszykarstwu, plecionkarstwu (z rogożyny i słomy), wyrobowi mioteł, fajek, sit, szczotek, czyszczeniu i darciu pierza, obróbce rogu, wyrobowi rękawic, szewstwu, wyrobowi siodeł i rzemieni, a także wyrobowi papierowych toreb i innych przedmiotów, sztucznych kwiatów, introligatorstwu, wyrobowi zabawek, opłatków, malarstwu. Te skomplikowane obrazy znalazły swoje czytelne odbicie na szóstej (nie numerowanej) mapie syntetycznej. Ostatnio wydany tom trzeci nosi tytuł EtnografickY atlas Ćech, Moravy a Slezska i podtytuł Remeslna, domacM a manufakturni vyroba a obchod v Ćechóch v.letech 1752-1756. Jego autor Zdenek Martinek ograniczył się, jak widzimy, do obszarów czeskich. Część pierwsza tomu stanowi obszerny komentarz do 37 map zamieszczonych w części drugiej. Wśród tych map znajdujemy także mapę młynów wietrznych w Czechach (bez podania typologii). �319 Prezentowane tu pierwsze trzy tomy Etnografickeho atlasu z pewnością są bardzo wartościowe dla odtwarzania dziejów czeskiej kultury. Dużo mniej natomiast sąprzydatne do studiów porównawczych z wykorzystaniem atlasów z krajów ościennych. Poza wspomnianą mapą wiatraków, która znajduje swoje odpowiedniki w Atlas der deutschen Volkskunde i Polskim atlasie etnograficznym (mapa A. Szymańskiego w tomie przygotowanym do druku) oraz niektórym i narzędziami ornymi (mapa w: Etnografickj atlas, t. 1) brak tematów, które można by porównać. Pozostaje nadzieja, że w następnych zapowiadanych przez kolegów czeskich tomach pracownicy Etnologickeho ustavu przedstawią więcej map, które dadzą się porównać z tematami opracowanymi w pozostałych środkowoeuropejskich atlasach etnograficznych. Zygmunt Kłodnicki Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000, ss. 199. Opcja badawcza i teoretyczna przyjęta w pracy sytuuje się w nurcie antropologii codzienności. Codzienność rozpatrywana jest tutaj jako warstwa kulturowej rzeczywistości, którą wypełniają zdarzenia i zachowania typowe (powtarzalne), "mające określony przedmiot, mieszczące się w określonej przestrzeni i czasie, wśród określonego zestawu rekwizytów, wymagających od uczestników określonego sposobu zachowania". Świat codzienności to świat społecznie definiowany i indywidualnie, subiektywnie doświadczany w konkretnej przestrzeni, którą może być dom lub miejsce publiczne. Przyjęte dla potrzeb analitycznych rozprawy kategorie i pojęcia ujmowane są zgodnie z propozycjami wypracowanymi na gruncie geografii humanistycznej, etnologii, socjologii, historii i filozofii. Kluczowe założenia zbudowane są przez autorkę w oparciu o rozróżnienie pojęć "przestrzeni i miejsca", gdzie to ostatnie wyodrębniane jest z przestrzeni w procesie doświadczania przez człowieka rzeczywistości, w której żyje na co dzień. Buduje on w ten sposób sensy miejsc, aby porządkować i hierarchizować swój kulturowo-społeczny świat w jego warstwie symbolicznej. Praca składa się z dwóch części. W pierwszej opisane są sposoby nadawania znaczeń przestrzeni i miejscom w różnych kulturach w różnym czasie. Uwaga autorki koncentruje się wszelako na społeczeństwach zwanych przez etnologów prymitywnymi, tradycyjnymi czy ludowymi. Celem jest wyróżnienie uniwersalnych sposobów traktowania przestrzeni i pokazania - w odniesieniu do szerokiego spektrum badań przeprowadzanych przez antropologów w Europie i poza nią - jak człowiek przez swoje różnorodne działania sprawia, że przestrzeń przeobraża się w miejsce. Druga część to studium przypadkujednej z łódzkich kamienic czynszowych. Te szczególne pod względem architektonicznym obiekty powstawały w XIX w. i w okresie międzywojennym. Budowane były zazwyczaj na planie prostokąta, tworząc zamknięte podwórka-studnie otoczone z trzech stron oficynami, do których dochodzi się bramą od ulicy. Kilkudziesięcioletnie dziś domy zamieszkiwane są m.in. przez osoby o swoistej "przedłużonej pamięci miejsc". Wyobrażenia takich "zasiedziałych domowników" na temat miejsc składających się na ich orbis interior stały się przedmiotem etnograficznej eksploracji autorki. Materiały empiryczne gromadzono w latach 1997-1999, wykorzystując technikę wywiadu narracyjnego. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL �320 Wiesław P u ś, Żydzi w Łodzi w latach zaborów 1793-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2001, ss. 270. Książka dotyczy roli, jaką pełniła ludność żydowska w rozwoju Łodzi, ukazanej na tle osiągnięć Niemców i Polaków do roku 1914. Praca została napisana na podstawie materiałów archiwalnych, znajdujących się w Archiwum Państwowym w Łodzi, artykułów w prasie łódzkiej, kalendarzach, a także prac magisterskich powstałych w latach 1990-1995 w Instytucie Historii UL. W rozdziale pierwszym autor opisuje przyczyny wzmożonego napływu do Łodzi imigrantów, w tym Żydów, Niemców i Polaków. Był to przede wszystkim szybki rozwój gospodarczy miasta, głównie przemysłu włókienniczego. Ludność żydowska była skazana na wiele niedogodności (obarczona dodatkowymi podatkami: od mięsa koszernego, od produkcji i wyszynku trunków, od dzierżawy nieruchomości, pozbawiona praw politycznych i cywilnych), które jednak nie zdołały powstrzymać napływu tej ludności do atrakcyjnego ośrodka przemysłowego. Ludność żydowska w 40% utrzymywała się z handlu i działalności finansowej, w 38% z przemysłu i rzemiosła i w 10% z zajęć dorywczych i służby. Ciekawym zagadnieniem jest sprawa nazwisk, które na początku związane były z miejscem pochodzenia lub zamieszkania, np. Dawid Warszawer (z Warszawy). Często do imion dodawano tzw. otczestwo, czyli imię ojca, np. Dawid Salomonowicz (syn Salomona). Potem zakazano używania otczestwa jako nazwiska. Po trzecim rozbiorze wprowadzono zarządzenie o nadaniu nazwisk wszystkim Żydom. Magistraty poszczególnych miast nadawały wtedy głównie nazwiska niemieckie. Rozdział drugi dotyczy wkładu Żydów w rozwój gospodarczy miasta. W ich posiadaniu w omawianych okresie znajdowało się 88% finn handlowych (głównie szynki, ale też sklepy i stragany). Ważną rolę dla przemysłu, rzemiosła i handlu pełniły Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowe zakładane również przez Żydów. Nieco niższy był ich udział w rzemiośle, chociaż fabryki Poznańskiego, SiJbersteina czy Rosenblatta zajmowały czołowe pozycje nie tylko w Łodzi, ale również w całym Królestwie Polskim. W rozdziale trzecim autor omawia udział ludności żydowskiej w rozwoju kulturalnym miasta. Dzięki niej w Łodzi powstały pierwsze księgarnie, zaczęły wychodzić gazety. Pierwszym łódzkim pismem żydowskim był "Łodzier Wicbła" (Łódzkie Pismo Humorystyczne). Architekci: Dawid Lande, Gustaw Landan-Gutenteger byli twórcami budowli fabrycznych, pałaców i kamienic. Dzięki nauce w chederach 75 % ogółu ludności żydowskiej potrafiło czytać. W rozdziale czwartym autor opisuje działalność i rolę gminy żydowskiej w życiu religijnym i społecznym swoich mieszkańców. Omawia działalność Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności, rolę lekarzy pochodzenia żydowskiego w powstaniu stacji Pogotowia Ratunkowego, sierocińców i szpitali. Do roku 1862 Żydzi pozbawieni byli praw politycznych, dlatego ich aktywność na tym gruncie rodzi się dopiero pod koniec XIX wieku. W tym okresie angażują się w działalność organizacji socjalistycznych: Żydowską Organizację PPS, SDKPiL oraz PPS-Lewicę. Anna Torobińska - ODIE PTL Ewa W Y s o c k a, Religijność a tolerancja. Obszary zależności, Zakład Wydawniczy "Nomos", Kraków 2000, ss. 294. Celem pracy postawionym przez autorkę jest odpowiedź na pytanie: jaki wpływ na poziom tolerancji wobec odmienności ma rodzaj i stopień zaangażowania religijnego? �321 Podmiotem badań była młodzież akademicka z różnych kierunków studiów w województwie katowickim. Książka składa się z ośmiu rozdziałów, które poprzedza wstęp; zakończona jest podsumowaniem, wydzieloną bibliografią oraz aneksami, w których umieszczono kwestionariusze i wyniki przeprowadzonych analiz w formie tabel. W części teoretycznej autorka dokonuje przeglądu podstawowych pojęć dotyczących religii i religijności, prezentuje definicje tolerancji, mechanizmy kształtowania się postaw tolerancyjnych i nietolerancyjnych oraz dokonuje przeglądu wcześniejszych badań dotyczących tolerancji i jej braku. W części empirycznej przedstawia rezultaty swoich badań, w których uwzględniła następujące zmienne: płeć, wiek, rok studiów, miejsce zamieszkania i pochodzenie społeczne, które wyznaczają stopień postaw tolerancyjnych lub nietolerancyjnych. W celu przejrzystego ukazania wyników badań, autorka przedstawia je w szczegółowych wyliczeniach procentowych ujętych w tabelach lub rozrysowanych w"słupki". Anna Torobińska :- ODIE PTL Duchowość i religijność kobiet dawniej i dziś, red. Elżbieta Pakszys i Liliana Sikorska, Wydawnictwo Fundacji Humaniora, Poznań 2000, ss. ISO. Książka składa się z dwóch części. Część pierwsza dotyczy pobożności władczyń i uczonych kobiet w średniowieczu w Polsce i Europie. W części drugiej omówiono duchowe przesłania mistyczek i karmelitanek średniowiecza i baroku. Po każdym tekście ich autorzy podają bibliografię. Poszczególne części poprzedza wprowadzenie, zamyka streszczenie w języku angielskim oraz informacje o autorach. Celem pracy jest ukazanie charakteru mistycyzmu kobiet i cech wyróżniających kobiecą duchowość, podporządkowaną męskiej dominacji w kulturze, w której odmawiano kobietom obecności. Uwidacznia się to w zdecydowanym preferowaniu przez tradycję spuścizny dokonań męskich przedstawicieli chrześcijańskiej duchowości. Poszczególni autorzy artykułów wydobywają osiągnięcia i dorobek duchowy kobiet niejako z ukrycia, ignorowany często w kulturze. Mimo wszystkich trudności, kobiety w każdej epoce dążyły do świętości. W omawianym okresie zazwyczaj dopiero po wypełnieniu swoich ról społecznych - jako żony i matki - mogły zrealizować swoje pragnienia związane z osiąganiem transcendencji. Książka jest rezultatem sesji zorganizowanej przez Interdyscyplinarny Zespół Badawczy Problemów Kobiet Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu, zatytułowanej: "Kulturowe uwarunkowania płci/rodzaju". Odbyła się ona 18 marca 1998 roku w Instytucie Filozofii UAM. Anna Torobińska - ODIE PTL Piotr K o wal s k i, Chleb nasz powszedni. O pieczywie w obrzędach, magii, literackich obrazach i opiniach dietetyków, Wrocław 2000, ss. 249. Praca poświęcona jest antropologicznej historii pieczywa w kulturze. Korzystając z materiałów etnograficznych, archiwizujących XIX-wieczną kulturę ludową Polski (m.in. czasopismo "Wisła", rozprawy H. Biegeleisena, S. Ciszewskiego, K. Moszyńskiego) autor �322 odczytuje i interpretuje znaczenia nadawane różnym formom pieczywa, pojawiającym się w obrzędach dorocznych i świętach rodzinnych. Mówi o tym trzeci rozdział książki, w którym kontekstowo opisana jest symbolika chleba w czasie świąt Bożego Narodzenia, Wielkanocy i rytuałów przejścia, takich jak wesele czy pogrzeb. W warstwie teoretycznej tej części pracy podstawowe założenia zbudowane są w oparciu o "trójkąt kulinarny" - teorię klasyfikacji pokarmów C. Levi-Straussa przybliżoną w rozdziale pierwszym. Mieści on również - podobnie jak rozdział drugi rozprawy - rozważania na temat uniwersalnych (ogólnokulturowych) funkcji pokarmów, w szczególności zaś chleba. Przedstawione są tutaj znaczenia pieczywa w aktach rytualnej ofiary i jego obecności w mitach. Z kolei funkcjonalne aspekty symboliki pieczywa w kulturze magicznej ukazane są szczegółowo w rozdziale piątym, gdzie opowiada się o chlebie jako apotropeionie, jego wykorzystaniu w medycynie ludowej i wróżbach. Rozdziały szósty i siódmy traktują o współczesnych obrazach chleba. Analiza literatury, filmu, reklamy i potocznych wyobrażeń na temat spożywania pieczywa dokonana jest w oparciu o tezę o znakowych i estetycznych motywacjach leżących u podstaw działań współczesnego człowieka. Zastąpiły one dawne symboliczne wartościowanie świata, a widoczne są wyraźnie na przykład w języku, gdzie napotykamy na obfitość chlebowych metafor, alegorii czy metonimii. Marcin Andrzej Kafar - ODIE PTL V Konferencja Slowińsko-Kaszubska. Materiały z konferencji, Rowy 4-5 września 1998, red. Wojciech Łysiak, Wydawnictwo "Eko", Poznań 1999, ss. 240. Pracajest zbiorem 23 artykułów będących materiałami z konferencji, która odbyła się 4 i 5 września 1998 roku w Rowach. Motywem przewodnim konferencji były problemy dawnej i współczesnej kultury ludowej ze znaczną przewagą problemów historycznych. Do pierwszych z zagadnień omawianych w tomie należy rozwój zainteresowań ludoznawczych na terenie Pomorza Zachodniego do roku 1939. W kolejnym artykule autorka omawia przyczyny intensyfikacji oskarżeń o czary - na przykładzie Sydoni von Borcke - pod koniec średniowiecza i na początku renesansu - epoki kojarzonej z odkryciami geograficznymi, wynalazkiem diuku i rozkwitem humanizmu. Następnym tematem rozważań jest myślenie kategoriami mitu w konstruowaniu podań o pomorskich rodach. Z innego referatu dowiedzieć się można o słupskim święcie ,,zakręconego toru", które upamiętnia udzielenie pomocy przez cech szewski swojemu ukochanemu władcy - księciu Ernestowi von Croy. Kolejny autor snuje opowieść o kamiennych krzyżach pokutnych. O kulcie zmarłych i stosunku do śmierci obecnie oraz na przełomie XIX i XX wieku opowiada następny artykuł; nie pomija on omówienia nagrobków, koron śmierci i epitafiów. Inny autor zajął się folklorem, który przedstawia na przykładzie legend i podań, których źródłem jest Góra Zamkowa i zamek w Bytowie. Ludowy humor został ukazany na przykładzie folklorystycznych anegdot charakteryzujących Ottona von Bismarcka. Z artykułu opartego na własnych badaniach terenowych autorki wyłanig się obraz życia codziennego we wsiach położonych nad jeziorami Gardno i Łebsko do roku 1939. Niejako uzupełnieniem poprzedniego jest następny referat - dotyczący kultury duchowej i społecznej ludności pochodzenia polskiego, zamieszkującej powiat słupski w latach 1890-1945. Kolejne wystąpienie jest omówieniem polityki rządu Rzeczypospolitej wobec ludności zamieszkującej wschodnie tereny Pomorza Zachodniego. �323 Trzy referaty dotyczyły kolejno: genezy Kaszubów, tworzenia tożsamości i odrębności kaszubskiej oraz mniejszości narodowych na ziemi bytowskiej po 1945 r. Tematami kolejnych opracowań są zagadnienia sąsiedztwa niemieckiego w historii Kaszub, wizerunek Niemców oraz niemieckiego dziedzictwa w kulturze kaszubskiej, za.gadnienia związane z kształtowaniem się tożsamości regionalnej, budownictwem oraz rozwojem muzealnictwa skansenowskiego na omawianych terenach. Pracę zamyka indeks nazwisk. Anna Torobińska - ODIE PTL "Narodopismi revue" 1996-2001, red. Jan Krist, Ustav lidove kultury ve Strainicach. Omawiane pismo ukazuje się od 1990 r. (numerację poszczególnych zeszytów wprowadzono od roku następnego). Kwartalnik "Narodopisna revue" jest kontynuacją dawniejszych "Narodopisnych aktualit". Wydawca - Ustav Iidove kultury ve Strainicach znany jest jako organizator międzynarodowych festiwali folkorystycznych. Przez parę lat było to jedyne pismo folklorystyczno-etnologiczne na Morawach (w 1992 r. Vaclav Frolec założył pismo "Ethnologia Europae Centrali s", mające zresztą inne etnologiczne cele na oku). Roczniki 1990-1995 zostały już zrecenzowane przez Jarmilę Palickovą w "Slovenskym narodopisie" (t. 44, 1996, s. 267-269), a autorka przedstawiła historię kształtowania się tego pisma, zatem poniżej przedstawię ważniejsze informacje o następnych numerach. Redaktorem pisma jest folklorysta Jan Krist, a w składzie rady redakcyjnej znajdują się znani także w Polsce etnolog Richard Jerabek (Brno) i folklorystka Eva Krekovicova (Bratysława). Recenzowane pismo jest kwartalnikiem, a poszczególne zeszyty liczą po cztery arkusze. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że redakcji udaje się utrzymywać monotematyczny charakter znacznej części zeszytów. I tak np. nr 111996 poświęcono morawskiemu regionowi Hana, nr 211996 dotyczy międzynarodowego festiwalu folklorystycznego w Strażnicy, nr 1/1997 informuje o regionie cieszyńskim, nr 3-4/2000 zawiera artykuły z zakresu etnologii miasta, nr 1/200 I dotyczy ubiorów, a nr 4/2000 poświęcono agroturystyce. Układ pisma nie jest do końca ustabilizowany; na początku zamieszczane są studia i eseje, potem znajdujemy tematykę przemian w tradycji, refleksje, kronikę osobową, informacje o festiwalach, konferencjach, wystawach i innych wydarzeniach oraz recenzje. Od paru lat pismo jest dodatkowo ilustrowane (wkładka z fotografiami). Dodajmy tu, że szata graficzna pisma jest interesująca. W omawianych numerach dominuje tematyka folklorystyczna i etnologiczna z obszaru Moraw. Nierzadko pojawiają się artykuły lub informacje związane z Polską. Piotr Kowalski opublikował studium Polska zemanska literatura jako pramen kpoznani lidove kultury 17. stoletź (nr 1-2/2000), Eva Pavlikova przedstawiła artykuł Ce§i v Polsku a ćeske narodnź stereotypy (nr 9/1999), Jan M. Krist napisał o dwóch festiwalach folklorystycznych w Zielonej Górze, a J. Jancai' o Tygodniu Kultury Beskidzkiej w 1996 roku. Opublikowano również recenzję książki J.W. Rączki, Architektura drewniana (Kraków 1990). Zadbano o zamieszczanie wykazu publikacji związanych z tematyką etnologiczną i folklorystyczną obszaru Moraw; bibliografia za lata 1995-1997 ukazała się w nr 4/1999, �324 za rok 1998 w nr 21200 l; a za rok 1999 w nr 4/200 l. W serii towarzyszącej kwartalniko- . wi ukazała się również bibliografia "Narodopisml reVue 1990-2000" (Straznic,e 2001). W rezultacie mamy do czynienia z cennym dla etnologów i folklorystów pismem. D0dajmy na koniec, że Ustav Iidove kultury ve Straznicach prowadzi wymianę recenzowanego pisma z kilkudziesięcioma instytucjami w ponad 20 krajach, wśród nich również z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym. Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eda2e3fcc149f814bfd211ea59924f0a.pdf 79e3a03680faa7a2aa67410665b8fc32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource pogranicza kulturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4693 Title A name given to the resource Problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych w XX wieku / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.239-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 II. POGLĄDY I OPINIE PROBLEMY TOŻSAMOŚCI GRUPOWEJ NA POLSKICH POGRANICZACH KULTUROWYCH W XX WIEKU W połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, wespół z toruńskim socjologiem i antropologiem kultury Januszem Muchą, zaprosiliśmy uczonych z kilkunastu krajów europejskich i Stanów Zjednoczonych na konferencję przygotowaną przez nas na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika, na temat Kulturowe problemy Europy końca XX wieku l. Bardzo ogólnie sformułowany tytuł obrad, odbywających się w miejscu wielowiekowego przenikania się kultur - na pięknym Pojezierzu Brodnickim - był jedyną sugestią pod adresem naszych gości, wyznaczającą ramy tematyczne ich wypowiedzi. Wśród ważniejszych celów, jakie stawialiśmy sobie, przystępując do organizowania tej sesji, było bowiem rozpoznanie, które z wielu problemów kulturowych współczesnej Europy etnolodzy, antropolodzy kultury z wielu krajów postrzegają jako najważniejsze. Odpowiedź była znamienna. Niemal wszystkie referaty dotyczyły kwestii tożsamości narodowych czy ogólnoeuropejskiej, tak że zainspirowany konferencją tom, wydany przez nas rok później, nosił już tytuł Dylematy tożsamości europejskich u schyłku drugiego tysiąclecia (Dylematy... 1997). Jak się wydaje, ocena sytuacji kulturowej współczesnego świata przez przedstawicieli naszej dyscypliny wiele się od tamtego czasu nie zmieniła. Co roku problematyka tożsamości kulturowej dominuje na kilku ogólnopolskich sesjach etnologicznych i socjologicznych. Była też jednym z ważniejszych motywów konferencji towarzyszącej ostatniemu zjazdowi Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego2• Podobną sytuację odnajdujemy także za granicą. Wystarczy choćby zajrzeć do programów dwóch ostatnich kongresów Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore, reprezentatywnych przecież dla całego naszego środowiska i do związanych z nimi publikacji, by nie mieć co do tego wątpliwości (por. Roots... 1998, 2000; Times ... 200 l). I Kulturowe problemy Europy końca.xx wieku, Toruń - Bachotek, 18-20 września 1996 roku (por. Olszewski 1997). 2 Pogranicza kulturowe ipogranicza etniczne w środkowej Europie, Cieszyn, 7-9 czerwca 2002 roku, sesja naukowa towarzysząca LXXVII Walnemu Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (prezentowany tekst był jednym z wygłoszonych w Cieszynie referatów). �240 Odwołałem się tu do sesji naukowych, bo ich tematyka najlepiej, moim zdaniem, odzwierciedla problemy aktualnie nurtujące środowisko, ale podobne świadectwo w interesującej nas kwestii dają również polskie i zagraniczne publikacje ostatnich kilkunastu lat. Czyżbyśmy mieli więc w kulturze, w tym także w nauce, sytuację zbliżoną do tej, jaka była w Polsce i w znacznej części Europy przed mniej więcej stu laty? Spróbujmy odpowiedzieć na to pytanie, przyglądając się wybranym problemom związanym z tożsamością grupową na polskich pograniczach kulturowych· od początku ubiegłego stulecia do dnia dzisiejszego. Zwróćmy przy tym uwagę na ich konteksty, w tym: relacje między nimi a nauką. Jak się bowiem wydaje, dla etnologa problemem niemal równie istotnym, co procesy tożsamościowe w grupach pogranicznych, są reakcje na nie, postawy wywodzących się z tych grup badaczy, w tym przypadku polskich. Przełom wieków XIX i XX to dla Polaków (i nie tylko dla nich) czas oczekiwania na ogólnie przeczuwaną walkę o Niepodległą. Oczekiwania, ale nie biernego. W Europie po rewolucji francuskiej, po romantyzmie kwestie zróżnicowania kulturowego jawiły się jako najważniejsze dla przyszłego, sprawiedliwego oblicza politycznego kontynentu. Jakie to miały być podziały? Jak przebiegać "sprawiedliwe" granice? Pytano o to również etnologów. I ci odpowiadali. Odpowiadali, chociaż dyscyplina nasza nie była jeszcze do odpowiedzi takiej przygotowana. Nie była, bo żaden z ówczesnych kierunków nie zajmował się problemami tożsamości kulturowej. Były one obce ewolucjonizmowi, jak i nurtom postewolucjonistycznym. Kwestie te nie mogły być jednak obojętne europejskim etnologom, zwłaszcza z narodów walczących o uzyskanie, odzyskanie czy utrzymanie swojego państwa. Dlatego też zabierali oni głos. Zabierali, utożsamiając zazwyczaj granice etniczne, narodowe z zasięgami elementów etnograficzno-językowych. Włączali się w ten sposób czynnie do budowania przyszłej, nowej rzeczywistości politycznej i kulturowej. Tak też postępowali etnografowie polscy, zarówno ci z przygotowaniem naukowym, jak i niezliczeni amatorzy (por. Posem-Zieliński 1973; Obręb ski 1936c; Olszewski 2001). Fakty te są nam w miarę dobrze znane, były bowiem w naszym kraju niejednokrotnie przedmiotem badań i publikacji, tak cząstkowych, jak i syntetycznych. Poprzestanę więc tu na ich konstatacji. Chciałbym natomiast w tym miejscu zwrócić uwagę na to, jak interesujące nas tu problemy tożsamości grupowej na polskich pograniczach kulturowych zaistniały w ówczesnych polskich badaniach. Rzecz interesująca tym bardziej, że prowadzący je, co im później zarzucali przedstawiciele "nurtu humanistycznego", wyznaczając granice etniczne, minimalizowali lub pomijali zupełnie kwestię świadomości, skupiając się wyłącznie na "obiektywnych" wyznacznikach przynależności etnicznej lub kładąc na nie zdecydowany nacisk (por. Posem-Zieliński 1973; Obrębski 1936; Olszewski 2000). Co więcej, uważali nawet, że pytanie badanych o poczucie �241 tożsamości nie jest naj istotniejsze, bo ludzie mogą mieć świadomość "błędną"! Adam Fischer na przykład, przekonując, że dla wyjaśnienia spornych kwestii pogranicz etnicznych czy narodowych ważne są tylko "obiektywne" fakty etnograficzne, napisał: "Jakże często podaje się za Rusina Polak ze względu na rodzinę, która w pewnym okresie może zawierać więcej już jednostek ciążących do ruszczyzny, a może być także odwrotnie. Czy statystyka (oparta o badania czynnika świadomościowego - W.O.) wykaże nam tych Polaków, którzy wprawdzie się już zrutenizowali, ale jednak w swojej kulturze ludowej zachowują polskie cechy?" (Fischer b.d., s. 3). Nawet Leonowi Wasilewskiemu, wielokrotnie podkreślającemu, że jedynym elementem decydującym o przynależności etnicznej czy narodowej jest świadomość ludności, zdarzyło się, choć zapewne w celach propagandowych (co zresztą też jest znamienne), napisać, że: "Istnieją wielkie grupy (...) pozbawione samowiedzy narodowej, o poczuciu narodowem zupełnie fałszywem". Przykładem: "Mazury Pruskie, uważający się za Prusaków, Polacy na Orawie i na Spiszu, zaliczający się do Słowaków, Słowacy morawscy utożsamiający się z Czechami" (Wasilewski 1913, s. 23). Mimo takiej postawy "naukowej", problemy tożsamości grupowej pojawiają się w tych badaniach wieloaspektowo. Już sarno, podkreślane przez historyków naszej dyscypliny, olbrzymie zainteresowanie ówczesnych badaczy i ogromna liczba publikacji ukierunkowanych na kulturę (czytaj: kwestię przynależności kulturowej) terenów o słabym lub zagrożonym poczuciu polskiej tożsamości narodowej, terenów spornych z sąsiadami (m.in. Pomorza, Śląska, Kresów Wschodnich), publikacji w znacznej części dostępnych bardzo szerokiemu gronu czytelników, bo ukazujących się nawet w prasie codziennej, wskazywały, jak ważne były to w ówczesnej ocenie problemy i jak duże było zaangażowanie narodowe nauki. Prace te, a przede wszystkim ich upowszechnianie, miały bowiem dać świadectwo "naszej kulturze" na "naszych ziemiach", ukształtować w społeczeństwie polskim trzech zaborów poczucie wspólnej tożsamości, także z członkami grup żyjących na pograniczach polskiego obszaru kulturowego, w następstwie również zachęcenie Polaków do czynnego wspierania polskości tych grup, przedstawianej jako "zagrożona" lub "nieuświadomiona" (Posem-Zieliński 1973; Olszewski 2000; por. też: Gawełek 1914; Bystroń 1929; Węglarz 1997). Trudno mi się w tym miejscu oprzeć wrażeniu, że przekonanie o możliwości posiadania "fałszywej" świadomości etnicznej przez grupy żyjące na spornych pograniczach Oak i wiara w wagę rzekomo obiektywnych kryteriów etnograficzno-językowych przynależności etnicznej i narodowej) było bardzo korzystne propagandowo i politycznie. Pozwalało bowiem maksymalizować obszar i liczbę ludności przyszłego państwa. W postawie ówczesnych badaczy można zauważyć jeszcze jeden bardzo istotny aspekt związany z tożsamością kulturową. Mam tu na myśli bar- �242 dzo charakterystyczne, bardzo wyraźnie dwojakie podejście do polskości. Otóż tam, gdzie przez wieki kultura polska, tożsamość polska cofały się przed postępuj ącą germanizacj ą (ale też czechizacj ą czy tożsamością słowacką), zwłaszcza na ziemiach utraconych jeszcze przed całkowitą likwidacją państwa polskiego (na przykład na Śląsku), etnografowie zdawali się kierować "etnicznym", "kulturowym", żeby nie powiedzieć "genetycznym" pojęciem narodu. Opisywali więc, jak już podkreślałem, lud zaliczany przez nich do polskiego na podstawie języka, zewnętrznych cech kultury, nierzadko mający słabe poczucie polskiej tożsamości, a nawet nie mający go w ogóle. Natomiast w odniesieniu do Kresów Wschodnich, gdzie kultura polska nawet w okresie zaborów wykazywała stałą ekspansję, gdzie silne były tradycje polskiej tożsamości państwowej, także wśród części ludności etnicznie niepolskiej, zdawali się kierować "politycznym", "państwowym" rozumieniem narodu. Badali więc i opisywali równie swojską kulturę ludu polskiego, białoruskiego, ukraińskiego czy grup niesłowiańskich. W ten sposób w postawie badaczy łączyła się ich tożsamość narodowa i państwowa (choć nie istniejącego wówczas państwa), w ten też sposób usiłowali oni ksztahować tożsamość narodową i państwową społeczeństwa polskiego, a co za tym idzie, również jego postawę wobec zróżnicowanych tożsamościowo grup kulturowych polskich pograniczy (por. Posem-Zieliński 1973; Gawełek 1914). Podobne postawy odnajdujemy również u badaczy, dla których jedynym istotnym kryterium warunkującym istnienie grupy kulturowej było posiadanie przez jej członków świadomości własnej, odrębnej od sąsiadów tożsamości. Kapitalnym przykładem może być tu wspomniany już Leon Wasilewski. Niestrudzony badacz polskich pograniczy i równie niestrudzony propagator wiedzy o nich. Wiedzy przekazywanej w sposób celowy, by ksztahować określoną świadomość i postawę Polaków. Wasilewski w swych pracach odniósł się do problemów związanych z identyfikacją kulturową, pojawiających się na styku z wszystkimi naszymi sąsiadamP. Jako przykład, przypomnijmy pokrótce, jak przedstawiał on w swych publikacjach Śląsk Cieszyński - region również współcześnie budzący żywe zainteresowanie polskich etnologóW'. Kazimierz Nitsch dokonał dokładnego podziału językowego wiosek regionu na czeskie i polskie. Jak jednak zauważył Wasilewski, odnosząc się do tego dokonania: "Niestety, życie nie układa się ) Obszerne omówienie twórczości Leona Wasilewskiego, z wykazem znacznej części jego publikacji dotyczących spraw narodowościowych, znajdzie czytelnik w wydanej w roku 1998 książce Barbary Stoczewskiej Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego (por. też: Olszewski 200 I, Stoczewska 1995). 4 Przejawem tego zainteresowania może być powstanie w Cieszynie w ostatnich latach etnologicznego ośrodka uniwersyteckiego, prowadzącego intensywne badania tej części Śląska czy odbyte w tym mieście LXXVII Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego z towarzyszącą mu sesją naukową i imprezami towarzyszącymi, prezentującymi etnologom ,,z Polski" kulturę regionu i związane z nią problemy. �243 na podstawie ścisłych danych naukowych. I na pograniczu dwóch narodowości zawsze zmagają się dwa wpływy, z których silniejszy czy to kulturalnie, czy, zwłaszcza, społecznie i politycznie, stara się rozszerzać kosztem słabszego, zupełnie nie licząc się z danemi i argumentami etnografów i językoznawców" (1915, s. 152-153). Wasilewski skupił się na ocenie zachodzących tu procesów tożsamościowych wraz z ich rozmaitymi kontekstami i wskazał na możliwość budowania tożsamości polskiej. Według niego, na początku XX wieku świadomość narodowa "znacznych kół ludności śląsko-polskiej", zwłaszcza włościan i drobnomieszczaństwa, znajdowała się na "dość niskim stopniu rozwoju". Długotrwała izolacja od kultury polskiej i przewaga kultury obcej stłumiły u chłopa śląskiego poczucie polskości. Chłop i drobnomieszczanin miał świadomość tożsamości śląskiej i mówił "po naszemu". Także wywodząca się z ludu miejscowa inteligencja na co dzień posługiwała się gwarą, co było ewenementem na polskim obszarze etnograficznym. Polacy uniknęli tu wprawdzie germanizacji, opierając się jej ręka w rękę z Czechami, ale też, a dotyczy to zwłaszcza stanowiących dwie trzecie ludności katolików, ulegli przy tym w dużym stopniu czechizacji. O takim przebiegu procesów tożsamościowych przesądziła wspólnota wyznaniowa z Czechami (czeski był kościół i szkoły katolickie) i przewaga czeskiej inteligencji, także napływowej. Bliższa polskiej pozostawała natomiast tożsamość protestantów. Wasilewski zwracał uwagę na dwa najważniejsze czynniki mogące zadecydować o powstaniu tu silnej polskiej tożsamości narodowej - na działalność oświatową wspieraną z Polski (w tym także kształcenie się miejscowej ludności w Galicji) i na środowisko robotnicze, które wobec znacznego uprzemysłowienia Śląska Cieszyńskiego odgrywało coraz większą rolę (na uzyskanie polskiej świadomości narodowej przez robotników, jako na czynnik, który przesądził o polskości tego regionu, zwrócił też później uwagę Florian Znaniecki). Wyjazdy czeskich robotników do fabryk na terenach niemieckich, a w następstwie dopływ polskich robotników z Galicji i podział na niemiecką i czeską kadrę kierowniczą oraz śląskich i galicyjskich robotników sprzyjały kształtowaniu się w tym środowisku świadomości polskiej (Wasilewski 1915). Warto zwrócić uwagę, że uznanie aktualnej samoidentyfikacji mieszkańców regionu za jedyny czynnik przesądzający o jego przynależności etnicznej czy narodowej, a czynniki etnograficzno-językowe jedynie za elementy kultury potencjalnie ułatwiające przekształcenie tożsamości etnicznej w tożsamość jednego z rywalizujących o pogranicze narodów, miało dla tych ostatnich określone konsekwencje polityczne i kulturowe. Nie wystarczała już bowiem prosta licytacja na argumenty historyczno-etnograficzne. Konieczna, ale i, co ważne, uprawniona moralnie, była aktywna, pozytywna polityka kulturowa wobec grup będących przedmiotem rywalizacji. Do tego niezbędne stawało się też wykształcenie we własnych społeczeństwach narodowych poczucia więzi kulturowej �244 z grupami pogranicza. Wobec braku państwa narodowego to właśnie instytucje narodowe brały przecież na siebie cały ciężar ekspansji kulturowej. Skoncentrowałem się tu na okresie, w którym procesy tożsamościowe przebiegały naj intensywniej, kiedy też ich manifestacje w życiu codziennym narodów i grup etnicznych, w sporach politycznych czy naukowych były najżywsze, najbardziej wyraziste. Nie ulega też chyba wątpliwości, że wyjątkowo silna (i do dziś odczuwana) była projekcja ówczesnych procesów kształtowania się identyfikacji grupowych na przyszłość naszej części Europy. Nowy ład polityczny po I wojnie światowej stworzył radykalnie nową sytuację także w tym zakresie. Dla Polaków największe znaczenie miały teraz znaczne obszary znajdujących się w granicach państwa Kresów Wschodnich z dużą liczbą ludności o tożsamości innej niż polska. Znaczna część tej ludności pozostawała przy tożsamości etnicznej, a nie narodowej i była przedmiotem rywalizacji, zwłaszcza między Ukraińcami, Białorusinami i Polakami; rywalizacji odbijającej się zarówno na sytuacji wewnętrznej państwa, jak i na jego opinii i pozycji na arenie międzynarodowej. Waga problemów związanych z tożsamością kulturową wschodnich pograniczy znalazła odzwierciedlenie między innymi w licznych badaniach etnologicznych, socjologicznych, demograficznych i politologicznych. Przewaga, jaką dawało państwo polskie i silniejsza jednak niż u Ukraińców, a zwłaszcza niż u Białorusinów, tożsamość narodowa Polaków, określały stosunek strony polskiej do interesujących nas kwestii. Przywiązywano, oczywiście, dużą wagę do wykrystalizowania polskiej tożsamości narodowej u ludności "potencjalnie" polskiej. Większąjednak troskę, jak się wydaje, budziły procesy tożsamościowe w grupach potencjalnie białoruskich czy ukraińskich. Chodziło przede wszystkim o ograniczenie ekspansji ukraińskiej i białoruskiej identyfikacji narodowej oraz o ukształtowanie, zarówno u ludności o tożsamości etnicznej, jak też ukraińskiej czy białoruskiej, polskiej tożsamości państwowej. Stąd też pogłębione analizy procesów tożsamościowych na wschodnich Kresach m.in. Józefa Obrębskiego (1936a,b,c,d), Alfonsa Krysińskiego (1928; 1929; 1930; 1933; 1935), Stanisława Orsini-Rosenberga (1930a,b; 1933), Leona Wasilewskiego czy Tadeusza Hołówki (m.in. 1922), żeby wymienić tylko najbardziej znanych. Były one wielokrotnie przypominane w ostatnich latach, wspomnę więc tu tylko płynący z nich wniosek: "W interesie narodu i państwa polskiego jest możliwie maksymalne zaspokajanie aspiracji kulturowych grup mniejszościowych, tak by mogły one to państwo uznać za swoje". Wielokrotnie też przypominano, iż każda próba gwałtu na tożsamości kulturowej słabszej grupy prędzej czy później kończy się klęską kulturowego agresora. Niektórzy z tych badaczy próbowali, w różny sposób, włączyć się w kształtowanie polityki narodowościowej na Kresach. Tadeusz Hołówko, polityk i znawca procesów narodowościowych, swoje usiłowania wprowadzenia w czyn �245 płynących z badań wniosków przypłacił życiem, zastrzelony w roku 1931 przez bojówkarzy OUN (Werschler 1984). Trudno sobie w tym miejscu nie postawić pytania o przyczyny rozbieżności między wnioskami formułowanymi przez naukowców a kresową praktyką polityczną i kulturową. Wśród wielu aspektów tego zjawiska mnie, jako etnologowi, szczególnie interesujące wydały się spostrzeżenia Józefa Obrębskiego, analizującego przyczyny odrzucenia przez poleskich Polaków akcesu asymilacyjnego Po]eszuków do narodu polskiego. Zwrócił on uwagę, iż Polacy ci policjanci, urzędnicy, nauczyciele - wyrwani ze swego dotychczasowego kulturowego środowiska i pozbawieni jego wsparcia, przerzuceni w obce im otoczenie, nie tylko nie mieli dość sił do konstruktywnej ekspansji kulturowej, ale, izolując się radykalnie od poleskiego otoczenia, przyjmowali postawę obronną, charakterystyczną bardziej dla przedstawicieli zagrożonych w swych wartościach grup etnicznych (Obręb ski 1936a). Wydaje się, że spostrzeżenia te można, bez wielkiego ryzyka błędu, uogólnić na całe niemal Kresy, a nawet i niektóre z pozostałych, ówczesnych, ale też i dużo późniejszych, pograniczy kulturowych. Druga wojna światowa ponownie radykalnie zmieniła sytuację na polskich pograniczach kulturowych. Jak wiemy, tożsamość kulturowa nie jest wartością stałą, ulega nieustannym przemianom. Procesy tożsamościowe trwały więc i w okresie Polski Ludowej, chociaż zazwyczaj głęboko skrywane, a z przyczyn politycznych niemal niedostępne obserwacji naukowej. (Moje, i nie tylko moje, doświadczenia z lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych z badań nad relacjami polsko--cygańskimi zdają się wskazywać, że instytucjami naj aktywniej zainteresowanymi problematyką tożsamości rozmaitych grup kulturowych były wówczas: Milicja Obywatelska i odpowiednie tajne służby). Po roku 1989, po długim okresie przymusowego przytłumienia, ujawniły się ze zwielokrotnioną siłą problemy towarzyszące procesom tożsamościowym grup, które według propagandy PRL nierzadko miały stanowić jedynie regionalną, turystyczną egzotykę. Można by się oczywiście teraz, z perspektywy czasu, popastwić nad uczonymi, którzy jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych pisali, że "tutejsi" z przedwojennych wschodnich Kresów to wymysł ówczesnej nacjonalistycznej propagandy, w rzeczywistości zaś Ukraińcy albo Białorusini, tyle że nieświadomi; że odrębność kulturowa Lemków, Bojków, Hucułów również była antyukraińskim wymysłem, a Kaszubi i Ślązacy to jedynie barwne polskie grupy etnograficzne itp. Można by, tylko po co. Zbyt łatwe to i jałowe intelektualnie (na temat polskich badań "etnicznych" w okresie PRL m.in. Posem-Zieliński 1995; Olszewski 2000). Za wcześnie jeszcze, moim zdaniem, bo wciąż mamy za mało informacji, na ocenę procesów tożsamościowych na polskich pograniczach kulturowych w okresie PRL. I dotyczy to zarówno niepolskich mniejszości, grup polskich ekspatriantów z byłych Kresów Wschodnich, pozostałej tam ludności (nie tyl- �246 ko polskiej) czy takich grup etnicznych jak Kaszubi bądź Ślązacy. Procesy te poznajemy dopiero w ostatnich latach, głównie pośrednio, poprzez manifestacje aktualnych postaw tych grup (np. działalność organizacyjną, edukacyjną, wydawniczą, przebieg i wyniki wyborów do władz lokalnych i parlamentu). Daleko nam jednak jeszcze do zadowalającego rozpoznania problemu, a tym bardziej do możliwości nawet ostrożnego prognozowania ich dalszego rozwoju. Krakowski antropolog Władysław Miodunka, analizując sytuację narodowościową środkowo-wschodniej części Europy, napisał nawet, że: "Doświadczenia lat dziewięćdziesiątych zdają się przestrzegać przed wyrokowaniem, które mniejszości doprowadzą swój proces narodotwórczy do fazy odrębnego państwa. Ponadto przypadki takie jak Rusinów na Ukrainie, w Słowacji i Polsce sugerują wręcz, że dziś nie musimy znać nawet nazwy mniejszości, które w dłuższej perspektywie czasowej zaczną uczestniczyć w procesie naród - państwo" (Miodunka 1995, s. 39). Do pewnego stopnia mamy dziś sytuację zbliżoną do tej z początku ubiegłego wieku. Znowu istotne dla nas - naszej narodowej tożsamości, relacji z sąsiadami, funkcjonowania państwa - okazują się złożone procesy kulturowe na pograniczu polsko-litewskim, polsko-białoruskim, polsko-ukraińskim, ale i na pozostałych. Znowu towarzyszy im rywalizacja naszych narodów o pozyskanie ludności nie mającej dotąd identyfikacji narodowej i charakterystyczna radykalizacja wzajemnych postaw. Przy okazji ostatniego spisu powszechnego, z roku 2002, drobny (a może tylko pozornie drobny) incydent uzewnętrznił napięcie na pograniczu polsko-słowackim na Orawies. Stanęliśmy wobec problemów związanych z krystalizacją tożsamości kaszubskiej, noszącą wiele znamion procesu narodotwórczego, z krystalizowaniem się świadomości grupowej, ale i podziałami identyfikacyjnymi Ślązaków czy Lemków. Inna niż sto lat temu jest, oczywiście, skala problemów, inna sytuacja polityczna, inna świadomość kulturowa zarówno Polaków, jak i ich sąsiadów. Wszystkie te procesy są aktualnie przedmiotem intensywnych badań polskich etnologów z wszystkich ośrodków. Mam przy tym wrażenie, bo za wcześnie na bardziej kategoryczne sformułowania, że różna jest rola w tych procesach badających je przedstawicieli nauk o kulturze. Wydaje mi się, że u zajmujących się problemami współczesnej tożsamości śląskiej etnologów i socjologów, niezależnie od ich osobistych powiązań z tym regionem, nawet od ich zaangażowania społecznego i politycznego, dominuje postawa zewnętrznego, "rozumiejącego obserwatora". Z kolei badacze kaszubscy powiązani z Uniwersytetem Gdańskim to równocześnie aktywni przywódcy intelektualni, kulturowi, polityczni pewnej części ludności kaszubskiej, aktywnie wpływają5 Niektórzy z ankieterów używali ołówka, uzasadniając to częstymi zmianami odpowiedzi przez słabo rozumiejących pytania lub niedosłyszących starszych rozmówców. Według przywódców mniejszości słowackiej, zapisywanie odpowiedzi ołówkiem miało na celu umożliwienie zafałszowania rzeczywistej liczebności tej grupy. �247 cy na kształtowanie się jej tożsamości grupowej. Myślę, że i te - "etnologiczne" - aspekty procesów tożsamościowych staną się w bliskim czasie przedmiotem naszych badań. Współczesność przyniosła nam też nową formę, a raczej nowy wymiar kresów - ponadterytorialny. Wydaje się, że rozwój środków masowej komunikacji, ich dostępność, będą minimalizować znaczenie terytorium dla styku kultur i inspirowanych nim procesów. Łatwość kontaktów kulturowych, w których terytorium nie odgrywa żadnej już roli stawia też przed nami zadanie przygotowania się do badania pograniczy kulturowych, jakie roboczo nazwałbym medialnymi. Wyłączenie lub zminimalizowanie najważniejszego dotąd elementu kulturowych kresów nie zakończy bowiem, z pewnością, charakterystycznych dla styku kultur problemów związanych z tożsamością grupową (choć chyba na zawsze odeśle w przeszłość "syndrom poleskich Polaków"). Wojciech Olszewski BIBLIOGRAFIA Bystroń Jan Stanisław 1929 Bibljograjja etnografzji polskiej, Gebethner i Wolff, Kraków. Dylematy... 1997 Dylematy tożsamości europejskich pod koniec drugiego tysiqclecia, red. Janusz Mucha, Wojciech Olszewski, UMK Toruń. Fischer Adam b.d. Etnografia województw południowo-wschodnich, Archiwum ZG PTL, sygn. 349. Gawełek Franciszek 1914 Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Nakł. Akademii Umiejętności, Kraków. Hołówko Tadeusz 1922 Kwestia narodowościowa w Polsce, Księgarnia Robotnicza, Warszawa. Iwański Rafał 2002 Dzieje rodziny /wańskich z Torunia w 1połowie XX wieku. Miasto pogranicza i starcie dwóch kultur narodowych, nie publikowana praca licencjacka napisana w Instytucie Archeologii i Etnologii UMK w Toruniu pod kierunkiem Wojciecha Olszewskiego, Archiwum Wydziału Nauk Historycznych UMK. Krysiński Alfons 1928 Liczba i rozmieszczenie Białorusinów w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 2, nr 3-4, s. 351-379. 1929 Liczba i rozmieszczenie Ukraińców w Polsce, "Sprawy Narodowościowe" R. 3, nr 3-4, s. 413-450; nr 5, s. 618-640; nr 6, s. 772-784. 1930 Liczba i rozmieszczenie ludności polskiej na Kresach Wschodnich, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. 1933 Ludność polska a mniejszości w Polsce w świetle spisów ludności 192/ i 193/, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. �248 1935 Rozwój stosunków etnicznych na Ziemi Czerwieńskiej w Polsce Odrodzonej, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa. Miodunka Władysław 1995 Nacjonalizm, państwa ijęzyki w Europie Wschodniej, w: Europa państw Europa narodów. Problemy etniczne Europy Środkowo-Wschodniej, red. Grzegorz Babiński, Władysław Miodunka, Nomos, Kraków, s. 37-46. Obrębski Józef 1936a Dzisiejsi ludzie Polesia, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 3-4, s. 414-446. 1936b Problem etniczny Polesia, Nakł. Instytutu Badań Spraw Narodowościowych, Warszawa (odbitka ze "Spraw Narodowościowych" R. X, nr 1-2). 1936c Problem grup etnicznych w etnologii, "Przegląd Socjologiczny" t. 4, z. 1-2, s.177-195. 1936d Statystyczne i dynamiczne podejście w badaniach narodowościowych, "Sprawy Narodowościowe" R. X, nr 6, s. 585-(j00. Olszewski Wojciech 1997 Antropologiczna refleksja nad Europą, "Etnografia Polska" t. XLI, s. 223-224. 2000 Ethnologie polonaise et les disciplines voisines par rapport ił l'identification nationale des Polonais, w: Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam, s. 10-23. 2001 Patriotyzm i tolerancja. Nurt humanistyczny w polskiej myśli etnologicznej do drugiej wojny światowej wobec procesów etnicznych na Kresach, UMK, Toruń. Orsini-Rosenberg Stanisław 1930a Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej, "Sprawy Narodowościowe" R. IV, nr 1, s. 1-17. 1930b Program badań socjologicznych w zakresie zagadnień narodowościowych w województwach wschodnich Rzeczypospolitej Polskiej (dokończenie), "Sprawy Narodowościowe R. IV, nr 2, s. 176-199. 1933 Procesy rozkładowe w grupach etnicznych niezorganizowanych, Instytut Badania Spraw Narodowościowych, Warszawa (Odbitka z: "Sprawy Narodowościowe" R. VI: 1932, nr 4-5). Posem-Zieliński Aleksander 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.), w: Historia etnografii polskiej, red. Małgorzata Terlecka, Wydawnictwo PAN, Warszawa, s. 29-114. 1995 Studia etniczne w polskiej etnologii po 1945 roku. Ich uwarunkowania, konteksty i nurty, "Lud" t. 78, s. 293-316. Roots ... Roots and Rituals: Managing ethnicity. 6th International Conference ofthe 1998 Societe Internationale d'Ethnologie et de Folklore (SIEF). Abstracts, Amsterdam. Roots & rituals. The construction of ethnic identities, red. T. Dekker, 2000 J. Helsloot, C. Wijers, Het Spinhuis, Amsterdam. Stoczewska Barbara 1995 Leon Wasilewski o mniejszościach narodowych II Rzeczypospolitej, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" t. 4, s. 37-50. Litwa, Białoruś, Ukraina w myśli politycznej Leona Wasilewskiego, Księgar1998 nia Akademicka, Wydawnictwo Naukowe, Kraków. �249 TImes... 2001 TImes, Places, Passages. Ethnological Approaches in the New Millennium. 7th SIEF-Conference Budapest April 23-28, 2001. Abstracts, ed. Ilona Nagy, ClEF, Budapest. Wasilewski Leon 1913 Kwestia żydowska na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Nakł. "Zjednoczenia", Lwów. 1915 Śląsk Polski, Wyd. M. Areta, Warszawa. Węglarz Stanisław 1997 Tutejsi i inni, ezęść 1: O etnograficznym zróżnicowaniu kultury ludowej, PTL, Ł.6dź. Wersehler Iwo . 1984, Z dziejów obozu belwederskiego. Tadeusz Hołówko - życie i działalność, PWN, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b061ff6cf8e43271e1fac83f19fa9b5a.pdf 4521d19608fee1648c504b7d4eb19fa4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4699 Title A name given to the resource Strony tytułowe / LUD 2003 t.87 Description An account of the resource LUD 2003 t.87, s.2-4 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXVII ZA ROK 2003 ......• �W dniu 11 grudnia 2003 roku zmarł Profesor Czesław Hemas, wybitny historyk literatury i folklorysta, redaktor "Literatury Ludowej". Tom ten poświęcamy pamięci Profesora. Redakcja "LUD" is regulary indexed in: • IBSS - • • IBZ - CD-ROM, Internationale Volkskundliche Bibliographie. International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA socntTlt POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXVII ZA ROK2003 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2003 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Projekt okładki - Ewa Wąsowska Recenzenci tomu: Mariusz Kairski, Grzegorz Pełczyński, Jacek Schmidt, Zofia Szromba-Rysowa, Ryszard Vorbrich, Anna Zadrożyńska, Magdalena Zowczak Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 Publikacja dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i opublikowana przy współpracy Uniwersytetu Wrocławskiego POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2003 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Sw. MARCIN 78 TEL. (0-61) 82948 17, FAX (0-61) 82947 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl;jbed@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09063162e23b2cc201ef00cea448b76d.pdf fca9a8d941e351d2da2f6d09dc3a0e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5064 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Burchardt, Helena (1922-2002) Gusiew, Wiktor Jewgieniewicz (1918-2002) Błaszkowski, Wojciech Józef (1908-2001) Armon, Witold (1924-2002) Szwedkowicz,Teresa (1932-2001) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4698 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.367-376 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM WITOLD ARMON (1924 - 2002) 9 września 2002 roku zmarł w Toruniu dr Witold Armon, znakomity znawca historii etnologii i szerzej nauk antropologicznych, ceniony bibliotekoznawca i biograf. Absolwent Uniwersytetu Poznańskiego, uczeń profesorów E. Frankowskiego; J. Czekanowskiego i 1. Kostrzewskiego, związany z tym Uniwersytetem i etnologią również przez doktorat napisany pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej; po studiach pracuje głównie jako bibliotekarz i bibliotekoznawca. Nie stracił jednakże kontaktu z naukami etnologicznymi, wykładał historię etnologii i etnologię powszechną na Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie im. Mikołaja Kopernika, prowadził badania i publikował z tego zakresu, także będąc już na emeryturze. Uczestniczył w konferencjach etnologicznych i zjazdach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego członkiem był od roku 1947 i które kilkakrotnie wybierało go do Głównej Komisji Rewizyjnej i Sądu Koleżeńskiego; był również wiceprezesem Toruńskiego Oddziału PTL za prezesury prof. M. Znamierowskiej-Priifferowej. Witold Armon urodził się 27 lipca 1924 roku w Kiejdanach na terenie Litwy, w rodzinie inteligenckiej, jako syn Stanisława i Aleksandry z domu Jacuńskiej. Maturę uzy~ skał w roku 1942 w Gimnazjum nr 6 w Kownie. W czasie okupacji pracował jako robotnik kolejowy, a w roku 1943 został wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Po wojnie, w roku 1945, przybył do Wielkopolski. W roku szkolnym 1946/1947 był nauczycielem oświaty dorosłych w Pożarowie w powiecie szamotuiskim. Studia Witold Armon podjął w roku 1947. Zapisał się na Wydział Humanistyczny Uniwersytetu Poznańskiego, na którym studiował etnografię z etnologią u prof. E. Frankowskiego, antropologię u prof. 1. Czekanowskiego i prehistorię u prof. J. Kostrzewskiego. W grudniu 1951 roku uzyskał stopień magistra filozofii z zakresu wyżej wymienionych dyscyplin na podstawie pracy Polscy etnografowie - badacze innych krajów świata i ich dorobek naukowy, przygotowanej pod kierunkiem prof. E. Frankowskiego. Już w trakcie studiów powierzono mu w Katedrze Etnografii UP kolejno obowiązki asystenta-wolontariusza, subasystenta i młodszego asystenta, z głównym zadaniem opieki nad biblioteką. Po krótkim okresie pracy w charakterze kierownika działu nauki w Młodzieżowym Domu Kultury w Poznaniu (1951-1952) Witold Armon znajduje w roku 1952 zatrudnienie w Muzeum Archeologicznym, kierowanym przez prof J. Kostrzewskiego, najpierw jako asystent i następnie jako adiunkt, od roku 1954 kierownik biblioteki muzealnej. W roku 1964 przez kilka miesięcy kierował biblioteką Muzeum Mazurskiego w Olsztynie. We wrześniu 1964 roku otrzymał etat kustosza w Bibliotece. Głównej Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu, w której pracował do września 1975 roku. Pracę doktorską Dzieje polskich badań nad Jakutami napisał pod kierunkiem prof. M. Frankowskiej i w roku 1972 obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. �368 W roku 1975 przeniósł się do Łodzi, gdzie pracował jako adiunkt w Katedrze Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego. Powrócił stamtąd w roku 1976 do Torunia i został zatrudniony w tworzonym wówczas Zakładzie Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej UMK, przekształconym później w samodzielną Katedrę, prowadzącą studia bibliotekoznawcze. Zakład początkowo mieścił się w ramach Instytutu Filologii Polskiej. W czasie, kiedy Zakład znajdował się w strukturze Instytutu Historii i Archiwistyki, Witold Armon pełnił w nim w latach 1984-1987 funkcję zastępcy dyrektora do spraw bibliotekoznawstwa. W Katedrze Bibliotekoznawstwa UMK Witold Armon pracował do roku 1989, kiedy to przeszedł na emeryturę. Nadal jednak prowadził seminarium magisterskie, w którym w latach 1979-1992 wypromował 66 magistrów. W uznaniu jego zasług dla toruńskiego bibliotekoznawstwa uhonorowany został tomem Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Acta Universitatis Nicolai Copemici, Bibliologia IV, Toruń 2000 z zamieszczonym w nim artykułem S. Kalembki Zofia Mołodcówna i Witold Armon twórcy podstaw Katedry Bibliotekoznawstwa UMK iBibliografią publikacji dra Witolda Armona opracowaną przez E. Jaroszewską. Witold Armon był wybitnym bibliologiem i biografem. Od roku 1961 współpracował z Polskim Słownikiem Biograficznym i opublikował w nim około 30 biogramów. Ogłaszał biogramy także w innych wydawnictwach, takich jak Słownik Pracowników Książki Polskiej i Encyklopedia Katolicka. Przygotował je również do znajdującego się obecnie w druku Słownika Etnografów Polskich. Wspomógł tajnie w latach 1960-1969 blisko setką biogramów emigracyjną Lietuvilł Enciklopedija, wydawaną w Bostonie. Dla nas jednak szczególnie ważna jest działalność Witolda Armona jako bibliografa, wydawcy źródeł etnograficznych i historyka etnologii polskiej. Z tego zakresu szczególnie cenna jest przygotowana przez niego Bibliografia historii etnografii polskiej (w: Historii etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Warszawa 1972), zaopatrzenie wstępem, bibliografią i słownikiem biograficznym tomu dotyczącego Litwy Oskara Kolberga (Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, t. 53, Wrocław-Poznań 1966), a także artykuły omawiające stan badań lituanistycznych i początki etnologii w Polsce. Wielkim uznaniem cieszą się jego studia biobibliograficzne o etnologach polskich, a przede wszystkim polskich badaczach Syberii. Praca Witolda Armona Polscy badacze Jakutów, Wrocław 1977, jest jedyną książką polskiego etnologa okresu po II wojnie światowej przetłumaczoną na język rosyjski i wydaną w Federacji Rosyjskiej (Polskie issledovateli kultury jakutov, Moskva 200]). Opublikowana z inicjatywy Instytutu Studiów Humanistycznych Akademii Nauk Republiki Sacha (Jakucja), została zaopatrzona posłowiem przez Jakuta prof. W.N. Iwanowa, który podkreślając jej walory stwierdził: ,,jako historiograf uważam, że W Armon wykonał ogromną, czamąpracę o charakterze porównawczo-analitycznym". W związku z rozwiniętymi w Jakucji w ostatnich latach zainteresowaniami związkami historycznymi polsko-jakuckimi, napisał dalej WN. Iwanow, "wydanie książki W Armona po rosyjsku wywołane zostało obiektywną koniecznością i odpowiada zapotrzebowaniu na taką literaturę naukową, której potrzebują specjaliści w tej dziedzinie wiedzy historycznej" (s. ]66, ]68). Witold Armon był znakomitym erudytą, potrafiącym analizować działalność naukową na różnych terenach i w różnych czasach z uwzględnieniem panujących w nich warunków. Był zwolennikiem "antropologicznego" modelu etnologii. Rozumiał, w związku ze swoim pochodzeniem kresowym i mądrością, sytuacje w środowiskach wieloetnicznych i wielokulturowych. Nie zgadzał się na uproszczone oceny ludzi działających w takich warunkach, irytowały go np. rozważania nad stopniem zruszczenia poszczególnych badaczy polskich pracujących w Rosji. Przywiązany do polskości i dumny �369 z niej, prace polskich badaczy rozpatrywał krytycznie w szerszym kontekście osiągnięć naukowych. Był niezwykle skrupulatny w swoich studiach, z temperamentem prostował niedokładności innych, nie znosił opinii pochopnie formułowanych i nieuzasadnionych. Tym właśnie cechom zawdzięczamy trwałą wartość Jego prac. Witolda Armona poznałem przed 55. laty jako wychowawcę na koloniach letnich, których byłem uczestnikiem. Już wówczas zafascynowała mnie Jego osobowość i "egzotyczny" kierunek studiów. Po latach czułem się zaszczycony tym, że zwrócił się do mnie z prośbą o uwagi o swojej pracy doktorskiej. Okazji do długich rozmów dostarczyły ostatnio pobyty w klinice pod Poznaniem, do której przyjeżdżał z żoną Krystyną - swoim dobrym duchem. Wówczas to namówiłem go do spisania wspomnień, opublikowanych w "Ludzie" (t. 85,2001). Niezmiennym sentymentem darzył Litwę - swój kraj rodzinny i był tam ceniony. Przez całe swoje życie był pomocny innym, dzieląc się swoją ogromną wiedzą. Dzielnie znosił niedogodności i cierpienia związane z chorobą. Witold Armon zmarł w Toruniu w dniu 9 września 2002 roku. Pochowany został na Centralnym Cmentarzu Komunalnym w Toruniu 13 września 2002 roku. W uroczystościach pogrzebowych uczestniczyły władze Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika, koledzy iuczniowie Zmarłego oraz przedstawiciele ośrodków etnologicznych z różnych miast w Polsce. Odszedł człowiek prawy, niezwykle zasłużony dla środowiska etnologicznego i bibliotekoznawczego, przywiązany do tradycyjnych wartości akademickich. Zbigniew Jasiewicz BIBLIOGRAFIA WYBRANYCH PUBLIKACJI ETNOLOGICZNYCH WITOLDA ARMONA * l. Edward Piekarski - zapomniany badacz Syberii, "Świat": ilustrowany dodatek tygodniowy "Głosu Wielkopolskiego", 1948, nr 51, s. 5. 2. "Lud": organ Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, t. 39 (za lata 1948-1951). Rec.: Armon Witold, ,;Z Otchłani Wieków", t. 21, z. 6 1952, s. 203. 3. Trudy lnstituta Etnografii im. N.N. Mikłucho-Makłaja N.s. T 1-18, MoskvaLeningrad 1947-1952. Rec.: Armon Witold, "Lud", t. 41, 1954, s. 889-908. 4. Zainteresowania o. Kolberga/olklorem litewskim, "Lud", t. 42,1956, s. 431--445. 5. Z Kroniki Instytutu Zachodniego. Prof dr Bożena Stelmachowska (1889-1956), "Przegląd Zachodni", R. 13, nr 2 1957, s. 362-363. 6. Kazimierz Moszyński, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 3 1959, s. 200-201. 7. Trzydziesty czwarty Zjazd Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, "Z Otchłani Wieków", t. 25, z. 5 1959, s. 345. 8. Lietuvią Enciklopedija, t. 21-29; 36, Boston 1960-1963; 1969, około stu haseł autorskich i współautorskich. 9. Polski badacz Jakutów - Mikołaj Witaszewski, "Etnografia Polska", t. 4, 1961, s. 141-152. 10. Oskar Kolberg, Dzieła Wszystkie, t. 53, Litwa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław - Poznań 1966 (Wstęp, Nowsza literatura uzupełniająca; Słownik biograficzny; Spis bibliograficzny). �370 11. Badania nad litewską kulturą ludową w latach 1945-1965, "Etnografia Polska", t. 12 (1968), s. 452-490. 12. Kubaryjan Stanisław (1846-1896), etnograf, badacz Oceanii, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 16, 1971, s. 9-12. 13. Bibliografia historii etnografii polskiej, w: Historia etnografii polskiej, red. M. Terlecka, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1972, s. 271-295. 14. Malinowski Bronisław Kasper (1884-1942), etnolog (antropolog społeczny), socjolog, profesor uniwersytetu w Londynie, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 19, 1974, s.332-336. 15. Polscy badacze kultury Jakutów, Zakład Narodowy im Ossolińskich, Wrocław 1977. 16. Obrębski Józef (1905-1967), etnolog i socjolog, wykładowca Wolnej Wszechnicy Polskiej i Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Long Island University (Nowy Jork), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 23, 1978, s. 461-463. 17. Eugeniusz Frankowski (1884-1962) jako badacz Półwyspu Iberyjskiego, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, Acta Universitatis Vratislaviensis nr 572, Wrocław ]981, s. 23-31. ] 8. Piekarski Edward (1858-1934), leksykograf, etnograf, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 60-62. 19. Piłsudski Bronisław Piotr (1866-1918), etnograf, muzeolog, w: Polski Słownik Biograficzny, t. 26, 1981, s. 305-308. 20. Kilka uwag do artykułu: D. N. Collins, 1. Urry, "Maria Antonina Czaplicka. Życie i praca w Wielkiej Brytanii i na Syberii", "Lud", t. 82, 1998, "Lud", t. 84, 2000, s. 138-139. 21. Polskie issledovateli kultury jakutov, Institut gumanitamych issledovanij, Akademija Nauk Respubliki Sacha, Moskva 2001. 22. "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, "Lud", t. 85, 2001, s. 323-334. 23. Początki etnologii uniwersyteckiej w Polsce, w: Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz i T. Karwicka, Poznań 2001, s. 17-30. H. * Bibliografia przygotowana na podstawie opracowania E. Jaroszewskiej Bibliografia publikacji dra Witolda Armona, w: Studia ofiarowane twórcom toruńskiego bibliotekoznawstwa dr Zofii Mołodcównie i dr. Witoldowi Armonowi w 75-lecie urodzin, Bibliologia IV, Acta Nicolai Copemici, Nauki Humanistyczno-Społeczne, zeszyt 340, Toruń 2000 oraz informacji własnych. �371 WOJCIECH JÓZEF BŁASZKOWSKI (1908-2001) Nestor pomorskich etnografów, Wojciech Józef Błaszkowski, zmarł 27 grudnia 2001 roku. Urodził się w 1908 roku w Gowidlinie w rodzinie od pokoleń zamieszkałej na Kaszubach. Był pierwszym Kaszubą etnografem z uniwersyteckim cenzusem. Studiował na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, uzyskując w 1951 roku dyplom magistra filozofii w dziedzinie etnografii i etnologii. Po studiach pracował jako wizytator i kierownik szkolnictwa artystycznego w Koszalinie; w Gdańsku kierował Pracownią Etnograficzną GTN, a następnie Zakładem Etnografii w Wyższej Szkole Pedagogicznej. W latach 1969-1973 był kierownikiem działu budownictwa w skansenie wdzydzkim. Jego zainteresowania zawodowe skupiały się przede wszystkim na budownictwie pomorskim (szczególnie podcieniowym) i sztuce ludowej, głównie kaszubskiej i kociewskiej. Gruntowna znajomość architektury ludowej, nieprzeciętna aktywność badacza terenowego i niezwykła pracowitość sprawiły, że zgromadził unikatowy i obszerny materiał dokumentujący zabytki pomorskiego budownictwa ludowego, a w wielu wypadkach wykonał ich pierwszą inwentaryzację opisowo-rysunkową (miał duże zdolności plastyczne). Po latach mógł stwierdzić, że spenetrował ponad 1200 wsi i osad pomorskich, głównie kaszubskich. Materiały te stanowiły podstawę do opracowania koncepcji i planu zagospodarowania przestrzennego rozbudowywanego skansenu we Wdzydzach. Był współautorem tej koncepcji i przez kilka lat kierował jej realizacją. Tworzenie muzeum we Wdzydzach było dla W. Błaszkowskiego "budową pomnika, świadka wspólnoty kulturowej kaszubsko-polskiej". Podejmował także próby wprowadzenia elementów budownictwa regionalnego w zabudowę letniskową na Kaszubach. Opublikował szereg prac naukowych i popularnonaukowych oraz wiele artykułów w prasie lokalnej. Prowadził działalność popularyzatorską w różnych środowiskach. Z właściwą sobie skrupulatnością odnotował ponad 300 spotkań z młodzieżą szkół średnich i akademicką oraz z twórcami ludowymi. W 1957 roku znalazł się w grupie założycieli Oddziału PTL w Gdańsku. W kolejnych latach pełnił w Oddziale różne funkcje. W gdańskim środowisku naukowym ceniona była nie tylko jego rzetelna, głęboka i wszechstronna wiedza, ale przede wszystkim prawość charakteru. Dla etnografów, pracowników kultury, twórców ludowych W. Błaszkowski pozostanie niepodważalnym autorytetem, nie tylko w sprawach zawodowych. Krystyna Szalaśna �372 HELENA BURCHARD ( 1922-2002) Helena Maria Burchard urodziła się 25 stycznia 1922 roku w Częstochowie, rodzinnym mieście swego ojca Hipolita Burcharda, oficera wojsk polskich. Matka Helena z Porzeckich pochodziła z Berdyczowa na Ukrainie. Atmosfera rodzinnego domu o tradycjach humanistycznych, zainteresowaniach historycznych i krajoznawczych wywarła silne piętno na Helenie ijej młodszym bracie Przemysławie. Oboje skierowali swe zainteresowania ku historii kultury. Przemysław studiował etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim u prof. Kazimierza Moszyńskiego, a z czasem stał się znanym podróżnikiem i autorem licznych książek i reportaży etnograficznych i podróżniczych, natomiast Helena wybrała jako dziedzinę swej pracy naukowej archeologię. Helena Burchard ukończyła liceum ogólnokształcące w Częstochowie w 1939 roku. Całą wojnę pracowała jako urzędniczka w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie w tym czasie mieszkała z matką i bratem, podczas gdy ojciec przebywał w niemieckim obozie jenieckim. Bezpośrednio po zakończeniu wojny, jesienią 1945 roku, zapisała się na Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiowała prehistorię, uczęszczając równolegle na wykłady, proseminaria i seminaria etnograficzne prof. Kazimierza Moszyńskiego. Pod sam koniec studiów przeniosła się do Poznania, gdzie jesienią 1950 roku obroniła pracę magisterską u prof. Józefa Kostrzewskiego. Po uzyskaniu magisterium z archeologii powróciła do Krakowa, gdzie podjęła pracę jako młodszy asystent w Zakładzie Archeologii Przedhistorycznej Uniwersytetu Jagiellońskiego (grudzień 1950 - grudzień 1951 r.). Od marca 1951 roku do grudnia 1952 roku pracowała w Muzeum Archeologicznym Polskiej Akademii Umiejętności. Po likwidacji PAU przez władze komunistyczne PRL i przejęciu jej agend przez nowo powstałą Polską Akademię Nauk kontynuowała pracę (od stycznia 1953 r.) w Zakładzie Historii Kultury Materialnej PAN (później Instytucie Historii Kultury Materialnej PAN) na stanowisku asystenta, a następnie adiunkta. Na emeryturę przeszła w 1982 roku. Nie zerwała jednak kontaktu z Instytutem, gdzie przez szereg lat pełniła obowiązki sekretarza redakcji "Sprawozdań Archeologicznych". Lata studiów u prof. Moszyńskiego wywarły silny wpływ na jej późniejsze podejście do badań kultur przeddziejowych, gdzie przede wszystkim interesowała ją historia kultury, a w jej obrębie problematyka związana z pożywieniem ludności, jego produkcją, przyrządzaniem i konsumpcją. Zadebiutowała doskonałą, a w archeologii pionierską pracą o roślinach uprawnych w pradziejach Polski. Było to wówczas pierwsze podsumowanie wiedzy archeologicznej na ten temat, opartej na źródłach wykopaliskowych. Dokonała weryfikacji chronologicznej znanego wówczas materiału (w granicach Polski sprzed 1939 r.), a materiały polskie uzupełniła o niemieckie, pochodzące z przedwojennych badań ziem zachodnich przyłączonych do Polski po 1945 roku. Jest to praca monograficzna, do której odwoływać muszą się wszyscy historycy rolnictwa i poiywienia. Praca ta p1. Rośliny uprawne w pradziejach Polski referowana była na posiedzeniu Komisji Prehistorycznej PAU, a następnie publikowana w "Przeglądzie Archeologicznym", t. 9, z. 2-3, (1953 r.) s. 154-176. Na konferencji międzydyscyplinarnej poświęconej pożywieniu, zorganizowanej w Krakowie przez Krakowski Oddział PTL, H. Burchard wygłosiła referat będący doskonale udokumentowaną i zwięzłą syntezą pożywienia okresu neolitu. Opublikowała �373 go w zbiorowym wydawnictwie pozjazdowym Pożywienie ludności wiejskiej, Kraków 1973 pod tytułem Stan badań nad pożywieniem neolitu na ziemiach polskich. Jest to nie tyle "stan badań", ile podsumowanie naszej wiedzy o pożywieniu w neolicie. Drugim nurtem zainteresowań H. Burchard, bliskim jednak historii pożywienia, były początki eksploatacji soli w Polsce południowej. Zgromadziła bogate materiały z literatury przedmiotu i wykopalisk; sama także prowadziła prace wykopaliskowe w okolicy eksploatowanych w pradziejach słonych źródeł w Wieliczce, Bochni, Łapczycy i Sidzinie (Małopolska). Z tego zakresu opublikowała 16 prac, m.in. O eksploatacji soli w Polsce do XIII w., "Slavia Antiqua", t. VI, Poznań 1959, s. 396-412. Czysto archeologiczne zainteresowania H. Burchard skupiały się wokół neolitu, zwłaszcza kultury pucharów dzwonowatych. Helenę Burchard cechowały szerokie horyzonty myślowe, wielka erudycja, rzadko spotykana rzetelność i pracowitość. Pracę naukową ułatwiała jej doskonała pamięć, a przede wszystkim znajomość języków. Językiem niemieckim i rosyjskim władała na równi z polskim, czytała też swobodnie literaturę francuską i angielską. Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Helena Burchard związała się jednak na studiach. Była członkiem czynnym Oddziału Krakowskiego PTL, zaangażowanym w sprawy Towarzystwa. Uczestniczyła w wielu sesjach naukowych organizowanych przez PTL (także jako prelegent) i dopomagała w organizowaniu dwu Walnych Zgromadzeń połączonych z sesjami naukowymi, jakie odbyły się w Krakowie. Uczestniczyła też w kongresie etnograficznym w Budapeszcie oraz brała udział w etnograficznych badaniach terenowych na Podhalu. Była człowiekiem niezwykłej prawości, wszyscy, którzy ją znali, darzyli ją przyjaźnią i szacunkiem. Zmarła 7 lutego 2002 roku w Krakowie, pochowana została w grobowcu rodzinnym na cmentarzu w Częstochowie. Anna Kowalska-Lewicka WIKTOR JEWGIENIEWICZ (1918-2002) GUSIEW Śmierć Profesora Wiktora Gusiewa, folklorysty rosyjskiego, interesującego się nie tylko szeroko rozumianą tradycj ą kulturową Rosjan, Białorusinów, Ukraińców, ale i wielu innych narodów słowiańskich: Macedończyków, Serbów, Bośniaków, Czarnogórców, Słowaków, Czechów, Bułgarów, Polaków, zdaje się zamykać pewien etap slawistycznych badań w folklorystyce radzieckiej i rosyjskiej. Etap, którego podstawę stanowiła metodologia marksistowska, a żywe w nim były badania nad folklorem antyfaszystowskim narodów słowiańskich, gdy rozwijano zróżnicowane formy współpracy na gruncie słowiańskim, w którym to czytelne były idee słowianofilstwa. Zgodne z nim stanowisko tego Uczonego przetrwało próbę czasu: początki Jego badań sięgają bowiem drugiej wojny światowej, ich rozwój przypada na okres politycznej mocarstwowości Związku Radzieckiego, nie zniszczyła go "wiosna ludów" lat 90. minionego stulecia. Był po prostu zawsze człowiekiem prawym, uczciwym, tolerancyjnym, o wielkim sercu. O wartości Jego dorobku świadczą prace, recenzowane w wielu krajach. Estetykajolklaru stała się bestsellerem w literaturze naukowej. W Polsce oceniona została jako praca "o fundamentalnym znaczeniu dla folklorystyki", jako "dzieło w skali światowej nowatorskie", przyję- �374 to jąjako ,jedną z pierwszych prób systematycznego wykładu ogólnej teorii folkloru". Monografie tego rosyjskiego folklorysty o teatrze ludowym, słowiańskich pieśniach partyzanckich weszły do kanonu lektur. Wiele z jego prac zostało przetłumaczonych na języki obce. W literaturze przedmiotu trwałe miejsce zajęły studia o Iwanie Franko, Vuku Karadficiu, pieśniach partyzantów polskich. Artykuły Profesora Gusiewa oraz recenzje Jego prac publikowano na łamach specjalistycznych czasopism europejskich, również w Polsce ("Literatura Ludowa", "Lud", "Studia Estetyczne", "Ruch Literacki"). I jeszcze jeden aspekt obecności Profesora Gusiewa w tym nurcie badań, bardzo ważny w życiu naukowym tego Uczonego: od 1958 roku był aktywnym uczestnikiem wszystkich zjazdów slawistów, do ostatnich swych dni przewodniczył Komisji Słowiańskiego Folkloru przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów. Rozliczne kontakty Profesora Gusiewa z folklorystami słowiańskimi miały prócz sensu stricto naukowego charakteru, również wymiar - można oceniać - towarzyski. Myślę tu o przyjaźni z folklorystami, etno lingwistami, etnologami z wielu ośrodków naukowych w kraju (Warszawa, Kraków, Wrocław, Lublin, Poznań, Opole). Przywołuję tu urok osobisty tego Uczonego, uczynność, szlachetność, rzadko spotykaną życzliwość ludziom i światu, gdy jako ateista z tolerancją i wielką atencją odnosił się do religijności innych narodów słowiańskich, gdy w minionych latach pamiętnych przemian społeczno-politycznych wyznawał: "podziwiam i kocham wasz kraj". Profesor Wiktor Gusiew, rzeczywisty członek Akademii Nauk Humanistycznych, zasłużony działacz sztuk ZSRR urodził się 2 maja 1918 roku. Po ukończeniu w Homlu szkoły średniej i Technikum Muzycznego, studiował w Moskiewskim Państwowym Instytucie Historii, Filozofii i Literatury im. N.G. Czernyszewskiego. Miał wówczas zajęcia m.in. z Piotrem Bogatyriewem, a terenowymi badaniami folklorystycznymi, w których wówczas uczestniczył, kierowali Jurij Sokolow i Wiera Pomierancewa. Druga wojna światowa studentowi IV roku przerwała studia, powrócił z niej dopiero w listopadzie 1945 roku. Podjął wówczas pracę w Pedagogicznym Instytucie w Czelabińsku, w ciągu 10 lat przechodząc drogę od asystenta do kierownika Katedry Literatury. W 1955 roku rozpoczął pracę w Instytucie Rosyjskiej Literatury Akademii Nauk ZSRR (w tzw. Puszkinskim Domu) w Leningradzie, w sekcji folkloru, aktywnie włączając się w prowadzone tu badania. W 1953 roku otrzymał stopień kandydata nauk historycznych w Instytucie Etnografii Akademii Nauk ZSRR, a w 1965 roku obronił tu pracę doktorską. W 1969 roku przeszedł do pracy w Instytucie Teatru, Muzyki i Kinematografii w Leningradzie, powołując w tym samym roku w tej instytucji sekcję folkloru; pełnił w niej funkcję prorektora do spraw nauki. Lata 50. i 60. to okres, w którym Profesor Gusiew uczestniczył w kolektywnych pracach folklorystów, etnografów, specjalistów staroruskiej literatury. To właśnie pod koniec lat 50. rozwinęła się Jego współpraca z folklorystami na gruncie słowiańskim w ramach międzynarodowych zjazdów slawistów, w ostatnich latach - jak wspominano - stanął na czele Komisji Słowiańskiego Folkloru Międzynarodowego Komitetu Slawistów. Od 1964 roku stał się członkiem naukowego komitetu z zakresu folklorystyki przy Oddziale Literatury i Języka AN ZSRR, a od 1965 roku wszedł w skład stałej komisji Międzynarodowego Centrum do badań nad robotniczymi i rewolucyjnymi pieśniami. W 1972 roku został członkiem Związku Folklorystów Jugosławii, w 1974 roku - honorowym członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w 1988 roku - honorowym członkiem Towarzystwa Guślarzy i Poetów Czarnogóry. To w ramach międzynarodowej współpracy slawistycznej rozwinęła się idea komparatystycznych badań Profesora Gusiewa nad słowiańską kulturą; jak oceniają biografowie, zajmując miejsce priorytetowe w jego zróżnicowanym i obszernym dorobku na- �375 ukowym. Nie można w nim pominąć prowadzonych przez całe życie terenowych prac zbierackich, które rozpoczął już podczas studenckich ekspedycji w latach 1939-1941, a później sam organizował i prowadził w różnych rejonach byłego Związku Radzieckiego wiele folklorystycznych obozów terenowych. Wyniki tych prac wykorzystywał w wielu swych teoretycznych dziełach. Profesor Gusiew opublikował 9 autorskich książek, z których naj żywszy rezonans zyskały prace o estetyce folkloru (Problemy folk/ora i istorii estetiki, 1963; Estetika folk/ora, 1967, tłum. na język polski w 1974, na język czeski w 1978 r.), teatrze ludowym Ustaki russkogo tieatra, 1977; Russkij folkłornyj tieatr XVIII - nacza/a XX wieka, 1980; Russkij narodnyj kukolnyj tieatr, 1983 r.) i pieśniach partyzanckich (S/awjanskije partizanckije piesni, 1979), 6 antologii tekstów, z których wiele miało po kilka wydań, pod Jego redakcją ukazało się blisko 30 prac zbiorowych, w tym monumentalna praca Russkij folk/or Wielikoj Otiecziestwiennoj Wojny (1964), blisko 400 studiów, artykułów, recenzji, sprawozdań w naukowych pismach radzieckich, rosyjskich i państw tzw. bloku socjalistycznego*. Wiele swych prac poświęcił Profesor Gusiew problematyce metodologii folkloru, historii folklorystyki radzieckiej, rosyjskiej, słowiańskiej. Osobne miejsce w Jego dorobku naukowym zajmuje folklor drugiej wojny światowej (badania nad polskimi pieśniami partyzanckimi prowadził w latach 60. w naszym kraju), interesował się folkloryzmem, wpływami kultury popularnej na tradycyjny folklor. Profesor Gusiew, oceniając swe badania z perspektywy "estetyki marksistowsko-leninowskiej", odcinał się od "dogmatycznych wulgaryzatorskich koncepcji sztuki ludowej" w Związku Radzieckim, "autoreklamiarskich dzieł, pretendujących do ugruntowania «podstaw» marksistowsko-Ieninowskiej teońi folkloru". Stanowisko tego Uczonego jako człowieka i badacza można określić Jego słowami: "marksistowscy przedstawiciele folklorystyki nigdy nie głosili idei narodowej wyłączności i wyższości folkloru jednego ludu nad folklorem innych narodów. Teoretyczne zainteresowania folklorystów radzieckich, wiernych zasadom internacjonalizmu, nie zamykały się wyłącznie w granicach folkloru rosyjskiego, lecz dążyły do historyczno-porównawczych badań nad folklorem różnych ludów" (W. Gusiew, Estetyka folkloru, Wrocław 1974, s. 9). I na koniec akcent osobisty, bo powracają pytania, dotyczące kresu życia Profesora. Wiktor Jewgieniewicz Gusiew zmarł 12 stycznia 2002 roku. Czy już chorował, gdy pod koniec grudnia - jak co roku - wysyłał kalendarzyk-widokówkę z życzeniem "Szczęśliwego Nowego Roku"? Myśli o Nim jedynie przyjazne towarzyszą mi, ocalając w pamięci wielogodzinne rozmowy podczas stażu w ówczesnym Leningradzie, i zachowane kartki z życzeniami z okazji 8 marca. Wszystko to sprawia, że zakończenie serdecznego wspomnienia o pracowitym życiu, dorobku naukowym i uroku osobistym Profesora Wiktora Gusiewa musi brzmieć: non omnis moriar. Teresa Smolińska \ ~. 'r!,: ,"1'11'"'1: ••-:.- i :!!~;IilJ'(~ 1'1 > h:.tLll.- 1..;LI}~l y ...;;:. . __ .r: \' *Zob. szczegółowe adresy bibliograficzneprac WJ. Gusiewa: 1. WiktorJewgieniewicz Gusiew. Bib/iogra.ficzeskijukazatiel naucznych !rUdaw(1941-1981), sos1.L.M. 1wliewa,red. A.Ja. Trabskij, Leningrad 1984, ss. 39; 2. BibJiograflja naucznych !rudaw Wiktora Jewgieniewicza Gusiewa. K 80-/ietiju sa dnja rożdienija, sos1. G.w. Lobkowa, Sankt-Pietierburg 1999, ss. 71. �376 TERESA SZWEDKOWICZ (1932-2001) 28 czerwca 200 l roku zmarła w Opocznie Teresa Szwedkowicz. Urodziła się w 1932 roku, zdobyła wyższe wykształcenie pedagogiczne. Była nauczycielką wychowania plastycznego w szkole podstawowej i liceum ogólnokształcącym. Od 20 roku życia zajmowała się zbieraniem elementów stroju ludowego. Jej kolekcja to kilka tysięcy przedmiotów: zbiór haftów z koszul kobiecych i męskich, chusteczek, poszewek i ręczników oraz próbek tkanin lnianych i wełnianych. Gromadziła również wycinki i zdjęcia fotograficzne przedstawiające typy ludowe naszego regionu. Swoje zbiory eksponowała wielokrotnie w placówkach kulturowo-wychowawczych i telewizji. Jan Łuczkowski Ilustracje zamieszczone w niniejszym tomie pochodzą z następujących źródeł: l. (s. 32A) Maska mykeńska, Muzeum Narodowe J. i G. Roux, La Grece, 1969. 2. (s. 48A) Maska tybetańska, t. Ił, Leipzig 1939. w Atenach, za: H.U. Bernatzik, fot. E. Serafis, za: Die Grof3e Vo/kerkunde, 3. Fotografie w tekście P. Schmidta "Centra/ność" i "pograniczność", autorstwa Zb. Kamykowskiego i St. Arczyńskiego, za: K. Saysse- Tobiczyk, Pod wierchami Tatr, Warszawa 1956. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09fa1bb39f6e4dbd1d03f09cc183c445.pdf ea05df520fc20b0bb4b01461a8938ce5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4563 Title A name given to the resource Summary of articles/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.132-135 Language A language of the resource ang. ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) . 8 marca w Koniakowie otwarte zostało Muzeum Koronkarstwa Bes­ kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce­ pelia, oddział w Katowicach oraz Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty, M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e ­ le koronek, wykonanych przez n i ą oraz przez jej uczennice. Pokazano z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o ­ szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki kołnierzyki,, obrusy i t p . W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio­ nalnych na terenie w o j . k r a k o w ­ skiego: w Zakopanem - dla Pod­ hala, w Łopusznej — dla okolic Czorsztyna, w Czorsztynie — dla Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny. - •12 marca otwarto w Białowieży Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za­ łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe­ netracji terenowych ponad 300 eks­ p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst­ kie n a j w a ż n i e j s z e działy ludowej, k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol­ ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo dekoracyjne i hafciarstwo, frag­ menty stroju, meble i s p r z ę t gospo­ darski. Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co­ dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze­ roko zagadnienia ochrony budow­ nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e ­ le propozycji, dotyczących tworzenia m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi poświęcono kontrowersyjnemu i nie r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto­ w i zgrupowania w Rzeszowskiem w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu cerkiewek k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv z różnych mieiscowości w o i rze­ szowskiego i wschodniej części k r a - P O L I S QUARTERLY PUBLISHED Wiele pisano o muzeach skansenowskich na terenie w o j . krakowskiego, gdzie w g projektu W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma centralne muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele m u z e ó w regionalnych umiejscowio­ nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za­ kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do stworzenia m u z e ó w skansenowskich no w To¬ r u n i u C7V Przerrwślu nip ws7pr_ł ieszcze w stadium realizaeii Nie ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h lokalizari zamarzanych rniTzeńw Ciosy nrasy 7e^^ iLnieTzn n i ! ZJb^n riz^Tmia z a r ^ rwania ™ T h <=^nS,nńw i = £ r T z ^ r T n l ^ ^ ^ Q Kowskiego. n W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia­ ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy­ t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka. Celem k o n k u r s u jest znalezienie po­ staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo­ w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji wsDÓłczesnvch wnętrz (świetlice szkoły biura) l u b iako oamiatki z Białostocczyzny. Q zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, został rozstrzyg­ n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y ­ ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo­ n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie intereśuiace bvłv wózki kołyski ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho­ me Trzv równorzędne nierwsze nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o rebv Wielkiei I w T t a L ™ i Adamowi K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z , ™SrńH rJrnTirh dyfl^ó trzećT | T T SP^IP W W L M N . I H ^ P regionalne z ^ b W Pamiątki Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła dla młodzieży szkolnej konkurs pn. „Szukamy skarbów Tysiąclecia". W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i ­ suje i zabezpiecza obiekty znajdu­ j ą c e się w najbliższej okolicy. We H F O BY THE ART INSTITUTE SUMMARY A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS CZĘSTOCHOWA FROM Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so frequently, on wood, are the most typical of Polish folk painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be­ ginning of the 20th century and quite a large number of them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches. This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar­ ginal interest to researchers studying folk art and for this reason w e do not possess much knowledge about i t so far. To make a very general classification, there are three kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h 132 wsiach są to przede wszystkim przedmioty z zakresu sztuki i kul­ t u r y materialnej ludowej. Mają one b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych". OF Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult. i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w powiecie lubaczowskim". Na kon­ kurs przyjmowane są eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny ludowej twórczości, współczesne i zabytkowe oraz prace plastyczne amatorów. W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki ludowe", przeniesiona z Muzeum w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr 4/1965). Wystawa pn. „Rzeźba ludowa z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato­ rem wystawy była Spółdzielnia „ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100 rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią­ gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy z Zawidza: Wincentego i Jana Kra­ jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow­ skiego Po raz Dierwszy wziął udział w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta­ n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy­ soki i w y r ó w n a n y . L OF T H E P O L I S H K R T A C A D E M Y OF SCIENCES ARTICLES w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex­ istence of these centres, the m u t u a l influences exerted on each other by the painters w o r k i n g there, as well as the fact that the vocation of painter and k i n d of work­ manship is often passed on f r o m father to son, each of these centres has its own characteristic „style" of pain­ ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns, bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain­ tings done by self-taught artists i n villages or small towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form. This article is about paintings of the first kind, which are most numerous i n Poland and therefore provide the most material for research. The authoress took Często­ chowa as the basic subject of her investigations. This is �. famous place of pilgrimage, w h i c h has existed since the 5th century and is also w i d e l y k n o w n i n neighbouring :ountries. Both historical information and analysis of the laintings that have been preserved seem to indicate that he largest number of pictures embracing the largest i res (almost the whole of Poland see map) as regards iistribution are precisely those painted i n or connec;ed w i t h Częstochowa. A p a r t f r o m the C z ę s t o c h o w a p a i n ings i t has been nnssible to distinguish several more groups of local scope, w h i c h have not yet been thoroI P M V investigated (turn i n smith-eastern Poland and one n Silesia) Archive materials testify to the fact that the folk painting centre i n C z ę s t o c h o w a has existed since the 17th century at least. I n that period, the paintings were done both by painters i n monasteries - w h o do not seem to have contributed i n any i m p o r t a n t w a y to the development of the centre - and by lay painters, some of w h i c h were folk painters. A b o u t 1718, a painters' guild was set up i n Częstochowa, w h i c h existed about two hundred years. The m a i n m o t i v e for setting up this guild, i n i t i a t e d by the Paulist Fathers of the Jasna G ó r a Monastery — custodians of the miracle picture — was to ensure that this craft should be maintained at a high level. The struggle between the g u i l d — controlled by censors from the monastery — and the painters, w h o tried to produce the largest possible number of p a i n ­ tings at the cost of good w o r k m a n s h i p and sold t h e m without the required evaluation by the guild, went on unceasingly d u r i n g the w h o l e of the 18th century. This is nroved hv the guild rules w h i r h were changed and broadened several times I n the 19th century the role of the guild was m n r h smaller and i n this neried friar ticularlv m i n the? sevenHesim-ohahlv the most nrtmi t ve folk naintings w r . nrnd.nced We J w ™ , m n J - t h a n 250 names of na^ end nf t l , P Iflłh e e n f n r T a n T ^ n the IQth nZnfZŹ manv of them w e r e , f r n f ^ l i « V h n had n ^ t i f e d this ^ , ^ t for se^L-Il^ ffPner^tionT i t „ I w d d ™ t 1 1 l l se[l t h l T r ^ i ^ ^ It „r ~ r f v ! ^ P frI r l L S i ™ * I c ~fd +t •f + F °„J™ f^ h f! ^° ^ 3 r ° ™ p ™ P " Jhol^LleTrom 1 Z £Jm t th ™ « ve^dorst Jnd 1 °™ ^ ™ „ ^ f P m a n m z o t 0 w s o l d e i c r e s t 0 lJ 1 ( S W e in t h ! I m ^ f ?r 7 l e m e S ? e P i n t e r cottage to cot- other centresTalsf purchased pictures to The paintings from Częstochowa, w i t h a l l the charac­ teristics of folk art, although differentiated as to form which is quite understandable i f one bears i n m i n d the 300 years existence of the centre — and meeting the requirements and taste of the purchasers w h o were f r o m various social classes, have much i n common as regards formal features, to w h i c h the authoress devotes special attention. The folk artists of C z ę s t o c h o w a usually used stencils for copying the basic compositional elements of the pictures. These stencils were passed down from gene­ ration to generation, and also lent and exchanged bet­ ween the painters. This meant that the composition of the same iconograohic subieets was verv similar i n va rious periods and w i t h various techniques and w o r k ­ manship. The formal differences can be seen above a l l i n the elaboration of details for i t was almost onlv here that the nainter could exoress his individual taste Rnt the oainters d i d not disolav m Z Z a S n . 1 this respect and never signed t h e i r w o r k The C z ę s t o c h o w a paintings were n o t ' dated by the artists; the dates of some of them can be established by the date of purchase i f i t is k n o w n ; sometimes the date can be established by iconographic features. The exam­ ples k n o w n to us are most probably not older than the t u r n of the 18th and 19th centuries, the great majority being 19th century. The pictures on paper that have been preserved were painted as late as the second half of that century. The subjects of the paintings were ex­ clusively religious. They are copies of the most popular miracle oictures and scurotures of central Poland above a l l of course the Częstochowa Madonna and also the most nonular saints Thp- nainters cnnieH thoir nirtnrps directly from devotional engravings T o m e of them of These engravings were also produced i n c l ę s t o c h o w a ! The authoress distinguishes six basic f o r m a l kinds of folk pictures from Częstochowa, attempting to arrange them i n chronological order to some extent, and pointing to the associations between some of t h e m and folk pain­ tings from other centres. Tancred Banateanu, Jadwiga Formagiu WOMEN'S BLOUSES. F R O M STUDIES O N R U M A N I A N F O L K COSTUMES Rumanian folk blouses have kept their traditional appearance for a relatively long time, although greatly differentiated i n various regions. A thorough analysis of the cut of women's blouses has made i t possible to distinguish t w o basic types: I poncho and I I - gathered (fig. 1). There are different versions of these t w o basic types. I - the poncho type of blouse - the front and the back are cut out of one piece of material w i t h an opening for the head and the sleeves are sewn i n at right angles. A l l versions of the poncho blouse are w o r n i n countries neighbouring on Rumania. I n Rumania, these blouses are the oldest and are w o r n for w o r k . Three versions of this blouse have been distinguished: a) - w i t h sleeves made from straight pieces of material and sewn to the bodice w i t h o u t gathering (fig. 2) — provinces of Suceava, Bacau Bucharest Oltenia; b) — blouses w i t h sleeves gathered i n t o the bodice (fig. 4) - i n the localities of Arad Fagaras Persani Maramures Oas This version is w o r n i n the U k r a i n e beyond the Carpathians; c) bodice gathered into yoke of poncho cut Gathered slee­ ves (fig 5) Oltenia. Type I I - Blouse made of t w o pieces, front and back, w i t h sleeves gathered at neck. This type of blouse is w o r n a l l over the country (fig. 6, - map). Version a) gathered blouse w i t h o u t shoulder band (fig. 6a, 7 (b) blouse w i t h pseudo shoulder band the sleeve being lengthened w i t h a square piece of m a t e r i a l („altita") and sewn to the bodice. I n today's version of this blouse, the square piece is of a different material than that of w h i c h the whole blouse is made, c) blouse w i t h a different cut of the sleeve w h i c h is made f r o m a triangular piece of material twisted spirally (fig. 6c, 9) — localities of. V r a n eea Rran Fagaras Muscel The most common is the eathered blouse w i t h o u t shoulder band. The introduction of the altita" is the result of Slav influences. On the other hand the poncho type, the oldest i n the w o r l d , was also the first tvne of Rumanian hlouse and the oth¬ er kinds WOTrdeveloped from this type The process of development w e n t on, one version t u r n i n g into another under the influence of „ t h e fashion'.' I n cutting out the blouses, the material was general­ l y cut along the thread. Another feature was rational utilization of material. The neck finishing usually covers the base of the neck. A characteristic feature is gathering at the neck, both front and back and also the sleeves, by drawing a thread through the material (fig. 11a). I n some localities the blouses have a sort of stand-up collar made by the gathering w h i c h is covered w i t h embroidery (fig. l i b ) . I n some versions the gathered ma­ terial is sewn into a band. Square insets are sewn into the under-arms. The slee­ ves of the blouses are always long, sometimes gathered at the w r i s t . The traditional costumes are disappearing as a re­ sult of the urbanization of the r u r a l areas. Today the blouses are often made from factory made cotton ma­ terial, i n a w a y resembling the blouses w o r n i n the towns. The blouses were decorated w i t h hand embroidery and sometimes woven patterns. The composition of the orna­ mentation is strictly adapted to the cut of the blouse. The seams are emphasized w i t h decorative stitching. The fronts a n d sleeves of the blouses are richly ornamented, and so are the collars and cuffs. The embroidery is clo­ sely associated w i t h the k i n d of cut. I n blouses of the poncho" type there is an embroidered band on the shoul­ der along the'seam where the sleeve is sewn to the bo­ dice (fig. 15a) sometimes lengthened into an embroidered smiaire (fig 15hl Tn blouses of the gathered tvne the ma¬ n bandof Z a l Z o n runs horizontally below the shoulders. There is a great wealth of embroidery on the sleeves • The predominating motifs i n the r i c h patterns orna­ menting the blouses are plant and animal ones and also human figures w h i c h are very geometrized. 133 �Z o f i a C i e ś l a - R e i n f u s s o w a - COTTAGE W I T H UPPER ROOM I N M Y Ś L E N I C E D I S T R I C T During inventory w o r k i n 1965, a cottage w i t h an up­ per r o o m (known as „ w y ż k a " i n Polish) was discovered in the village of B o g d a n ó w k a , M y ś l e n i c e District. This cottage, b u i l t i n the year 1800, has a layout w i t h a l l the rooms opening out from one corridor and comprises three parts: 1) the residential part consisting of the l i v i n g room and the „ b a k e r y " , 2) a connecting corridor b u i l t onto the „ b a k e r y " and stables, 3) y a r d w i t h entrace gates to which the barn bay is joined. The last element, of the building is a coach-house. The cottage is b u i l t of thick logs w i t h fishtail" joints I n the residential p a r t rtf the e n ł t a e e the logs arp r u t differentlv Thp unlit roof is of rafter construction As refflrds the interior the b a k P r v " is narticularlv i n t e m t i M i t T w m m . t a rhtmnev npscri hi n a th e ootte ep i'n detail thp a,,thn re^s draws' soTrial »ttervHon t ^ t h p characteriltic , Z r room h i the Uvine rnnm of the t v n J . k n o w n as w v f k a " T i ^ t e r e r W n thTrnrrvrter hv M i m h 3 a ladder to the room and w a l k i n g over the w i l i n g of the .bakeFurther investigation revealed that cottages w i t h an upper room were traditional i n this locality, the only difference being that, contrary to the cottage discussed here, the upper rooms were i n farms comprising seve­ ral buildings. The cottages w i t h the „ w y ż k a " i n M y ś l e n i c e District, like those i n Orawa, are not associated w i t h one particular type of interior, nor have they any dis­ tinct k i n d of construction. The discovery of the cottage w i t h the upper room i n this locality indicates that such cottages were not l i m i ­ ted to Orawka and Podhale (see map). There are two basic types of cottages w i t h the „ w y ż k a " : 1) cottages With an upper room w h i c h is entered from a balcony, which are typical of Orawa buildings. 2) cottages w i t h an upper room under the roof ((the type commonly met i n the Podhale region). The entrance to the upper room through the attic as i n the cottage i n M y ś l e n i c e Dis­ trict is also found i n the centre of Orawa and i n Podhale. Documents from the 17th and 18th century lead us to the assumption that the original cottages w i t h the „ w y ż k a " d i d not have a balcony leading to the room this being a later development of this k i n d of cottage! Joanna Maciejewska-Pavkovic A R T I N V I L L A G E S OF T H E B I A Ł Y S T O K RITUAL REGION The authoress gives a review of r i t u a l a r t i n the B i a ­ łystok region i n connection w i t h the exhibition organi­ zed i n the autumn of 1965 and also on the basis of mo­ re comprehnsive material collected by the authoress her­ self i n this region. The process of the disappearance of rites is taking place more slowly i n this region than elsewhere, although the old beliefs i n magic on w h i c h they are based have disappeared altogether. The greatest wealh of r i t u a l art is connected w i t h Christmas, when the rooms of cottages are decorated w i t h the so-called spiders (hung f r o m the ceiling) papercut curtains o r paper curtains (in later years) w i t h pa­ inted patterns. The ears of corn w h i c h formerly stood i n the room have been replaced by the Christmas tree. I t is a general custom for carol singers to carry a star, which is i n various forms presented here by the autho­ ress (fig. 12). Another „.prop" of the carol singers is the crib n a t i v i t y puppet show, w h i c h is fixed to a pole. I n some parts of the region, the r i t e k n o w n as „The Herods" is practiced. This is a spectacle i n w h i c h the actors appear i n masks and costumes. I n many villages, the „ H e r o d s " are accompanied by the „ g o a t " (fig. 4, 5). There was also a custom of dressing up as ..gypsies", w h i c h was connected w i t h New Year's. Eve i n the south of the voivodship and w i t h Shrovetide i n other parts of the region. I n some places the masqueraders include the figures of „ t h e bear" and the „old men of straw" - two men bound together w i t h straw - w h o dance under the windows of the cottages. A m o n g the Shrovetide games, there was the custom of carrying round the „Old man and old woman (two life-size puppets placed on a cart­ wheel). This custom is not met w i t h anywhere else. New Year's customs include special ritual cakes, w h i c h are a dominating accent i n the New Year rites There is also the custom of baking special cakes to greet the Spring, for instance, the ones k n o w n as „ S k o w r o n k i " (Swallows) (fig. 8) and so-called stork's feet (fig. 10, 11). Then there are rites for ensuring a good harvest, w h i c h include the baking of cakes k n o w n as „Korowaj" on St. George's Day, when they are carried round the fields (fig. 16). The Easter rites include the blessing of palms on Palm Sunday (fig. 6, 7) and the decoration of eggs (Pi­ sanki). A m o n g Catholics and members of the Orthodox Church, there is the custom of blessing wreaths of green­ ery, w h i c h are used for incensing frightened children or cows that do not give m i l k , etc. The cycle of magic rites for a good harvest is crowned by the so-called „ P r z e p i ó r k a " , w h i c h is a bunch of ears of corn tied at the top and decorated w i t h flowers. Before the First W o r l d War, the harvest home wre­ ath was only made where there were manors, b u t every­ where, the harvesters brought the farmer a bunch of ears of corn decorated w i t h flowers, that was known as the „ p l o n " (harvest). The same name is given to the bouquet blessed on Assumption Day, which is made ears of corn and leaves of various crops and gar­ den plants (fig. 3). As regards wedding rites, the e x h i b i t i o n only shows the wedding cake k n o w n as „ K o r o w a j " (fig. 16-18) which is m a i n l y practised i n the eastern regions, but goes beyond the western boundery o f Byelorussian settlement. I n various localities there are different ceremonies con­ nected w i t h the „ K o r o w a j " . The t r a d i t i o n a l „Korowaj" is gradually disappearing (it is being replaced by the modern wedding cake) and is only found today i n the eastern border zone. To sum up, the authoress of the article says that: 1) local research indicates the use of the same ritual ob­ jects by the Polish and Byelorussian population, the only difference being that the Polish population observe the custom of baking r i t u a l cakes i n the Spring. 2) Similarities indicate m u t u a l borrowings and the com­ mon agrarian origin of the customs. 3) I n many cases the objects used are identical but the r i t u a l interpretation is different. 4) Often, objects used for s i m i l a r functions differ in both groups, either i n f o r m or i n ornamentation. 5) The gradual disappearance of ritual a r t is connected w i t h the diminishing area i n w h i c h the rites are obser­ ved. The least difference occurs where groups of population of different origin have m i x e d w i t h each other. �n O J I b C K O E KBAPTAJIbHblH j\fa 2 2KYPHAJI H f l P O f l H O E M3flABAEMbIÍ5 H C K Y C C T B O M H C T M T y T O M M C K y C C T B A ÜOJIbCKOK A K A f l E M J l H TOA M3flAHMH X X HAYK 1966 PE3KDME A H Ha CKAJI KyHHMHtCKa-MpauKa — HEHCTOXOB- 2CMBOnMCB K c a M O M y TMnMHHOMy B M # y n o j i b C K o ü H a p o f l H o ü JKWBortMCM n p i i H a f l J i e H t a T K a p i M H b i H a xojicTe, H a 6yMare, Ha M e T a j u i e , p e s t e H a ftocKe. E m e B n a n a n e X X B e x a n w c a j i w c b T a K n e K a p T M H W M M H o r a e M3 HMX R O CMX n o p c o x p a H M J i M c t B # e p e B e H C K n x M 3 6 a x M K o c T e j i a x . ,ZI.ojiroe BpeMH M C C J i e f l a B a T e j i M H a p o f l H o r o T B o p n e c T B a n e o6paniaJin BHHMaHHH H a 3 T 0 T 0 p O f l a JKMBO'nMCb M nosroMy o H e í i MMeeTCH Majio c B e / r e H H Í í . I l p o B O f l H B OGIIXMX n e p T a x KJiaccMOpMKau,Mio, MOHÍHO rOBOpMTb O T p e X BMflaX 3T0M JKIÍBOnMCM: 1) K a p T M H b l fío M 3 B e C T H O Ü C T e n e H M „ C e p H M H b i e " , B b l nojiHHeMbie s K p y n H b i x xyflOJKecTBeHHbix i i e H T p a x , CBH3aHM c nanyjiHpHbiMM MeeraMM najioMHMHecTsa. PaSoTaa roflaMM B STMX C T a p b i x i i e H T p a x , x y f l O J K H M K n 0Ka3biBajin flpyr H a flpyra B 3 a M M H o e B j m a H n e , M3 n o KOJieHMH B n o K O J i e H H e H a c J i e A O B a j í n CBOIO npocpeccMio M M a c T e p c K M e , BBMfly n e r o c o 3 f l a B a j i c H x a p a K T e p H b i í i fljia flaHHoro i i e H T p a x y j r n a f e c T B e H H M í t „cTMJib". 2) T B O p H e c T B O n o J i y p e M e c J i e H H ü r o x a p a K T e p a , rjiaaHblM 0 6 p a 3 D M x y ^ O J K H M K O B M a j i e H b K M X M e c T e n e K . 3) T B O p H e C T B O X y f l O J K H M K O B - C a M O y H e K M3 flepeBHH MJIM M a J i e H b K w x r o p o f l K O B — o T J i w H a i o m e e c H npMMHTWBHOCTbK) M H a M B H O Ü QpOpMOÜ. B H a c T O H i n e M C T a T b e pasSwpaeTca n e p B b i ü , caMwil M H o r o H M C J i e H H b i i í B i l o j i b i u e BMfl K a p T M H , K O T O p b i ü j i e r n e Bcero M 3 y H H T b . OCHOBHOH T e M o í i M c c J i e f l O B a H M Í i aBTopa Bbijia H e H C T o x o B a , K O T o p a a H a H M H a a c X V B. HBJIHCTCH MeCTOM n a j I O M H M H C C T B a , U I H p O K O H 3 B e C T H b I M B I I O J I b L U e M coceflHwx c r p a H a x . P a B H O M C T o p M n e c K M e s a r a u e , K a K M aHajiM3 c o x p a H K B i i i M x c a o S t e K T O B y K a 3 b i B a i O T H a TO, HTO c a M a a M H o r o H w c j i e H H a H r p y n n a K a p T M H , B C T p e M a i o m a i o a c a n y T b JIH H e n o B c e í i T e p p M T o p M U I l o j i b u i n : ( c p . K a p T y ) , C B H 3 a H a HiaeHHO c HeHCTOXOBOtí. Hapn^y c H e H C T O x o B C K o ñ JKHBOnMCbK) flO CMX n O p MOJKHO 6bIJIO B b l f l e j I M T b H e C K O J i b K O eme Mano M C C J i e f l O B a H H b i x r p y n n M e c T H o r o x a p a K T e p a (flBe B w r o - B O C T O H H o í i ü o j i b m e M o ^ H y B C M JI63MM). CyflH n o apXMBHblM flaHHblM, HeHCTOXOBCKMÜ l í e H T p Hapo/iHoü jKMBOoncM cymecTByeT no KpañHeü Mepe c X V I I B e K a . B TO B p e M H B H e H C T O x o B e p a S o T a j i M M O H a C T b i p C K H e X y f l O J K H M K M , K O T O p t i e , nOBHflMMOHy, H e cbirpajiw ó o j i e e 3HaHHTejibHOií p o j í n B pasBnTMM LieHTpa, a T a K H í e CBeTCKMe XyflOJKHMKM, HaCTb K O T O p b l X HBJIHJiaCb M a c T e p a M í i HapoflHoro TBop^ecTsa. OKOJIO 1718 r . B H e H C T O x o B e 6biJi OCHOB3H i i e x JKJÍBOn w c i ; e B , c y r r i e c T B O B a B m n M n o n r a 200 JIBT. r j i a B H O Ü npnHMHOÜ OCHOBaHMH U C X a QbIJIO CTpeMJieHMe COXpaHMTb B b i c o K n f i y p o B e H b peMecJia. M H M q M a T o p a M n : STOTO Mepon p n H T M H S b u i M OTIIW n a y j i M H b i H C H o r y p c K o r o M O H a c T b i p n , x p a H i i T e j i M «iyflOTBopHOTo o 6 p a 3 a B o r o M a T e p M . B T e ^ e r o i e B c e r o X V I I I B . MeJK/ry i i e x o M , K O T o p w i í K O H T p o j i n p o B a j í n M O H a c T b i p c K n e ueH3opbi, M x y f l O J K H M K a M M Bejiacb 6opb6a. 2 K n B ' o n w c u , b i n o c T O H H H o C T p e M M J i n c b K y B e j i M H e H M i o KOJIMn e c T B a KapTMH 3 a c n e T c H H J K e r a a K a H e c T B a BbinojiHeHMH M npoflaaajiM H X 6 e 3 o 5 a 3 a T e j i b H o i í orreHKM t ( e x a . 0 5 STOÍÍ 6 o p b 6 e CBMflerejibCTyiOT HeoflHOKpaTHo H3MeHHBiuHecH n o C T a H O B J i e r o i H r i e x a . B X I X B . POJIB i ; e x a 3HanMTejibHO y M e H b i n j u i a c b M, BCPOHTHO, T o r ^ a ( o c o S e H H O flo c e M n flecaTbix roflOB) SWJIO H a n n c a H O ó o j i b m n H C T B O n p n M M T M B H b l X H a p O f l H b l X K a p T M H . M 3 B e C T H b I MMCHa C B b i m e 250 HeHCTOXOBCKMX XyflOJKHJlKOB K O H n a X V I I I M X I X B., n p M H e M MHorMe M3 HMX n p n H a / T j i e i K a j i M K c e M b H M n o T O M C T B e H H b i x xyflOJKHMKOB-jKMB'onMcuieB. OSbiKHOBeHHO x y flOHÍHMKM C3MM H e 3aHMMajIMCb n p O f l a J K e í í CBOMX K a p T M H . B HeHCTOXOBe c y m e c T B O B a j i a OTflejibHan r p y n n a j i a B O H HMKOB, o S c j i y J K M B a B m M X n a j I O M H M K O B . J l a B O H H M K M OnTOM n o K y n a j i M y xyfloscHMKOB KapTMHbi fljia CBOMX JI3BOK, (MHorfla 3TOM T o p r o B J i e í í 3 a H M M a j i w c b aceHbi x y f l O J K H M K O B ) , a TaKHte Bejín ToproBjno, CTpaHCTBya n o flepeBHaM. B H e n c T O x o B e s a n a c a j i M C b T a K j K e KapTMHaMM ToproBnbi M3 flpyrMX MeCTHOCTeM. B r p O p M a j I b H O M OTHOUieHMM H e H C T O X O B C K M e K a p T M H b l •5bijiM flOBOJibHo p a 3 H o o 6 p a 3 H b i . 9 T O B n o j i H e n o H a T H o , ecJiM JipMHaTb B O BHMMaHMe, HTO MCCTHblM XyflOJKeCTBeHHblíí neHTp cymecTByeT 300 J i e T M y f l O B j i e T B o p a e T BKycM jiioflefí, npMHaflJiejKam.Mx K pa3JiMHHMM oSmecTBeBHbiM KJiaccaM. BMecTe c T e M K a p T M H b i 3TM MMMOT MHoro o5in,MX c p o p M a j i b H b i x nepT, KOTopbie aBTOp nofflpo6H:o paccMaTpMBaeT. H a p o f l H b i e M a c T e p a HeHCTOXOBbi, K a K npaBMJio, npMSerajiM K T p a o p a p e T a M , c noMoixrbio K O T o p b i x K o r n i p o B a j i M OCHOBHOM p M c y H O K KOMnoaMqMM. TpadpapeTbi 3TM nepexoflMJiM M3 n o K O J i e H M a B n o K O J i e H n e ; x y j j o j K H M K H o 6 M e HMBajiMCb MMM M c f l a j i J K M B a j i M flpyr «pyry, BBMfly M e r o p e a a K U M a K O M n o 3 M q n M O^HOM M TOÜ ? K e M K O H o r p a q > M H e c KOVI TeMaTMKM Sbijia B p a 3 J i M H H b i e nepnoflbi B p e M e H M M B ) a 3 H b i x M a c T e p c K M x oneHb c x o j K e í i . <3>opMajibHbie OTJIMHMH npejKfle Bcero B M C T y n a j i M B jreTajiax, M6O o 6 p a 6 0 T K a fleT a j i e ü flaBajia x y a o a s H M K a M n y T b JIM H e e f l M H C T B e H H y í o B 0 3 M 0 J K H 0 C T b n p O H B M T b CBOM HaKJIOHHOCTM. HaffiO O T M e TMTb, HTO McnojiHMTeji'M o6pau;aJiM Mano B H H M a i m a H a MHfflMBMflyajIbHbie OCOSeHHOCTH OBOMX paGoT M HMKOTfla MX H e n o f l n M C b í B a j i M , a T a K a c e H e flaTMpoBajiM. B H e K O T O P M X cjiynaax MOJKHO y c i a H O B M T b B p e M a noHBJieHMa K a p T M H M H a o c H O B a H M i i flaTbi n p M o S p e T e H M a ee, a M H o r a a H a OCHOBaHMM MKOHOrpadpMM. M S B e C T H b i e l i a M K a p T M H b l no B c e ü B e p o H T H O c ™ 6 b i j i M H a n w c a H b i H e n o 3 J K e KOHn;a X V ' I I B . Hanajia X I X B., a S o j i b i n M i i c T B O HanwcaHo B X I X B. CoxpaHMBuiMeca KapTMHbl Ha SyMare flaTMpoBaHbi fla>Ke BTOPOÍÍ nOJIOBMHOM X I X B . T e M a T M K a K a p T M H Swjia MCKJiioHMTejibHO p e j i M r M 0 3 H o r o x a p a K T e p a . M3o6pajKajiMCb nonyjiapHeMmMe B IíeHTpaJibH o i í üojibme HyflOTBopHbie o 6 p a 3 a M o K y j i b n T y p b i , npejKñe B c e r o H e H C T o x o B C K a a E o r o M a T e p b , a T a K J K e Ha¡M6oJiee nonyjiapHbie B Hapofle CBHTbie. HenocpeflCTBeHHbiMM o 6 p a 3 i ; a M M 6 b i J i M B nepByio onepeab rpaBiopbi pejiMr M 0 3 H o r o c o f l e p j K a H M a ( M H o r a a n a c T M H H o H a p o f l H b i e ) , no B O T O p b l M pMCOBajIMCb T p a C p a p e T b I . T p a B I O p b l 3TM T a K H í e M3rOTOBJiajIMCb B M e H C T O X O B e . K p o M e T o r o a B T o p B b i f l e j i a e T 6 OCHOBHMX p p o p M a j i b H b i x BMflOB HeHCToxoBCKMx KapTMH HapoflHoro xapaKTepa, nwTaacb ycTanoBMTb MX XPOHOJIOIIMK) ;M o T M e n a a MX CBH3b C HeKOTOpblMM KapTMHaMM HapOflHblX MaCTepOB flpyrax iieHTpoB. T a H K p e f l B a H a T e a H y , HflBMra í o p M a f l X H i o — X E H C K A H COPOHKA. O PyMbIHCKMX H A J I b H b l X KOCTHDMAX PyMbIHCKMe HapOflHbie COPOHKM HAH.MO- CpaBHMTCJIbHO flojiro c o x p a H a j i M CBOM Tpa/i;ML(MOHHbiM x a p a K T e p , XOTH B 3 a B M CMMOCTM OT p a Ü O H a OHM MMeiOT CBOM OTJIMHMTejIbHOe OCOBeHHOCTM. T m a T e j i b H O M3yHMB n o K p o M ZKeHCKoií p y S a n i K M , MOJKHO pa3JiMHHTb a s a ocHOBHbix rana: I HOHHO, I I B c 6 o p K y (MJIJI. 2). OHM B C T p e n a i o T C H B o n p e f l e j i e H H b i x p a í i o H a x , n p M n e M B K a s í f l O M M3 HMX B b i C T y n a i O T H e K O T O p b i e pa3JIMHMH. I — c o p o H K a n o H H o : nepefl M c n M H K a B b i K p o e H b i M3 oflHoro n o j i o T H M i n . a c o T B e p c r a e M n o c p e f l W H e fljia rojioBbi; p y K a B a B I U H T H nofl n p a M b i M y r j i O M . P a 3 J i M H B o r o pofla pyBamKM-noHHO BCTpeHaioTca H e TOJibKO B P y M b n i M M , HO M B c o c e f l H M X C T p a H a x . Ha p y M b m c K o í l TeppMTopMM OHM n p M H a f l J i e H t a T K c a M O M y C T a p o M y o5pa3qy, MX HOCHT H a paSoTe. OHM flejiaTca H a TPM p o ^ a : a) 6) c r j i a f l K O BIUHTBIMK p y K a B a M M M3 n p a M b i x K y c K O B n o J i o T H a (MJIJI. 2) — B p a f í o H a x C y H a B a , B a K a y , ByxapecT, OjiTeHHa. CopoHKM c coSpaHHbiMM y npoííMbí pyKaBaMM (MJIJI. 4) — B p a í i o H a x Apafl, <I>arapam, I l e p H a H M , MapaMypem, Oam. TaKoro n o K p o a COPOHKM B C T p e B) naioTca T a K H t e B K a p n a T C K O M y K p a M H e . CopoHiía, co5paHHaa nofl K O K e T K y c p y K a s a M M B c S o p K y (MJIJI. 5) — B p a í i O H e O j i T e H M a . II — COPOHKM M3 flByx n o J i o T B M u í : nepes M c n M H K a c coSpaHHbiMM y Bbipe3a p y K a B a M M . B c T p e H a i o T c a n o B c e ü T e p p M T o p M M c T p a H b i (MJIJI. 6, K a p T a ) . I I o K p o M a) — C o S p a H H a a , 6e3 n o j i n K O B (MJIJI. 6a, 7 ) . I I o K p o i í 6) — c n c e B f l o n o j i M K a M M , n p M n e M p y K a s a yflJTMHeHbi n p a M o y r o j i b H b i M K y c K O M n o j i o T H a „ajibTMTa" M npn- 135 �CTaHy. Tenepb B SToro po«a copoHKax n p n M o fleJiaiOT H3 spyroro M a T e p n a j i a neu B C H coponKa. IIoKpoft B ) — P y K a n a jiejiaiOT W3 T p e y r o j i b H o r o K y c K a nojioTHa, csepHyToro c n n p a J i b K > (HJIJI. 6C, 9) — paftoHax, « t a r a p a i i i , B p a H n a , B p a H Mymejib. lüMTfci K yrojibHHK CaMBiMM p a c n p o c T p a H e H H B i M H HBJIHIOTCH c o o p a H H b i e copoHKM 6 e 3 nojiMKOB. HTO K a c a e T C H T a K H a 3 . „ajibTMT", TO 3 f l e c b C K a 3 b i B a e r c H c j i a B H H C K o e BjiHHHMe, B TO speMa, K a K noHHO — CTapeMUiMÖ BO BCCM M w p e n o K p o ü p y ö a m e K — Sbiji TaKJKe n e p B b i M TMIIOM p y M b i H C K O K p y S a n i K M , KOTopbiM n o c T e n e n H O B w / i O H 3 M e H a j i c a , H e p e / i K O nofl BJIMHHweM „ M O f l w " . n p H K p o f i K e COPOHKM n o j i a r a j i o c b p a 3 p e 3 b i B a T b n o j i O T H o B f l o j i b HMTH. K p o M e T o r o H a f l J i e j K a j I O CTpeMMTbCH K p a u H O H a j i b H O M y H c n o j i b 3 0 B a H H i o M a x e p M a j i a . B b i p e s floxoflMT o ö b i H H o JJO JIHHHH ITTTPPT, rjpMHOM x a p a K T c p H o , HTO n e p e / i , c n M H K y w p y K a B a c o ö n p a i o T H a H H T K y , OÖDa3VH B O K D V r UieM CSODKM (MJI3I I I a ) B HeKOTOÜblX M e c x H O C T H X nDMHHTO a e j i a r b H e H T O B o o i i e eo6raHHoro CToanero Bopora, OTJiejiaHHoro B b i i U H B K O M (HJM. I I b ) . E c T b T a K J K e M e c T H O c r M , r;ie c ö o p K H B u i M B a i o T B n o a c . noflMbniiKOM B u i M B a i o T c a KBaflpaTHbie KJiwHba. C o p o H K H , K a K n p a B M J I O , U l b l O T C ,J(JIHHHbIMM, MHOrfla C OÖpaHHbIMM B H H 3 y , pyKaBaMM. IToa B J i w a H H e M r o p o w a HauMOHajibHbrii Hapafl B ^epeBHe n o c T e n e H H O wcne3aeT. Tenepb nacTO I I o a H H a M a i i e e B C K a - n a B K O B M H — OBPHflOB O E nPMKJIAflHOE M C K y C C T B O B B E J I O C T O K C K O H AEPEBHE B CBH3M C COCTOHBUieÜCH OCeHbK) 1965 T. BblCTaBKOÜ, a T a K H í e H a o c H O B e 5 o j i e e n o f l p o 6 H b i x MaTepwajioB, c o 6 p a m i b i x B p a ü o H e , aBTop cTaTbM « e j i a e T o63op npo6jieM, KacaiomHXca O6PHHOBOTO HCKyccTBa B BejiocTOHHMHe. B STOM p a ü o n e n p o n ; e c c OTMMpaHMH oópaflOB noflBMr a e T C H MefljieHHee, n e M B flpyrMX M e c T a x , XOTH c e ü í a c OHH y a c e j i H i H M j i w c b c B o e r o M a r w H e c K o r o xapaKTepa. Caiioe 5oraToe o S p a f l O B o e TBopnecTBo C B a 3 a H O c n p a 3flHHK0M P o s K f l e c T B a , K o r f l a j K M J i w m a y K p a u í a j i H C b 6 y MaJKHbiMM n a y K a M M M B b i p e 3 a H H b i M M M3 6 y M a r H 3 a H a B e c KaMM KOTOpbie no3flHee c T a j i n 3aMeHHTb pa3pMC0BaHHbiMM. M e c T o npe>KHero nuieHMHHoro c n o n a , 3 a H « j i a eJiKa. H o B c i o f l y p a c n p o c T p a H e H c ó b i n a ü K O J i a f l O B a T b co 3 B e 3 f l o ü ; aBTop noKa3bmaeT pa3JiMHHbie (bopsabí STOTO oóbtnaa (MJIJI. 1,2). B T O p b l M peKBH3MTOM K O J i a f l O B a H M H aBJiaeTCH B e p T e n H a n a j i K e . B HeKOTopbix paíioHax cymecTByeT o6t>a7T T a K H a 3 l l D o n a " • • 3 D e j i H L i i e v H a c T H n K M KOTOporo BbiCTynaioT B MacKax H cooTBercTByiomMx Hapaflax. Bo M H o r M X jiBpeBHHX Mpoiia." i c o n p o B 0 2 K i i a . e T K03a (HJIJI. 4, 5). C y i n e c T B O B a j í TaKJKe o6biHaü HapascaTbca HanoMMHaiomMe . f l b i r a H a M M " , K O T O P M Ü B IOJKHOH n a c T H BoeBOfflCTBa 6 b M C B a 3 a H c HOBBIM ToflOM, a B flpymx MecTax — cM a c - CopoHKM yKpamaMT pyHHOH BbnuwBKOM, pexe — TKaHbiM y a o p o M . K o M n o 3 M L ( M a y 3 o p o B C T p o r o c o H e r a e r c a c n o K p o e M copoHKM. UlBbi OTflejibmaioTca JieKopaTWBHblMM CTejKKaMM. Ilepefl M pyKaBa, B O p O T M MaHJKeTbl JieHML(eM. B H e K O T O p b l X MeCTHOCTHX BO B p e M H MacjieHHL(bi B b i C T y n a i O T c p e f l M p a s c e H b i x „ M e f l B e f l n " M „COJIOM e H H b l e «eflbl" — 2 MyHCHMH, o6BMTbIX COJIOMOÜ, — TaHn y i O T no/i; OKHaMM AOMOB. B M a c j i e H M u y n p w H a T O T a K a c e o6B03MTb „Aep¡a c 6a5oü" — (2 K y K J i w B a T y p a j i b H O ü Be- LUbioT c o p o H K M M3 d p a 6 p H H H o r o n o j i o r a a , n o K p o e M r o p o f l c i c u e KOPPTOHKM. OTflejiaHbi SoraToü BbimHBKOń, T m a T e j i b H O noAOÖpaHHOw n O K p O K ) COPOHKM. B pyöauiKax T w n a TIOHHO BbiuiHBKa oöpasyeT Karäiy Ha n j i e n a x B f l o j i b npowMbi (HJIJI. 15a), c o c T a B J i a a wHor/ia K BbiuiMTbiM npHMoyrojibHMK (HJIJI. 156). B eoopaHHbix p y S a i i i K a x o c H O B H a « j i H H w a o p H a M e H T a HfleT ropusoHTajibHO, o n y c K a a c b mixe njien. Eojiee n b i n i H ö w BMUIMBKOH O T AejibiBaioTca p y K a B a . B 6oraTbix y s o p a x c o p o n e K npeo6jia/iaioT paerwTejibH b i e H JKMBOTHbie MOTMBbI, a T a K J K e H e j I O B e H e C K H e CpMr y p w c noflMepKHyTO reoMeTpwHecKHMH jiHHHaMH. jiMHMHbi, cMflamMe H a KOJiece Tejiera). 3TOT oSbinaü c o HCKJiioHMTejibHO B yKasaHHOM paüone M Hwrfle xpaHMJica 6ojibuie. C p e A M HOBoroflHwx oóbinaes cymecTByer o6bnait 06paflOBoro neneHHH; co6jnoflaerca TaKJKe o ó b i n a ü B e c e n H e r o n e n e H b H , H a n p H M e p „ j K a B o p o H K O B " (HJIJI. 8) JIM6O „ 6 y c j i O B b i x ( a M C T O B b i x ) J i a n " (HJIJI. 10, 11). K MarwHecKMM oSpa^aM, C B H 3 a H H b i M c 6yflynu¡MM y p o - HíaeM, npMHafljieiKajia B b i n e n K a T a K H a 3 . „ K o p o B a a " Ha C B . „IOpMH" (CP. HJIJI. 16), C K O T O p b l M 06X0flHJIM nOJIH. K n a c x a j i b H b i M o 6 p a a a M npwHafljiejKajio CBaTMTb n a j i b M b í B Bep6Hoe BocKpeceHbe (HJIJI. 6, 7) H p a c K p a m i i B a H i i e HHH; 3oqbMa LI. e c b JI a - P e ił H dp y c — M3BA C „ B b l l H K O K " B MBICJIEHMH.KOM P A H O H E B 1965 r., BO BpeMa wHBeHTapM3aL(MOHHbix pa6oT (nKcaHOK). PacnpocTpaHeHHbiM o6binaeM cpe^n KaTOJiMH e c K o r o n n p a B o c j i a B H o r o H a c e j i e n i i a a B J i a e T C H CBHTHTb BeHKH KOTopbiMH oKypwBaiOT n e p e n y r a H H b i x A e T e ü , He B flaiOmHX MOJIOKO K O P O B ueflyPj CBH3aHHbix c ypojKaeM, 3aBepmaeT T S K HS3. ,,nepenejiKa" n o c j i e ^ H M Í i n y n e K KOJiocbe'B nepeBH3aHHbní B B e p x y TI y K p a u í G H H t í i í í HBGTSMH Ro n e p B o í í MMPOBOÍÍ B o ü H b i « o í K U H O H H b i ü B e H O K n j i e j i w TOJibKO T a M , r ^ e 6 b i j n i O T B e p c r a a , a noBCiofly jKHeubi npenoAHOCMJiM xo3HMHy nynoK yKpanieHHbix BjBeTaMM KOJiocbeB, Ha3biBaeMbiií „njioflbi ypoJKan". TaKoe me H a 3 B a H w e H M e e T 6 y K e T M3 K O J i o c b e B , a T a K J K e M3 p a 3 jiHHHwx nojieBbix w caflOBbix pacTeHMíi, n o cjiyqaio «epesne EorflaHOBKe, MwcjieHMaKoro paüoHa, ßbijia oÖHapyjKeHa W36a c K J i e T b i o H a nepaaKe, T.e. c TaK Ha3. „BbiiHKOü". M36a, n o c T p o e H H a a B 1800 r. n o oflHOTpaKTHOMy n j i a H y , COCTOMT M3 T p e x n a c T e w : 1) H i H J i a a nacTb, oxBaTbiBaioinaH KOMHaTy M „ n e KapHio", 2) n p o x o f l H b i e COHH, npMCTpoeHHbie K nenapHe M KOHIOUIHe, 3) ryMHO C B"be3flHbIMM BOpOTaMM, K K O T O p b I M upMMbiKaiOT 3 a K p o M a . n o c T p o M K y flonoJiHaeT c a p a ü . /(OM HOCTpOeH M3 TOJICTblX S p e B e H , COeflMHeHHblX B BMfle „ p b i ö b e r o x B O C T a " ; B ÄMJIOM q a c r w SpeBHa pySjieHbi MHane. Ü36a KpbiTa TOHTOM Ha c T p o n n j i a x . B H y T p w M36bi o c o ö b i i l HHTepec Bbi3MBaeT K y p H a a neKapHa. AeTajibHo o n n c b i B a a a x y H36y, aBTop o n e H b MHOTO BHMMaHHH y f l e j i a e T x a p a K T e p H o i l K J i e T M n a n e p a a K e H a a M360M T.Ha3. „BbiHiKe". Bxofl K H e ń B e f l e T M3 ceHeii, OTKyfla noflHUMaiOTCa n o JiecTfflme H a nepflaK, crynaa n o n o T O J i K y neKapHM (MJI. 16). flajibHeiiiHMe HccJieflOBaHMa noKa3ajiH, HTO H a STOM T e p p u T o p n H cymecTBOBajia T p a J^M^IIH flOMOB C „ B b H H K a M H " , K O T O p b i e B C e J K e OTJIMHajTMCb OT npMBefleHHoro H a M H o ö p a s a a BCTpeiajiMCb B KpecTbaHCKMx TeM, HTO OÖBIHHO OHM flBopax c o MBOMMH no- CTpoMKaMH. B MbicjieHimKOM pawoHe, TOHHO TaK JKe K a K B O p a B e , flOMa c „BbiniKaMw" H e C B a 3 a H b i c K S H H M TO o n p e s e j i e H H b i M TJUIOM B H y T p e H H o r o ycTpoücTBa M po3HHTCH K O H C T p y K U H e H . OSHapyjKeHHaa B STOM p a i i o H e H 3 6 a c „BbnuKOM" yKa3bmaeT H a TO, HTO T a K u e n o c T p o ü K M coopyscajnicb He TOJibKO B O p a B K e w Hoarajibe ( c p . KapTMHy). Pa3JiwH a w T C H flBa o c H O B a H b i x T H n a H36 C „BbiuiKaMM": 1) M36a c „BbiuiKOM" M BeflymMM K Hew KpbiJieHKOM — x a p a K T e p - OpaBCKOrO CTpOMTCJIbCTBa \ 2) M36a C „BblLUKOÜ" noÄ o6meił K p b i u i e ü (Tun, pacnpocTpaHeHHbiii B ü o f l rajibe). Bxofl H a „ B b i u i K y " H e p e 3 n e p ^ a K , KaK B M W C - n p a 3 A H M K a B o r o M a T e p M , oTMenaeMoro 15 aBrycTa (HJIJI. 3). C B a f l e 6 H b i e oSpa/ibi n p e f l C T a B J i e H M jiMiub HcneK a e M b r a rjiaBHbiM o 6 p a 3 0 M B B O C T O i H b i x p a í i o H a x ; oflH a K O o d b r a a i i STOT p a c n p o c T p a H a e T C H H K 3 a n a f l y OT r p a HOCTM c „ K o p o B a e M " C B a s a H M p a 3 J i n H H b i e >npa3flHeHCTBa. TpaflMuwa „KopoBaa" nocTeneHHo oTMwpaeT (ero 3 a MeHaeT CBafle6Hbül nMpor), coxpaHHBiuHCb j i w m b B BOCTOHHOH n o r p a H M H H o í í n o j i o c e . B saKJiioHeHMe aBTop C T a T b H O T M e n a e i : 1. H a ocHOBaHMM n p o B e f l e H H b i x B flannoü MecTHOcTM M c c j i e f l O B a H M i l MOJKHO C K a 3 a T b , HTO H n o j i b C K o e n 6 e j i o p y c c K o e H a c e j i e H i i e n p n j j , e p ? K M B a e T C H T e x Tue o 6 p a flOBbix dpopM c Toa pa3HHueü, HTO y n o j i H K O B Her o 6 b i n a a w c n e K a T b c n e b ( M a j i b H o e n e n e H b e K BeceHHMM npa3flHHKaM. 2. C x o f l C T B o MeiKfly o6paflaMM C B M f l e T e j i b C T B y e r o B 3 a n - 236 MonpoHMKaHHM w o 6 m e í l a r p a p H o ü o c n o B e . oflHM M Te ? K e n p e ^ M e T b i HMeioT p a 3 J i n H H o e o6pa«0Boe SHaneniie. H a c T O npeflMeTbi, McnojiHaroiuMe y o 6 e n x r p y n n oflMHaKOBbie cpyHKHHH, po3HHTca ppopMOH JIH6O yKpaiueHuaMM. Ho M e p e T o r o , K a K TepaioT CBoe 3 H a n e H M e o6paftbi r j i o x H e r TaKJKe o5paflOBoe HCKyccTBO. C r j i a j K M B a H w e pa3JiMHMü CMJibHee B b i c x y n a e T TaM, rfle n p o n 3 o r u j i o cMenieBMe HacejieHHa pa3JiHHHoro npoMCXOfleHHH. 3. H a c T o 4. TaKJKe M B ąeHTpajibHow OpaBe M B Hoflrajibe. Ha ocHOBaHKM MMeiomHxca flOKyMeHTOB c XVII M X V I I I B B . MOJKHO npeflnojiaraTb, HTO n e p B O H a n a j i b H O M36a c „ B b i u i K O M " CTpoMJiacb 6 e 3 K p b i j i e H K a , Koropoe noaBMJiocb B 6ojiee no3flHHM n e p n o f l . — HMn,bi 6 e j i o p y c c K H x nocejieHMH. B 3aBHCWMOCTH OT MCCT- HWM T I H I jieHHL^KOM p a ü o H e , B C T p e H a e r c a Ha BbicTaBKe CBafle6Hbra neneHbeM „KopoBaü" (HJIJI. 16—18) 5. 6. �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez: P.P. WYDAWNICTWA ARTYSTYCZNE I FILMOWE B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. druku, około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. d r u k u , liczne p r z y k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć można regularnie jedynie w prenu- W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" Cena prenumeraty: p ó ł r o c z n i e zł 36, rocznie zł 72. Prenumeraty przyjmowane są do 10 dnia m i e s i ą c a poprzedzającego okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą r ó w n i e ż d o k o n y w a ć w p ł a t na konto P K O N r 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „Ruch" Warszawa, u l . Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . 23, tel. 20-46-88, konto P K O N r 1-6-100024. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdeaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w P u n k ­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „Ruch", Warszawa, ul. Nowomiejska nr 15/17, konto P K O N r 114-6-700041 V I I Oddział M i e j s k i Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada Rozpowszechniania W y d a w n i c t w N a u k o w y c h P A N w P a ł a c u i N a u k i w Warszawie. Ośrodek Kultury Zakłady Graficzne „Tamka" Zakład Nr 2 W-wa, Podchorążych 39. Zam. 223. Pap. ilustr. k l . I I I , 120 g A l + karton biały kl. I I I , 220 g. BI. Nakład 1250 egz. M-7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d433f58305686346ecec68d8ada48723.pdf eb7da38a5729173ec5ce05f8ffdde000 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4923 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4562 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.131 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lata 1918-1939 to t a k ż e okres stabilizowania się pozycji i autorytetu Juliusza Zborowskiego w k r ę g a c h oficjalnej nauki. Prowadzi badania w Pracowni S ł o w n i k a Staropolskiego prof. Nitscha. Progresywnie zostaje mia­ nowany c z ł o n k i e m K o m i s j i J ę z y k o w e j , K o m i s j i Etno­ graficznej i K o m i s j i Geograficznej Polskiej A k a d e m i i Umiejętności w Krakowie. Jest C z ł o n k i e m H o n o r o w y m Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Z w i ą z k u G ó r a l i P o d h a l a ń s k i c h . W 1937 r. otrzymuje od p a ń s t w a swój pierwszy Złoty K r z y ż Z a s ł u g i . Wojna - to lata trudnej w a l k i o utrzymanie p o l ­ skiego charakteru Muzeum oraz o o c h r o n ę zbiorów, k t ó r e dzięki Juliuszowi Zborowskiemu nie zostały zniszczone ani rozproszone. Wyzwoleniu Zakopanego przyświeca okno dyrektorskiej kancelarii — znak, że nie przerwano w niej pracy ani przez c h w i l ę . Starszemu Panu n i e ł a t w o j u ż w y r u s z a ć w teren, nie rezygnuje jednak z dawnej a k t y w n o ś c i . I d ą w ś w i a t publikacje, p i ę t r z ą się w szafach i szufladach stosy no­ tatek, cyzelowanych latami - w i e l e w a r t a ich rzetelność naukowa i literacka. Przez k a n c e l a r i ę p r z e w i j a j ą się nieodmiennie t ł u m y i n t e r e s a n t ó w i p e t e n t ó w — górali i dziennikarzy, n a u k o w c ó w i a r t y s t ó w , s t u d e n t ó w i sta­ rych przyjaciół. W setki liczą się p o d z i ę k o w a n i a za po­ moc, rady i w s k a z ó w k i rozrzucane h o j n y m i g a r ś c i a m i . Nazwisko Juliusza Zborowskiego figuruje w d z i e s i ą t k a c h k o m i t e t ó w najrozmaitszych p r z e d s i ę w z i ę ć i akcji k u l ­ turalnych. Dzięki N i e m u wzrasta z roku na r o k ranga, znaczenie i promieniowanie instytucji którą steruje Mnożą się w y r a z y czci i uznania W 1952 r profesor Zborowski otrzymuje swój drugi Z ł o t y K r z y ż Zasługi w 1957 K r z y ż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski roku 1962 s p o ł e c z e ń s t w o Zakopanego hucznie obchodzi 50-lecie działalności naukowej swojego Bacy" taki ho'w~iem przydomek j u b i l a t tymczasem uzyskał Czyż może istnieć w i ę k s z y d o w ó d uznania*^ * W p e ł n e n a p i ę c i a i niepokoju tygodnie kwietnia, maja i czerwca o d w i e d z a l i ś m y Go w szpitalu. Nawet personel szpitalny - p i e l ę g n i a r k i , salowe, w s p ó ł p a c j e n c i nie b y l i w stanie oprzeć się e m a n u j ą c e j p r o m i e n n o ś c i Dyrektora. „ T a k - dziś ma się lepiej" informowali już od progu — „leży sobie cichutko i t y l k o się u ś m i e ­ cha". Do przesady skromny i nie d b a j ą c y o siebie, u k r y ­ w a ł starannie stan swego zdrowia i samopoczucia. Zanim, ktokolwiek z o d w i e d z a j ą c y c h b y ł w stanie się spostrzec, już d a w a ł się w c i ą g n ą ć w r o z m o w ę ze swego p o d w ó r k a . Szła rzecz o n o w y m kotle w p i w n i c y z palaczem i o papierkach z k i e r o w n i c z k ą administracji, o rachun­ kach z k s i ę g o w y m i frekwencji z w i e d z a j ą c y c h z d z i a ł e m K R Społeczna akcja organizowania tzw. wiejskich izb p a m i ą t e k , zaini­ cjowana przez Polskie Radio, p r a s ę i P T T - K , a k t y w n i e rozwija się w roku b i e ż ą c y m w z w i ą z k u z obcho­ dami M i l l e n i u m . Izby p a m i ą t e k s ą p o w s t a j ą c y m i na wsiach i w osadach z a l ą ż k a m i m u z e ó w regionalnych, w k t ó r y c h gromadzi się eksponaty 'po­ chodzące z d a r ó w miejscowego spo­ łeczeństwa. S ą to zabytki k u l t u r y materialnej i sztuki ludowej, a tak­ że r ó ż n e a o rodzaiu dokumenty hi¬ storyczne i zabytki z w i ą z a n e z da­ nym reeinnpm i ips*n n r y p ^ ł n ś n i a lub wybitn^yn^jednostkami d z i a ł a j ą ­ O o ś w i a t o w y m " . Na p a r ę d n i przed ś m i e r c i ą w y g r z e b a ł z p a m i ę c i t y t u ł m a ł o znanego a r t y k u ł u Witkacego z roku 1919. Z d o k ł a d n ą d a t ą i numerem pisma. „Niech pani tam zajrzy, m o ż e się przyda do pani pracy, tak b y m j ą jeszcze chciał przeczytać..." * Nie sposób w zwięzłej notatce w y m i e n i ć choćby części dorobku naukowego Juliusza Zborowskiego. Naj­ bardziej prowizorycznie zestawiona bibliografia Jego prac (ogłoszona przez W a n d ę J o s t o w ą w „Ludzie", W r o c ł a w 1965) obejmuje z g ó r ą sto t y t u ł ó w publikacji z, dziedziny b a d a ń nad dziejami języka polskiego, gwary góralskiej, etnografii, krajoznawstwa, muzealnictwa" wreszcie i jego p r o b l e m ó w . W i e l o k i e r u n k o w o ś ć i wszech­ s t r o n n o ś ć b a d a ń b y ł a b o w i e m cechą tej formacji u m y s ł o ­ wej j a k ą r e p r e z e n t o w a ł Juliusz Zborowski, formacji popartej nie t y l k o o l b r z y m i ą w i e d z ą i z d u m i e w a j ą c ą e r u d y c j ą , ale t a k ż e ciągle ż y w y m , t w ó r c z y m stosunkiem do przedmiotu b a d a ń Formacji prawdziwie humanistycz­ nej p r a w d z i w i e ludzkiej. A przecież bibliografia ta nie jest jeszcze z a m k n i ę t a W pozostawionych przez Dyrektora papierach z n a j d u j ą się bezcenne m a t e r i a ł y do s ł o w n i k a gwary góralskiej gromadzone przez lata niemal gotowe do druku zapiski z dziejów p o d r ó ż n i k ó w t a t r z a ń s k i c h historii Zakopanego Tvluzeum jego Hotelu" A jeszcze a r t y k u ł y , recenzje, notki i notatki. A jeszcze w y i miki z czasopism ściśle regionalnych j a k Echo ZakoPodhalańska" Dyrektor b y ł w s p ó ł p r a c o w n i k i e m i redaktorem ' Cały ten dorobek stanowi obecnie m a t e r i a ł opracowy­ wany przez s p e c j a l i s t ó w i badaczy i s t a n o w i ć go będzie przez lata. Niniejsze wspomnienie nawet w najmniejszym stopniu nie m o ż e rościć sobie pretensji do oszacowania choćby tylko tak ograniczonego na p o z ó r zagadnienia, j a k w a r t o ś ć i znaczenie prac Juliusza Zborowskiego dla polskiego ludoznawstwa, dla powstania naszej wiedzy i ś w i a d o m o ś c i k u l t u r y i sztuki Podhala. Problem to bowiem nie t y l k o p r z e k r a c z a j ą c y w danym momencie kompetencje piszącej, lecz przede wszystkim możliwość przedstawienia w szczupłych ramach komemoracyjnego artykułu. A przy t y m - tak trudno jeszcze zdobyć się na dystans i obiektywizm. Tak trudno pogodzić z odejściem tego, k t ó r y j a k A r k a Przymierza s t a n o w i ł pomost między d a w n y m i a n o w y m i laty, b y ł P o s t a c i ą nierozerwalnie z w i ą z a n ą z z a k o p i a ń s k i m p e j z a ż e m i j a k on, niemal od w i e k ó w t o w a r z y s z y ł p r z e m i j a j ą c y m pokoleniom i spra­ wom... N zo ołcrGs ! ~™ III* 1 cymi na t y m terenie, p a m i ą t k i boha­ terskich w a l k z okupantem w czasie ostatniej wojny. Organizatorami izb p a m i ą t e k s ą miejscowe czynniki, j a k : w y d z i a ł y k u l t u r y R N , uniwersytety ludowe, regionalne stowarzyszenia k u l t u r a l ­ ne. Wiele takich izb p o w s t a ł o w pierwszym kwartale br. na terenie województwa rzeszowskiego we wsiach: Wzdów, pow. Brzozów, Bratkowice Trzciana i Ś w i l c z a ' now Rzeszów B a l i g r ó d pow Leskow w o j . lubelskim: w P r z y b y s ł a w i rarh now P u ł a w y Tarnogrodzie pow,' B i ł g o r a j ; w w ó j . kieleckim — Asystent Anna Micińska Muzeum Tatrzańskieg-i K A w Baranowie, pow. Lipsko; w w o j . katowickim w Ustroniu, pow. Cieszyn. Izby p a m i ą t e k cieszą się d u ż y m zainteresowaniem społeczeństwa. Uroczystości otwarcia organizowane są uroczyście i s t a n o w i ą z reguły okazję do odczytów poświęconych kulturze ludowej i historii danego regionu oraz do w y s t ę p ó w zespołów regionalnych. Podobna nieco akcja, zainicjowana przez Cepelię - tworzenie tzw. izb regionalnych - zatacza coraz szer131 �sze kręgi (było to j u ż k i l k a k r o t n i e wzmiankowane w „ K r o n i c e " ) . 8 marca w Koniakowie otwarte zostało Muzeum Koronkarstwa Bes­ kidzkiego. Organizatorami s ą : Ce­ pelia, oddział w Katowicach oraz Wydz. K u l t . PRN. W chacie koronczarka z m a r ł e j przed trzema laty, M a r i i Gwarkowej, zgromadzono w i e ­ le koronek, wykonanych przez n i ą oraz przez jej uczennice. Pokazano z a r ó w n o tradycyjne „czółka" i k o ­ szule kobiece, j a k w s p ó ł c z e s n e adaptacie haftu c i e s z y ń s k i e g o serwetki kołnierzyki,, obrusy i t p . W roku ' b i e ż ą c y m przewiduje się otwarcie w i e l u n o w y c h izb regio­ nalnych na terenie w o j . k r a k o w ­ skiego: w Zakopanem - dla Pod­ hala, w Łopusznej — dla okolic Czorsztyna, w Czorsztynie — dla Spiszą, w Zubrzycy G ó r n e j — dla Orawy, w Rabce — dla G o r c ó w , w Starym Sączu — dla Z i e m i S ą d e e kiei i na obrzeżu ieziora w Tresnej - dla Żywiecczyzny. - •12 marca otwarto w Białowieży Muzeum K u l t u r y B i a ł o w i e s k i e j , za­ łożone staraniem B i a ł o r u s k i e g o T o warzyswa Kulturalnego. C z ł o n k o w i e Towarzystwa zgromadzili d r o g ą pe­ netracji terenowych ponad 300 eks­ p o n a t ó w . R e p r e z e n t u j ą one wszyst­ kie n a j w a ż n i e j s z e działy ludowej, k u l t u r y białoruskiej na terenie Pol­ ski. P r z e w a ż a ceramika, tkactwo dekoracyjne i hafciarstwo, frag­ menty stroju, meble i s p r z ę t gospo­ darski. Prasa z a r ó w n o k u l t u r a l n a , j a k co­ dzienna, d y s k u t o w a ł a ostatnio sze­ roko zagadnienia ochrony budow­ nictwa drewnianego. W y s u n i ę t o w i e ­ le propozycji, dotyczących tworzenia m u z e ó w skansenowskich w r ó ż n y c h częściach k r a j u . N a j w i ę c e j uwagi poświęcono kontrowersyjnemu i nie r o z w i ą z a n e m u ostatecznie projekto­ w i zgrupowania w Rzeszowskiem w j e d n y m miejscu kilkudziesięciu cerkiewek k t ó r e D r z e n i e s i o n o hv z różnych mieiscowości w o i rze­ szowskiego i wschodniej części k r a - P O L I S QUARTERLY PUBLISHED Wiele pisano o muzeach skansenowskich na terenie w o j . krakowskiego, gdzie w g projektu W o j e w ó d z k i e g o U r z ę d u Konserwacji Z a b y t k ó w p o w s t a ć ma centralne muzeum w o j e w ó d z k i e oraz wiele m u z e ó w regionalnych umiejscowio­ nych g ł ó w n i e na Podtatrzu: w Za­ kopanem, Ł o p u s z n e j , Niedzicy. Proiekt ten D o d o b n i e i a k inne i n i c i a t y w v - zmierzaiace do stworzenia m u z e ó w skansenowskich no w To¬ r u n i u C7V Przerrwślu nip ws7pr_ł ieszcze w stadium realizaeii Nie ustalono ieszcze n a w e t ^ k o n k r e t n y c h lokalizari zamarzanych rniTzeńw Ciosy nrasy 7e^^ iLnieTzn n i ! ZJb^n riz^Tmia z a r ^ rwania ™ T h <=^nS,nńw i = £ r T z ^ r T n l ^ ^ ^ Q Kowskiego. n W o j e w ó d z k i Dom K u l t u r y w Bia­ ł y m s t o k u w s p ó l n i e ze Spółdzielczym Zrzeszeniem C h a ł u p n i k ó w i Wy­ t w ó r c ó w L u d o w y c h ogłosił konkurs na m a l o w a n k i i w y c i n a n k i ludowe z pow. Bielsk Podlaski i Hajnówka. Celem k o n k u r s u jest znalezienie po­ staci, w k t ó r e j w y c i n a n k i i malo­ w a n k i m o g ł y b y służyć do dekoracji wsDÓłczesnvch wnętrz (świetlice szkoły biura) l u b iako oamiatki z Białostocczyzny. Q zly stan z a b y t k ó w architektury l u dowej zachowanych jeszcze w terpTn p K o n k u r s na zabawki ludowe, zorganizowany przez Muzeum i m . Wł. Orkana w Rabce, został rozstrzyg­ n i ę t y w l u t y m . W konkursie wzięło u d z i a ł 40 u c z e s t n i k ó w z p o w i a t ó w N o w y Targ, Sucha, L i m a n o w a i M y ­ ślenice. N a d e s ł a n o o g ó ł e m 291 ekspo­ n a t ó w , w ś r ó d k t ó r y c h szczególnie intereśuiace bvłv wózki kołyski ptaszki oraz r ó ż n e zabawki rucho­ me Trzv równorzędne nierwsze nagrody orzyznano J a n o w i Rabcia kowi i Stanisławowi S t o ż k o w i T p o rebv Wielkiei I w T t a L ™ i Adamowi K c t l r i J ^ k ^ y T ^ t Ponadto n m 7 ™ n 7 n Z , ™SrńH rJrnTirh dyfl^ó trzećT | T T SP^IP W W L M N . I H ^ P regionalne z ^ b W Pamiątki Redakcja „ W i e ś c i " ogłosiła dla młodzieży szkolnej konkurs pn. „Szukamy skarbów Tysiąclecia". W ramach konkursu m ł o d z i e ż pod o p i e k ą nauczycieli wyszukuje, o p i ­ suje i zabezpiecza obiekty znajdu­ j ą c e się w najbliższej okolicy. We H F O BY THE ART INSTITUTE SUMMARY A n n a K u n c z y ń s k a - I r ac k a - PAINTINGS CZĘSTOCHOWA FROM Pictures painted on linen, paper, t i n sheet and. not so frequently, on wood, are the most typical of Polish folk painting. They were s t i l l being painted up t i l l the be­ ginning of the 20th century and quite a large number of them can s t i l l be found i n r u r a l cottages and churches. This k i n d of painting was for a long t i m e only of mar­ ginal interest to researchers studying folk art and for this reason w e do not possess much knowledge about i t so far. To make a very general classification, there are three kinds of these paintings, namely, (1) paintings produced in „series", as i t were, i n large centres associated w i t h 132 wsiach są to przede wszystkim przedmioty z zakresu sztuki i kul­ t u r y materialnej ludowej. Mają one b y ć w m i a r ę m o ż n o ś c i gromadzone w szkolnych „ k ą c i k a c h muzealnych". OF Wydz. K u l t . PRN, Pow. Dom Kult. i Miejska B i b l . Publ. w Lubaczowie ogłosiły konkurs p n . „ S z t u k a ludowa w powiecie lubaczowskim". Na kon­ kurs przyjmowane są eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e wszystkie dziedziny ludowej twórczości, współczesne i zabytkowe oraz prace plastyczne amatorów. W l u t y m o t w a r t a b y ł a w salach Domu K u l t u r y w Łodzi wystawa pn. „ S i e r a d z k i e o b r z ę d y i zabawki ludowe", przeniesiona z Muzeum w Sieradzu. (Por. „ K r o n i k a " w nr 4/1965). Wystawa pn. „Rzeźba ludowa z Zawidza", o t w a r t a 11 marca w Domu C h ł o p a w Warszawie, czynna b y ł a do k o ń c a m i e s i ą c a . Organizato­ rem wystawy była Spółdzielnia „ G r o m a d a " . Pokazano przeszło 100 rzeźb w drewnie w y k o n a n y c h w cią­ gu ostatniego r o k u przez rzeźbiarzy z Zawidza: Wincentego i Jana Kra­ jewskich oraz H e n r y k a Wierzchow­ skiego Po raz Dierwszy wziął udział w w y s t a w i e m ł o d y r z e ź b i a r z Sta­ n i s ł a w Wierzbicki Pokazane rzeźby r e o r e z e n t o w a ł y n ó z i o m dosvć wy­ soki i w y r ó w n a n y . L OF T H E P O L I S H K R T A C A D E M Y OF SCIENCES ARTICLES w e l l k n o w n places of pilgrimage. O w i n g to the long ex­ istence of these centres, the m u t u a l influences exerted on each other by the painters w o r k i n g there, as well as the fact that the vocation of painter and k i n d of work­ manship is often passed on f r o m father to son, each of these centres has its own characteristic „style" of pain­ ting. (2) Paintings mostly done by artists i n small towns, bearing the character of a craft to some extent. (3) Pain­ tings done by self-taught artists i n villages or small towns, w h i c h can be distinguished by their n r i m i t i v i s m and naivete of form. This article is about paintings of the first kind, which are most numerous i n Poland and therefore provide the most material for research. The authoress took Często­ chowa as the basic subject of her investigations. This is � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/455d57e04658789284fa83756afbded2.pdf b745c28c8bc6847903ceb6def4ac969d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4701 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource muzea regionalne sztuka ludowa - wystawy ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4364 Title A name given to the resource Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w Łańcucie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17, z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1963 t.17, z.3-4, s.193-201 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 24a), z dzikiego kamienia, nietynkowana, bez ko­ lumn, ze słabo w y o d r ę b n i o n y m szczytem, z w i e ń c z o ­ nym kamiennym krzyżem i flankowanym m a ł y m i nieforemnymi sterczynami z nieobrobionego k a ­ mienia. Znamienne, że na terenie całego powiatu jasiel­ skiego, tak obficie przecież zalesionego, kapliczki drewniane trafiają się bardzo rzadko, podobnie jak w sąsiednich powiatach. Nie znaleziono ani jednej drewnianej kapliczki z kolumnami. Poza bardzo rzadko stosowaną cegłą w końcu X I X i w X X w., budulcem z reguły był kamień, najczęściej piasko­ wiec obrobiony, to jest cios, lub dziki, na zaprawie wapiennej lub glinianej. Charakterystyczne przy tym, że u ż y w a n o go nawet przy sklepieniach żagielkowych jak również do układania posadzek, a na­ wet większość mens wykonana jest w kamieniu (podczas gdy w wystroju rzeźbiarskim ilościowo zde­ cydowanie przeważają świątki drewniane). T ł u m a ­ czy się to dostępnością materiału w postaci kamie­ nia nawierzchniowego, bądź też wydobywanego na północ od Jasła i w kamieniołomach ł e m k o w s k i c h na p o ł u d n i o w y m skraju powiatu . 8 Jak powiedziano na wstępie, kapliczki omawia­ nej grupy w y s t ę p u j ą tylko w powiecie jasielskim. W sąsiednich powiatach nie dysponujemy żadnym 8 Krystyna Marczakowa, Kamieniarstwo ludowe u Łemków, „Polska Sztuka Ludowa", 1962, nr 2. 24 typowym, ani nawet pokrewnym przykładem kap­ liczki z kolumnami, wobec czego grupę tę uznać możemy za specyficzną dla tego powiatu. Charak­ terystyczne przy tym jest, że pomimo największego zagęszczenia tych kapliczek na północ od szosy Żmigród—Gorlice, w y s t ę p o w a n i e ich urywa się na linii etnograficznego zasięgu d. Ł e m k ó w (por. mapa). Być może, że także w innych okolicach kraju występują barokowe, klasycystyczne i pochodne od nich ludowe kapliczki z kolumnami czy p ó ł k o l u m nami z arkadą w fasadzie, nigdzie jednak nie tworzą one tak zwartej, bogatej i zewolucjonizowanej gru­ py, jak przedstawiona w niniejszym artykule. Fot. Anatoliusz Ewa Czerepiński Fryś-Pietraszkowa WYSTAWA CERAMIKI I MUZEUM Wielki ośrodek garncarski w sąsiadujących ze so­ bą wsiach: Medynia Głogowska, Zalesie i Pogwiz­ d ó w w pow. Łańcut należy do najbardziej ż y w o t ­ nych ośrodków ceramiki ludowej na terenie Polski. Większość tamtejszych garncarzy to członkowie spółdzielni „Przemysł Ludowy" w Leżajsku, która sprawnie organizuje zbyt wyrobów, wykazuje też należną dbałość o ich poziom techniczny i arty­ styczny. Garncarze z wymienionych wsi brali udział w kilku wystawach i konkursach sztuki ludowej, REGIONALNE W ŁAŃCUCIE z których przedostatni, w 1959 r., zorganizowany był przez Krajowy Związek Spółdzielni Przemysłu L u ­ dowego i Artystycznego oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy", specjalnie dla garncarzy rzeszowskich . 1 W 1962 r. ogłoszono ponownie konkurs dla garn­ carzy, z okazji X X X V I I Ogólnopolskiego Zjazdu Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Łańcucie. 1 E . Fryś, Wystawa sztuki ludowej w Łańcucie, „Polska Sztuka Ludowa", 1960, nr 1, s. 50—55. 193 �i ł: II. 1. Dwojaki, siwaki, wys. 15 cm, 0 g. 14 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. 1962 r. Jan Gąsior, Medynia Głogow­ ska, pow. Łańcut. II. 2. Butelka na olej, siwak, wys. 36 cm, 0 g. 5 cm, 0 d. 13 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów, pow. Łańcut. II. 3. Garnek, siwak, wys. 26 cm, 0 g 17,5 cm, 0 13,5 cm. Wyk. Jan Gąsior, Medynia Głogowska. II. 4. Siwak, wys. 30 cm 0 g 15 cm, 0 d 17,5 cm. Wyk. Walenty Grzesik, Zalesie, pow. Łańcut. II. 5. Skarbonka, siwak, wys. 19 cm, 0 d. 9 cm. Wyk. Franciszek Kot, Pogwizdów. II. 6. Miniaturki, wys. 7, 9,5 cm. Wyk. Antoni Woś, Zale­ sie. II. 7. Dzbanek, siwak, wys. 22,5 cm, 0 g. 8 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Stanisław Kot, Medynia Głogow­ ska. II. 8. Dzbanek, siwak, wys. 30 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Ludwik Gołojuch, Pogwizdów. i* Konkurs ten, którego inicjatywa w y p ł y n ę ł a z W y ­ działu Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady N a ­ rodowej w Rzeszowie, zorganizowany został przez Oddział Łańcucki P T L oraz spółdzielnię „Przemysł Ludowy". Wzięło w nim udział 24 garncarzy z o k r ę ­ gu medyńskiego. Jest to ilość największa z dotych­ czasowych, ale równocześnie bardzo mała, gdyż sta­ nowi zaledwie 1/4 pracujących w okolicach Medyni garncarzy. Sąd konkursowy, który zebrał się w dniu 29 września 1962 r., dokonał eliminacji prac nie od­ powiadających warunkom konkursu oraz rozdziału nagród. Z ogólnej liczby 430 nadesłanych prac usu­ nięto 134, jako kryterium oceny przyjmując wartość artystyczną eksponatów. Wśród odrzuconych wyro­ bów znalazła się pewna ilość talerzy, które uznano za nie dość tradycyjne i źle rozpracowane pod względem formy i dekoracji. T a decyzja jury wy­ daje się dość dyskusyjna. N i e w ą t p l i w i e forma ta zo­ stała przejęta z talerzy produkowanych fabrycznie, jednak od kilkudziesięciu lat talerz zdobył sobie prawo obywatelstwa wśród w y r o b ó w wielu ośrod- i �k ó w garncarskich (m. in. Chmielno, B o l i m ó w , Łążek Ordynacki) i trudno go obecnie traktować jako obcy wtręt, czy eksponat wyrabiany w y ł ą c z n i e na wy­ stawy. Na 24 uczestników konkursu 11 nadesłało siwa­ ki, również 11 — naczynia glazurowane i malowane. Jeden w y k o n a ł biskwity glazurowane tylko na k r a ­ wędziach wylewu, a jeden wyłącznie plastykę fi­ guralną. 13 garncarzom przyznano wysokie nagrody pie­ niężne: 2 nagrody pierwsze po 2000 zł, 5 drugich po 1500 zł, 2 trzecie po 1000 zł i 4 czwarte po 800 zł. Zdobywcami pierwszych nagród zostali Jan Gą­ sior i Franciszek Noworol, obaj z Medyni G ł o g o w ­ skiej. Gąsior zaprezentował bardzo piękne siwaki o mocnym połysku, ozdobione najprostszymi moty­ wami geometrycznymi. Wyróżniały się wśród nich kształtem dwojaki i garnek (il. 1, 3). Noworol wy­ konał dużą serię naczyń glazurowanych. Niektóre z nich zdobione były skromną malaturą, złożoną 7 z pasków, ł u k ó w i kropek. Wśród jego w y r o b ó w zwracał u w a g ę szeroki wachlarz form, m. in. nie spotykane obecnie specjalne naczynia do pieczenia ziemniaków czy gotowania mięsa, podkurzacz do pszczół, ponadto swego rodzaju popis mistrzowski — dzban wysokości około 70 cm — oraz olbrzymia misa. Wśród nagród drugich wyróżniała się seria si­ w a k ó w Franciszka Kota z Pogwizdowa. Mają one m a t o w ą powierzchnię, jaśniejszą niż wyroby Gąsio­ ra. Forma niektórych jego naczyń została ś w i e t n i e podkreślona przez pionowe rytmy w y g ł a d z a n y c h pa­ s ó w (il. 2). Ładne były również siwaki Antoniego Wosia z Zalesia, zwłaszcza jego miniatury naczyń (il. 6). Pozostali garncarze z tej grupy nagrodzo­ nych, Stefan Głowiak i Józef Plizga z Pogwizdowa oraz Jan Schodziński z Zalesia, wykonali naczynia glazurowane i malowane. Każdy z nich posługuje się sobie w ł a ś c i w y m , charakterystycznym sposobem dekoracji malarskiej, np. Schodziński najchętniej 8 �«' ' stosuje ornament pasowy, złożony z dużych i m a ł y c h kropek jasnych na ciemnym tle, a wyroby Głowiaka zdobione są pasami i zygzakami z ł u k ó w i ł a ń ­ cuszków. Wśród masy eksponatów wyróżniały się ponadto małe glazurowane dzbanuszki-karafki Andrzeja Ruty ( I I I nagroda, il. 17) oraz szereg bardzo udanych po­ jedynczych form wśród w y r o b ó w Franciszka Wosia, Ludwika Gołojucha, Stanisława Kota, czy Walente­ go Grzesika (il. 4). Jan Chmiel pokazał kilka naczyń biskwitowych, tylko na krawędziach oblanych gla- �13 14 11. 9. Dzbanek, siwak, wys. 36,5 cm, 0 g. 9,5 cm, 0 d. 14 cm. Wyk. Michał Kowal, Zalesie, pow. Łańcut. II. 10. Dzbanek malowany glazurowany, wys. 24 cm., 0 g. 9,5 cm, 0 d. 9,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska, pow. Łańcut. II. 11. Garnek z pokrywą, wys. 14,5 cm, 0 g. 15,5 cm, 0 d. 10 cm. Wyk. Jan Chmiel, Medynia Głogowska. II. 12. Dzbanek, siwak, wys. 43 cm, 0 g. 10 cm, 0 d. 17 cm. Wyk. Jan Gąsior. Medynia Głogowska. II. 13. Dzbanek malowany, glazurowany, wys. 40 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 16,5 cm. Wyk. Stefan Glowiak, Medynia Głogow­ ska. U. 14. Dzbanek malowany, glazurowany. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogow­ ska. II. 15. Butla glazurowana, wys. 29 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Gło­ gowska. U. 16. Dzbanki malowane, glazurowane, lewy — wys. 21 cm, 0 g. 8 cm,, 0 d. 8,5 cm, prawy — wys. 33 cm, 0 g. 10,5 cm, 0 d. 14,5 cm. Wyk. Franciszek Noworol, Medynia Głogowska. II. 17. Karafki i czarki, wys. 16 cm, 5,5 cm. Wyk. Andrzej Ruta, Medynia Głogowska. zurą. Niektóre z nich, w tym pokrywki, ozdobione były pasami pobiałki (ił. 11). Ogólnie plon konkursu przedstawiał się bardzo korzystnie. Nadesłano wiele naczyń różnego typu, począwszy od form podstawowych dla każdego ośrodka garncarskiego, jak dzbany, bańki, garnki, miski czy dwojaki, do naczyń rzadko występujących, na ogół zupełnie już zapomnianych, jak podkurza­ cze do pszczół, miodowniki, rynki na trzech nóżkach, pokrywki, naczynia przeznaczone do przyrządzania specjalnych potraw. B y ł y także na wystawie flako­ ny na kwiaty i doniczki, pokazano również niezbyt atrakcyjne ze względu na formę, ale charakterystycz­ ne dla dawnej produkcji ośrodka segmenty do bu­ dowy kominów, toczone na kręgu. Wśród form, które n a z w a ł a m podstawowymi, gdyż są produkowane przez wszystkich prawie garncarzy ludowych, zazwyczaj ł a t w o można wyróżnić kształty charakterystyczne, które z niewielkimi odchyleniami wyrabiane są przez twórców z danego ośrodka. Na wystawie uderzała ogromna rozbieżność w zasadach kształtowania tych form. Rozpatrując np. wystawio­ ne dzbany, zauważa się bardzo różne zasady modelo­ wania ich sylwety. Występuje tu dzbanek o łagod­ nym, esowatym profilu (il. 10), nawiązującym do produkowanych fabrycznie dzbanków z blachy �emaliowanej oraz forma dzbana z w y r a ź n y m z a ł o ­ mem oddzielającym szyjkę od brzuśca (il. 7, 12—14, 16). Szyjka ta bywa ukształtowana cylindrycznie, a także rozchylona k u górze — stożkowato lub kielichowato. Dziobek zaznaczony jest w niektórych dzbanach tylko na krawędzi wylewu, w innych za­ gnieciony wzdłuż całej szyjki. Wylew bywa pod­ kreślony paskiem rytu, w y c h y l o n ą na zewnątrz k r a ­ wędzią, albo też w ą s k i m kołnierzem. Brzuśce formowane są także w e d ł u g różnych za­ sad. W części dzbanków posiadają baniasty, prawie kulisty kształt (il. 16), w innych składają się jakby z dwóch stożków, złączonych podstawami (il. 14). W dolnej części brzusiec zwęża się w kierunku dna równomiernie, lub g w a ł t o w n i e i wtedy zaznacza się prawie w k l ę s ł a linia profilu (il. 13). W ogólnych pro­ porcjach dzbany różnią się znacznie stosunkiem szyjki (szerokość, wysokość) do brzuśca, proporcjami średnicy wylewu do średnicy podstawy, miejscem zaczepu i formą ucha. Podobnie w y r a ź n e odmiany można zauważyć wśród baniek i garnków. Według przeprowadzonej obserwacji, poszczególne formy nie w y w o d z ą się z poszczególnych wsi czy nawet warsz­ t a t ó w w obrębie omawianego ośrodka. W niektórych wypadkach pojedynczy garncarz pokazał bowiem kilka dzbanów o bardzo odmiennych kształtach. Wy­ daje się, że zjawiskiem tym warto by się szczegóło­ wo zająć. Jeśli chodzi o ornamentykę, nie zanotowano na wystawie ciekawszych nowości. B y ł y próby rozsze­ rzania na siwakach zasobu m o t y w ó w w y g ł a d z a n y c h o motywy roślinne, na ogół jednak nie b y ł y to próby udane. Nadal najlepsze są siwaki zdobione najprostszymi wiązkami linii czy zygzaków w pio­ nowych układach, podkreślających formę naczynia. Na wyrobach malowanych ornament układa się za­ zwyczaj w poziome rytmy, akcentujące przeważnie górną część i wychylenie brzuśca w naczyniu. Sto­ sunkowo niewiele było naczyń zdobionych fladrowaniem, tak charakterystycznym dla dawnych wyro­ b ó w z kręgu medyńskiego. �W konkursie wzięła też udział W ł a d y s ł a w a Prucnal, pokazując swoją plastykę figuralną. T a — nie­ gdyś bardzo dobrze zapowiadająca się artystka, le­ piąc duże serie figurek na z a m ó w i e n i e spółdzielni i prywatne popadła w schematyzm. Operując teraz prawie wyłącznie realistyczną manierą, starannie modeluje twarze i detale stroju rzeźbionych posta­ ci. Na nielicznych przykładach można jednak zauwa­ żyć jakby drugi nurt jej twórczości; cechuje go uproszczona, skrótowa forma, pod w z g l ę d e m tech­ nicznym związana z materiałem i jego w ł a ś c i w o ś c i a ­ mi plastycznymi (il. 19). Przykładem rzeźby z tej grupy, znacznie ciekawszej, jest postać kobiety nio­ sącej chrust. Z pozostałych w y s t a w c ó w tylko Stefan Głowiak, który już poprzednio próbował sił w tym zakresie, pokazał zabawną figurkę dziadka (il. 18), zlepioną z modelowanych w palcach i toczonych na kręgu elementów. Szkoda, że nie zobaczyliśmy na wystawie dobrych gwizdków, których bardzo intere­ sujące formy, np. jeździec na koniu, wyrabiane są do dziś w Medyni na sprzedaż targową. Wszystkie zaakceptowane przez jury i ekspono­ wane na wystawie pokonkursowej prace zostały za­ kupione przez Referat Kultury Prezydium Powiato­ wej Rady Narodowej w Łańcucie i przekazane Mu22 II. 18. „Dziadek", figurka ceramiczna, glazur., wys. 29,5 cm. Wyk. Stefan Głowiak, Medynia Głogęwska. II. 19. „Harmonista", figurka ceramiczna, kryta polewą, wys. 20,5 cm. Wyk. Władysława Prucnal. Medynia Gło­ gowska. II. 20. Łyżnik drewniany z ptaszkami, 24 X 20 cm. Krzemienicą, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 21. Chrystus Frasobliwy, rzeźba ceramiczna kryta polewą, wys. 15,5 cm. Wyk. Roman Zaprzałka, Rzepiennik Biskupi, pow. Gorlice. II. 22. „Matka Boska Leżajska", obraz na podkładzie płóciennym, masa gipsowa, 34,5X26 cm. Zb. dr. Balickiego. II. 23. Łyżnik drewniany podwójny, 58X23 cm. Mar­ kowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Ba­ lickiego. �li! 25 ' X * ' • » V « u a a a a «'n •^"(HHHf B' 1 < H&* ^E* *{& ' S ' *8* 4 *'"U* "8* • t i m ' • -i « « a « « a « M * a « a a » a i i < ilS* *£* > ^^ *m^* ^b^* * "8* "8* *S* 'S* "IB* *Sf *St "S" i i i i i i i i i n H i i i i r IBDbDBD 'Jftffff^JffffffffffJlfpffffl II. 24. Naklejanka z bibuły. Wyk. 1962 r. Magdalena Bartnik. Budy Łańcukie, pow. Łańcut. Zb. dr. Wl. Balickiego. I I . 25. Strój kobiecy. Budy Łańcuckie. Zb. dr. Balickie­ go. II. 26. Kożuch biały z aplikacjami. Alblgowa, pow. Łańcut. Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 27. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa. Zb. dr. Wł. Balickiego. ^ ^ ^ ^ ^ ,^ = = = = —""— "I ..III I I .. III •»"•* 'l • Ml �II. 28. Haft czerwony na rańtuchu. Albigowa, pow. Łańcut, Zb. dr. Wł. Balickiego. II. 29. Bukłak drewniany na Wola Dalsza, _ ~ H dr. Wł. Ba- lickiego. * ' -< ^ : zeum Ziemi Łańcuckiej. Muzeum temu należy się kilka osobnych słów. W związku z obchodami 600lecia istnienia miasta w 1957 r. urządzona została w Łańcucie wystawa o charakterze etnograficznym. Przygotował ją dr W ł a d y s ł a w Balicki, lekarz, czło­ nek P T L , znany miejscowy bibliofil i kolekcjoner.' Już w ó w c z a s zrodziła się myśl, by zbiory wysta­ wowe zachować jako początek muzeum regionalne­ go. Część e k s p o n a t ó w została zakupiona prywatnie przez dr Balickiego. Sprawa muzeum do teraz nie została oficjalnie załatwiona, nie wiadomo jeszcze jaka instytucja muzeum to w e ź m i e w opiekę. Mimo to ze stale powiększanych przez lata następne zbio­ rów prywatnych dr Balickiego urządzono — również z okazji zjazdu P T L — pierwszą ekspozycję muzeal­ ną w zabytkowej łańcuckiej synagodze. Na pierwszy plan w y s u w a j ą się w zbiorach wspaniałe hafty geometryczne na rańtuchach z Albi­ gowej i Markowej (il. 27, 28). Pokazano również sze­ roki zestaw haftów nowszego typu, a w i ę c biały haft dziurkowy na zapaskach i spódnicach oraz ko­ lorowy haft o motywach roślinnych. Na kilku ma­ nekinach wystawione zostały charakterystyczne ze­ stawy strojów kobiecych ze wsi Markowa, K r z e ­ mienicą i Budy Łańcuckie. Z poszczególnych frag­ m e n t ó w stroju, poza wspomnianymi już rańtuchami, zwraca u w a g ę świetny, biało wyprawiony kożuch z Albigowej (il. 26), ozdobiony aplikacją z białej, błyszczącej skórki oraz czerwonym haftem i lisią oprymą. Następną interesującą grupę eksponatów stanowi rzeźba. Poza dziełami znanych już rzeźbiarzy, jak Wojciech Bytnar z Albigowej czy Julia Kalinowska z Soniny , pokazano też Chrystusa Frasobliwego, małą kapliczkę rzeźbioną w drewnie przez Rozalię 2 2 Jw., s. 55. ^ "J" •'' - Wi-"- . '-'l^i^^i " -- , . — - W^H^ŁJ^HM^^Ł^i&j^Aik^^ ^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^^M ^ ^ H ^ m M M P , Kuźniar z Soniny oraz rzeźby Kochmana z Żołyni. Wspomnieć też trzeba nieautoryzowaną rzeźbę w drewnie, przedstawiającą Chrystusa Ukrzyżowane­ go o bardzo w y d ł u ż o n e j , ładnej sylwetce, znalezio­ ną w Cieplicach: Wśród obrazów, przeważnie oleo­ druków, zgromadzonych ze w z g l ę d u na rzeźbione, na ogół mało ciekawe ramy, zasługuje na u w a g ę nie­ pozorny, bardzo zniszczony obrazek Matki Boskiej z Dzieciątkiem, częściowo modelowany z masy pla­ stycznej, z malowanymi konturowo twarzami, który pochodzi z Korniaktowa (il. 22). Jeśli chodzi o meble, to na wystawie znajduje się kilka skrzyń typu sokołowskiego i jaworowskiego oraz jedna oryginalna skrzynia dwupolowa o wzo­ rze geometrycznym, którego centrum stanowi roze­ ta cyrklowa. Ponadto zgromadzono szereg innych sprzętów, jak kolebki, krzesła itp., spośród których największe zainteresowanie budzi niewielki ryzowa­ ny łyżnik (il. 20). Eksponowane są także wyroby kowalskie, pająki i makatki na ściany, instrumenty muzyczne i inne liczne zabytki kultury materialnej. Znajduje się tu również nieco znalezisk archeolo­ gicznych, geologicznych i numizmatycznych. Ogólnie biorąc wystawa pokazuje bardzo bogaty i szeroki zespół eksponatów, w którym jednak obok przedmiotów bardzo cennych, zasługujących w pełni na zabezpieczenie, znajduje się także kilka bezwar­ tościowych drobiazgów. Ponadto nieliczne tylko eksponaty posiadają metryki i to niezbyt wyczerpu­ jące. Także sposób ekspozycji, stłoczonej i niezbyt przemyślanej, budzi pewne zastrzeżenia. Trzeba jed­ nak jak najbardziej pozytywnie ocenić i n i c j a t y w ę dr Balickiego, który wiele czasu i energii poświęca na kompletowanie zbiorów. Również sam pomysł urządzenia muzeum regionalnego dla utrwalenia bo­ gatej kultury ludowej łańcuckich wsi zasługuje w pełni na poparcie. Fot.: Stefan Deptuszewski — il. 15, 19, 21; Jan derski — il. 1—14, 16—18, 20, 22—29. Swi­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/18d861c85d3e81dc3ed586ac623fdb4a.pdf 0a5ce9e94793a8cc6e19da6369c32063 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4697 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4361 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.258-259 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R O N za okres I - I I I Styczeń V I I Przegląd Zespołów Kolę­ dowych „ H e r o d y " odbył się w aniach 8—'12 stycznia w b ę d z i ń ­ skim Teatrze Dzieci Z a g ł ę b i a oraz w chorzowskim Parku Kultury 1 Wypoczynku. R o z s t r z y g n i ę t o konkurs na zagłębiowski strój ludowy ogłoszony przez Wydział K u l t u r y P W R N w Katowicach i Muzeum Z a g ł ę b i a w Będzinie. Trzy drugie nagrody otrzymały: Władysława Witas ze Strzemieszyc Małych, Weronika Bacia i Apolonia Dysza, obie z Bo­ brownik. 9 stycznia otwarto w b ę ­ d z i ń s k i m zamku w y s t a w ę pokon­ kursową. Rozstrzygnięto konkurs sztuki ludowej oraz p a m i ą t k i związanej z Z i e m i ą L u b u s k ą . Trzy r ó w n o ­ r z ę d n e drugie nagrody otrzymali: M i e c z y s ł a w a Greczyło z Baczyny, pow. Gorzów, Franciszek K o z ł o w s k i z Gorzowa, Tadeusz B o r k o w s k i z Wichlic, pow. Szprotawa — wszyscy za rzeźby. W y s t a w ę 158 prac spo­ śród około 800 n a d e s ł a n y c h o t w a r ­ to 19 stycznia w zielonogórskim BWA. 24 stycznia odbył się festiwal folklorystyczny w R a c i ą ż k u , pow. Aleksandrów Kujawski. Pokazano prace t w ó r c ó w ludowych z p o w i a ­ t ó w : aleksandrowskiego i w ł o c ł a w ­ skiego. W dniach 24—31 stycznia t r w a ­ ły D n i Sztuki Ludowej w pow. to­ r u ń s k i m . W C h e ł m ż y pokazano haft w y k o n y w a n y przez kobiety ze S k ę ­ pego'. W G r ę b o c i n i e odbył się prze­ gląd zespołów amatorskich. W y g ł o ­ szono prelekcje na tematy: sztuki ludowej, naiwnej, ochrony zabyt­ k ó w , budownictwa wiejskiego. Redakcja „Polskiej Sztuki L u ­ dowej" p a t r o n o w a ł a wystawie pn. „ D a w n a r z e ź b a ludowa w fotografii Jana Swiderskiego", k t ó r a została otwarta 26 stycznia i t r w a ł a do 2 kwietnia w zakopiańskim M u ­ zeum T a t r z a ń s k i m . W dniach 29—31 stycznia t r w a ł w Ż y w c u powiatowy p r z e g l ą d w i e j ­ skich zespołów o b r z ę d o w y c h p o ł ą ­ czony z p r z e g l ą d e m rekwizytów obrzędowych. Referat K u l t u r y P P R N w No­ w y m Targu ogłosił konkurs na w y ­ posażenie izby regionalnej. Plon konkursu ma u m o ż l i w i ć stworzenie stałej ekspozycji podzielonej na izby: p o d h a l a ń s k ą , s p i s k ą , o r a w s k ą , pienińską i gorczańską. Muzeum w Zabrzu: wystawa pn. „ Z i m o w e zwyczaje ludu", za­ w i e r a j ą c a szopki, k u k i e ł k i i inne rekwizyty kolędnicze ze zbiorów Muz. Etnograficznego w K r a k o w i e i Muz. i m . Orkana w Rabce. Muzeum Archeologiczne w K r a ­ kowie: wystawa sztuki i r z e m i o s ł a artystycznego Dagestanu. Muzeum Etnograficzne w T o r u ­ n i u : wystawa r u m u ń s k i e j sztuki l u ­ dowej (kolekcja P a ń s t w . Muz. Etno­ graficznego w Warszawie). 258 I К A 1971 Muzeum w N o w y m Sączu: w y ­ stawa e k s p o n a t ó w zakupionych dla p o w s t a j ą c e g o w Falkowej skansenu. W D K w Rzeszowie: wystawa b u ł g a r s k i e j sztuki ludowej i pa­ m i ą t k a r s t w a , z okazji D n i K u l t u r y Bułgarskiej. WDK w Gdańsku: wystawa rzeźby i t k a n i n y litewskich t w ó r ­ ców ludowych. P D K w Aleksandrowie K u j a w ­ skim: wystawa pn. „Współczesna sztuka ludowa Z i e m i Bydgoskiej". P D K w C h e ł m i e : wystawa prac p a ł u c k i c h t w ó r c ó w ludowych. K l u b Rolnika w Rabie W y ż n e j : w y s t a w a malarstwa na szkle W ł a ­ d y s ł a w a Walczaka i kowalstwa l u ­ dowego. Kielce: wystawa r z e ź b w drew­ nie Mariana Ulca pn. „ P a r t y z a n c i spod Swiniej Góry". Uniwersytet Warszawski: w y ­ stawa pn. „ K u l t u r a Indian w p o l ­ skich zbiorach muzealnych". Luty 2 lutego otwarto w b y t o m s k i m Muzeum ( i ó r n o ś l ą s k i m w y s t a w ę pn. „ T r a d y c j e k u l t u r y ludowej w P o l ­ sce — w fotografii Stefana Depluszewskiego", s t a ł e g o w s p ó ł p r a c o w ­ nika naszego pisma. Folder wysta­ wy o p r a c o w a ł a Barbara Bazielich. 6 lutego w Dobczycach, 7 lute­ go w M y ś l e n i c a c h o d b y w a ł się prze­ gląd z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w zimo­ wych z terenu p o w i a t u , zaprezen­ towanych przez zespoły i grupy kolędników. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i S z t u k i oraz W R N w Krakowie. 14 lutego w Rabce o d b y ł się analogiczny p r z e g l ą d , w k t ó r y m u dział wzięło 8 z e s p o ł ó w z p o w i a ­ t ó w : nowotarskiego, l i m a n o w s k i e ­ go, ż y w i e c k i e g o , suskiego i m y ś l e ­ nickiego. 13 lutego o t w a r t o w warszaw­ skim D o m u C h ł o p a w y s t a w ę rzeźby S t a n i s ł a w a Denkiewicza z Jedlni K o ś c i e l n e j , pow. Kozienice. Wydano katalog opracowany przez Stefana Rosińskiego. Muzeum w Pile: wystawa prac malarzy i r z e ź b i a r z y ludowych z regionu nadnoteckiego. M u z e u m w Ł ę c z n e j , pow. L u ­ b l i n : w y s t a w a malarstwa ludowego z terenu w o j . lubelskiego (kolekcja Muz. O k r ę g o w e g o w Lublinie). M u z e u m w Jeleniej G ó r z e : I I Wojewódzki Przegląd Plastyki Amatorskiej; pokazano 118 prac 54 amatorów. Prezydium M R N w K r y n i c y : wystawa o b r a z ó w N i k i f o r a podczas V Zimowych Dni Krynicy. PDK w Sępólnie Krajeńskim: wystawa haftu kaszubskiego. Marzec W dniach 7—13 marca t r w a ł a w Mogilnie impreza cykliczna D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j „ Z i m a na P a ł u ­ kach". O t w a r t o w y s t a w ę sztuki l u ­ dowej regionu, w y s t ę p o w a ł y zespo­ ły regionalne. 12 marca z m a r ł a w L u b l i n i e p r z e ż y w s z y 71 l a t znakomita malarka z k r ę g u sztuki „ n a i w n e j " M a r t a M i c h a ł o w s k a . Z zawodu b y ł a p i e l ę g n i a r k ą , m a l o w a ł a od 60 r o k u życia. Z o s t a ł o po niej ponad 100 oDrazów. Prace jej wystawiano w Stuttgarcie, Neuchátel, Londynie, P a r y ż u , a w k r a j u —• w Warszawie, G d a ń s k u , L u b l i n i e (ostatnio w m a r ­ cu br.). W dniach 17—25 marca w w a r ­ szawskiej Starej Kordegardzie t r w a ł a pokonkursowa wystawa w y ­ r o b ó w ze słomy. W konkursie, ogło­ szonym przez Cepelię, wzięło udział 14 spółdzielni, n a d s y ł a j ą c 316 sztuk w y r o b ó w plecionkarskich. W g r u ­ pie mat p i e r w s z ą n a g r o d ę otrzyma­ ła sp-nia Białostocki P r z e m y s ł L u ­ dowy w B i a ł y m s t o k u , w grupie na­ czyń — Zrzeszenie Chałupników i Wytwórców Ludowych w Białym­ stoku. R o z s t r z y g n i ę t o I X konkurs dla plastyków-amatorów Ziemi Sądec­ k i e j . W dziale malarstwa I n a g r o d ę zdobyła Joanna Elster z Nowego Sącza, w dziele r z e ź b y — Jan Nie­ wola z Muszyny. 21 marca otwarto p o k o n k u r s o w ą w y s t a w ę ; pokazano 69 spośród n a d e s ł a n y c h 157 prac. W m a r c u oliwskie Muzeum Et­ nograficzne u r z ą d z i ł o w Muzeum w Lęborku wystawę prezentującą obiekty sztuki ludowej przeniesio­ ne na tereny pomorskie przez osad­ n i k ó w z Wileńszczyzny lub j u ż na Pomorzu przez nich wykonane. Ekspozycja zawiera c e r a m i k ę z k o ­ l e k c j i A . Azarewicza i J. Limonta, tkactwo, palmy wielkanocne. W m a r c u ogłoszono k o n k u r s na twórczość l u d o w ą pow. sierpeckiego, o b e j m u j ą c y eksponaty dawnej sztuki oraz prace wykonywane współcześnie. Muzeum Regionalne w Szecink u ogłosiło k o n k u r s na ludowe p i ­ sanki i kraszanki. Muzeum O k r ę g o w e w Rzeszo­ w i e : „ W y s t a w a katan ludowych". Chatka Ż a k a w L u b l i n i e : w y ­ stawa t k a c t w a ludowego Lubelsz­ czyzny, zorganizowana przez Muz. Wsi Lubelskiej i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. T e c h n i k u m Chemiczne i Elek­ tryczne w G r u d z i ą d z u : wystawa pn. „ C e r a m i k a , r z e ź b a i haft ka­ szubski", zorganizowana przez M u ­ zeum w G r u d z i ą d z u . Klub „Pod Jaszczurami" w K r a k o w i e : wystawa prac m a l a r k i „ n a i w n e j " , I r e n y Trzaskowskiej. K l u b GS w Chwaszczynie, pow. Wejherowo: w y s t a w a sztuki ludo­ wej Z i e m i G d a ń s k i e j i Powiśla W a r m i ń s k i e g o , zorganizowana przez W D K w G d a ń s k u i P D K w Wejhe­ rowie. Pokazano c e r a m i k ę , rzeźbę, tkactwo, haft, malarstwo na szkle, plecionki. K l u b M P i K w Zakopanem: w y ­ stawa p o d h a l a ń s k i e j sztuki ludo­ wej — m a l a r s t w a na szkle, haftu, rzeźby, meblarstwa, kowalstwa, l a l karstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25eecc3d4e9f5609901c7cf7905024e8.pdf ed6eea71526ed9009060b6ee676379fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4698 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4362 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25 z.4; s.259-261 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S • Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES Aleksander Jackowski — TWENTY ANNIVERSARY OF „ P O L I S H F O L K A R T " FIFTH On the occasion of the t w e n t y f i f t h anniversary oí „Polish Folk A r t " , the editor-in-chief writes about the changes i n the problems dealt w i t h by the periodical and the scope of research subjects. These changes have taken place dn connection w i t h the process of the cry­ stallization of theoretical stands and the transformations taking place i n folk c u l t u r e and also the phenomena by which i t manifests itself. Discussing the principles on which earlier research was based, the author draws attention to the fact that i n the period w h e n students of the humanities were conducting an animated and creative discussion on methodology, the research into folk art was practically confined to the system of col­ lecting specimens, treating the various manifestations of this art as something separate f r o m folk a r t as a whole. As a result, w o r k s of a registrative character prevailed. I t is only i n recent years that w e have been getting more and more w o r k s of a general nature, giving a synthetic presentation of the subject based on the achievements of various branches of science, such as ethnography, sociology, the history of art, archaeology and psychology. For nearly ten years now, problems of the study of cultures have been discussed i n the columns of the periodical, p a r t i c u l a r l y i n studies of the modern manifestations of folk art, w h i c h cannot be studied away from the complex problems of its associa­ tions and the conditions i n w h i c h i t can come into being. The development of research, the deeper theoretical attitudes and the development of reality, have a l l meant that the very notion of folk art is different today, its scope having become much wider. Referring to the thesis of Professor P i w o c k i that: the „ m e a s u r e of folk art is its „differentness" i n relation to the officially accepted socio-cultural standard (...), the measure of folk art is different at different times, depending on histo­ rical conditions, as a result of w h i c h the subject of our interest is „not the folk as a metahistorical notion ... but various social groups i n different historical periods and i n various places", the author says that the task of the researcher is to compare the products of these groups w i t h the official standard. When approached this way, the scope of the notion „folk" becomes wider. I t is a w o r d w i t h many meanings. So when speaking of folk art one can understand i t both as what the r u r a l artist makes for the cities i n folk style and w h a t he makes for himself, both the old folk art and the trashy art sold at bazaars, made by chance producers i n cities and small towns. Even ama­ teur art, regardless of the m i l i e u of the producer, can be regarded as folk art, as can t h e w o r k s produced by professional, trained artists following folk traditions. So, on' the one hand we have the stereotype folk art, based on the characteristic features of the old r u r a l art, and on the other hand we are dealing w i t h various phenomena that today go to make up the modern notion of ,,folk art" as seen by Professor P i w o c k i . I n v i e w of the many meanings of the w o r d „folk", i t w o u l d seem indicated to use more adequate terms to describe the art produced by the various social groups. Roman Reinfuss — DRESSING UP I N F O L K SPECTACLES A N D M O D E R N C H A N G E S The author gives a detailed description of the co­ stumes in which the carol singing groups dress up at Christmas and the New Year. The magic function of the rite is now disappearing and going carol singing has turned into an amusement, a spectacle. A t the same time there are changes i n the cast of „ c u r r e n t l y played" characters. New ones are being included, such as the Veterinary Surgeon, the Doctor, the Gypsy and the Indian. The costumes at present i n use represent various stages of the development of the rite. This depends to a large extent on the degree of isolation of villages from mass communication media. I n villages that are more remote the costumes may be sheepskin coats t u r n ­ ed inside out w i t h fur showing and belted w i t h a piece of rope. The carol singers blacken their faces w i t h soot or use p r i m i t i v e masks. On the other hand, i n villages where there are frequent cinema shows, a good supply of newspapers and periodicals and television • sets, or i f the groups have participated i n competitions and reviews, the costumes are richer, often made by the village spe­ cialists. Instead of masks, w h i c h make i t difficult to hear the voices of the actors on the stage, make-up is applied. The decorativeness of the props also increases. A fundamental feature of the groups performing at pre­ sent, for instance, those giving the „ H e r o d y " spectacle, is the great variety of i n d i v i d u a l designs of costumes. The desire to attract attention, to be better than other groups, incline the groups to seek to gain the greatest effects. This trend, on the one hand stimulated by competitions for w i n t e r rites, is, on the other hand, checked by these very events, for the competition judges t r y to promote and support the developmental forms originating from native traditions. Jan D o r m á n — R E M A R K S A N D OBSERVATIONS CONCERNING T H E C U S T O M K N O W N AS „ H E R O D Y ' The author is director • of the Theatre of the Children of the Coal Basin at B ę d z i n and organizer of the Review ogFolk/rite Groups performing rites linked w i t h Christ­ mas and the N e w Year. The Review of Carol Singers' Groups was organized i n Będzin for the first time i n 1965. I n the present article, D o r m á n conveys his remarks and observations from watching the groups i n their „ n a t u r a l " environment and during performances i n the theatre. The r i t e shown on the stage is just a spectacle in w h i c h the audience does not take an active part. Nevertheless, the „ R e v i e w " is a w a y of acquainting people w i t h the traditions and customs and also a way of keeping these rites alive. The author deliberates on the symbolic meaning of various scenes and elements of the rite. He deals i n detail w i t h one of the m a i n scenes: the death of K i n g Herod, emphasizing the differences i n interpretation by various groups. There are various ways of showing that the k i n g does not die a natural death. When ho becomes weak, his power as ruler is taken away from h i m . Magdalena Kroh — CHANGES I N RITES I N T H E V I L L A G E OF C H Y Ż Ó W K I ANNUAL The subject of the study is the process of changes i n the annual rites of the village of C h y ż ó w k i (Limano­ w a district) f r o m the end of' the 19th century to the present day; i t concerns both folk rites and the manner of celebrating public holidays, church feasts and special occasions. The study has been w r i t t e n on the basis of field investigations. The described process oí changes i n folk rites is varied; i n the great majority of cases the old customs show a tendency towards dying out, but there are also some that are s t i l l observed just as they were of old and also some new ones w h i c h have appeared. The changes consist, above all, i n the different way of cele­ brating the rites, their functions and meaning i n the social life of the village, w h i c h brings consequent chan­ ges i n the external forms they take. For instance, there are changes i n the frequency of holding the rites and in the composition of those t a k i n g p a r t i n them, both as regards the age of those participating and their sex, social position, etc. The very k i n d of rite has also under­ gone changes (for instance, new types of carol-singing performances have been introduced), and the people for w h o m the rites are performed as spectacles are different too; costumes and accessories show changes and new elements appear, not only i n the rites that are kepi up, b u t also i n those showing a tendency to die out. Andrzej K r a s n o w o l s k i — A N T O N I TOBORO­ W I C Z — SCULPTOR OF W O L A L I B E R T O W S K A The author presents a young sculptor of r u r a l o r i ­ gin. He completed a secondary general education school, attending an art circle. He w o r k e d as a cultural and educational instructor and sold his sculptures to the Ce­ pelia Folk Industry Cooperative. Fascinated by folk art, he decided to become „a folk artist". 259 �РЕЗЮМЕ Александр Я ц к о в с к и — 25-ЛЕТИЕ СКОГО НАРОДНОГО И С К У С С Т В А " „ПОЛЬ­ По случаю 25-летия ж у р н а л а „Польское народ­ ное и с к у с с т в о " его г л а в н ы й р е д а к т о р п и ш е т о п е р е ­ менах, п р о и с х о д и в ш и х з а это в р е м я в п р о б л е м а т и к е ж у р н а л а и предмете исследований. Перемены эти б ы л и в ы з в а н ы процессом к р и с т а л л и з а ц и и т е о р е т и ­ ч е с к и х основ, п р е о б р а ж е н и я м и в области н а р о д н о й к у л ь т у р ы и в, с ф е р е в ы т е к а ю щ и х и з н е е я в л е н и й . О б с у ж д а я более р а н н и е п р е д п о с ы л к и и с с л е д о в а н и й , автор отмечает, что в то в р е м я , к о г д а в г у м а н и т а р ­ н ы х н а у к а х в е л и с ь о ж и в л е н н ы е , т в о р ч е с к и е методо­ л о г и ч е с к и е д и с к у с с и и , и с с л е д о в а н и я в области н а р о д ­ ного и с к у с с т в а с в о д и л и с ь т о л ь к о к с и с т е м а т и з а ц и и на базе собирательства, п р и ч е м р а с с м а т р и в а л и с ь от­ д е л ь н ы е я в л е н и я этого и с к у с с т в а в о т р ы в е от н а р о д ­ ной к у л ь т у р ы в, целом. В р е з у л ь т а т е этого п р е о б л а ­ д а л и работы, т а к с к а з а т ь учетного х а р а к т е р а . Л и ш ь в последние годы все ч а щ е стали выходить обобща­ ю щ и е с и н т е т и ч е с к и е т р у д ы , о п и р а ю щ и е с я на д о с т и ­ ж е н и я в различных областях науки, к а к : этногра­ ф и я , социология, история, и с к у с с т в о в е д е н и е , а р х е о ­ логия, п с и х о л о г и я . У ж е около 10 л е т на с т р а н и ц а х журнала затрагивается культуроведческая проблема­ тика, особенно в т р у д а х , к а с а ю щ и х с я современных я в л е н и й , к о т о р ы х н е л ь з я р а с с м а т р и в а т ь в о т р ы в е от всей сложности их взаимосвязей и взаимозависи­ мости. Развитие исследований, углубление теоретичес­ к и х основ и п р е о б р а ж е н и я р е а л ь н о й с и т у а ц и и п р и ­ в е л и к тому, что в н а ш е время и з м е н и л о с ь само п о н я т и е народного искусства, ибо з н а ч и т е л ь н о р а с ­ ш и р и л с я его охват. И с х о д я и з т е з и с а п р о ф . П и в о ц кого, что „Мерой н а р о д н о с т и я в л я е т с я ее с в о е о б р а з ­ ное о т л и ч и е от о ф ф и ц и а л ь н о п р и н я т о г о о б щ е с т в е н ­ н о - к у л ь т у р н о г о с т а н д а р т а (...) и з м е н е н и я в о б ъ е м е этой „ н а родн ос т и " и с т о р и ч е с к и о б у с л о в л е н ы , в с в я з и с чем предметом н а ш и х и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я не народ, к а к м е т а и с т о р и ч е с к о е п о н я т и е (...), но р а з л и ч ­ ные общественные группы, р а з л и ч н ы е в зависимости от в р е м е н и и п р о с т р а н с т в а " , — а в т о р с т а т ь и у т в е р ж ­ дает, ч т о з а д а ч е й и с с л е д о в а т е л я я в л я е т с я с о п о с т а в л е ­ ние произведений упомянутых групп с о ф ф и ц и а л ь н ы м стандартом. Т а к и м образом п о н я т и е „ н а р о д а " т е п е р ь безусловно р а с ш и р я е т с я . В п р о ч е м , понятие это многозначно, поэтому г о в о р я о н а р о д н о м т в о р ­ честве, м ы имеем в в и д у р а в н о то, что д е р е в е н с к и й у м е л е ц в ы п о л н я е т в н а р о д н о м с т и л е д л я города, к а к и то, ч т о он т в о р и т д л я себя, р а в н о с т а р о е н а р о д н о е искусство, к а к и я р м а р о ч н ы е х а л т у р ы , п о с т а в л я е м ы е с л у ч а й н ы м и и з г о т о в и т е л я м и городов и м е с т е ч е к . К народному и с к у с с т в у п р и ч и с л я ю т д а ж е д е я т е л ь н о с т ь любителей, н е з а в и с и м о от и х с р е д ы , и часто т а к ж е искусство профессиональных художников-пластиков, придерживающихся народной традиции. И т а к , с одной с т о р о н ы в ы с т у п а е т стереотип н а ­ родного искусства, и с п о л ь з у ю щ и й с т и л е в ы е особен­ ности д а в н е г о д е р е в е н с к о г о т в о р ч е с т в а , а с д р у г о й стороны в ы с т у п а ю т р а з н о о б р а з н ы е я в л е н и я , с о с т а в ­ ляющие теперешнее современное понятие „народа" в понимании Пивоцкого. У ч и т ы в а я многозначность п о н я т и я „народ", б ы л о б ы ц е л е с о о б р а з н ы м п р и м е ­ нять более а д е к в а т н ы е о п р е д е л е н и я по о т н о ш е н и ю к творчеству к о н к р е т н о й о б щ е с т в е н н о й г р у п п ы . Р о м а н Р е й н ф у с с — РЯЖЕНИЕ В НАРОДНЫХ З Р Е Л И Щ А Х И ЕГО С О В Р Е М Е Н Н Ы Е П Р Е О Б Р А Ж Е ­ НИЯ Автор подробно о п и с ы в а е т к о с т ю м ы , в к о т о р ы х выступают о б р я д о в ы е г р у п п ы н а т е р р и т о р и и К р а ­ ковского воеводства во в р е м я Р о ж д е с т в а и Нового Года. В н а с т о я щ е е в р е м я о б р я д п о т е р я л у ж е свою магическую ф у н к ц и ю , а к о л я д о в а н и е п р и н я л о х а ­ рактер представления, зрелища. Одновременно меня­ ются д е й с т в у ю щ и е л и ц а з р е л и щ а . П о я в л я ю т с я н о в ы е персонажи, к а к наприм. Ветеринар, Врач, Цыган, Индиец. Т е п е р ь р я ж е н и е о т о б р а ж а е т р а з л и ч н ы е с т а ­ дии р а з в и т и я о б р я д а . Это в б о л ь ш о й м е р е з а в и с и т от того н а с к о л ь к о д а н н а я д е р е в н я и з о л и р о в а н а и л и ш е ­ 260 на средств массовой и н ф о р м а ц и и . В г л у х и х д е р е в н я х в к а ч е с т в е к о с т ю м а и с п о л ь з у ю т иногда т у л у п н а и з ­ нанку, стянутый перевяслом. В т а к и х случаях колядовщики измазывают лицо сажей или ж е надевают п р и м и т и в н ы е м а с к и . В т е х м е с т н о с т я х , где р е г у л я р н о работает кино, где доступны печать и телевидение, либо в т е х с л у ч а я х , к о г д а а н с а м б л и п р и н и м а л и у ч а ­ стие в к о н к у р с а х и п о к а з а х , н а р я д ы б ы в а ю т богаче и часто п о ш и т ы деревенскими специалистами. П о ­ с к о л ь к у м а с к и м е ш а ю т во в р е м я в ы с т у п л е н и й на с ц е н е с л ы ш а т ь голоса, к о л л е к т и в ы эти п р и б е г а ю т к г р и м и р о в к е . К р о м е того более д е к о р а т и в н ы м и ста­ н о в я т с я р е к в и з и т ы . Основной ч е р т о й в ы с т у п а ю щ и х в н а с т о я щ е е в р е м я групп, н а п р и м . И р о д о в , я в л я е т с я р а з н о о б р а з и е и и н д и в и д у а л и з а ц и я костюмов. С т р е м л е н и е о б р а т и т ь на себя в н и м а н и е , з а т м и т ь д р у г и е г р у п п ы в ы з ы в а е т своего р о д а погоню з а в н е ­ ш н и м и э ф ф е к т а м и . П р и ч и н о й этого я в л я е т с я ж е л а ­ ние о т л и ч и т с я н а к о н к у р с а х , п о с в я щ е н н ы х з и м н и м обрядам, но, н а д о с к а з а т ь , что к о н к у р с ы п ы т а ю т с я п р о т и в о д е й с т в о в а т ь этому с т р е м л е н и ю . Я н Д о р м а н — МОИ ЗАМЕЧАНИЯ И НАБЛЮДЕ­ Н И Я В С В Я З И СО С М О Т Р О М „ И Р О Д О В " А в т о р я в л я е т с я д и р е к т о р о м Детского т е а т р а в Б е н д з и н е и о р г а н и з а т о р о м смотров н а р о д н ы х обря­ довых коллективов, выступающих с показами р о ж ­ д е с т в е н с к и х и н о в о г о д н и х обрядов. П е р в ы й „Смотр к о л я д о в ы х к о л л е к т и в о в " в Бендзине состоялся впер­ в ы е в 1965 г. В п у б л и к у е м о м т е к с т е Д о р м а н д е л и т с я своими замечаниями в связи с наблюдениями над ансамбля­ ми в и х „ е с т е с т в е н о й " среде и во в р е м я в ы с т у п л е н и й в т е а т р е . Обряд, п о к а з а н н ы й на сцене, — это т о л ь к о зрелище, в котором зритель не принимает действен­ ного у ч а с т и я . Т е м н е менее „ С м о т р " я в л я е т с я спосо­ бом о з н а к о м л е н и я л ю д е й с т р а д и ц и о н н ы м и о б ы ч а я м и , а т а к ж е с т а в и т себе ц е л ь ю с о х р а н е н и я обрядов. Магдалена К р о х — ПРЕОБРАЖЕНИЯ ОБРЯДНОСТИ В ДЕРЕВНЕ Х И Ж У В К И ФОРМ Предметом обсуждений настоящей статьи я в л я ­ ется процесс и з м е н е н и я ф о р м о б р я д н о с т и в деревне Х и ж у в к и ( Л и м а н о в с к и й п о в я т ) , н а ч и н а я с конца X I X в. д о н а ш и х д н е й . Это к а с а е т с я р а в н о н а р о д н ы х обрядов, к а к и способа о т м е ч а н и я г о с у д а р с т в е н н ы х и р е л и г и о з н ы х п р а з д н и к о в , а т а к ж е р а з л и ч н ы х тор­ ж е с т в е н н ы х дат Статья написана на основании лич­ н ы х н а б л ю д е н и й и и с с л е д о в а н и й автора, п р о в е д е н ­ н ы х и м в у к а з а н н о й местности. П р е д с т а в л е н н ы й процесс п р е о б р а ж е н и й народ­ н ы х обрядов очень разнообразен, причем в большин­ стве случаев замечается тенденция отмирания о б ы ч а е в . О д н а к о н а р я д у с этим с у щ е с т в у ю т и такие о б р я д ы , к о т о р ы х стойко п р и д е р ж и в а ю т с я , п о я в л я ю т ­ ся т а к ж е и н о в ы е . П р е о б р а ж е н и я обрядности п р е ж д е всего з а к л ю ч а е т с я в и з м е н е н и и сути обряда, его ф у н к ц и и , его з н а ч е н и я в о б щ е с т в е н н о й ж и з н и д е ­ р е в н и , в р е з у л ь т а т е чего и з м е н я е т с я т а к ж е его в н е ш ­ н я я ф о р м а . М е н я е т с я п е р и о д и ч н о с т ь о т м е ч а н и я об­ рядов, состав обрядовой г р у п п ы р а в н о в смысле в о з р а с т а е е у ч а с т н и к о в , к а к и и х п о л а , обществен­ ного п о л о ж е н и я и т.д. П о д в е р г а е т с я и з м е н е н и я м сам р о д о б р я д а (так н а п р и м . в в о д и т с я н о в ы й в и д к о л я ­ довых представлений), появляются новые зрителя, к о с т ю м ы и и х п р и н а д л е ж н о с т и , п о я в л я ю т с я новые э л е м е н т ы н е т о л ь к о в с о х р а н я ю щ и х с я о б р я д а х , но и в тех, к о т о р ы е п о с т е п е н н о и с ч е з а ю т . А и д ж е й К р а с н о в о л ь с к и — АНТОНИ ТОБОРОВИЧ — СКУЛЬПТОР ИЗ ВОЛИ ЛИБЕРТОВСКОЙ Т о б о р о в и ч родом и з д е р е в н и . О к о н ч и л среднюю школу, усердно посещал любительскую изостудию. Работал инструктором культурно-просветительной р а б о т ы , п р о д а в а л свои ш д е л и я Ц е п е л и и . В л ю б л е н ­ н ы й в н а р о д н о е творчес^)йо^оЭ|Ьб орович р е ш и л стать ., н а р о д н ы м худсжнико!(Щ£ -£\ 1 ршвд �CZASOPISMA ZAKŁAD INSTYTUTU SZTUKI PAN wydawane przez NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO PAN B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t l n i k , ponad 100 sto. dużego formatu, o k o ł o 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata półroczna 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 sto. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 sto. druku, około 100 'ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 sto. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w t e r m i n i e do dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „Ruch". Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na t ę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u W y d a w n i c t w Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a n a b y w a ć w C K P i W „Ruch", Sekcja S p r z e d a ż y Prasy Zdezaktualizowanej, Warszawa, u l . To­ warowa 28 — na uprzednio zgłoszone z a m ó w i e n i a . W y s y ł k a za zalicze­ niem pocztowym. Tel. 20-95-26. Aktualne n u m e r y czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. Indeks 37132 Zakład Narodowy imienia Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, Oddział w War­ s z a w i e 1972. N a k ł a d : 1800 + 185 egz. O b j ę t o ś ć : 10,40 a r k . w y d . : 8,50 a r k . d r u k . P a p i e r : i l u s t r . I I I k l . , 120 g r a m . , A l . K a r t o n : b i a ł y , Ш k l . , 220 g r a m . , B I . O d d a n o do s k ł a d a n i a 25.VIII.1971. P o d p i s a n o do d r u k u 7.III.1972. W y d r u k o w a n o w m a r c u 1972. C e n a : 18,- z ł . Zakłady Graficzne „Tamka" — Z a k ł a d n r 2, W a r s z a w a , Z a m . 550. A-104. ul. Podchorążych 39. �POLSKA SZTUKA. - POLSKA. LUDOWA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ebd66ed25495976cb74a9069b76a909.pdf 1d022f565cb6ace316685b3b5e4b2386 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5121 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4751 Title A name given to the resource Pierwsze strony / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U, W- LUD ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE D'ETHNOLOGIE W R O K U 189S REDAKTORZY: JÓZEF GAJEK I TADEUSZ SEWERYN OGÓLNEGO ZBIORU TOM X X X V I I ZA ROK 1946 WYDANY Z ZASIŁKU MIN. OŚWIATY K R A K Ó W 1947 NAKŁADEM POLSKIEGO TOW. LUDOZNAWCZEGO W LUBLINIE SKŁAD GŁÓWNY: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE LUBLIN, ALEJE RACŁAWICKIE 14 �DI l U К W. L. ANCZYC I SP. W K R A K O W I E 714 M-31871 i i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54e606286603810094e62c2559411818.pdf f24e1a118aea557f4fe2ba7de4a78c5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5123 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource etnologia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4753 Title A name given to the resource Fakty etnologiczne i metody ich badań / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.32-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text STANISŁAW PONIATOWSKI FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W p o z o s t a ł y c h maszynopismaeh w z g l ę d n i e r ę k o p i s a c h śp. prof. St. Poniatowskiego znajdujemy k i l k a r e d a k c j i , u j m u j ą c y c h zagadnienie metodologii etnologicznej. Ż a d n a jednak nie jest w y k o ń c z o n a . Umieszczona w poprzednim numerze praca śp. Profesora m i a ł a s t a n o w i ć część w s t ę p n ą z a k r e ś l o n e g o na d u ż ą m i a r ę dzieła etnologicznego o p o c h ó w ­ kach, « M a h a v r a t a » . Jednak Czcigodny Autor, j a k w i d a ć z pozostawionego schematu innego dzieła, z a m i e r z a ł w y d a ć osobno metodolo­ gię etnologii, pod t y t u ł e m «Metody etnologii)). Poniżej poda­ jemy 1° ó w szkic, i 2° pewne jego rozprowadzone rozdziały, k t ó r e p o z b i e r a l i ś m y w całość, w z g l ę d n i e uzupełnili w e d ł u g notatek szkicowanych o ł ó w k i e m przez Autora. N a d a l i ś m y i m tytuł w e d ł u g n a g ł ó w k a jednej z redakcji maszynopisu, jako najbardziej o d p o w i a d a j ą c y treści poruszanych z a g a d n i e ń . ( E d w a r d Bulanda T. J.) METODY ETNOLOGII W stęp A. potrzeba, zadanrie i podiział etnologii: 1• potrzeba: podobnie, jak wszystkie inne nauki i , szerzej biorąc, wszelka systematyczna praca, również i praca naukowa etnologa musi kierować się określonymi metodami, któ­ rych �33 2. z a d a r n i e: prowadzić badaczy do .obiekŁywniego i w każdorazowym stanie nauki tylko jednioznatcznego rozwiązywania zagad­ nień, dotyczących: krytyki materiałów, badania wytwo­ rów d badamiia ludów, stoisowniie do czego przyjmuję dla metod etnologii następujący 3. p o d z i a ł: metody krytyki materiałów (inaczej krytyki źródeł), badania wytworów (inaczej metody etnologii ogólnej), ,, badania ludów (inaczej metody etnografii); В. r o z w ó j metod etnologii: 1. Czynniki warunkujące ten rozwój: a) rozwój nauk filozoficznych, powodujący rozwój me­ tod krytyki materiałów, b) rozwój samej etnologii i nauk z nią sąsiadujących, po­ wodujący zmiany w poglądach na w-łasmości badanych przedmiotów, a więc w konsekwencji rozwój metod badania wytworów i ludów. 2. Dotychczasowe główne etapy tego rozwoju: a) psychologizm 1. idealistyczny, 2. materialistуczny (przyrodniczy), 3. socjologiczny, 4. freudyzm, 5. funikcjoruali zm; b) history zm (i. aintiropogeogiraficzny (początkowy), 7- dyfuzjoniizm angielski, 9. history z m kontynentalny; Lud, T. X X X V I I 3 �34 с) kierunki о charakterze mieszanym przyrodniczo-histo­ rycznym 10. o l o g e n i i c z n y , 11. statystyczny. Wykład 1. M e t o d y k r y t y k i 1 materiałów : A. Zbieranie materiałów w terrenie: kwalifikacje zbieracza i jego środki pomocnicze (informa­ torzy). B. Wartość materiałów bezpośrednich: 1. 2. 3. 4. prawdziwość, lokalizacja etnograficzna, chronologizaicja, dostateicziniość poznania. C. Udostępnienie materiałów zebranych: 1- przechowywanie (muzealnictwo). 2. publikowanie. D. Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka kwalifikacji autora i jego stosunku do terenu, 2. krytyka tekstu. 1 P o n i e w a ż metody b a d a ń m u s z ą p r z y s t o s o w y w a ć się do w ł a s n o ­ ści badanych p r z e d m i o t ó w , więc w m i a r ę coraz lepszego poznawania p r z e d m i o t ó w , m u s z ą się d o s k o n a l i ć metody ich badania, a s t ą d w y n i k a k o n i e c z n o ś ć rozwoju metod etnologii wraz z r o z w o j e m samej etnologii. A w i ę c podstawowa zasada metodologiczna b r z m i : z n a j ą c p r z e d m i o t y f. А. В. C. i z a c h o d z ą c e z n i m i zjawiska, m o ż e m y s k o n s t r u o w a ć k r y t e ­ ria, k t ó r e p o z w a l a j ą w y j a ś n i ć l u k i w naszej znajomości przedmiotu N . , o ile założymy, że należy on do tej samej grupy p r z e d m i o t ó w , co I . А. В. C. �35 II. M e t o d y b a d a n i a wytworów: A. Charakterystyka wytworu drogą analizy: 1. własności i odniiain strukturalnyeh, ustalenie składników i stopnia złożo­ funkcjonalnych, ności wytworu; ideo/logicznych 2. występowanie odmian w przestrzeni i 1 ustalenie powiązań pomiędzy składw czasie | kami; 3. stosunku (zależności i roli) do środo wisika kulturowego, ustalemlie powiązań pomiędzy skład­ językowego, nikami i odmianami a środowiskami. rasowego, geograficznego B. Wyjaśnienie drogą syntezy danych, otrzymanych drogą po­ wyższej analizy: 1. rozwoju wytworu przez takie powiązanie chro­ nologicznych i geogra­ ficznych odmian wy­ twoiru, jakie najbardziej odpowiada stosunkowi tych odmian do środo­ wiska i zmianom sarnie­ go środowiska kształtowanie się odmian pod wpływem zmian w środowiwiskach; 2- genezy wytworu przez wykazanie, jakie składniki, w ja­ kich warunkach środowiskowych, pod wpływem jakich potrzeb, przy jakich ideologiach, uległy połączeniu, dając genezę badanemu wytworowi, i potwierdzenie tego wy­ kazaniem roili, jaką wytwór odegrał w swym wyjściowym środowisku, a której tio roli nie spotykamy w ininych współczesnych środowiskach. 3* �III. M e t o d y b a d a n i a ludów: 7 A. Charakterystyka ludu drogą analiz} : 1. s k ł a d u j e g o materialnie], duchowej i społecznej kultury ustalenie składników i stopnia złożo­ ności kultury; 2. o d m i a n j e g o k u l t u r y wsp ółwys t ępu j ą cy eh w przestrzeni i w cza­ sie (zróżnicowań we­ wnętrznych), ustalenie powiązań pomiędzy sąsiadujących ze sobą w przestrzeni (zróżni­ składnikami: cowań regionalnych), następujących po sobie w czasie (zróżnicowań rozwojowych) 3. s t o s u n k u j e g o k u l t u kulturowego, własnego językowego, rasowego, obcego g eo'giraf ic znie g o do środowiksa ustalenie powiązań pomiędzy składnika­ mi i odmianami a środowiskami; B. Wyjaśnienie drogą syntezy: 1. r o z w o j u l u d u przez takie powiązanie jego odmian w cza­ sie i w przestrzeni, jakie maj le­ piej odpowiada stosunkowi tych odmian do środowiska oraz wza- [ jemnym nia siebie oddziaływa­ niom poszczególnych działów kultury badanego ludu kształtowanie się od­ mian pod wpływem zmian w środowi­ skach : - Chodzi 1n o zależności p o m i ę d z y r ó ż n y m i s k ł a d n i k a m i w e w n ą t r z własnej kultury. �37 2. g e n e z y l u d u przez wykazanie, jakie składniki kul­ turowe i w jakim środowisku (kulturowym, językowym, rasowym i geograficznym) i w jakim czasie uległy połą­ czeniu, dając genezę badanego ludu i potwierdzenie tego wykazaniem roli, jaką dany lud odegrał w swych wyj­ ściowych środowiskach. Zamknięcie A. Teoria a praktyka metodologiczna: uproś zc z enda dopu size za Ine, niedociągnięoia nieunikni one. B. Ocena wyników badań oparta na znajomości: stosunku badacza do badanych przedmiotów czyli przygotowania naukowego i znajomości badanych przedmiotów, poprawności stosowanych metodC. Najważniejsze braki metodologii etnologieznej i perspektywy dalszego jej rozwoju. I I . FAKTY ETNOLOGICZNE I METODY ICH BADAŃ W st ęp Fakty a metody ich badań 1. Z ogólnego przebiegu rozwoju nauk realnych wynika, że po okresie niemelodycznego gromadzenia i wyjaśniania faktów nastąpił okres metodycznej pracy naukowej, przy czym metody ustalania faktów, tj. ich gromadzenia i krytyki, wcześniej się roz­ winęły i szybciej się ujednostajniły, niż metody wyjaśniania fak­ tów. Na wyjaśnianie faktów silniej bowiem oddziaływa strona subiektywna badaczy niż na gromadzenie i krytykę. ^Tak było i w rozwoju etnologii. Aż do początków bieżącego stulecia trwał okres początkowo zgoła niemetodycznej pracy naukowej, a potem wyjaśniania faktów etnologicznych metodami innych nauk, przy czym pod koniec lego okresu zabrano się do opracowania własnych �38 metod ustalania faktów etnologicznych. Dopiero od wystąpienia na szerszą widownię na początku bieżącego stulecia, kierunku histo­ rycznego datuje się drugi okres rozwoju etnologii, w którym za­ brano się do systematycznego opracowania odrębnych własnych metod, potrzebnych do wyjaśniania faktów badanych przez tę naukę. Były wprawdzie i poprzednio na swój czas cenne przyczynki metodologiczne, dotyczące wyjaśniania faktów, jak np. praca Tylora o metodzie badań rozwoju instytucji ( i ) , ale dopiero Graebnera «Methode der Ethnologic*, 1911 (2) była pierwszym systema­ tycznym opracowaniem metod etnologii. Poszły za nią później ró­ wnie szeroko zakreślone prace van Bolcka, 1931 (3), W. Schmidta, 1937 (4), Muhlmanna, 1938 (5), oraz szereg prac metodologicznych o węższym zakresie. Wielkie ożywienie na polu metodologii etnologicznej wyraża się też w ustawicznie rosnącej od czasu ubiegłej wojny polemice pomiędzy przedstawicielami zwalczających się kierunków metodologicznych, z której wyłaniają się prace więk­ sze o histoiycznym ujęciu dotychczasowych metod etnologii. Do takich należą np. prace: Pinard de la Boullaye T. J., 1924 (6), Radina 1933 (7), Lowie'a 1937 (8) oraz cenny przyczynek Bornemanna SVD 1938 (9). 2. Jak wykazuje Bornemann, znaczne różnice metodologiczne pomiędzy przedstawicielami tego samego kierunku historycznego wynikają nie tylko z niejednakowego ustosunkowania się bada­ czy do faktów, ale wprost z nadawania różnych znaczeń tym sanrym terminom. To samo zachodzi naturalnie w jeszcze silniej­ szym stopniu pomiędzy przedstawicielami różnych kierunków me­ todologicznych. Przyczyną tych różnic jest to, że metody badań muszą ściśle odpowiadać faktom, a więc w miarę coraz innego u j ­ mowania faktów czy leż coraz ich pełniejszego poznawania mu­ szą się zmieniać i odnośne metody badań. Stąd wynika, że wyczer­ pujący system metod etnologicznych należy oprzeć na wyczerpu­ jącym usystematyzowaniu faktów etnologicznych. Widać to już poniekąd u van Bulcka i Muhlmanna, którzy rozważania metodo­ logiczne poprzedzili obszerniejszymi wywodami, dotyczącymi fak­ tów etnologicznych. Zarówno jednak u tych dwu autorów, jak u W. Schmidta (1937) i u Graebnera (1911) próżno byśmy szukali 7 �39 metod potrzebnych do wyjaśniania wielu faktów etnologicznych, a to dlatego, że na fakty te nie zwracali oni większej uwagi. Należy do nich choćby tak podstawowy fakt, jak geneza wytworu kultu­ rowego, która'w dotychczasowych pracach metodologicznych albo jest pomijana, albo krótko i niezadawalająco zbj wana, jak gdyby nie można jej wyjaśniać, nie wychodząc poza hypotezy. Ta i inne luki dotyczasowej metodologii etnologicznej jasno się uwydatnią, a dzięki temu może szybciej staną się przedmiotem zainteresowań metodologicznych, jeżeli dotychczasowe metody etnologiczne roz­ patrzymy na tle systemu, wyczerpującego wszystkie zagadnienia etnologiczne, opartego na uprzednim usystematyzowaniu wszyst­ kich faktów etnologicznych. Dać z a r y s y s y s t e m u f a k t ó w i s y s t e m u m e t o d e t n o l o g i c z n y c h jest właśnie zada­ niem niniejszej pracy. 7 U w a g a w y d a w c y . Zarysy faktów, o m ó w i o n e przez Autora s z c z e g ó ł o w o , p o d a l i ś m y л\- poprzednim numerze «Ludu». Podzielił on je na cztery kategorie: obiekty, stosunki o b i e k t ó w do ich otoczenia ( ś r o d o ­ wisk), zmiany s t o s u n k ó w o b i e k t ó w do ich ś r o d o w i s k , i wreszcie zmiany w samych obiektach. T u w a r t o d o d a ć jeszcze o b j a ś n i e n i e Autora co do r o l i i funkcji. ((Kryterium o d r ó ż n i a j ą c y m r o l ę od funkcji jest c e l o w o ś ć : funkcja jest przewidziana i celowa, rola jest nieprzewidziana i р о г а celowa». Do tego p o d z i a ł u f a k t ó w o d n o s z ą się n a s t ę p u j ą c e I. Zarys uwagi Autora. 7 systemu faktów etnologicznych (patrz poprzedni numer «Ludu») 1. L'wagi do podziału faktom Wydzielone przez socjologów kategorie faktów w następujący sposób odpowiadają wyżej wydzielonym 4 kategoriom głównym i ich poddziałom. Podział na statykę i dynamikę społeczną: statyka pokrywa się z kategoriami: obiekty i stosunki obiektów do otoczenia; dynamika pokrywa się z kategoriami: zmiany stosunków do środowisk i zmiany w samych obiektach. �40 Dynamika społeczna nazywana jest przez wielu procesami społecznymi, przy czym niektórzy autorzy niewłaściwie rozsze­ rzają termin procesy i na stosunki, na skutek nie oddzielania dwóch zasadniczo odmiennych kategoryj: stosunki jako takie i zmiany stosunków. Procesy społeczne odróżniane są niekiedy od procesów kul­ turowych. Jest to słuszne, bo opiera się na zasadniczym oddziela­ niu' obiektów kulturowych od obiektów społecznych. O potrzebie tego odróżniania mówi Stern B. J. «Concerning the distinction between the social and the cultural» (Social Forces, 1929, 264— 271). Znanieckiego podział faktów socjologicznych na czyny spo­ łeczne, stosunki społeczne, osobniki społeczne i grupy społeczne pokrywa się całkowicie z moim' podziałem, po odrzuceniu z niego obiektów kulturowych oraz włączeniu ludów do grup społecznych. Wiesego s} stem socjologiczny posiada natomiast węższy za­ kres, bo jako «Beziehungslehre» obejmuje stosunki obiektów spo­ łecznych do ich społecznego środowiska. Czyny społeczne wysuwane przez Znanieckiego (Social Ac­ tions, 1936), jako podstawowa kategoria faktów społecznych, są to w moim ujęciu po prostu funkcje osobników i grup społecznych. Jedynie na skutek bardzo pospolitego u socjologów i etnologów zaliczania do funkcji także i ról, powstaje mniemanie, że funkcje osobników i grup społecznych nie są równoważone z ich czynami. Naturalnie osobniki popełniają też najrozmaitsze czyny, które, choć warunkowane przez ich środowiska społeczne i kulturowe, nie są jednak czynami społecznymi, lecz po prostu czynami orga­ nizmów biologicznych, ale takie czyny stanowią przedmiot zain­ teresowań biologicznych i psychologicznych, a nie socjologów i hu­ manistów. Tych ostatnich interesują tylko skutki społeczne takich p o z as po I e с z n у с h czynów. - 2. Wydzielenie faktów etnologicznych Wiąże się ono z ograniczeniem zakresu etnologii, które fak­ tycznie zjawiło się przez rozebranie wielu obiektów kulturowych �41 ł społecznych przez nauki humanistyczne i społeczne, jakie wcze­ śniej zaczęły się rozwijać, niż etnologia. Teoietycznie zaś wiąże się to ograniczenie ze sposobem przekazywania obiektów kulturowych z pokolenia na pokolenie, od czego w silnym stopniu zależy cha­ rakter obiektów społecznych. Dwa są podstawowe sposoby przekazywania kultury: star­ szy, oparty wyłącznie na nauczaniu ustnym, a więc na tradycji, i młodszy, oparty na wyższym piśmie, w ścisły sposób przekazu­ jącym wszelkie wiadomości w najdalsze pokolenia. Stąd podział kultur i ludów na niecywilizowane (bez pisma) i cywilizowane (z pismem wyższym). Ponieważ przekazywanie kultury przy pomocy pisma po­ zwala na historyczne badanie zarówno jej wytworów, jak i ludu, który je posiada, więc też wszystkie obiekty kulturowe i społeczne, dla których są dokumenty pisane, muszą być inaczej badane niż te, dla których takich dokumentów nie ma. Właśnie te drugie obiekty są przedmiotem badań etnologicznych, podczas gdy pierw­ szymi zajęły się starsze od etnologii nauki humanistyczne i spo­ łeczne. A więc: wyłączając takty historyczne, odnoszące się do l u ­ dów cywilizowanych i ich kultur, etnologia bada wszystkie inne fakty, dotyczące ludów i kultur całego świata. Fakty te nazywam etnologicznymi. Obejmują one nie tylko wszystko, co się wiąże z ludami i kulturami niecywilizowanymi, ale również przedcywilizacyjne stadia rozwojowe ludów cywilizowanych oraz tradycyj­ nie wśród tych ludów cywilizowanych przekazywane wytwory kul­ turowe i zespoły kulturowe wraz z grupami społecznymi, będącymi ich nosicielami. — Obszerniej o przedmiocie etnologii: Poniatów ski, 1922(10). 3. Fakty socjologiczne i zakres socjologii Ponieważ wszystkie obiekty kulturowe i wszystkie obiekty społeczne stanowią przedmioty badań bądź etnologii, bądź innych nauk humanistycznych i społecznych, więc jako dziedzina badań socjologii pozostają: cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiek- �12 lów kulturowych (teoria kultury s. s.), cechy ogólne wspólne dla wszystkich obiektów społecznych (teoria grup społecznych s. s.), a dalej tzw. procesy społeczne, do których rozmaici autorzy zali­ czają zarówno zależności obiektów od środowisk, jak również role tych obiektów dla środowisk, a dalej zmiany w stosunkach obiek­ tów do środowisk i wreszcie zmiany w samych stosunkach. Po­ wtarzalność cech wspólnych obiektów kulturowych i społecznych oraz powtarzalność procesów z nimi związanych umożliwia so­ cjologii poszukiwanie praw ogólnych czyli daje jej charakter nomologiezny w przeciwstawieniu do czysto idiograficziiego charak­ teru etnologii oraz innych nauk humanistycznych i społecznych. Obszerniej o przedmiocie i zadaniach socjologii: Poniatowski. W przeciwstawieniu do faktów etnologicznych i faktów h i ­ storycznych, dotyczących konkretnych obiektów kulturowych i społecznych, nazywani faktami socjologicznymi w ścisłym zna­ czeniu powtarzalne wspólności pomiędzy cechami tych obiektów oraz procesami ich dotyczącymi. Do ustalania faktów socjologicz­ nych potrzebna jest znajomość zarówno faktów etnologicznych jak i historycznych; wszelkie zaś jednostronne opieranie się socjolo­ gii czy to na samej etnologii czy, jak u niektórych starszych auto­ rów, na samej historii, prowadzi do wysoce szkodliwego zaciera­ nia granic pomiędzy tymi naukami. Przykładem z jednej strony mogą być rozmaici historiozofowie, będący w gruncie rzeczy socjologizującymi historykami czy pseudohistorykami, a z drugiej strony ci — nieraz nawet wartościowi etnologowie — którzy pe­ wne działy etnologii uważają za socjologię czy część socjologii. Z nowszych etnologów przykłady wybitnego nierozumienia różnic pomiędzy etnologią a socjologią daje wielokrotnie w swych pra­ cach B. Malinowski. 7 II. M e t o d y ogólne ustalania g iсznусh faktów etnolo- Wydzielone powyżej cztery kategorie faktów etnologicznych bardzo niejednakowo są dostępne dla etnologa. Najłatwiej do­ stępne są obiekty etnologiczne, zwłaszcza ich struktura. Trudniej �43 bywa ustalić funkcje obiektów, a jeszcze trudniej wnikać w ich ideologie, bo są one nieraz zrozumiałe dopiero na tle dobrej zna­ jomości całej kultury i całego odnośnego ludu. Jeszcze trudniej­ sze bywa badanie zależności obiektów od środowisk i roli obiektów dla środowisk. I tu bowiem potrzebna jest szeroka perspektywa na cały lud i całą jego kulturę. Rzecz prosta, że jeden choćby i naj­ lepszy badacz nie jest w stanie wyczerpująco poznać na miejscu współczesną mu kulturę jakiegoś ludu i wszystkie w niej zacho­ dzące procesy. Toteż osiągnięta na miejscu znajomość obiektów i ich stosunków do otoczenia musi być następnie uzupełniania przy wyjaśnianiu faktów. Również dopiero przy wyjaśnianiu faktów dochodzi etnolog do poznania zmian stosunków obiektów do śro­ dowisk oraz zmian w samych obiektach, gdy tymczasem historyk widzi te zmiany na podstawie dokumentów historycznych. Wobec ułomności materiałów, dotyczących faktów etnologicznych, oraz trudności rozumienia, tym większą uwagę zwracać należy na mo­ żliwie pełne i ścisłe gromadzenie oraz krytyczne roztrząsanie od­ nośnych materiałów etnologicznych, zanim posłużą one za pod­ stawę do wyjaśniania faktów etnologicznych. Zależnie od tego, czy materiały te brane są wprost z terenu czy też z opisów, otrzy­ mujemy następujący podział: — Opierając się na przejrzystym potraktowaniu metod ustalania faktów przez Graebnera (2), za którym poszedł W. Schmidt (4), rozszerzam i zmieniam ten układ w następujący sposób: Podział metod ustalania faktów etnologicznych: I. Krytyka materiałów bezpośrednich: A. gromadzenie w terenie: 1. kwalifikacje badacza-terenowca: a) cechy potrzebnie do pracy w terenie b) przygotowanie naukowe c) krytycyzm; �AA 2. technika pracy terenowej: a) poznawanie terenu, b) teoretycznie opracowywanie wyników poznania i kon­ trolowanie wniosków nowymi badaniami terenowymi; * B. udostępnienie materiałów zebranych: 1. przechowywanie: a) archiwistyka, b) muzealnictwo; ł J j 2. publikowanie: j i'., wartość materiałów zebranych: 1. 2. 3. i. 5. prawdziwość, lokalizacja etnogeograficzna, lokalizacja chronologiczna, stopień indywiduailiności, diostateczność poznania: aj b) c) d) e! struktury, funkcji, ideologii, zależności od środowisk, roli dla środowisk- I I . Krytyka materiałów pośrednich (opisów): 1. krytyka autora: a) jego kwalifikacje: cechy osobiste, przygotowanie naukowe, b) jego stosunek do terenu: intensywność badań i roz­ ległości badań; 2. krytyka tekstu: a) prawdziwość i niezależność od obcych wpływów, b) poprawność opisu (niezależność od interpretacji). Dodawanie do metod ustalania faktów osobnego działu, zajmującego się metodami interpretacji faktów, jak to czyni W. Schmidt (1937) za przykładem Graebnera, uważam za nie- �45 wskazane, ponieważ taka interpretacja wynika z wyjaśniania faktów, a więc winna być uwzględniana w metodach szczegó­ łowych, zajmujących się poszczególnymi kategoriami faktów etnologicznych. III. P o s z c z e g ó l n e k a t e g o r i e f a k t ó w badania 7 i metody ich Rozmaite kategorie faktów etnologicznych wzbudzały bar­ dzo niejednakowe zainteresowanie w dotychczasowych badaniach etnologicznych, co odbijało się naturalnie i na rozwoju metod, służących do wyjaśniania faktów. Tak np. zwolennicy psychologizmu idealistycznego spekulowali na temat rozwoju ludów; zwo­ lennicy kierunku psychologiczno-ewolucjonistycznego intereso­ wali się głównie poszczególnymi wytworami kulturowymi; kie­ runek historyczny skierował swe zainteresowania na całe kultury: zaś funkcjonaliści, idąc za poprzedzającym ich soejologizmem. interesują sie głównie grupami społecznymi. Nic więc dziwnego, że*kierunek historyczny interesował się przede wszystkim meto­ dami analizy kultur, a kierunek funkcjonalny metodami analizy instytucyj, na których opierają się grupy społeczne. Przecenianie faktów przez siebie badanych i niedocenianie innych faktów etno­ logicznych — oto główne źródło sporów i nieporozumień pomię­ dzy rywalizującymi ze sobą kierunkami metodologicznymi. Przecenianie jednych a niedocenianie innych faktów upa­ dnie, jeżeli wziąć p*ód uwagę, że wszystkie kategorie faktów etno­ logicznych pozostają między sobą w najściślejszym związku i nie można gruntownie poznać jednej kategorii, nie znając innych. Graficznie: Wytwory kulturowe i Jednostki s p o ł e c z n e t Zespoły \ wytw. kulturowych ! Kultury * Grupy \ społeczne 1 ' S p o ł e c z e ń s t w a 'ludy) �46 Z powyższego wynika, że pełna metodologia etnologiczna musi obejmować metody badania i wyjaśniania wszystkich 6 ka­ tegoryj obiektów etnologicznych. A ponieważ wyjaśniać jakiś fakt etnologiczny można tylko na podstawie dokładnej znajomo­ ści faktów tego samego rodzaju, więc metody wyjaśniania po­ wyższych 6 kategoryj obiektów należy poprzedzić ogólnymi wia­ domościami czyli teorią każdej z tych 6 kategoryj faktów. Każda z powyższych 6 kategoryj faktów może być klasyfi­ kowana w najrozmaitszy sposób, tak np. wytwory można klasy­ fikować: 1) na 2) ze 3) ze 4) ze jednostek, 5) ze nych, 6) ze podstawie ich własności, względu na udział ich w różnych typach zespołów , względu na należenie ich do różnych typów kultur, względu na rozmaity stosunek do nich różnych typów 7 względu na stosunek do nich różnych grup społecz­ względu na stosunek do nich różnych społeczeństw. Trzeba poprzestać na klasyfikacjach na dziś najważniej­ szych, pozostawiając wszelkie inne trosce przyszłych badaczy. 1. Wytwory kulturowe i metody I . A. W у t w o r y ich badania. kultur o we 1. D e f i n i c j a w y t w o r u : obiekt społecznego pochodze­ nia t j . zawdzięczający swe pochodzenie jednostce, grupie lub całej społeczności (ludowi) i społecznie oddziaływu­ jący t j . oddziaływujący na jednostkę, grupę lub całe spo­ łeczeństwo (lud). Jest to możliwie najszersza definicja, bo obejmuje ona nawet jednorazowe wytwory jednostki, jej tylko słu­ żące np. przez siebie samego i tylko dla swojej przyjem­ ności skomponowana i tylko raz jeden zaśpiewana pio­ senka, nikomu z otoczenia nieznana. �47 2. Podział wytworów: można je rozmaicie dzielić, zależnie od stanowiska- Jeden z ważniejsizych i szeroko stosowanych podziałów opiera się na głównych grupach potrzeb ludzkich, do zaspakajania których służą wytwory, a mianowicie podział na wytwory: materialne, zaspakajające potrzeby fizycznie, duchowe, zaspakajające potrzeby duchowe, ustrojowe, zaspakajające potrzeby współżycia z innymi ludźmi, językowe, zaspakajające potrzeby porozumienia się z in­ nymi. Podział powyższy jest szczególnie przydatny dla celów me­ todologicznych, ponieważ wytwory każdej z powyższych czte­ rech kategorii inaczej się ustosunkowują do otoczenia np. w rozmaity sposób mogą się rozchodzić, a przede wszystkim istnieją bliższe wspólności cech pomiędzy wytworami, należą­ cymi do tej samej kategorii. 3. Cechy wytworów: a) S t r u k t u r a: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: składniki (elementy) i ich układ, modyfikacje strukturalne, przy czym w celu ustalenia terminologii przyjmuję: odmiany, różniące się składnikami przy jednakowym układzie, typy, różniące się przede wszystkim układem, ale mo­ gące się ponadto różnić i składnikami. Ze względów metodologicznych jest konieczne zarzucić dotychczasowe chaotyczne stosowanie terminów: modyfikacja,, odmiana, typ i używać ich stele tylko jednoznacznie. s zczegóło w o trak tu j ąc: �48 1. materialne wytwory: elementy ich mają materiał, pochodzący ze środowiska geograficznego, przy czyni układ polega na powiązaniu tych elementów przez obróbkę techniczną, rezultatem której jest forma wytworu materialnego, a więc modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, materiałowi elementów, obróbce technicznej, powiązaniu elementów (forma); 2. duchowe wytwory: elementy ich mają za swój materiał przeżycie duchowe, a więc opierają się na podłożu biologicznym (raso­ wym) środowiska społecznego, układ polega na uszeregowaniu tych przeżyć w czasie lub w przestrzeni, które jest stylem wytworu du­ chowego, modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów (przeżyć), jakości przeżyć, stylowi. L' w a g a . W stylu łączy się wykonanie z samym w y t w o r e m , pod­ czas gdy forma w y t w o r u materialnego jest w y n i k i e m o b r ó b k i technicz­ nej, ale nie jest z n i ą tak ściśle z w i ą z a n a . 3. społeczne wytwory: elementy ich mają jako swój materiał stosunki pomię­ dzy jednostkami lub grupanii społecznymi, a więc opierają się na środowisku społecznym, układ polega na stałym lub czasowym ustosunkowaniu do siebie tych elementów, ustosunkowanie to jest normą społeczną, �49 modyfikacje zawdzięczają swe pochodzenie: ilości elementów, ich ustosunkowaniu czyli normie wytworu. Z powyższego widać, że wytwory społecznie słabiej ulegają modyfikacjom niż wytwory duchowe, a te znów słabiej niż wy­ twory materialne. b) F u n k c j a : ogólnie biorąc, wyróżniać w niej należy: wydajność i celowość, modyfikacje funkcjonalne: odmiany, różniące się wydajnością swych funkcyj, typy, różniące się celowością swych funkcyj (to znaczy: funkcje ich służą różnym potrzebom); szczegółowo traktując: w y t w w y materialne: wydajność (sprawność): jeden z elementów względ­ nie tylko pewna część każdego wytworu mate­ rialnego pracuje czyli spełnia funkcję, podczas gdy inne elementy względnie części odgrywają rolę pomocniczą. Np. w nożu: ostrze pracuje, trzonek jest częścią pomocniczą. Powiązanie części pomoc­ niczych z częścią pracującą może być bardzo rozmaite, a funkcja wytworu ta sama. Np. dwa donny mogą mieć rozkład wewnętrzny, będący jeden lustrzanym odbiciem drugiego i oba jed­ nakowo dobrze mogą spełniać swą funkcję: Krótko mówiąc wydajność funkcji wytworu materialnego nie zależy od jego formy. celowość (zakres, szerokość): zależy od ilości ele­ mentów pracujących, bo tym większa, im więcej elementów wzgl. części wytworu będą użyte jako części pracujące. Przykładem służyć może Lud, T . X X X V I I i �zużytkowanie ciachu omnibusu do przewozu na nim bagażu; modyfikacje: i co do wydajności i co do celowości. Wytwory duchowe: wydajność: zależy od intensywności wywoływanych przez nie przeżyć duchowych, która zależy nie tylko od składników wytworu, ale i od jego stylu, celowość: tym większa im różnorodniiejsze przeży­ cie może wywoływać, modyfikacje: wydajnościowe i celów ościowe po­ krywają się ze sobą. Każda wydajnościowa jest zarazem celow ościow ą i odwrotnie. r T Wytwory społeczne: wydajność i celowość pokrywają się w nich ze sobą; modyfikacje: norma społeczna ich nie- zna. Są uchy­ bienia od normy, ale to nic są jej modyfikacje. Kiedy zaś uchybienia te zaczynają być tolero­ wane obok niormy jako dopuszczalne, wówczas właściwie stają się same normami i mamy do czynienia już nie z modyfikacjami jednej nor­ my, ale z kilku normaimi współwystępującymi obok siebie. Ideologia: ogólnie biorąc wyróżniać w niej należy: uzasadnlieinie wytworu tj- rozumienie jego budowy i funkcji, wartościowanie wytworu t j . ocenia jego funkcji wydajności i celowości), modyfikacje ideologii: odmiany, różnią się uzasadnieniem wytworu, typy, różnią się wartościowaniem wytworu: (jej �51 szczegółowo traktując: wytwory materialne: uzasadnienie polega na znajomości ich struktury i funkcji i możności jej realizowania, wartościowanie polega na ocenie wydajności i ce­ lowości f unkc j i ; I modyfikacje ideologiczne: odmian różnych, zależnie od różnicy uzasad­ nienia struktury i funkcji, typów różnych, zależnie od różnicy oceny funkcji; wytwory duchowe: uzasadnienie polega na znajomości psychologii da­ nego środowiska, z którego pochodzi dane prze­ życie duchowe, wartościowanie polega na ocenie stopnia intensyw­ ności i różnorodności przeżyć wywoływanych przez dany wytwór duchowy, modyfikacje ideologiczne: odmian różnych zależnie od różnicy, uzasadnia­ jącej jakieś przeżycie duchowe, typów różnych, zależnie od różnicy oceny czyli wartościowania przeżycia duchowego; wytwory ustrojowe: uzasadnienie polega na znajomości układu stosun­ ków pomiędizy jednostkami lub grupami spo­ łecznymi, wartościowanie polega na wydajności i celowości danego układu stosunków, czyli normy społecz­ nej, modyfikacje ideologiczne nie mają miejsca w nor­ mach społecznych. 4' �52 4. Zależność wytworów i ich madyfikacyj od środowiska. A. Od środowiska kulturowego: 1. od innych wytworów kulturowych: które są potrzebne dla niego: stanowią jego składniki strukturalnie, funkcjonalne, ideologiczne (wytwory składowe), służą do jego podtrzymania strukturalnego, funkcjo­ nalnego, ideologicznego (wytwory podtrzymujące). którym on jest potrzebny: stanowiąc ich składnik strukturalny, funkcjonalny lub ideologiczny (wytwory składane), służąc do ich utrzymania strukturalnego, funkcjonal­ nego lub ideologicznego (wytwory podtrzymane i ; 2. od zespołów kulturowych: które go umożliwiają strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły umożliwiające), które go potrzebują strukturalnie, funkcjonalnie, ideolo­ gicznie (zespoły potrzebujące); 3. od kultury: jako ogół oddziaływujących na siebie wzgf. zależących od siebie zespołów kulturowych, kultury uzależniają od siebie wytwory, które wewnątrz nich powstają (kultury wytwarzające), oraz te wytwory, które przyswajają sobie do użytku od innych kultur (kultury przyswajające). U w a g a . Zmiany we wszystkich wyżej wymienianych katego­ r i a c h : w y t w o r y , zespoły i k u l t u r y — przez - z a c h o d z ą c e w nich zmiany p o w o d u j ą powstawanie zmian (modyfikacyj) w p o s z c z e g ó l n y c h w y t w o ­ rach k u l t u r o w y c h z nimi z w i ą z a n y c h . �53 В. Od środowiska społecznego: 1. od jednostek społecznych, mających do czynienia z wy­ tworami: składowymi, podtrzymującymi, składanymi i podtrzymywanymi (jednostki zainteresowane wy­ tworem), aktywnych w stosunku do wytworu: ebne) pasywnych w stosunku db wytworu: nosicieli, } , * , ! którym wytwo użytkowników, j 2. od grup społecznych, mających do czynienia z zespołami umożliwiającymi i potrzebującymi (grupy zaintereso­ wane wytworem), od grup aktywnych w stosunku do zespołów umożliwia­ jących i potrzebujących, od grup pasywnych w stosunku do zespołów powyższych; 3. ludów nosicieli kultur wytwarzających i przyswajających dany wytwór (ludy zainteresowane wytworem). U w a g a. Zmiany z a i n t e r e s o w a ń w y t w o r e m ze strony jednostek, grup i l u d ó w p o w o d u j ą zmiany (modyfikacje) w o d n o ś n y c h w y t w o r a c h kulturowych. C. Od środowiska rasowego, stanowiącego podłoże środowiska społecznego, a więc oddziaływującego przez jednostki spo­ łeczne : struktury wytworów uwarunkowane są przeważnie przerz cechy morfologiczne i słabiej już przez cechy fizjolo­ giczne i psychiczne podłoża rasowego, funkcje wytworów zaspakajają potrzeby fizjologiczne i psychiczne rasowe, a więc od nich są głównie za­ leżne, ideologie wytworów uwarunkowane są przez stronę psy­ chiczną podłoża rasowego1 7 �54 Wytwór у ma t erda 1 n e: uwarunkowanie są głównie przez stronę fizyczną podłoża rasowego; Wytwory' duchowe: uwarunkowane są zarówno przez stronę fizyczną jak i psychiczną podłoża. Wytwory ustrojowe: uwarunkowane są głównie przez stronę duchową podłoża rasowego. U w a g a. Cechy rasowe, w a r u n k u j ą c e j a k i ś w y t w ó r k u l t u r o w y , o d r ó ż n i a ć trzeba od cech rasowych o b o j ę t n y c h dla w y t w o r u . Tak np. w y s o k o ś ć ciała w a r u n k u j e w y s o k o ś ć mieszkania, ale ta ostatnia nie za­ leży od b a r w y skóry. Modyfikacje cech rasowych warunkujących u jednostek, aktywnie, czy pasywnie zainteresowanych wytworem, muszą powodować powstawanie modyfikacyj w samym wytworze. D. Od środowiska geograficznego, które oddziaływa na jednie wytwiory bezpośredniiiOi przez materiały, jakich dostarcza, jak również poprzez innie wytwoiry, które są składowymi, pod­ trzymującymi, składanymi lub podtrzymywanymi dla da­ nych wytworów (zależność pośrednia). Wytwoiry materialne zależą bezpośrednio i pośrednio od śro­ dowiska geografie znego. Wytwory duchowe zależą bądź bezpośrednio bądź pośrednio. Wytwory ustrojowe zależą głównie pośrednio. Modyfikacje środowiska, a właściwie jego momentów po­ średnio lub bezpośrednio warunkujących, muszą powo­ dować powstawanie modyfikacyj w wytworach. 5. Rola wytworów dla środowiska (potrzeba terminów: Obiekty «rolujące» i «rolowane», zakres «rolowania»): A. dla środowiska kulturowego: 1. innych wytworów kulturowych: rola pozytywna: jeden w y t w ó r pociąga za sobą potrzebę lub możność posiadania innego wytworu np. stały dom �55 w osiadłym trybie życia umożliwia i pociąga za sobą umeblowanie. Zdaje się jednak, że rola pozytywna zachodzi wówczas, jeżeli wytwór pozytywnie skorelowany jest składanym lub podtrzymywanym przez oddziaływu­ jący nań drugi lub gdy oba pozytywnie skorelowane są podtrzymywane przez jeden i ten sam trzeci wy­ twór. robi negatywna: jeden wytwór wypiera drugi lub go za­ stępujeNp. żyletka wypiera brzytwę. Zachodzi tu lepsze spełnianie funkcji przez nowy wytwór lub wygodniej­ szy (tańszy itp.) a raczej w tym wypadku mowy jest tylko pozornie nowy, a w gruncie rzeczy udoskonalo­ nym starym (nóż do golenia inaczej opracowany itd.). 2. dla zespołów kulturowych: rola pozytywna: gdy wytwór podtrzymuje zespół jako składnik jego, rola negatywna: gdy wytwór podrywa któryś ze składni­ ków zespołu; 3. dla kultury: rola pozytywna: gdy wzmacnia związki pomiędzy jej składowymi wytworami i zespołami, rola negatywna: gdy osłabia lub niszczy związki pomiędzy składowymi wytworami i zespołami; B. dla środowiska społecznego: 1. dla osobników społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa jego możliwości życiowe, rola negatywna: gdy je obniża; 2. dla grup społecznych: rola pozytywna: gdy zwiększa spójność wewnętrzną grupy i jej funkcje, rola negatywna: w przeciwnym razie; �56 3. dla społeczeństwa: rola pozytywna: gdy wzmacnia łączność pomiędzy gra­ pami społecznymi, rola negatywna: gdy tę łączność osłabia. U w a g a . Jeden d ten sam w y t w ó r m o ż e j e d n o c z e ś n i e o d g r y w a ć r o l ę p o z y t y w n ą dla jednych w y t w o r ó w , zespołów, o s o b n i k ó w , g r u p , i r o l ę n e g a t y w n ą dla innych. Ocena jego r o l i dla całej k u l t u r y wzgl. całego s p o ł e c z e ń s t w a m o ż e w ó w c z a s n a s t r ę c z a ć d u ż e t r u d n o ś c i . C. dla środowiska rasowego: 1. diia jednostek: wpływ wytworu na ich zdrowie, rozwój i wydajność pracy i płodność: rola pozytywna, rola negatywna; 2- dla podłoża rasowego grup społecznych i całego społe­ czeństwa przez procesy selekcyjne, powodujące zmiany w składzie rasowym populacji; 1). dla środowiska geograficznego: zmiany wywoływane w środowisku przez wytwór np. orogra­ ficzne przez tarasowanie zboczy górskich, hydrograficzne przez wycinanie lasów, fliorystyezne przez wprowadzanie no­ wych roślin uprawnych, faunistyczne przez wytępiania pew­ nych gatunków itp. U w a g a. M ó w i ą c o r o l i w y t w o r u trzeba m i e ć zawsze na uwadze i zakres o d d z i a ł y w a n i a w y t w o r u , k t ó r y m ó w i nam o w s p ó ł w y s t ę p o w a niu w y t w o r u z i n n y m i w y t w o r a m i , zespołami, osobnikami i grupami. "W p o w i ą z a n i u z p o w y ż s z y m i obiektami znajduje się też rozmieszcze­ nie w y t w o r u i jego modyfikacji w czasie i w przestrzeni. 6. Zmiany w samych wytworach: a) geneza: przyczyna zamierzona: geneza celowa, niezamierzona: geneza okazyjna. �57 przebieg: kombinacja: 'wewnątrzkulturowa, mi ędzykultutro wa, dery wac ja: we wn ątr zkult u r owa, międzykulturowe; b) rozwój i upadek: struktury: rozwój: wzrastanie ilości składników, przystosowywa­ nia się składników, indywidualizacja układu, upadek: wypadanie składników, rozluźnianie się układu; funkcji: rozwój: zwiększenie wydajności i celowości przez zja­ wienie się funkcji dodatkowych; upadek: obniżenie znaczenia funkcji głównej, przesu­ nięcie nacisku na dodatkowe; ideologii: rozwój: racjonalizacja ideologii i jej utrwalanie nau­ czaniem, upadek: irracjonalizacja i indywidualizacja; c) zanik jako wynik zmian w środowisku: pozorny (częściowy): przejście wytworu na derywaty, istotny. 7. Rozmieszczenie w czasie i zmian zmian zmian wytworu i jego modyfikacyj: w przestrzeni jako wynik współdziałania: w zależności wwtworu od jego środowisk, w roli wytworu dla jego środowisk i w samym wytworze. Przemieszczenia: kontaktowe i migracyjne; Rozmieszczenie: ciągłe i nieciągłe (pozorne [derywaty] i isto­ tne) . �;58 I В. M e t o d y badania wу t wо гów kulturo wу e h 1. Uwagi wstępne: Cel badania: ustalić i wyjaśnić całą statykę i dynamikę wytworu od jego genezy do ostatnich stadiów roz­ woju. Podstawa badania: to zwykle tylko ostatnie stadia roz­ wojowe, przy nieznajomości procesów, które do nich doprowadziły. Dane bezpośrednie, na których opiera się badianie, stają się całkowicie zrozumiałe dopiero pod koniec bada­ nia, na tle całości rozwoju albo, mówiąc słowami Graebnera, interpretacja danych jest możliwa do­ piero w ich kombinacji. Dane pośrednie czerpać trzeba ze związków, zachodzą­ cych pomiędzy badanym wytworem a jego środowi­ skami i to zarówno z zależności wytworu od tych środowisk jak i z roli wytworu dla tych środowisk. 2. Gromadzenie i krytyka materiałów, dotyczących za­ równo statyki jak i dynamiki wytworu (patrz Metody ustalania faktów etnologicznych). •3. Opracowanie materiałów: a) charakterystyka cech i modyfikacyj wytworu (ana­ liza typologiczna): pod względem struktury, pod względem funkcji, pod względem ideologii; b) analiza zależności wytworu od środowisk na podsta­ wie występowania rozmaitych modyfikacji wytwo­ ru w odmiennych środowiskach (analiza uwarunko­ wania wytworu): kulturowych — ustalenie zespołu wytwarzają­ cego, społecznych — ustalenie grupy nosicieli, rasowych — ustalenie nosicieli rasowych, �59 geograficznych — ustalenie zależności geogra­ ficznej ; c) analiza roli (wpływów) wytworu i jego modyfikacyj dla środowiska: kulturowego, społecznego, rasowego, geograficznego; d) analiza rozmieszczenia wytworu i jego modyfikacyj w przestrzeni i w czasie na podstawie a) analizy ty­ pologicznej, b) analizy zależności, i c) analizy roli, jako droga do wyjaśnienia rozwoju (wzgl. upadku) wytworu, а więc ustalenie łańcucha rozwojowego modyfikacyj. Dotychczasowe badania ełnologiczne opero­ wały głównie analiza, typologiczną, która nie jest wystarczająca i musi być uzupełniona równie jak ona ważnymi: analizą uwarunkowania wytworu i analizą roli wytworu. e) wyjaśnienie genezy wytworu przez ustalenie warunków środowiskowych potrzebnych do zaistnienia najstarszego typu wytworu, pod względem środowiska krdłurawego, społecznego, rasowego, sprawdzenie słuszności tego wyjaśnienia przez fakty i wnioski, dotyczące innych wytworów, związanych z hypotetycznym środowiskiem pierwotnym bada­ nego wytworu. I I . Z с s p о I у к u 11 u r o w e i m e t o d y ich badania I I . A. Zespoły kulturowe: 1. Definicja zespołu: zależności, występujące pomiędzy po­ szczególnymi wytworami kulturowymi, sprawiają, że �60 wytwory te nie mogą występować niezależnie jedne od drugich, ale przeciwnie występują zawsze w pewnych kompleksach czyli zespołach kulturowych. I m bogatsza kultura, tym więcej w niej zespołów kulturowych i tym bardziej skomplikowane te zespoły, jak to widać np. z porównania uprzemysłowionego folwarku z zagrodą kopieniacką albo tej ostatniej z szałasem zbieracza. 2. Podział zespołów: dookoła każdego wytworu istnieją pewne zespoły innych wytworów, niezbędne bądź dla po­ wstawania i wytwarzania tego wytworu, bądź dla współ­ działania z tym wytworem bądź wreszcie dla jego uza­ sadniania i wartościowania. Stosownie do tego rozróż­ niam: a) zespoły wytwarzające: zespołem wytwarzającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, nie­ zbędnych do jego wytwarzania. Tak np. rozmaite na­ rzędzia, rzemiosła i umiejętności tworzą zespół wy­ twarzający łódź. (S-truktura wytworu opiera się na S-trukturze innych tworów); b) zespoły współdziałające: zespołem współdziałającym dla jakiegoś wytworu nazywam ogół wytworów, któ­ rych funkcje uzupełniają funkcję tego wytworu. Tak np. dla pióra zespół współdziałający stanowią: papier, atrament, kałamarz itd. (F-unkcja wytworu opiera się na FFF-unkcjach innych wytworów-); c) zespoły podtrzymujące: zespołem podtrzymującym ja­ kiś wytwór nazywam ogół wytworów, na których ideologiach opiera się ideologia tego wytworu. Tak np. ideologia świątyni opiera się na ideologiach: re­ ligijnych, artystycznych, społecznych i architektonicz­ nych. (I-deologia wytworu opiera się na III-deologiach innych wytworów). 3. Cechy zespołów: a) każdy zespół posiada swą strukturę, funkcję i ideolo­ gię, a mianowicie: �61 strukturę zespołu stanowią wytwory weń wchodzące r (tutaj można mówić o centrum i periferiach ze­ społu), funkcją zespołu jest jego niezbędność dla czegoś, a więc bądź dla struktury, bądź dla funkcji, bądź dla ide­ ologii jakiegoś innego wytworu (cel iziespołu), ideologię zespołu stanowi rozumienie jego celowości i wartości przez użytkowników tego wytworu (ocena zespołu); 7 b) z powyższych trzech cech najprostsza jest i najłat­ wiejsza do poznania struktura, bo badanie jej ograni­ cza się do wyliczenia wytwwów, wchodzących w skład badanego zespołu, a zmienność wytworu polega bądź na wypadaniu (tj. braku) pewnych wytworów, bądź na zastępowaniu jednych wytworów przez drugie. Ideologia zespołów nie wzbudzała dotąd większego zainteresowania badaczy, a to dlatego, że wśród sze­ rokich mas brak jest przeważnie ideologii wyraźnej zespołów, którymi te masy się posługują i tylko wy­ bitniejsze jednostki posiadają takie ideologie. — Ina­ czej rzecz się ma z funkcjami zespołów; one bowiem stanowią najbardziej wyróżniającą cechę każdego ze­ społu. Nic wiec dziwnego, że łatwo mogła nastąpić przesada w przecenianiu funkcji zespołów, pociągagająca za sobą niedocenianie innych zagadnień etno­ logicznych, co widzimy właśnie u przedstawicieli funkcjonalizmu etnologicznego. Zależność zespołów od środowisk i jej zmienność: a) od środowiska kulturowego: 1. poszczególnych wytworów, wchodzących w skład zespołu, 2. innych zespołów kulturowych, 3. kultur, jako całości, własnej kultury, obcych kultur, przejmujących dany zespół; �b) od środowiska społecznego: 1. osobników twórców i przetwórców (producentów), nosicieli i użytkowników; 2. grup grupy nosicielki centrum danego zespołu, innych grup nosicielek peryferyj zespołu; 3- ludów własnego ludu, innych ludów, przejmujących badany zespół; c) od środowiska rasowego; — 1) osobników, 2) grup 3) ludów — patrz pod b); d) od środowiska geograficznego: miejsca powstania zespołu, miejsca migracji zespołu; 7 Rola zespołów i jej zmiany w stosunku do: a) środowiska kulturowego: 1. wytworów wewnątrz danego zespołu, poza zespołem; 2. zespołów sąsiednich (tj. takich, dla których elementy z społu są centrami zespołowymi), dalszych; 3. kultur: własnej, obcych; 7 b) środowiska społecznego: 1. osobników : aktywnych: twórców, wytwórców; pasywnych: nosicieli, użytkowników ; 7 7 �63 j 2. grup (według podziału grup — patrz 4. b), 2); 3. ludów własnego ludu, noszącego zespół, obcych, przejmujących zespół; c) środowiska rasowego: (według podziału I . A. 5. c) — przy poszczególnych wytworach); d) środowiska geograficznego: (Ib. d)6. Zmiany w samych zespołach: a) geneza, ] b) rozwój i upadek \ podobnie jak I . A. 6. c) zanik. J 7. Rozmieszczenie zespołu i.jego mtodyfikacyj w czasie i przestrzeni, jako wynik współdziałania potrójnego: (patrz I . A. 7.). I I . B. Metody badania zespołów kulturowych — (patrz I . В.). III. K u l t u r y i m e t o d y i c h badania U w a g a w y d a w с у. T ę część niestety Autor jedynie naszkico­ w a ł ; szerzej r o z p r o w a d z o n ą znajdujemy tylko- k w e s t i ę zależności k u l ­ t u r y od ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o ; r o z w i ą z a n i e jej r z u c a ł A u t o r w sta­ d i u m tworzenia na r ó ż n e u r y w k i papieru; te u ł a m k i jednak jego- syntezy są bardzo w a r t o ś c i o w e , o m a w i a j ą c zagadnienie w tej części n a j w a ż n i e j ­ sze; podajemy je bez w ł a s n e j glossy. I I I . A. Kultury. 1. Definicja kultury: ogół zespołów kulturowych potrzebnych do samodziel­ nego życia większego zbiorowiska ludzkiego i przeka­ zywanych w jego obrębie z pokolenia na pokolenie •nazywam kulturą tego zbiorowiska. 2. Podział kultur: kultury ludów, kultury epok, �kultury obszarów: geograficznych, językowych, gosipodairczyc h, wyznani owy с h, politycznych itd. Cechy kultury: struktura — (analogicznie do struktury zespołu) sta­ nowią ją zespoły kulturowe, obejmujące, i odpo­ wiadające różnym kategoriom potrzeb samodziel­ nego' pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; funkcją kultury jest niezbędność jej wszystkich ze­ społów kulturowych dla zaspokojenia całokształtu potrzeb życia samodzielnego pewnego większego zbiorowiska ludzkiego; ideologią kuttury jest ocena danego ogółu zespołów kulturowych przez jej użytkowników (tu można mówić O' pewnej predominancie w danej kulturze); ideologia jednostki to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się ona kieruje w swym postępowaniu. Oczy­ wiście ta ideologia może się zmieniać z rozwojem jednostki od wypadku do wypadku; ideologia grupy społecznej — to te uzasadnienia i war­ tości, jakimi się oma kieruje w swym postępowa­ niu, z tym, że poszczególni członkowie grupy roz­ maicie ją mogą ujmować. Miarodajna ideologia jest przekazywana młodzieży, choć i tu może być różnica między oficjalną ideologią teoretyczną a praktyczną ideologią starszego pokolenia w gru­ pie ; ideologia społeczeństwa (ludu, narodu, wzgl. jednostki terytorialnej), to te uzasadnienia i wartości, któ­ rymi się kieruje dane społeczeństwo. �65 4. Zależność kultury od środowisk i jej zmiany: af od środowiska kulturowego t j . innych kultur; b) od środowiska społecznego: 1. osobników: Badanie osobników społecznych jest wzgl. winno być zupełnie analogiczne do bada­ nia wytworów kulturowych. Żeby ustalić typy i odmiany np. pługów jakiegoś terenu, trzeba zbadać szereg poszczególnych pługów na tym terenie. Podobnie trzeba poznać szereg poszcze­ gólnych osobników społecznych jakiegoś ludu, aby ustalić ich główne typy i odmiany. Klasy­ fikacja osobników społecznych nie może się opierać na ich cechach psychicznych, bo nie chodzi nam o typy charakterologiczne, ale musi się opierać wyłącznie na ich stronie społecznej, podobnie jak klasyfikacja wytworów kulturo­ wych na ich stronie kulturowej. A ponieważ osobnik jest społecznym dzięki posiadaniu kul­ tury, więc każdemu osobnemu wytworowi kul­ turowemu odpowiadają równolegle typy jedno­ stek społecznych. A więc np. różnym typom kos odpowiadać będą różne typy kosiarzy, różnym typom rodzin — różne typy ojców, matek i dzieci itd. Mylnym jest szukać typu osobnika odpowiadającego zespołowi kulturowemu lub kulturze, bo typowi zespołów kulturowych od­ powiadają typy grup społecznych, a typowi kul­ tur odpowiadają typy społeczeństw. Osobnik może być połączeniem kilku typów społecznych i jeżeli jeden dominuje, to w rezultacie typ ten podporządkowuje sobie inne. A więc typy: wy­ raźne, z predominancją jednego: a) działacze, kierownicy — wyraźne charak­ tery (np. typ agitatora, uczonego, utracjusza, włóczęgi, złodzieja); Lud, T. X X X V I I 5 �b) bierni receptoorrzy, naśladowcy — masa. Jednostki społeczne są wytwórcami, nosicie­ lami i spożywcami wszelkich wytworów kultu­ rowych, a więc całej kultury. 2. Grupy społeczne są organizacjami jednostek, (zapew­ niającymi) umożliwiającymi bądź swym członkom, bądź nieczłonkom, wytwarzanie, podtrzymywanie i spożywanie wytworów. Przykład grupy wytwarzającej: rodzina, szkoła (klub) itp. bierze się najważniejsze składniki. Przykład grupy współdziałającej: rodzina, organiza­ cja zawodowa. Przykład grupy podtrzymującej: kierunek naukowy, literacki, moda. 3. Społeczeństwa są organizacjami grup społecznych, umożliwiającymi pracę tych grup. Stąd wynika, że należy: jednostki badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu t j . ich przydatności jako wytwórców, no­ sicieli i spożywców kultury; grupy badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu tj. przydatności ich organizacji jednostek spo­ łecznych, w jakim stopniu umożliwiają jednost­ kom wszystkim (swoim, nieswoim) spełnianie ich zadań; społeczeństwa badać i klasyfikować ze stanowiska ich celu, t j . przydatności ich jako organizacji grup społecznych, w jakim stopniu grupom umożliwiają spełnianie ich zadań. A więc nonisensem jest nazywać grupę społeczną _ lub społeczeństwo twórcą względnie spożywcą kul­ tury! Błąd totalizmu- Tworzą i spożywają tylko jed nostki. L �6/ t Jednostki operują całą kulturą; każda osobno pewnym zespołem wytworów kulturowych; i m ten ze­ spół większy, tym wszechstronniejszy typ jednostki. Grupa operuje jednostkami. Społeczeństwa operują grupami. A więc i m lepsza organizacja jednostek w gru­ pie, tym sprawniej ona działa; im lepsza organizacja grup, tym sprawniej działa społeczeństwo, c) od środowiska rasowego; b) od środowiska geograficznego. I I I . B. Metoda badania kultur. U w a g a w y d a w с у. Odnośnie do tej części pozostawił Autor tylko trzy.uwagi. Postępując według schematu, jaki nakreślił dla bada­ nia wytworów i zespołów, uwagi te dotyczyłyby charakterystyki cech jednostki społecznej pod względem struktury, funkcji i ideologii. Zaczyna od funkcji i powiada: «Funkcja wolna, bo kierowana u c z u c i e m co do celowości — zmienna co do wydajności — zależna od poczucia o b owiązku. Ideologia — zmienna, zależna od r o z u m u, moralne lub niemoralne, p r a w o zachowane lub niezachowane. Struktura — zmienna, zależnie od w o l i , kierującej jednostką według «s u m i e n i a». W у t w o r u za ś: struktura jest stała, zmienia się przez zużycie, funkcja zmienna przez zużycie i sposób stosowa­ nia przez człowieka, ideologia zmienna przez zużycie, sposób stosowaw ania i zależnie od zmiany ideologii czło­ wieka. T �(58 PRZYPISY 1. T y l o r «On a Method of Investigating the Development of Institutions: applied to Laws of Marriage)). Journ. A n t h r o p . Inst. X V I I I , 1889. 2. Graebner Fr. «Methode der Ethnologies, Heidelberg 1911. 3. Van Bulek G. S. J. «Beitrage zur Methodik der Vólkerku.nde», W i e n 1931. 4. Schmidt W . SVD. « I l a n d b u c h der Methode der kulturhistorichen E t h n o l o g i e » , Munster 1937. 5. M i i h l m a n n W . «Methodik der V ó l k e r k u n d e » , Stuttgart 1938. f>. Pinard de la Boullaye I I . , S. J. «L'etude comparee des religions)), Paris 1924. 7. Radin «The Method and T h e o r y of Ethnology)), N . York and L o n ­ don 1933. 8. L o w i c R. I I . «The History of Ethnological Theory)), London 1937. 9. Bornemann SVD. «Die U r k u l t u r i n der kulturhistorischen Ethno­ logic)), Modling bei W i e n 1938. 10. Poniatowski St. « Z a d a n i e i przedmiot etnologii)), W a r s z a w a — L w ó w 1922 ( A r c h i w u m Nauk Antrop. I I . 2). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/21d906c7bbc2a68d0bcd0d5c8a07b3ea.pdf 4a6c59c6d3e53aa62f3d402770c2a753 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5128 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Rus Szlachtowska etnograifa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4758 Title A name given to the resource Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na podstawie niektórych elementów kultury materialnej / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.160-235 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROMAN REINFUSS PRÓBA CHARAKTERYSTYKI ETNOGRAFICZNEJ RUSI SZLACHTOWSKIEJ NA PODSTAWIE NIEKTÓ­ RYCH ELEMENTÓW KULTURY MATERIALNEJ I. WSTĘP §1. P o ł o ż e n i e i zasięg t e r y t o r i a l n y Rusi s z 1 а с h t o w s к i e j . Zwarty klin osadnictwa ruskiego kończy się od zachodu półwyspem Lenikowszczyzny sięgającym po rzekę Poprad. Na zachód od Popradu po północnej stronie Karpat znaj­ duje się jedna tylko wyspa ruska obejmująca 4 wsie: Szlachtową, Jaworki, Rialą Wodę i Czarną Wodę. Wymienione tu wioski po­ łożone są w górnej części kotliny rzeki Ruskiej, zwanej leż G r a j ­ c a r k i e m , która plvnie następnie przez obie Szczawnice i wpada z prawej strony do Dunajca. Kotlina rzeki Ruskiej od północy i wschodu oddzielona jest od zlewiska Popradu wysokimi i tru­ dno dostępnymi grzbietami gór (Skałka 1.168 m, Prechyba 1,195 m, Wielki Rogacz 1,182 m, Obidza 927 m, Yrehlićka 955 m). Od południa zamyka ją pasmo górskie o przeciętnej wysokości ok. 900 m n. p. Tir. którego najwyższy szczyt (Wysokie Skałki) dochodzi do 1,052 m n. p. m. Kotlina, w której gnieżdżą się 4 wymienione wsie ruskie, otwarta jest tylko od zachodu. Z tej strony, a więc od Szczawnicy Niżnej i Wyżnej, prowadzi do Szlachtowej i wsi sąsiednich jedyna droga jezdna. Najbardziej ku wschodowi wysunięta liiala Woda oddalona jest o 14 km w linii powietrznej od najbliższej wsi łemkowskiej (Zubnzyk n. Popra­ dem). �161 Wsie ruskie na Spiszu oddalone śą od Szlachtowej, Jaworek, czy Białej Wody zaledwie o parę kilometrów. Ludność ruska z okolic Szlachtowej mimo znacznych róż­ nic kulturalnych, jakie dzielą ją od rodaków z za Popradu, długo nie była wyodrębniona od mieszkańców innych wsi ruskich w Karpatach zachodnich. Wincenty Pol zalicza mieszkańców 4 omawianych wiosek do К u r t а к ó w albo C z u c h o ń c ó w ' - ' pospołu z mieszkańcami Łemkowszczyzny. Kopernicki, który swe badania górali ruskich rozpoczął w do­ linie Popradu, nie wypowiada się bezpośrednio w sprawie przy­ należności grupowej mieszkańców z nad rzeki Ruskiej. W każ­ dym razie nie wyodrębnia ich w osobną grupę . Charakterystycznym jest, że nawet S. Udziela, który idąc śladem Pola zajmował się specjalnie rozmieszczeniem i zasięgami poszczególnych rodów góralskich nie wyciągnął konsekwencji z różnic kulturowych zachodzących między Łemkami, góralami ruskimi z nad Popradu, a ich rodakami z czterech omawianych tu wiosek ze Szlachtową na czele. Zarówno w starej pracy poświęconej specjalnie zasięgowi Łemków , jak i w późniejszej, pisanej już u schyłku życia , wy­ spa ruska, leżąca za górami na wschód od Popradu, włączana jest przez niego zawsze w obręb Leinkowsizczvzny. W czasach nowszych rozprzestrzenieniem i zróżnicowaniem kulturalnym górali ruskich w Beskidzie środkowym i Zachodnim za janowa ł się St. Leszczycki. Xa podstawie własnych spostrzeżeń zebranych w terenie autor ten charakteryzował słusznie teryto­ rium czterech wiosek ruskich, leżących na wschód od Szczawnicy, 1 3 4 5 1 Dwie sztuczne nazwy ukute przez Pola dla o k r e ś l e n i a m i e s z k a ń ­ ców Ł e m k o w s z c z y z n y . W . Pol, Rzut oka na póln. stoki Karpat. Dzieła zbiorowe t. I I I . K r a k ó w 1877, str. 11(1. .1. Kopernicki, O G ó r a l a c h r u s k i c h w Galicji. Zb. Wiad. do A n t r . K r a j . Т. X I I , str. 4. S. Udziela, Rozsiedlenie się Ł e m k ó w , W i s ł a t. I I I . 1889, sr. 654 i nast. S. Udziela, Ziemia ł e m k o w s k a przed p ó ł w i e c z e m . L w ó w 1934, str. 8. 3 4 5 Luil, T . X X X V I I 11 �162 jako terytorium kulturalnie odrębne, wyróżniające się od Łem­ kowszczyzny szeregiem cech zaczerpniętych z sąsiednich wsi sło­ wackich, czy polskich, niemniej jednak Leszczycki również nie zdecydował się na krok stanowczy i tzw. przez niego r e g i o n p o d s z c z a w n i c k i stanowi tylko jedną z części składowych, na które rozpada się terytorium Łemkowszczyzny. Również języ­ koznawcy mieszkańców omawianych tu wiosek stale uważają za Łemków, mimo że stwierdzają, iż dialekt używany w tych wsiach różni się pod pewnymi względami od dialektów rdzennej Łem­ kowszczyzny (chociażby większą ilością zapożyczeń z języka pol­ skiego i słowackiego) . Po raz pierwszy wyspa ruska z okolic Szczawnicy została w sposób stanowczy wydzielona z terytorium objętego nazwą Łemkowszczyzny, o ile mi wiadomo, dopiero przeze mnie w pracy pt.: «Etnograficzne granice Łemkowszczyzny* , gdzie mieszkańców czterech wsi (Szlachtowej, Jaworek, Białej i Czarnej Wody), okre­ ślam mianem R u s i n ó w S z 1 а с h t o w s к i с h. Do wprowa­ dzenia nazwy sztucznej zmusił mnie brak odpowiedniej nazwy ludowej, która z należytą precyzją wyodrębniałaby Rusinów Szlachtowskich z masy ich współrodaków". Wydzielenie Rusinów szlachtowskich z grupy wsi łemkowskich zostało później uwzględ­ nione w pracach innych autorów . 6 7 8 10 6 Np. w pracach Stieber a lub Szemleja. Ziłyńskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok. L u d . Slow. Т . I I I , str. 180. R. Reinfuss, Etnograficzne granice Ł e m k o w s z c z y z n y . Ziemia 1936. N r 10/11. Nazwy takie, jak «Rusnak.i p i l ś k b , « Z a h o r i a n e » i «Cotaki» nie m o g ą tu b y ć przydatne. Pierwsza z nich m o ż e r ó w n i e dobrze o z n a c z a ć wszystkich górali ruskich z p ó ł n o c n y c h Karpat, druga jest p o w t a r z a j ą ­ cym się o k r e ś l e n i e m topograficznym, w y s t ę p u j ą c y m zbyt często w r ó ż ­ nych stronach, by ją m o ż n a było t r a k t o w a ć jako n a z w ę dla k t ó r e j ś z grup etnograficznych, trzecia z a ś r ó w n i e ż nie w y o d r ę b n i a nam do­ k ł a d n i e m i e s z k a ń c ó w Rusi Szlachlowskiej, gdyż z «Cotakami» spoty­ kamy się też na slowacko-ruskim pograniczu. J. Falkowski, Etnografia górali ś r o d k o w y c h i wschodnich K a r ­ pat polskich ( I I Zjazd sprawozd -nauk. p o ś w i ę c o n y ś r o d k o w y m i wscho­ d n i m Karpatom polskim w K r a k o w i e w r. 1938), K. Pieradzka, Na szła7 8 0 1 0 �163 Rye. 1. Ruś Szlachlowska sianowi, jak to już wyżej powiedziałem, oderwaną wyspę, która od zwartej masy wsi ruskich ciągnących się wzdłuż północnych stoków Karpat oddzielona jest lesistymi grzbietami Beskidu sądeckiego, oraz pasmem osadnictwa pol­ skiego, wciskającego się w górę doliny Popradu po Piwniczną i Łomnicę. Przerwy w terytorialnej ciągłości osadnictwa ruskiego, które obserwujemy na północnych stokach Karpat, nie ma na po­ łudniu. Terytorium Rusi Szlachtowskiej sąsiaduje od południa bezpośrednio :z wsiami ruskimi na Spiszu, Lipnikiem Wielkim, kach Ł e m k o w s z c z y z n y , K r a k ó w 1939. Ta ostatnia jednak zapewne skut­ kiem zbyt p o ś p i e s z n e g o korzystania z p r z e g l ą d a n e j l i t e r a t u r y ' mylnie o k r e ś l a m i e s z k a ń c ó w omawianych tu wsi ruskich mianem « W e n g r i nów», k t ó r a to nazwa odnosi się do ludności Leluchowa i Dubnego, d w ó c h wsi p o ł o ż o n y c h na p r a w y m brzegu Popradu. M. Cholewa, Stroje ludowe Ziemi S ą d e c k i e j , L u d X X X I . 11* �164 Folwarkiem i Litmanową. Pas zwartego osadnictwa ruskiego na Zakarpaciu ciągnie się dalej na wschód przez Kamionkę, Krempachy, Jarembinę, Matysową, Sulin i łączy się z wsiami nadpopradzkiej Lemkowszczyzny Andrzejówką, Milikiem i in. (Rys. 1). § 2. S t o s u n k i z s ą s i a d a m i . Przed pierwszą wojną światową, gdy Rusi Szlachtowskiej nie dzieliła od Spiszą herme­ tycznie zamknięta granica polityczna, mieszkańcy 4 wiosek z nad rzeki Ruskiej żyli w bliskich stosunkach z mieszkańcami Fol­ warku, Litmanowej, Lipnika Wielkiego czy Kamionki, którzy przez resztę Górali spiskich uważani byli za t w a r d y c h Ruśniaków". Stosunki Rusinów Szlachlowskich z rodakami z południa były częste i bardzo urozmaicone. Łączyły ich wzajemne stosunki handlowe w związku z przemytem towaru (tytoń, spirytus) mię­ dzy Węgrami a Galicją,, spotykali się w miastach spiskich zwła­ szcza w L u b o w n i , gdzie Rusini Szlachtowscy o wiele częściej uczęszczali na targi i jarmarki, niż do Krościenka, Piwnicznej, X. Targu czy Sącza. Rusini Szlachtowscy wchodzili chętnie z Ru­ sinami ze Spiszą w związki pokrewieństwa, co jeszcze bardziej zacieśniało wzajemne stosunki. Poprzez częste kontakty towarzyskie, czy handlowe przedo­ stawało się do Rusinów Szlachlowskich sporo treści kulturowych zakarpackich, w dużej części słowackich, gdyż Rusini spiscy sami znajdowali się pod silnymi wpływami kultury ludowej Słowaczyzny. Mimo łatwego przesiąkania wzajemnych wpływów mie­ dzy ruskimi mieszkańcami obu stron Karpat nie doszło do cał­ kowitej niwelacji kulturalnej obydwu terytoriów etnograficznych. Rusini Szlachtowscy odróżniają z łatwością swych pobratymców spiskich po pewnych odrębnościach ubioru, ci zaś z kolei wyty­ kają im pewne właściwości gwary. Rusini spiscy zwią swych sąsiadów z nad rzeki Ruskiej R u s n а к i p i 1 ś к i, lub Z a h or i a n e '-, a także С o t а к i. Ta oslatnia nazwa ma pochodzić stąd, 11 J. Grzegorzewski, Na Spiszu. L w ó w 1919. '- I Zilyńskij, Lemkiwska h o w i r k a seła Jawirok. L u d S ł o w i a ń s k i . T. I I I , str. A 179. �165 że Rusini Szlachtowscy, zamiast ogólnie używanego w gwarach ruskich zaimka pytającego s z t o, używają polskiego с о . Mimo znacznego podobieństwa kultur, jakie zachodzi między Rusinami spiskimi i szlachtowskimi, dostrzega się między nimi wyraźnie poczucie odrębności grupowej, które po części wytworzyło się na tle uświadomionych, drobnych różnic kulturowych, po części skut­ kiem przynależności do dwu różnych organizmów politycznych (pierwotnie Węgier i G a l i c j i , później Czechosłowacji i Polski). Postaw antagonistycznych w stosunku do sąsiadów spiskich nie ma u Rusinów Szlachtowskich izupełnie. Druciarze z Białej Wody żyli w najlepszej zgodzie z przybywającymi do Polski drucia­ rzami ruskimi ze Spiszą. Współżyli z nimi serdecznie i często chodzili razem na zarobek. 1э Z grup etnicznie polskich Rusini Szlachtowscy spotykają się najczęściej z tzw. G ó r a l a m i S z c z a w n i c k i m i. Przez tery­ torium tej grupy prowadzi, jak wiemy, jedyna droga kołowa, łą­ cząca Ruś Szlachtowską ize światem. Przez Szczawnicę muszą przechodzić Rusini na targ do najbliższego miasteczka, którym jest Krościenko i do miasta powiatowego (N. Targ). Do Szczaw­ nicy w czasie sezonu uzdrowiskowego chodzi codziennie wiele ko­ biet i dzieci, które wśród kuracjuszy i letników sprzedają jagody, grzyby i drobne przedmioty przemysłu chałupniczego. Z dalszymi sąsiadami — Polakami stykają się Rusini Szlachtowscy na tar­ gach w Piwnicznej czy w S t a r y m M i e ś c i e (St. Sącz), kon­ takty te jednak z powodu znacznej odległości, czy uciążliwej drogi (Piwniczna) nie są częste. Z ludnością bardziej odległych części Polski stykają się mieszkańcy Białej Wody trudniący się wędrow­ nym drueiarstwem. Xa terytorium Rusi Szlachtowskiej element polski był daw­ niej prawie zupełnie niereprezenlowany. Według schematyzmu diecezji gi ecko-katolickiej w Przemyślu w r. 1908 na obydwie pa­ rafie grecko-kal. tj, Szlachtową i Jaworki przypadło zaledwie 5 rzymsko-katolików i to wszyscy skupieni byli w Szlachtowej. Jak w y ż e j , Zilyńskij podaje tę w i a d o m o ś ć za W e r c h r a c k i m . �166 11 W г. 1939 według informacji zebranych w terenie w Białej Wo­ dzie w ogóle nie było Polaków, w Czarnej Wodzie 1, w Jawor­ kach paru a nieco więcej w Szlachtowej. Był to element napły­ wowy związany z pracą w tartaku. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich w stosunku do Polaków jest zupełnie zdecydowane. Zapytany na terenie swej wsi kim jest, mieszkaniec Rusi Szlachtowskiej odpowiada: R u s n a k . Gdy Zilyńskij prowadził swe badania nad gwarami wsi Jaworki wchodzącej w skład omawianej tu grupy ruskiej, mieszkańcy tej wsi mowę swą określali jako j a w i r s k ą i twierdzili, że mówią po j a w i r s к u Rusini Szlachtowscy wiedzą dobrze, że gwara ich daleko odbiega od języka ukraińskiego, czy chociażby od gwary wschodnio-łemkowskiej. Informatorowie moi podkreślali czasem, iż łatwiej im w rozmowie porozumieć się z osobą mó­ wiącą po polsku niż np. z Ukraińcami przybywającymi ze wschodu. Wielu Rusinów Szlachtowskich, a w szczególności mie­ szkańcy Białej Wody, gdzie mężczyźni prawie bez wyjątku tru­ dnią się wędrownym druciarstwem, mówi po polsku. W czasie swych wędrówek zarobkowych, podczas których zapuszczają się daleko w głąb Polski środkowej i zachodniej druciarze z Białej Wody i Jaworek podają się z reguły za Polaków. Gdy w rozmo­ wie z jednym z nich, odbytej w Krakowie w r. 1933, w obecności paru osób rozkonspirowałem ruską narodow ość i grecko-katolickie wyznanie wędrownego druciarza, spotkało się to z dużym nieza­ dowoleniem ze strony zainteresowanego. Zewnętrzna polonizacja językowa Rusinów Szlachtowskich, wynikająca przede wszystkim z momentów utylitarnych (większa łatwość uzyskania pracy i chęć T 1 4 W lecie 19.ЧЯ i ' , odbyły wycieczkę n a u k o w ą po powiecie nowo­ t a r s k i m dwie słuchaczki etnologii U . J., uczennice prof. Kazimierza Do­ browolskiego p p. Danuta Dobrowolska i Maria T r z e p a c z ó w n a . W y ­ niki ich b a d a ń w formie k r ó t k i c h z a p i s k ó w zostały w r. 1939 oddane do a r c h i w u m Muzeum Etnograficznego w Krakowie. W i a d o m o ś c i czer­ pane z tych z a p i s k ó w oznaczał b ę d ę w dalszym ciągu «Z m a t e r i a ł ó w Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j » . I . Zvlinskij, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d Slow. Т. II], str. A 188. - 1 5 �167 zapewnienia sobie lepszych stosunków z ludnością polską, w cza­ sie zarobkowych wędrówek), nie przeszkadza istnieniu bardzo wy­ raźnego poczucia odrębności grupowej w stosunku do Polaków. Miało to miejsce również dawniej zanim jeszcze uświadomieni zostali przez polityczną propagandę o swej przynależności do ukraińskiej grupy narodowościowej. Poczucie odrębności Rusinów Szlachtowskich względem Polaków opierało się i opiera do dziś na różnicy języka i obrządku. Inne momenty, jak np. różnice w za­ kresie kultury materialnej, schodzą na plan zupełnie odległy. Zre­ sztą wypytywani w lym kierunku podkreślają Rusini Szlach­ towscy, że widoczne dziś różnice, jakie zachodzą np. w ustroju Szlachtowian i mieszkańców Szczawnicy są stosunkowo bardzo świeżej daty. Między grupą polskich Górali Szczawnickich a Rusinami Szlachtowskimi dawały się stwierdzić wyraźne postawy antagonistyczne. W Jaworkach opowiadano mi w r. 1938 o bójkach, jakie mieszkańcy Rusi Szlachtowskiej prowadzili dawnymi czasy z polskimi góralami ze Szczawnicy. Dopiero przez wkupywanie się wódką uzyskiwali Rusini możność spokojnego korzystania z drogi wiodącej przez wieś do Krościenka. Ostatnio bójek już wprawdzie nie było, ale niechęć wzajemna pozostała. Jeszcze w r. 1939 skarżyli się Rusini z Jaworek, że Polacy odnoszą się do nich nieżyczliwie, gdy kobieta z naszej wsi idzie przez wieś pol­ ską, mówią niechętnie: — «0! Ruska idzie!» U obu sąsiadujących ze sobą grup dostrzega się nastawienie endogamiczne. Według informacji wypadki małżeństw miesza­ nych zdarzały się na ogól rzadko. Rusini unikali podobno .mał­ żeństw z Polkami, gdyż «są niegospodarne*. Prędzej już zdarzało się, iż Polak pojął R u s k ę za żonę. (Jaworki). Trudno jest w tej chwili rozstrzygnąć, o ile wypowiedzi na temat unikania mał­ żeństw między Rusinami Szlachtowskimi a Polakami zgodne były z prawdą. Informacje te potwierdza niewątpliwie znikomy pro­ cent ł а с i n n i к ó vv w parafiach grecko-katolickich Rusi Szlach­ towskiej. Z drugiej jednak strony musiały zachodzić fakty prze­ nikania elementów polskich do grupy ruskiej, skoro na terenie Rusi Szlachtowskiej spotyka się szereg nazwisk o bezwzględnie �168 polskim brzmieniu (Mazurek, Zięba, Zając, Wątroba, Trębacz, Gą­ sienica, Prątka i szereg innych). Z nazwisk popularnych w Szczaw­ nicy spotykamy, rzecz charakterystyczna, tylko jedno, a miano­ wicie Malinowskich (w Szlachtowej). Świadczyłoby to, że prze­ nikanie Polaków na Ruś Szlachtowską z najbliższych wsi nad­ granicznych musiało być skutkiem większego nasilenia antago­ nizmów międzygruipowych utrudnione. W Szczawnicy w wyka­ zie właścicieli nieruchomości z r. 1846 znaleziono zaledwie 2 naz­ wiska, które mogłyby być ruskiego pochodzenia (Hurkuła, Sieńkowicz), żadne z nich, o ile mi wiadomo, nie jest spotykane na Rusi Szlachtowskiej. Z pośród wszystkich grup polskich najbardziej antagonistycznie nastawieni są Rusini Szlachtowscy do L a c h ó w o d S ą c z a . Zarzucają im zarozumiałość, egoizm i nieżyczliwość. «Lachy nawet nie chcą druciarzy przenocować*. Na północ od La­ chów mieszkają M a z u r z y . Są to ludzie dobrzy i uczynni. Wśród mieszkańców stron odległych nie cieszą się sympatią druciarzy z Rusi Szlachtowskiej warszawianie, gdyż źle traktują druciarzy. Najmniej da sie powiedzieć o stosunku Rusinów Szlachtow­ skich do mieszkających za Popradem Łemków. Z Łemkami sty­ kają się Rusini Szlachtowscy bardzo rzadko i to tylko przelotnie na targach w Sączu lub Piwnicznej. Ponieważ obydwie grupy nie sąsiadują ze sobą bezpośrednio, nie wytworzyły się między nimi bliższe formy współżycia. Brak też podstaw antagonislycznych lub bodaj nazw przezwiskowych, którymi by się obydwie grupy na­ wzajem określały. Poczucia przynależności Rusinów Szlachtow­ skich do grupy łemkowskiej (jako grupy reprezentującej pewien swoisty typ kultury ludowej) nie da się stwierdzić. Jeżeli Łem­ kowie uznawani są przez Rusinów Szlachtowskich jako s w o i , ma to miejsce wyłącznie w płaszczyźnie narodowościowej («jeden język, jedna wiara*). Zdają sobie natomiast Rusini Szlach­ towscy sprawę z różnic dzielących ich od Łemków w zakresie tych treści, które składają się na tzw. k u l t u r ę , l u d o w ą (gwara, strój, budownictwo, zwyczaje etc). 7 �169 I I . OSADNICTWO RUSI SZLACHTOWSKIEJ § 3. W i a d o m o ś с i h i s t о г у с. z n e. Pochodzenie osad­ nictwa ruskiego w najbliższym sąsiedztwie Szczawnicy nie jest dotychczas należycie wyjaśnione. W starszej literaturze polskiej, a także i w pracach współczesnych autorów ukraińskich spoty­ kamy się z poglądami, według których osadnictwo ruskie miało pierwotnie sięgać w Karpatach daleko głębiej w kierunku zachod­ nim niż obecnie. J. Lepkowski np. w swej pracy o «Rusi sądec­ kiej* wskazuje na ślady pobytu Rusinów w Łopusznej, Harklo­ wej, Dębnie, Krościenku i Szczawnicy. Przypuszczenia te, opiera­ jące się na bardzo kruchych podstawach, powtarzane są do cza­ sów ostatnich w pracach niektórych autorów ukraińskich up I. Ziłyńskiego "', Tarnowyeza '* i in. 16 Podania miejscowe głoszą, że Szlachtowa jest jedną z naj­ starszych osad ruskich w okolicy. Jaworki mają być założone przez kolonistów z Litwy nazwiskiem Szlachtowskich i Miretowiczów . Opowiadania te zebrane i opublikowane przez Lepkowskiego"", a później niejednokrotnie powtarzane nie zasląpią jednak historycznych ścisłych danych źródłowych. Faktem jest, że pierwsze wzmianki historyczne o wioskach wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej występują bardzo późno. Spotykamy wprawdzie u Ziłyńskiego notatkę o tym, że Szlachtowa wymieniona zostaje już w dokumencie Władysława Jagiełły w r. 1391, w którym król ten nadaje biskupstwu krakow­ skiemu rozległe dobra w okolicy Muszyny , wiadomość ta jednak powtórzona za schematyzmem grecko-kat. diecezji w Przemyślu z r. 1879 polega na fałszywym odczytaniu dokumentu. Cały szeie 21 111 .1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a niegdyś Biskupszczyzna, Dod. tyg Gazety lwowskiej r. 1855, zesz. 32 i nast. " I . Zilyński, f.emkiwśka h o w i r k a seła Jawirok, L u d , I I I A. 180 i A, 182. 1 8 1 0 J. Tarnowycz, Ilustr. istoria Lemkiwszczyny. L w ó w 11Ш, Do dziś w y s t ę p u j e tam nazwisko «Mirylowicz». ,1. Lepkowski, R u ś s ą d e c k a . " I , Zilyński. L u d , t. 111, A. 181. 2 0 �170 2 3 24 reg autorów, jak Ł e p k o w s k i B ę b y n e k , Inglodt , czy ostatnio Pieradzka odczytuje interesującą nas nazwę S t a c h o w a W o l a i nikt nie dopatruje się w niej Szlachtowej. Najstarszą wzmiankę o Szlachtowej mamy z roku 1542, na­ leżała ona wówczas do Achacego Jordana z Zakliczyna, kaszte­ lana zawichojskiego . Niedługo potem spotykamy Szlachtową w wykazach poborowych z r. 1581. Szlachtową i Jaworki, które wtedy są po raz pierwszy w źródłach historycznych wymienione, należą podówczas do Piotra Nawojowskiego i posiadają łącznie 4 półdw orzyszeza wołoskie Szlachtową i Jaworki nie stanowiły jedynych włości wspom­ nianego wyżej Piotra Nawojskiego. W wykazach poborowych figuruje on ponad to jako posiadacz Nawojowej Góry (dziś Nawo­ jowa), Kuniny, Kanionki, Frycowej, Czaczowa, Chomrzysk i Ma­ dejowej. Miejscowości te naniesione na mapę wskazują, że włości Nawojowskiego rozpadały się na dwa kompleksy, z których jeden leżał na prawym brzegu Popradu, głównie w dorzeczu Kamienicy, drugi zaś obejmował niewielki obszar nad górnym biegiem rzeki Ruskiej. Mimo dość częstej zmiany właścicieli, w czasach póź­ niejszych obydwa kompleksy dóbr znajdowały się najczęściej w rękach tych samych osób. Pierwszą, jak dotąd, wzmiankę o Białej Wodzie znamy z r. 1777, kiedy to jeden z członków rodziny Nawojowskich dziw­ nym zbiegiem okoliczności, również Piotr, świadczył w sprawie sprzedaży sołectwa w Białej Wodzie na rzecz Marka, sołtysa ze Śnietnicy . Pod koniec X V I I I w. (1792) pojawia się również wia­ domość o istnieniu Czarnej Wody. Obydwie wsie ostatnio oma23 26 T 28 2 - J. Ł e p k o w s k i , R u ś s ą d e c k a . *» W . Bębynek, Starostwo Muszyńskie, Przew. L i t . Nauk, 1914. S, Inglodt, Stan i u p o s a ż e n i e biskupstwa krakowskiego w pol. X V w. L w ó w 1925. - K. Pieradzka. Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , sr. 210. -'" Schem. diec. gr.-kat. w P r z e m y ś l u r. 1879. Źródła dziejowe X V I w., t. I I I , Л. P a w i ń s k i , Małopolska, str. 147. Po oddaniu tej pracy do d r u k u o t r z y m a ł e m i n f o r m a c j ę od prof. Т . Modelskiego, że S z l a c h t o w ą wymieniana jest w dokumencie z w. XV. as Pieradzka, Na szlakach Ł e m k o w s z c z y z n y , str. 158. 5 2 7 �171 wiane (Biała i Czarna Woda) stanowiły wtedy własność Heleny Apolonii Massalskiej . W tym samym czasie (1794) Szlachtowa stanowi przelotnie własność Pawła Sanguszki. W X I X w. wsie Rusi Szlachtowskiej wraz z dobrami klucza nawójowskiego zo­ stały powtórnie złączone w rękach rodziny Stadnickich. 2e Poza tymi bardzo luźnymi i fragmentarycznymi wiadomo­ ściami o przeszłości Rusi Szlachtowskiej nic więcej na razie po­ wiedzieć nie można. Pieradzka w swej pracy o Łemkowszczyźnie uważa Szlachtowa za wieś pierwotnie polską, później zruszczoną. Podkreśla «niewątpliwą polskość nazwy» oraz twierdzi, że je­ szcze w r. 1581 znajdowała się w tej wsi parafia rzymsko-katolicka. Ostatnie twierdzenie autorki jest niewątpliwie błędne. W wyka­ zach poborowych z X V I w. panuje zwyczaj, że parafie rzymsko­ katolickie oznacza się najczęściej wyrazem f a r a (np. Fara Ropa), zaś parafie schizmatyckie wyrazem b o ż n i c a . Zwyczaj ten nie był jednakowoż konsekwentnie przez lustratorów przestrzegany. Cały szereg parafii notorycznie schizma ty ckich zostało w wyka­ zach poborowych określonych mianem f a r a (np. Hańczowa, p. Gorlice, Krempna, Grab i szereg innych). Pieradzka wszystkie te ruskie i schizmatyckie miejscowości wymieniła w spisie parafii rzymsko-katolickich na Łemkowszczyźnie . 30 31 Wsie Rusi Szlachtowskiej stanowiły pierwotnie jedną para­ fię z cerkwią w Szlachtowej. Pod koniec X V I I I w. parafia została rozdzielona. Wyłączono z niej jako jednostkę samodzielną Jaw orki (1798). Do nowo utworzonej parafii przyłączona została Biała i Czarna Woda . r 32 Czy wyliczone powyżej daty, pod którymi pojawiają się pierwsze wzmianki o wsiach Rusi Szlachtowskiej rzucają światło na czas powstania tych miejscowości należy wątpić. Przypusz­ czam, że zwłaszcza Szlachtowa i Jaworki istnieć mogły daleko wcześniej, niż zanotowały je wykazy poborowe. Dwie pozostałe zaś 29 30 31 32 j . w. str. 156. j . w. str. 115. j . w. str. 26. Schem. diecezji gr.-kat. w Przemyślu. 1879. �172 miejscowości mogły istotnie powstać dopiero w w. X V I I lub na­ wet i początkach X V I I I przy udziale mieszkańców Szlachtowej i Jaworek sposobem tzw. o g n i w o w у m, polegającym na tym, że sezonowe osadnictwo pasterskie z wsi starszych i niżej poło­ żonych zamienia się z czasem na osadnictwo stałe, i emancypuje pod względem administracyjnym od wsi macierzystych . Istnienie na obszarze dzisiejszej Rusi Szlachtowskiej osad­ nictwa ruskiego nawet na 100 lat przed jego oficjalnym zareje­ strowaniem przez wykazy poborowe X V I w. bynajmniej nie jest wykluczone. Przemawia za tym z jednej strony wzmianka u Długosza o cudzie św. Kingi w r. 1406 , a przede wszystkim notatka, w której pisząc o ufundowaniu przez Zbigniewa Oleśnic­ kiego kolegiaty w N . Sączu w r. 1448 uzasadnia to koniecznością zjednania dla obrządku katolickiego schizmatyckich Wołochów przebywających w lasach na krańcach diecezji krakowskiej \ Wiemy zaś я badań K. Dobrowolskiego , T. Modelskiego i sze­ regu innych autorów, iż pod ogólną nazwą W o ł о с h ó w, prócz ludności rumuńskiej i południowych Słowian, należy przede wszystkim rozumieć ludność ruską. Trudno jest z powodu braku materiałów historycznych okre­ ślić jak daleko wstecz można przesuwać początki ruskiego osad­ nictwa na terenie Rusi Szlachtowskiej. Cały szereg obserwacji poczynionych wzdłuż Beskidu Środkowego i w ruskich częściach Beskidu Zachodniego poucza nas, że osady ruskie z reguły po­ jawiają się wcześniej na południowych, niż na północnych sto­ kach Karpat. Wniosek stąd prosty, że fala wołosko-ruskiego osad­ nictwa płynęła raczej Podkarpaciem południowym i stamtąd do­ piero przelewała się z pewnym opóźnieniem przez przełęcze kar33 34 3r 30 3 3 37 R. Rcinfuss, Badania nad osadnictwem Huculszczyzny, Spr. P. A. U., t. X L V I , r. 1915, str. 90. Długosz, Opera omnia, t. I , str. 320, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . Długosz, Opera omnia, t. I I I , str. 544, w y d . P r z e ź d z i e c k i e g o . K. Dobrowolski, Migracje wołoskie na ziemiach polskich, Pam. V. Powsz. Zjazdu Hist. Pol. L w ó w 1930. T. Modelski, Kolonizacja w o ł o s k o - r u s k a , Spr. T. Nauk. we L w o ­ wie 1924. 3 4 3 5 3 6 3 7 �173 ae packie na stoki północne . Podobnie i ludność ruska, która dała początek Rusi Szlachtowskiej, przybyła najprawdopodobniej ze Spiszą. Przemawia za tym zarówno moment geograficzny (znacz­ nie łatwiejszy dostęp od południowego zachodu niż od wschodu), jak i fakt, że nazwy wsi zamieszkałych do czasów ostatnich przez ludność ruską o wiele wcześniej występują na Spiszu, niż na Rusi Szlachtowskiej. Jarembina wspomniana jest w r. 1309 , L i t manowa w r. 1370"", Kamionka w r. 1315". Przy okazji nadawa­ nia Lubowli prawa miejskiego wspomniane są w r. 1342 Mniszek i rzeczka Sulin, nad którą później pow'stala wioska tejże nazwy . Lipnik wymieniają źródła w r. 1339 , zaś Mały Lipnik między r. 1334 a 1338 . Dalej poza wiek XIV osadnictwa ruskiego na Spiszu i w przy­ ległych częściach Karpat północnych w żadnym wypadku prze­ suwać nie można. Z badań Zachorowskiego >, Modelskiego i innych wynika, że w w. X I I I Spisz, podobnie jak i przyległe części Karpat północnych pokryte były bezludną puszczą, wśród której pierwsze nieśmiałe kroki zaczęło stawiać osadnictwo polskie. Przy dzisiejszym stanie naszych wiadomości historycznych przeważa zdecydowanie pogląd wyrażający wątpliwość w autochtonizm ludności ruskiej w Karpatach zachodnich. Przyznaje się zgodnie, że Rusini przybyli w te strony dopiero z falą osadnictwa wołosko-ruskiego. 39 4L> 43 44 4r 3 8 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y 46 ludowej w Karpatach Zachodnich. K r a k ó w 1938, str. 19. 311 E. Janota, Zapiski o zaludnieniu dolin Dunajca i Popradu na Spiszu. K r a k ó w 1864, str. 20. j . w. str. 25. I . Zilyński, Ł e m k i w ś k a h o w i r k a sela Jawirok, L u d S ł o w i a ń ­ ski, t. 111, str. 185. T. Modelski, Spory o p o ł u d n i o w e granice diecezji Krakowskiej, od strony Spiszą, Zakopane 1928, str. 59. Janota, Zapiski..., str. 25. j . w. str. 23. S. Zachorowski, W ę g i e r s k i e i polskie osadnictwo na Spisizu do p o ł o w y X I V w. T. Modelski, Spory o południowe..., str. 59. 4 0 4 1 4 2 43 4 4 4 5 4 0 �174 47 Niektórzy autorowie, jak np. Teofil Modelski uważają, że występowanie w w. XIV nazw osad znanych później jako ru­ skie nie jest dostatecznym dowodem, że osadnictwo etnicznie ru­ skie istniało już w tym czasie, znane są bowiem wypadki, iż do osad lokowanych w średniowieczu na prawie niemieckim znacznie później napływał element wołosko-ruski asymilując pierwotną bynajmniej nie ruską ludność **. § 4. F o r m y z a s a d n i c z e . Z czterech wsi wchodzących w skład Rusi Szlachtowskiej najbardziej wysuniętą w kierunku zachodnim jest, jak wiemy, Szlachtowa. Terytorium tej wsi przy­ biera kształt wydłużonego trapezu, którego boki równoległe zorien­ towane są południkowo. Potok Ruski zwany też Grajcarek dzieli wieś na dwie nierówne części, południową mniejszą, sięgającą po grzbiet Rabsztynu (899 m) i północną, ciągnącą się niemal po samą Prechybę. Część północną przecina wpadający do Grajcarka potok Sielski, nad którego dolnym biegiem rozłożyły się zabudowania wiejskie. Obszar wsi według danych Sł. Geogr. wynosi 3180 mor­ gów, z czego na własność chłopską przypadło 749 morgów. Ziemie uprawne zajmują w Szlachtowej wschodnią część połaci południowej, położonej między Grajcarkiem a granicą pań­ stwową i tereny nad dolnym biegiem potoku Sielskiego na wschód i zachód po granice wsi sąsiednich. Część zachodnią połaci połud­ niowej oraz znaczny obszar w północnej części terytorium wsi zajmują lasy oraz polany. Te ostatnie użytkowane są do celów pasterskich, a także dla prymitywnej gospodarki rolnej. 4!) Według Graula , który układ rolny Szlachtowej poddał ana­ lizie, ziemie uprawne tej wsi rozpadają się na 12 ról o następu­ jących nazwach: 4 7 T. Modelski, Kolonizacja wolosko-ruska... Ze zjawiskiem takim spotykamy się np. w Rychwaldzle p. Gor­ lice, gdzie dawna kolonia niemiecka została później przeniesiona na p r a w o wołoskie i zasymilowana przez w o ł o s k o - r u s k i c h pasterzy. Hans Graiul, Gisela Hiildehrandt, Beitrage zur Siedlungsgeographie des Generalgonverneoients, K r a k ó w , 1943, str. 48 i nast. 44 4 9 �175 1) 2) 3) 4) 5) 6) Sołtysia Smarkoniówka Zaprzatowska Janczurowska Deszczeckowska Księża 7) 8) 9) 10) 11) 12) Ziębowska Kocurowska Włakowska Gryiidziowska Nagrantowska Berezińska. Prócz wyżej wymienionych istnieje jeszcze poza układem rolnym wsi rola trzynasta, położona peryferycznie nad granicą szczawnicką. Rola ta łączy się z przysiółkiem zwanym Malinów. Wymienionych wyżej 12 ról wchodzi w skład czterech niw. Zasadniczo jest więc Szlachtową wsią niwową regularną. Nie reprezentuje ona jednak tak klasycznego typu regularnej wsi n i wowej jak np. Krauszów, opracowany przez prof. К. Dobrowol­ skiego . Okazuje się bowiem, że role w niwie przylegającej do zabudowań wiejskich od zachodu łączą się bezpośrednio z zagro­ dami swych właścicieli, podobnie jak to występuje przy układzie łanów leśnych. 50 Wsie niwowe regularne, w których role jednej z niw nawią­ zują do zagród właścicieli, określane są w nauce niespołszczonym dotychczas terminem G e l i i n g e f l u r i uważane są genetycznie za formę przejściową między ustrojem niwowym, regularnym, a ustrojem łanów leśnych . Jak widać z publikowanego przez Graula planu katastral­ nego Szlachtowej, niwa której działki nawiązują do zagród obej­ muje po zachodniej stronie potoka zaledwie 10 ról, podczas gdy dwie, a mianowicie Nagrantowska (Nr 11) i Berezińska (Nr 12) leżą na wschodniej połaci wsi. Ta nieregularność układu nasu­ nęła Graulowi przypuszczenie, że wymienione dwie role mogły zostać później od innych wymierzone. Przeciw powyższemu przy­ puszczeniu przemawia jednak zdaniem Graula fakt, że w niwie 51 50 K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala. Lwów 1936. W. Ebert, Landliche Siedelformen im deutschen Osten, Berlin 1936. R. Kótzschke i W. Ebert, Gescbichte der ostdeutschen Kolonisatioii, Leipzig 1937. 51 �176 czwartej oznaczonej przez niego literą «d» niwa Nagrantowska (Nr 11) znajduje się w pośrodku między innymi rolami. Nierówna wielkość poszczególnych ról, wahająca się od 81,32 ha (Nagrantowska) do 39,28 ha (Deszczeckowska) nasuwają autorowi myśl, że niektóre role mogły powstać przez rozpad ról starszych na dwa pół rolki. Prócz czterech niw podzielonych na 12 ról należy do miesz­ kańców Szlachtowej 7 polan a mianowicie: Czertezy, Petranczyk, Koszar, Rosochata, Wilcza Dolna, Bukowiecka i P o d R a b s z t у n e m. Kształt wsi podyktowany warunkami układu rolnego jest bardzo charakterystyczny. Szlachtowa według planu katastralnego w r. 1846 była szeregówką zabudowaną jednostronnie po zachod­ niej stronie drogi. Po przeciwnej jej stronie znajdowały się jedy­ nie zabudowania należące do roli Nagrantowskiej i Berezińskiej, które, jak wiemy, ciągną się wbrew ogólnej zasadzie po wschod­ niej stronie potoka Sielskiego. Przeciętny stan posiadania we wsi wynosił ostatnio kilka morgów. Niektórzy posiadali 10, 15 a na­ wet 20 morgów. Pola są bardzo rozdrobnione. Według jednego z informatorów na jego 6 morgów przypadało w r. 1939 ponad 80 działek. Sąsiadująca ze Szlachtowa od wschodu wieś J a w o r k i l i ­ czy 1588 morgów powierzchni, z czego 560 (głównie lasu) nale­ żało do Stadnickich z Nawojowej. Posiadłość chłopska składała się z 360 morgów roli uprawnej, 85 morgów łąk i ogrodów, 417 morgów pastwisk i 166 morgów lasu. Kształt terytorium wsi daleki jest od tej regularności, jaką obserwowaliśmy w Szlachtowej. Zabudowania wiejskie rozłożyły się wzdłuż rzeki Ruskiej, która dzieli terytorium wsi równoleżni­ kowo. Część południowa przypomina formą trapez, który jednym bokiem przytyka do granicy państwa. Część obszaru Jaworek po­ łożona na północ od Grajcarka podzielona jest doliną potoka spły­ wającego z Czarnej Wody na dwie części, z których wschodnia wcina się długim językiem między terytorium wsi Białej i Czar­ nej Wody. �177 Układ gruntowy Jaworek jest niwowy regularny. Podobnie jak to mieliśmy w Szlachtowej. Obsenvujac mapę katastralną wsi, bez trudu odróżnimy dawne użytki rolne od późniejszych karczunków i licznych polan, które występują w części południowej od strony Wysokich Skałek. Według ksiąg gruntowych obszar dzieli się na 3 niwy: Czarny, Polańską i Jaworzynę, które z kolei rozpadają się na 13 ról chłopskich i jedną gminną. Niestety zdjęcie katastralne wsi zostało błędnie przeprowadzone i polany nie zostały wyod­ rębnione jak w innych wsiach okolicznych, lecz z pogwałceniem zdrowego sensu włączone w ramy układu niwowego. Poza tym podział terytorium Jaworek na 3 niwy jest niewątpliwie uprosz­ czeniem dokonanym przez geometrów katastralnych nie odpowia­ dającym podziałowi pierwotnemu. Niwa Czarny obejmuje wszystkie grunty położone na północ od rzeki Ruskiej, cała zaś część południowa, podzielona poludnikowo doliną potoku, rozpadać się ma na dwie niwy: wschodnią zwaną J a w o r z y n a i zachodnią P o l a ń s k a . Obydwie te niwy sięgać mają do granicy państwa, obejmując liczne polany leżące w tej części wsi. Bardzo nawet pobieżny rzut oka na załączoną mapę (rys. 2) poucza nas o sztuczności takiego podziału, który niezgodny jest ani z morfologią terenu, ani z wewnętrznym podziałem wsi na role. Pominąwszy rolę 14, określoną w księgach katastralnych jako r o l a g m i n n a , która zresztą występuje wyłącznie poza obsza­ rem właściwych niw wiejskich i obejmuje tylko kilka piatów lasu, spotykamy w Jaworkach 13 ról a mianowicie: 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) Lud, Brydowska Hołowaczowska Kudlaczowska Luszczakowska Srokowska Stanczakowska Prokwitowska т. X X X V I I 8) 9) 10) 11) 12) 13) Sucharowska Szwierkowska Szwistowska Szczerbuszewska Tomkowska Tyndorowska. 12 �178 Rye. 2. Roli księżej w Jaworkach nie ma, gdyż parafia była fundo­ wana późno i probostwo nie posiada tu uposażenia w gruntach. Informacje zasiągnięte z terenu wymieniają na obszarze Ja­ worek 24 polany, a mianowicie: polanę Durbaszka, Diwiwska, Pałenyca, Czerszla, Podgaciwka, Szczepańciwka, Dołyna, Rusyniwka, Huły, Kiczera, Stachuriwka, Polany, Bosiwka, Kapitaniwka, Jasilnyk, Debrzyna, Fugasiwka, Skalnyk, Zadołyna, Babianka, Pysariowa, Stare, Pańska i Czersłyna. Należy podkreślić, �179 że wymienionych wyżej 13 ról posiada swe udziały w pięciu niwach oznaczonych przeze mnie na załączonej mapie przy po­ mocy cyfr rzymskich. Trzy z tych niw, mianowicie I , I I i IV grają rolę podstawowych, co łączy się niewątpliwie z trójpolowym sy­ stemem uprawy ziemi , dwie zaś ( I I I i V) posiadają znaczenie raczej uboczne. Charakterystycznym dla Jaworek szczegółem układu rol­ nego, który w sposób tak jaskrawy nie uwidacznia się w innych wsiach niwowych regularnych jest występowanie w obrębie jed­ nej niwy kilku działek należących do tej samej roli. Podczas gdy np. w opracowanym przez K. Dobrowolskiego Krauszowie, lub w opisanej przez Graula Szlachtowej w obrębie tej samej niwy pewna rola występuje wyjątkowo tylko więcej niż jeden raz, w Jaworkach zwłaszcza w niwie I I i I I I podwójne a w niwie I nawet potrójne występowanie pewnych ról spotyka się dosyć często. 52 Częstość występowania poszczególnych ról w niwach: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 I 3 2 2 3 1 1 3 O 2 3 0 2 2 fi 1 2 1 1 0 2 1 1 1 1 1 2 1 1 1 t 0 0 1 0 0 0 1 0 1 0 1 1 2 1 1 1 1 1 1 2 1 2 1 1 2 1 1 1 1 1 2 1 1 2 7 G 8 3 G 6 6 5 8 4 7 7 Nr. r o l i Nr. niwy Ы _._ IV V Razem J_ 7 Przyczyna lego zjawiska nie jest mi jasna. Prawdopodobnie wynika ono z jakichś późniejszych podziałów czy wymian wza­ jemnych. Jak widać z powyższego nie wszystkie role występują na terenie wsi w tej samej ilości działek i tak: '-' K. Dobrowolski, Najstarsze osadnictwo Podhala, str. 50. 12* �180 z 3 dziatek składa się rola 5 3, 6, 7, 8 1, 2, l ' , 13 4, 10 Zsumowane powierzchnie poszczególnych ról dają podobnie jak w Szaflarach wyniki różne, co nasuwa przypuszczenie, że w Jaworkach obok ról kmiecych występowały również półrolki i grunty mniejsze zagrodnicze. Kolejność następowania po sobie ról w poszczególnych n i ­ wach jest przypadkowa, co wskazuje, że pierwotnie przydzielane były właścicielom w drodze losowania ". Jedynie rola Łuszczakowska (Nr 4), Sucharowska (Nr 8) i Tyndarowska (Nr 13), występują we wszystkich pięciu niwach z reguły obok siebie. Nasuwa lo przypuszczenie, że musiały one powstać z podziału jednej większej roli.' Była tu zapewne dawna rola sołtysia. Na załączonej mapie Jaworek zwraca uwagę niewielka pro­ stokątna parcela położona na północnym krańcu niwy V, ozna­ czona cyfrą 0, parcela ta jest w rzeczywistości miniaturową niwą V I , gdyż wszystkie role posiadają w niej maleńkie udziały. Powstała ona zapewne niezbyt dawno na drodze likwidacji wspól­ nej własności. Role dzielą się według informacji miejscowych na tzw. p r u t y , nazywane też p o m i r o k. P r u t — pręt jest lo prze­ chowana w tradycji ludowej dawna miara ziemi, która dziś stra­ ciła już na Rusi Szlachtowskiej znaczenie powierzchni ściśle pod względem rozmiarów określonej. Prócz ziemi zamkniętej w obrębie 5 niw opisanych poprze­ dnio, w posiadaniu włościan były liczne polany, położone w po­ łudniowej części obszaru wsi w kierunku Wysokich Skałek. Własność chłopska była już w czasie dokonywania zdjęcia katastralnego przed 100 lały silnie rozdrobniona. Wzięta jako 5 5 3 K. Dobrowolski. Najstarsze Landliche Siedelformen..., str. 35. osadnictwo.,., str. 89. W. Ebert, �181 przykład posiadłość Michała Prokwila składała się wówczas z 70 działek, z których w obrębie roli Prokwitowskiej było 37, „ Tyndarowskiej było 24, polan Prokwitowskich było 5, „ Tyndarowskich było 4. Charakterystyczne rozmieszczenie działek w obrębie dwóch ról wskazuje na to, że na posiadłość M. Prokwita prócz grun­ tów dziedzicznych w roli Prokwitowskiej złożyły się też uzyskane zapewne w drodze przedślubnej darowizny części wniesione z roli Tyndarowskiej. Zagroda właściciela znajdowała się w grupie domostw na roli Tyndarowskiej w niwie IV, co wskazywałoby, że któryś z Prokwitów p r z у ż e n i ł się do rodziny Tyndarów. Zabudowania Jaworek rozłożone są na tarasach nadrzecz­ nych po obu stronach rzeki Ruskiej i wpadającego do niej potoku Czarnej Wody. Osobna niwa domowa w Jaworkach nie wyod­ rębnia się. Przed 100 laty domostwa Jaworek układały się drob­ nymi skupieniami wzdłuż dróg biegnących po obu stronach rzeki i łączących je przecznic, co w rezultacie dawało obraz zbliżony do Izw. w i e 1 o d r o ż n i с у l u ź n e j (niem. Netzdorf). Dziś skut­ kiem przybycia znacznej ilości nowych gospodarstw luźny cha­ rakter zabudowania zatarł się dosyć silnie i wioska zamieniła się w wielodrożnicę zwartą. Zagrody włościańskie budowane są z reguły w nawiązaniu do swych ról. Jest to szczegół stwierdzający pewną atypowość niwowego układu regularnego Jaworek i pozwalający na zalicze­ nie tej wsi do form przejściowych nawiązujących do odmiany określanej mianem G e 1 a n g e f 1 u r. Na wschód od Jaworek położona jest trzecia z czterech wio­ sek Rusi Szlachtowskiej mianowicie R i a ł a W o d a . Terytorium tej wsi w kształcie nieregularnego wieloboku wydłuża się w kie­ runku północno-wschodnim, sięgając po grzbiet górski, łączący Obidzę (927) z grupą Wielkiego Rohacza. Według Sł. Geogr. obszar Białej Wody wraz z przysiółkiem Niemcową wynosił �182 1865 morgów. Na podstawie tradycji miejscowych pierwotnymi założycielami wsi miało być 9 gospodarzy. W drugiej połowie XIX w. wieś liczyła 118 domów z 677 mieszkańcami. Według zdję­ cia katastralnego z r. 1846 obszar wsi rozpada się na dwie niwy, a mianowicie O d g r a n i c y J a w o r s k i e j , obejmującą za­ chodnią połać obszaru wsi i niwę P o l a ń s k ą , położoną w części wschodniej. W Białej Wodzie, jak widać z ksiąg katastralnych, istniała w r. 1846 jedna rola sołtysia, 10 półrolków chłopskich, a ponad lo 24 polany i wspólny las gminny. r 1) Rola Sołtysia 2) Półrolek Fedorygowski Karpiakowski 3) Konowałowski 4) Kornajowski 5) Lazarczakowski 6) 64 Polany : Czerska (gwar. Czerśla) Czerslyca (gwar. Czersłyca) Czerwona Młaka Czerszliczki Czirszliczki Czucholka Hurczalka Jaworzyna Kobylarki (Kobylanka) Kulaszanka Lilawcowa 7) półrolek Nowolanowski 8) „ Obertanowski 9) ,, Smolegowski 10) „ Sumilasowski 11) „ Wasilakowski 12) Wspólny las. Palenica (Pałenyca) Pietruszkowa Podrohacz Polanka Rohacz Semenitka Sichla (Sychła) P o d S k a ł ą (Pidskalka) Skalskie Skalska Skałka Wierszliczki (Werchliczka). Ponadto ni form atoro wie z terenu podają nieu względ­ nione w katastrze nazwy polan: Sumylasowa Skałka, Zaskalskie, Szczyp, Flander, Zabiłowody. Hucułka, Czersłyna, Ciarałiwka, Koszaryska, Repowa, Z a G r z e s m у к, N а В e r e h, Rozdzila, Smołyska, pod Werchom. Jasilnik, Szczerbak. Sądząc z bar5 4 W r.swiasach podano nazwy g w a r o w e branych na miejscu. według informacji ze­ �183 �184 dzo prymitywnego szkicu terenowego wykonanego przez włościa­ nina z Białej Wody nie wszystkie z przytoczonych tu nazw ozna­ czają polany właściwe, wiele z nich jak np. Repowa, Flander oznaczają miejsca w obrębie niw leżące. Do tej kategorii należą też uwidocznione na planie sytuacyjnym, a nie wymienione w spi­ sie polan nazwy Groń, Bryszton, Zapustok, Na Uhłyska rozmiesz­ czone w części leżącej na południe od Grajcarka oraz Szczerbak, Stodolisko i N a o g r o d a c h na północy. Jeśli wyeliminujemy na razie z naszych rozważań polany leżące na peryferiach obszaru wiejskiego, terytorium Białej Wody rozpada się z punktu widzenia układu rolnego na trzv wielkie całości, które na pierwszy rzut oka możnaby uważać za niwy. Jedna z nich w kształcie zbliżonym do trójkąta ciągnie się w kie­ runku północnym od rzeki Ruskiej, druga w kierunku południo­ wym, trzecia zaś mniejsza od poprzednich w formie dość regular­ nego prostokąlu rozdziela dwie grupy polan we wschodniej części obszaru wiejskiego. Po wyznaczeniu jednakowoż na mapie zasię­ gów poszczególnych ról, na które rozpadają się niwy, dostrzegamy w nich zdumiewającą zgodność w kolejności następstwa poszcze­ gólnych ról w dwu odgraniczonych rzeką połaciach. Zarówno po­ łać północna jak i południowa rozpadają się na 9 ról i pólrolków. Posługując się numeracją uwidocznioną na odnośnej mapie (rys. 3) schemat układu gruntowego Białej Wody można by przed­ stawić w sposób następujący: 1, 11, 2, 8, 9, 11, 2, 8, 3, 10, 5, 1, 1 1, ll7"2, 8, 9, 3, 10, 57 4, T 4 10 3 9 8 2 10 1 5 O �185 Rye. 1. Rekonstrukcja pierwotnego p o d z i a ł u g r u n t ó w w Białej Wodzie. Użytki rolne r o z p a d a j ą się na dwie n i w y , podzielone na 9 r ó l . W niwie głównej role rozmieszczone są na sposób ł a n ó w leśnych. Zabudowania rozrzucone na k r a w ę d z i terasy nadrzecznej. K a ż d y właściciel posiada z a g r o d ę na swojej r o l i ( o p r a c o w a ł i rys, R, Reinfuss). �186 Widać z niego, że między odpowiednimi działkami po pół­ nocnej i południowej stronie rzeki Ruskiej zachodzą zdumiewa­ jące zgodności. Rola 1 i półrolki 11, 2 a w górnej części wsi 3, 10, 5, 4 i górna rola sołtysia (1) stanowią jednolite pasy, które ciągną się nieprzerwanie w poprzek doliny rzecznej. Pewne zabu­ rzenie w zgodności ról w północnej i południowej połaci, wynika­ jące z pojawienia się po stronie północnej między półrolkiem oznaczonym nr 9 i 3, pokoików nr 11, 2 i 8, należy uważać za zja­ wisko późniejsze, wynikające z wzajemnych wymian, wyposa­ żeń itp. Fakt, że w północnej części omawianej połaci spotykamy układ półrolków, odpowiadający kolejności następstwa półrolkoni w połaci południowej, upoważnia nas do dokonania rekonstrukcji dawnego podziału w sposób przedstawiony na rys. 4. Widzimy więc, że pierwotnie obydwie połacie północna i po­ łudniowa istotnie stanowiły jedną niwę ciągnącą się w poprzek doliny Grajcarka, podzieloną na długie, wąskie pasy, biegnące w kolejności zachowanej po dziś w części południowej. Było więc pierwotnie 8 półrolków' kmiecych i jedna rola sołtysia, która po­ dzielona na dwie części zamykała niwę od wschodu i zachodu. Ta sama rola sołtysia i 8 półrolków stanowi zrąb niwy Polańskiej położonej we wschodniej części wsi. Rolę sołtysią oraz 8 półrol­ ków' oznaczonych cytrami 2, 3, 4, 5, 8, 9, 10, 11 należy uważać za pierwotne i potwierdzające podanie miejscowe o 9 gospodarzach, którzy założyli wieś. Półrolek Łazarczakowski (Nr 6) i Nowolanowski (Nr 7) z racji ich peryferycznego położenia należy uwa­ żać za znaczenie późniejsze, powstałe na karczunkach lub kosztem polan. Z punktu widzenia systematyki układów rolnych Biała Woda reprezentuje formę przejściowy między układem niwowym, a ukła­ dem łanów leśnych. Gdyby nie istnienie dodatkowej niwy Po­ lańskiej, można by Białą Wodę określać jako klasyczny typ układu łanów leśnych, rozmierzonych dwustronnie, jak to spotykamy w niektórych wsiach Łemkowszczyzny czy Orawy . Fakt jedna55 w • Tzw. "Langhufendorb, patrz I I . Graul, Formen d. Waldhufendorfes a uf der Nordabhang der Karpathen, Die B u r g 1942, str. Ж. �187 kowoż, że w niwie Polańskiej reprezentowanych jest tylko 9 sta­ rych ról i półrolków, nie pozwala uważać tej niwy za formę póź­ niejszą, która spaczyła pierwotny układ łanów leśnych. Niewąt­ pliwie obydwie niwy w swej podstawowej formie istniały od momentu rozmierzenia wsi, w którym skrzyżowano zasadę po­ działu ziemi właściwego wsiom łanowym, z podziałem na niwy. Celem zorientowania się w rozkładzie i rozdrobnieniu grun­ tów zostały na podstawie wpisów do ksiąg katastralnych prze­ badane posiadłości dwóch gospodarzy. Jeden z nich nazwiskiem Konował (Nr domu 86) posiadał w r. 1846 swój grunt w 49 od­ dzielnych parcelach, z których 44 rozizuconych było w obrębie roli Konowałowskiej, zaś 5 po polanach (Litawcowa 3, Pietrusz­ kowa 2), dom właściciela leżał na roli Konowałowskiej w grupie zabudowań na północnym brzegu rzeki Ruskiej. Drugi właściciel nazwiskiem Fedorygo (Nr domu 2a) miał ziemię w 36 działkach, z czego: 24 4 1 4 w w w w półrołkach Fedorygowskich, roli sołtysiej górnej i dolnej, półrolku Konowałowskim, polanach (Podrochacz 1 Czuchołka 2, Czerszliczki 1). Widać z powyższego, że główny zrąb jego posiadłości sta­ nowiły grunta dziedziczne, mniejszą zaś część grunta wydzielone z roli sołtysiej, na której stal również dom wzmiankowanego go­ spodarza. Zabudowania Białej Wody ciągnęły się w r. 1846 drobnymi skupieniami wzdłuż prawego brzegu rzeki Ruskiej, tworząc osie­ dla charakterystyczne dla wsi łańcuchowych, związanych, jak wiemy z układem łanów leśnych. Jedynie w północnej części niwy P r z y g r a n i c y J a w o r s k i e j wkradły się pewne nieregularności. Łańcuch osiedli przerywa się, skutkiem czego tzw. N i ż n i к o n i e c, oddzielony jest od W у ż n e g о к o ń с a prze­ strzenią niezabudowaną długości ok. 3/4 km. Osobnej niwy domowej nie ma oczywiście w Białej Wodzie zupełnie, a osiedla pobudowane są na własnych rolach, jak przy układzie łanów leśnych. �188 C z a r n a W o d a , ostatnia z wsi Rusi Szlachtowskiej, która pozostała jeszcze do omówienia, położona jest na północ od Ja­ worek w dolinie potoku zwanego również Czarną Wodą. Wieś granicząc od zachodu ze Szlachtowa, od wschodu z Białą Wodą sięga na północy po Wielki Rohacz (1182 m), Radziejowa (1265 m) i Prechybę (1195 m). Obszar według Sł. Geogr. wynosi 1885 morgów, «wieś mała liczyła w I I połowie ub. stul. zaledwie nieco ponad .'300 mieszkańców*. Według miejscowej tradycji najstarszą część wsi stanowią tzw. M a s ł e j a k i , leżące w dolnej części niedaleko granicy ja­ worskiej. Założenie wsi przypisuje tradycja 8 rodzinom, po których pozostały do dziś nazwy ról: 1) 2) 3) 4) Hromczakiwka Karpiakiwka Kudłakiwka Masłejakiwka 5) 6) 7) 8) Nawalaniwka Radykiwka Simkiwka Suchiwka, ponadto wymieniają jeszcze informatorzy szereg polan, a mia­ nowicie po zachodniej stronie potoku: Babianka, Chryszczysko. Czerśla, Gmń, Młaczky, Placyska, Podgruń, Polanę, Długą, Swynarki, po wschodniej zaś Dołyne, Hłyny, Jasilnyk, Liszczyna, Pokriwiska, Rohacz. Na podstawie odręcznego szkicu wykonanego z samej tylko mapy katastralnej i informacji z terenu widzimy, że podobnie jak to było w innych wsiach Rusi Szlachtowskiej obszar rolny wsi rozpada się na niwy i leżące na peryferiach polany. Pierwotnie ziemie uprawne skupiały się głównie w połud­ niowej części wsi od strony granicy Jaworek. Tu znajdujemy w terenie nazwę miejscową R o l e oraz najbardziej starannie roz­ mieszczone niwy. Użytki rolne leżące poza niwami wchodzą juz w skład licznych polan. Pewne analogie zachodzące w układzie gruntowym Czarnej Wody z układami Białej Wody i Szlachtowej pozwalają przy­ puszczać, że i tu nie była nigdy wyznaczona osobna niwa do­ mowa, tylko poszczególni wdaściciele gruntu budowali się na �189 swoich rolach. Przemawia za tym dosyć luźny, łańcuchowy cha­ rakter osiedla, zabudowanego głównie jednostronnie po prawej stronie drogi i potoku czarnowodzkiego. Pola podobnie jak w wio­ skach poprzednich są silnie rozdrobnione. § 5 , O s a d n i c t w o s e z o n o w e. Jak to poprzednio było wspomniane przy opisie układów rolnych poszczególnych wsi Rusi Szlachtowskiej prócz ziemi uprawnej ujętej w niwy podzie­ lone na role, posiadają włościanie większą lub mniejszą ilość polan, które stanowią subekumenę pastersko-rolniczą i są tere­ nem osadnictwa sezonowego. Według Kubijowicza, który w okresie między I a I I wojną światową przeprowadzał badania nad osadnictwem pasterskim Beskidu Sądeckiego - , na interesującym nas obszarze polany le­ żące powyżej 1000 m n. p. m. wykorzystywane są głównie jako pastwiska, niżej zaś położone służą jako łąki sianokośne i pola uprawne. Na halach wyżej położonych uprawiano dawniej kolektywny wypas wołów. Rzadko spotykano tam, poza najprymitywniejszymi szałasami jakieś trwalsze schroniska pasterskie. Woły na noc były spędzane na polany niżej położone, gdzie pasterze znajdo­ wali schronienie w specjalnych szopach czy domkach. Najbogatsze formy osadnictwa sezonowego rozwinęły się na polanach w pasie środkowym, tj. między polami stale uprawia­ nymi a owymi pastwiskami grzbietowymi. Polany, o których w tej chwili mówię, wykorzystywane były częściowo jako laki sianokośne, częściowo jako pastwiska, na których wypasano owce, a także dla celów rolniczych. W związku z dłuższym lub krót­ szym pobytem ludzi na polanach rozwinęły się na nich różne odmiany osadnictwa sezonowego, którego formy architektoniczne uzależnione są od rodzaju gospodarki prowadzonej na polanie. Dla kosiarzy przebywających na polanach przez czas stosunkowo niezbyt długi, a także dla pasterzy, którzy na pograniczu polan i wyżej położonych pól uprawnych prowadzą indywidualną goe 58 Wł. Kubijowicz, Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, Kra ków, 1927, str. 43 i nast. �190 spodarkę szałaśniczą, buduje się dość prymitywne szopy. Znaj­ duje w nieb pomieszczenie pasterz, a także i tych kilka sztuk bydła, które pod jego opieką znajdują się na polanie. Owce no­ cują w przesuwanych koszarach, stawianych na ugorach pobli­ skich pól. W wypadku gdy na polanie prowadzi się gospodarkę pasterską, połączoną z uprawą roli, pojawiają się na niej zabudo­ wania, tzw. gospodarstw filialnych. Architektonicznie budynki go­ spodarstw filialnych nawiązują do starszych typów domów spot­ kanych na wsi. Gospodarstwo filialne składa się zazwyczaj z mie­ szkalnej c h y ż y i osobno stojącej stajni. Przy systemie gospo­ darstw podwójnych ludność wsi w czasie robót wiosennych i pod­ czas sprzętu spędza po parę tygodni w chacie położonej w górach. Niekiedy gospodarstwo macierzyste zostaje wtenczas zupełnie opu­ szczone, a budynki zamknięte na klucz oddane są pod opiekę sąsiadów. 7 67 W latach ostatnich w związku z coraz dalej idącym roz­ drobnieniem gospodarstw i głodem ziemi zaobserwować się dawał wielki rozwój gospodarki hodowlano-rolnej na polanach Rusi Szlachtowskiej. Na polanach brano znaczne ilości ziemi pod pług i powstawały nowe gospodarstwa filialne. Oczywiście rozwój rol­ nictwa na polanach musiał wpłynąć ujemnie na możliwość utrzy­ mania się pasterstwa. I I I . BUDOWNICTWO S 6. Z a g r ó d a. Zagroda na Rusi Szlachtowskiej składa się najczęściej z dwu budynków: z domu mieszkalnego i budynku gospodarczego zwanego s z o p ą , w którym znajduje się boisko i stajnia. Budynek mieszkalny poza nielicznymi wyjątkami zo­ rientowany jest ścianą szczytową do drogi (Tab). I , rys. 1 a, b, c, d, e, f), zaś budynek gospodarczy cofnięty wstecz ustawiony jest swą dłuższą ścianą bądź równoległe do drogi, bądź prostopadle, w niewielkiej odległości od budynku mieszkalnego (Tabl. I , 5 7 F o t o g r a f i ę sezonowo zamieszkałej «chyży» z Białej Wody publ. St. Leszczycki (Wierchy, t. X l i ] , str. 80). �191 TABLICA I . Ryc. 1. Plany z a g r ó d , część mieszkalna oznaczona k o l o r e m czarnym, gospodarcza zakreskowana. (a, b, с — Biała Woda, d, f — S z l a c h t o w ą , g — J a w o r k i ) . — Ryc. 2. Plan domu — Czarna Woda. Ryc. 3. Plan domu przedstawionego na Tabl. I i , ryc. 3 — Biała Woda. — Ryc. 4. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , 1 — ł a w y , Jó — łóżko, st — stół, s — szafa, piec znkreskowany. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 5. Plan izby ( S z l a c h t o w ą ) , oznaczenie j . w. (Z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . Ryc. 6. Plan domu (Czarna Woda). — Ryc. 7. Plan domu przedstawio­ nego na Tabl. I I , ryc. 4 (Biała Woda). — Ryc. 8. Plan domu (Szlach­ tową, z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 9. Plan domu ( S z l a c h t o w ą ; z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n e j ) . — Ryc. 11). Plan budynku gospodarczego (Czarna Woda). — Ryc. 11. Plan budynku gospo­ darczego (Czarna Woda). — Ryc. 12. Plan b u d y n k u gospodarczego przedstawionego na Tabl. I I , ryc. 8 (Biała Woda). Uwaga! Na planach oznaczono: Ch -— chlew, В — boisko, I — izbę, (Ib. — izba biała, Ic. — izba czarna), К — k o m o r ę , S — sień, St — stajnie, piece oznaczono k o l o r e m czarnym. �192 rys. 1 d). W takich wypadkach zdarza się, że niepołączone ze sobą konstrukcyjne budynki, mieszkalny i gospodarczy, nakrywa się wspólnym dachem (Tabl. I , rys. 1 e). Wolna przestrzeń mię­ dzy obydwoma budynkami nakryta dachem, pozbawiona jest ściany przedniej (tylna zaszalowana deskami) użytkowana bywa jako skład na narzędzia rolnicze, drewutnia lub tp. Bywają wypadki (podyktowane szczególnymi przyczynami, jak brak miejsca na parceli budowlanej itp.), które zmuszają do stawiania budynku gospodarczego w znaczniejszej odległości od domu mieszkalnego. Wypadki takie, w których zwartość obejścia zostaje zerwana, zdarzają się na ogół rzadko. Przeciwnie, w Ja­ workach i Szlachtowej spotykamy dążność do budowania zagród w formie zwartych czworoboków (Tabl. I . rys. 1 f, g). W za­ grodach tego typu dom mieszkalny zwrócony jest szczytem do drogi, do niego pod kątem prostym dostawiony budynek gospo­ darczy. Dwa pozostałe boki obejścia zamyka masywme ogrodzenie budowane niekiedy z bierwion na węgiel i nakryte u góry dwu­ spadowym daszkiem z gontów. Do ogrodzenia przytykają od po­ dwórca pośledniejsze budynki gospodarcze, jak szopy, wozownie itp. (Tabl. I , rys. 1 g). Od drogi prowadzą na podwórze obszerne wrota wjazdowe z małą furtką dła pieszych, nakryte od góry dasz­ kiem gontowym (Tabl. I I , rys. 1). Zagrody czworoboczne spotyka się, jak lo już wyżej powie­ działem przede wszystkim w Szlachtowej i Jaworkach. W Białej Wodzie i Czarnej Wodzie występują one nadzwyczaj rzadko. Piwnice, o ile nie są umieszczone w fundamenlach bu­ dynku (o czym będę pisał poniżej) buduje się osobno w formie półziemianki, częściowo wkopanej w stoki pagórka o ścianach obudowanych murem z nieobrobionych głazów. Konieczność do­ stosowania się do topografii lerenu powoduje, że w miejscu od­ powiednim dla wykopywania piwnic nieraz spotyka się ich po kilka w szeregu (Tabl. I I , rys. 2) stojących z dala od reszty zabudowań. 1 § 7. P 1 a n d o m u i b u d y n k ó w g o s p o d a r c z у с h. Plan starego domu mieszkalnego składa się z sieni i izby, w któ- �193 rej znajduje się piec kuchenny. Domy tego typu do ostatnich czasów spotkać można zarówno w Białej Wodzie, jak i w Czarnej Wodzie (Tabl. I , rys. 2), jak wreszcie wśród uboższych chałup Jaworek, czy Szlachtowej. Zdarza się niekiedy, że poszerzona sień zaopatrzona jest w szerokie wjazdowe wrota i zastępuje boisko (Tabl. I , rys. 3, Tabl. I I , rys. 3). W nowszych domach prócz izby i sieni spotykamy komory, które stawiają po prze­ ciwnej stronie sieni (Tabl. I , rys. 0). Fakt, że komary niejedno­ krotnie przybudowane są do budynku na slup, podkreśla luźność związku zachodzącego w budownictwie Rusinów Szlachtowskich między komorą a innymi ubikacjami c'omu mieszkalnego. Prócz starych domów składających się z izby, sieni i przy­ stawionej na słup komory, które planem swym odpowiadają pry­ mitywnym budowlom gospodarstw filialnych (por. § 5), spotyka się też nieliczne domy, posiadające dwie izby rozdzielone sienią. Zazwyczaj jedna z izb zaopatrzona jest w piec piekarski i do go­ towania strawy, druga zaś stanowi świetlicę z piecem ogrzewal­ nym (Tabl. 1, rys. 9). Czasem zdarza się, że piec piekarski i kuchenny umieszczony jest w specjalnie poszerzonej sieni (Tabl. I , rys. 8), lub przecina się sień ścianką poprzeczną, tworząc w ten sposób niewielką ko­ morę (Tabl. I , rys. 9). Budynek gospodarczy zwany s z o p ą w swej formie najprost­ szej składa się z boiska oraz stajni. Sąsieków takich, jakie spoty­ kamy w stodołach po obu stronach boiska na dolinach, u Rusinów Szlachtowskich nie ma. Niewielka ilość zboża zbieranego corocznie mieści się swobodnie na strychu, w stajni, czy w domu mieszkal­ nym. Czasem przejrzystość planu budynku gospodarczego zmącona jest przez zewnętrzne, późniejsze przybudówki w rodzaju chlewów (Tab). I , rys. 10) itp. Zamożniejsi gazdowie posiadają s z o p y , w których dwie stajnie umieszczone są po obydwu stronach miesz­ czącego się w pośrodku boiska (Tabl. I , rys. 12, 12). W Czarnej Wodzie w budynku gospodarczym zupełnie odpowiadającym przedstawionemu na rys. 12 (Tabl. I) jedna ze stajni przeznaczona jest na bydło i konie, druga zaś pełniła funkcję owczarni. W buT Lud. T . X X X V I I 13 �TABLICA I I . Rye. 1. Zagroda czworoboczna (Biała Woda). — Ryc. 2. Piwnice z ka­ mienia polnego (Biała Woda). — Ryc. 3. Siary dom (plan na Tabl. I I , ryc. 3, Biała Woda). — Ryc. 4. Zagroda jednobudynkowa p o w s t a ł a przez połączenie pod w s p ó l n y m dachem budynku mieszkalnego i osobno stoją­ cego budynku gospodarczego (plan na ryc. 3, tabl. I ) . — Ryc. 5 Dach z koszyczkiem i pazdurem (Biała Woda). — Ryc. (3. Dach z balkonem (Jaworki). — Ryc 7. Ściana szczytowa domu mieszkalnego w Jawor­ kach. — Ryc. 8" Budynek gospodarczy (plan na ryc. 12, tabl. I) Biała Woda. — Ryc. 9. D o m w czasie budowy (Czarna W oda). — Ryc. 10 Dom z p i w n i c ą w kamiennej p o d m u r ó w c e (Czarna Woda) 7 �195 dynkach gospodarskich na Rusi Szlachtowskiej, prawie w każdym obiekcie mamy do czynienia z tzw. p r i с z у n ą. Priczyna powstaje przez cofnięcie wstecz części ściany licowej, a czasem również i bo­ cznych, skutkiem czego powstaje rodzaj podcienia (Tabl. I I , rys. 8), pod którym w dni słotne odbywa się zaprzęganie i wyprzęganie koni, przygotowywanie paszy itp. Konstrukcyjne szczegóły związane z architekturą s z o p z p r i c z y n a m i omówione zostaną na innym miejscu (§ 8). Wspomniałem poprzednio, że obserwowane są na Rusi Szla­ chtowskiej wypadki z r a s t a n i a się domu mieszkalnego z bu­ dynkiem gospodarczym. Jak widać z przedstawionego planu (Tabl. .1, rys. 7) powstałe w ten sposób zagrody jednobudynkowe są po prostu sumą swych części składowych. Złączenie domu mie­ szkalnego z budynkiem gospodarczym nie wpływa jeszcze na we­ wnętrzne stopienie się obydwu części w jedną całość i dalsze prze­ kształcenie rozkładu budynku, jak to obserwujemy np. w niektó­ rych jednobudynkowych zagrodach na sąsiedniej Łemkowszczyźnie . ss § 8. K o n s t r u k c j a ś c i a n . Podstawowym materiałem budowlanym na Rusi Szlachtowskiej jest drzewo, głównie jodło­ we. Kamień, klóry na całym terenie w obfitości występuje, uży­ wany jest do budowy fundamentów i piwnic. Fundament kamienny zwany tu m u r e m (m u r) stawia się przede wszystkim w wypadku, gdy zachodzi konieczność wyrów­ nania terenu. Budynek stojący dłuższą częścią równolegle do kie­ runku spadku zbocza wymaga podbudowania fundamentu, który na jednym końcu dochodzi niejednokrotnie do wysokości dwóch metrów. Budowa fundamentu bywa zazwyczaj w ten sposób usku­ teczniona, że najpierw stawia się odpowiedniej wysokości słupy pod narożniki, układa się na nich zrąb (Tabl. I I , rys. 9), a dopiero gdy już dom jest pod dachem, wykańcza się murowanie funda­ mentów. W nowszych budynkach w razie dostatecznie wysokiego 5S Por. R. Reinfuss: Budownictwo ludowe na zachodniej kowszczyźnie, str. -1. Tabl. I , rys. 16 (odbitka X X X I I I t. Ludu). 13* Lem- �196 podmurowania robią w nim piwnice z wejściem od ściany szczy­ towej (Tabl. I I , rys. 10). W budownictwie Rusi Szlachtowskiej panującą konstrukcją ścian jest zrąb na węgieł (u h 1 a). W starszych budynkach zrąb ułożony jest z płaz zwróconych na zewnątrz stroną półokrągłą, do wewnątrz płaską. Płazy te bywają też od strony zewnętrznej lekko obrobione. Budynki nowe stawia się z belek o przekroju kwadra­ towym. Zabudowania gospodarcze, zwłaszcza ściany boisk, wo­ zowni, drewutni miewają ściany z okrąglaków. Pierwsze belki zrębu, licząc od dołu, noszą nazwę s p o d k i . Zawęgłowane są najczęściej na zamek lub obłap. Następne belki zrębu w starszym budownictwie były węgłowane z reguły na obłap, a końce ich nierówno poucinane sterczały na 10—20 cm. W nowszym budownictwie zrąb węgłowany jest na rybi ogon, do­ piero trzecia (poprzeczna) belka od góry, tzw. k ł ó d k a zacięta jest znowu na zamek dla uzyskania większej spoistości zrębu. Ko­ niec tej belki wystaje nieco na zewnątrz budynku. Następna od góry poprzeczna belka zwana r y g i e l wypuszczona jest prawie o 1 m przed lico ściany. Na niej w przedłużeniu zrębu leży ostat­ nia belka podłużna zwana p l o t ę w, osadzone są w niej krokwie dachowe. Na końcach rygli spoczywa dosyć gruba belka pozioma zwana I a t a, na której wspiera się krawędź dachu. W niektórych budynkach mieszkalnych na ryglu spoczywa nie płolew, ale przed­ ostatnia belka zrębu zwana p i d p 1 a t o w, na której dopiero leży płotew wdaściwa (Tabl. I I I , rys. 1). Powała w izbie spoczywa na ryglach. Budynki gospodarcze pod względem konstrukcji ścian nie róż­ nią się zbytnio od budynków mieszkalnych. Charakterystyczną ich cechą są tzw. p r i с z у n у powstałe przez cofnięcie części lub ca­ łej ściany frontowej (a czasem i bocznej) w stosunku do strychu budynku. Priczyny spotykamy najczęściej przy stajniach (Tabl. I , rys. 7, 11, 12). Konstrukcję ich przedstawia rys. 2 na tabl. I I I . W i ­ dzimy lam przekrój przez zrąb stajni. Dwie belki węższych ścian zrębu na wysokości ok. 2 m od ziemi wypuszczone są o 1 m przez lico ściany. Górna z tych belek stanowi wewnątrz budynku pod­ stawę, na której spoczywają deski powały. Końce wypuszczonych �197 belek górnych są w sposób normalny zawęgłowane, dolne zaś służą jedynie jako podpora. Niska, bo zaledwie 3—4 wieńców licząca ścianka strychu posiada przedostatnią poprzeczną belkę wysuniętą 0 dobry metr na zewnątrz. Na końcu tych belek spoczywa łata wspierająca krawędź dachu. W rezultacie dzięki wysunięciu ściany strychowej i okapu dachu uzyskuje się przed stajnią tzw. p r i с z у n u, t j . nakrytą przestrzeń szer. ok. 2 m. W dni słotne służy ona jako miejsce do wykonywania różnych prac gospodar­ skich. Obok konstrukcji węgłowej znana jest również na Rusi Szla­ chtowskiej konstrukcja na słup (zw. sumikowo-lątkowa). Do kon­ strukcji tej uciekają się w wypadkach, gdy do istniejącego wcze­ śniej budynku należy przystawić przybudówkę, gdy trzeba wsta­ wić ścianę celem wypełnienia pustej przestrzeni, na słup zakoń­ czone są z reguły ściany budynków gospodarczych, do których przy­ mocowuje się drzwi lub wrota. Czasami konstrukcji na slup używa się też wewnątrz węglowego zrębu, gdy trzeba np. wymienić od pewnego miejsca szereg zniszczonych belek. Drzwi -wiodące do chałupy posiadają konstrukcję nadzwy­ czaj prostą. Pionowe boki odrzwi stanowią dwa słupy z grubsza ociosane, w które wpuszczone są końce poziomych belek zrębu. Wykrój drzwi górą jest prostokątny (okrągłych nie zanotowałem). Tafla drzwi zbita z grubych desek poruszała się dawniej na koło­ wrocie ( w a r c a b a c h ) , obecnie zaś na żelaznych zawiasach. Zamki przy drzwiach należały do typu ślepych zamków kłodo­ wych, spotyka się też zasuwy z karbami do przesuwania przy po­ mocy klucza. Okna (konstrukcyjnie lak samo rozwiązane jak 1 drzwi) spotyka się w dwu odmianach: jedna to okno pojedyncze, oszklone z o' lub 9 niewielkimi kwadratowymi szybkami, druga to okna bliźniacze, szerokie, podwójne, wyglądające lak, jakby dwa okna wyżej opisane zostały zsunięte do siebie. W chatach sezo­ nowo zamieszkałych, w górach na polanach okienka izb są ude­ rzająco male, czasem otwory okienne nie przekraczają rozmiarów: 20 X 20 cm. § 9. D а с h у na Rusi Szlachtowskiej zbudowane są na krok­ wie (к r i к w y), które dołem wpuszczone są w płatew (nic zaś łatę �198 leżącą na końcu rygli). U góry krokwie związane są krótkim, nie­ zbyt grubym b a n t e m (Tabl. I I I , rys. 3). W nowszym budow­ nictwie spotyka się również dachy krokwiowe podparte na s t o 1 с e (Tabl. I I I , rys. 4). Na krokwiach spoczywają poziomo biegnące ł a t y , a na nich pokrycie w formie gontów lub dranic. Czasami dranice i gonty występują obok siebie na tym samym dachu. Zwła­ szcza okapy dachów chętnie kryją przy pomocy dranic. Kształty dachów są dosyć urozmaicone. Najstarszą formą da­ chu był niewątpliwie dach czterospadowy. Dachy tego typu wy­ szły jednak z mody i dziś spotyka się je najczęściej na budynkach gospodarczych. Budynki mieszkalne kryle są przeważnie dachami dwuspadowymi z niewielkim okapem u szczytu. W niektórych do­ mach (Biała Woda, Jaworki, również Szlachtowa) trójkąt szczy­ towy dachu ozdobiony jest u góry półokrągłym к o s z у с z к i e m, nad którym wznosi się na samym końcu kalenicy rzeźbiony p a zd u r (Tabl. I I , rys. 5). Prócz wyżej opisanych spotyka się też (zwłaszcza w Czarnej Wodzie) budynki kryte dachem dwuspadowym, w którym trójkąt szczytowy cofnięty jest w tył między płaszczyzny dachu, co po­ woduje powstanie jak gdyby balkoniku ogrodzonego poręczą skła­ daną z ozdobnie wycinanych desek (Tabl. I I , rys. 6). W innych wypadkach płaszczyzny dwuspadowego dachu wysunięte są w ścia­ nie szczytowej prawie o metr, przy czym w dolnej części powsta­ łego w ten sposób trójkąta mieści się okap, część górna zaś w 1/3 oszalowana bywa pionowymi deskami dołem ozdobnie wyciętymi (Tabl. I I . rys. 7). W zagrodach jednobudynkowych, które powstały przez na­ krycie wspólnym dachem budynku mieszkalnego i gospodarczego, częslo grzbiet dachu załamuje się w miejscu złączenia (Tabl. I I , rys. 4). Zdarza się też, że w zagrodach łych nad częścią gospodar­ czą jest dach czterospadowy, zaś nad częścią mieszkalną dwuspa­ dowy z okapem bocznym i koszyczkiem lub balkonikiem. Bardzo wiele domów na Rusi Szlachtowskiej posiada dachy bez kominów. Zręby chat pozostawione są w kolorze surowego drzewa jedynie na końcach węgłów i wzdłuż narożników pojawiają się nieśmiałe ozdoby wapnem. 7 �199 TABLICA I I I . Ryc. 1. P r z e k r ó j przez k o n s t r u k c j ę g ó r n e j części zrębu i dachu. I — «krik\va», I I — «platow», I I I — « p o p i d p l a t o w » , I V — «rygiel», V — «lata», V I — «klodka», V I I — « p o p e r e c z k a » , V I I I — «klodka p o d o u ż n i a » , I X — «gont» (Biała Woda). — Ryc. 2. P r z e k r ó j przez bu­ dynek gospodarczy z «priczyną». a — «priczyna», b — powala, reszta nazw j . w. (Czarna Woda). — Ryc. 3. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o z «bantem», I — «krik\va», I I — «bant», I I I — «platow» ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 4. Konstrukcja dachu k r o k w i o w e g o «na stolce», I — «szpinka», I I — «stolec», reszta nazw j . w. (z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y ) . Ryc. 5. Rzeźba na dolnej ścianie tragarza ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobro wolskiej i T r z e p a c z ó w n y . — Ryc. 6. Rzeźba na bocznej ścianie tra­ garza ( j . w.). — Ryc. 7. Piec z okapem do odprowadzania dymu ( S z l a c h t o w ą ) . — Ryc. 8. Piec z u r z ą d z e n i e m do odprowadzania dymu w y k o n a n y m z worka n a c i ą g n i ę t e g o na obręcze i polepionego gliną ' ( B i a ł a Woda), �200 § 10. W n ę t r z e . Wnętrze domu mieszkalnego na Rusi Szla­ chtowskiej przedstawia się dość ubogo. Powala w izbie wspiera się na 3 tragarzach, gdzie niegdzie pod tragarzami zachował się jeszcze poprzecznie biegnący sosręb. W starym domu na sosrębie, a w nowszych na tragarzu środ­ kowym rzeźbią 6-ciolistną rozetę wśród stylizowanych kwiatów, znak Chrystusa lub Matki Boskiej i napis, пр.: »Hospod Błohosław sej Dom petro Dobańczyk Roku 1917 6 lipca» (Tabl. I I I , rys. 5, 6). Na prawo lub lewo od wejścia do izby mieści się piec. Prócz pieców piekarskich z oddzielną f a j e r k ą (blachą) do gotowania spotyka się jeszcze na Rusi Szlachtowskiej znaczną ilość pieców prymitywnych, bądź zupełnie kurnych, tj. takich, w których dym ulatnia się z czeluści na izbę, a stąd dopiero przez otwór w po­ wale rozchodzi się po strychu, bądź też zaopatrzonych w okapy, odprowadzające dym znad paleniska wprost do otworu w powale (Tabl. I I I , rys. 7, 8). Kominów wywiedzionych ponad dach, jak to już poprzednio mówiłem, jest bardzo niewiele. Piec przedsta­ wiony na ryc. 8, tabl. I I I , składa się z podstawy zbudowanej z ma­ sywnych bali jodłowych, na której spoczywa bita z gliny cześć górna, zaopatrzona z węższego boku w obszerną jamę paleniskową, zw. c z e l u ś c i e . W czeluściach zasadniczo rozpala się ogień tylko do pieczenia ciasta. Zwykłe codzienne gotowanie odbywa się na wystającej przed czeluściami nalepie. Okapy do odprowadzania dymu bywają niekiedy robione z worka rozpiętego na dwu drew­ nianych obręczach, przybitego do krawędzi otworu powały, a we­ wnątrz (czasem i zewnątrz) wylepionego gliną (Tabl. I I I , rys. 8). W rogu naprzeciw pieca zbiegają się dwie ciężkie, nierucho­ me ławy, które ciągną się wzdłuż dwu ścian izby. W narożniku tym między oknem w ścianie szczytowej i oknem w ścianie lico­ wej budj'nku wisi galeria obrazów świętych powieszonych sko­ śnie tak, że górna krawędź obrazu nachyla się ku widzowi. Daw­ niej wśród obrazów świętych dostrzec można było obrazy malo­ wane na szkle typu spiskiego lub podhalańskiego, dziś przeważnie oleodruki, głównie pamiątki z różnych odpustów. Nie brak wśród obrazów dewocyjnych drukowanych specjalnie dla grecko kato- �201 lickiej ludności ruskiej w Małopolsce Wschodniej. U zbiegu ław słoi stół, a czasem koło niego stołek z ozdobnie wycinanym opar­ ciem podobny do łych, jakie spotykamy na Podhalu. Wolne miej­ sce między piecem a ławą przy ścianie zajmuje łóżko, na którym sypiają gospodarze. Na prawo od drzwi przy piecu stoi r a m , t j . pólka na naczynie. Jeśli w izbie jest jeszcze trochę miejsca, sta­ wiają pod ścianą skrzynię. U Rusinów Szlachtowskich występują dwa typy skrzyń: jeden to skrzynie' z drzewa miękkiego, spojone na cynki, z pokrywą płaską, zewnątrz polichromowane. Sposób ornamentowania (charakterystyczne motywy tulipanów) wskazują na spiskie (słowackie) ich pochodzenie. Drugi typ to skrzynie zbu­ dowane na słup z drzewa twardego (bukowego) o wieku w formie dachu dwuspadowego. Skrzynie te są ozdobione żłobkowanym or­ namentem o wzorach geometrycznych. 7 Gdy brak miejsca nie pozwala na umieszczenie skrzyni w izbie, stoi ona (co zdarza się najczęściej) w komorze, a nawet w sieni. W komorze przymocowana jest u powały żerdka do wie­ szania odzieży. IV. ŹRÓDŁA UTRZYMANIA § U . P a s t e r s t w u . Opierając sic na miejscowej tradycji, w czasach dawnych, zanim jeszcze nastąpiło zniesienie serwitu­ tów, głównym źródłem utrzymania Rusinów Szlachtowskich była hodowla bydła (głównie wołów) i owiec. Z opowiadania ludzi sta­ rych wynika, że dawniej mieszkańcy Szlachtowej i okolicznych wsi ruskich zakupywali na largach spiskich (na U h r a c h ) woły, wypasali je na swych górskich pastwiskach, a następnie sprzeda­ wali kupcom na rzeź, najczęściej do Wiednia. Wypas wołów od­ bywał się dawniej wspólnie. W" nowszych czasach hodowla wołów znacznie podupadła, a nieliczni, którzy jeszcze woły wypasają, pro­ wadzą wypas indywidualny. Hodowla owiec była pierwotnie u Rusinów Szlachtowskich bardzo silnie rozpowszechniona. Wypasano po lasach i polanach grzbietowych. Organizacja wypasu owiec, podobnie jak na Podhalu, była wspólna pod nadzorem bacy, który występował w charakte- �202 rze przedsiębiorcy. Hodowla owiec podcięta poważnie przez znie­ sienie serwitutów pastwiskowych, uległa jeszcze większemu upad­ kowi w czasie I wojny światowej. Kubijowicz, prowadząc bada­ nia życia pasterskiego w latach 1921—1925, nie znalazł na terenie Rusi Szlachtowskiej ani jednej bacówki . Gdy w r. 1930 zwiedza­ łem po raz pierwszy wsie ruskie koło Szczawnicy, sytuacja w za­ kresie hodowli owiec była już zmieniona. Gazdowie posiadali wówczas od 5—20 owiec na gospodarstwo, w okolicznych górach (w pasie Radziejowej) gospodarzyło na polanach trzech baców, którzy dawali chłopom po 4—5 kg sera od owcy za sezon. Odda­ wanie owiec bacy na szałas nie cieszyło się w owym czasie popu­ larnością. Informatorowie uważali, że oddawanie owiec bacy nie opłaca się, gdyż i sera taka owca mało przynosi właścicielowi i duża jest strata nawozu, z którego wdaściciel owcy nie ma żadnego po­ żytku. Te względy powodowały, że poszczególni gospodarze wo­ leli prowadzić indywidualny wypas owiec na własnych pastwi­ skach, którymi są ugory i polany leśne. Bydło i owce bądź nocują na pastwisku w specjalnych pomieszczeniach, bądź spędza się je na wieczór do wsi. M § 12. R o l n i c t w o do czasów ostatniej wojny stało na Rusi Szlachtowskiej bardzo nisko. Uprawiano ziemniaki, trochę kapu­ sty, ze zbóż głównie jęczmień i owies oraz nieco żyta, z roślin prze­ mysłowych len. Lichy stan gospodarki rolnej, który tłumaczono niesprzyjającymi warunkami klimatycznymi i glebowymi, w isto­ cie wynikał z konserwatyzmu i bierności mieszkańców, którzy nie mogli zdobyć się na dokonanie eksperymentu z zakresu uprawy innych roślin niż te, które znajdowały się w ich tradycyjnym i n ­ wentarzu gospodarskim. Przesądy gospodarskie złamał dopiero na­ kaz za czasów okupacji niemieckiej, kiedy to wręcz zmuszono Ru­ sinów Szlachtowskich do obsiania pewnych połaci pól żytem, a na­ wet pszenicą. Wyniki eksperymentu wykazały całkowitą bezpod­ stawność zakorzenionych uprzedzeń. Pola wzięte pod pług sięgają wysoko na zbocza gór i na po5 8 \Vł Kubijowicz, K r a k ó w 1927. Życie pasterskie w Beskidach Magórskich, �203 lany śródleśne. Ponieważ gospodarowanie na tych obszarach jest utrudnione z powodu znacznego oddalenia od wsi, powstają na nich gospodarstwa filialne. Gospodarstwo takie zaludnia się na czas robót wiosennych, sianokosów i zbiórki, poza tym przebywają tam aż do zimy paste­ rze. Po spasieniu nagromadzonego siana bydło wraca do wsi, gdzie przebywa do wiosny. Na odległych polanach górskich można było czasem spotkać prymitywny, jednopolowy system uprawy, polegający na żarowej trzebieży krzaków oraz zarośli i obsiewaniu uzyskanych tą drogą pólek najczęściej owsem aż do zupełnego wyjałowienia ziemi. Z chwilą, gdy dalsza uprawa okazała się już nieopłacalna, zaprzestawano jej, a pole obracano na pastwisko, które po paru latach znów zarastało krzakami. Na gruntach leżących w obrębie układu niwowego uprawiano dawniej ziemie systemem trójpolowym. Tradycje o pozostawianiu ugorów co trzeci rok zanotowałem w Szlachtowej i Jaworkach w r. 1938. Nigdzie natomiast nie zachowała się pamięć o przymu­ sie wspólnej pracy na roli. Informalorowie znali tego rodzaju i n ­ stytucję i cytowali szereg nazw wsi położonych na terenie czeskiego Spiszą, gdzie przymus rolny do czasów ostatnich miał być podobno zachowany, twierdzili jednak stanowczo, że nigdy zjawisko po­ dobne nie występowało we wsiach Rusi Szlachtowskiej. Z prymitywnych narzędzi rolniczych zachował się (nie uży­ wany już ostatnio zupełnie) pług z drewnianą odkładnicą. W pra­ cach rolnych uderzało na Rusi Szlachtowskiej częstsze niż u są­ siadów obrabianie pola przy pomocy wołów, które zaprzęgano do jarzeni typu podgarlicowego. Upadek pasterstwa, który zapoczątkował się w drugiej po­ lowie ubiegłego stulecia (zniesienie serwitutów), nędzny stan rol­ nictwa, składały się na to. że wioski Rusi Szlachtowskiej słynęły w okolicy z biedy, jaka tam stale panowała. § 13. D r u с i a r s t w o. Niedostatek zmuszał Rusinów Szla­ chtowskich do szukania innych źródeł dodatkowych zarobków. Na miejscu znaleźli jedynie zajęcie mieszkańcy Czarnej Wody, któ­ rzy tradycyjnie zajmowali się pracą w okolicznych lasach nale- �204 żących do rodziny Stadnickich. Chłopi z Czarnej Wody pracowali przy wyrębie lasów, zwózce kloców z gór do tartaku, czy nad Du­ najec, skąd zbite w tratwy, spławiane były do Tarnowa i dalej. Mieszkańcy Szlachtowej wyrabiali drewniane pudelka itp., które znajdywały nabywców wśród letników w Szczawnicy, w Jawor­ kach było kilku rzemieślników, strugających na sprzedaż łyżki, mątewki itp., natomiast Biała Woda była jednym z najważniej­ szych centrów, skąd rekrutowali się wędrowni druciarze. Szczęsny Morawski w I I tomie swej «Sądeczyzny» wywodzi genezę spiskiego druciarstwa od wyrobu kolczug siatkowych, które wykonywać miano zarówno w polskich, jak i madziarskich wsiach rozłożonych dokoła grodu w Haligowcach na Słowaczyźnie. Drucia­ rze z Rusi Szlachtowskiej zapytywani co wiedzą o początkach dru­ ciarstwa w Białej Wodzie udzielają wprawdzie odpowiedzi brzmią­ cych mniej romantycznie, ale z pewnością nie zawierających wię­ cej prawdy, niż domysły Morawskiego. Według tradycji zanoto­ wanej na miejscu w Białej Wodzie, pierwszym, który tamtejszych mieszkańców nauczył trudnej sztuki drutowania glinianych garn­ ków, miał być dawny diak-nauczyciel, pochodzący gdzieś z Łemkowszczyzny, który dzieciom w szkole pokazywał jak się garnki drutuje. Od niego nauczyli się co zdolniejsi chłopcy Semen Opryszek, Dołbańczyk, Jałowicz, a od tych inni. Z Białej Wody, skąd do ostatnich czasów rekrutowało się najwięcej druciarzy, umie­ jętność naprawiania garnków przeniosła się do Czarnej Wody i Szlachtowej ". Do Jaworek miał ją przynieść niejaki Salanec. W wioskach tych jednakże tylko bardzo nieliczny procent zajmuje się druciarstwem. 6 Pierwotnie druciarze, jak sama nazwa wskazuje, trudnili się drutowaniem glinianych garnków, tzw. s i w a k ó w, prócz tego ro­ bili też i sprzedawali łapki na myszy. Łapka na myszy czyli tzw. p a s t , była to kopulasta klatka z drutu, umieszczona na drewnia­ nej kwadratowej podstawie. W górnej części klatki znajdował się ()0 Wykorzystane tu m a t e r i a ł y , dotyczące druciarstwa na Szlachtowskiej, z a w d z i ę c z a m u p r z e j m o ś c i ks. J a r o s ł a w a I l u r y , boszcza gr.-kat. w Jaworkach, k t ó r y zebrał je w r. 1946. 7 Rusi pro­ �205 otwór z lejowato zwężającymi się ścianami, przez który mysz mo­ gła wejść zwabiona do klatki przynętą, ale nie mogła już się wy­ dostać. Inny typ łapek wykonany był w formie drewnianych po­ dłużnych skrzyneczek zaopatrzonych w jednej z węższych ścian w drzwiczki zamykające się przj pomocy drucianej sprężyny w chwili, gdy mysz poruszyła przynętę. W miarę, jak na wsi i po małych miasteczkach rozpowszech­ niły się naczynia blaszane, druciarze musieli dostosować się do zmienionych warunków i rozpoczęli naprawę naczyć kuchennych blaszanych. Według informacji z Białej Wody miało to nastąpić ok. r. ł900. Z chwilą gdy druciarze zaczęli naprawiać naczynia blaszane przystąpili do wyrobu drobnych przedmiotów blaszanych codzien­ nego użytku, jak tarka do ziemniaków czy buraków, blaszane for­ my do pieczenia ciastek itp. Z drutu robią siatki do młynków, słu­ żących do wiania ziarna, siatki do grodzenia, obręcze do wiader i cebrzyków. Pierwotnie inwentarz narzędzi druciarskich składał się z paru kleszczy różnej wielkości zwanych p у s к у, kółka drutu zwanego s z r a m oraz rożka, w którym był t a s a k , t j . rodzaj kleju zrobio­ nego z miękuszki chleba żytniego, wyrobionej dobrze w ustacli ze śliną. Masą tą zaciera się brzegi pękniętych skorup, aby gar­ nek po zdrutowaniu nie ciekł. Rzeczy te wraz z jadłem i drobiaz­ gami niezbędnymi w podróży nosił druciarz w worku z samodzia­ łowego płótna. Worek zwany de c i był na dwu końcach zeszyty, otwór zaś do wkładania i wyjmowania rzeczy był w pośrodku dłuższego boku. Worek len przewieszano poprzez ramię. Od czasu, gdy druciarze przystąpili do naprawy naczyń bla­ szanych ilość używanych narzędzi pomnożyła się znacznie. Jest tu i żelazna h o l a , podobna do babki używanej do klepania kosy, na której robi się dna do kwart i kwaterek, s z w у n к o w n у с а, tj. narzędzie zrobione z obręczy służące do zaginania krawędzi bla­ chy, o r e s z i stalowy d r u s z 1 a k, służące do robienia tarek i mło­ tek bez rączki. Prócz drutu do naprawy naczyń glinianych zaczęli też nosić ze sobą blachę, którą w podróży wieszało się na u z d ę . Uzda był to gruby pas (często wojskowy), na który po zapięciu r �206 sprzączki nakładano dwie obrączki. W uzdę wkładano po jednym rulonie blachj z każdego końca i przyciągano obrączką, aby bla­ cha nie wypadła. Uzdę przerzucano przez ramię podobnie jak deci. Od kilkunastu lat dopiero rozpowszechniły się wśród druciarzy charaktery styczne skrzyneczki drewniane, w której noszą narzę­ dzia i materiał do pracy (Tabl. IV, rys. 1). Dziś druciarze używają przy pracy całego szeregu przyborów pochodzenia fabrycznego, np. nożyce do cięcia blachy i in., które określają nazwami pocho­ dzenia niemieckiego (s z p i 1 a r t, d o r n i к itp.). Do niedawna druciarze zajmowali się wyłącznie naprawianiem naczyń blasza­ nych "i\a zimno». Dziury w garnku usuwali w ten sposób, że z oby­ dwu stron przykładali do otworu okrągłe łatki blaszane, nasma­ rowane dla uszczelnienia klejem z żytniej mąki i łączyli je ze sobą przy pomocy krótkiego nitu. Specjalnością wędrownych druciarzy miało być wstawianie nowych den do garnków bez lutowania, przez samo tylko zaginanie brzegów. Ostatnio zaczęli druciarze również naprawianie blaszanych naczyń «na gorąco», w związku z czym w podróżnej skrzyneczce pojawiły się kolby i cyna do lutowania. T Druciarstwo, którym w Białej Wodzie zajmują się prawie wszyscy dorośli mężczyźni, jest zawodem przechodzącym z ojca na syna. Według popularnego na Rusi Szlachtowskiej powiedze­ nia: dobry druciarz potrafi zdrutować jajo, nie uszkodziwszy go przy robocie. Pierwsze kroki w rzemiośle druciarskim robi młody chłopiec w domu pod kierunkiem ojca. Z nim też, lub z którymś z doświadczonych krewnych udaje się na pierwszą wędrówkę w po­ szukiwaniu pracy. Zanim nie osiągnie pełnej umiejętności swego rzemiosła, pracuje głównie po wsiach, unikając miast, gdzie lud­ ność stawia rzemieślnikowi większe wymagania. Samodzielnie za­ czyna młody druciarz pracować dopiero wtedy, gdy już w zupeł­ ności opanuje arkana swego rzemiosła. Druciarstwo jest zawodem wędrownym. Dawniej wędrówki druciarzy trwały dłużej. Podobno czasami druciarz i przez rok cały do domu nie wracał. Obecnie okres przebywania poza domem rzadko przekracza czas dwóch miesięcy. W podróż udają się dru­ ciarze w okresie wolnym od robót rolnych. Jedynie ci. którzy po­ siadają w domu liczną rodzinę zdolną do pracy w polu, nie wra- �207 cają do domu na roboty wiosenne, żniwa itp. Dawniej w czasie wędrówki nosili druciarze swe stroje ludowe (Tabl. V, ryc, 2), póź­ niej chcąc uniknąć pośmiewiska, szykan, chcąc zamaskować swe ruskie (czy może tylko góralskie) pochodzenie, przebierali się na drogę o ile możności po miejsku, mimo że u siebie w domu nosili stroje ludowe. W czasie pieszej wędrówki chodzili druciarze od miasta do miasta skrótami na ś c i e ż k i , nie zwracając większej uwagi na wioski mijane, gdzie zarobek był gorszy. Zazwyczaj poszczególni druciarze lub ich grupy miewali swe szlaki, którymi udawali się na zarobek. Wracanie co pewien czas do tej samej miejscowości dawało druciarzowi pewne korzyści, wynikające ze znajomości sto­ sunków i pozawiązywanych poprzednio kontaktów. Są druciarze, którzy powracają stale do tych samych miejscowości, posiadają stałych klientów, np. wśród drobnych restauratorów, zarządzają­ cych kuchniami klasztornymi itp., którzy tylko s w o j e m u dru­ ciarzowi powierzają naprawę naczyń. Z informacji zbieranych wśród druciarzy wynika, że szlaki ich wędrówek są bardzo rozgałęzione i sięgają daleko (rys. 5). Wśród plątaniny dróg i ścieżek, jakimi chadzają i chadzali dru­ ciarze, wyłaniają się cztery główniejsze szlaki. Ze względu na dłu­ gość trasy pierwszeństwo należy się szlakowi wschodniemu. Dru­ ciarze z Rusi Szlachtowskiej, idąc Podkarpaciem przez Sącz, Jasło, Sanok, Przemyśl, wędrowali do Lwowa, skąd jedni kierowali się na południe za Dniestr, docierając do Gzerniowiec, inni szli przez Tarnopol w głąb Ukrainy do Żytomierza, Żmerynki, czy Kijowa. Wędrówki szlakiem ukraińskim urwały się z wybuchem 1 wojny światowej. Ważnym punktem w wędrówkach druciarzy był Ja­ rosław nad Sanem, skąd jedni udawali się przez Sokal i Włodzi­ mierz w głąb Wołynia do Równego i dalej, inni zaś obierając kie­ runek północny przez Zamość i Krasnystaw wędrowali w Lubel­ skie. Do Polski centralnej udawali się druciarze bądź przez San­ domierz, przecinając widły Wisły i Sanu, bądź z Krakowa przez Kielce, Radom do Warszawy. Obydwa te szlaki mają oczywiście szereg wariantów i odgałęzień, brak ściślejszych danych nie po- �208 Ryc. 5. Mapa s z l a k ó w druciarskich, I — R u ś Szlachtowska, I I — m i e j ­ scowości gdzie druciarze z a t r z y m u j ą się na czas dłuższy, I I I — waż­ niejsze miejscowości, przez k t ó r e p r o w a d z ą szlaki druciarskie. 1 — L u ­ bliniec, 2 — Rybnik, 3 — Oświęcim, 1 —' Cieszyn, 5 — J a b ł o n k ó w , 6 — Nowy Targ, 7 — Kielce, 8 — Sandomierz, 9 — Leżajsk, 10 — Tar­ nów, 11 — Nisko, 12 — N o w y Sącz, 1 3 — GOJ lice, 1 4 — J a r o s ł a w , 15 — S t a n i s ł a w ó w , 10 — Czerniowce, 17 — Tarnopol, 18 — Ploskiró\y, 19 — S z e p e t ó w k a , 20 — W ł o d z i m i e r z W o ł y ń s k i , 21 — Łuck, 2,2 — R ó w n e . zwolil mi jednak uwidocznić ich wszystkich na mapie. Bardzo wa­ żny, zwłaszcza w czasach ostatnich jest szlak zachodni, którym druciarze udają się na Śląsk. Idąc przez X. Targ, Suchą do Wa­ dowic, część skierowuje się na południe przez Białą-Bielsko w oko­ lice Cieszyna (w r. 1938 i 39 chodzili też na Zaolzie, do Trzyńca i Jabłonkowa), część zaś przez Katowice udaje się w głąb Śląska (Lubliniec, Rybnik). Szlak zachodni, śląski, posiada przedłużenie do Częstochowy i Poznania. Z braku bliższych danych nie mogłem ich jednak wykreślić na mapie. Jak wynika z badań terenowych 7 �209 przeprowadzonych na Górnym Śląsku druciarze przybywali tam z Małopolski jeszcze przed I wojną światową. Mówiąc o szlakach wędrówek druciarzy z Rusi Szlachtow­ skiej, musimy oczywiście pamiętać, że nie wszystkie z nich są lub były jednakowo intensywnie uczęszczane. Dalekie wędrówki w głąb Ukrainy, Polski centralnej, na Śląsk czy w Poznańskie od­ bywały tylko jednostki najbardziej przedsiębiorcze, które rekom­ pensatę za poniesiony wysiłek pragnęły znaleźć w większym za­ robku na obszarach, gdzie niewielu druciarzy docierało. Większość zadowalała się niewielkimi wędrówkami w obrębie Małopolski środkowej (stąd takie zagęszczenie szlaków na mapie między W i ­ słą a Sanem). Niektórzy obsługiwali tylko najbliższą okolicę, za­ glądając na Spisz w Gorce, czy na Pogórze gorlickie. W dużych miastach (Kraków, Katowice, Warszawa), gdzie przebywa jednocześnie większa ilość druciarzy, urządzają sobie punkty noclegowe, gdzie mieszkają gromadnie po kilku. Przed I wojną światową jednym z miejsc, gdzie zbierali się druciarze z Rusi Szlachtowskiej; był Zamość, leżący wówczas za granicą ro­ syjską. Druciarze mieszkali lam w żydowskiej karczmie i przepi­ jali część zarobionych pieniędzy. W podnieceniu alkoholowym nie­ jednokrotnie dochodziło do bójek miedzy druciarzami, ale policja carska nie ingerowała nigdy, gdyż (jak twierdzą druciarze) «bała się ludzi z wysokich gór». W r. 1937 przebywało w Krakowie około 20 druciarzy z Białej Wody i 4, którzy przeszmuglowali się przez granicę ze Spiszą. Dru­ ciarze ci mieszkali w trzech punktach, z których jeden był na Stradomiu przy ul. Krakowskiej, a dwa na Podgórzu. Mieszkając wspól­ nie, pracują i gospodarzą druciarze oddzielnie. Każdy z nich pra­ cuje cały dzień dla siebie, wieczorem wraca na kwaterę i przy­ rządza sobie jedzenie. Jedynie w niedzielę i święta przyrządza strawę jeden druciarz dla wszystkich kolegów, podczas gdy ci udają się do kościoła lub na przechadzkę. W czasie wędrówki przez wieś czy ulicami miasta druciarze wołali dawniej «Garnki drutować!*, dziś dodają zwykle «Blaszane naprawiać!*. Pracując na terenie miasta, druciarze poruszają się po nim dość chaotycznie, niejednokrotnie jeden idzie śladem druT T Lud, T . X X X V I I 14 �210 giego w odstępie 10 minut. Brak zorganizowanego podziału terenu pracy jest widoczny. Mimo to walki konkurencyjne między dru­ ciarzami nie przybierają form drastycznych. W wypadku, jeśliby jeden druciarz odebrał umyślnie drugiemu pracę, prawo zwycza­ jowe druciarzy nakazuje, aby po powrocie na nocleg uzyskane za pracę wynagrodzenie obrócił na poczęstunek pokrzywdzonego ko­ legi, w przeciwnym razie naraziłby się na pobicie. § 14. F o l k l o r d r u c i a r s k i . Może zbyt szeroko rozpi­ suję się w niniejszym rozdziale o druciarstwie ze szkodą dla i n ­ nych ważniejszych zagadnień, czynie to jednak, chcąc opubliko­ wać nieco nowych materiałów do tak mało uwzględnianej w etno­ grafii polskiej kwestii zawodów wędrownych. Ten wzgląd skłania mnie również do umieszczenia na tym miejscu garści szczegółów dotyczących folkloru druciarzy. W drogę wybiera się druciarz tylko w poniedziałek lub wto­ rek, nigdy zaś w inne dni tygodnia, które uważa za nieszczęśliwe, a tym samym za nieodpowiednie do rozpoczynania podróży. Gdy druciarz spotka po drodze starą kobietę lub kot przeleci mu drogę, uważa to za znak, że nie zarobi nic i szkoda iść dalej. W czasie podróży używali druciarze tajnej gwary, która miała ich uczynić niezrozumiałymi dla obcych. Gwary tej młodzi już nie używają, z opowiadań starszych udało się wynotować niektóre wyrazy: szana — wódka okresanyj — pijany kenir — chleb lanka — dziewczyna zimbcrka — pani bryl — żyd bryłka — żydówka szram — drut szramkar — druciarz halszywaty — iść hałunyty — spać munduwaty — mówić kuwnyty — dać kopany — ziemniaki wertity — gotować okruhłe — miasto sochor — mężczyzna sochorka — kobieta kruczena — kiełbasa krypity — drutować papirok karbowanyj — reński fazik — garnczek żupany, piniazi — pieniądze zbambrowaty — ukraść �211 stryjak — chleb tisa — słonina budu hałunyw — będę nocował ne zochce hałunywaty — nie chce przenocować bude hamowaw — będę się kłócił ne bczycki sofor — niedobry człowiek bczycko zapłechtyw — dobrze za­ płacił. Mieli też druciarze swoje piosenki silnie słowackimi wpły­ wami przepojone, które dla przykładu przytaczam: 1. Dywujutsia ludy za co dritiar pije, za toty piniażki, co j i zadrituji. 2. A ja se drateniczek na opańskiej stolicy, dajte też mi podrulować tote harce i miski. 3. Iszow dritar po ulicy holka za nim wolała, aby j i j i podrutował hamec z dwoma uchama. A on jej odpowieda, że ma tenkij drat. Ide za innu moj kamrat, a on ma drat akurat. Jak j i harnec zdrotował, lak sie nad nią rozmiłował... (Dalej nie chciał dyktować). Stykając się w czasie zarobkowych wędrówek z ludnością do­ lin, druciarze nabierali przypadkowj'ch słuchaczy, opowiadając im cuda o sw ej górskiej ojczyźnie. Opowiadali np. że pochodzą z gór tak wysokich i stromych, że gdy jeden góral kosi trawę, drugi musi trzymać go uwiązanego na linie, by w przepaść nie wpadł. Jeśli ktoś chciał dokuczyć druciarzowi, pytał się go: «Czy nie widzieliście gdzie Pawlika?* Pawlik według niejasnych tradycji miał to być oszust, który od młodych druciarzy wyłudzał oszczęd­ ności, a następnie uciekł z pieniądzmi w niewiadomym kierunku. Druciarze szukali go długo, chcąc mu odebrać pieniądze, lecz bez skutku. r V. UBIORY § 15. M a t e r i a ł . Ubiory ludowe Rusinów Szlachtowskich do czasów ostatnich sporządzane były głównie z materiałów sa14» �212 modzialowych. Zarówno produkcja płótna lnianego jak i sukna z owczej wełny, na pokrycie własnych potrzeb prowadzona była w ramach prawie każdego gospodarstwa włościańskiego. Nawet ubożsi gospodarze starali się obsiać bodaj jeden zagon lnu i cho­ wać parę owiec, aby tym sposobem zapewnić sobie pewną ilość surowca tkackiego, niezbędną dla sporządzenia przyodziewy. Jesz­ cze przed I I wojną światową nie było na Rusi Szlachtowskiej do­ mu, gdzie brakłoby kompletu narzędzi niezbędnych do obróbki przędziwa. Prace z tym związane nie są, jak gdzie indziej, mono­ polem kobiet. Zimą widuje się chodzących po wsi mężczyzn, z przęślicą iglicową zatkniętą za pasek, którzy z wielką wprawą w cza­ sie towarzyskich pogwarek z sąsiadami lub w drodze przędą bez przerwy na wrzecionie. Kobiety, przędąc w domu, używają raczej przęślic przysiadkowych z nasadzonym krężlem, do skręcania nitki używają bądź wrzeciona, bądź kołowrotka typu pionowego" . 1 Tkactwo na terenie Rusi Szlachtowskiej nie zostało jeszcze skoncentrowane w ręku nielicznych specjalistów — к n o p ó w, jak to ma miejsce np. na Podhalu, czy w górach Beskidu Śląskiego. Niemal w każdym domu znajdowały się tam krosna tkackie, które od wiosny do jesieni spoczywały rozłożone na części na strychu lub zawieszone na kolkach na zewnętrznej ścianie domu, osłonione od deszczu wystającym okapem dachu. W zimie, gdy prace zwią­ zane z przygotowaniem przędziwa są na ukończeniu, składa się w izbie krosna tkackie i rozpoczyna tkanie, przy którym w miarę jak czas pozwala zatrudniona bywa cała rodzina po kolei. Ostat­ nio używane były głównie krosna dwunicielnicowe, dające w re­ zultacie tkaninę o prostym splocie nici. Dawniej, jak widać z licz­ nych próbek zachowanych tkanin, musiano też używać krosien o 4-nicielnicach, na których można wyrabiać tkaniny tzw. c z y ­ li o w a t e, t j . tkane w deseń jodełkowy. Płótna białe tkane w de­ seń na krosnach wielonicielnicowych określają Rusini Szlachtow­ scy mianem d r e 1 i с h ó w. 1,1 Pomijam tu d o k ł a d n i e j s z y opis p r z y r z ą d ó w s ł u ż ą c y c h do przy­ gotowywania p r z ę d z i w a i tkania, gdyż nie odbiegają one niczym od opisanych przez Stoklosę w Jurgowie na Spiszu (Prace i m a t e r i a ł y antropol.-archeol. i etnograficzne, 1909). �213 Prócz płócien białych, tkanych bądź splotem proslym, bądź tzw. с z у n o w a t у с h i d r e l i c h ó w używane były też tkaniny wielokolorowe. Był to rodzaj pasiaków tkanych w poprzeczne pa­ ski czerwone, niebieskie, czarne i białe, przy czym zazwyczaj ko­ lor czerwony bądź przeważał, bądź równoważył się z białym, na­ tomiast kolor niebieski i czarny występował w formie wąziuchnych prążków, obramiających szerokie na 1—2 cm paski czer­ wone. Pasiaki te, z których szyto głównie spódnice zwane k a n a f a s k a m i , były ponadto c z y n o w a t e , tj. tkane w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Pierwotnie wyrabiano je z nici lnianych, farbowanych sposobem domowym, pod koniec ub. stu­ lecia rozpowszechniła się barwiona bawełna, którą zakupywano głównie w Kieżmarku na Spiszu. Wyrób pasiaków na к a n a f as к i zaginął u Rusinów Szlachtowskich od wielu lat. Później w tka­ niny te zaopatrywano się w Leśnicy, wsi spiskiej, gdzie przemysł ten przetrwał do czasów ostatnich. Podobnie jak pasiaki na к an a f a s к i, tkane były w paski biało-czerwone wąskie wstawki używane przez kobiety jako naszywki na ramionach koszul. We­ dług informacji J. Plucińskiego, który opracowywał ankietę 0 stroju góralskim z Jurgowa na Spiszu, wstawki te tkane być miały na warsztatach 8-nicielnicowych. Prócz tkanin płóciennych w rodzaju drelichów, czy pasia­ ków barwnych, używano też płócien drukowanych sposobem przy­ pominającym batikowanie. Drukowaniem płócien zajmowali się zawodowi farbiarze. Rusini Szlachtowscy od czasu, gdy przestał istnieć warsztat farbiarski w pobliskiej Szczawnicy, nosili swe płótna do drukowania wzorów do Łubowi i, Starej Wsi Spiskiej 1 Kieżmarku. Płócien tych o drobnym wzorze roślinnym białym, na tle granatowym lub ciemno-zielonym używano głównie na spódnice i zapaski. Wełniane tkaniny na Rusi Szlachtowskiej wykonywane są splotem prostym na krosnach dwunicielnicowych. Przeważa pro­ dukcja sukna białego, które jest przez sąsiednich górali polskich ze Szczawnicy i Spiszą niżej na ogół cenione niż czarne. Sukno �214 po zdjęciu z krosien zeszywa się celem uzyskania podwójnej sze­ rokości i oddaje do folusza, gdzie pod wpływem cieplej wody i ubi­ jania stępami, włókno spilśnia się i tkanina staje się gęsta, a ślad zeszywania niknie prawie zupełnie. Miarą tego, jak bardzo żywe było tkactwo wełniane do ostatnich czasów na Rusi Szlachtow­ skiej może być istnienie aż dwóch foluszy ), które przeciętnie przez 3 miesiące w roku (marzec, kwiecień maj) pracowały dla potrzeb okolicznej ludności. Prócz materiałów tekstylnych wyrabiano też na potrzeby ubiorów miejscowych niektóre gatunki skóry, nadające się do szy­ cia kierpcy oraz na kożuchy. Wśród skór na kierpce zwraca uwagę prymitywnie wygarbowana skóra świńska. Po dość niedokładnym oskrobaniu skóry ze szczeciny wkłada się ją do kadzi z wodą wy­ mieszaną z popiołem drzewnym. Po pewnym czasie przenosi się skórę do innego naczynia, w którym d ę b i się ją w odwarze kory dębowej, śliwowej i wiśniowej, a następnie suszy. e2 M a t e r i a ł y k u p n e używane do szycia ubiorów przez Ru­ sinów Szlachtowskich były stosunkowo nieliczne. Prócz materii z austriackich mundurów wojskowych, z których szyto męskie ka­ mizelki i pokrycia czapek, spotyka się tam tzw. «anglije», t j . cien­ kie sukno wełniane w bardzo dobrym gatunku, czerwone, czarne, zielone lub niebieskie, używane na kobiece gorsety oraz na apli­ kacje, którymi zdobią ubiory szyte z samodziałowego sukna. W starszych strojach występuje czasem brokat, w najnowszych kolorowe kwieciste tybety, z których szyją spódnice, jedwabie i aksamity. Fabrycznego pochodzenia jest również przygniatająca więk­ szość materiałów- służących do zdobienia strojów, a więc koloro­ wych nici używanych do wyszywań, falistych kolorowych krepinek do zdobienia gorsetów i czepców, srebrnych cekinów, szkla­ nych koralików, kolorowych safianów na oblamówki do kożuszków itp. W materiały owe zaopatrywano się dawniej głównie w mia­ stach spiskich zwłaszcza w Lubowli i Kieżmarku. 6 ' Jana workach. Hołowacza z Szlachtowej i Aleksego Ikoniaka w Ja­ �215 Cały szereg części składowych stroju zarówno męskiego, jak i kobiecego nabywany był na targach i jarmarkach od rzemieślni­ ków miejskich. Tu należy wymienić w pierwszym rzędzie m ę ­ skie kapelusze filcowe, szerokie pasy bacowskie, torby skórzane, buty z cholewami zdobione górą czerwonym safianowym paskiem, oraz większość pięknie zdobionych kożuchów. § 16. U b i ó r m ę s k i . Koszula zwana k o s z e l a lub s or о с z к a z płótna samodziałowego o kroju poncho podłużnego (Tabl. IV, rys. 2), z rękawami wszywanymi od ramion, bez ćwikli pod pachami. Rękawy z kilkoma zmarszczkami na ramionach, dość szerokie, ujęte dołem w proste mankiety ozdobione dwoma tkanymi czerwonymi paskami. Kołnierz stojący, wywinięty (zw. к o w n i r), związany jest pod szyją kawałkiem czerwonej h a r as i w k i cz\di s z n u r k i s i e r ś c i a n ej (tasiemki). Według za­ chowanej tradycji noszono dawniej na Rusi Szlachtowskiej ko­ szule krótkie, ledwo dające się przypasać paskiem od spodni. Przy nachyleniu błyskało gołe ciało. Dziś są one już nieco dłuższe (ok. 50 cm), ale również niewiele sięgają poza biodra. Druciarze i pa­ sterze zapuszczali koszule specjalną pastą zwaną s о г о с z к o w у j t a s a k . Był to smalec topiony ze starego sadła, ucierany z rtęcią. Mieszanina ta pozwalała na noszenie koszul do 6 tygodni bez prze­ bierania i wszy się w nich nie lęgły. 7 Spodnie letnie, tzw. h а с i , szyte są podobnie jak i koszule z grubego płótna samodziałowego. Czasem używa się też na nie płótna c z y n o w a t e g o , tkanego w jodełkę. Krój ich nie różni się od kroju płóciennych gaci sąsiednich górali polskich ze Szcza­ wnicy. W zimie ubierają mężczyźni tzw. с h o ł o ś n i e, t j . spod­ nie szyte z sukna samodziałowego, najczęściej białego. Krój cliołośni przedstawia rys. 3, na tabl. IV. Z przodu nad prawą pach­ winą posiadają one wycięty rozpór, tzw. с h 1 у w e k, zasłonięty podszytym od spodu kawałkiem sukna rozszerzającego się ku górze i wyciętego w ząbki. W nowszych spodniach po przeciwnej stro­ nie nad lewą pachwiną umieszczają małą kieszonkę. Górą spod­ nie zakończone są na oczkór zwany lu o b у j к ą, przez którą prze­ ciągnięty jest r e m i ń. Nogawki spodni dołem nie zeszyte two­ rzą rozpór długi na 15 cm, zwany t a n i r. Jak wynika z zacho- �216 wanej tradycji, a również i z analizy starszych zdjęć fotograficz­ nych, pierwotnie cholośnie zdobione były wzdłuż szwów bocz­ nych i nad pośladkami jednym wąskim sznurkiem koloru niebie­ skiego lub czerwonego. Z czasem pod wpływem mody promie­ niującej ze Szczawnicy rozwinęło się bogatsze zdobnictwo. Kraje с h 1 у w к a oraz dolną część kieszeni zdobi o b r a m к a wykonana z czerwonego h a r a s u (kupnej włóczki), zaś dolną część noga­ wek i kieszeni wykonany błękitną włóczką h u s i t a n e c (gęsi taniec). Tanir obszyty jest po kraju czerwonym suknem zakoń­ czonym u góry włóczkowym pomponem zwanym к i t у с i. Ostat­ nio dookoła wypustki bocznej rozwinął się bogaty haft czerwony, wykonany ściegiem łańcuszkowym o powtarzającym się ornamen­ cie pętlicowym. Najbogaciej zdobiony jest dolny rozpór przy obu nogawkach, gdzie obok motywów geometrycznych występują ró­ wnież stylizowane motywy kwiatowe (Tabl. IV, rys. 4), przypomi­ nające swym układem motywy hafciarskie Sądeczyzny. Druciarze z Białej Wody na chołośnie ubierali dla ochrony tzw. s z u r c, tj. luźne spodnie szyte z samodziałowego płótna. Na koszule ubierano w dzień powszedni latem i zimą krótki, biało wyprawiany kożuszek zwany s e r d a k , pozbawiony zazwy­ czaj jakichkolwiek ozdób. Na święto zwłaszcza parobcy i młodsi gazdowie ubierali ka­ mizelki zwane 1 a j b у k. Najstarsze zachowane lajbiki szyte były z czarnego sukna, i w ten sposób krojone, że przód i tył stanowił jedną całość zszywaną tylko na ramionach (Tabl. IV, rys. 5). Ka­ mizelka posiada niski stojący kołnierzyk oraz dwie małe kieszonki na przodzie. Szwy dokoła kołnierza, przody i dół ozdobione są czer­ woną wypustką sukienną. W odległości ok. 2 cm. od tych lamówek biegnie dokoła czerwona tasiemka. Lajbik zapina się na 6 haftek, którym odpowiada przyszytych dla ozdoby 6 małych mosiężnych guziczków. Podszewka wykonana jest z samodziałowego płótna. W czasach późniejszych zamiast skromnej ozdoby w postaci tasiemki zaczyna się pojawiać po krajach ubogi haft (Tabl. IV, rys. 6). W latach poprzedzających I I wojnę światową szerzyła się w Szlachtowej moda noszenia błękitnych kamizelek zdobionych �217 TABLICA IV. Ryc 1. Skrzynka na n a r z ę d z i a drueiarskie (Biała Woda). — Ryc. 2. K r ó j koszuli męskiej (Biała Woda). — Ryc. 3. K r ó j cholośni (Biała Woda). — Ryc. 4. «Tanir» ozdobiony haftem (Biała Woda). — Ryc 5 Krój «lajbyka» wykonanego z sukna fabrycznego (Biała W o d a ) — Ryc. 6. M o t y w hafciarski z lajbyka m ę s k i e g o , w y k o n a n y ściegiem łań­ cuszkowym Z e w n ę t r z n a pętla zielona, w e w n ę t r z n a r ó ż o w a , kreska pro­ sta i obrębienie d z i u r k i żółte (Biała Woda). — Ryc, 7. T z w . «kohucik», aplikacja z czerwonego sukna z żółtymi gwiazdkami z d o b i ą c a p r z ó d b u ń k i kobiecej (Czarna Woda). Taka sama aplikacja tylko z niebie­ skiego sukna i bez gwiazdek naszywana jest na huniach m ę s k i c h . — Ryc. 8. M o t y w farbiarski z zapaski r ę c z n i e drukowanej. W z ó r biały na niebieskim tle, «a» z jednej strony zapaski, «b» z odwrocia (Biała Woda). — Ryc. 9. Wycinek ozdoby na gorsecie. Falista krepinka i kwia­ tek — żółte, gałązki "boczne niebieskie, p ę t l a u dołu żółta ( S z l a c h t o w ą ) z mat. Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . Tablicę w y k o n a ł w e d ł u g dosturczonych s z k i c ó w Z. Szewczyk.- �218 bogatym haftem i błyszczącymi cekinami, podobnie jak u flisa­ ków pienińskich. Ubiorem wierzchnim, noszonym zarówno w zimie jak i w le­ cie, była с z u с h a, zwana też h u n i ą (h u n i a), szyta z białego samodziałowego sukna, o kroju poncho podłużnego, posiadająca z boku wszyte potężne kliny w kształcie ćwiartki koła. Kliny te, szyte dość nieporadnie sterczą na boki, tworząc dwa fałdy zwane k r y ł a (skrzydła). Rękawy czuchy w górnej części stanowiące całość ze stanem (tj. bez szwów na ramieniu), bywają zazwyczaj od łokci dwa razy sztukowane. Kołnierz jest pojedynczy, stojący. Ozdoby czuchy stanowią aplikacje z błękitnego sukna oraz obszywki z wąziutkiego czerwonego lub czarnego sznurka. Niebie­ skim suknem pokryty jest z zewnątrz kołnierz, od którego z przodu zbiegają w dół po obu stronach rozcięcia wąskie paseczki błękit­ nej materii, po prawej stronie na długość 35 cm, po lewej 17 cm. Z prawej strony o b r a m k ę kończy tzw. к o h u с i k, t j . aplikacja z niebieskiego lub czerwonego sukna, przypominająca w kształcie stylizowane drzewko szpilkowe (Tabl. IV, rys. 7). Od kohucika w dól biegnie w e ł n i ą n у j s z n u r o k, skręcony z brą­ zowej i białej wełny obrzeżający kraje huni. U nasady fałdów bocznych pozostawione jest z prawej strony pionowe rozcięcie za­ stępujące kieszeń. Szwy fałdów bocznych w swej górnej części podkreślone są czerwonymi wypustkami. Długa czucha, sięgająca poza kolana, od czasów I wojny światowej zaczęła wyraźnie wychodzić z użycia. Na jej miejsce roz­ powszechniły się zw. h u ń к i lub s u k m a n к i, t j . krótkie kurtki szyte również z białego samodziału o kroju poncho podłużnego, sięgające jednakowoż najwyżej do połowy ud. Rękawy stanowiące całość ze stanem również sztukowane są dwukrotnie poniżej łok­ cia. Kołnierz pojedynczy, słabo zaznaczony, z przodu po prawej stronie huńki naszyta niewielka kieszonka, zwężająca się elipsowato ku dołowi. Huńka bądź w ogóle nie posiada wszywanych fał­ dów bocznych, bądź bardzo maleńkie. Ozdoby huńki stanowią hafty wykonane przeważnie ściegiem łańcuszkowym, przedstawia­ jące silnie przestylizowane ornamenty roślinne (Tabl. V, ryc. 3). Hafty te utrzymane są w kolorze czerwonym z odcieniem cynobru. �219 Zamożniejsi nosili w zimie kożuchy z rękawami biało wy­ prawiane, długością dorównujące opisanej wyżej czusze. Były one zgoła pozbawione ozdób, bądź tylko po krajach obszywane czer­ wonym safianem, czy też safianową kilkobarwną plecionką. Obuwie stanowią к e г p с у, wykonane bądź ze skóry kupo­ wanej na targu, bądź świńskiej wyprawianej w domu. Kierpce skrojone są z jednego kawałka skóry i zeszyte grubym rzemykiem szerokości około 1 cm., biegnącym od szpica wzdłuż zewnętrznego boku do napiętka. Na pięcie i z przodu po obydwu bokach posia­ dają kierpce po dwa otwory do przeciągania tzw. n a w o ł o k i , tj. sznurka z czarnej wełny lub wąskiego rzemyka, którym obu­ wie przymocowuje się do nogi. Nawołokę, której długość docho­ dziła niekiedy do 7 m, owija się starannie raz koło razu powyżej kostki. Do kierpców wkładano nogę owiniętą w onucki z konop­ nego płótna, zimą zaś ubierano wełniane skarpety dziane z bia­ łej i czarnej wełny w kratki lub paski. Skarpety te wyrabiano i Szlachtowej i Jaworkach. Letnie nakrycie głowy stanowił w czasach ostatnich kape­ lusz czarny, okrągły, z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, jak to dawniej nosili górale podhalańscy, z tą tylko różnicą, że zamiast paska z muszelkami obiegał główkę kilkakrotnie wąski czerwony sznurek zwany h a r a s ó w k ą , związany z tyłu na wę-" zeł ( k y t y c i ) . Dawniej, jak świadczy o tym zarówno miejscow a tradycja, jak i zdjęcia fotograficzne z końca ubiegłego stulecia, no­ sili Rusini Szlachtowscy wielkie kapelusze filcowe z wysokim ron­ dem zadartym do góry. Parobcy zdobili główki kapeluszy tzw. r ak a m i ( r a k i ) , tj. szerokimi na trzy palce paskami ze skóry, wy­ ciętymi gt')rą w zęby i nabijanymi gęsto na całej powierzchni mo­ siężnymi gwoździkami. Pierwotnie zamiast jednego szerokiego pa­ ska skórzanego noszono po kilka wąskich, ozdobionych jednym szeregiem gwoździków. Kawalerzy zdobili wtedy główki kapelu­ szy aż pięciu paskami nabijanymi, zaś starsi nie przekraczali n i ­ gdy trzech. Do stroju weselnego przystrajano jeszcze kapelusze bukietami ze sztucznych kwiatów oraz czerwoną wstążką, która spływała na plecy. ? �220 W zimie ubierano czapkę baranią z okrągłą główką pokrytą niebieskim suknem z czerwonymi wypustkami na szwach i czer­ wonym pomponem na wierzchu. Boki czapki okładane czarnym ba­ rankiem można było w dni niepogody spuścić w dół dla nakry­ cia uszu i karku. W podróż i na sianokosy zabierali z sobą mężczyźni torby skórzane dołem półokrągłe, które przewieszało się przez ramię, oraz laski z metalowym toporkiem, przypominające podhalańskie ciu­ pagi. Jedynie starzy używali lasek z zakrzywionymi rączkami, tzw. p a ł у ć (p a ł у с i a). Druciarze brali ponoć ze sobą w drogę tzw. k u l e , t j . laski nabijane gwoździami mosiężnymi o szerokich główkach. Strój parobków, a zwłaszcza owczarzy uzupełniał pas sze­ roki na 20 do 30 cm, szyty z podwójnej skóry, zapinany na cztery mosiężne klamry, zbliżone w kształcie do tych, jakie spotykamy przy starych pasach górali podhalańskich. Z boku pasa znajdo­ wała się kieszeń, w której przechowywano f a j к u, к r e s i w n у к i t a b a k oraz p i n i a z i. Pasy barwione zazwyczaj na czerwono i ozdobione bogatymi tłoczeniami kupowano w czasie jarmarków w miastach spiskich. Do uroczystego stroju parobskiego należały też ozdobne zapiąstki, t j . rodzaj obcisłych manszetów, szytych z sukna i ozdobio­ nych haftem, bądź robionych na drutach, z kolorowej wełny. Zapiąstki te noszone również dawniej przez górali szczawnickich, wy­ rabiano w Jaworkach i Szlachtowej. § 17. U b i o r y k o b i e c e . Na Rusi Szlachtowskiej noszą kobiety koszule zwane o p 1 у с z e o kroju bezprzyramowym mar­ szczonym. Stan i ć w i к 1 e pod pachami szyte są zazwyczaj z płó­ tna samodziałowego, zaś rękawy, które widoczne są spod gorsetu, szyto ostatnio z delikatniejszego płótna kupnego. Kolo szyi jest ko­ szula gęsto marszczona i chwycona w oszewkę z samodziałowego czerwonego płótna. Na ramionach naszywają tzw. s m u ż k i , t j . prostokąty szerokie na dziesięć do 12 cm, wykonane z czerwonej samodziałowej tkaniny, przekreślonej poziomo kilkoma białymi prążkami. Z takiej samej czerwonej tkaniny w białe prążki szyty �221 T A B L I C A V. Ryc. 1. Gazda w długiej «huni» (Biała Woda). — Ryc. 2. Druciarz z Białej W o d y zdjęty w Szymbarku, pow. Gorlice. — Ryc. 3. Gazda w k r ó t k i e j «huńce» (Biała Woda). — Ryc. 4. G a ź d z i n a w czepcu, k o ­ szuli ze « s m u ż k a m i » i starodawnym gorsecie z « a n g l i b (Biała Woda). — Ryc. 5. Kobieta w spódnicy i zapasce z r ę c z n i e d r u k o w a n y c h płócien (Biała Woda). — Ryc. fi. Kobieta w s a m o d z i a ł o w e j «huńee», gorsecie i zapasce z kupnych m a t e r i a ł ó w (Czarna Woda). Wszystkie zdjęcia wykonaj w latach 1930—1038 R. Reinfuss. �222 jest manszet ozdobiony dołem białą i czerwoną koroneczką. Pod szyją i u manszetów związana jest koszula kawałkiem białej ta­ siemki. Oplycze są na ogół bardzo krótkie, często długość ich nie przekracza 30 cm. Pod koszule, które właściwie są raczej bluzkami, ubierano płócienne ciasnochy, nie odbiegające krojem, ani sposo­ bem umocowania od publikowanych z Beskidu Śląskiego ) . Spódnice długie do kostek, szyte z płótna samodziałowego, w у b i j a n e g o w drobny, biały wzór kwiatowy na tle niebieskim, granatowym lub ciemnozielonym. Drukowaniem płócien zajmo­ wali się małomiasteczkowi farbiarze na Spiszu . Wybijanki szyte były w cztery b г у t у po 67 cm szerokie, w pasie gęsto marszczone, z przodu miewały niekiedy nadołek z białego samodziałowego płótna. Obok wybijanek noszono też tzw. к a n a f as к i, t j . spód­ nice z samodziałowego drelichu tkanego w pionowe paski białoczerwone lub biało-czerwone z niebieskimi prążkami. Zależnie od wzajemnej szerokości pasków, kolor kanafaski bądź zbliżał się do białego, bądź do czerwonego. Dawniej materiał na kanafaski wy­ rabiany bywał zapewne na miejscu, jednakowoż według zanoto­ wanej w terenie tradycji, miano go zakupywać w niezbyt odległej wsi Leśnicy, lub na targach w miasteczkach spiskich. Ostatnio w związku z zanikiem drukarstwa na płótnie i wyjściem z mody kanafasek, rozpowszechniły się spódnice szyte z materiałów kup­ nych, zazwyczaj ciemnych, drukowanych w drobne wzory kwia­ towe lub gładkich. Na spódnicę przywiązywano zapaskę sporzą­ dzaną dawniej z samodziałowego płótna ręcznie wybijanego w duży wzór kwiatowy, biały na tle niebieskim ze stosownym obrzeże­ niem, tzw. f a r t u c h ł a b a t y . Wśród zapasek drukowanych rę­ cznie, nierzadko spotyka się zapaski do noszenia na obie strony, z których każda posiada wzór odmienny (Tabl. IV, rys. 8 a, b) . Obok fartuchów labattych noszono też zapaski białe, płócienne, biało M 65 m ы Moszyński K., K u l t u r a ludowa Słowian, W e d ł u g informacji zebranych w terenie z a j m u j ą c a się «toceniem» płócien, b y ł a r ó w n i e ż twierdza K. Kietlicz Rayski («S,ztuka l u d o w a na Ze z b i o r ó w Muzeum Etnograficznego w tarza 6874. m m t. I , str. 447. pracownia farbiarska w Szczawnicy, co po­ Podhalu*). Krakowie. N r inwen­ �223 haftowane. Ostatnio zostały one wyparte przez zapaski szyte z ma­ teriałów kupnych. (Tabl. V, rys. 6). Na nogi ubierają kobiety w dzień powszedni kierpce przymo­ cowane w kostce przy pomocy nawołoki, zaś do stroju świątecz­ nego buty z cholew ami czarne, kroju węgierskiego, obrzeżone u góry paskiem czerwonego safianu. Ubiorem wierzchnim, noszonym w lecie, zwłaszcza przez dziewczęta i młode kobiet}- są gorsety szyte dawniej z kupnego sukna (p o s t a w u) koloru czerwonego lub czarnego, później zaś z kolorowych tybetów i aksamitów. Gorsety krojone były zasadni­ czo z trzech kawałków (plecy i dwa przody). Dołem starsze gor­ sety posiadają doszyly wąski pasek zastępujący kaletki lub kilka zazwyczaj 8 do 12 wąskich, długich kalet, tzw. r u s k i e f a ł d y . Z przodu gorset zapina się na jeden rząd błyszczących mosiężnych guzików. Dookoła,szyi zdobi go po krajach szereg ząbków kolo­ rowych, np. czerwonych, granatowych i zielonych na zmianę, wy­ konanych z kupnej tasiemki, oraz dwa szeregi kolorowych krepinek. Przody przyozdobione są haftem (Tabl. IV, rys. 9), wykonanym ściegiem łańcuszkowym w kolorze czerwonym, różowym, niebie­ skim i zielonym . Krawędzie dziurek na guziki obdziergane są nicią zieloną i żółtą. Nowsze gorsety bywają szyte z kolorowego tybetu lub aksa­ mitu. Krojone są podobnie jak wyżej opisane, z tą tylko różnicą, że zamiast wąskich kaletek przyszywane jest około 20 kaletek ma­ łych półokrągłych. Te małe kaletki nazywa lud p o l s k i m i f a ł ­ d a m i w odróżnieniu od dawnych szerokich, które zwie r u s k i ­ na i . Nowsze gorsety aksamitne zamiast wyszyć kolorowymi nić­ mi, posiadają przody wyszywane wzorem Szczawnicy barwnymi koralikami i cekinami. Na gorset ubierają w dni chłodne h u ń k ę szyią z białego samodziałowego sukna długości ok. 55 cm. Huńka posiada krój tzw. poncho podłużnego, z rękawami sztukowanymi od łokcia, koł? e7 f i S 1:7 W z ó r haftu na starym gorsecie ze Szlachtowej podaje r ó w n i e ż K. Kietlicz Rayski w pracy pod t y t u ł e m «Sztuka górali s z c z a w n i c s k i c h » . Wierchy, tom I . Z notatek Dobrowolskiej i T r z e p a c z ó w n y . 1)8 �224 nierz niziutki stojący. Kraje kołnierza, rozcięcie na piersiach ora2 dół rękawów ozdobione są warkoczykiem plecionym z białej i czar­ nej wełny, oraz kupnej czerwonej h a r a s ó w k i . Wzdłuż rozcię­ cia na przodzie ozdobiona jest huńka aplikacją z czerwonej ma­ terii, wystrzyżonej po krajach w ząbki. Jest to tzw. p i ł k a . W po­ środku jej z prawej strony znajduje się przyszyty z czerwonej ma­ terii k o h u c i k , t j . aplikacja przyszjda żółtym stebnem z wyszy­ tymi gwiazdami takiegoż koloru (Tabl. IV, rys. 7). Szew łączący kołnierz z kohucikiem zdobi ob r a m k a z harasówki w kolorze żółtym i czerwonym. Poniżej czerwoną harasówką wykonany jest tzw. h u s i t a n e c , czyli linia łamana, haftowana ściegiem «janina». Strój zimowy stanowiły kożuchy baranie, biało wyprawiane, zdobione z przodu i na plecach bogatymi aplikacjami z koloro­ wych przeważnie safianów. Piękny okaz takiego kożucha publi­ kuje K. Rayski w cytowanej już poprzednio pracy . Kożuchy te nabywano na targach w miastach spiskich. Na ramiona w drodze do miasta czy cerkwi zarzucano pier­ wotnie r a ń t u с h czyli o b r u s , t j . płat płótna samodziałowego, długi na 180 cm, szeroki, na 60 cm. Zazwyczaj na rańtuchy uży­ wano płótna c z y n o w a t e g o , t j . tkanego w jodełkę na krosnach wielonicielnicowych. Później zaczęto nosić tzw. c h u s t y к u 1 as t e, t j . kupne, drukowane w gruby deseń. Na głowie noszą obecnie dziewczęta chustki kupne druko­ wane, białe lub czerwone, zaś kobiety zamężne granatowe. Chu­ sta kwadratowa złożona po przekątni bywa wiązana pod brodą. Trzy rogi kupnej chustki zdobi się pomponami z czerwonej włóczki. Stare kobiety wiążą włosy na krążku z drutu owiniętym szmatką zwanym с h у m 1 a,- na to ubierają czepce szyte z druko­ wanego kwiecistego tybetu. Czepiec zachodzi na uszy z charak­ terystycznym zębem nad czołem (Tabl. V, ryc. 4), zdobi go bie­ gnąca od ucha do ucha haftowana wstążeczka, jasno brązowa, w kwiatki białe i niebieskie. Nad tą wstążką idą 3 rzędy krepiny w kolorze amarantowym, białym i czerwonym. Czepiec obszyty bywa krajem czarną szydełkową koronką, tzw. f o r b ó t k a . Od e9 7 «" W i e r c h y , t. I . �225 spodu podszyty jest białym płótnem. Czepiec przymocowuje się do głowy przy pomocy tasiemki ( g a ł u n e k ) czarnej, długiej około 2 m, którą owija się kilkakrotnie dookoła. Końce tasiemki obszyte są dokoła czerwoną i żółtą włóczką. Ubiór głowy panny młodej stanowi tzw. t k a n k a , t j . wie­ niec ze sztucznych kwiatów, z którego spływa na plecy rząd wstą­ żek jedwabnych, kolorowych, przypiętych do tekturowej podkładki w formie wydłużonego prostokąta. Ozdobę szyi stanowią sznury szklannych paciorków rzadziej korali. V I . ZAKOŃCZENIE § 18. E l e m e n t } - d a w n e w k u l t u r z e R u s i n ó w S z l a c h t o w s k i c h . Z rozdziałów poświęconych opisowi kul­ tury materialnej Rusi Szlachtowskiej, a zwłaszcza budownictwa i stroju widać, jak z biegiem czasu ulegała ona kolejnym prze­ mianom. Na poczet elementów należących do warstw chronologicznie i typologicznie bardzo starych należy zaliczyć moim zdaniem osad­ nictwo rozproszone jednodworcze, występujące dziś na polanach Rusi Szlachtowskiej. Z osadnictwem tego rodzaju spotykamy się często, gdy nomadzi-pasterze samorzutnie przechodzą do osadnic­ twa stałego. W ten sposób powstało jednodworcze osadnictwo Huculszczyzny , niektórych wsi Bojkowszczyzny środkowej i Be­ skidu Zachodniego -. Na terenach pozasłowiańskich jednodworcze osadnictwo pochodzenia pasterskiego spotykane jest na południo­ wych zboczach Alp transylwańskich . Przypuszczam, że jedno­ dworcze musiało być pierwotne osadnictwo całych Karpat, o ile powstanie swe zawdzięczało fali pasterskiej wołosko-ruskiej. Dzi­ siejsza zwartość wsi karpackich od wschodniej Bojkowszczyzny 70 71 7 73 7 0 Reinfuss R., Badania nad osadnictwem Iluculszczyzny. Spraw, z posiedź. P A U . T. X L V I , 1945). Reinfuss R., Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w . W a r ­ szawa 1939. Л. Kutrzebianka, B u d o w n i c t w o ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1931. Wsie jednodworcze w obrębie Podhala nowotarskiego notuje na swej mapie B. Zaborski (O k s z t a ł t a c h wsi w Polsce, K r a k ó w 1926). 7 1 72 73 E. de Marianne, La Valachie, Paris 1902, sir. 153. Lud, Т. X X X V I I 15 �226 począwszy, na zachód po Góralszczyznę śląską jest prawdopodob­ nie wynikiem ingerencji wielkiej własności, która nadając osad­ nictwu wołosko-ruskiemu ramy organizacyjne, zastosowała formy wytworzone przy powstawaniu wsi rolniczych zakładanych na pra­ wdę niemieckim . Przeciwko temu zbyt sztywnemu narzucaniu form osadniczych niedostosowanych do nawyków i potrzeb lud­ ności pasterskiej budzi się tu i ówdzie pewna reakcja wyrażająca się w tendencjach odśrodkowych, przy czym osadnictwo pierwot­ nie zwarte rozprasza się. Proces ten widoczny jest zwłaszcza we wsiach Beskidu śląskiego . W budownictwie typem starego domostwa wyrugowanego już dziś w znacznej mierze ze wsi do osiedli sezonowych jest bu­ dynek składający się z sieni i izby z kurnym piecem piekarskim, budowany niekiedy z okrąglaków, częściej z pni na pół rozdzie­ ranych, węgłowanych na obłap z dachem pobitym dranicami. Pierwolność węgła n a o b ł a p potwierdzona przez wykopaliska wczesnohistoryczne z Opola nie ulega wątpliwości. Węgieł ten spotykamy nie tylko w starych budowlach całych Karpat, ale i na przyległym Podkarpaciu i polskim niżu. Trudniej rozstrzygnąć, czy krokwiowa konstrukcja dachu, występująca na interesującym nas obszarze jest pierwotna, czy też dopiero przedostała się później w Karpaty z falą wpływów za­ chodnio-europejskich. Fakt, że w szałasach pasterskich Beskidu Zachodniego , Podhala , Beskidów Wschodnich występują da74 75 78 77 7 1 78 79 K. Dobrowolski, D w a studia nad powstaniem k u l t u r y ludowej w Karpatach zachodnich. Odb. ze ((Studiów historycznych k u czci St. Kutrzeby)), K i a k ó w 1938, str. 25. Ze zjawiskiem t y m spotykamy się w Istebnej, Jaworzynce, W i ­ śle i i n . (b'. Popiołek, Historia osadnictwa w Beskidzie Śląskim, Ka­ towice 1939). W e d ł u g okazu przechowywanego w Muzeum Śląskim w By­ tomiu. L . Sawicki, S z a l a ś n i c t w o na Śląsku Cieszyńskim, Mat. anlr. arch, i etn. t. X I V , str. 145. K. Moszyński, K u l t u r a ludowa Słowian, t. I , rys. 439. T y p o w y dach zbudowany na epólsochy szczytowe)) z n a l a z ł e m w r. 1938 w szałasie pasterskim na połoninie leżącej na w s c h ó d od Lawocznego. 7 5 7 8 7 7 7 8 7 9 �227 en chy budowane na sochę, zaś na Huculszczyźnie tak blisko z da­ chami na sochę spokrewniona konstrukcja slegowa pozwala przypuszczać, że przed ostatecznym zwycięstwem dachów krok­ wiowych mogły tu być rozpowszechnione dachy na sochę lub pól sochy szczytowe zwielokrotnione, co w konsekwencji odpowiada konstrukcji tzw. s l e g o w e j . Jeśli wyrażone tu przypuszczenie jest słuszne, należy przyjąć, że i spotykany na Rusi Szlachtow­ skiej, jako też i w całych Karpatach w starym budownictwie mie­ szkalnym, czy na budynkach gospodarczych dach czterospadowy również nie jest tu formą pierwotną, gdyż przy zastosowaniu soch, czy tzw. półsoszek szczytowych, wiąże się dach dwuspadowy ze szczytem otwartym lub szalowanym deskami. Dachy krokwiowe czterospadowe mogą więc być na obszarze karpackim zjawiskiem późniejszym, przenikającym z terenów podgórskich, gdzie dach czterospadowy wsparty bądź na sochach wewnętrznych, bądź na krokwiach był zjawiskiem typowym. Jeśli chodzi o wnętrze bardzo ciekawym szczegółem jest piec piekarski budowany dawniej z reguły w izbie. Rys ten łączący budownictwo Rusi Szlachtowskiej z budow­ nictwem rozległych obszarów Słowiańszczyzny zachodniej i wscho­ dniej wskazuje (zgodnie z poglądami prof. К. Dobrowolskiego), że na kształtowanie się karpackiego budownictwa mieszkalnego wpłynęły wzory przyniesione przez osadników napływających z Podgórza . W tradycjach bowiem budownictwa bałkańskiego leżą otwarte ogniska w izbie, z wiszącymi kotłami do gotowania, podczas gdy piece piekarskie buduje się oddzielnie poza obrębem budynku . Piece piekarskie budowane w obrębie izby stanowiły dawniej regułę zarówno na Spiszu, jak i przyległej Slowaczyźnie, 81 83 84 86 8 0 I na pograniczu huculsko-bojkowskim. Maksym: ее, p r z y s i ó ł e k Zielonej, pow. Nadworna. Analogiczny do przedstawionej na rys. 441, u К Moszyńskiego, Kul lud. Slow. K. Moszyński, tamże, t, I , str. 521. K. Dobrowolski, Elementy r u m u ń s k o f - b a l k a ń s k i e w kulturze ludowej Karpat pol., Warszawa 1938, str. G. K. Moszyński, jak 82. 81 8 2 8 3 8 4 15* �gdzie dziś pod wpływem budownictwa niemieckiego rozpowszech­ nił się zwyczaj stawiania pieców piekarskich w sieni . W s t r o j a c h do grupy elementów starych należy koszula męska kroju poncho podłużnego, która prawdopodobnie dawniej musiała być znacznie dłuższa tak, jak u Hucułów, Bojków, czy Gó- ' rali Beskidu Zachodniego, dalej płócienne spodnie letnie oraz zimo­ we wełniane chołośnie, nie różniące się krojem zasadniczym od spodni noszonych w innych częściach Karpat, z wyjątkiem Huculszczyzny. Fakt, że u Rusinów Szlachtowskich bywają chołośnie z jed­ nym tylko przyporem nad prawą pachwiną, a nie z dwoma, jak np. u Łemków czy górali sądeckich i podhalańskich, można przy­ pisać reliktowemu charakterowi tego terytorium. Możliwe jest bowiem, że spodnie wełniane z jednym przyporem reprezentują typ starszy. W Karpatach występuje on poza Rusią Szlachtowską i Szczawnicą u wschodnich Bojków , a w Beskidzie Zachodnim u górali śląskich oraz czadeckich , ponad to powszechnie w spo­ dniach płóciennych. Do bardzo dawnych ubiorów należy też długa h u n i a Rusi­ nów Szłachtow skich o kroju poncho podłużnego z odstępującymi fałdami wszytymi po bokach. Krój podobny posiadają: krótki i nie­ zgrabny p e t c k huculski, drugi s i r a k bojkowski, a wreszcie w najbliższym sąsiedztwie Rusi Szlachtowskiej niektóre g u rm a n y górali sądeckich, oraz brązowe cuchy Spiszaków i Pod­ halan, czy długie do kolan białe gunie Łemków nadpopradzkich. Niewątpliwymi dawnymi elementami stroju góralskiego są: spotykana w całych Karpatach czapka obkładana barankiem z główką pokrytą suknem, serdak barani, szeroki skórzany pas no­ szony przez pasterzy oraz kierpce, zaś w stroju kobiecym koszula o kroju bezprzyramkowym marszczonym, która odpowiedniki swe znajduje u górali wschodnio-beskidzkich (Bojków, Hucułów), a na zachodzie u górali śląskich, płachta ( r a ń t u c h ) narzucana na raM 87 88 89 r 8 0 Zbiorowe, Słowacja i Słowacy, t. I , str. 202. * R. Reinfuss, Ze s t u d i ó w nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą B o j k ó w , str. Wisła, Istebna. Skalite, Czorne Beskidzkie. T 8 S a 0 18. �229 miona i li у m ! a czyli krążek służący do upinania włosów pod czepiec noszony przez mężatki. W gospodarstwie Rusinów Szlachtowskich poza pasterstwem wysokogórskim, połączonym z krótszymi lub dłuższymi migra­ cjami sezonowymi, zachowały się zwłaszcza na polanach górskich do czasów ostatnich niektóre prymitywne formy uprawy ziemi, połączone z żarową trzebieżą krzaków i młodych zagajników. Na wypalenisku prowadzi się prymitywną owsianą gospodarkę jednopolową, siejąc rok po roku bez nawożenia, a następnie, gdy ziemia przestaje już rodzić, porzuca się odnośną parcelę na lat kilka tak, że znowu krzakami porasta. § 19. W p ł y w y Z а к а г p а с i a. Na elementy starsze, sta­ nowiące tło kulturowe wspólne ludności znacznych połaci Karpat nawarstwiały się w ciągu stuleci nowe łreści. Ruś Szlachlowska od czasów dawnych znajdowała się w or­ bicie wpływów promieniujących z sąsiedniego Spiszą. Stamtąd za­ czerpnięte zostały wzory układu rolnego opartego na niwowym regularnym podziale gruntów z trójpolowym systemem uprawy . Ze Spiszą przyjęto typ zwartej zagrody wdelobudynkowej, stawianej w formie czworoboku z podwórzem w środku, spoty­ kany poza tym na Podhalu u Lachów sądeckich, Łemków nadpopradzkich, budynki gospodarcze z p r i c z y n a , które zawędro­ wały już w głąb Sądeczyzny. Z architektury miast spiskich zapo­ życzono kształt dachu dwuspadowego z okapem bocznym, zaopa­ trzonego u szczytu półokrągłym koszyczkiem i pazdurem, krycie gontem, ornamenty rzeźbione na tragarzach, a w sprzętach przede wszystkim typ malowanych skrzyń, które tu, podobnie jak i na polskim Spiszu (np. w Kacwinie) zdradzają wyraźny wpływ pół­ nocnej Słowaczyzny. Najsilniejsze wpływy południowego Zakarpacia widoczne są jednakowoż w stroju. Męskie kapelusze filcowe ze skrzelami pod­ winiętymi pionowo do góry, r a k i służące do ich ozdoby, zapiąstki noszone przez parobków, są niewątpliwymi zapożyczeniami z Za­ karpacia. 90 1,1 9 9 9 1 K. Dobro wolski, Najstarsze К Dobrowolski, Najstarsze Osadnictwo osadnictwo Podhala, Podhala, sir. 70. str. 40. �230 Najprawdopodobniej pod tymże wpływem rozpowszechnił się (nieuzasadniony krojem) zwyczaj noszenia krótkich koszul i h u n i e k oraz zwyczaj ubierania sukiennych kamizelek tzw. 1 a j b i к ó w. W stroju kobiecym pochodzenia zakarpackiego był zwyczaj noszenia tybetowych czepców z charakterystycznym zębem nad czołem i t k a n k i ubieranej do ślubu przez panny młode, zdobie­ nia rękawów koszul czerwonymi, naszywanymi s m u ż k a m i , spódnice kanafaski i drukowane (wraz z drukowanymi zapaska­ mi). Kożuchy białe zdobione bogatymi safianowymi aplikacjami, buły z cholewami noszone na święto. Na Spiszu zaopatrywały się kobiety w kolorowe sukna tzw. a n g 1 i j e, używane na gorsety. Trudniej niż w zakresie budownictwa i stroju ustalić wpły­ wy Zakarpacia w innych działach kultury materialnej. Prawdo­ podobne jest jednak, że pod jego właśnie wpływem rozwinęła się niegdyś, zamierająca obecnie, masowa hodowda wołów oraz tak charakterystyczne dla Rusinów' Szlachtowskich — druciarstwo. § 20. W p ł у w у p o l s k i e w kształtowaniu się kultury materialnej Rusinów Szlachtowskich zaczęły oddziaływać stosun­ kowo bardzo późno, gdyż dopiero w ciągu obecnego stulecia, a na­ wet (i to głównie) w okresie międzywojennym. Przyczyna tego zjawiska jest łatwa do wyjaśnienia. Zarówno wypowiedzi zbierane od informatorów spośród górali szczawnickich i Rusinów Szlach­ towskich, jak i niektórych autorów podkreślają zgodnie, że róż­ nice w zakresie kultury materialnej zachodzące obecnie między góralami szczawnickimi a ich wschodnimi sąsiadami są stosun­ kowo bardzo młode. Dawniej obydwie te grupy różniły się od sie­ bie tylko językiem i wyznaniem, zaś budownictwo, strój, czy spo­ soby zdobywania środków utrzymania przez hodowlę czy uprawę roli były u obydwu grup jednakowe. Dopiero w ciągu bieżącego stulecia region szczawnicki zaczął nabierać cech odrębnych. Stało się to głównie pod wpływem Podhala i sąsiedniej Sądeczyzny, a ponadto wytworzyły się też pewne formy specyficznie szczaw­ nickie, względnie pienińskie. 7 7 7 7 792 92 Kietlicz Rayski, t. I , s. 77. Sztuka u górali szczawnickich. Wierchy, �231 W nowszym budownictwie wiejskim górali szczawnickich spotykamy próby dostosowania go do potrzeb ruchu letniskowego i chęć nadania budynkom mieszkalnym charakteru willi przez dobudowanie werand, ganeczków, piąterek, w stroju zarzucono ka­ pelusz spiski ze skrzelami zawiniętymi do góry, na rzecz okrą­ głego kapelusza podhalańskiego z wąską krezą opuszczoną lekko ku dołowi, opasanego zamiast paska z muszelkami czerwonym wełnianym sznurkiem. U górali pienińskich, a ściślej u flisaków wożących turystów przez przełom, rozpoczęło się efekciarskie zdo­ bienie niebieskich kamizelek przy pomocy naturalistycznych haf­ tów lśniących od mnóstwa metalowych cekinów, co przejęli gó­ rale szczawniccy, wyprowadzając z kolei u siebie hafty o natura­ listycznych wzorach kwiatowych na krótkich swych guńkach. Mo­ tywy te zaszczepione z zewnątrz przez jakiś nieumiejętnie popro­ wadzony kurs wyszywania, stały się później charakterystyczną cechą najnowszego stroju tego regionu. Na spodniach w, związku z ogólnym rozwojem zdobnictwa stroju góralskiego pojawiają się coraz bogatsze c y f r o w a n i a , występujące w miejscach, gdzie dawniej biegła tylko wąziutka kolorowa oblamka. Równolegle ulegał zmianom strój góralek szczawnickich. Za­ rzucone zastały spódnice kanafaski z ręcznie drukowanego płótna samodziałowego, a na ich miejsce przyszły wełniane kwie­ ciste t y b e t y . Zniknęły czerwone s m u ż k i u rękawów koszul. Zamiast a n g 1 i j o w у с h sukiennych gorsetów przyszły aksa­ mitne czarne lub bordowe, zdobione wyszyciem z paciorków i ce­ kinów o secesyjnych wzorach roślinnych. Zaprzestały kobiety no­ sić spiskie czepce i białe kożuchy z bogatymi safianowymi apli­ kacjami. W rezultacie strój kobiet szczawnickich upodobnił się do nowszych ubiorów noszonych przez kobiety na Góralszczyźnie są­ deckiej. Zmiany (głównie w zakresie stroju), jakie zaszły w ciągu ostatnich lat kilkudziesięciu na terenie zamieszkiwanym przez gó­ rali pienińskich i szczawnickich zatarły prawie bez śladu daw­ niejsze, zakarpackie cechy tutejszej kultury. Region szczawnicki i pieniński nabrały swoistego wyrazu odrębnego od grup sąsied- �232 nich i odróżniły się optycznie bardzo silnie od Rusinów Szlach­ towskich, którzy z racji swej izolacji społecznej, biedy, jak i żyw­ szych do niedawna kontaktów z Zakarpaciem okazali się począt­ kowo bardziej odporni w przyjmowaniu nowości od swych naj­ bliższych polskich sąsiadów. Opory okazały się jednak nietrwałe. Odcięci od Spiszą granicą polityczną, związani tym silniej z oko­ licznymi miejscowościami polskimi, jak Szczawnica, Krościenko, Nowy Targ, zaczęli Rusini Szlachtowscy ulegać powoli wpływom polskim. Stąd w budownictwie Rusi Szlachtowskiej spotykamy szereg rozwiązań architektonicznych zaczerpniętych z willowego budownictwa drewnianego Szczawnicy, a w stroju niektóre ele­ menty zapożyczone z ubiorów sąsiednich górali polskich. Po­ wszechnym jest np. dziś u Rusinów Szlachtowskich zwyczaj no­ szenia podhalańskiego kapelusza, zdobienia haftami o motywach «szczawnickich» spodni i krótkich huniek męskich i kobiecych. W Szlachtowej, najbardziej ku wschodowi wysuniętej wsi inte­ resującego nas terytorium, młodzi eleganci wiejscy zaczęli ubie­ rać niebieskie kamizelki, zdobione tak jak u flisaków pienińskich i szczawnickich dorożkarzy, zaś u dziewcząt spotykało się tybe­ towe kwieciste spódnice i gorsety szyte i zdobione na sposób szczawnicki. § 21. R e l i k t o w y c h a r a k t e r k u l t u r y ludowej R u s i S z l a c h t o w s k i e j . Jak wynika z ustępów poprzed­ nich, w kulturze tradycyjnej Rusinów Szlachtowskich wyróżnić się dają trzy główne zespoły. Zespół obejmujący elementy naj­ starsze, zespół wytworów, które przedostały się tu w związku z ekspansją kulturalną Zakarpacia, a ściślej Spiszą, i wreszcie trzeci najmłodszy, na który składa się cienka jeszcze i powierz­ chowna warstwa treści zapożyczonych od górali szczawnickich. Zespół elementów, które zostały wyróżnione jako najstarsze, również nie jest wewnętrznie jednolity. Badania prof. К. Dobro­ wolskiego wykazują, że złożyły się na niego wytwory przyniesione w Karpaty przez przybywającą z Podgórza ludność rolniczą oraz wołosko-ruskich pasterzy . Dwie te składowe w drodze powol93 63 К Dobrowolski, Dwa studia.., str. 17—26. �233 nej wymiany i przenikania się wzajemnego dały w rezultacie jako wypadkową pewien zespół wartości, który stał się fundamentem dla przyszłego rozwoju kultury karpackich górali. Porównanie szeregu starszych elementów kultury material­ nej z różnych stron Karpat wskazuje, że tło, na którym rozwinęło się dzisiejsze zróżnicowanie kulturalne Karpat, musiało być w swych zasadniczych rysach dosyć wyrównane. Kultura mate­ rialna Karpat nie obfitowała dawniej w zbyt jaskrawe różnice i tym tłumaczy się, dlaczego niektóre najbardziej zapadłe kąty Kar­ pat mimo znacznej odległości od siebie, jak np. Bojkowszczyzna i Ruś Szlachtowska w zakresie starszych elementów kulturowych zachowały duże podobieństwo. Dzisiejsze zróżnicowanie Karpat na pomniejsze terytoria etnograficzne tylko w paru zasadniczych wypadkach, gdy chodzi o wytworzenie się podstawowych grup etnograficznych da się po­ wiązać z procesami osadniczymi . Rozproszkowanie obszaru Kar­ pat na wielką liczbę małych, a silnie wyodrębniających się pod względem kulturalnym terytoriów etnograficznych, jest zjawiskiem stosunkowo młodym. W wytworzeniu się lego zróżnicowania prócz czynników geograficznych, ekonomicznych, administracyjnych, politycznych " , bardzo ważną rolę odegrał fakt, że poszczególne terytoria znalazły się w kręgu wpływów kulturowych promieniu­ jących z różnych ośrodków. Dorzecze górnego Dunajca objęła przede wszystkim strefa wpływów spiskich. Z północnej Słowaczyzny i z miast spiskich przedostawały się przez Karpaty nowe treści, wnosząc poważne zmiany w kulturze wsi podhalańskiej, u górali pienińskich, szczawnickich, a także w południowej Sądeczyźnie i u zachod­ nich Łemków. Wpływy spiskie przenikające do nas z południa nie wszędzie przyjmowały się w tym samym zespole. Na podsta­ wie szczupłych wiadomości, jakich dostarcza nam literatura, ma­ teriały rękopiśmienne, ikonograficzne a wreszcie własna znajo­ mość terenu można wyrazić pogląd, że najsilniej wpływom za94 5 8 4 9 5 dia, str. K. Dobrowolski, j . w. Zagadnienie to omawia szczegółowo K. Dobrowolski, D w a stu­ 27. �234 karpackim poddały się wsie polskiego Spiszą, górale pienińscy i szczawniccy, Pmś Szlachtowska oraz (niesłusznie moim zda­ niem) zaliczana do górali podhalańskich grupa wsi leżąca na lewym brzegu Dunajca na zachód od Czorszlyna (np. Maniowy). Był okres czasu, przypadający zapewne na pierwszą polowe ub. stulecia lub może wcześniej, na przełom X V I I I i XIX w., kiedy oznaczony wyżej obszar przedstawiał pod względem kulturowym obraz dość jednolity, wyodrębniający się od sąsiadów (a m. in. i od Podhala nowotarskiego) pewnym dosyć w terenie równo­ miernie rozprowadzonym zespołem elementów zapożyczonych ze Spiszą. Elementy te krzyżując się ze starszymi, zastanymi na miejscu, dały w rezultacie zespół nowy, taki z jakim spotykamy się jeszcze w drugiej połowie ubiegłego stulecia u górali szczaw­ nickich i Rusinów Szlachtowskich. Elementy zakarpackie przeszczepione na północ zaczęły żyć własnym życiem. Powstały liczne formy pochodne, klóre rozwija­ jąc się dalej samodzielnie przyczyniały się do dalszego zróżnico­ wania terytorium etnograficznego . Poza tym z Zakarpacia przy­ chodziły coraz nowe treści, które nic zawsze zdołały się roz­ powszechnić na całym omawianym iu obszarze, powodując tym samym jego kulturalne różnicowanie. W drugiej połowie X I X w. w związku z postępującym wzbogacaniem się i rozwojem zdob­ nictwa stroju, ludowego rozpadł się jednolity dotychczas krąg wpływów spiskich w dorzeczu Dunajca. Dzięki szeregowi nowych zapożyczeń z Zakarpacia oraz rozwojowi pewnych elementów w zdobnictwie stroju wyodrębniły się obszary zachodnie obejmu­ jące polski Spisz, górali pienińskich oraz północno-wschodni cy­ pel dzisiejszego Podhala. Następnie i ten obszar rozpadł się wskutek różnic kulturowych, jakie powstały w ciągu ostatnich kilku dziesiątków lat między ludnością zamieszkującą po obu stro­ nach Dunajca w związku z ekspansją kulturalną Podhala, która m «• Jako jeden z p r z y k ł a d ó w dobrze i l u s t r u j ą c y c h to zjawisko p r z y p o m n i e ć m o ż n a dzieje parzenicy, k t ó r a przyniesiona z p o ł u d n i a w polowie ub. stulecia r o z w i n ę ł a się u nas bujnie d a j ą c długi szereg odmian rozgraniczonych pod w z g l ę d e m t e r y t o r i a l n y m (T, Seweryn, Pa­ rzenice góralskie. K r a k ó w 1930). �235 wzdłuż lewego brzegu rzeki posuwa się w. kierunku Czorsztyna. Obszar wschodni dawnego kręgu wpływów spiskich, obejmujący górali szczawnickich i Ruś Szlachtowską, dłużej zachował swe pierwotne oblicze, ale i tu, jak wiemy z uslępu poprzedniego (§ 20), na terenie góralszczyzny szczawnickiej zaszły liczne zmiany, które spowodowały kulturalne wyodrębnienie się tej grupy, odbywające się częściowo pod wpływem pobliskiej Sądeczyzny, częściowo zaś pod wpływem odległego Podhala. Gdy przed niespełna trzydziestu laty artysta malarz Konstanty Kietlicz Rayski zbierał materiały do opisu starego stroju szczawnickiego w wielu wypadkach musiał opierać się na obserwacjach zebra­ nych u sąsiednich Rusinów, gdyż strój miejscowy uległ już znacz­ nym przemianom. Izolacja geograficzna, społeczna, a wreszcie i ubóstwo w ja­ kim pogrążona była Ruś Szlachtowską składały się na to, że lud­ ność ta choć wciągnięta w nurt przemian kulturalnych, jakie za­ chodziły w Karpatach zachodnich, nigdy nie mogła dotrzymać tempa, przyjmując wszelkie nowości z dużym opóźnieniem. W inwentarzu kulturowym Rusi Szlachtowskiej zachowało się wiele form, które u sąsiadów bądź wyszły już całkiem z użycia, bądź uległy daleko idącej ewolucji. W stosunku do terenów ościennych obszar Rusi Szlachtowskiej posiada charakter relik­ towy. Gruntowne zbadanie jego kultury, rzuciłoby sporo światła na wcześniejsze, zapomniane już stadia kulturowe sąsiednich górali zwłaszcza spiskich i szczawnickich. Dziś na badania ta­ kie jest już za późno. Znaczna część Rusinów Szlachtowskich, w tym prawie wszyscy starzy, zostali wysiedleni na wschód wraz z całym ruchomym dobytkiem, nieliczna garstka, która pozostała to przeważnie młodzież męska włócząca się po świecie za druciarką, jako źródło informacji o czasach dawnych nie przedstawia większej wartości ° . 7 0 7 J u ż po napisaniu niniejszej pracy resztki d a w n y c h m i e s z k a ń ­ ców Rusi Szlachtowskiej zostały przesiedlone na Z a c h ó d i rozproszone w ś r ó d ludności polskiej, zamieszkującej Ziemie Odzyskane. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb6388846e6092636681ae8d91d35fb.pdf a7b22fdc85707b2ec7a1fff6a5df282b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5129 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Wielkopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4759 Title A name given to the resource Etnografia Wielkopolski w planowaniu niemieckim / LUD 1946 t.37 Description An account of the resource LUD 1946 t.37, s.236-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BOŻENA STELMACHOWSKA ETNOGRAFIA WIELKOPOLSKI W PLANOWANIU NIEMIECKIM Z lat okupacji przeszły do rąk naszych niektóre niemieckie wydawnictwa, a m. in. część biblioteki «Volkspolitisches Institute mieszczącego się przy niemieckim uniwersytecie w Poznaniu. I n ­ stytut ten posiadał specjalny oddział etnograficzny, czyli «Abteilung: deutsche Volkskunde». Nie mając do dyspozycji wszystkich książek owej biblioteki, ograniczymy się do omówienia niektórych, dotyczących w szcze­ gólności etnografii Wielkopolski. Zadaniem Instytutu było nie tylko badanie kultury niemiec­ kiej, ale także, jak sama nazwa wskazuje, planowanie politycznonarodowościowe, które m. in. obejmowało również i etnograię. Re­ prezentantami jej byli w Poznaniu dwaj profesorowie niemieccy: dr Edmund Mudrak, oraz prof, dr Lutz Mackensen. Planowanie to opierało się na następujących założeniach: Zamierzona inkorporacja Wielkopolski do Rzeszy niemiec­ kiej miała dokonać się na zasadzie integralnej germanizacji. Nie chodziło już tylko o zniemczenie osiadłej ludności, ale o to, aby na ziemi «niemieckiej» powstał i mógł rozwijać się nadal nowy szczep «niemiecki». Elementami tego planowania były: ziemia i człowiek, t j . jego kultura materialna i duchowa. Dla sprawnego ujednolicenia programu działania ograniczono go do pewnej zamkniętej przestrzeni, mianowicie do tzw. «Kraju Warty». Wielkopolska, zaludniona przez polskie grupy etniczne, przedstawiała już w samym mianowaniu swoim, oraz w granicach �237 terytorialnych pewną całość o charakterze etniczno-historycznym. Z tej więc przyczyny trzeba było zmienić te granice i zmienić tradycyjną nazwę obszaru. Termin «Wielkopolska» nie był zresztą używany przez Niemców. Jeszcze przed I Wielką Wojną, a więc z końcem w.XIX nauka niemiecka posługiwała się terminem: «Kraj Poznański*. Określenie to podtrzymywane było przez ośrodki nie­ mieckie w Polsce jeszcze przed wybuchem I I w ojny światowej. Z chwilą wkroczenia wojsk niemieckich w r. 1939 i dokona­ nia now ego podziału administracyjnego przez Niemców, pojawiła się też i nowa nazwa, która kazała zapomnieć o samym Pozna­ niu. Był więc teraz «Region W arty» i «Kraj W arty», czyli miano­ wanie o charakterze geograficznym. Nazwa ta, wykluczająca oba momenty historyczne, a więc i polskość i poznańskość, została bez zastrzeżeń przyjęta przez naukę niemiecką. Kraj Warty obejmo­ wał również okręg Łodzi. Ten nowy obszar w scłiodni należało przystosować do wy­ mogów chwdli. Czynniki urzędowe podjęły się zatem zadania usu­ nięcia z terenu ludności polskiej w kolejnych etapach ekstermina­ cyjnych, aż do absolutnej likwidacji, oraz zasiedlenie całej prze­ strzeni ludnością niemiecką. Czynniki naukowe miały akcję tę uza­ sadnić ideowo i faktycznie. Roli tej podjęły się m. in. historia i geo­ grafia. Chodziło tu o to, aby udowodnić, że ziemia ta z pochodze­ nia swego i charakteru krajobrazowego jest niemiecka. Szczególne zadanie, jakie przypadło etnografii, polegało na tym, aby naprzód wykryć relikty polskie, wskazać je i spowodo­ wać ich usunięcie, a równocześnie zasygnalizować zabytki nie­ mieckie, celem ich konserwacji w terenie. W tej pracy przycho­ dziła etnografii w pomoc także i historia sztuki. Ważniejszą role jednakże miała etnografia do spełnienia w stosunku do człowieka. Etnografów niemieckich zobowiązano do współpracy w planowaniu przyszłościowym. Polecono im stwo­ rzenie nowego regionu. Tylko oni bowiem wiedzieli, jakie czynniki składowe mogą region taki stworzyć. Należało więc «Kraj owi Warty» dać własną, niemiecką kulturę ludową, materialną i du­ chową, podzielić go na poszczególne grupy ludowe i grupom tym zapewnić żywotność. r r r ? r �238 Zadania tego podjęli się etnografowie niemieckiego Uniwer­ sytetu w Poznaniu. * Począwszy od jesieni r. 1939 dokonywało się w kilku kolej­ nych fazach wysiedlanie Polaków z miast, miasteczek i wiosek. Równocześnie przeprowadzono akcję zasiedlenia pustoszejących obszarów osadnikami niemieckimi. Na dwa lata przed końcem wojny, t j . w r. 1943, nastąpił moment pierwszej, relatywnej stabi­ lizacji, — chwilowa przerwa, po której nastąpić miała dalsza dłu­ godystansowa akcja eksterminacyjna. Miało także dokonać się uzu­ pełnienie akcji osiedleńczej i to elementem pochodzącym z głębi Rzeszy. Równocześnie z przeprowadzaną zmianą oblicza demogra­ ficznego Wielkopolski przystąpiono też do wstępnej akcji dokona­ nia zmian w krajobrazie. Była to jednak sprawa już trudniejsza, wymagająca nakładu czasu i kosztów. Na początek więc podjęto się niszczenia w terenie etnograficznych reliktów polskich — usu­ nięto krzyże, kapliczki i figury przydrożne i to zaraz jesienią roku 1939, aby wieś wielkopolska zatraciła swój zewnętrzny, charak­ terystyczny wygląd rodzimy. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby «Kraj Warty* przedstawiał się jako ziemia niemiecka. Naukowo uzasadnili tezę tę historycy i geografowie. Dr f i l . Walter Geisler, profesor zwyczajny na katedrze geografii niemiec­ kiego Uniwersytetu w Poznaniu wydał w r. 1943 podręcznik nauki o krajobrazie «Kraju Warty», dotyczący w szczególności gospo­ darki i osadnictwa. Wybieramy z tej książki kilka charakterystycznych cytatów: — «Możemy na t y m miejscu s t w i e r d z i ć , że tylko niemieckie ce­ chy w u k s z t a ł t o w a n i u się krajobrazu zdołały zlać się h a r m o n i j n i e z pej­ z a ż e m całego kraju, że byl to w y ł ą c z n i e duch niemiecki, k t ó r y s t w o r z y ł w a r t o ś c i trwale dla Regionu W a r t y . Polak był cudzoziemcem na t y m obszarze i nie zdołał w y c i s n ą ć na nam swego p i ę t n a . O ile osiedlił się w t y m czysto niemieckim k r a j u , musiał posłużyć się niemieckimi f o r m a m i osadnictwa i uprawy. B y l on przez wszystkie czasy niczym �239 więcej, j a k chyba tylko siłą fizyczną, podczas gdy siła k s z t a ł t u j ą c a po­ c h o d z i ł a w y ł ą c z n i e od Niemców*, (sir. fO). — « F a k l e m jest, że Kraj W a r t y ma z,a sobą losy bardziej zmienne, niż p ó ł n o c n e i p o ł u d n i o w e obszary, ale mimo tych wszystkich przeobra­ żeń n i e m i e c k o ś ć i tu t a k ż e p o t r a f i ł a się z a c h o w a ć . W a l k a narodowo­ ściowa w latach obcego panowania była twarda i ciężka, jednak w ł a ­ śnie w ciągu ubiegłego stulecia stawiali Niemcy jaknajostrzejszy o p ó r przeciw wszelkiemu przemieszaniu z i n n y m i s k ł a d n i k a m i r a s o w y m i , .leżeli w p ó ź n i e j s z y c h czasach n a s t ą p i ł o potem zamazanie r ó ż n i c m i ę ­ dzy t y m , co nordyckie, a co wschodnie, m i ę d z y niemieckim i polskim, to trzeba, aby z.a naszych czasów, za czasów rasowej s a m o ś w i a d o m o ś c i w y o s t r z y ł się z n ó w punkt widzenia na te r o z r ó ż n i e n i a , aby n a s t ą p i ł a oczyszczająca eliminacja. Nie m o ż e p o d l e g a ć ż a d n e j w ą p l i w o ś c i , że Kraj W a r t y , t a k ż e po owej w s p a n i a ł e j akcji p r z e s i e d l e ń c z e j niemiec­ kich r o d a k ó w ze wschodu, otrzyma d o p ł y w istotny n o r d y c k o zdetermi­ nowanych N i e m c ó w , aby Kraj W a r t y w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, stal sic k r a j e m czysto niemieckim)) (str. 16 17). — «W czasie panowania Polski p r ó b o w a n o w K r a j u W a r t y z po­ m o c ą ś r o d k ó w zupełnie n i e w y s t a r c z a j ą c y c h , r o z w i n ą ć l u d o w o ś ć pol­ ską. P o t e n c j a ł k u l t u r a l n y P o l a k ó w na to jednak nie w y s t a r c z a ł . Nie u n i k n i ę t o tego, że polska agitacja, p o s ł u g u j ą c się niegodnymi ś r o d k a m i s t a r a ł a s i ę r ó ż n o r o d n e grupy ludowe p r z y k u ć do siebie, albo je w y ­ plenić. Mamy tu na myśli ze słusznością przede wszystkim terror pow­ stały po u g r u n t o w a n i u się Republiki Polskiej w n a s t ę p s t w i e z a ł a m a n i a się Rzeszy w r. 1918. Musimy jednak p a m i ę t a ć także, że w czasach przed polskimi rozbiorami z lat 1772, 1793 i 1795 w sprzeczności z poczynio­ n y m i obietnicami podejmowane były p r ó b y polonizacyjne». — ((Rezultat tych p o c z y n a ń to przemieszanie k r w i , k t ó r e doko­ nało się t y m ł a t w i e j , że niejeden Niemiec, k t ó r y osiedlił się w b y ł y m P a ń s t w i e Polskim, zagubił s w ą n i e m i e c k o ś ć na skutek izolacji. Źe osrhy te nie u ś w i a d a m i a j ą sobie w ogóle już swego niemieckiego pochodze­ nia tłumaczy się częściowo tym, że stara, niemiecka z w y e z a j o w o ś ć i czy­ sto niemiecka sztuka ludowa zostały po prostu p r z e j ę t e przez P o l a k ó w . Polscy p r z y w ó d c y polityczni określili to, jako polskie dobro kulturalne i pielęgnowali je, p o n i e w a ż w ł a ś n i e Polak niczym r ó w n o w a r t o ś c i o w y m w y k a z a ć się nie mógl». — «Do wyrafinowanych metod o d n i e m c z a j ą c y c h należą t a k ż e przemianowywania osad i osób. B y w a często tak, że stare niemieckie nazwy już tylko filologowie r o z p o z n a ć mogą». (str. 8). — «W k a ż d y m razie w t a r g n i ę c i e P o l a k ó w do K r a j u W a r t y to tylko epizod, k t ó r y obecnie najkompletniej u s u n i ę t y został p r a w e m idei s p r a w i e d l i w o ś c i dziejowej. Polak w z i ą ł na siebie w i n ę wdarcia się w n i e m i e c k ą p r z e s t r z e ń , nie m o ż e się więc dziwić, że wraz z umoc- �240 nieniem się niemieckośei przez rewolucję narodowo-socjalistyczną lud niemiecki zabiera dla siebie obszar zwrócony mu mocą przeznaczenia)), (str. 19). — «Stoimy więc dziś u progu rozwoju nowej niemieckiej ludo­ wości w Kraju Warty. Tak jak ongiś rozwinął się odrębny szczep Po­ morzan i ślązaków, podobnie powstanie nowy z glebą zrośnięty nie miecki szczep i to z ((Volksdeutschów», reemigrantów i Niemców z Rze­ szy. Ten szczep niemiecki równy będzie w swoich zasadniczych wła­ ściwościach wszystkim innym szczepom niemieckim)), (str. 28). Cytaty te wystarczająco określają metody i cele badawcze niemieckich «uczonych». Celem przeprowadzenia dezyderatów natury politycznej, a więc stworzenia niemieckiej ziemi zasiedlonej przez ludzi nie­ mieckich, należało Niemców zachęcić do przybywania w te strony. W związku z tym ukazał się w r. 1943, już w drugim wydaniu album graficzny pt. «Region Warty, krajobraz i osadnictwo w dzie­ łach malarzy niemieckich*. Rzecz przygotowana została znacznie w cześniej przez «Towarzystwo popierania sztuki niemieckiej w Kraju Warty». I n i ­ cjatorem jego był Gauleiter, który w dniu rocznicy okupacji r. 1941 sprowadził na wakacje letnie artystów z Rzeszy i urządził dla nich wystawę w Muzeum Wielkopolskim, zwanym KaiserFriedrich-Muscum. Z wystawą tą wiąże się wydawnictwo albumowe zawiera­ jące kilkadziesiąt reprodukcji obrazów, przedstawiających pejzaż i budownictwo wielkopolskie. Cel wydawnictwa tłumaczą słowa wstępne Gauhauptmanna Roberta Schulza, prezesa Związku Regionalnego: r — ((Przyszłość naszego narodu oraz największe zadania państwa narodowo-socjałistycznego mieszczą się na wschodzie. Trzonem tego nowego, niemieckiego wschodu jest Region Warty. W Starej Rzeszy zbyt mało wie się o nim. Zaledwie nazwy niektórych miast są w obiegu Książkę poświęcono tym, którzy przychodzą, aby pomagać w budo­ waniu nowego kraju i ze swej strony przekształcić go na region nie­ miecki. ...Pokazujemy kraj len, takim jaki dziś jest i stwarzamy przez to dokument, wykazujący wielkie zadania, nowego, niemieckiego Wschodu, dokument, który kiedyś zaświadczy, co pokonać musieliśmy r �241 Ceiem kompletnej, definitywnej strzeni życiowej)). jego inkorporacji do niemieckiej prze­ Następuje przedmowa, która stanowi kompendium niemiec­ kich tez historycznych, daje je art. malarz dr Karol Ernst Koehne. Mamy tu więc naprzód teorię pierwotnego zasiedlenia Wiel­ kopolski przez Gotów, Burgundów i Wandalów, dalej zjawia się Normandczyk Dagoe, jako pierwszy twórca państwa nadwiślańsko-nadwarciańskiego. W średniowieczu dominują znów Germa­ nie, ale «niestety niemiecka niezgoda i słowiańska przemoc* unie­ możliwiły stworzenie jednolitego frontu od Rewala i Narwy do Beskidów, ho — ((zawsze z o d m ę t ó w Wschodu w y t a c z a ł się l e n i w y potop sło­ w i a ń s k i e g o życia i s ł o w i a ń s k i e j istoty i niszczył wszystko, co zapo­ biegliwość niemiecka ziemi tej w y d a r ł a i k r a j o w i złożyła w darze, jako t r w a ł e dzieło kulturalne)). — ((Napierający Słowianie, po k t ó r y c h nie pozostała żadna z imienia znana osada, gdyż nie posiadali zdolności t w ó r c z y c h , nie w y kazali się ż a d n y m pomnikiem k u l t u r a l n y m , pozwolili k r a j o w i temu z a p a ś ć z p o w r o t e m w p u s t y n i ę bez oblicza. W wiekach ś r e d n i c h na nowo musiała r o z p o c z ą ć p r a c ę niemiecka dzielność i r u c h l i w o ś ć . Ale ta ofiarna działalność nie p r z y n i o s ł a o w o c ó w , p o n i e w a ż wciąż od nowa fanatyczna n i e n a w i ś ć niezdolnych i m a l o w a r t o ś e i o w y c h P o l a k ó w w sto­ sunku do swych niemieckich m i s t r z ó w niszczyła rozpoczęte dzielo». — ((Ostatnie dwa dziesięciolecia polskiego panowania w K r a j u W a r t y d o w i o d ł y , z j a k ą szybkością n a s t ę p u j e demontowanie niemiec­ kiego dzieła w zasięgu elementu s l o w i a ń s k o - a z j a t y c k i e g o — jeżeli już nie wspominamy o d ł u ż s z y m o d d z i a ł y w a n i u tego bezdusznego żywiołu na wschodnich kresach dzisiejszego, naszego regionu. Prusko-niemiecka administi acja p r a c o w a ł a celowo i z rozmachem p i e l ę g n u j ą c i p o d n o s z ą c k r a j — ale polem rzeki zostały zapiaszczone, lasy znikły, wioski pod­ u p a d ł y , pola i łąki pustoszały, a drogi i budowle p o g r ą ż y ł y się w bez­ denne m o k r a d ł a . Prowadzono r a b u n k o w ą g o s p o d a r k ę z o w y m bogac­ t w e m , w y d a r t y m Niemcom T r a k t a t e m Wersalskim, nie u t r z y m u j ą c tego dobra, ani t y m mniej d o d a j ą c cośkolwiek od siebie. Bezdrzewny, azjatycki step wziął w posiadanie ową ziemię tak blisko leżącą granic Kzeszy». — <(Ale nie tylko step, jako krajobraz, d o t a r ł aż do brain owych, ongi zupełnie niemieckich miast, jak P o z n a ń , czy T o r u ń , co k a ż d y laik ł a t w o mógł z a u w a ż y ć , ale nadto step w sensie k u l t u r a l n y m w g r y z ł się głęboko w niemiecką p r z e s t r z e ń życiową*. I.uil. т. XXXVII 16 �242 Autor zaznacza, że wszelka architektura piękna Kraju Warty to pomniki niemieckie, które przeciwstawiają się — ((polskiemu brudowi i brzydocie,..)) I dr Koehne kończy słowami: — ((odtąd nigdy już — step — ów wysłannik Azji nie opanuje ani pejzażu, ani kultury tego regionu, — Potęga Rzeszy stworzy z niego trzon prawdziwego, niemieckiego wschodu!)) Książka «Region Warty, krajobraz i osadnictwo...* w tysią­ cach egzemplarzy znajdowała się w r. 1945 w Poznaniu, we wszyst­ kich mieszkaniach poniemieckich, a oczywiście także i poza Po­ znaniem, być może, także i za granicą. Album ilustracji otwiera Prausmiiller akwarelą, wyobraża­ jącą Ratusz poznański. Jest dalej katedra w Gnieźnie i tum oraz gmach Województwa w Poznaniu, barokowy kościół pod żninem, katedra we Włocławku, świątynia barokowa w Kole, kościoły w Jarocinie i Krotoszynie prastary ratusz w Sulmierzycach, domy podcieniowe w Rakoniewicach itp. Pomniki te należy zachować, jako spuściznę po niemieckich przodkach(!). Czytelnik niemiecki, a może i zagraniczny, miał odnieść wrażenie, że pokazuje się mu niemieckie rzeczy piękne. W przeciwieństwie do miast, wieś wielkopolska reprezento­ wana jest przez ubogie, zapadłe w ziemię chaty. Sugeruje się prze­ świadczenie, że łatwo będzie je zburzyć, a zastąpić typami domów niemieckich. Trzecia tematyka zbioru obrazów pomyślana została inaczej. Chodziło lu o zademonstrowanie: stepu. Gauhauptmann Schulz zaznaczył na wstępie: r —. ((Bezkresna dal, ukryte piękno tego kraju, oraz niewyzyskane bogactwa zna ten tylko, kto tu raz już zaczął pracować*. Dr Koehne pisze: — «Im bardziej kraj ten nam się ujawnia, tym bardziej widzimy nie tylko jego piękno, ale i jego rozlegle przestrzenie. Można sobie wyobrazić, ile miejsca znaleźć się może dla aktywnego ludu)). Dlatego namalowane pola, pełne gęstych, wysokich zbóż, mędle i stogi, stawy i młyny, łąki i pastwiska. Nie jest to co prawda �243 «step», ale dobrze uprawna, urodzajna ziemia. Jednakże wszystko to przedstawiono jako puste, słabo zaludnione, — a więc oczeku­ jące pilnych rąk niemieckiego człowieka. Drugie, bliźniacze wydawnictwo albumowe o podobnym cha­ rakterze pt. «Oblicze Niemca w Kraju Warty*. Dotyczyło ono drugiego punktu programu, mianowicie już nie ziemi samej, ale człowieka, a w szczególności jego cech raso­ wych. Malarze starali się podpatrzyć cechy antropologiczne ludu w Wielkopolsce. W albumie tym znalazły się oczywiście okazy ty­ pów germańskich, ale obok nich i takie, które wykazują duże prze­ mieszanie etniczne. Trzecim w lej serii wydawnictwem, które było zapowiedziane, a zdaje się nie zdołało wyjść drukiem, miała być książka pt. «Niemiecki kraj, niemieccy ludzie i niemieckie osiągnięcia*. Chodziło więc o syntezę niemieckości ziemi i człowieka w Wielkopolsce. r Wszystkie te publikacje tylko pośrednio dotyczą stanowiły niejako jej publicystyczną podbudowę. etnografii, * Zadaniem etnografii w niemieckim kompleksie planowania było stworzenie dla nowego regionu niemieckiego w Kraju Warty regionalnej niemieckiej kultury materialnej i duchowej. Nie mogli się oczywiście etnografowie Uniwersytetu Poznań­ skiego podjąć akcji przekształcenia pejzażu. Nie mogli usunąć z te­ renu zabytków rodzimego budownictwa — poza kapliczkami, co było w związku z odebraniem Wielkopolsce charakteru katolic­ kiego. Ale mogli rozpocząć walkę z innymi dziedzinami material­ nej kultury ludowej w Wielkopolsce. Zebrany przez nich materiał (notatki, rysunki, fotografie) z zakresu kultury ludowej dotyczył przede wszystkim dwu dzia­ łów: slroju ludowego i narzędzi rolniczych oraz sprzętów'gospo­ darskich. Wstępne prace, które objęły całe terytorium Kraju Warty, miały dostarczyć materiału faktycznego. Ekipy studenckie badały zabytki w terenie, po czym zamierzano dokonać segregacji czy se16* �244 lekcji. Problem przedstawiał się dla Niemców dość prosto. Można by go ująć w tezy następujące: 1) Wszędzie, gdzie mieszkają Niemcy, to kraj niemiecki. 2) Wszelkie przejawy kultury ludowej Niemców są zabyt­ kami kultury niemieckiej. 3) Kultury obce w otoczeniu Niemców to zapożyczenia z kul­ tury niemieckiej. 4) Niemcy nie wynaradawiają się nigdy — za to niemczą obszary swej kolonizacji. Interesujący jest dla nas fakt ustosunkowania się Niemców do przejętego po Polakach materiału zabytkowego zbiorów po­ znańskich. Muzeum Miejskie zostało rozproszone, Muzeum Wielkopol­ skie zdewastowane. M. in. zniszczono zupełnie bogate zbiory Ci­ chowiczów. Natomiast tradycyjną kulturę ludową konserwowano tam tylko, gdzie istnieli Volksdeutsche w większym skupisku, czy jakiś Nebenvolk, przyjaźnie usposobiony dla niemczyzny. Czynnikom urzędowym zależało na tym, aby niczym nie dra­ żnić przybywających do Wielkopolski przesiedleńców. Starano się wmówić im, że wszystko, co przynoszą ze sobą, co im jest miłe i do czego przywykli, a więc m. in. i strój i sprzęt i narzędzia i wy­ twory sztuki ludowej to z pierwotnego pochodzenia swego relikty niemieckie. Nie na darmo przecież teoretycy niemczyzny, jak wspo­ mniany wyżej geograf prof. Geisler, dowodzili, że Polacy nie są zdolni do wytworzenia własnej kultury ludowej, że polonizowali zabytki niemieckie. W podobny sposób nauka niemiecka ustosun­ kowywała się w ogóle do kultury słowiańskiej. Wychodząc z tych założeń, można było już bez obawy przy­ stąpić do inwentaryzacji zabytków ludowych, polskich. Wśród spuścizny po studentach, pracujących w Muzeum, znajduje się interesująca notatka: «Według świadectwa pani Beck istniały trzy tereny zasięgów polskiego stroju ludowego: 1) Obszar między Łodzią a Warszawą z punktem central­ nym wokół Łowicza. Cechy rozpoznawcze: pasiaste spód­ nice i fartuchy z naramiennikami. �245 2) Obszar wokół Wilmesau (Bielitz) z jedynym na terenach byłej Polski strojem mieszczańskim w Saybusch. Orygi­ nalne chustki-welony. Według wypowiedzi pani Beck strój ten był właściwie nie­ miecki. Nosili go jednakże Polacy, względnie spolonizowani Niemcy. Pozostałe stroje czysto polskie. (Czy to dotyczy również terenów wokół Wilna, należałoby zbadać)*. Nie wiemy kim była pani Beck i jaki dla etnografii niemiec­ kiej przedstawiała autorytet. Niemcy szukając informacji, omijali źródła polskie. Owe wychwycone w oderwaniu pasiaki, jako je­ dyny wykładnik stroju polskiego na całym tak bardzo zróżniczko­ wanym obszarze, dowodzą dużej dowolności i płytkości metody­ cznej. Nie uwzględniono ani poszczególnych grup ludowych, ani kompletu ich strojów. Może było to nieuctwo, a może świadome zlekceważenie. Inwentaryzację podjęto ab ovo. Posiadamy z tego zakresu blok rysunkowy z nagłówkiem «Szkice studentek z Sieradza*. Bru­ lion sprawozdania z wycieczki terenowej zaczyna się od słów: «Polski strój ludowy w okolicy Sieradza według raportu Inge Pelcer w Charłupi Wielkiej, wsi kościelnej...*, po czym następuje szczegółowy opis tego stroju, a więc chusty, spódnice, gorseciki, fartuchy ilp. z podaniem pomiarów, gatunku materiałów, kolo­ rów itp. Drugi notatnik pochodzi z Kalisza. Zeszyt zawiera bardzo niedokładne rzuty poziome i zarysy budowli. Jako miejscowość podano Bradtheim. Jest to więc jakiś najstarszy dom w osiedlu, dalej stodoła, piec chlebowy, szkoła, oraz trzy rysunki krzyżów cmentarnych. Widzimy tu również szafę kuchenną, należącą — zdaje się — do miejscowego sołtysa, oraz inną szafę stuletną z do­ piskiem: Frau Schneider Maria, i z tym samym dopiskiem wzór haftu, czy koronki. Poza tym kilka drobiazgów, m. in. dwie pry­ mitywne lampki oliwne. Na osobnej kartce jest rysunek koszuli z nagłówkiem «deutsch-kalholische Pfiilzer. Obliska*. No'tatnik len dotyczył więc prawdopodobnie środowiska Volksdeutschow. Bardziej już staranne i przeważnie wykończone są prace za- �246 warte w teczce «Etnografie». Dotyczą one przeważnie ludowych grup przesiedleńców niemieckich. Pod precyzyjnie wykonanymi akwarelami i rysunkami znaj­ dują się podpisy: Spódnica z własnej tkaniny. Własność: Frau Sophie Jaschka Rotbuchen, 229 b. Luschwitz, pow. Leszno. Południowa Bessarabia. Spódnica płócienna. Wołyń. Własność: Frau Daft Eckwege, pow. Poznań. Alma Bierrog, Poznań, dawniej Bessarabia... Próbka tkaniny wełnianej, Sara Stickel, Bessarabia. Rotbu­ chen, pow. Leszno. Koszula lniana jako bluza kobieca z ozdobami krzyżykowymi. Własność: Amalie Stolercguk w Bruckdorf, pow. Grodzisk, Buko­ wina. Bluzy Niemek z Dobrudży... Spódnice Niemek z Dobrudży... Fartuchy, koszule z Dobrudży... Koszule Yolksdeutschów z Łodzi... Koszule z Galicji... Reszta nagromadzonego materiału obejmuje rysunki różnych narzędzi gospodarskich i sprzętów, a więc: widły drewniane, ry­ dle, łopaty do wsuwania chlebów w piekarnik, czerpaki, dzbany drewniane, sieczkarnia, plug, radio, wal, brona, sanie, żarna itp. Na jednej kartce widnieje ława polska, malowana w tulipanki i róże. Stoją na niej piękne dwojaczki z motywem owocu granatu i linią falistą. Jest obok misa głęboka, zdobiona na dnie tulipanem, oraz typowy dzban o ciemnej polewie z wywiniętym jasnym obrzeżeniem. Niemcy docenili doskonale wartość artysty­ czną tych okazów, więc też uznali je nie za sztukę ludową polską, ale sztukę «chłopską Kraju Warty*. Analogiczne określenia otrzymywały narzędzia, sprzęty, a także stroje ludowe — obojętne z jakich pochodzące regionów i z jakich przejęte kultur. Z chwilą, gdy wraz z przesiedleńcami znalazły się w Kraju Warty, stawały się przejawami etnograficz­ nymi Regionu Warty, — stawały się zabytkami niemieckimi. Ta­ kie stanowisko zajmowali Niemcy także w stosunku do innych na- �247 rodów, czego dowodem jest wydawnictwo niemieckie z r. 1943, drukowane w Pradze Czeskiej. Jest to album rozmiarów 40X55 cm, zawierający 38 plansz-akwareli pędzla Fritzi Mally, pt. «Niemieckie stroje ludowe z kraju Sudetów», w którym stroje o charakterze śląskim, słowackim i czeskim uznane zostały za niemieckie. Rów­ nież książka wwdana w r. 1943 «Deutsche Volkskunsl — Siebenburgen*, w której autor Mirsch Drend uznaje za pierwotnie nie­ mieckie wszystko, co obrazuje kulturę węgierską i rumuńską wraz .z naleciałościami słowiańskimi. W ten sposób dążono do mechanicznego ujednolicenia zano­ towanych treści kultury ludowej, aby stworzyć możliwie prędko nowy wspólny szczep niemiecki o charakterze germańskim. Zamierzenia niemieckie sięgały głębiej. Chodziło o to, aby ów powstający nowy szczep niemiecko-wschodni ugruntować duchowo w niemczyźnie, aby stworzyć dla niego podstawę uczuciową i my­ ślową oraz zespolić go więzią wspólnej ideologii. Podejście do kultury duchowej mogło być rozmaite: od strony obrzędowości rodzinnej czy dorocznej, od strony pieśni ludowej, baśniarstwa itp. Obrzędowość nasuwała trudności ze względów przede wszystkim kultowych. Pieśń ludowa nie była problemem palącym, gdyż prymat trzymała pieśń wojenna i pieśń partyjno-polityczna, i z nią na­ leżało zapoznać młodzież przesiedleńczą. Mimo to przygotowy­ wano m. in. wydawnictwo «Piosenki i rymy dziecięce Kraju War­ ty*. Zdecydowano się jednakże przede wszystkim na baśniarstwo. Na pierwszy ogień poszły podania, poniew aż obaj etnogra­ fowie niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu zarówno dr Mudrak, jak proł'. Liilz Mackensen byli specjalistami w tej dziedzinie i pu­ blikowali już dużo z zakresu podaniowości niemieckiej i baśniar­ stwa. Zarazem wyrażali przekonanie, że właśnie podaniowość (ger­ mańska saga) stanowi najlepszy, najbardziej charakterystyczny wypowiednik kultury duchowej ludu niemieckiego. W książce swojej «Cechy istotne baśni i podania* z r. 1944 zaznacza Edmund Mudrak w rozdziale końcowym: r — ((Ideologia, życiowo prawomocna, u w z g l ę d n i a j ą c a w p e w n y m punkcie d e c y d u j ą c y m znaczenie rasy w życiu l u d ó w nie m o ż e być obo- �248 jętna dla tych mocy, które ongi wycisnęły swoje piętno na wyobraże­ niach i pojęciach, dotyczących bytu i przemijania, istoty świata i prze­ znaczenia. Obrazy te, niezależnie od ich formy przemijającej, a uwa­ runkowanej, w czasie, mają wartość wieczystą, jako wyraz światopo­ glądu opartego o pierwiastki krwi i to tak długo, jak długo trwa spo­ łeczność tradycyjna, która ją reprezentuje. W tym sensie więc widzimy, że skarb naszych ludowych opo­ wieści w ukształtowaniu swoim manifestuje te siiy twórcze, które w swoim zakresie powołane są do tego, aby współpracować w dziele rozbudowy naszej przyszłości)). Na podobnym do Mudraka stanowisku stoi również Konrad Zucker, znany ze swoich prelekcji w Heidelbergu. W nrze 11 i 12 czasopisma «Volk u. Rasse» zamieścił rozprawę pt. «0 wartości baśni i podania dla psychologii rasowej*. Stwierdza mianowicie: — «udowodnić się dało, że można wykryć niezmienny rdzeń istotny duszy rasy i to poprzez całokształt jej rozwoju i wszelakich przemian..,)) i stąd dla psychologii rasy przedstawiają baśni i podania tak wielką wartość. Dlatego wydano drukiem zbiór podań, właściwych Niem­ com, zamieszkujących Kraj Warty. Wydawcą był dr Edmund Mudrak, działający z polecenia Zarządu Regionalnego Kraju Warty, oraz ellniwersytetu Rzeszy, Poznań*. Książka należy do serii wy­ dawnictw Krajowej Stacji Badawczej i to szeregu VIII-go pt. Etnografia. Samo dzieło jednakże opracował prof. Lutz Mackensen, a ilustracje wykonał Bert Heller. Składała narodowo-socjalistyczna drukarnia w Poznaniu. Przedmowę Mackensena poprzedza słowo wstępne naczelnika Okręgu, mianowicie Gauhauplmanna Roberta Schulza, który cel wydawnictwa objaśnia m. in. tak: ((Książka przeznaczona jest w pierwszym rzędzie dla wycho­ wawców — ludoznawców, kierowników młodzieży. Z bogatej skarbnicy żywej tradycji mogą oni dokonać odpowiedzialnego wyboru tych wszystkich treści, które stosowane są dla obecnych czasów i dla na­ szego światopoglądu)). W przedmowie stwierdza Mackensen, że chodziło mu o uzy­ skanie poglądu na powstający właśnie Obszar Wschodni. Zwraca uwagę, że książka ta, podobnie jak wszystko, co dokonuje się w re- �249 gionie Kraju Warty, ma służyć do wyjaśnienia dokonującego się rozwoju, ma dać asumpt do przewidywań na przyszłość. Pod względem przedmiotowym książka składa się z podań Niemców bałtyckich, galicyjskich, wołyńskich, bukowińskich, bessarabskich, dalej Niemców reemigrantów z Chełmskiego i L u ­ belskiego oraz podań z dawna zakorzenionych w regionie. Autor zastrzega się jednakże, że trudno przewidzieć, czy ta różnorodność składników doprowadzi w przyszłości do wspólnoty, czy też przy­ będą znów nowe elementy, które takie ujednolicenie dalej odsuną. Bardzo znamienna jest uwaga Mackensena odnośnie przesie­ dlanych do Wielkopolski Niemców ze Starej Rzeszy. W vkluczył on ich dlatego ze zbioru, że «pochodzą przeważnie z ośrodków miejskich, a więc przynależą do bardzo ubogiej w baśniarstwo niemczyzny*. Zaznacza jednak, że jeśli osadnictwo chłopskie ze Starej Rzeszy przyjmie w przyszłości większe rozmiary, lud ten wprowadzi do Kraju W arty t a k i e treści, jakich mu dotąd nie dostaje*. T T Niemiecki profesor przyznał się tutaj do pewnego ubóstwa podaniowego obszarów czysto niemieckich. Swoje stanowisko naukowe tłumaczy tym. że jego publika­ cja stanowić ma dokumenlarny przyczynek do historii tworzenia się nowego szczepu. Z melancholią zauważa, że burzliwe lata prze­ sunęły niejedną granicę, dotąd, zdawałoby się, niewzruszoną. Prze­ wartościowały różne treści, poderwały poczucie bezpieczeństwa. Przy tym niejedno poszło w zapomnienie, bez czego przecież na czas dłuższy obyć się nie można. Nawołuje lud niemiecki do za­ pomnienia tego wszystkiego, co kiedyś było, a zwrócenia się z od­ wagą ku przyszłości. Na dalszych stronnicach swej rozprawy zaznacza Mackensen, że z góry wykluczył wszystko, co zarówno reemigranci, jak i da­ wni koloniści niemieccy w Wielkopolsce przyjęli na własność od swego obcego otoczenia, że uwzględnił wyłącznie niemieckie baśniarstwo. Stwierdza następnie, że pozorna różnorodność materiału bynajmniej nie jest mniejsza, niż to można zaobserwować w ja­ kimkolwiek zbiorze podaniowym Niemiec centralnych. �250 Tu od razu budzi się zastrzeżenie. Posiadają przecież Niemcy obszerne wydawnictwo jenajskie z lat 1926—30 pt. «Niemiecki skarb podaniowy*, którego poszczególne łomy dotyczą poszczegól­ nych regionów Niemiec, jak np. Westfalii, Nadrenii, Szwabii, Hessji-Nassawii, Czarnego Lasu itp., każdy tom po 200 kilkadzie­ siąt stron objętości. Uwydatniają się tam wyraźnie różnice re­ gionalne. Jeżeli więc istnieją tak znamienne rozróżnienia w obrę­ bie samego centrum Starej Rzeszy, muszą tym bardziej występo­ wać na kresach o ludności mieszanej. Chęć uzasadnienia syntezy ogólno-niemieckiej w Kraju Warty zawiera więc sprzeczność istotną, którą zresztą profesor sani za­ uważa. Koryguje więc swoją tezę zaznaczając, że nawet w przy­ szłości ujednolicenie takie wydaje się mało prawdopodobne. Ponieważ jednak narzucił sobie z przyczyn pozanaukowych konieczność udowodnienia owej syntezy ogólno-niemieckiej, więc szuka dla niej argumentów. Zwraca więc uwagę, że wielość grup ludowych w Kraju Warty da się zredukować do kilku. Tłumaczy, że zasiedziali osadnicy Wielkopolski, to z pochodzenia swego: Pomorzanie, Żulawianie (Niederunger) i ślązacy. Tak samo reemigranci z Wołynia to także znów Pomorzanie, żulawianie (Niederunger) i Ślązacy. Pocho­ dzenia dolno-niemieckiego są koloniści z Bessarabii. Niemcami poludniowo-zachodnimi są przesiedleńcy z okręgu Lodzi, z Buko­ winy. Galicji, Bessarabii oraz starsi niemieccy osadnicy z krajów nadbałtyckich, podczas gdy z Sudetów pochodzi część reemigran­ tów z Bukowiny i Galicji. W sumie wdęc mielibyśmy wcale nic mniejszą, ale raczej większą liczbę grup ludowych z odmiennym jedynie ich rozmieszczeniem. Na czym więc polega owo udawadniane zmniejszenie ilości grup ludowych? Otóż redukcja zachodzi tu rzeczywiście, jeśli się wyciągnie logiczny wniosek z rozumowania Mackensena i skreśli się nastę­ pujące pozycje: Pomorzanie, Żulawianie i Ślązacy, a zapewne także i mieszkańcy Sudetów, gdyż i oni, jak tamci, mogą być po­ chodzenia słowiańskiego, albo też są to wtórni osadnicy z głębi Niemiec. Zostają więc tylko dwie grupy: dolno-niemiecka i po­ łudnic wo-zachodnio-niemiecka. 1 �251 Po takim wyjaśnieniu analiza etnograficzna_ niezmiernie się upraszcza. Wystarczyłoby porównać podania ludowe kolonistów niemieckich z Wielkopolski, Małopolski, Wołynia, krajów bałtyc­ kich, Rumunii itp. z podaniami dolno- i południowo-zachodnioniemieckimi, a otrzymałoby się materiał czysty, treść rzeczywiście niemiecką. Nawiasem trzeba jeszcze zauważyć, że jeśli Mackensen przy­ znaje, że zasiedziali w Kraju Warty Niemcy to Pomorzanie i Ślą­ zacy, tym samym obala teorie autochtonizmu Niemców w Wielko­ polsce, stwierdza sam, że nie mieszkali tu zaw sze. Równocześnie rozszczepia na elementy składowe uznaną przez siebie za jedno­ litą grupę Niemców dawnych z Kraju W arty. Interesujący jest stosunek liczbowy podań pochodzących od różnych odmiennych grup ludowych. Zbiór składa się z następu­ jących pozycyj: 381 Niemców miejscowych, 192 galicyjskich, 162 wołyńskich, 32 bukowińskich, 20 bałtyckich, 7 bessarabskich, 61 z Chełmskiego i Lubelskiego. Przeważa więc materiał z Polski. Na 855 w całości jest 796 z terenów polskich, a wśród tych znów najwięcej z samej Wielkopolski. W analizie wątków podaniowych Mackensen stara się udo­ wodnić, że wszystkie one mają źródło swoje w starych kronikach germańskich, albo też są młodszego pochodzenia, ale powstały tak samo z ducha niemieckiego. Tematyka tych podań jest następująca: upostaciowania duszy ludzkiej, śpiący zmarli w górach, dzikie łowy, białe i czarne zja\Vx, wątek Lenorowy, upiory, dusze powracające, wilkołaki, zmory, błędne ognie, gorejące skarby, olbrzymy, karzełki demony zbo­ żowe, leśne i wodne, demony zwierzęce, czarownice, diabły, walki historyczne. Z enumeracji tej wynika, że mamy do czynienia z iiljacjami wątków ogólno-europejskich, demonologią i magią. Mackensen stara się udowodnić i propagować ideę wspólnoty duchowej wszystkich, nawet rozproszonych na obczyźnie niemiec­ kich grup ludowych. Stwierdza więc, że ich treści duchowe nie wy­ kazują żadnych- zapożyczeń pozaniemieckich i to zarówno współ­ cześnie jak i w przeszłości, r T �252 Jakże jednak pogodzić te uogólnienia z tym, co pisze np. o Niemcach bałtyckich (str. X X I X ) : «Nie należy się dziwić, że w bałtoniemieckich podaniach, których liczba jest nikła z powodu struktury narodowościowej lego najstarszego szczepu naszych emi­ grantów, uwydatnia się silnie podkreślanie związków rodowych. Przetrwały u nich archaiczne wierzenia, mające częściowo piętno germańskie. Podania te różnią się zupełnie od chłopskich opowie­ ści grup ludowych młodszych od nich, mianowicie z Galicji i Wo­ łynia*. Okazuje się wiec, że niemieccy Bałtowie ulegli znacznemu wynarodowieniu, że z podań mało co zapamiętali. Dalsza grupa, a więc Niemcy z Bessarabii, zdaniem Mackensena, przyjęli bardzo wiele obcych właściwości z zasiedlonej przez siebie nowej ojczyzny. Charakterystyczne są dla nich raczej hu­ moreski, niż podania. Także i Niemcy z Bukowiny związali podania swoje ze sto­ sunkami przestrzennymi i ludnościowymi swego miejsca zamie­ szkania. Gdy więc «uezony» niemiecki nie znajduje potrzebnych mu dowodów w materiale etnograficznym, radzi sobie inaczej. Sięga do argumentów naturv politycznej. Wysuwa ideologię poszczegól­ nych treści. Oto cytat: «Z podań tych promienieje wciąż od nowa niemieckie, dumne samopoczucie własnej wyższości. Lud ten byl jej świadom i cie­ szył się nią wśród nieustępliwej walki narodowościowej. Nie było w tym względzie różnicy między Niemcem bessarabskim a wołyń­ skim. Pierwszy z nich np. według podania potrafił jako żołnierz lepiej zagrać werbla na bębnie od Turka, drugi przewyższał w ca­ łokształcie poczynań Ukraińca. Niemiec umie czarować i posiada 7-ą księgę Mojżesza. Jeżeli bierze udział w sabacie czarownic, wów­ czas dla niego gotuje się specjalne potrawy, tak jak się to panu ze słusznością należy. Zręczny krawczy i sprytny parobek pocho­ dzą oczywiście z Niemiec, jednakże czarownicami są Ukrainki i Rumunki, żydów nienawidzi sie, bo to złodziejscy szalbierze, a polski szlachcic podejrzany jest jako mason. — Nawet niemiecka muzyka kościelna więcej jest warta od polskiej. — Podania pełne �253 są wojowniczego ducha — wyrażają samoświadomość własnej war­ tości. Mieści się więc w charakterze tych podań ich znaczenie po­ lityczne dla przyszłości, dla czasów, które nastąpią*. Zaciekawia nas jeszcze stosunek owej przedmowy do samej książki. Przede wszystkim więc należałoby sądzić, że wydawca zgro­ madził te tylko podania, które zaczerpnął bezpośrednio z ust Niem­ ców, zamieszkujących w latach 1942/43 Wielkopolskę, zarówno ko­ lonistów dawnych, jak i przesiedleńców. Taki materiał, związany czasem i przestrzenią oraz autentyzmem narratorów, miałby nie­ wątpliwie wartość naukową. Stanowiłby aktualny przekrój przez zasób duchowych treści niemieckich mieszkańców Kraju Warty. Tymczasem zdaje się, że etnografowie niemieckiego Uniwersytetu poznańskiego nie oparli się wcale, albo też w ograniczonym stop­ niu, na badaniach terenowych, zadawalając się dla zyskania na czasie materiałem pochodzącym z drugiej ręki . 1 Sam materiał baśniowy uległ jednak modyfikacji, został przez Mackensena dla książki specjalnie przystosowany. Korekturę ję­ zykową przeprowadzono dlatego, że, jak objaśnia autor przedmo­ wy, «specjalna sytuacja językowa w Kraju Warty nie może być opanowana bez świadomego kultywowania języka „niemieckiego"*. Zmiany treściowe uzasadnia Mackensen w sposób następu­ jący: «W podaniach, które nie miały charakteru regionalnego, na­ leżało, w miarę możności, opuścić lokalizację, celem odważenia się 1 Mackensen korzysta! ze z b i o r ó w dr Langa z W r o c ł a w i a (poda­ nia b u k o w i ń s k i e ) , panny Koeberniek z Obersanden (podania z Wielko­ polski), panny Uhlemann z Monachium, dypl. inż. Ka.ras.ka-Lan.gera z Wiednia, nadto ze z b i o r ó w Regionalnej Izby Literackiej (Gausehrifltumskammer), p o c h o d z ą c y c h z konkursu z nagrodami pt. « N a d w a r c i a nie opowiadają)). Do dyspozycji w y d a w c y stały nadto w y p r a c o w a n i a u c z n i ó w szkól p o z n a ń s k i c h , użyczone m u przez U r z ą d K o m u n i k a c y j n y (Yerkehrsamt) i Z a r z ą d Działu Wschodniego Z w i ą z k u Dziewcząt Nie­ mieckich (Osteinsatz B. D. M.). Poza t y m wyzyskano zbiory drukowane, a w i ę c podania z Galicji i W o ł y n i a Karaska, podania z C h e ł m s k i e g o i Lubelskiego, zebrane przez Lucka, podania z Wielkopolski, zapisane przez Knoopa, a nadto Bienemanna ((Księga p o d a ń inflandzkich». �254 na próbę, aby owo podanie zakorzeniło się w regionie. Gdzie tego przeprowadzić nie było można, bez uszczerbku dla zrozumienia treści, lam zachowano lokalizację, nawet gdy miejscowość znajdo­ wała się poza Krajem Warty. Szczególna sytuacja kultowo-polityczna tego regionu Rzeszy domagała się, aby wytrzebić z podań wszelkie aluzje kościelne, jak modlitwy, inowacje itp.». Mimo tego zastrzeżenia odnosi się jednak wrażenie, że doko­ nano lulaj pewnej subrepcji. Tytuł dzieła bowiem opiewa «Podania Niemców w Kraju Warty», tymczasem porównując tekst z przypiskami końcowymi przekonujemy się, że w wielu wypad­ kach nie mamy wcale do czynienia z podaniami z Kraju Warty. Odnosi się to prawdopodobnie do wszystkich treści wyjętych z dru­ kowanych zbiorów Karaska, Bienemanna i Lucka, których jest w książce dominująca ilość. W ten sposób więc porównując teksty z tezami przedmowy otrzymujemy następujący sylogizm. N i e k t ó r z y Niemcy na obczyźnie zachowali w p a m i ę c i niemieckie podania. Niemcy z obczyzny zostali przesiedleni do K r a j u W a r t y . P r z e s i e d l e ń c y wnieśli niemieckie podania do K r a j u W a r t y . Wniosek opiera sic na hipotezie. W dopiskach nie ma dowodu na to, że ci sami ludzie, którzy w latach 1897—1938 dostarczyli tek­ stów do wspomnianych wydawnictw rzeczywiście w latach 1942— 1943 mieszkali w Wielkopolsce. Jeżeli dalej chodzi o podania wyjęte z pubłikaeyj Knoopa oraz Musoli'a to jest to wprawdzie materiał wielkopolski; tak samo jak i zapiski panny Koebernick, ale material ten pochodzi prze­ ważnie z lat 1893—1913 mniej więcej. Nie ma dowodu na to, że zamieszczone podania te przetrwały do chwili wydania książki. Lokalizacja terenowa jest więc wprawdzie zgodna z programem wydawnictwa, ale lokalizacja czasowa budzi zastrzeżenia. Opierając się więc na szczegółowej statystyce Mackensena, wyciągniętej z dopisków, doliczyć się możemy na 837 zamieszczo- �255 nych w dziele tekstów mniej więcej około 171, czyli jakąś czwartą część, co do której można by w przybliżeniu mieć pewność, że podania te opowiadali naprawdę Niemcy, znajdujący się w latach 1942/43 na terenie Wielkopolski. Wszystkie inne podania mogły istnieć, mogły zaginąć, albo też nie pojawiły się nigdy w tych stronach. Ponieważ książka została opublikowana pod auspicjami czynników urzędowych, ponieważ nazwiska dostawców tekstów są Niemcom dobrze znane, a prof. Mackensen cieszy się sławą wybit­ nego niemieckiego naukowca, dzieło to daje nam odpowiedź na kardynalne zagadnienie: jakie treści myślowe, uczuciowe i for­ malne należy uznać dla Niemców za rodzinie. Właśnie książka ta pragnie zadokumentować dominantę germańską, która powinna ogarnąć Kraj Warty. Należy więc przeprowadzić choćby pobieżną analizę szeregu podań, aby dowiedzieć się, z jakich pierwiastków duchowych miał powstać, rozwinąć się i ugruntować nowy, pograniczny szczep nie­ miecki w Wielkopolsce. * «Podania Niemców w Kraju Warty» to książka ponura. Na jej charakter składają się w równej mierze tekst, jak i ilustracje. Jest tu więc 6 winiet włączonych do tekstu oraz 20 plansz rysun­ kowych na kredowym papierze. Razem 26 rysunków. Pomijając ich wartość artystyczną, trzy zaledwie mają charakter pogodny, reszta, t j . 23, tchnie czadem chorobliwej wyobraźni, która lubuje się w ponurej atmosferze. W sumie więc ilustracje stwarzają atmosferę makabryczną. Jeżeli nie występują już wprost wisielcy, kościotrupy i upiory to zjawiają się postaci brutalne, spazmatycznie powyginane, po­ tworne, odrażające. Twarze są wszędzie ponure i złe, a najczę­ ściej ogromnie przerażone. Zwraca jednak uwagę, że ludzie na obrazkach chętnie ukrywają swoje oblicze, odwracając się tyłem. Wystrój graficzny książki pozbawiony jest uśmiechu, ilu­ stracje kwalifikują się jako materiał kliniczny dla psychopatologa. Szukajmy wytłumaczenia tego niesamowitego zjawiska �256 w samej treści dzieła. Profesor Mackensen podzielił całość na trzy części: A) Człowiek i śmierć, 13) Człowiek i moce nadludzkie, C) Człowiek i historia. Ponieważ książka miała przeznaczenie popularyzacyjne i za­ wierała tendencję manifestowania niemieckości w kulturze ludo­ wej, stąd i podział treści oraz ich zgrupowanie nie jest bez zna­ czenia. Rzecz cała rozpoczyna się od tematyki śmierci, a tematyka ta ciąży nad całą książką. O ile bowiem dział drugi, dotyczący de­ monologii i magii obejmuje 7 rozdziałów na 100 stronnicach, a część końcowa z natury rzeczy, jako historyczna, jest najkrót­ sza, gdy ma tylko 30 stron, ujętych w jednym rozdziale, o tyle część pierwsza, mianowicie Człowiek i Śmierć składa ślę z 15 roz­ działów na 200 stronnicach, a więc zajmuje połowę całej książki. Pewne wytłumaczenie tego zjawiska znajdujemy u Mudraka («Сеепу istotne baśni i podania»). Na str. 20 pisze dr Mudrak: — «Dalsza, istotna cecha k u l t u r y g e r m a ń s k i e j , sięgająca zresztą i poza G e r m a n ó w , a w ł a ś c i w a ludom rasowo n o r d y c k i m , to stosunek do śmierci i z m a r ł y c h . W pojęciu G e r m a n ó w społeczna w s p ó l n o t a nie zostaje przez ś m i e r ć r o z w i ą z a n a . T y m samym społeczność ta obej­ muje z a r ó w n o ż y w y c h , jak i nieżyjących już członków tego samego po­ kolenia. Z tej przyczyny posiada jeszcze z m a r ł y swoje w ł a s n e upraw­ nienia. W wielu zabytkach odzwierciedla się także myśl, że zmarli udzie­ lają ż y w y m pomocy swojej i poparcia. V nordycko-rasowych l u d ó w stwierdzono istnienie w y o b r a ż e n i a o p a ń s t w i e z m a r ł y c h , k t ó r e na gruncie g e r m a ń s k i m w y s t ę p u j e , jako kraj «Helów», ale przyjęło już także i inne formy...» Strona graficzna książki nie zawiera bynajmniej akcentów mistycznego współżycia społeczności żywych i umarłych, ani sa­ kralnej ich jedności. Raczej budzi się przeświadczenie, że mamy do czynienia z wypaczeniem ideologii kultowej, owej uświęconej tradycją pamięci przodków, że występuje tutaj wynaturzenie pa­ tologiczne. Ilustracje dowodzą, że zmarli przerażają żywych, że zjawiają się z reguły w postaci budzącej lęk i zdziwienie, że są złośliwi, �257 mściwi, źli, towarzyszą im akcesoria niemiłe, nawet wstrętne. Są lo naprawdę tylko umrzyki, wywołujące odrazę -. Obrazki nie mówią nam o pięknie i szczęściu życia pozagro­ bowego, o poezji uczuć poza grób sięgających, nie ma w nich n i ­ gdzie baśniowego wystroju romantycznego, brak im uplastycznie­ nia serdecznej tęsknoty za tymi, którzy odeszli, a chciałoby się, aby raz jeszcze powrócili. W podaniach z Kraju Warty występuje śmierć w grozie swo­ jej i atawizmie, — jej ton dogłębny to zbrodnia, zemsta, kara, a jej wydźwięk, to przerażenie. * Analiza tych podań prowadzi do interesujących wyników. Stwierdza np. prof. Mackensen w przedmowie, że wątek zmarłych, przebywających w górach, należy do starogermańskich wierzeń, a klasycznym jego wykładnikiem jest tzw. wątek cesarski, czyli tematyka karolińska. W rozdz. I I pod numerami 8, 9, 10, 11 zamie­ szczono trzy warianty lego podania wyjęte z książki «Podania Niemców z Galicji* A. Karasek-Langner i E. Strzygowski, Plauen 19132. Narratorzy pochodzą z Kraju Sudetów. Miejscowość, gdzie podanie lo zanotowano, zwie się u wydawców Felezienthał. N i ­ gdzie nie ma mowy o tym, aby opowiadacze ci przesiedlili się do Wielkopolski. Jeżeli więc Mackensen włącza teksty do zbioru po­ dań Kraju Warty, widocznie uznaje potrzebę zaszczepienia ich na terenie Wielkopolski. W skrócie przedstawia się rzecz następująco: - «Gdy Karol W i e l k i byl jeszcze cesarzem Niemiec, p r o w a d z i ł w o j n ę z dziadkiem Napoleona Wielkiego, a gdy się nie chciał p o d d a ć , p o c h ł o n ę ł a go g ó r a Tabor, gdzie d o t ą d śpi ze swymi ż o ł n i e r z a m i . Z g ó r y Tabor s p ł y w a j ą dziś jeszcze wydzieliny licznych, z n a j d u j ą c y c h się tam koni. Góra C u d ó w znajduje się w Niemczech kolo Kolonii, nad Re9 Mackensen u w z g l ę d n i a n a s t ę p u j ą c e w ą t k i : rozmaite upostacio­ wania duszy ludzkiej, zmarli, p r z e b y w a j ą c y w g ó r a c h ; zmarli, jako upiorni j e ź d ź c y ; zmarli, p o w r a c a j ą c y na ziemię; lokalizacja j a w i ą c y c h się u p i o r ó w ; przeczucie ś m i e r c i ; zmarli jako b ł ę d n e ognie; s t r a s z ą c e i p o k u t u j ą c e dusze; wreszcie — co chyba do m o t y w u ś m i e r c i nie na­ leży — rozszczepienie j a ź n i ludzkiej, a więc w i l k o ł a k i i zmory. Lud. т. XXXVII 17 �258 nem. Na g ó r z e stoi u s c h n i ę t e drzewo. Gdy drzewo to z n ó w zakwitnie i o w o c o w a ć będzie po tysiącu latach, w ó w c z a s cesarz K a r o l powsta­ nie ze s w y m i ż o ł n i e r z a m i , aby Niemcom p r z y j ś ć z p o m o c ą . Bowiem Niemcy b ę d ą wtedy tak pobici, że ich cesarz z cala a r m i ą będzie m ó g ł z a s i ą ś ć do stołu pod j e d n ą g r u s z ą . W czasie posiłku nadbiegnie świnia, zacznie r y ć ziemię i w y d o b ę d z i e bęben. Dobosz uderzy bęben, wydo­ byty przez świnię, a na ten znak wyjdzie cesarz K a r o l i zwycięży w ostatniej bitwie ś w i a t o w e j . w Do tego samego cyklu należą również podania Niemców wo­ łyńskich, wyjęte również z książki Karaska. Pod nr. 18 jest wdęc mowa o rosyjskich, austriackich i nie­ mieckich żołnierzach z pierwszej wojny światowej, którzy razem śpią we wnętrzu góry. Ich cechą charakterystyczną jest, że zarówno ludzie, jak i konie nio posiadają głowy. Najważniejszy jednak wydaje się prof. Mackensenowi wątek dzikich łowów. W przedmowie swojej (str. V) zaznaczył: «Niemcy pograniczni oraz zamieszkali poza Marchią zachowali i wytwo­ rzyli ze szczególną akcentacją podania o dzikich łowach i tu prze­ jawia się najpiękniej wspólny dźwięk połączonych zmów w je­ dną całość głosów. Niezależnie od tego, czy dawne wierzenia, czy też stare zwyczaje dały asumpt do powstania tego cyklu podanio­ wego — jedno jest pewne, że opowiadania te w sposób szczególny wchłonęły w siebie i promieniują uświadomioną z dawna ludo­ wość*. 7 Już Knoop zanotował pewną ilość tych podań w Wielkopol­ sce — możemy więc przesądzać, że wprowadzili je tutaj rzeczy­ wiście koloniści niemieccy. Według relacji Mackensena wątek ten znają wszystkie wymienione u niego grupy ludowe przesiedleńców . Elementy tego podania są zawsze te same, występuje mia­ nowicie jeden lub więcej jeźdźców na czarnych koniach, goreją­ cych ogniem, a towarzyszy im sfora poszczekujących psów. Pędzą przez powietrze wśród wycia wichrów, huku i szumu, najczęściej ponad lasem. W razie spotkania z żywym człowiekiem dziki jeź­ dziec obdarowywuje go padliną końską lub ludzką, której odór gnębił odtąd obdarowanego. Motyw padliny powtarza się w róż­ nych wariantach w większej części zamieszczonych w książce po­ dań (ma 22, 26, 43, 55, 58, 60, 61, 62, 79, 84, 85, 86, 87). Spotykamy 7 7 �259 także motyW obciętej głowy, którą jeździec dźwiga pod swym ra­ mieniem (nra 89, 91—94, 96, 100, 101, 104). Za to słabo uwzględnił motyw «białej damy», nie uważany przecież na ogół za wątek polski. Również w nikły sposób repre­ zentowane są i czarne upiory. Rozdział V I nosi tytuł «Powracający, zmarli żołnierze*. Jest to przeważnie materiał polski, pochodzenia lokalnego. Interesuje nas wątek Lenorowy, który rozdział ten za­ myka. Twierdzi więc prof, dr Mackensen (str. X), że «wątek Leno­ rowy w pieśni i podaniu rozprzestrzenił się z Niemiec szeroko w świat obeoplemienny*. «Jest to stary, rodzimy skarb narracyjny, nowocześnie przystosowany: ów kawalerzysta to brat młodszy Helgiego z Eddy, który narzeczoną swoją Sigrun zabiera sobie do grobu, aby tam święcić z nią wesele*. Są w zbiorze trzy wersje tego podania nra 137—139, a za­ wdzięczamy je znów Karaskowi. 1'abuła powszechnie znana z bal­ lady Burgera, również i refren wierszowany, jedynie ciekawe, że w jednym z tych podań pochodzących z Wołynia upiorem jest nie kochanek, lecz mąż, który padł w wojnie rosyjsko-japońskiej, i który swoją żonę zawozi na cmentarz syberyjski. W rozdziale V I I prof. Mackensen gromadzi podania doty­ czące zmarłych, którzy powracają na ziemię. Mamy tu m. in. bar­ dzo u Niemców, jak stwierdza wydawca — popularną historię zra­ bowanej wątroby. Brzmi opowieść ta (nr 150) w ten sposób: — «Był raz m ą ż ' i żona. Kobieta chętnie j a d a ł a w ą t r ó b k ę . Pew­ nego dnia rzekła więc do m ę ż a : «Tu masz p i e n i ą d z e ! K u p m i w i ę c w ą t r ó b k ę * . Mąż poszedł do karczmy i przepił p i e n i ą d z e . Gdy chciał j u ż odejść, zapytał, czy nie m o ż n a b y gdzie z a k u p i ć w ą t r ó b k i . W ó w c z a s p o w i e d z i a ł karczmarz: «Uam w a m d o b r ą r a d ę . Idźcie sobie na cmen­ tarz i wytnijcie w ą t r o b ę j a k i e m u ś z m a r ł e m u * . Człowiek p o d z i ę k o w a ł , u d a ł się na cmentarz i wyciął pewnemu nieboszczykowi w ą t r o b ę . Gdy p r z y s z e d ł do domu, oddal w ą t r ó b k ę żonie. Ucieszyła się i usmarzyla ją natychmiast. S m a k o w a ł a jej dobrze i zjadła wszystko. Potem poszli oboje spać. Ale w ó w c z a s się zaczęło: «Któż to zjadł m o j ą wątróbkę?)) Kobieta r z e k ł a do m ę ż a : «Slyszysz? T a m jeden wola!» Chłop odpo­ w i e d z i a ł : «Ach! P o z w ó l m i space. Ale z n ó w szło dalej. «Kto zjadł m o j ą w ą t r ó b k ę ? K t o zjadł m o j ą wątróbkę)) T o ś ty uczyniła!" 17" �260 Jako źródło podaje Mackensen Knoopa ł to książkę «Podania z Marchii \vschodniej» nr 149 oraz Karaska z ' Polesia nr 151. W obu wersjach rzecz kończy się gwałiowną śmiercią profanatorów zwłok. Do tej tematyki przynależy wspomniana wyżej ilu­ stracja z wisielcami na szubienicy. Istnieje też cały szereg podań, w których człowiek co do­ piero zmarły ustosunkowuje się natychmiast wrogo do swego oto­ czenia. Podobnie jak w poprzednich nie ma tu poszanowania sa­ kralnej wspólnoty plemiennej, jedności sięgającej poza grób, ani też nie ma tu mowy o przodkach, jako duchach opiekuńczych ca­ łego pokolenia. Karasek i Luck przytaczają np. opowieść z Wołynia (178) t\ ^ ^ ш и м в д - * и щ ч а д — b ; t ń ? ' * i r»n—ćminrci—r»iprwr,i?oi— ^rmv n o )'f>7—Hrnrri się ożenił. Natychmiast nocą zjawia się pierwsza małżonka i obija dotkliwie śpiących. Ale nie koniec na tym. Odtąd zjawia się ciągle. Gdy tamta doi kroww, upiór czyni to samo od drugiej strony, gdy robi masło, przystępuje również do maślnicy, a gdy raz małżon­ kowie przywieźli towary z miasteczka, pierwsza żona poszarpała im wszystko. Zjawiła się też kiedyś i wyciągnąwszy swoje suknie ze skrzyni, ułożyła z nich stos na środku izby i spaliła. Wreszcie ludzie nie mogąc dać rady z upartym umrzykiem, udali się na cmentarz. Tam wbili w grób ostry pal, który przeniknął aż do serca zmarłej. Odtąd nareszcie mieli spokój. O wiele jednak gorsi od tych duchów, które tylko straszą, są inne, pociągające za sobą śmierć całej rodziny. Niemcy określają ów typ umrzyka: «Neuntoter» czyli dziewięcioraki zabójca. Mowa o nim w rozdz. V I I I . Opierając się na świadectwie Karaska-Strzygowskiego (nr 202), Mackensen przytacza następujące przesądy Niemców wołyń­ skich, pochodzących ze Śląska i Pomorza: — ((Istnieją ludzie, k t ó r z y , skoro u m r ą , z a b i e r a j ą ze sobą 9 innych ludzi do grobu, albo z rodziny, albo s p o ś r ó d przyjaciół. Dopiero, gdy d z i e w i ą t y z kolei po nich u m a r ł , mają s p o k ó j . Taki człowiek rodzi się z zębem, czapeczką, albo koszulką. Jeżeli mu się nie da owego przedmiotu do t r u m n y staje się d z i e w i ę c i o r a k i m zabójcą. « N e u n t ó t e r » żyje w grobie nadal i nie r o z k ł a d a się — jest po ł a t a c h zawsze jeszcze k w i t nący i świeży i ma czerwone policzki. — N a j p i e r w umiera najbliższa -X- . [ ; ^ • j f' *^ j * ?! W �261 rodzina, potem dalsi krewni, — nieraz nawet więcej niż dziewięciu, — cale pokolenia giną. Można temu zaradzić, jeśli się grób otworzy, głowę nieboszczyka odrąbie i położy mu do stóp w trumnie. Albo też składa się umarłemu worek z nasieniem lnu, sierp i książkę do trumny i mówi się tak: — Gdy książkę przeczytasz, przelicz wszystkie ziarna, a potem bierz sierp i utnij sobie szyję. Wówczas należy grób zamknąć. Mamy tu może odmianę wątku lenorowego. W rozdz. V I I I , a także w IX, gdzie Mackensen zajmuje się lokalizacją przestrzenną zjaw pośmiertnych, znajdujemy obszerną kolekcję straszydeł. Jest tu więc ulubiony przez Niemców jeździec bezgłowy w towarzystwie czarnego psa (210), kawały świeżego mięsa spadające nie wiadomo skąd na wóz (211), zjawa o nadludzkim wzroście (213Y krążąca w kółko świnia, pies lub ciele (217), tysiące nietoperzy (222), kościotrupy w białych płaszczach (21(S), snopek słomy, kawał drewna, pakiet, a w ogóle «coś», co jest na poły człowiekiem, a na pół zwierzęciem czy rzeczą (223). Przy­ kładów można by namnożyć znacznie więcej w szerokiej skali od człowieka i jego cienia do zwierzęcia, w odmianach różnych po­ tworów aż do przedmiotów martwych włącznie. 7 Tak charakterystyczny dla tradycji niemieckiej motyw wilko­ łaka bardzo słabo reprezentowany jest w antologii Mackensena — mamy w rozdz. X I tylko 9 podań, zresztą o nalocie obcym. Zamieszczone w rozdz. X I I I podania o błędnych ognikach raczej łączą się z demonologią i z magią ognia. I tu również wy­ segregowanie materiału niemieckiego napotyka na duże trudno­ ści, ponieważ wierzenie, że błędny ognik lo dusza zmarłego bez chrztu dziecka, jest u nas doskonale znane, podczas gdy Macken­ sen pomija szczegół chrztu. Przedostatni rozdział dotyczy motywu śmierci, jako kary za przewinę. Rewelacje otwiera podanie wyjęte z Knoopa, a zloka­ lizowane w okolicach Margonina. Fabuła rozgrywa się w czasie Wojny 30-letniej — mowa jest o inwazji szwedzkiej. Sądzimy że rzecz zbudowana jesl na popularnym dla podań polskich wątku tzw . «szańców szwedzkich*. W skrócie rzecz przedstawia się na­ stępująco; 7 7 �262 Otóż w ś r ó d S z w e d ó w znalazł się zdrajca, k t ó r y s p o w o d o w a ł ich klęskę. A p o n i e w a ż z a p ł a t y za to nie o t r z y m a ł od w r o g ó w — chodzi tu oczywiście o z w y c i ę s k i c h P o l a k ó w , k t ó r y c h się oczywiście nie wymie­ nia — zdrajca poszedł r a b o w a ć z m a r ł y c h na pobojowisku. T u wstrzy­ m a ł y go sępy. A choć miał kieszenie pełne łupu, p a d ł zemdlony, a ptaki r o z d z i o b u j ą c m u twarz dobiły go. Pogrzebany został na odludziu 1 o d t ą d straszy po nocach. Tematem zadośćuczynienia po śmierci zajmuje się Luck. No­ tuje kilka podań o sporach granicznych między kolonistami nie­ mieckimi a szlachtą polską, gdzie np. Niemiec Lob-Schulz z grobu wywołuje Polaka, aby go zmusić do oddania sobie pieniędzy (377). Część druga książki, a więc od str. 223, czyli w swojej połowie, porzuca nareszcie tematykę śmierci, a zajmuje się demono­ logią. Mamy tu np. wątki demonów zbożowych, a więc przede wszystkim polskiej południcy. Mackensen w dopiskach na str. 421 zaznacza, że w podaniach nr 505, 506 i 507, które pochodzą z ust­ nych relacyj zebranych przez Karaska w okolicach Konina, zja­ wia się zamiast niemieckiej nazwy «Moin», «Kornmohn», termin: «Wiglondaue». Wolno sądzić, że ta śmieszna nazwa powstała na tle niezrozumiałego dla Mackensena wyrazu «wyglądała» i że owi «niemcy», którzy rzecz opowiadali, posługiwali się częściowo przy­ najmniej językiem polskim, opisując jak «wyglądała» polska po­ łudnica, porywająca kobietom spieszącym na targ masło z kosza. W rozdz. V występują czarownicy. Odnosi się wrażenie, że Mackensenowi specjalnie zależało na pokreśleniu taktu, że Niemcy już z natury swojej posiadają moc nadludzką, że czarostwo jest ich przyrodzonym żywiołem. Czarownikami są najczęściej młyna­ rze, którzy odznaczają się też wielką złośliwością i mściwością. W podaniach tych w ogóle dominuje motyw zemsty. Charakterystyczne jest, że w: przytaczanych podaniach wy­ dawca opuszcza wszelkie zwroty kultowe; zamieszcza je jednakże w dopiskach na końcu książki. I lak np. w podaniu nr 703 informatorki z miejscowości Theodorshot' w Małopolsce, a zamie­ szkałej w Topoli pow. Lentschtitz, mamy opis kobiety napasło- �263 wanej w moczarzystym lesie przez ścigającego ją diabła. Notatka Mackensena brzmi: — ((zaznaczono, że była to pobożna kobieta i że się modliła, ale nie pomogło...». Trudno zrozumieć, dlaczego zdanie to zostało opuszczone w tek­ ście właściwym. Podanie nr 706 jest w sposób podobny zniekształcone. Opo­ wieść wyjęto z książki Karaska-Strzygowskiego «Galizien», miej­ scowość Brunndorf, Niemcy południowo-zachodni. Chodziło tu o wierzenie w tzw. «Muhkalb», bo jeśli się je zobaczy, można na całe życie zostać bogaczem. Rzecz przedstawia się tak: — Pewien stary Nipmipp H^nncilm- nćwiarlp7^t rin niinnpmii w karczmie, że gotów duszę zapisać diabłu, byle tylko mógł ujrzeć owo zjawiskowe cielę. Jego sąsiad więc przebrał się w pożyczony od Rusina kożuch, ukrył się w żywopłocie nad drogą i pokazał się przechodzą­ cemu. Hampeder padł na kolana z przestrachu, a cielę znikło. Gdy póź­ niej oprzytomniał, powrócił kilkakrotnie w to samo miejsce, aby zapi­ sać się diabłu, ale «Muhkalb» już się nie pokazało. Żałował bardzo, że był wówczas tak niemądrym. W dopisku znajdujemy uwagę Mackensena: — ((trzykrotnie rozpoczyna modlitwe». Teraz oczywiście rozumiemy, czemu padł na kolana i dlaczego później tego żałował: w swoim przekonaniu bowiem spłoszył mo­ dlitwą diabła. Ale bez tych kilku opuszczonych słów przebieg ca­ łego zdarzenia pozbawiony jest właściwego sensu. W podobny sposób zniekształcone jest podanie, pochodzące z artykułu Karaska w «Oberdeutsche Zeitschrift f. Volkskunde» (relacja nr 713): — «moja matka wracała raz w nocy i gdy mijała krzaki przy­ drożne, wówczas wyskoczyło stamtąd cielę «Iłuhkalb» i chciało dać susa na jej plecy. Ale matka w swej trosce zaczęła się modlić, wówczas ciele nie miało już mocy nad nią i znów musiało się oddalić». W podaniu nr 730 jest: «Panie Jezu dopomóż», a Mackensen poprawia na: «Boże dopomóż», a więc intencja ta sama, gdyż bo­ giem może być Wotan czy Baldur. �264 W podaniu nr 733, pochodzącym od Lucka z Chełmskiego, opuszczono zdanie następujące: «jeden z nich zaczyna się modlić, na to pierzchają wszystkie małe diabły — diabeł nie może zabrać rubla, ponieważ znajduje się na nim znak krzyża...)). Przy tekście nr 738, wyjętym z Karaska, opuszczono: — «gdy porzuca strzelbę wola: Boże Ojcze! Boże Synu! Boże Du­ chu Święty!...». Wszystkie te podania pozbawiane są swojej magicznej pointy. W obrębie całej książki znajdują się takie same zniekształ­ cenia, jeszcze w 21 podaniach (84, 85, 145, 148, 170, 191, 298, 332, 372, 400, 449, 486, 519, 545, 563, 569, 614, 642, 693, 785). Mackensen unika przede wszystkim imienia"'""CTiFvTsTusa", ate poza iyni n>\\-~ nież wspomnienia kościoła, pastora, chorągwi, obrazów. Najskrupulatniej jednak wymazany jest wszędzie znak krzyża, nawet ko­ sztem zaciemnienia treści. Część trzecia książki nosi piękny tytuł: Człowiek i Historia. Ponieważ na ogół w podaniach ludowych wątek historyczny w swoim faktycznym ujęciu słabo tylko dochodzi do znaczenia, nie dziw więc, że i Mackensen zdołał zebrać zaledwie 54 podania, co i tak jest dużo. Podania, łączące się z nazwą miejscowości, mogą być w Wiel­ kopolsce tylko relatywnie ludowe. Nazwy niemieckie bowiem są nowszego pochodzenia. I tak np. miasto Międzychód zwde się Birnbaum. Podanie nr 788 głosi, że powstało dlatego, że Niemcy po­ sadzili tam gruszę. Jednakże Małgorzata Natigall objaśnia inda­ gującego ją nauczyciela Arndta, że chodziło o «Kruschken-Baum». W iększa trudność powstała, gdy niemieckie podania ludowe starano się dokomponować do niezrozumiałej dla Niemców pol­ skiej nazwy miejscowej. Posłuchajmy wołyńskiego opowiadania ze zbioru Strzygowskiego-Karaska nr 789: r — ((Książę Radziwiłł siedział raz — było to w polowie ubiegłego stulecia — z kilku szlachcicami przy stole karcianym. — Gdy już prze­ grał do nich wszystkie swoje pieniądze, postawił na jedną kartę tę część posiadłości, na której potem powstała niemiecka kolonia. Przegrał ją do szlachcica... Nowy pan nie wiedział, coby miał lepszego uczynić z la- �265 sem, więc w y d z i e r ż a w i ł go niemieckim k a r c z ó w nikom, W ten s p o s ó b p o w s t a ł a kolonia «Kart-tisch», tak jak pierwotnie m i a ł a b y b y ć nazwana, Z tego mianowania zrobili Polacy n a z w ę «Kadyszcze». Jednakże przykłady, jakimi w dużej mierze posługuje się autor rozprawy, nie zawsze były wybrane szczęśliwie. Są więc w rozprawie Mackensena stare, słowiańskie nazwy miejscowe, tłu­ maczące się bardzo wyraźnie i to zazwyczaj w sensie fizjogra­ ficznym. Jeżeli nie rozumiejący ich Niemcy wyjaśniali je sobie błędnie, nie mamy wcale pewności, czy nie stało się to z racji czynników politycznych. Weźmy jako przykład wieś Rów w powiecie Słupskim na Pomorzu Zachodnim. Mackensen pisze: «Rowe to Raub-Siedelung dań pomorskich Knoopa nie znajdujemy tej nazwy. Co więcej, w zestawieniu tekstów słowińskich Lorentza znajdujemy słowiń­ skie, lokalne podania ludowe, łączące się wyraźnie z nazwą «Rów», a nie «Rowe vel Raub-Siedelung». W podaniach tych mowa jest o diabelskim moście właśnie ponad rowem, nad strugą płynącą ku morzu. Do dziwolągów Knoopa, bezkrytycznie spożytkowanych przez Mackensena, należy m. in. na str. 16 jego rozprawy: «W obesde powstało ze zwrotu: wo bisl du?, ponieważ wieś leży w takim ukryciu». Niemiecka nazwa Wobesde, to Objazd, wymawiany po kaszubsku «Wobiazda». Słuchajmy dalej: wyspa Uznam, po nie­ miecku Usedom, ma swoje źródło w powiedzeniu: «О so dummb, podczas gdy Szczecin, to wynik okrzyku «Statt in», to znaczy, że jakieś miasto jest w pobliżu. Wszystkie te i podobne objaśnienia mogłyby mieć swoje źró­ dło w etymologii ludowej, mogłyby być wynikiem ludowych przcśmiewań sąsiedzkich. Są to raczej dowcipy mieszczańskie powstałe późno, kiedyś przy szklance piwa, a spopularyzowane polem przez gorliwych regionalistów niemieckich. Obowiązkiem Mackensena było zwrócenie uwagi na źródlosłów słowiański. Mackensen nie był jednakże wyjątkiem pod tym względem. Niemcy już w ostatnich latach przed wojną rozbudowali bardzo T �266 pracowicie swoją toponomastykę, szczególniej tzw. «FlurnamenKunde», interesując się m. in. terenem dzisiejszych Ziem Odzy­ skanych. Najpłodniejszym w tej dziedzinie był chyba Robert Holsten. Do tego tematu odnoszą się niektóre jego opracowania: «Jak Pomorze slalo się krajem niemieckim* (1934), '(Toponomastyka a badania nad podaniowością Pomorza* (1938), «Dziecko w topo­ nomastyce pomorskiej* (1938), «Germańska wiara w duchy w po­ morskiej toponomastyce* (1939), «Zwierzęta jako nazwy miejsco­ we na Pomorzu* (1939) itp. itp. Tytuły te wyjmujemy z katalogu «Flurnamen-Kunde» wyd. u braci Hordler, Radeburg. Na str. 14 znajduje się pod nr. 78 wyciąg z rozprawy Holslena pt. «Das Kind in pommerschen Flurnamen* czasopismo «Aus dem Lande Beleard* X V I I . 10 Ć3t. V. 38} S. 37: — «Bocian «Kn.appentrager» czyli Klapperer przynosi dzieci z K i n dersoll. Podobne nazwy Kinnerdieok itp. Inne nazwy dziecięce przypo­ minają, co m o ż n a u d o w o d n i ć , lub p r z e s ą d z i ć — miejsca nieszczęśliwych w y p a d k ó w , albo też łączą się z w i a r ą w b ł ę d n e ogniki, czyli dusze m a ł y c h dzieci. Chrzest u w z g l ę d n i a j ą takie nazwy, j a k Patenknoten, Patenpfennig itp. — Nazwa « В а Ь у т о о г » jest naturalnie c a ł k i e m m ł o d e g o pochodzenia. Z dawnych czasów istnieją jednak «Kindelbette» .. Jest to mimowolna humoreska Holstena. Niemcy zamiast «das Kind* mówią także «das Baby* — wyraz przejęty czy to z francuskiego «bćbe», czy angielskiego «baby». A więc mokradło, czyli «Моог», na Pomorzu, zdaniem Holstena, od owego «baby» otrzymał swoją nazwę. Dla' nas sprawa jest niezmiernie prosta. Wiadomo, że błota i mokradła w wierzeniach ludowych są sie­ dliskiem czarownic, a więc bab złośliwych, nie trudno więc o po­ wstanie archaicznej słowiańskiej nazwy opartej na tym pier­ wiastku. Dodajmy jeszcze wyraz «mńr» czyli pomór, zaraza, a otrzymamy «Babimór» albo «Babimórz», a więc miejsce niezdro­ we, błotniste, w którym wylęgają się choroby, które lud może przy­ pisywać działaniu czarownic. Istnieją zresztą wszędzie i w Polsce i na terenach posłowiańskich nazwy miejscowe do owego «ВаЬу­ тоог» podobne, jak Babimost lub Babidół itp. Nazwy te oczywi­ ście są stare i nie mają nic wspólnego z dzieckiem, nawet w podaniowości niemieckiej. �267 Dalsze dwa podania zamieszczone w zbiorze są już zupełnie obcego pochodzenia, dotyczą kłopotów kolonistów niemieckich w Cudżaku, w Bessarabii. Osobny dział stanowią podania łączące się z pobytem Szwe­ dów w Polsce. Mackensen rozstrzelił je po różnych rozdziałach swej książki, ale zamieścił kilka również w dziale historycznym. Są to oczywiście podania polskie. Jeśli przeszły także na własność późniejszych kolonistów, zostały przejęte od Polaków. Forma ich jednak mogła ulec pewnym przekształceniom, co uzewnętrzniło się np. w podaniu spod Margonina nr 365, zanotowanym przez Knoopa. Za to autentyczne niemieckie są podania frydrycjańskie i jóypfirtsVip Maftcnton 47 пгтпНтпчпп tMy^j^j /'et.- XXVIII) Г1"'1СГ dza, że — « u k o c h a n c postacie w o d z ó w : F r y d e r y k a Jedynego dla Prusa­ k ó w , a Józefa I I dla A u s t r i a k ó w w y r a ż a j ą d r z e m i ą c e poczucie histo­ ryczne, S t w a r z a j ą na rzecz niewypowiedzianej dumy narodowej war­ tościowe symbołe...». Otóż bezpieczniej byłoby nie uderzać w ton tak bardzo wzniosły, ponieważ wiadomo, że lud ma swój własny punkt widzenia na po­ staci historyczne i nie zawsze widzi w nich herosów na miarę i n ­ teligencką. Zobaczmy więc jak przedstawiają się owe symbole. Według podania nr 801 z okolic Ciechocinka: Idzie cesarz Fryc na wędrówkę. Spotyka g ę s i a r k a , k a ż e mu za p a r ę kopiejek k u p i ć sobie «Ра-pirossen», a sam zobowiązuje się pilno­ w a ć gęsi. C h ł o p a k wraca, zastaje gęsi w życie, w y m y ś l a cesarzowi i obija go batem, tak że ten ucieka. F a b u ł a kończy się tym, że F r y c zabiera go na s w ó j dwói' i wychowuje na g e n e r a ł a . W innym podaniu z okolic Kola nr 802 «Stary Fryc* prze­ brany za żołnierza otrzymuje od pewnego kawalerzysty porządną porcję batów, gdyż w czasie napadu rozbójników schował się byl ze strachu pod łóżko. Wśród kilku dalszych anegdot frydrycjańskich, klóre akcen­ tują popularność tego władcy, mamy jedną jeszcze z Chełmskiego: �268 Cesarz w czasie inspekcji po kraju odczul głód i k u p i ł od pewnej kobiety m a ś l a n k ę . P o n i e w a ż mleko było stare, z a c h o r o w a ł na żołądek i mszcząc się, gdyż dużą zapłacił cenę — zanieczyści] d o k ł a d n i e kierzynke i mówiąc. «Тегаг p o d p i s a ł e m p r o t o k ó l » spiesznie odjechał. Podania powyższe w niewybrednej swojej formie mają cha­ rakter anegdot koszarowych. Nieco inne akcenty wnoszą podania józefińskie. Tu również cesarz wędruje incognito po swoim państwie osobiście, ingeru­ jąc w różnych sytuacjach. Chodzi tu o walkę z instytucjami ko­ ścielnymi. Podanie nr 811, pochodzące od Karaska, rozgrywa się na terenie pewnego klasztoru: Cesarz Józef k a ż e wszvslkiniprzekonuje się, że z n a j d u j ą się m i ę d z y n i m i , zamaskowane habitami kobiety, a w piwnicach starego gmachu o d k r y w a szkielety dziecięce. Klasztor zostaje otoczony i spalony. F a b u ł a kończy się s ł o w a m i : ((du­ chowni byli mu bardzo przeciwni. Z p e w n o ś c i ą gdzieś go zdybali. Nie u m a r ł on, ale został przez księży usunięty)). W dwu innych wersjach tego cyklu podaniowego mowa jest 0 papieżu. Pod nr 812 mamy opis wizyty Józefa I I w Rzymie, zakończonej wyrażonym przez cesarza nieprzystojnym życzeniem. W podaniu nr 809 papież przesyła Józefowi zatrute gromnice, które go o śmierć powolną przyprawić miały. Dobór tych właśnie opowiadań w antologii Mackensena sta­ nowi korelat do sposobu ujmowania tematyki kultowej w rozpa­ li ywa.nych poprzednio podaniach, których tekst zoslał dowolnie przekształcony. Moment powrotu Wielkiej Armii z Rosji obrazuje następu­ jące podanie spod Kola, nr 824 u Karaska: — «\Y czasie p o w r o t u F r a n c u z ó w wiedli oni w trumnie. W len sposób przekradl się i nie został nasi ludzie na niego, a tylko Polacy go o b ż a l o w y w a l i bieni. Wiedzieli, że teraz nic już nie będzie z ich 1 k r ó l a . Za to nasi ludzie bardzo się cieszyli)). Napoleona ze sobą ubity. Tacy źli byli i bardzo byli zgnę­ P a ń s t w a Polskiego W sumie więc podania: frydrycjańskie, józefińskie i habsbur­ skie są to raczej anegdoty kolportowane przez żołnierzy, podczas gdy tematyka szwedzka i napoleońska więcej ma charakteru po- �209 dań ludowych. Poszczególne teksly jednakże zdradzają nalecia­ łości pozaludowe, odnosi się więc wrażenie, że w wielu wypad­ kach wersja polska została przekształcona i przystosowana do po­ trzeb niemieckich, i niemieckich upodobań. Ponieważ dział historyczny kończy całą antologię, pomyślaną bądź co bądź nie jako dzieło naukowe a!e jako lektura dla ludu niemieckiego pewne zdziwienie budzi brak na tym miejscu sil­ niejszych, suggeslywnych akcentów. Nurt książki, mocno wezbrany w punkcie startu, wycieka po­ woli na ostatnich kartach, obrazy bledną i rozmnażają się, Mac­ kensen dociąga z trudem do mety. Brak silniejszej więzi, która by łączyła materiał tendencyjnie ujętej i przeprowadzonej antologii. * Omówiliśmy obszernie książkę Mackensena, ponieważ sta­ nowi ona w zakresie etnografii najpoważniejszą pozycję biblioteki «Volkspolitisches Institute niem. Uniwersytetu Poznańskiego, za­ równo pod względem nagromadzonego materiału etnograficznego, jako też jego doboru ze stanowiska planowania kultury niemiec­ kiej. Dalsze prace etnograficzne były w zamierzeniu. Przygoto­ wywano m. in. do druku obszerną publikację dotyczącą pszcze­ larstwa ludowego. Zachował się duży pakiet fotografij uli i pa­ siek. Pracy tej nie zdążono już wydać drukiem. Centralą specjalnych wydawnictw, które obejmowały rów­ nież tematykę etnograficzną, była przed wojną Piła. Wychodziły tam miniaturowe monografie w postaci ilustrowanych broszurek o 3—4 arkuszy druku, nakładem miejscowych «HeimalblalLer» lub księgarni Komeniusa. Seria nosiła tytuł: <<Grenzmarkfuhrcr*, tzn. przewodnik po marchii granicznej. Jeszcze w r. 1939. ale już po wkroczeniu wojsk niemieckich do Polski ukazała się drukiem książeczka «Życie ludu w marchii granicznej — wierzenia i obrzędowość rodzinna*, autor Paul Groth. �270 W przedmowie zaznacza on, że — «przez oczyszczenie terenu wschodnich, pruskich p r o w i n c j i zlikwidowana została r ó w n i e ż p r o w i n c j a Marchia Graniczna P o z n a ń — Prusy Zachodnie (Provinz Grenzmark Posen — Westpreussen). Zacho­ w a ł a się nazwa, k t ó r a żyje nadal w nowo utworzonej Rejencji pomor­ skiej. — Zachowało się jednak także wspomnienie wielesetletniej wspól­ nej h i s t o r i i oraz w s p ó l n e j niedoli łat powojennych. Z tego p o w o d u w y ­ daje się uzasadnione, jeżeli przy w i ę k s z y m uprzywilejowaniu północ­ nych p o w i a t ó w niniejsza r o z p r a w k a obejmie całokształt dawnej pro­ wincji. Broszurka wydana na kredowym papierze z licznymi ilu­ stracjami ma charakter popularno-informacyjny, jest prosta i łatwa w ujęciu, mogła być dla każdego Niemca przyjemną lek­ tura Ponieważ aulm- 7astr»u<ł . k i a г juu:v—ni*"—rtrcin wyiofnioń etnograficznych o charakterze naukowym, stąd ułatwił sobie nie­ zmiernie zadanie. Mamy zarówno w fotografiach, jak i w tekście szereg typowych reliktów polskich, a co ważniejsze lokalizację te­ matyki na obszarze tzw. Marchii Granicznej. Obrzędowość rodzinna występuje tu jako jednolita całość kulturowa, ujmuje ją się po prostu, jako przejaw ludowej kultury niemieckiej na szerokiej przestrzeni od Międzyrzecza, Skwierzyny, Wielunia, Wschowy, Ko­ ronowa, Babimostu aż po Człuchów. Pod względem metodycznym nie chodziło lu więc o to, aby wysegregować materiał germański spośród słowiańskiego, aby od­ łączyć rzeczy polskie i niemieckie, ale przeciwnie, aby nagroma­ dzić jak najwięcej zabytków etnograficznych i nazwać je nie­ mieckimi. Niemcy przyjmowali każdorazowo zasadę tworzenia niemiec­ kich regionów i starali się tym zamkniętym obszarom nadać cha­ rakter regionalny, obudzić w mieszkańcach świadomość regio­ nalną oraz sentyment dla owej ciaśniejszej ojczyzny, ów Paweł Groth, autor wspomnianej tułaj broszurki, zaznacza w słowie wstępnym: r r 7 — wchodzi tylko o to, aby r o z w i n ą ć przed oczyma u ś w i a d o m i o ­ nych regionalnie p o g r a n i c z n i k ó w (Grenzmarker), że istnieje często za­ poznane bogactwo życia ludowego i r ó ż n o r o d n e j b a r w n o ś c i w i e r z e ń i o b r z ę d ó w Marchii Granicznej...». �271 Niemcy nie ograniczyli się do samego anektowania na rzecz niemczyzny przejawów polskiej kultury ludowej. Z reguły nastę­ powała po tym mozolna praca naukowców, którzy poszczególne zabytki brali z osobna na warsztat i starali się znaleźć argumenty naukowe celem udowodnienia ich niemieckości. Ten punkt progra­ mu aktualny był zarówno w okresie przed- jak i powrześniowym. • W czasopiśmie «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Warlheland» Z. 3/4 z r. 1941 zamieszcza Fryderyk Heidelck roz­ prawę pt. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus im Warthegau», z 7 ilustracjami, gdzie stara się udowodnić, że dom podcieniowy jest pochodzenia germańskiego. — Nie wchodząc na tym miejscu w meritum sprawy, zwracamy jedynie uwagę na programowość ""'OgO i l t y l L U l i ; . ?!.^ 1,иш z . a l ^ a i u i m i\ n i , al»\ siworzve i udo w i niemieckiemu poczucie rodzimości na zajmowanej przez niego przestrzeni życiowej — należało więc wyeliminować jakąkolwiek tradycję polską, czy słowiańską. Ten sam punkt programu uwzględniał również Mackensen w analizie podań. Na sir. V omawianej poprzednio książki spoty kamy się nawet z polemiką. Otóż w r. 1915 ukazała się w Gryf ii dysertacja filozoficzna, pt. «Podania o dzikim łowcy i śpiącym wojsku w Prowincji Poznańskiej», której autorem był V. Schweda. Stawia on tezę, że praforiną podania jest opowieść o wojsku świę­ tej Jadwigi. — Mackensen zżyma się bardzo na takie postawienie problemu: Ш — «podan.ie to przeszło w końcu r ó w n i e ż na własność Polaków i stało się symbolem zamierzonego powstania, nieustannym zarzewiem w z r a s t a j ą c e g o niepokoju ludności. Wojsko k r ó l o w e j J a d w i g i w g ó r a c h pod Misiną m i a ł o s t a ć gotowe, aby w s p o m o g ł o p r z y g o t o w y w a n e pow­ stanie P o l a k ó w . Nie należy j e d n a k ż e mylić b i o r ą c e g o z d a j ą c y m . Polak opowiada niemieckie podania w polskiej z a p a l c z y w o ś c i i w s w o i m ję­ zyku — nie jest to jednak p o w ó d , aby N i e m c o w i z a p r z e c z a ć własności, lub mu p o r y w a ć w i e r n i e przechowane podanie, k t ó r e tamtemu jako wzór posłużyłoś. r Tego rodzaju przykładów znajdziemy dużo w różnych pub­ likacjach niemieckich. Czasopismo, w którym ukazała się rozprawka o domach pod­ cieniowych do r. 1919 nazywało się «Zeitschrift der Historischen �272 Gesellschaft fur die Provinz Posen», potem przez lal 30 nosiło tytuł «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift fur Polen», od r. 1939 otrzymało nagłówek: «Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im Wartbelantb. Pierwszy zeszyt, który ukazał się w r. 1940, zacho­ wał jeszcze dawny podtytuł, mianowicie: «Neue Folgę der Zeit­ schrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen und des Naturwissenschaftlichen Vereins zu Posen, sowie der Deutschen WissenschafLlichen Zeitschrift fur Polen». Jako wy­ dawca figuruje dr Alfred Lattermann. Czasopismo to, jako organ niemieckich towarzystw nauko­ wych zachowało pewną samodzielność poczynań, już choćby z tej przyczyny, że nie było wprost uzależnione od niemieckiego Uniwersytetu w Poznaniu. Stąd więc zeszyt pierwszy, który ukazał się już po zajęciu Wielkopolski przez wojska niemieckie zmienił wprawdzie nagłówek, ale nie przekształcił się od razu pod wzglę­ dem treści. Znalazły się'w nim także recenzje z publikacyj pol­ skich; spotykamy je także i w dalszych zeszytach. Czasopismo to należy więc melodycznie do starszego typu niemieckich wydawnictw, które skrzętnie notowały bibliografię polską, aby posiadać pogląd na rozwój nauki polskiej i móc sy­ stematycznie gromadzić kontrargumenty niemieckie przeciw do­ wodzeniom polskim. Metoda nowoczesna w planowaniu niemiec­ kim stosowała raczej przemilczanie. W prasie codziennej okresu okupacyjnego wyraz «polskie» w ogóle nie był dopuszczalny, za­ stępowało go się w razie koniecznej potrzeby terminem «tutejsze» — więc i w nauce przestano z czasem interesować się w ogóle ma­ teriałem polskim, aby tradycja nauki polskiej zanikła. W zeszycie 2 ^Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im \Yartheland» z r. 1940, znajdujemy na str. 291/3 ankietę etnogra­ ficzną podpisaną przez: «Hislorische Gesellschaft im Waitheland». Ankieta la wyraża to samo stanowisko, co omówione przez nas poprzednie publikacje, czy to Geislera, czy Mackensena, czy albumy malarzy niemieckich itp. Chodzi zarówno o zdobycie poglądu na całokształt ludowej kultury niemieckiej Kraju Warty, jak i o kul­ tywowanie jej w jednolitym duchu odrodzonej niemieckości. �273 Ankieta ta nosi tytuł: «Wezwanie do współpracy nad ludoznawstwem Kraju Warty» — a zawiera następujące wprowadze­ nie w temat: — «Od Wielu lat z a c h o w a l i ś c i e j a k o cenne dobro n i e m i e c k o ś ć w a s z ą dzień za dniem i r o k za r o k i e m , z a r ó w n o w byłej Polsce, jak r ó w n i e ż w k r a j u b a ł t y c k i m . Czynili tak nie t y l k o bojownicy polityczni w ś r ó d was, ale także o w i ludzie cisi i skromni, gdy w domu i gospo­ darstwie, w c y k l u dorocznym i o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej p i e l ę g n o w a l i niemieckie zwyczaje i przekazywali je dalej m ł o d z i e ż y . Czynili tak, gdy śpiewali niemieckie pieśni, opowiadali niemieckie b a ś n i e i humo­ reski, gdy p i e l ę g n o w a l i g w a r ę lub g w a r o w o zabarwiony język nie­ miecki, po prostu w k a ż d y m momencie swego ś w i a d o m e g o lub nawet n i e u ś w i a d o m i o n e g o , a przecież niemieckością n a p i ę t n o w a n e g o życia. — «Teraz więc żyją o w i oswobodzeni i p o w r a c a j ą c y Niemcy jako 3tj»ituŁi siewie Ajtdiiuiiciji we v\ bjjoinej |л асу sKieiowanej k u temu samemu celowi w K r a j u W a r t y i w Prusach Zachodnich. Niem­ cami są wszyscy; w swoich szczepowych w ł a ś c i w o ś c i a c h j e d n a k ż e r ó ż n i ą się m i ę d z y sobą. — «Każdy wnosi cechy specjalne, k t ó r e s t a n o w i ą wykładnik szczepowego w y r ó ż n i e n i a . Wiemy, że w ł a ś n i e dopiero całokształt wszyst­ k i c h szczepów niemieckich, niezależnie od tego, czy m i e s z k a j ą i działają na p o ł u d n i u 'lub p ó ł n o c y W i e l k i c h Niemiec s t a n o w i ć b ę d z i e w y k ł a d n i k Niemca z jego z r ó ż n i c z k o w a n y m i w ł a ś c i w o ś c i a m i i bogactwem uzdol­ nień. Jeden u z u p e ł n i a drugiego dla dobra całości. Owo bogactwo istoty niemieckiej r o z w i n i e się też na wschodnich terenach Niemiec, miano­ wicie gdy, p r ó c z reprezentowanych teraz już niemieckich s z c z e p ó w , po u k o ń c z o n e j z w y c i ę s k o wojnie n a p ł y n ą na obszar wschodni nowe zastępy niemieckich r o d a k ó w . — «Chodzi o to, aby i teraz i w przyszłości ująć w czasie i prze­ strzeni r ó ż n o r o d n o ś ć niemieckiego człowieka, tak jak się on nam objawi w typie nowego Niemca pogranicznego)). Ankieta obejmuje cztery punkty, mianowicie: 1) wierzenia i przesądy, 2) poezję i prozodię ludową z uwzględnieniem gwary, ,3) zwyczaje i obrzędy, wreszcie 4) zabawy. Odpowiedzi na kwe­ stionariusz z dokładnym podaniem personalii i lokalizacji miały być kierowane do Poznania na adres profesora dra Oskara Masinga. W zakończeniu dodano jeszcze objaśnienie: — ((Zrośnięcie się N i e m c ó w w jeden silny blok na naszym terenie, k t ó r y by u z n a w a ł na z e w n ą t r z i w e w n ą t r z swoje niemieckie zadanie, Lud, т. X X X V I I 18 �274 znajdzie swoje potwierdzenie w wynikach tej rozpoczętej właśnie, a sze­ roko zakrojonej pracy naukowej. — ((Dopomóżcie nam, abyśmy poznać mogli, jakimi jesteśmy i ja­ kimi w zależności i współdziałaniu jednych z drugimi coraz bardziej niemieckimi stawać się będziemy mogli». Okazuje się z powyższego, że niemieckie towarzystwo histo­ ryczne zamierzało przeprowadzić szczegółowe badania terenowe i to już w momencie, kiedy zaledwie pierwsze grupy przesiedleń­ ców napłynęły do Wielkopolski; mowa tu bowiem tylko o Bałtach. W dalszych bowiem rocznikach wspomnianego czasopisma nie ma wzmianki o losach lej ankiety. Przypuszczamy, że wynik jej był negatywny. Prof. Mackensen nie wspomina o niej wcale w swoim zbiorze podań. W rezultacie więc trzeba było poniechać tej jedynie miaro­ dajnej metody uzyskania faktycznego materiału. Mackensen więc, nie mogąc podejść do problemu od dołu, od strony ludu niemiec­ kiego, zdecydował się na przystąpienie do sprawy z góry, miano­ wicie narzucenie nowym mieszkańcom Kraju Warty nowej, we­ dług własnego uznania najwłaściwszej, najbardziej niemieckiej kultury. * Reasumując wyniki przeprowadzonego tutaj ogólnikowego przeglądu niemieckich poczynań w zakresie kultury ludowej za­ garniętych terenów Wielkopolski, wiemy, co czekało Wielkopolskę pod władztwem niemieckich pionierów kultury. Ziemię samą przedstawiono więc jako step bezludny, źle rozplanowany gospodarczo i źle zagospodarowany, jako kraj pu­ sty, oczekujący napływu niemieckich osadników. Grupy osiedleńcze, przybywające z odległych wschodnich i północnych terenów, z nad Morza Czarnego, z Bessarabii, Do­ brudży, Cudżaku, Bukowiny z Estonii i Finlandii miały tu na zachodzie Europy stanowić rzeszę nosicieli kultury materialnej i duchowej. Zróżniczkowana la ludność wespół z garstką starych kolo­ nistów niemieckich miała zrosnąć się w jeden wspólny szczep po- �275 graniczny, niemiecki i kultywować własną wspólną kulturę nie­ miecką. Wykładnikiem tej kultury w zakresie materialnym miał być zlepek najprzeróżniejszych odmian kultur obcych, naniesionych z miejsc poprzedniego pobytu przesiedleńców. Wykładnikiem kul­ tury duchowej stawał się zrąb pojęć uczuć i wyobrażeń, które ze­ brał w całość Mackensen w swojej antologii. Odtąd więc Kraj Warty winien był nasiąkać powoli atmosferą ponurości. Germańskie treści, ujęte w formę wulgarnego pro­ stactwa, miały teroryzować psychikę mieszkańców Kraju Warty. Jeżeli w publikacjach przedwojennych Niemcy dążyli do za­ garnięcia dla siebie wszystkich reliktów ludowej kultury polskiej -4.~.vłfHwi eVr i o i—tr» nruinmnr—',y"jy;*,' d".70H0—di? "'VCliminCV.'anla ich lub radykalnego przekształcenia. Sięgano tym razem do najgłęb­ szych złoży germańskiego prymitywu, do prainstynktów, do przed­ chrześcijańskiej moralności i pojeciowości, do fatalizmu starej sagi, do światopoglądu wyzbytego więzi kultowej. Nowy szczep niemiecki na nowo zagarniętej ziemi miał być nowym klanem wojowników, których pieśnią najmilszą jest rapsod śmierci. BIBLIOGRAFIA «Sagcn der Deutschen i m \ Y a r t h e l a n d » . Prof. dr. Lutz Mackensen. Posen 1913. Schriften der Landeskundlichen F o r s c h u n g s s t e l ł e des Reichsgaues Wartheland. Herausgeber Gauselbstverwaltung und Reichsuniwersitate, Posen Reihe VIII Volkskunde, i m Auftrage herausgegeben von dr. E d m u n d Mudrak. Karasek-Lurk, «Die deutschen Siedelungen in Wołyniem). Leip­ zig 1931. Karasek-Strzygowski, «Sagen der Deutschen in Galizien. Plauen 1932. Karasek-Strz\gowski, «Sagen der Deutschen in Wolynien u, Polesien». Posen 1938. Schweda V., «Die Sagcn vom wilden Jager u. vom lleer i n der Provinz Posen». Greifwald 1915. «l)ie deutschen Siedelungen K. Liick. Leipzig 1933. im Cholmer u. schlafenden Lubliner L a n d e » . 18* �276 «Heimatliche Sagen u. Geechichten aus der Provinz Posen». A. Mussoli. Bromberg 1911. «Das ostgermanische Vorlaubenhaus i m W a r t h e g a u » . Friedrich Heidelck. Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift i m W a r t h e l a n d herausgegeben von d r . A l f r e d Latermannn, Posen 1941. Heft 3/4, str. 201/6. rische «Aufruf zur Mitarbeit an der Volkskunde i m W a r t h e l a n d » , HistoGessellschaft i m W a r t h e l a n d . Deutsche Wissenschaftliche Zeitschrift im W a r t h e l a n d her. v o n dr. Alfred Lattermann. Posen 1940, z. 2, str. 291/3. ((Deutsche Trachten aus den S u d e t e n l a n d e r n » Fritzi E i n f u h r u n g v o n Jozef Hanika. V o l k - u . Reichsverlag sterdamm, W i e n , Berlin 1943. einer Mally mit Prag. Am- «Der W a r t h e g a u » , Landschaft u n d Siedelung i n W e r k e n deutscher v o m Gauhauptmann i m Reichsgau W a r t h e l a n d . Maler herausgegeben Posen 1943. " «Das Antlitz des Deutschen i m Wartheland)). Veroffentlichungen des Fleimatsbundes W a r t h e l a n d . Posen 1943. ((Landschaftskunde des W a r t h e l a n d e s » D r . fit. W a l t e r Geisler, Po­ sen 1943. Die Siedelungs- u n d Wirtschaft-Landschaft. Schriften der Landeskundlichen Forschungsstelle des Reichsgaues Wartheland. « M a r c h e n u n d Sagen in ihren Wesensziigen» E d m u n d M u d r a k , Wien u. B e r l i n 1944. «£rber den W e r t von Marchen u n d Sagen fur die Rassenpsychologie» K o n r a d Zueker. — «Volk u n d Rasse» R. 1941. Zeszyt 11/12. « N a m e u n d Mythos» Lutz Mackensen. Leipzig 1927. «Sagen der Provinz Posem) Otto Knoop. Verlag Berlin—Friedenau 1913. «Slovinzische Tekste» F r i e d r i c h Lorentz. Petersburg 1905. ((Polnische V o l k s m a r c h e n » d r J. Piprek. W i e n 1918. « G r e n z m a r k i s c h e s Volksleben» Glaube u n d B r a u c h i m Lebenslauf» Paul Groth Schneidemuhl 1939. ((Siebenburgen, Deutsche Volkskunst». Tekst u. Bilder-Sammlung von Misch Drend. W i e m a r 1943. «Die Hirtenspiele dalem 1943. des K a r p a t h e n r a u m e s » «Das K i n d i n pommerschen B r u n o Schier. F l u r n a m e n » : Holsten Robeat. «Aus dem L a n d e » , Belgard X V I I , 10, str. 37, r o k 1938. Berlin- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ca9455b9487ba0a6487963625dc1c31.pdf 263f56f5112366d23340475ef0ee2937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:220 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:193 Title A name given to the resource Różne / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.643-705 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. �644 645 RYSZARD GANSINIEC LA TONSURE DANS LA CIVILISATION :\1EDITERRA:\EENNE Resume Dcpuis l'etude magistrale de :\1. Wilckcn sur l'Offrande des cheveux, nous ne possedons pas de recherches comprehensives sur la coupe des cheveux rituelle. M. Wilcken en ethnographe traita en premier lieu les usances des peuplcs primitifs et n'evoqua les coutumes des peup!es anciens que pour prouver ses propres vues. II y a done une lacune evidente dans l'histoire de la civilisation des peuples anciens que nous essayons de combIer. Nous preciserons non seulement les rites et les usages se rapportant a la coupe des cheveux, mais nous mettrons aussi en vue leur origine et leur fonction, nous determinerons les motifs ou les emprunts qui conduisirent a la genese et a leur maintien durant des sil~cles. Pour eette raison nous preferons une exposition historique a une synthese systematique. D'apres ce plan l':Egypte et les peuples de l'Asie Mineure forment un groupe politique et ethnographique uni comme representants de la civilisation orientale. L'Hellade et Rome constituent l'autre groupe qui donnait naissance a la civilisation occidentale: nous presenterons ce groupe d'une importance exceptionnelle pour la connaissance plus approfondie de l'Occident comme seconde partie de notre etude dans l'annee suivante de cette Revue. En Egypte nous rencontrons la coupe complete de la chevelure et de la barbe depuis Ie commencement de l'epoque historique, surtout a la cour royale: obligatoire pour les fonctionnaires et employees royaux elle se diffuse parmi les differentes classes de la societe, penetrant peu a peu jusqu'a la bourgeoisie. C'etait alors sans doute une innovation relativement recente: la preuve evidente en est la perruque obligatoire et la barbe postiche des dignitaires dans des actes officiels et publics. Nous sommes enclins de voir dans cette innovation un reviremcnt de la mentalite, une manifestation d'un esprit militaire, discipline, meme belliqueux. Cette explication n'est pas conforme a la vue COUl'ante qui impute cette innovation a la prevalence des raisons d'hygiene; nous ne nions pas que ces raisons plus tard suffisaient amplement pour maintenir cette pratique qui, du reste, jamais ne fut universelle, puisque les classes inferieures, p. ex. les pecheurs et la patres, resterent fideles au costume des ancetres avec leur chevelure et leur barbe. Pour la classe des pretres et en general pour Ie persc11l1lo:lde service de temple, la tonsure devint au CaUl'S des temps un signe distinctif de leur profession, parce qu'ils ]'etendaient, pour des raisons de purete absolue et ideale, non seulement aux sourcils, mais a tous les cheV2UX du corps qu'ils rasaient soigneusement. - En outre, on pratiquait en Egypte la coupe des cheveux en signe de deuil, et l'offrande votive de la chevelure lors du recouvrement de la sante apres une maladie perilleuse. II est probable que plus tard, s'accommodant a la pratique asiatique, les Egyptiens marquaient les condamnes aux travaux forces dans les mines, par la tonsure de la mi-tete. En Mesopotamie nous trouvons chez les Sumeriens des pratiques tres analogues aux egyptiennes, et ce qui est plus, nous en constatons l'isochronie complete. Aussi a-t-on des longtemps soup<;onne l'origine commune peremptoirement de quel centre cette coutume rayonnait. Tout de meme, il de cette pratique, mais jusqu'a ce jour il nous est impossible d'affirmer est de beauccup plus vraisemblable que l'Egypte ait emprunte cet usage des Sumeriens que l contraire, a moins qu'on n'admette - comme propose :VI. Hommel - un troisieme peuple a l'ouest de l' Arabie qui serait Ie vrai createur de ces pratiques et dont les autres aient imite les coutumes. Les Sumeriens ont done la tete et la face rasees, mais pour des ceremonies officielles ils se servent de perruques et de barbes postiches. Meme les dieux s'accomodent a ce ceremoniel de la co Ul' royale. Mais jamais la tonsure ne devint aussi universelle et populaire qu'en Egypte et se maintenait durant les ages principalement comme toilette exclusive, et par la privilegiee, des souverains de Babylon. Cette tradition dynastique survecut a tous les changements politiques et cataclysmes jusqu'a l'epoque perse. - A cote de cette toilette de cour avec ses perruques et barbes postiches existaient des usages populaires, surtout la tonsure de deui!. plus tard encore, apres l'evenement des Assyriens semitiques, les Babyloniens adopterent deux formes de tonsure rituelle: l'offrande votive des cheveux et l'arrachement de la chevelure et de la barbe en signe d'infamie aux vaincus et aux prisonniers de guerre. Cet affront aux malheureux est d'une importance exceptionnelle, car en definitive cette coutume assyrienne crea la tonsure traditionnelle des esclaves. Quant aux Hittites, les sculptures et peintures demontrent l'cxistence d'une tonsure de mi-tete chez leurs auxiliaires. Sur les Israelites nous sommes beaucoup miex informes que sur les autres Semites grace aux nombreux ecrits d'un temps relativement vieux: la circonstance qui rallie ce peuple comme precurseur du christianisme a la theologie d'aujoud'hui, a plut6t complique l'interpretation du rituel q u·eclairci. Les Israelites ont la tonsure de deui! commune avec les autres Semites, evidemment com me survivance du primaire arrachement des chevellX. Aussi Ie nazi rat n'est pas etranger aux autres. Par contre, Ie costume des pretres et des levites est l'exacte imitation de la tenue des prctres egyptiens. Les Arabes possedent des tonsures beaucoup plus variees. Avant tout :'?US rencontrons une coiffure nationalc qui, au dire des Anciens, rappelait Olen !a thesCis hellenique, c. a d. la coupe des frisons au-dessus du front, �H47 6-W coupe commune sans doute aussi a d'autres peuplades semitiques. II nous cst impossible de decider, si cette tonsure est la survivance rudimentaire d'une coupe de chevelure plus extensive au meme complete (il y en avait parmi les Arabes, p. ex. les Wahabites qui rasaient la tete entiere) au l'emprunt d'un autre clan asiatique se parant d'une demi-chevelure. En tout cas, cette frisure etait semblable a la coiffure nationale des peuplades thraces, bien connue grace aux Abantes et aux Phrygiens habitant Ie sol asiatique. - Ce que nous savons, du reste, des Arabes, se base sur des mentions des ecrivains mahometans et semble commun a taus les Semites. La tonsure de deui! etait pratiquee parto ut, ainsi que la tonsure votive et meme Ie nazirat: taus ces usages persistaient avec une tenacite singuliere jusqu'a nos jours. Toute une serie de tonsures semble etre empruntee de la culture greco-romaine: surtout l'aqiqa (tonsure des jeunes gens, plus tar d des enfants) derivee de la tonsure des ephebes, la coupe de la chevelure des esclaves et des prisonniers de guerre avec Ie rite de la manumission, cnfin la coupe (l'arrachement) des cheveux en signe d'infamie pour les adulteres. JAN THE CZEKANOWSIG PODHALE REGION FROM THE OF VIEW ANTHROPOLOGICAL POINT Summary The analysis of anthropological conditions of the Podhale Region in perspective of the anthropological structure of the population dwelling in the southern limitrophe zone of the Vistula Basin leads to the following conclusions: On the foothills of the Central Carpathian Mts, just as on the foothills of the Sudets Mts, an archaic zone has survived consisting of an absolute :najority of Lapponial element dwelling between the great route of Subcarpathian loess formations, connecting the Ukrainian Steppe with the inside of Western Europe, in the north and with the wooded Carpathian slopes below the track of the meadows and pasture-grounds called poloniny and hale. Using that track the Wallachian shepherds moved from the interior of the Balkan peninsula, almost up to the Danubian slopes of the Western Carpathian Mts. The archaic zone of an overhelming majority of Lapponial element is most probably a relic ol a formation testified by the epipaleolithic discovery from Ofnet in Bavaria. The inhabitants of the above mentioned track of meadows and pasture- grounds have some influence marks of the shepherd Wallachian population with a considerable touch of Armenian element, comparatively well preserved in the anthropologic relics of the East Carpathian population viz, in the Guzuls which became Slavianized not long ago. The inhabitants of Podhale, although they udoubted!y belonged previously to the anthropologic shepherd group, prove to be much more alike the population of the Sandecka Valley. It proves that the main mass of the population which settled in Podhale came from that very direction. This is also in concordance with the general topographic configuration. The population from the foothills and especially from the Sandecka Valley moved in the mountains along the valley of the Dunajec River. The more typical mountaineers (Górale), both Polish and Russian, in the Carpathian zone of the Żywiec, Grzybów and Gorlica Districts have still a marked resemblance to the WalIachians from the Province of MoraVIa. The Podhale Region, together with the neighbouring foothills, deserves a thorough investigation on a community scale, or still better a parish scale, because the parishes are the genuine isolation centres of the village population, as it has been proved by Krystyna Modrzewska. A district scale is too general and effaces the local particularities. It should be emphasized that the investigations of Julian Talko-Hryncewicz didn't sufficiently elucidate the anthropological conditions of the Podhale Region and its neighbouring foothills. They give erroneous results because Talko-Hryncewicz as an "experienced anthropologist" used to chose "typical" samples, whereas correct results can be obtained only at random, if one cannot embrace the whole material investigated. His results proved to be worse when he has dealt with the Gorais, looking for the Dalmathian type. As to his investigations on the inhabitants of the foothills, the results are better, because there he didn't much care about choosing his observation material. His other investigations revealed that he had a special predilection in choosing beautiful women. This caused enormous divergencies between the anthropological picture of men and woman, like, for instance, in his investigations in Lithuania. .rOZEF GAJEK A STUDY ON THE ETHNOGRAPHIC DIVISION INTO REGIONS. OF POLAND Conclusion The present cartograms leads attempt to sum to the following up the existing conclusions: Polish ethnographic �1. Poland is distinctly differentiated from the point of view of folk inventory composition into a number of spatial units, their boundaries being more or less analogous to the: a) various ranges of Polish dialects elaborated by K. Nitsch; b) administrative and political frontiers of various periods (since the 13th century till 1918); c) areas of various tribes and kindreds (compare Sto Arnold and J. Natanson - Leski); d) sketch cartogram by J. St. Bystroń in his Introduction to Polish Ethnography (2 nd edition); e) ranges of archeological cultures in Poland (the archeological ranges and their confines have been worked out by J. Czekanowski, Ethnographical delimitation of Poland in the light of history, 40th report of the Polish Academy of Sciences and Lettres (1935), no 3, page 64; K. Moszyński, Causes of folk culture differentiation, Lud IV, page 88 B, fig. 3. A. Nasz in relation to Silesia: op. cit. page 397, map 8); f) as well as in accordance with the late colonization processes (North Prussian Masuria, Kurpie) thus analogous to the route or the primitive mountain and backwoods deserts. 2. The above mentioned spatial units are of two kinds; one of them are the result of exterrior foreign influences and divide Poland into zones, belts and smaller areas; their characteristic feature is a certain spacial overflow beca use the diffusion of some particular clements for centuries penetrated into the ethnical territory of Poland and enfolded it in a various degree. 3. The second type of the spatial units is limited; here belong cultural regions, connected with a geographical environment which was, true enough, changeable but definite, cultural regions connected with a multisecular historical tradition. Those units, which have been called in the present paper regions or cultural fact complexes, arc just analogous to the ranges of dialects, tribe and kindred territories and more recent administrative and political frontiers, such as the Prussian annexed territory, or the Province of Podlasie, the latter being an area belonging to the ancient Jadzwingi tribe with a layer of Masovian colonization. 4. The zonal differentiation of Poland because of a difffusion of spatial influences is compsed of: a) ranges of western influences parting Poland along the axis passing from north - east to south - east. Three belts can be singled out in that connection (sec map) the western one (Silesia, Great Poland, Pomerania, Varmia, Western Little Poland and Masovia), the middle one: (see map) Masovia, Poland, former East Prussia), b) c) d) e) f) the eastern belt the least influenced by the west- (part of the Lublin Voivodeships, Rzeszów and Kielce VOivodeships); the second bundle of ranges lies on the north - eastern borderline with a relic inventory preserved by the backwoods environment but having also elements connecting that area with White Russia Lithuania, Latvia and even with Estonia and Finland; , the third borderline is composed of northern ranges of mountaineer culture elements, with an important contribution of Wallachian, Roumanian, Hungarian, Ukrainian and perhaps even more ancient Thracian elements carried westward by the Carpathian shepherds, the fourth ethnographic boundary of foreign influences is the range confluence of phenomena typical for Bohemia, Southern and Centrai Germany and Lusatia, the northern and eastern confines of the mentioned ethnographic boundary being in Silesia; a special problem is the area of Western Territories which returned to the Polish State after World War II. (Pomerania, the Lubuska Province, East Prussia and Lower Silesia) where the material culture left by the German population and found by the settling population has also a boundary character; this phenomenon is located within the limits of the spatial zones in map No. I; the southern zone is probably also the results of ancient influences which were coming from the south; above zone comes to light within the ranges of foot mortars and perhaps distaff bodkins ought also to be ranked among; yet it request, some additional typologic and ethnographic investigation. S. Beside those spatial units the bdore mentioned ethnographic regions come forward fairly distinctly the region of Little Poland and Silesia (both have analogies in the Ukraine, Great Poland, Province of Sieradz, West Pomerania, with the East-Pomeranian Baltic substratum and with the Masovian Region). The spatial conditions between the regions are illustrated by the maps from 3 do 8; they t.hrow also light upon their mutual dependency and relation.s. 6. In the Liitle Poland Region is worth mentioning the western part of the Rzeszów and Kielce territories as weD as the southern part of the Lublin Voivodeship, thus to the north of the Highland Lask boundary; that area free of western and north-eastern influences lies south - west from the north - eastern boundary and is a territory which was in the past in the least degree subject to diffusion and migration processes. On the after hand, we find here Ukrainian and Liltle Poland's cultural equations. i. In a number of maps appear analogies between the north-western zone (Pomerania, Kashubia) and Little Poland, especially its eastern part. Similar equation can be perceived between the Podlasic Provinc0 �I '> and the Beskid Mts (especially the Zywiec Chain). It leads to the presumption that the Masovia Province such as we know it today has a character of a delimiting area, thus of an area which is younger in the cultural sence. 8. Finally it ought to be emphasized that the watersheds of the Bzura, Ner and Pilica Warta Rivers, thus the areas of the Sieradz and Łęczyca Districts were the gateway for the influence of numerous phenomena coming from the west which is registered in the maps by means of a wedge tearing the ranges of the old phenomena existing in the Sieradz and Kalisz Districts as well as in the Kielce and Radomsko Territories. Above wedge turns more or less from the line Matów - Kunelów to the east, in the direction of Sandomierz and Zawichost, crosses the Vistula River and runs into the Rzeszów and Zamość areas. The results of the said influence on those territories is a vanishing of old forms of cultural phenomena. Map. 1. Intensity of western influence. 2. Crossing of the zone of western influence with the north-eastern boundary. 3. Main boundary zones and territories of cultural complexes. 4. Silesian cultural complex. .J. Territory of ranges belonging to the cultural complex Great Poland - Kujawy. 6. Spatial range of the Sieradz cultural complex. 7. Spatial range of the Masovia cultural complex. 8. Ranges of cultural complexes Little Ponad Pomerania. KRYSTYN A HOFMAN -LI ANDZIS SOME THADITIONAL CEREAL CULTURES IN THE POLISH VILLAGE IN THE LAST DECADE OF THE 19th AND AT THE BEGINNING OF THE 20th CENTURY. Summary The present article deals with the cultivation of some relic and archaic cereals which survived in. the peasant rural economy until very ,<'cenUy; it is based on ethnographic field investigations from the whole tcrritory of Poland. With that material the author's aim was to make a cartographical-comparative analysis and to draw conclusions on the dynamics of the Polish folk culture in the domain of some traditional cereal cultivation. Out of various relics the article emphasizes in th.:first place the mixing of wheat and rye (map No I) and the sowing of some old sorts of rye, among others a kind of rye called krziea (map No 2). In this connection the author gives an explanation of the various O.) t meaning of the expression "krzyć się" (map No 3) and a survey of old traditional sorts of rye cultivation (map No 4), shows the range of old traditions regarding spring rye cultivation (map No 5), as well as the range of spring and winter wheat (map No 6). On base of results obtained a centre of most traditional elements, connected with cereal cultivation has been marked out (map No 7). As an attempt of a cartographic interpretation in tracing limitrophe zones of cultures not on base of their ranges but on base of their transition forms (map No 8) a three-zonal belt has been drawn showing the range of elements connected with the traditional cultivation of cereals but having a transitional character. A relative chronology showing the vanishing of cereal traditional elements cultivation on base of their limitrophe range analysis is given in map No 9. .JERZY GROCHOLSKI lVIETHODS OF DRYING CORN IN POLISH PEASANT IN THE 19th AND 20th CENTURIES FARMS Summary The present work is an attempt to analyse, in frames of a systematic differentiation, the various methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries taking into consideration changes in time and space connected with the disappearing or spreading of the basic forms. Till recently it was impossible to carry out detailed investigations because the materialon that problem had a very fragmentary character. It was not until the results of territorial research work in 338 places of the Polish Ethnographic Atlas staedy network were elaborated in a carthographic series (according to uniform questionnaires) that the author was able to make a cartographically - comparative analysis of the data from the whole territory of Poland. In order to examine the collected materials in a wider scale he made use (for illustration purposes) also of some publications by foreign authors dealing with that problem in other European countries (Austria, Germany, Czecho-Slovakia, Italy, Slovenia, Sweden, Ukraina, \Vhite Ruthenia). The formal and comparative analysis of the carthographic materials worked out leads to the following conclusions: I. The various methods of drying corn in Polish be divided into two main cathegories: a) drying of mown corn ("na garściach"): b) drying of sheaves. peasant farms can �b) Function The latter cathegory covers three systematic groups: I Drying of single sheaves. II Drying of shocks. III Drying by means of different wooden devices. Above groups can also be split into subgroups, types and varieties according to the way of stacking sheaves (e. g. horizontal, vertical stacking) :'lnd to their quantity. The oldest traditions which survived in Poland mention the following basic methods of drying corn: a) b) c) d) drying of drying of drying of drying of drills (see e) drying by mo\vn corn. single sheaves stacked horizontally or vertically. shocks horizontally crossed or horizontally parallel. vertically circular shocks or shocks set vertically tables III and IV) and means of various wooden devices (see table V). in At the end of the 19 th century the most extended form of drying corn in the southern, eastern and central provinces of Poland was the procedure to dry mown corn or set in horizontal shocks and above all in horizontally crossed; less often was the corn dried in single sheaves. Vertical shocks were found mainly in north-western regions, and less often in the Carpathian foothills, in the Lublin Region and in the Podlasie Province. The range where corn was dried by means of various wooden devices embraced exclusively mountainous areas. During the period between the two World Wars and after the Second War the custom of drying mown corn (especially winter crops), in horizontal shocks and in single sheaves has been given up (see maps No I and 3); on the other hand, vertical shocks and especially vertically circular shocks expanded on a mass scale (see maps 5, 6 and 7). Above expansion of vertically circular shocks and those set vertically in drills which began at the end of the 19 th century is connected with the introduction of the scythe as the basic tool for mowing (instead of the traditional sickle), which accelerated the removing of the crops; the setting in vertical shocks, requesting less work and securing a quick drying proved to be more practical than the previous method of setting the corn horizontally. The drying of corn by means of various wooden devices - now, as before, is met with in the highlands as a particularly typical example of a form conditioned be geographic and climatic factors (see map No 9). 3. Corn shocks differ both as for their setting and function. In that respect the followi:1Z differentiation of basic shock forms is noteworthy: a) The function of vertical shocks is the drying of corn bound in sheaves, as a rule immediately after having been mo\vn: in vertically circular shocks chiefly winter crops, in shocks set vertically in drills mainly spring crops. of horizontal shocks: to complete the drying of crops which were exposed for drying in mown patches and to store in the field crops temporary protected against rain; horizontally crossed shocks concern mainly winter crops, horizontally parallel shocks are arranged mainly for spring crops (the above is basically a preparation of the crops to be taken to the barn). 4. The horizontal shocks, being a form connected (as to the manner of setting the sheaves together and as to their function) with the ricks or stacks, derive probably from the ancient tradition to keep the crops in the open air or under a covering; that circumstance may prove that in the zone of the form discussed, barns appeared comparatively lately. It is of interest to note, that shocks of this type survived for the longest time in South - Eastern Poland where, according to statistical data prevail barns of the smalest cubic capacity on a country scale. S. Undoubtedly many a fact suggests that the shocks appeared in Poland as a form borowed from Germany (ancient expansion ranges, mainly in south - eastern provinces, some loan - words). Yet numerouus Polish names within the limits of expansion ranges, stated according to oldest traditions kept (e. g. "kopka" vel "kupka", "postawka" vel "słonik", "kuczka" vel "kucka", "rząd"', "kozioł",,,baba"), are arguments in favour of a national provenance of both the vertically - circular shocks and the shocks set vertically in drills - irrespective of analogie forms brought by the German immigrants. On the other hand, sporadically the forms found in Poland of late (20 th century), i. e. shocks set vertically in three - and in four - drills are probably of German origin (the threedrills shocks being a Brandenburg Lużyce variety and the fourdrills shock a Lower - Silesian one). 6. Among numerous names of crop shocks (see maps No. 4 and 8) two groups of names are of special interest: a) names connected with the form of the shocks (e. g. "Krzyż" Poland, "kriz" Slovakia, Slovenia, "kreuz", "kreuzhaufe" Austria, Germany, "crocette" - Italy). b) names connected with the quantity of sheaves in the crop shocks. The dialectic terms belonging to the second group like, for instance, "dziesiątka" (10 sheaves), "mendel" (15 sheaves) and "półkopek" (30 sheaves) are relics of the ancient means of counting the crops on the basic of the sheaf quantity; those were counted by a sixfold - decimal system (one kopa sixty sheaves equalling four mendeIs or two half _ kopas - "połkopki"). Especially the counting in mendeIs and półkopki is a classical example of this sixfold-decimal system. �G55 7. The basical methods of drying crops stated in Poland (horizontal shocks, vertical shocks, crops dried by dint of various wooden devices) are also spread in many other European countries, the expansion ranges of the different ranges being subject to geographic and climatic conditions. It is presumed the above forms same into being in Slav, Roman and German countries quite independently under the influence of similar geographic and climatic conditions. This might be an explanation of the numerous analogies of so spacious a territory and so differentiated from the ethnical point of view as the territory of Europe. As to cultural peculiarities, those are seen in the specific forms of the varieties, the expansion zone of which points to the genetic link with territories of some groups or ethnic formations. JANUSZ BARNS, BOHI'A~OWICZ CALLED SPICHRZE - COMPARED TO OTHER GRANARIES IN PEASANT FARMS IN POLAND AT THE TURNING POINT OF THE 19th AND 20th CENTURIES. Summary The article under the above title is as a matter of fact the first attempt in the Polish literature to make a classification of peasant barns based on the principle of a morphologic functional, temporal and spatial differentiation. The problem of barns has been discussed in comparison with other farm premises serving the same purpose. The examination of the process how the barns disapeared and of the development dynamics of the new premises for the threshed corn enabled to explain the reason of the regression of the barns on the territory of Poland. The material basis of the present article were territorial investigations connected with the P.A.E. (Polish Ethnographic Atlas), dealing with the problem of barns, and performed in 1955. Besides the results of atlas investigations, the author made use of the unpublished materials, from ethnographic archives, philologic and architectonic institutes; as to the literature and results, he quoted them from questionnaires. When working at the problem he used the cartographic and comparative method. The spatial range of the barns was examined on base of their quantitative differentiation. The typologie classification was performed on base of systematics by pointing out characteristic sets of features for the territory investigated. When analysing the material of 1860--1960 and basing on literature and sources before that period one can state that the barns on the territory of Poland are in full regress. Map No I shows the process of barn disappearance during the last century. The areas drawn under I mean the territory \vhere the barns appear in all places, under 2 - territory where the barns are met with sporadically, under 3 - territories with no barns but with a live tradition of them, under 4 - territories with no barns and no tradition kept but the literature, mostly historical, gives evidence that such premises did exist before the period invc3tigated in this article. The reasons of the disappearance of barns on the territory of Poland are most certainly the spreading of new, mare economic premises for keeping the ~orn, such as (in a chronologic succession): pantries (map No 13), pantnes near farm premises (maps No. 15 and No. 16) and garrets in ~remises and livin~ houses (No. 14). Investigations of particular objects, basmg on the analysIs of the whole material, have shown that the barns fou~d .on the territory of Poland could be divided into several types and vanetles. In order to make a typologic differentation the author based on a morphologic principle. Among features which ought to be taken into consideration, the following should be quoted first of all: construction of walls (map No.3), forms of the roof (map No.4), kinds of foundation (map No.5), planning (map No.6) and size. When confronting the results of the maps from No. 3 to No.6, one c~n state tha~ the spatial ranges marked on them point to some regularltles and thiS leads to the eHmination of definite types and varieties of barns, su~~ing, so to say, features of the same spatial spreading. In order to faclhtate the problem, those types are given names. according to their territorial localization. 1. Type of the Silesian - Spisz Region (map No.8). The characteristic features of that type are: planning in a shape of a rectangle or a square, th.e dimentions being from 3 X 3 to 4 X 5 m; the framework of the wall IS pasted all over with clay; the foundation laid directly on earth, on ground\vork Or on corner stones; domeshaped arched framework for~ing the ceiling of the barn; the building is storeyed, with a lad de; fnslde and a two or four - shed roof, comparatively flat, lightly coveringthe framework, structurally not connected with the latter' from the genetic point of view the author ranks that type with the rou~d, South European and Slovakian barns. The range of that type on the territory of Poland is one of the arguments in favour of the above hypothesis. IT. The so called Lubelsko Mazowiecki type (map No.8). The ~haracteristic features are: planning in a shape of a square with sides' I~ the limits of 2,5 X 2,5 to 4 X 4 m; timbered walls; the foundation laid directly on the earth or on corner stones; one - storeyed construction; roof of a pyramidal shape or a four - eaves one, often hanging deeply down., thatched. The author links genetically above type through South European barns called "ambary" with the Old Slav box - shaped �6!J(i granaries and presumes that type to be the oldest met in Poland. The range of that type, embracing areas with the most conservative buildings, as well as some results of archaelogic investigations, are the main arguments supporting the hypothesis of that kind of barns. III. The Northern East - European type. This type splits into two subtypes: barns with a narrow front wall (map NO.9) and with a wide front wall (map No. 10). The common features of the subtypes are: planning in a shape of an rectangle, their dimension being 2·'~ 3 mm 4 X 5 m., timbered walls, foundation on piles or on corner stones, one storeyed construction, roof with two eaves, not hanging down; if the roof is hanging down, it is sometimes supportec by pillars. The features by which the subtypes differ are: the etrance and the recess are in the wide front wall or in the narrow wall, the interrior is planned in line with these features. The author thinks that the north-western European type dates probably from the XIIth, XIIth century in the Slav regions where granaries, called klecie and żytnice are met together with logbarns playing the role of dwelling premises and store - rooms for keeping garments. IV. In addition to above mentioned we sporadically find in Poland barns which are morphologically connected with the Scandinavian and German granaries (photos No. 20, 21, 22) are new stone barns which are basically a further continuation of the ancient wooden form. The names of the barns show some connections with their morphology. Six of them, belonging to different roots of the language because of their wide spreading and frequent use, have been described in a more detailed way in the present work, viz. "spichrz" and forms connected, "swiren" and forms connected, "sypaniec" and words connected, "sułek" "sołek", "lamus" and "komora". The summing of the results, shown on the map which points the range of the barn with the results of maps showing the range of the other means for keeping the corn (maps 13-16), the data from literature and the genetical investigations all that gives the possibility to reconstruct in a dynamic form the process of coming into being. development and causes of the gradual disappearance of the barn on the territory of Poland. It is most certain that the choronologic stages of above process were as follows: The most primitive forms of premises for keeping corn, according to archaeIogy and history of Western Slav territories were h:)les for the corn, bins and receptacles of conic form, called spichrze koszowe. The geographic ranges of above mentioned old forms for keeping corn were mainly conditioned by the geologic and geographic structure of the area. The function of those primitive "barns" (spichrze) was exclusively to keep the corn. During the period of early feudalism in the Xth-XIIth century, due to changes of the farming forms, the small and unpractical receptacles like the before mentioned holes and conic granaries proved to be not spacious enough to keep the whole harvest. It was, therefore necessarv to look for new constructions which could be a dry and 'convenien"t depository for storing corn during winter. The role of such depositories begin to play small house - like barns (genetically connected with the box - shaped granaries) on two or four pillars. That old form of the Slav barn called, "żytnica", "sąsiek" (the construction of which was rather similar to the "ambar" log - granary) developed later into a type of corn reseptade whose range still covers the southern and the central eastern part of Slav territories (the Lublin Region in Poland) and in the 10th-14th centuries embraced probably the whole Slav area. The function of those house - like small barns called "kleć" and perhaps also "sołek" was exclusively to keep corn. In the 12th-14th centuries due to western and north-western influences two kinds of premises for keeping corn prevailed in Poland: log buildings having beside the function of keeping corn another fonction, i. e. to serve as a sleeping room and a store - room for keeping dresses; in a later period the second kind of premises appears, viz, a cell attached to the house. The log - barn, serving for the three functions mentioned above developed, most probably, from the Slav granary under the influence of North - German receptacles serving for living purposes and for storing garments. By such an interpretation of its genesis that process must have taken place in the limitrophe zone of North-German and Slav territories if we take for granted that it happened through the German mediation in the zone of the eastern German- Slav frontier. The names "spichrz", "lamus" which are of German origin, suggest that the second hypothesis is more probable. Owing to the expansion of the barn with a triple function the old granaries vanished from the territories where the afore, said German influence was most strong (Pomerania, GrE~ater Poland) and from areas where petty gentry manors prevailed. Yet, the new form of the barn did not cause the total disappearrance of the old objects. The new gran'lries were adopted only by big land property (petty gentry, free farmers), whereas minor peasantry still used the old means of keeping corn. The type of triple function barn did not find an application in the northern part of the Province of Małopolska because of the economic ~tructure of that region. Yet, under the influence of that building the 42 - .. Lud". t. XLVII �658 old forms of receptacles, the so called "klecie" (similar to the "ambar" granary) changed into a transitory type containing both old end new features. The area specificity of the Silesian Region was the reason why the new barn did not find application in such forms as in the remaining territory of Poland. Its log- construction after having met the old Silesian or Slovak type of barn (wattled and pasted all over with clay) changed into- specially strong log - type dome - shaped barn which became a kind of fortification work. The economic development of the Polish village during the 14th-15V• centuries caused that the barns of the old type proved to be too small (just like the previous holes and bins) to meet the requiremens. In big farms the question of storing corn had been completely settled by means of building bigger barns with triple functions to serve as granary, living room and storage for garments. As to small farms that role has been plaid by the pantry, - a new store - room spreading in Poland under the German influence. The application of that sort of receptacle in the peasant household had a double action upon the barns existing in Poland: 1. It led almost on the whole territory of the country (except in the northern part of the Lublin Region and in Silesia) to a gradual vanishing of the corn receptacles of the "kleć" type, which were up to that time in general use. 2. It gradually limited the role of the tree - function recepcles in big farms. The before mentioned cell by the house became both a living and a cloak-room although it did not quite eliminate the existing barn. In the XV-XVIII centuries beside those cells in the complex of living premises new corn receptacles appear in Central and Eastern Poland; they were either annexes to the farm buildings or made a unit with the house or with the granary called "spichlerz" or "komora". The cause of their application was the impoverishment of big farms which had previously a barn; another reason explaining their origin was the tendency to adjust the cell annexed to the house for living purposes. Premises of that type didn't find a wide use. Neither did they have influence upon the elimination of the basic forms of that period, the aforenamed "spichrze" and "komory". The two kinds of storages for threshed crops, the "spichrze" and "komory" are met with almost on the whole territory of Poland up to the end of the 17th century, i. e. to the moment when under the influence of stone constructions and of the new forms of granaries garrets in houses, first the "spichrz" and later the "komora" gradually vanish, beginning from north and west. TOMASZ BARNS SKARZYNSKI CALLED STODOŁY IN THE POLISH FOLK IN THE 19th AND 20th CENTURIES An ethnographic analysis BUILDING of some of its features. Summary The aim of this work is to present in a cartographic form some problems connected with the shape, function, construction and dialectic nomenclature of the building serving in the peasant rural economy for the storage of non - threshed corn, straw and hay. The material base for the work were field investigations carried out in 1954 - 60 for the Polish Ethnographic Atlas in 336 villages of the permanent network. In some cases the cartograms were enriched with material taken from literature, scientific archives and questionnaires. On base of archaeologic excavations (e. g. the City of Gniezno) we can state that probably as early as at the beginning of the lVIiddie Ages lhe Polish population used some special buildings for the storage of the crops. Yet, the genesis of the barn on the territory of Poland has not been quite elucidated up to now. In literature prevails the view that above building is of German origin because of its name ("Stadel" - Polish stodoła). The differentiation on the basis of the barn localization within the limits of a peasant farm can cast some light upon the origin of that premise (map No.2). In the south of the country we meet only clay threshing floors contiguous to the living house or to some other farm buildings; they may as well separate the living house from other farm buildings. Those threshing floors have been probably one of the most primitive forms of the barn. One can presume that the so called sąsieki-corn-bins have been completed later. At the present time we find on the territory of the whole country detached barns with threshing floors and corn - bins. Map No. 2 shows the range of the polygonal barns on the territories of Poland and Czecho-Slovakia being one of the most primitive forms of detached barns which were perhaps the continuation of round huts in a horizontal plan. The function of the barn wasn't everywhere the same. As it is shown on map No.3, in the eastern part of Poland that building serves not only for threshing of the corn On its threshing floor and as a storehouse for Straw and hay but often plays additionally the role of a granary. On the basis of an analysis of map No. 4 we can state that there is a tendency in the northern regiones to construct country buildings with �()GO 661 a narrow front wall. The ranges of barns and living houses built in that way are the proof of it. There is a hypothesis in the ethnographic literature that the barn originates from the living house. That opinion is supported by the fact of meeting in Poland ceilings or constructions made of perches protecting the threshing - floors or the corn - bins (central and nart - western regions. See map No.5). Maps No. 6 and 7 are devoted to the dialectic nomenclature connected with the barn. It is of interest to consider the range of the name "zapole" (meaning corn-bin), which probably occupied previously a much larger territory and now has been interpenetrated by the range of a more recent and very expanded name of sąsiek (also meaning corn-bin). SL;ch names as "sąsiek", "zapole", "strona" may prove that the threshing floor existed first and the corn-bins have been adjoined later. The last group of maps (Nos 8, 9, 10, ll) illustrate various constructions of walls and roof models of barns on the territory of Poland. It results from those maps that the barns with a framework construction with planking is the most popular model found everywhere in Poland. Reside that form we meet in the western regions stoned constructions and barns with wooden walls plastered with clay; in the central provinces clay constructions and wooden constructions with cross-beams between the carner pillars; in the south-eastern part of the country log, wooden constructions with cross beams, wattled and built of a combination of planks and stone pillars. The universal form of the roof in the whole country is the two - slope roof, whereas the four-slope roof has a territorial range almost similar to the log - construction of the walls (south _ east). In sum, when speaking of barns, there is a tendency like in the Jiving - houses to lower the height of the roof and to rise the height of the walls, the proof being the spreading of the new fashion, i. e. high barns with a low, two - slope roof. KAZIMIERZ PUDŁO )\;'EAT CATTLE AS DRAUGHT - ANIlVIALS IN PEASANT IN POLAND IN THE 19th CENTURY AND IN THE FIRST THE 20th CENTURY FARMS PART OF' Summary The author of the present work deals with the problem of draught-power in the peasant rural economy within the period of about 100 years (l860-19~4). His conceptions are mainly based on an ethnographic ma- terial collected by means of field investigations carried out in 1953-1954 and concerning agriculture and breeding. Above material comes from 136 investigation posts of the Polish Ethnographical Atlas steady network and was gathered by dint of a uniform questionnaire. The principal draught - animals of the contemporary peasant farms are horses which spread in the Polish villages not long ago, i. e. in the 19th and in the first part of the 20th centuries. Up to that time the traditional draught-power in Poland was neat cattle, mainly oxen. Cow~ were used as draught - animals in Poland exclusivly in unfavorable rural situations, thus in time of war and natural calamity, the exception being Upper Silesia and a part of Greater Poland where the application of cows for agricultural work was a result of peasant economical calculation. The process of replacing oxen in agricultural work was a slow one and its course in Poland was not the same everywhere (maps l, 3); above process is not quite finished yet. The main reason of its uneven ~un was the economic structure of the Polish territories, this in turn bemg due to the economic policy of the usurping states (the enfranchisement of peasant in Polish territories under German rule was ended in 1865, in the Austrian annexed sector in 1857 and in the Russian zone in 1880). The liquidation of the feudal system in the country has considerably accelerated the decline of the former custom to use cattle for agricultural work. The possibility of selling with much profit rural and animal products d~e to the deveploment of the interior market and capitalistic industry, contnbuted to an intensification of peasant farming. Thus, oxen which were cheap to keep but slow, were changed for horses, more efficient in work. Yet the horses did but gradually take over all the previous rural functions of the oxen. At first, they were almost exclusively used for communication with places outside the village (map No.5). For 'that purpose cattle was also universally used in Poland, up to the second part of the 19th century as well as during World War I when peasant horses replaced the shortage in armies marching through the territory of Poland (map 2 point 2, map 4 point 2). In unfavourable economical conditions (war, natural calamity) chiefly cows were used for field work. Yet the most frequent custom was to harness for agricultural work a horse with a c.ow or a horse with an ox (maps l and 4, point 4). The necessity of harnessmg a couple of animals for rural work was conditioned by the. fact that .up to the first part of the 20th century the traditional ploughmg tools, 11ke the wooden ploughs and hoes were very heavy. For field work with traditional ploughing tools neat cattle was us~d bv preference. It came from the ]vloldavian steppes or from Ruthema, a~cording to folk traditions kept (map No.6), and was of grey colour; lowland and highland Polish red coated cattle was also used. �662 663 Oxen as draught animals (they were also reared for fattening) survived for long in manors and in big and small peasant farms (the author does not take into account landless labourers for whom a horse \vas often the basis of existance). Big farms, the same as manors, had enough pastures to keep oxen for rural work, milky cows and horses for the needs of a quick communication. As to small farms in view of smal! qUClntity ('lf crops available, the keeping of Gl.horse was quite impossible. Such farmers sold even oxen in winter time because forage was short. The period between the lwa wars ought to be considered as a phase when breading uf ncat cattle for draught function has been almost entirely given up. After World War II the relic custom of using cattle for agricultural work has been stated only in mountainous regions of Souther" ?oland where difficult geographic conditions hove eliminated the agricultural exploitation of the horse (maps l and 3). The mechanization and intensification of agriculture in Poland during the latest years is leading to a final liquidation of the afore mentioned traditional methods of land cultivation. The mechanical power being most efficient supplants the dnwght-power of the anima Is. KRZYSZTOF KWASNIEWSKI ELEMENTS OF A PEASANT FARM CONNECTED WITH BREEDING IN POLAND AT THE END OF THE 19th AND IN THE 20th CENTURIES (AN ETHNOGRAPHICAL ESSAY) Summary The main aim of the present article is an attempt to make a regional analysis of Poland on the basis of certain data about traditional folk customs connected with breeding. For this purpose the author used cartographical statistical data from field ethnographical investigations c8rried out in the whole country; he has summed their results taking into account the specific features of the surroundings, as far as climate, forage supplies and intensity of breeding were concerned. The article quotes traditions about leaving the animals alone in the open air (map 1) and other traditions of keeping them in the open but in special enclosures (map 2, B); emphasis has been laid on some interesting traditional forms of building the farm in a shape of a closed quadrangle with animals formaly kept inside (map 2, point 1, 2, 3). Relic forms of keeping cattle and pigs in the living room of the hut (map 3), in the entrance - passage (map 4), as well as relics concerning the keeping of poultr:; in the hut (map 5), have been described next. All above ethno- graphic phenomena have been presented both in form of maps and in form of statistical tables with due regards for correlation existing in between those cultural facts. A fairly minute attention has been gi'v'en to the form of special premises for animals under the same roof in the living house (map 6) and of its varieties also shown on the map (see drawings of the legend). Those varieties both from the point of view of their formal features and from the point of view of their expansion range are, probably, further links of the evolution. Cultural parallels between Southern and Northern Poland are also of great interest. As the form of premises for animals under the same roof with the living house is often found in German folk building, the author gave on map 7 forms which are met with in Poland and which are most close to the German forms (see plans). The expansion ranges of those forms don't show any convergency with the ranges of forms most frequently found in Poland. Besides, almost in the whole country special buildings for animals were known long ago, and in Central Poland they are met with almost exclusively. Those facts are another argument in favour of the hypothesis that the Polish rural architecture stands quite apart in spite of contrary opinions existing in the German ethnography. The comparison of territories where the most important dialectic terms for cattle- horse-, pig - and poultry - premises are used exclusively, enabled the author to define a central zone which proved to be rather similar to the expansion range of the so called central dialect (map 8). The results obtained suggest the conception of a double-track evolution of the premises for animals in the Polish peasant farms. In poor farms the most ancient form was probably to keep animals free, out of doors and fences or in the living house, if necessary. As to rich farms animals were probably kept there originally in special enclosures, and before all, in the yards of farms built in closed quadrangles. Certain particularities shows the traditional shepherd culture of the Carpathian Mts where we can still find the form of keeping sheep in enclosures; on the other hand, the primitive form (and its varieties) of premises for animals under the same roof with the living house' is not found there. The likeness of certain features described above was the basis for the isolation of several zones in Poland presenting sets (uneven as to their intensity) of traditional folk culture facts connected with breeding of animals (map 9). �KO c,~Y'laHHO .5łH O); 113Y4EHl1l1 OTlllEJlhHJ14ECKJ1X OCTPOBOB neJlare Ha OCHOBaHliH c06CTBeHHblX KapOJlHHCKI1X Bo OCTpOBOB onllcan );yreHBHJleM B 1768 6bJT lKHTeJleH r. r. OTWeJlbHIi'leCKHX 06hl'laH OCTpOBOB- OKOTOpOM nonaeT HIi'leCKHX OCTpOBOB, nocJle '1ero npl1cTynaeT xapaKTepHcTHKy K onHcaHlilO TO'lKI1 3peHH5I, npH'IHCJl5l51 I1X K MeJlaHe3HHCKOH pace. <jJayHbl 11 <jJJlOpbl OTWeJlb- lKl1TeJleH C aHTpOnOJlOrH'IeCKOH B 06weM CTpOeHlJH TeJla lKliTeJlI1 OTWeJlbHH'IeCKI1X OCTpOBOB OCTaIOTC5InaJleKO n03aLU1 nOJlHHe3HHueB He TOJlbKO C TO'lKI1 3peHH5I pa3BHTH5I CO'lJleHeHI1H, HO 11 06WHX TIocJle nonp06Horo K aHaJlli3Y xapaKTepHblX 06bl'laeB lKl1TeJleH OTWerrbHH'IeCKIiX 3Ta '1aCTb Tpy.ua <jJOpM ynoM5IHyThlX BbI'IaHHYlD .5łHa Ky6apbl, ueHHOCTh. KpOMe <jJopMy peJll1rl103HOH K HOKOB, T. e. aBTOp neJlaeT OCTpOBax, lKH3HH 11 np06rreMbl npHMepbl nOBonbHO (06p5ln 0630P );OJlbWOe nOCB5lIueHHiI, 0PYllHiI JlO.uOK. KpOMe TpYlla Toro 11 BoopylKeHJoIiI, npHHaD.JlelKaT Ky6aphI a TaKlKe nOllp06HO TaKlKe cnoc06 '1pe3opra- BHHMaHHe Ta6y, yXOll 3a OnHCaHJoIiI '1en- OIIJoICbIBaeT TaKlKe JoI3rOTOBKH OLleilHHH ueHHhlM Bax BKnaLlOM Tl1xoro LlO CJoIXnop B YCBoeHlie 3THorpa<jJJoI'IeCKHH 0630P np06neMbI KynbTypbl .5łHa Ky6apbl nepB06blTHblX ilBnileTC5I 06lUJoIH Ha OCTpO- OKeaHa. Ii TaKHM 06pa30M 60ponbl. Mepy reHe311c reponOTa C06CTBOB3Jlli Ha rAHCJ1HEU TIOCTPJ1)l{EHJ1.5ł CPE)lJ13EMHOMOPCK0I1 Ii nJlyTapxa BeJllOpOH Pe3lOMe BpeMeHH nblBalOwero 3aMe'laTeJlbHOH npOilBJleHHe KaK Hnp. 11 60ponoH. MeHeM npl13HaKOM TpYLla O nOCTpJoIlKeHI1JoI.OTCYTCTBJoIe 3TO O lKepTBe Te'] 60.lee BHnhKeH B Ka'leCTBe 3THorpa<jJa JoIMeJlB BHLlY npelKLlC Bccro nepB05blTHble Bonoc Toro, HeT I1C'Iep- npJoIcKop6HO. 'ITO HapOJlbl 11TOJlb- TO'lHhIM pbl6aKI1 )lilii 6naronapHOCTH 'ITO OT Ha'laJla 06hl'lail, B 3a nOCTpHrail HM non npl1TOM OTHlDllb rC1J]OBY li naCTblpH, oc06eHHO Mhl HaxonHM y cny'lae cKopeH nocne xpaMa Toro, 'ITO npH- rJl3BHblM xapaKTepa, Bce06weH naBHeH no- MO.uOH ~ H113- npM'IeCKH, C Te nOCTpMlKeHMe CTaJlO CO BpeKaK non BcnenCTBlie onaCHOH no nocTpHlKeHH5I. nOJlaraTb, BOHHCTBeHHoro pa60TaM BnH5IHl1eM co06palKeToro H3BeCTHO 6hlno naHHoro 60ne3HI1. 06eTa, B <jJopMe TIoBl1nHMOMY B KaMeHonOMHilX 06weM npyry LWiI 60POilbl. 06bl'lall TaK Ii wyMepcKoe onpeneJleHH5I TeHneHUli51 lJileMeHa ny6J1H'IHbIX O'leHb n03lKe H KoniIX, nOXOlKHe Ha MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb nOJlHylD nepenaJlIi uepe'lOHI1H KOHCTaTlipOBaHO oTKyna TaKylD CI1X nop wyMepaM Erl1lJTY. HaneBaJlIi lKe no BblBOnliJlC5I npl1nHCblBaHH5I 6ynTo-6bl Hl0XPOHlilD: nOCTpHlKeHHe HaxonilTCiI B reHeTH'IeCKOH CB5I31i, onHaKO cywecTByeT a lKHTeJleH lllYMepa 'ITO KaK erHneTCKoe 3ana.uHo-apa6cKHe lICKyccTBeHHble 6hl 6pOBM 11Bce TeJlO, KpOMe nOCJle npl1B01l5lT OHH .ueHCTBI1Te,1bHO cno- npH.ueplKMEanHCb K npHHYLlliTenbHblM B naHHOM K npyr 60poLlY, HaCTOilWl1e npH'IeCKlI He 51BJlililCb npH'IHHOH MOJłHO lKpeUOB H cnYlKl1TeneH 'ITO KaCaeTC5I OKOH'IaTeJlhHOrO B 6bIJlO rOJlOBbl. MecconoTaMHM KOTOpylD KOTophle COUl1aJlb- lJCKyccTBeHHble 60po.ubl, npelKHHe nOCTpHlKeHl1e He 6blno Bh13nOpOBneHlie npl1rOBOpeHHblX MeHeca. H pacnpo- nOCTpHlKeHHe HaM HeH1BeCTeH: 06hl'lHO nOCTpHlKeHHe li nOCTplilKeHlie KJleHMlinli OTHoweHHlD 06pa30M '1yBCTB BOI1HCKOrO, nalKe HX cocnOBHiI, TpaypHoe 06bl~aH. MOHorpa<jJH H BH.lbKeHa H 60ponbl uapCTBOBaHI1i1 H3 <jJaKTa, 'ITO BO BpeM5I o<jJHUHaJlbHbIX BbIeTyn- HI1H O MneanhHOH '1I1CTOTe,CTaJlH 6pl1Th no KYJlbTYPE 3Toro He Onl1H KOMnneKC, anMHHHCTpaUHH, rHrHeHI1'1eCKHe co06palKeHHiI; Tpe6HOCTl1 .u1'iCUHnnI1Hbl. BnpO'leM, 'lbICJlli51 Co CO BpeMeH )loKa3aTeJlhCTBOM nOCTplilKeHHiI coxpaHeHHlD 1\..OTI1BOM6blno erllneTCKHe, B C MaJlOH HalbJBaeMblH KyJlbTypHblH BOJlOC rOJlOBbl Ha'lHHaeTCiI HaH60Jlee 3Toro naBHO ylKe nonaraJlI1, O);P.5ł)l TaK TOMe ApXeOJlOrHH. OCHOB3HI1H HCTOpH'IeCKHX aHaJlOrHH B PbIlllAP)l ErHneT BceH BepOilTHOCTH OT KOpOJleBCKOrO nBopa 3TOT 06bl'laH. HX OnI1CaTeJlbHO- HeCMOTp51 Ha TO, 'ITO '1epe3 npe.uCTaBHTeJleH rocynapcTBeHHOH CJlOH nepeHilJlI1 B Erl1nTe 11 nl1ll1l1. Heony6nl1KoBaHHbIH KOTopail I1X 11 pa- cnoc06CTBYlDWlIe 310 OTneJlbHblH HaweM OrpaHI1'1I1BaeTCiI Ha'la,lO npenCTaBJleHHH KyJlbTypbl, nOJlHOe YCTpaHeHlie no li TeppllTopHeH: COCTaBnillDT B CJlenylDweM Bli1Jl He CKopee B 6blJll1 BHa~aJle '1JleHaMI1 KOpOJleBCKOHceMhH; TOJlhKO OT 3THX '1I1HOBHKOB.upyrlie WBe Knaccbl, KyJlbTypbI 3TOM JleHHH KOpOJlh 11'1I1HOBHHKH Ha.ueBaJlI1 napHKH 11 npHKJleHBaJlH CTpOHTeJlbCTBO, opylKHe, COUHaJlhHOH KyJlbTypbl. B rpe'leCKail BOCTOKa, 3nOXH, np06eJl OH reHell1C H CJlOBapb CHX nop nonp06HbIH pe~b HX peBOJllOUHOHHCH HOBOCTblO, cJlenyer rpaMMaTH'IeCKI1X OCTpOBOB I1MeeT no onHCblBaeT BOCnJoITaHHiI MOJlOnelKH MaTepl1arrbHOH arOMe3CKHX pon:a cHCTeMy clIcTeMaTlIKY. Mbl BCTpe'laeM 3TOT 06bl'laH HMHTHpyil OTlUeJlbHIi'leCKHX Toro, 6yneT HaponHocTeH, BeKOB. TIo 3TOH npl1'1I1He aBTOp lI16paJl H C Tpyn. nepexo.uHT aBTOp n:.). np06rreMaM pa3Horo '1HcnoBylD a TaKlKe lJpHBeneHHble OTWeJlhHH'IeCKI1X OH nOCB5IWaeT Bonpocy npl1'1eCKOH 11 T. 11 paCCMaTpHBaeT npH3HaKoB, 06bilCHillDWlle 3JlJlHHcKail CTpaHHJlC5I nOTOM Hble HX TeJla. OCTpOBOB H CaMoa. 06HTaTeneH HH3aUHH lKH3HH Ha pa3MepoB OnI1CaHH5I aHTpOnOJlOrH'IeCKHX HaCTOilWI1H 3THorpa<jJH~ecKoH npOTOHCTOpH'IeCKOH Ha'laJlo He npeBHI1X lHa'lI1TeJlbHbIH HO XO'leT TaKlKe BblilCHlITb laMKHYToH nepeHI1MaJlH B ErHIlTe r. BCTynJleHli11 .5łH Ky6aphl MlIp. MHorllX a 3TOT nOnOJlHileT Onl1CaHl1eM 06bl'laeB, n,~aH, ilBJlileTCiI Ha APXH- BpeMeHax li B Te'leHl1e BOCTO'lHbIH 1871-1875 HCCJlenOBaHHH B aHanOrl1'1eCKI1X 06bl'lailX CBOI1X BlrJlilnOB. <jJyHKUHlD, MOTlIBbl, HCTOpH'IeCKHH A ll1eH Pe3lDMe OTKpbITblX O npeBHI1X coxpaHeHHlD (Ha THXOM OKeaHe) ABTOP lHaHI1H UI10Ha.~bHYlD BOTIPOCY 06 B nonTBeplKlleHl1e conOCTaBJleHHeM KY);APhl K ynoMilHy.l TO,lbKO I1HHUliaTliBhl, lllYMepbl napHKI1 KOHuenUHIO HeT enliHO3TOT HOBblH 6pHJlI1 H lJpHuenJl5lJlH B lI306palKeHlm �667 660 60rOB. KaK Kpo.\le roro. B ErHnTc OHO B TpaiUlUHIO KyccTBeHHblC KoponeBCKoro 60PO:Jbl cywecTBoBaJlll n03ilHCC, nOCTpH)KeHHC B WY\ICpc H OC06CHHO ;KpeUbl ao Bpe\llI 06bl'laH; WCBC!1fOpbl CKopec 05bIYa~. BaBHJlOHa Hapllay Ila TaKOH nonY_l~pHOCTbIO )Toro 3aTO HOCH,lH napHKH C 3TH:\! npl1,llBOpHbLM 6bWO TpaypHoe CCMHTCKHX aCCHpIlHUCB, BOWJlO H HC- pHTya;'lO:\! nOCTpl1;KeHHe. BaBI1.l0H~HC npHCB0I1.1H nOCTpl1)KCHHlI: npl1HCCCHHe B )KepTBy BO.10C 11Bblneprl1BaHHC H BO;lOC jn~ npHBcno H BJlaCTCmlHbl OC06CHHO nony.lllpHO uapCTBOBaHHlI HOByfO <POPMYpllTyanbHoro peHllC nBopa ncpCHnCKOH. 3nOXH. HaponHblC BO He no.lb30Ba.10Cb HC npH.'lep)KHBa,lHCb on010pCHHlI I106C;KneHHbIX B KOHC'IHOM pny;lbTaTC H BOCHHon,leHHbIX. K nOCTpH)KeH~11O KaK BIUIH\lOro ')TO XllTHlTOB O TOHbKO Y BCnO\taraTc,lbHbl.'\ H3pal1JlbTlIt-faX pC;KHTKa, Y Hac ropauo BOlolHOB 6blJllI 60.lbWC CKOpCC yCJJO)KHHJ'l11'leM CTaTHpOBaHO HanO.10BHH)' Y 111pallJJbTlIH CYlllCCTBOBaHHC TpaypHoro npC.llWCCTBYfOwcro Ha3blBaCMbLH H<llHpaT, CBCllCHIIH. 6J1aronap51 Bbl~CHI1;lH ynoMlIHyTOC I1MnyJlbCa HaHCKoro C6PHTbl Ha 50- H3BCCTHbIH, BnpOYeM, OnCRHHIO Crl1l1eTCKHx Y apa60B HaponHbtM npl11HaKOM lIBJlRCTClI JIll nCpCnBHralll1Cb 30Ha HaBepHO ManoH A3HH ewe (Hnp. .llaJlbH6lwltc BnpO'lCM, pynH\lcHTapHblM 6pl1J111BCfO rOlloBy <POP\lbl TpaypHoe 11 nOCTpfI)KeHHe HaWHX nHcif. rpeKo-pllMCKoi1: y nCpC)KHTKOM n03JKC) llllll Mbl 06CT nOCTpl1)KeHI1R, Haponar.-l. nOCTpl1)KCHHR. rro 06CTy 06SnaHb[ .uOCTOHH nOllpa;KaHHCM 11 a6aHTbl). MarOMeTaHCKHM 11 Ha3HpaT: XpHCHlaHe HCKOTopble <POpMbl npe)Kne (BbwcprHBaHHe )T11 uepeMOHH11, fi OCB060)K,lleHHbIX BOllOC) (lll 3a B HX TaKJKe KaK H3Jl- nocTplllKeHHlI llOHI'ICCKOif cKa3aTb, ropHbLx (Bara6HTbl 3TI1X neTaJ'leit rrHCaTeJlllM, KOTopble 3a no- TaK)KC rroTaK lKe lIBlIlIlOTClI npaKTI1Ke 3aHMCTBOBaHHCM Hl 3J1JlHHCKHX 3<pc6oB), a TaK)I{e nOCTpl1lKeHHC llITR orro- rJlaBHa51 06wcii TltnH'IHblC ropUbl f10jlraJlbe, npHXOjlbl KaK AHaJlHl aHTpOnOJlOrH'ICCKHX HaCeJlCHHSI py6c)Kcn yClIOBHH 6acccHHa rpynnc, Macca ')TO ,llOJlI1Hbl, TaK B rOpbl H pyccKlle aHTpOnOJlOrl1YCCKoit BblBOna\!: CTpyK- CXO,[lCTBa YTO JtMeHHO oTTy,[la f1011ranbC, f10,[lrOpCKOe npO,llBl1raJlaCb 11 fOpJlHUKOrO K UHTpono- OT Hce B CMblCJlC 60.ąbwero KOJ10HH3HpylOlllero KaK nOllbCKllC ryUyJlbl. HCCO\1HCHHOnpHHanJlC)Kanll KOH<pllrypaUHH. Ba- .3J1eMCHTOB )KH- KaK Harrp. CBJt,Ll,CTeJlbcTByeT O To~r, HacellCHHlI, fpH60BCKoro lIBJlllJOTClI MaClUTa6e 'ITO COOTBCT- HaCCJleHHC, a ,llOJlHHOit B .uyHaitua. COXpaWIJlHCb OCO- bOJJCe B KapnaTcKoi\: nOBeTOB O'łCHb 1l0XOlKHMH HaCTOlllllHMH CJJHWKOM 0606wafOWl1M CJleilYCT lICHHJlH Hcro TIOllfOpbSl. fpHHueBll'l, H30JlSlUI10HHblMH MCpHJlOM rrOn'lepKHyTb, HallJle)KaWI1M 'ITO 06pa30M OHH llafOT Ha MopaB- 06bllTb OH llaJl aHTponOnOrH'ICCKOM nOn6HpaJl ero H 3aTywcBbIBaeT xYllWHe THna". aHaJlHle borrec lIBlISleTClI nO.ll60pa no nOTOM y TanbKOTIpa- JKpe6HIO, ecml y KOTOpblX rrony'lJtrrHcb 'ITO cocen- JlHua. OTHOCHTeJlbHO rypaneif, f1oilropbll, H 'iTO "TllnH'IHbIC" XOPOWI1C pClyJlbTaTbl HeBbl- TIollrarrbll BCJJejlCTBl1e Toro, TOHbKO HCXOllSl III lKHTcrreit HaCeJlCHHlI, rrOBCTa TaJlbKI1-fpI1HueBJt'la OTHoweHHi\: nO.ll6npaJI pelyJJbTaTbl IIC- TaK KaK MeCTHblC OTJJI1Yl1l1. PC3YJlbTaTbl aHTponorrora" rrOjlp06HOC ,llepeBCHCKoro MacwTa6 ItCCJlCnOBaHl1l1 IOlIHaHa MO)KHO nony'lHTb ueJJoro. oKpyraMH MOnpJKeBcKoit. I1CKalKeHHble Ha B npHXO,llCKOM MaCIDTa6e, aHTpOnOJlOrl1'1eCKI1X B KaYCCTBC "OnbITHOrO Bl1nbHblC PC3YllbTaTbl 3acny)KHBaCT 1111H,elUe Jly'lwe, nCCJle,llOBaHl1l1 KpHCTHHbl CJJenOBaHl1l1X Ha K CJlCllYfOWI1\! Ha- 3JJCMCHTa, cpaB- aHTpOnOJlOrHYCCKI1X OCJlaBlIHI1BWI1XClI, OTKlIOHlIlOTClI .llOJlHHbl. (rypanc), TaM y Hcro OH MeHee JlCCJJCnyeMblX. HCCJlCllOBaHHlI nOKa3aJlH, KpaCI1BbIX )KCHlllHH. B nepcneKTHBC BHC!1bl npHBonHT :lJ1eMeHTa 3nHnaJlCO,lHTI1'1CCKOH CJlejlCTBHCM 3Toro, y 'ITO Hcro OH oc06eHHO nOlly'larrHCb CTapaTCJlbHO orpOMHble MC)KllY aHTpOnOJlOrl1'1CCKI1"'! COCTaBOM MYlKYI1H 11 JKeHWHH, KaK Typbl HallllY- BHnHO BlIHlIHI1C rracTblpcKoro COBMeCTHO C COCCilHHM TIOjlrOpbCM, nOKalaJlH npyrHc PC3fOMe no J1annaHLlOHlla,lbHoro apMlIHOltnanbHOro B peJlllKTaX XOTlI nCpBOlla'laJlbHO CJlenOBaHHe B rMHRHOM CTapaTenbHO nonrA~bECT04KJil3PEHW~AHTP0f10flOrJilJil nOHH HI1)Ke Ba,law- CKHX BaJlaXOB. npl1 4EKAHOBCKJiI H nacT61tw npHMecblO He TaK JlapBHO ./lOHCKHBaJlClI "L!HHapCKoro 51H CKJlOHOM KapnaT nO.lycTpoBa nOllTBeplKllcHHoi1 ;lyroB Tonorpa<pH'ICCKOfi )KHBcUKoro, Henblll npCJlI06011emIC. f1onraJlbll, 6eHHOCTJt H3 CaHlleUKoii KOTOphlC nCpCHSlJlH TaK)KC 3aKopeHHBwei'icSI KaprraT, C HaCCJleHl1CM CUH,lleUKoi\: 30He 3J1C- CaMbL"I BblCOKI1M TpaKTOM 60JlbWHHCTBa <popMaUi-Ill, lHaYHTCJlbHoi1 naCTblpCKOM HaxllblHyJla ')nl~1 oa.1KaHcKoro a6COJlfOTHOrO coxpaHHBwcrocSI BOCTO'łHblX )KnTCJlH H3HyTpH rop, J1eCCOB,COCiI.HHllIOWHX CTcnH YKpaHHbl Ha CCBCpC li necnCTblM II hale). CYllCTCKHX nan,laHnOHlla,lbHOro KapnaT. pcnHKT TpaKTa HI1TCJlhHO xopowo TC;lCfi nJlCMeH Ha TCppl1TOpHH KpoMc rrOCTpH)KeHHlI pa60B, KaK HaKa3aHIIC Bccro o6wepacnopCTpaHeHHoe CyWCCTBylOT aqiqa Jl60M, 06blYaCB ynoMHHafOT nOCTpH)I{eHH5I Bcero npC)KllC CCMHTOB. TpynHo 60JlbWOrO BOJlOC 6blJl0 BOCTO'lHble KyJlhTypbL: Hall .llpyrl1x 3aHMCTBOBaHI1CM OT llpyrllx nOCTpH)KeHHe nOCTpH)KCHHe HeBOllbHHKOB 30pCHI1R n RBnRCTClI TOYHblM '1aCTb rOJlOBbl TaKlKe <ppaKHHcKHX KaK rppHfHifubl nonp06HoCTH MHOrO'lHCneHHble BO,10C TaKJKC ,llpyrH\l JlCMH3HPYll C OCTaBWHMHC5I 1I1bPJHHKaMH, 113HapollHblX CTpHlKeHHe. KOH- 60;lbWllltCTBa B OaBapllll. )I{HTCJlllX CTByCT RBJlRCTClI Bbl6pHTaR BCTpeYaCMall, )TO BCTXOMY 3aBcTy: nOCTpH)KCHlle. )KpCUOB. CYWCCTBOBaJlI1 pal,lH'IHbLC JlHHCKa51 lheseis, B He\! EBponbl (p%niny CKJlOHU 3anailHl1X COCTaBJllleT nOCTpH;KCHl1l1 B Ka'lCCTBC nc- BbLpbLBaHHR BHI1MaHI1R <paKT, YTO OIlClIHI1C ;KpCUOB H nCBHTOB no J1 nacT5HW CKHe nacTblpH TaK;KC KaK Ha npCiIropHH TpaKTOM nOilKapnaTCKI1X J1aWCKOro HaCeJJCHHlI co HO TCOJlOrll KaK JJyroB XOllKOH H3 Ornct pOllbL. TaK fOpHblX KapnaT, a6COJlfOTHOrO C BHyTpCHHCi1 '1aCTbfO 3anallHoi1: ApXaHYCCKaR HJlH KnCH\lCH HlI pa60B. Y UeHTpa,lbHblX apXal1YCCKall 10Ha MCHTa MClKllY 60,'lbWHM on010- npH1HaKa npCLlropllH coxpaHH;laCb TeppHTopHH fll1TBbl. nOn6HpaJl paCXO)l<llCHHlI HanpHMep, B ero HC- �669 lO'3E<I> 4. rAEK PalJle.leHl1e 1l0JlbWI1 Ha 10Hbl npeJlCTaB.111eTCll TaKH.'" MCC~EnOBAHM~ O 3THOrPA<I>MYECKOM HA PA'3DE~EHMM 1l0~bWH aj 10Hb! PAJ/lOHbJ OKOH'IaHl1e HaCTOHUlall KapTorpaM~bl I. nonbiTKa nOLlblTOlKl1Tb npl1BOLlI1T Ilonbwa, no cOCTaBy CTpaHCTBeHHblx cywecTByl{)wl1e K cneLlYl{)wl1M HapOLlHoro nOllCOB, )Tflorpaqll1'1ecKl1e BbIBOLlaM: I1HBeHTapll, rpaHI1Ubl nO.lbCKl1e KOTOpblX OT'leTmfBO B 60JTbWeH pa3LlenlleTCll Ha pllLl 11;111MeHbweM npo- a) C CTeneHI1 ca- b) K. HI1TUJeM nO_10CaMI1 c) c 1918 pacnpOCTpaHeHlH1 nOJlbCKIIX ro- d) e) OT,ueJlbHbIX C KapTorpaMHblM C 30HaMI1 pacnpocTpaHeHI1S1 llleHI1H 51. C. AKa,ueMI1I1 II pOLlOBHX COf030B Ma3YPcKI1C BpeMeH X III (c (cpaBHI1 CT. HaYK - BeKa c) B Te'leHl1e Tl1n 60Jlce KyJlbTyp cit. CTp. J1I01l, 397, CTp. B 1l0JlbWe pa3LleJleHI1e 64; K. 88 B, CTp. 3. pl1c. pa3Jl1HOCTb, B HacTolllllei{ TeppHTOpl1llMH apeaJlbl; TaK HMefOT A. B OCBe- Haw e) - KaK 6hlTh (cp. npYCCKI1C nepBOHa'la.nbHbIX lIBOHHOH xapaKTcp: OJlHI1 CTaTbe 6blJll1 Teppl1TOpl111 nOllC (Ma- ~1{)6nI1HCKOrO BoeBoLlcTBa, py6C;K- B JleCHOH 3TY TeppłlTOpHI{) 3JleMeHTOB pyMbIHCKHM, .npeBHI1MH Ha cpeJle C 6eJlopyc- ropCKoM KynbTypbl BeHrepCKI1M 11 yKpaHH- <ppaKHHCKI1MH )JleMCHTaMfl, 3anall; pa3rpaHH'lHTeJlbHoi{ JlI1HHeM nOCTopOHHHX llBJleHHrt, H ~YlKl1uKoa ceBepO-BOCTO'lHble 11 <I>HHJlllHlIl1eM; 30Hbl C 60Jlee pacnpocTpaHeliHlI repMaHl1l1, np06JleMy 3eMJlI1, Tl1nl1'1HblX lIHll BJlHllHI1H l.JeXI1I1, I{)lKHOH KOTOpOM ceBepHblH COCTaBJllll{)T BOcTo'IHall I1MeeT TOlKe py6elKHblH Ha nonbCKHMt-l xapaKTep, 30H 30Ha llBJllleTClI 11fOlKHall CJlClIyeT HHTeJlbHbJX 3eMJlI1, r1PYCCl1l1 11 Hl1lKHllSl BepOllTHO YTO cl{)Lla '3ananHble BOWJlI1 CHOBa B COCTaB 1l0JlbCKOrO 3eMJlll, KapTe fi Hp KOTopble IOlKHblH nocne rOCYllapCTBa BTOPOM (l1oMopbe, CI1Jle31111), rJle OCTaBJleHHall noceneHuaMI1 HO )TO lIBJleHHe MaTepHaJlbHall KaXOLlI1TCH B KyJlb- rpaHt-luaX J; pe3YJlbTaTOM CTapbIX BJlflllHI1H, pacnpOCTpaKeHl-tll TaKlKe 3a'lJ1CJlI1Tb npllCJlHKI1, TI1JlO.10rt-l'leCKflX nOJlbWI1 5. Ha3BaHbl 3TO KY_1bTypHble TOrO B BenHKOH pai1oHbl, Cpe1l0M, HblM paM- BbJpl1COBblBal{)TCll HJlYWI1X C I{)ra; HOlKHhJX cTyn; OJlHaKO 11 3THorpa<pH'leCKI1X B01MOlKHO, 3TO Tpe6yeT ewe 1l0JlOJl- I1CCJleLlOBaHI1M. CBeT Ha I1JlHKOMnJleKCaMI1 rOBopOB, a TaKlKe C 60Jlee TaKI1MI1 6blJlO KaK n0311- 3aXBa'lel1Hble npelKJle nOCeJleH'IeCKOrO reppl1- 3.1e,\1eHT<ł. ó. B nonbwe, MelKJlY paMOHaMH B3aHMHyl{) le\L11I, KeneUKall TOpl1ll Hbl\l K ceBepy If 3e\IJlll li 3eMJle, (06a 3anallHOM 11 Ma30BeUKHM Hnnl{)cTpl1pyl{)T laBHCHMOCTb paHoHe KapTbl r1oIVlOpbe OT py6elKa. 3Ta 3 110 c nOMopCKO-BOCTO'l- 8; OHH 6pOCal{)T OTTaKlKe HllMH. 'IaCTb BoeBOllCTBa, TeppHTOpl1l1 .1elKl1T K I{)rO-3anaLly r.'le LlH<P<PY3110HHbleII \HtrpaUl10HHble 3THorpa- r1pocTpaHCTBeHHb!e BHI1MaHI111 3anaJlHai; 10lKHaH yaCTb JlI06Jll1HCKOrO BJlHllHlle\1 paHbwe I1MCI{)T aHa_~OrHI1 Ha YKpallHe, paHOHOM). H CB1I3b MelKlIY 3aCJlYlKl1BaeT OT ropCKO-,laCCKoro ceBepO-BOCTO'lHbIM \leCTHOCTbl{), CHne3CKl1H B CepalllKOH cy6cTpaTO\1 MaJlOnOJlbCKOM L1,OBOJlbHOlIBCTBeHHO onHcaHHhle MaJlOnOJlbCKI1i{, 6a_nI1HCKIIM HoweHHll npOCTpaHCTBeHHble pacnpOCTpalleHHll KOTopoe Ma30BeUKoro 3TH paMOHaMH pOLlOBblX COI{)30B, rpaHHuaMH, KpoMe <p11'leCKHe paliOHbl: TpaJlHUHei{. 11.111nOLlJlllWbe, C HaCJlOeHl1eM TepplHOpl11{) reorpa<pH'IeCKOH I1MeHHO C 30HaMI1 H 3e'vlJlllMI1 CBH3blBalOUlHe naCTblpllMI1 npOCTpaHCTBeHHblX )TO HeKO- CpellHl11i coxpaHHBWI1MCH C 3cToHl1ei{ OHa Bblpl1COBblBaeTCSI Ha <poHe 30H nOJlb- nOllca BapMI111, BCJlCLI,CTBHeJlI1<P<PY3111i OTlIeJlbHblX OrpaHI1'1CH; HCTOpH'IeCKoi{ 30H 1l0'VlOpbe, HaXOll11TCll B CJ-tJle3I1H. OTLleJlbHyl{) Typa ('laCTb BJlOJTb 3 BOCTO'lHbIH noSlC Ha1160.1ee COCTaBJllll{)T ceBepHble MOlKCT, 3THorpa<pHyecKoM Jl106YUlcKall OXBaTblBaJlI1. nOllCOB H AalKe KapnaTCKHMH \1I1POBOH BOHHhl no 3JleMeHTbl, HeMeUKHM HaCeneHt-leM H nepeHllTall I1X OTJll1'1I1TeJlbHaSl 'lepTa HO OnpeAeJleHHoi{ aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlHTH'IeCKHMH lITBllrOB 'leTBepToH Ilpl1'lI1Hbl BJlHlIHHllMH BHOCOM 3JleMCHTOB BaJlaXCKIIM, TaK;Ke, 110Jlhwy BbJ;le.lllI{)TCll 1l0JlbWa, IlpYCCl1l1); HHBeHTapeM, COCTaBJllllOT ueHTpaJlbHoi{ f) Teppl1TOpl1fO <paKTOB, COBnaJlal{)T TOpl1eM lIpellHl1x a BJlHlIHI1M BoeBoLlcTBa); pacnpoCTpaHeHl1l1 JlaTBHeH TYT (CMOTpl1 KapTy); BOCTO'lHall C nepelKHTO'lHbl~1 rpynny py6elKl1 8); KapTa nOSlCbl MaJlblC nepeMeH'II1Boi1, nOJlbCKl1e - BHeWHI1X l-lHOpOJlHbIX BJIHllHHM 11 pa311eJllll{)T OHb!, CB1l3aHHb!e C MHorOBeKOBOM KOTopble dl JlOKJlaLl,e 1l0JlbWl1 a CJTc.nOBaTcnbHO C npOXOlKJlCHl1eM npOCTpaHCTBeHHblX HCTOpl1'leCKI1X )T- (apxeOJlO- B ero MOWI1HbCKH CTOJleTI1M OHI1 npOHI1KJlI1 B 3THH'IecKylO CTeneHI1 :)Ty C XOTll nJleMellHblMH 3, Hp npocTpaHcTBeHHblc nOJlOCbl li 11 B pa3Jlłt'lHOH Ilpyccl1ei{ 30H Be.ll1Kall 11 Ma30BHll); 3anaLlHI1MI1 H KeJleUKOe palLle.llll{)wHe Ha 10rO-BOCTOK. (CI1Jlell1l1, npelKHlIll HO COlleplKaUlHe CKHM, 11 JleCHblX nycToWelf. npOCTpaHCTBeHllall CB1I3aHIlble r. KyJTbTypbl, lIBJllll{)TCSI pe3YJlbTaTOM nOllCbl, npoHI1KHYTblrt rpeTbl{) ApHOnbJl BBeJleHHI1 B nOJlbcKyKl 51. YeKaHOBCKIIM, 3THorpa<pl1'1eCKOe 40, 1935 3eMJlH, Kypne), BblweynoMllHYTblC )JleMeHTOB B ero TaKlKe C n03L1,HI1MH KOJTOHI13aUl10HHblMH npoueccaMH rOpCKI1X nycTblpeH Ha 30Hbl, bblCTpOHll pa3pa60TaHHble K CHJTe3I1H: op. f) corJlacylOTcll HI1MI1 pa3HblX apxeoJlOnt'leCKHX H I1X rpaHI1Ubl, HCTOpHH, AOKJlaA OTHOWeHHI{) BTOPOIt cla60 )TO nepeKpeCTOK AI1<p<pepeHUl1alll1l1 HapoAHoM 3. nneMeH Ha6pocKoM (2 113naHl1e); TopalI MaJTaSl no.%wa, npHHOCI1MhIMI1 HorpaqJl-tl{) nOJlbCKOM wy rpaHlIllaMII HaTaHcoH-~ecKI1); 113 HliX 'IaCTh MaJloi{1l0.1bWI1 10Bl1ll, C BalKHblM rl1'1eCKl1e 30Hbl 2. 3anaJlHall (nywe), rOll); Teppl1TOpl1llMH 1110. 3anallHblH CI1CH, ~i-tTBOH, C aLlMI1HI1CTpaTI1BHO-nOJlI1TI1'1ecKI1MII no KapTy): rpynny LlI1<P<PY31111 npOCTpaHCTBetJHblX BJlI1HHHrt, (C\10TpH Hl>le 3eMJIH, pa3pa60TaHHblMll lanaJlHblX C ceBepO-BocrOKa Jlpyryl{) BOpOS; b) pacnpoCTpaHeHHll OCI1, npOXOJllllllei{ P;KewyBcKoe r ;lacyloTClI: BCJlellCTBlIe 06pa30M: P;KeluyBcKoM T. eCTb Teppl1- He 06bllTall OT ceBepa npOUeCCbJ npOTeKa.lll lanaLl- 11 llBJllleTCll B Ha1160.1ce �671 tiiO cna60H CTeneHH. C 11pyroH CKl1e Ky.TbTypHble 7. B pll11e Kap T Kawy6HlI) nalOT BblcTynaroT MaJlOR HaXOllHM ::ho Bbl3blBaeT aHallOrl111 MelKlly oc06eHHO KOTopalI MOnOJl(e BapTa, BOCTO'1HOH. TaKHe B KyJlhTypHOM nOLl'1epKHYTb, a CJleLlOBaTeJlbHO Teppl1TOpHlI B BHLle Km1Ha, BHcny Pe3ynbTaToM 30Hb! £,ypa, ,eMeJlb, KOTopble H ,Hae\1 CBOpa'1HBaeT 6blllH CTapblX 60llee HI1H Ha CaH110MePJl( H 3aMoHcKyro nHJlHUaBOpO- Ha KapTax a TaKJI(e B KeneuKol\ lIanpaBneHHro B PJI(ewyBcKyro Mbl MHTeHCHBHOCTh 3. rJlaBHhle 4. 5. CHne3cKHH CKpeweHHe 30Hbl 30H npeLlCTaBIITh .laTh 06JOp J1 OJliMOH H,O- lIBneHHH, rpaHl1U BblcTynneHl1l1 )TOro HI1M, COCTaBrreHa 6bwa n.leHl1e łneMeHTOB, MeHee KynhTyphl !lblX 30Hbl l!JOPM Kylll BJlHlIHHH H C ceBepo-BOCTO'1HbIM TeppHTOpl1H pacnpocTpaHeHl1l1 KynbTypHblX KyllbTypHoro pacnpocTpaHeHl1e pacnpocTpaHeHl1e C'lHTaeT KpOlUl1ThClI pJl(I1 (KapTa 5), Hp BhIlleJleH XJle60B 4) Hp ueJle(KapTa H pac- a TaKJI(e lIpOBOH 6hlJl ueHTp Hai160nee (KapTa onpeneneHI1H 7). Hp noceBHhlX 8 TpeXCBepl1'1ecKall CBl1JaHHhlX C TpanHUl10HHOH py6ejj(eH npenCTaBHTh KapTa nonoca, KynhTypoi1 xpoHonorHro TpaLlI1UHOH- B Ka4eCTBe nOnhlTKH He lIBneHl1l1, HO Ha OCHOBaHl111npOTeKaHHlI ,1HHHH pacnpOCTpaHeHl1l1 Ha Kap- OCHOBaHl1li nepeXOLlHhlX yKaJhlBalOWall lIBJle- Ha BbICTy- 3J1aKOB, I1MeroWI1X nepexOll- HC'le3aHI1Sl TpaLlHUI10HHbIX Ha OCHOBaHIIH aHanH3a 311eMeHTOB npOXO)ł(neHHl1 rpaHH'l- 9. Hp rpOXOJlbCKI1 py6elKoM. <l>OPMbJ KOMnneKCOB. OPOCYWKI1 3EPHOBblX KPECTbJlHCKI1X KYJlbTYP 8 X03J1HCTBAX BemIKonoJlbcKo-KYllB- B nOJlhCKI1X XIX 11 XX BEKAX Pe3roMe CcpaLl3Koro KynhTypHoro Ma30BeuKoro ManOnOJlbCKOrO II KyJlhTypHoro nOMOpcKoro HaCTOllwlIH KOMnJleKca. KOMnneKca. KyJlbTypHblX KO\1- TPYLl lIB.rJl1erCl1 nonblrKOH nl1l!Jl!JepeHuHaUHH pa3HhlX 11 npOCTpaHCTBe, TeJlhCKHX B nOJlbCKOH )lEPEBHE 3JlAYHblE HA nEPEJlOME AT.laca KYJlbTYPbl XIX 11 XX Tpyne BEKOB Pe3roMe HaCTOllwall CTaTbll 3na'1HblX nOCBlIweHa KYl1bTYP, OnHCaHl1ro HeKOTopblX KaKHC COXpaHHJlI1Cb B KpeCTbllHCKOM BO BceH Oonhwe. rpal!JH'leCKO-CpaBHHTeJlbHbIR nonbCKOH J,laKOB. aHaJlHJ nonblTanClI npOH3BeCTH KapTO- Koe-KaKHe Y\-103aKllro'leHHlI, KynbTypbl B 06nacTlt B031le.1blBaHHlI •... -o.~--·¥ . Ky.lbTyp apxa- HccrreLlOBaHIHIX, H CllenaTb Ka'1eCTBC nepe;KI1TO'1HbIX II XOJlIHCTBe 110 HOBeH- TeppHTOpHaJlbHhIX I1CXOLlll H3 HI1X aBTOp HapOllHOH B nCpeJl(I1TO'1HbIX KacarowllHeKOTopblX pacc!\-taTpHBaeTclI -,~:{": JileCb KaUHH PblX nonhWH. )lllll MaCWTa6e - HHOCTpaHHhlX aSTopOB, CTpaHax l.łexocil0BaKI111, <l>opManbHblH OTHOWeHI1H I) 6blll cnoco6bl \lO)KHO no 3aHIIMarolUHxclI (ABCTpI111, non06Horo 3TOMY pe3YllhTaTOB aHamn B npl1MepOB) Onl1CaHMeM )TOH EenopyccHlI, BO pa360pa TOJlhKO HccnenOBa- 3THorpa<pH'leCKOrO naHHblX c06paHHblX nOJIh- OCHOB- Bonpocy. nH:CTOB) MOJl(HO 6hlJl0 I1CnOJlhJOBaH (B Ka'leCTBe B HaCTOllweM co BceR OO.%we TaKJI(e pHn np06neMbl repMaHII5I, B M TaJll1l1, Teppl160nee ny6J1H- B HeKoroCnOBeHH5I, lJJBeUl1l1,). cpaBHIITeJlhHblH \'laTeplla,lOB, PaJHble X<1JlIlicTBax H np0l13BeCTI1 CeTKH. OonhcKoro MaTepl1aJIOB, B nepeMeH 11J1H:paCnpOCTpaHeHl1eM paJpa60TaHHblX onpOCHhlX paCCMOTpeHHlI BeKOB, C y'leTOM MaTepHaJIOB nOCTOl1HHoi1 CI1CTeMaTH'leCKOH KyJlhTHBl1pOBaHHhIX H XX Henb311 6hlJIO xapaKTepa nyHKTax XIX KapTorpal!JH'leCKH-CpaBHHTenbHbIH eBponei1cKI1X YKpallHa, CI1X nop B paMKax JJlaKOB, C HC'le3aHHeM KapTorpal!Jl1'leCKI1 338 B Ha nepeJIOMe OCHOBaHHI1 onHopOLlHblX npDJI3BeCTll WilPOKOM OHa OCHOBaHa Ha )THOrpal!JH'leCKHX, npOH.JBeLleHHbIX pa60T (Ha TOpHI1 )lo paCCMOTpeHHlI npocylUKH CBlIJaHHblX <pparMeHTapHoro CO Bpe!'v1eHI1 nony'leHHlI TPA)lHllMOHHbIE cnoc060B CKIIX KpecThl1HCKI1X XOJlIHCTBax Bpe\1eHI1 HEKOTOPbIE TpaLlHUlIOHHblX aSTOp - TypHblX rO<l>MAH-JlMAHLl3MC llI1HaMI1KH się" KOMnJleKC. pacnpocTpaHeHl1l1 KPblCTbIHA eClI B nOcpencTBeHHyro HblX l!JOpM 3THX KynhTyp. BpeMeH; noceBOB peJyJlbTaTOB Ha KapTe Hp JnaKOB nblTaeTClI BcneLlCTBl1e WHX "krzyć 3eMnll. HC'1e3HOSeHHe CTapblX nneKCOB. l1'leCKIIX B CB1I311C TeM cnOBa 6). Hp TonKOBaHHlI 2). Tpalll111110HHblX COpTOB Pjj(H (KapTa lIpOBblX CBl1JaHHblX C noceBOM Torpal!JH'leCKOrO HOM xapaKTep. H 3aBłIXOCT, (KapTa 1) H CellHl1e CTapbIX COpTOB pjj(l1, Melł<ny Hp Hp JHa'leHHlI CTaphlX Tpalll1UHH Ha OCHOBaHl111nony4eHllhlX II PalloMOT pa3Hhle KynhTyphl nWeHI1Ubl (KapTa KOMnlleKca. OpocTpaHcTBeHHoe 8. 30Hbl KyJlhTYPHblH npOcTpaHcTBeHHoe 7. 3). II pJl(I1 (KapTa Kpjj(IIUbl BJlHlIHHH. 3ana11HbIX py6eJl(Hble TeppllTopHlI CKoro 3anallHblX C.\teCh nweHHUbl TaK HaJblBaeMOH npOCTpaHeHI1Sl CTaphlX DKI1 1. 2. 6. Hp TeppIHOpI1H. Hłp pacnpOCTpaHeHHSl KnllH lISnlleTClI KaKyro ropHoii lIBlleHHH. KapTa Bcero HblX łne:l<leHTOB, l{ JleH41lUKOH H KaJTHWCj<OH 3eMnllX, BblweCKa,aHHoro BbICTy- B )KI1BeUKOH TaKalI, I111YWHX C 3anaLla, K BOCTOKy, no H TlIHeTClI npClKne co06pa3Hbl\1 (nOMopbe, MOrrOJl(e Cepall,Koił lIBlleHHI\, BblweynoMlIHyTblH MaTYB-KYHenroB nepeceKaeT MallOnOllb- lKe paBHeHHlI nOnOCb!, CJlellOBaTerrbHO '1TO BO)lOpa,LleJlbl pa3pb!Barolllero B CepaLl3KOH CKOH TeppllTopHlIX. nHHHH II ,OHOI\ (oc06eHHO Ma30BHlI, OTHOWeMHI1. TaMH BJlH4HHH MHOr04HCJleHHblX 6paJl(eHbl '1TO pa3rpaHI1'IHTeJlbHOH cJleLlyeT cywecTByrowHX yKpaHHcKHe ceBepO-3anallHOH ropaMH, npeLlnOJlOJl(eHlle, H'VIeeT xapaKTep 3aKJII0'1eHHe ,lleCb npO'lHM nOJlhWeH, cerOLlHlI, B Mbl !'vIelKllY n011J1l1Whe!'vl H £eCKl1llCKHMH uenH). 8. Il CTOpOHbl paBHeHl1l1. n03BO.ll1eT aHanl13, cnenaTh npocywKH paJlleill1Th Ha llBe 06pa60TaHHblX cneLlyrowllc JJIaKOBblX "y,TbTyp B KapTorpal!J1I'leCKOM BblBOllbl: B OCHOBHbIe KaTerOpltH: nonhCKliX KpeCThllHCKHX �,. -e, 1)1- (i.3 aj npocywKa "na TblX KaTeropHH II cHonax, garściach", coneplKHT a lKaTaeHHblX B cnoc06,leHHH. H aapbllHToa, ',OHTaJlbHall T. e. a nOKocax MJlH BepTHKaJlbHall), TpanHUl1l1:Vl ropl110HTaJlbHO xJle6oB: HIIII nepeKpeCTHblX pa3HblX UHlIX 6blJla aj THKaJlbHble Ha paHOHe. TpH 2) B MblX xne60B), H 3), laTO nepHOLl H nocne npocywKy 06pa30M KapTbl Tpyna npell(Lle, TaK THnH'IHbIM ropaMH 3) C 'leM XJle60B KoneH KOHUC npOBHH- CHonax. Bep- paHOHax, nocpencrBoM (CMO- B nOKocax H 7). cepna, PacnpocTpaHeHHe B KOHue BblcTynaeT pa3Hblx XIX 'ITO n03BOJUlJlO npocylllKy npelKHero THna, KyJlbTyp - :no Hp KonHbl palHlITClI He' TonbKO yKnanoM a) OKalaJlI1Cb Cpe.'lH KonCH: [([mc B KonHax cpa3Y nocne xJle6a, 4) foplnOHTaJlbHb!C CHC'nOB II cjJyHKUHII l' nOKoca; B KonHax KonHbl, cKllp11aM npocylllKa H lIBJllIeTClI acpTHKa,lbHO-PllilOBb!X. HO H cjJyHKUHefi. B npHH- npeHMyulccTBeHHO npeHMywecTBeHHO KaK cjJop:Vla, npH6J1HlKCHHall HJlI1 CTora:VI - C TO'lKll comaCHO XX TpCXp5IilHall - o nOll13H;JllCb 3aHMCT130BaHHble KOHCTaTHpOBaHHblC B 30Hax COXpaHJ113lllHMClI He3aBHCl1MO C ,llpyroii B TIonbllle TpaLlHUH- vel "kucka", npOHCXO)f(,.'leHI1I1 KaK KOnHb! -- Bccro pacnpOCTpaHeHl1l1, HeKOTopblC "kuczka" KoneH, H 'leTblpexpll,Il,Hall KonHbl (npe)f(HI1C 30Hbl HaceneHl1eM. DO.lhlllC 60;lbllle BCCH cTpaHb!. cTapelilllHM ponHMOM - cjJopMa BblcTynaCT. B TIOJlblllC aepTI1Ka.lbHble vel ••słonik", B.) BblcTynalOWl1e BapbllHT )Ta OT "rząd", aepTI1KanbHo: aHaJlOrJ1'łeCKHX CTOpOHbl, BaphllHTb! BepOllTHO cnopaml- BcpTHKanhHO- repMaHCKoro 6paH11cH6yprCKo-nY)f(HllKOrO npc>- npOHCXOlKneHHlI, HHlKHeCl1ne3CKoro). H<I1BaHHfl )f(aTBCHHbIX KoneH (CMOTpH KapTbl Hp 4 nBC rpynnbI: CB1I3aHHble C cjJOpMOH KoneH YKa3blBalOWHe OTHOClIll(l1eClI (l5 "mcndel" 3peHHlI lIpOBble. yK,lanKH BepC'lITHO CB1I3aHbl C 11aBHH:VIHTpanll- Ha nOilC'IeTa ypolKall OC06CHHO MeHDeJlI1 C'IeT npl1MeHeHI151 Ha KonHbl, WTYK), apXal1'JCCKOH OCHOBHblC cnoc06bl Ha 6 no XJle60B, KonHbl, cyllleHHc npH'IeM pacnpOCTpaHeHl1l1 Ilon HblX, nb!. TaK npl1'łI1Hbl ..Luo". B KonHax. )),l1aneKTJ1'łeCKI1C "dziesiątka" cHonoB) 4 - ,llCClITKa (lO 51BnlllOTClI rrCpe)f(J1TKaMI1 MeHAenll CHonoa, llnH no 2 KOTOpbIX nYJIKOneKa. CHCTCMbI. cylllecTBylOwHe x.le60B B OOJlbllle nocpCllCTaO:Vl TaKlKe BO '1HOrI1X Dpyrl1X YKa3blBaeT (rOpJ130H- pa3HblX CTpaHax Llcpe- EBpOI1hI, Ha TO, 'ITO OTneJlbHblC HC3aBHCI1MO B C.1aBlIHCKI1X, pOMaHCKHX Bb!CTynneHl1l1 ilHcjJcjJCpCHuHpOBaHHblX 13apbllHToa, CB5I3b C TepplłTOpHlI~IH ~:, - TIonbllla. iepMaHHlI, 51BJllleTClI KJ1aCCI1'leCKHM rrpHMepOM CXOlKHX reorpacjJH'leCKO-KJ1I1MaHI'leCKHX l.JTO KaCaeTC5! KynbTypHblX <jJopMe pllila KpeCT ABCTpl1l1, QJOPMbl rcorpacjJl1'1eCKO-KJ1I1MaTI1'1eCKH:V'll1yCJ10BHlIMH. 3TH IPOpVlbI Bblpa60TaJTHCb, a,lllllHI1CM 06bllCHeHllC'v1 -- OCHOJ3aHHHKOnH'IeCTBa 11 Ha nynKOJlKH pacnpOCTpaHeHbl 30H (30 llleCHlileClITl1pH'lHOH npocylllKH aepTHKaJlbHble pa3MelJleHHe KaK Hnp. ,lleC5ITKOB, no BlIHHblX npl1cnOC06J1CHl1ii) 06ycno13neHbI "krzyż" KOnl1'1eCTBO CHonoa CHono B) H "półkopck" (60 7) Hnp. "kreuz-haufe" K ::lTOH rpynne, C'II1TaJlH Ha "Konbl" T,lnbHblC "kreuz", ./IlTaJlHlI. ,lla13HerO cnoc06a KaK qlaK- - Ha3aaHl1l1, cHonoB), oc06eHHO XJlC60B, CB1I3aHHblX B CHonbl, - 'ITO np013HHUHlIX, "postawka" -::- CJTOBaKl1l1, CJIOaCHHlI, Tep:vmHbI, 60,lee - Ha3BaHHlI, b) 3a- OCHOBHylO ilHcjJcjJcpeHUHaUHIO aepTHKaJlbHO-oKpylKHblX B .\1aClllTa6c nOJlbCKl1e Ha3BaHHlI, HCMeUKHM npHlllnblM 13peMeH rne coxpaHH,lHCb CTaTHCTll'leCKI1VI DaHHblM BepTHKaJlbHO-LlByxpllDHbIX KaK MOlKHO no,laraTb, aj QJYHKUHlI BepTHKaJlbHblX no 113 rep,VlaHHII ceBepO-3anaDHblX MHOrO'lHC,leHHb!X croceHa' rOpH301fTaJlbHO. CHonOB, KonCH: "kriz" J c06HpaHHe reorpaljJH'IeCKO-K,lHMaTH'IeCKIIMH :VlOlKHO npOH3BCCTH c .. lenylOwylO H 8) C'TJlH'laIOTClI 06CTO- MeHbllleii npHcnoc06JlełłHH TeppHTopHlIX TaK '1eThlpexpll11HblH 6) rne CBl1neTC.lbCTBYIOT '1eCKH, OT HenaaH~IX BepTHKaJlbKO- yCKOpHTb yKJlanbIBaeMble "baba") HaBeCO:VI, 'ITO MOlKCT CBH,llCTenbCTBO- THna cjJaKTOTl 13HywaeT, vel "kupka", (POPM, 3a13ne'leHHblX a oc06eHHO BeKa; Tpe6ylOwylo ilepeBlIHHblX Ha ropCKHX KonHbl, B )TOrO Ky6aTYPY onpelleneHHblX "kopka", "kozio!"', 03H- (CMOTpH KapTbl ljJOPM KoneH: 0111Mble lIM(Hnp. If.lll Ha lHa'lH- (oc06eHHO 9). Hp 3peHIIlI BOHHbl 3a6pOllJeHO 'ITO KonHbl 011HaKO, MHOrO'lI1CJleHHble pacnpOCTpaHeHl1l1, a He60M 3aHMCTBoaaHII~ IICXOlK,lleHl1l1 (TpexpllDHblii pa3Hblx reppHTopHlIMH 06p;no:V1 Ha3BaHHlI). pll110BblX 11 OonnllCKOM pllil B Ka'leCTBe OKpylKHblX H oc06eHHO ceBepO-3ana.LIHbIX BepTHKaJlbHble Ha'laJlOCb cjJOpMbI, 06YCJlOBneHHol1. KapTy TO'lKH B HCCOMHCHHO r,laBHblM H e) npH V). KonHax, XJle60B KynbTyp 5, 6 Ha 6blCTPYlO KonHbl nocpeilCTaOM H CCH'IaC - npHMepOM )I(aTBeHHble IV), Ta6;1. ropHhLMH npe.LICTaBJTlIIOWHe cjJOpMy, H n03BonlllowYIO (CM. )Toii KonHbl, cnoco60M 0pocylllHBaHHe H 3TOM 3aMeTl1Tb, J1MeIOWI1X Hal1MeHblllylO B OO,lblllC d) B Kon- UeHTpaJlbHblX H B OT.LIeJThHbIXCHonax Hp lITeJlbCTBO CB1I3aHO C BBe.LIelUleM KOCbilI TpaTbl III B OTneJlbHblX B MllpOBOH pacnpOCTpaHHnHch (CMOTpH BepTHKaJlbHble Il 3na'lHblX KonHax H aepTHKaJlbKO-pllnOBblX npaKTI1'IHbIM 11), nOD rOJlbl\1 n03.lHe:V1 nOllBneH~111 a:V16apa B 30He Ha IOrO-BOCTO'lHO.i1 TeppHTopHH, 5) OCHoaHble H npH aV16apoa, CTapeHWHM I B JilO6nl1HCKOM npocywKH OrpaHI1'lHaaJlHCb B ropH30lHanbHblX BepTHKaJlbHO-OKpYlKHble YP0)ł(3l1; 06pa30M ropM- H OOJlbWH MaccoablM OKpylKHblX xne6a Bccro 2). Hp nnOWaLlll (CM. Ta6Jl. - HlnOB roplnOHTaJlbHO- Ta6Jl. O cpaBHHTenbHO CnenYCT yKJlanblBaeMblx KonHax (CMOTpH OOLlKapnaTbH, pacnpOCTpaHeHHlI ComaCHO BaTb npH- yK,laLlKa CJle.LIYlowl1e H ropH30HTaJlbHblX rnaBHblM .LIepeallHHblx (Hnp., (CMOTpH - pelKe cylllHnlf Ha a a IOro-aOCTO'lHbIX B nOKocax npHcnoc06neHHI1. MelKllyBoeHHblH re.1bHoii C) U1111:V1H xpaHCHI111 XJlC60B a OTneJlbHblX a OTLleJlbHblX cHonax, npHcnoc06J1eHHH npOCTpaHCTBe fpaHl1Ubl Kapra b) pacnpOCTpaHeHHOH KonH!>1 BblcTynaJlH nepeBlIHHblX CHonOB H BepTllKaJlbHO-pllnOBblX LlepeBlIHHblX MeHbweM pa3Hblx KOHCTaTHpOBaHO B nOKocax, XJle60B BTOp,1l1 H3 ynoMlIHy- npocywKa a TaKlKe OT HX KOJlll'leCTBa. B ropHl0HTaJlbHO-nepeKpeCTHbIX; a yKJlaLlKll BepTHKaJlbHO-napaJlJleJlbHbIX, npocywKa J Bbl.LIeJllleTClI pll.LI nOArpynn, H ropH30HTaJlbHO-napaJlJleJlbHblX BeKa HaH60Jlee a CHonax. nOMOWH rpynn B OOJlbllle, Hax BepTHKaJlbHo-oKpylKHblX XIX npH a 3aaHCH:VIOCTI1 OT cnoc06a cjJOpMbl npocywKH nOMOwH 1I1 - KonHax, KalK.LIOH H3 onHcaHHblX coxpaHflBWHMClI H aj TpH CMCTeMaTH'IeCKHX rpynnbl: t. XLVII C TaK MHOrO'lI1CneHllbIX 3THII'IeCKOH II repMaHCKHX yCJlOBHH, 'lTC' TO'lKI1 aHa,lorHH 3peHHlI CTpaHax :VlOUIO 6bl Ha 6blTh npOCTpaH- TCppHTOpHlIX EBpO- OC06CHHOCTeH, TO OHI1 npOllBJllIIOTC51 B cneUHcjJH'IeCKOH 30Hbl pacnpOCTpaHeHI111 KOTOpblX YKa3bl13alOT Ha reHeTll'1eCK)'IO HCKOTOpblX rrynn 11.111)HII1'JeCKHX 06pa30BaHfIH. �674 675 jJHYlli EOr)IAHOBWI IlblX nOMelUelll1l1X (KapTb! Hp 15 J1 16) li '1eplIaKJl XOll1H:CTBeHHhIX 11;.KlinbIXnOMellleHaii (HP 14). I1cc.lelIOBaHl1l1 OT)leJlbllblX 06'beKTOB, OCHOBblBallCbHa aHaJll11e Bccro MaTCpJ1a.la, AMEAPhI, MHhlX .. TAK HA3hIBAEMhIE TIOMElllEHMJ1 X03jJJ1CTBAX .lIJIjJ "SPICHRZE", XPAHEHlUI B TIOJIhlliE HA 3EPHA HA TIEPE.'lOME B XIX ¢OHE nOKala.rllf, 9TO BbIcTynałOlllHe Ha Teppl1TOpHH TIonbWJ1 aM6apbl MOlKllOpalilCHI1Th Ha HecKOJlbKO TllnOB Jl BaphllHTOB. OCHOBOMnJlll np0l11Be)leHHll Tl1IJ1naUl1J1 npl1HlITO KPECThjJHCKMX B HaCTOHllleH CTaTbe C911TaTb npJ1HUJlD "'lOp<POJlOrI1geCKOH1111<pcjJepeHllHaUI1I1. Cpenlf 11 XX BEKOB npH1HaKOB, KOTopbIe 6bJJ]11 npe;.Klle Bcero npllHllTbI BO BHII\laHI1C, cnenyeT ynoMlI- HyTb KOHCTpyKUHIOCTeH (Kap Ta Hp 3), <pOpMy KpblWH (KapTa Hp 4), nO.l <pYHllaMcHTa Pe110Me (KapTa Hp 5), nJlaHl1poBKY (Hp 6) 11 Be,ll1'1JlHY. CTaTbll - aM6apbl Ha <pOHe HHblX nO'\lellleHI1H lVllI CKl1XX0111HCTBaXB TIOJlbllle Ha nepeJlOMe XIX BOi{ nonbiTKOM B nOJlbCKOH JJJnepaType 6apOB, pyKOBOllllCh KpJlTepHeM XpaHeHl1l1 1epHa B KpeCTbllH- COnOCTaBJJllJl pelYJ1bTaTbl KapT OT Hp 3 LlO Hp 6, ,\1O;.KH.0KOHCTaTl1pOBaTb, 9TO 11XX BeKOBlIBJllIeTCll B OCHOBHOMnep- np0l13BelleHI111 TlmOJlonm 0603Ha'leHHble KpeCTbllHCKI1XaM- Mop<pOJlOrl1Jl, <PYHKUI1I111 BpeMeHHOM H npOCTpaH- CTBeHHOll IlH<p<pepeHUl1aUUH. TIp06JleMa aM6apOB pa36HpaJlaCb B COnOCTaBJleHI1HC npyrliMI1 X0311HCTBeHHbIMI1 HC'le3aHHH aM6apa, Ha MaTepliaJlbHOH BaHHlI P. A. E. n03BOJll1JlO IiCCJlellOBaTb npH'II1HbI BblXOlKileHl1l1In TeppHTopHH ynoTpe- HHlI OT 3x 3110 4x 5 MeTpOB; CTeHa cpy6a, Ka OCHOBaHHll Ha OCHOBOi{HaCTOlllUeii CTaTbH 6bl.~1I TeppHTOpllaJJbHble 6JleMOH aM6apOB B 1955 r. KpoMe ATJlaca), npmnBeileHl1bIe HCCJleIlO- rpa<pH'leCKHX, <PIiJlO,~Orli'leCKHX Jl apXHTeKTOHl1'leCKHX HHCTHTyTOB, a 11 pe3YJlbTaTbI npUBeJl H3 aHKeT. TIpH pa3pa60TKe np06JleMbI YJlOlKeHl1allB cpy6, <pI1'1eCKO-CpaBHIUeJlbHhliiMeTOll. B npocTpaHcTBeHHoM aM6apoB y'IJlTbIBaJl TIlliOJlOrH'IecKyIO KJlaCcu<pHKaUJl!OaM6apoB npOCTpaHCTBeHHoe npOllB,leHl1e mITepaTypy OTHOllleHJlIl MaTepHaJl, TIpocTpaHCTBeHHoe n. Kaca- xapaKTepHblX 1860-1960 rOilOs, KOMnJleKCHblX npJl3HaKOB OCHOBblBallCbHa HHTeparype BaTh, 'ITO aM6aphl KapTa Ha TepplITOpHIi Hp 1 npellCTaBJllleT npouecc Ha'lep'leHHble KaMHHX; nocTpoJ1Ka 2 - MUJlll, Jl He 06HapylKeHo, TeppHTopHIO, rne HO rne rJlaBHblM 06pa30M BpeMeHI1 K nepHony, III. aM6apbl 3aTpOHYTOMY ilJlll XpaHeHJoIJl3epHa, II XpOHOJlOrł19CCKOM noplllIKe lIBJlllJlłłCb: 'IynaHbI (KapTa Hp J 3), pacnpOCTpaHeHllll JlJlII '1eTblpCXHaBeCHall, 3Toro BCTpe'laeMbIM B TIonb- TJlna, OXBaTblBalOllll1e TeppHTopHH c HaJ160Jlee pelYJlbTaTbI I1CCJleilOBaHIIMapxco- paTylolllHMl1 la rJlnOTe10H npOIlCXOlKlIe- TlIna. CeBcpHblH BOCTO'IHO-ellpOneH:CKHij:THn. OH pa11IeJllleTClI Ha lIBa Y3KO<pacanHbIe (Kap Ta Hp 9) I{ lUJ1pOKo<pacalIHble (KapTa 10). 06lUlle nonTHnOB: TIOJlhWII cHenyeT J1CKaTbB BBell,eHJ1l1 3KOHOMJ1'1eCKI1X nOMelllełll1ll nJlpaMJ1ilaJlhHall IIMelOlllJle TaM 3TO Ha3BaHHe, CO CTapOCJlaBllHCKJl.Ml1 Jlape'lHblMJl aM6apa- lIBJllllOTCll OC110BHhIMI{apryMeHTaMll, MeTpa - TIPH'IHH JlCge3aHl111aM6apOB Ha TeppllTOpllJl Kphlwa CBJl3blBaeT '1epe3 IOJKHO-eBponeiicKHe 3epHO- HHJl 3Toro HaCTOlllUell CTaTheH. B 06J1XOlI HOBhIX, 60Jlce OlIH03TalKHall; rJly6oKo CO CTopOHaMIl B rpaHHl..{ax 2,5x COJlOMOH. reHeTJ1geCKH 3TOT Tlłn aBTop norOB COXpaHI1JlI1CbTpallHIJHH 06 TIOHhlUH lIBJIJlCT- yKJlallKa OCHOBa}I11lI Ha 3eMJle l1JlH Ha HayrOJlbHblX KOHccpBaTlIBHblM CTpOJlTeJlbCTBOM Jl HeKOTopbIe 3 - IICTOpl1'1eCKall, CBHneTeJlbCTByeT O cy- TaKHX 06'beKTOB, OTHOClIlUl1XClI no Ha Teppl1TOpllJl MI1, C'Il1Tall, 'ITO 3TOT TJln npHHailJlelKJlT K CTapeHllll1M aM6apaM, nOBceMeCTHO BCTpe'laIOTCH cnOpailll'leCKH, nma B nOJlb3Y 3TOMrJ1nOTe3bl. C CI1HbHO BblCTalOWl1MIl HaBeCaMI1, KpblTall lUe. rpa!lJ1llbl TeppJlTOpl1l1, TlIe HeT aM6apOB Jl He COXpaHI1JlaCb O HlIX Tpa- O)lHaKO JlIlTepaTypa, ruecTBoBaHHH 1 - noro aBTOp HacalKneHHall, Bble aM6apbl, TIOJlbIIlH lIBJlllIOTCll perpeCCl1pylOlllHM npoueCCOM. MecTHocTIł, rll,e aM6apb! TeppI1TOpHH, r)le XOTlI aM6apoB HX CYlUeCTBOBaHJlI1,4 - li I1CTO'l- MOlKHOKOHCTaTllpO- IIC'Ie3aHII1IaM6apOB B Te'leHJle nOCJlell,HerO CTOJleTHll. Ha Hei{ npOBHHIIHJl 0603I1a'laIOT: BbIcTynalOT aM6apbl, 3TOii 3noxe pacnpOCTpaHeHlle TJ1n nOT IOJKHO-eBponei{cKI1M H CJlOBaI.lKI1M. TlIll JlI06JlJ1HCKO-Ma30BeuKJ1ii (KapTa }IP 8). XapaKTepHblMJ1 npH:maKaMl1 3TO- 9aCTO apKailHall, AHaJlJl3HpYll MaTepłłaJl CaKJleBI1IlHhIM, KpyrJlblM, 2,5 no 4x 4 MeTpOB; CTeHbI B cpy6; AJlll n.aHHOH: Teppl1TOpl1l1. HHKax, OTHOClIllIHXClIKO BpeMeHIł, npellruecTBylOlUeMy 3TalKHOCTb, C JleCTHJlueH: BHyTpll f O TJlna HBHllIOTClI:nHaHJ1pOBKa B cjJopMe KBanpaTa, npOH3Bell,eHO Ha OCHOBaHl11lCI1CTeMaTJlKH, Tl1na 113Mepe· cpaBHHTeJlbHO nJlOCKall, CB060ilHO KOHCTpyKI.\J10HHO HeCB1I3aHHallC HI1M; reHenl'leCKJl Cll, MelKllY npO'll1M, OIlHHM 113 apryMeHToB HX KOJll1'leCTBeHHYIOilH<p<pepeHIJJlaUHIO. IlMelOlllero 06JlenJleHHall CHapylKlI CJlOCMfJlHHbl; YKJlan- lIByx- J1Hj{ 'IeTblpeXHaBeCHall, npJ1'1I1CJJlIeT K aM6apaM npJlMeHllJlClI KapTorpa- npl13HaKaMH 3Toro I1JlI1KBanpaTa, COCTaBJllllOlllaii nOTOJIOK aM6apa; nOCTpOllKJl, KpbllUa pe3YJlbTaTOB JlCCJleIlOBaHHll, CBH3aHHblXC aTJlaCOM 6bl,111 HalBa- pa3MeweHHlI. 3eMHe, <pYHilaMeHTe JlJlI1 HayrOJlbHblX KaMHlIX; KynoHoo6pa3HbIM CBOlI'IaThrH: cpy6, Hall npo- Ja- TlmbI 11 Ba- JlMelOllllle TaKoe-lKe npo- 3TI1M TlłnaM ilaHbl\f I. THn CIIHe3CKO-CnJ1lKCKJ1H (KapTa Hp 8). XapaKTepHbIMIf aBTOp HCnOJlb30Ba,1 B CBoeM TpYile Heony6JlHKOBaHHbIe MaTepliaJThl H3 apXI1BOB 3THO- BhIileJlllll nplllHaKI1, CyMMJlpyIOIUHX, TaK CKalaTh, lIBJlllIOTClI: nJlaHllpOBKa B <pOpMCnpllMoyrOJlbHHKa TIOJlblUH. (TIOJlbCKOrO 3THorpa<pl1'leCKOro IOIlIHRCH BhlcTynJleHHll pbllHTbI aM6apOB, HHll, B 3aBłłCJl.MOCTI1OT J1X Teppl1TOpHaHhHoro a C IlPyrOH: CTOpOHbIIlIlHaMI'IKHpa3BHTHll HOBblXnOMellIemrn nJlll Bb!MOJlOTOrO 3epHa, 6JleHIl1l aM6apa YKa3bIBalOT Ha HeKOTopble BbllleJlIITb onpelIeJleHHble CTpaHCTBeJ1HOepacnpOCTpaHeHl1e . .lIJlll ynpollleHHll nOMellleHHlIMH, HcnomUlIOllIliMI1 Ty lKe <PYHKIIIiIO.BbllleJleHl1e C OAHOMCTOpOHbI npouecca Ha HHX npOCTpaHCTBeHHble rpaHI1Ubl KOHOMepHOCTl1,'ITO n03BOJlHeT, B CBOIO O'lepellb nnaHllpOBKa 4 >~5 B <POpMe npllMoyrOJlbHlIKa, MeTpoB, CTeHa B cpy6, C pa3MepaMIl nonTlIna: npl11HaKlI B npellCJlaX 2x 3 YKJlailKa OCHOBaHJ1l1 Ha CBaJlX HJlH HayrOJlbHblX KaMHlIX, nOCTpOHKa OilH03TaJKHall 11 ilByxHaBeCHall KpbIllla 6e3 H111111l IInH lKe C Hl1weil, KaKJ1MI1 B KO;lnoHKy '!YJlaHbl npli X0111llcTBeH- I1ml 6e3 KOJlJIOHKH.TIpI13HaKH, lIJI<p<pepeHll.HpYJOIUJ1eBapbHHTbl: II HHWJ1HaxonllTCll CO CTOpOHhl <pacalla (IllHpOKO<paCa}lHhIllnm) s .....•. ~.. "'""---,' BXon IIJlJ1C 60KOBOH CTeHbl �li 7 7 B XII-XV (Y1Ko<!JacanHbIH nm) Ka ABTop IIHTepbepa. Bep05łTHO fi IIrpalOWIIMII pO,lb KpO\le BeKax II HCMellKII\IH YTO CB5ł1aHHblC B OCHOBHO"I, aM6apOB B (<!JOT. 20, xpaHeHH5ł nO.lbwe onelICIbl CO B cpy6. - cnopa.JI1' CKaHnHHaBCKI1\HI a TaKJKC HOBblC KaMCHHblC a:Vl6apbl. nponO:IJKeHlle\1 pa1BHnl~ aM6apOB YKa3blBal<JT H1 Ill-IX, npHHan.1CJKaWIIX IIa K pa3HblM ynoTpc6JTeHfI~ a 11 pOllCTBeHHble "spichrz" fi pO)lCTBeHHble COnOCTalJJleHl1e OTIIOCilW1IXC5ł ,lpyn1x a cnoc060B TaKJKe xpaHCHH5ł flp0l11BeLIeHHble B )lHHaMI1'leCKOH IICYe3HOBCHH~ aM6apa HaH60.nee i1n>J 3epHa, ;Iapll nepll0)l X03~HCTBa. Mepe, o6yc,10BJleHbl xpaHCHloIeM paHHero IICKaTb He60.1bWlle HOBblX xpaHeHlle n.l~ B cpy6 pacnpOCTpaHeHHe lOiKl1YIO .1106.1I1HCKllti Óhl rb 60nee a B THna X-XIV \Ja.leHbKllX "COJl)K" oT06paJKeHHe nOCTCnel1HOrO no )TOT npouecc XpaHeHI15ł a:v\6ap non, CJlaB5łHCKIlX <POpMbl - 3eMej1b, Koum 5ł;\lbl koszowe). <POpM "a"16apOB" CBII- 6blJIIl (spichrze CTapblX no xpaHeHH5ł BeKOB, BCJle)lCTIJHe CKJlaUbl 3epHa, Bccro ypoJKa~. KOTOpblC C JlapbKO:VI). Ha 3epHa, OTHoweHHH KaKHMl1 6bl:nl B CTpoeIIHA. cyxoe Hml 'leTblpex non CTO,1611Kax. ewe .~- - ccrOLlH~ HalblBae\lblX "K.leTb" e.:JIIHCTBeIlHO xpallCHIIC.\1 110OXBa- CJlaB51HCKIIX 3e.\1C;lb (B I1o;lbwe a'16apYIIKOB, orpaHI1'lIlBa:JaCf> "COH- 1J,11'I~HHe\! XpaHI1JT11W 3epHa) KOTOpblX - -- 3epHa, In TaKOM 'Jero BbIBO)l, TOJTKOBaHl111ero 'IaCTlI B HIlX TpOHHylO nO\1eweHHll HMelOlllee. 11 K;la.nOBoH <!JyHKUHlO, B01HI1K no fJOCTpOeK, .1lOLleti, npOHCXO;KneHHiI Ha KOTopble Ha3BaHI111 nO~BepraJlI1Cb TOJlbKO npe,llHa3Ha'leHHblX BblllleOfll1CaHHbrti xpaHeHI15ł H "lamus" HOBall X0311ticTBax, HCMeUKoro aM6apa OHa C TPOtiHOH <!JYHKl\J1eHHe HallleJl npHMeHeHI15ł B,ll!~Hl1eM ynOM5łHyToro TeppHTopHI1 THn, "K,leTH" flMelOLUI1H CTapbIe CneUH<pH'leCKHi1 TOJKe HOBblH aM6ap I10JTbWH. xapaKTCp nocnenHero, Ero BH)l CTpOeHH5ł CTapble lOUJl1e HM KOWI{ .x03~HcTBax, B cpy6, npll CHJlbHblX Kynonoo6pa3HbIX BCTpe'łe C nlllOM nOCTpOCK B cpy6 x:re6Hble 11 ~Mbl, np06Jlc\Ta nO.%CKoti ai\16aphl nepeBHII CTaporo CJlHlllKO.\'1 Ma,lbI, .xpaHeHHlI 3epHa K.lanOBail He~lellKO"\ I1pll\leHeHlle nO.lbIUC _. nO\leWeHlle, XIV-XV CTa.ll1, 0,1\- BblcTynaBwlle B npOMeJKyTo'l- 'ITO H TaM aM6apa CTapO-CI1J1e3- npHH5łJla, nOll BJII1~HHeM 11 np'106peJla BeKax TaK;Ke cnpaBI1TbC5ł pcweHa H:VlelOllll1X KaK onHcaHO HOBoe B nllla 'IT06bl 6bLla OLleJKHbI 11.JKHJlOrO nO~leWeHII5ł, ...• MaJloH paifOHa. KaK Ha OCTaJlbHOH TeppJ1- nJTeTeHblM J106J1eflJTeHHb1M rJTI1Holl - J11L"nJW3epHa, ..•.. B TO MCTO,1\aMI1 6bl.1 npl1YI1HOH TOro, B TaKHX <popMax pa3\1epOB, IICnOJlHilTb )laHHOro BHnOH3MeHHnHCb CJ1JTC3CKOH Teppl1TOplH1 pOB 60JlbWHX _._-_.~---_"-_ KpeCTb5łHe), CTapblMI! <pOpMbl XpaHl1mllll, (nOXOJKHe Ha aM6ap), KOHCTpyKUll5ł 3KOHO:V1l1'lCCKOe pa3BIITlle leplla. Ha 3THX npHMeHCHHe xapaKTep nyHKTOB. 'ITO CYlllecTBylOwHe B HaWJTa H HOBblC npH3HaKfl. HC HaWeJI npl1MeHCHHiI 1-1;111 CJlOBaUKOro - yKpenneHHblX lillie rocnon,CTBOBaJlO B ceBcpHOH 'łaCTH HaKO non fi pH BJlH~HJ15łM O)lHaKO, HeKOTopble nOJIb10BaTbC5ł Teppl1TO- 3TI1M rnc He Bbl3Bana, 06beKTOB. nponOJlJKaJlO npll- 3epHa. aM6apa Ha noti. HC'Ie1JlI1 Ha a TaKJKe B palloHax, CTapblX 11J111 - npoI1CXOJK~eHHij, nOJTOJKet{HiI cKopeH (MeJTKOe )lBOp5łHCTBO, KpeCTbllHCTBO 1l0JlJKCH 6bUT npOHc- BCJTenCTBHe pacnpOCTpaHeHH5ł B CB~1J1 C 3KOHOMJ1'1eCKO-X0311ifcTBeHHoi1 CTPYKTypOH CKoro i),15ł B BOCTO'łHOH repMaHCKO- nO.lbWI1 HblH BCCn CJ1aBllHcKHti nO,lOCbl XpaHHJlI1111a AJT5ł 3epHa <jJopMa I1C'łe3HOBeHl15ł - - BepOllTHa. BCJlI1Kail DOJlbllla), nOJlHOrO MeJlKOe nocpCllCTBC 60Jlee CTapble npouecc nOrpaHHYHoi1 reorpaqll1'leCKOrO X03i1łicTBO. B KpynHblx KaK cBoero (l1oMopbe, cpenHe-noMew,l1'łbe TeppHTOpl1~X He\1eUKOM "spichrz" <pyHKulleH BBH,lIy nOT repMaHcKo-c.laB5łHCKoti 'ITO BTOpa5ł rMnOTe3a CTpOeHH5ł C TpOHHOH BpeM5ł fl."leIOWI1H 11 npe6blBaHI111 C.1<IB5łHCKOHnOJloce. 1e'LIII. (kl~ć) ll.l~ HI1Ma5ł YTO OH npOHCXO)l11JT npM YHo6HOC HO\lI1KII ,,;KI1THlIUd-i.", CXOJKa5ł C aM6apO.\1 CTOYHylO 'laCTb II BeKax Bep05łTHO OXBaTbIBa.1H Bce C.laB~HCKlle JIOMI!KOB (~oleklo 6bl Ha3blBaeMoro rpaHHUbl 5łMbl It KOlllll, OKa3aJTIlCb Ma:lbIC nByx <POP\! CB5ł311C 3TI1M, HyJKHO 6bUO 06e3ne'łflJIII nO\1eU.leHI15łMIl H1MeHeHI1i1 <pyHKUHIO cnanMlorO H CCBepo- CTpoeHHe, aM6ap, npl1 CTPYKTypoti OrpaHH'ł11BaJJaCb ellle Bn115łHHC'Iol ceBepo-repMaHCKIIX OLIeJKLIbl 3epHoBoti THn )lJl5ł XpaHeHH51 3epHa, n03L1H1111nepl·IOIJ. cpy6JleHHblX H UeHTpaJlbHO-B patioH). C(:>YHK1Jl1l13TllX .\lo",eT (B Ha rCOJlOffl'leCKo-reorpa<pl1yeCKOH xpaHII.lllwa B KOHCTPYKUl10HHOM B.ll1~JIa TblBaKJT <!J0P\1, CIl5ł3aHHble nOCTpOHKH Ha JlI1TepaType. npfl'JfIH C'lHTaTb, KapT. paCl1pOCTpaHeHlIC 3epHa, BC;le.nCTlJlle 3anaLlHblX 1136e. Bep05łTHOCTH TOpHI! rrOMeweHIUI <!J0p\1a c.laB~HCKOH) CCKO\1" (sąsiek), H ynoM~HYTblX X~-Xll B TC'lel111e 1Wvlb!. TaKI1MIl (reHenl'leCKII 'OJTa CTapall Ha npl1 Cpy6neHHblH 06pa30M: rrpHMI-ITHBHbIX II HenpaKTH'leCKHe KOllCTPYKTl1BHblX 3cpHa a\16apHKll K.leTb pH~X, 3epHa. <jJco,llaJlW)\la He .\IOL1H yJKC rO;IHTbC~ " KOHl1'leCKOH pacnpocTpaHeHI1~ MCCTOnOJlOJKeHI15ł. <!JYI-lKUl15ł. )TlIX B CJIe)lyeT nOMeweHHH Ha 1101BOJl~IOT CJle,llYlOlllHM qJOpMaMI1 H "komora", OCHOBbIBa~Cb I1CCne)lOBaHH5ł, npOTeKaJl CTaTbC, C pe3YJlbTaTaMH YKa3bIBalOlllllX 13-16), pacnpo- 11 po,n,CTBeHHblC Ha1BaHI1H: BblCTynJlCHI15ł aM6apa Hp WCCTb B HaCT05łWei1 "lamus" B03HHKaHI111, pa1BHTl15ł 11 BMeCTI1JlHWa IICKJllO'lIITC,lbIIO I1X WHpOKoro nO)lp06HO 11 flCTOpl111 n ..15ł 3ananHblx rpalJlolUbl -lepl1a, 6b1JlIol, B r.laBHOrl BcJlenCTBl1e "solek", Ha TCppl1TOp1l11 I10JlbWI1, apxeOJTOn1f1 Mop<jJonorllcH. "świreń" - TaKJKe KapT, (KapTbl npouecca OTHOWeHHI1 HeTCJlbCTBy liX 3epHa np1lMI1Tl1BHbIMI1 leorpa<!JHyeCKHC .,sy/ck" reHCTltyeCKI1C <popMe IJ XpOHOJlOrlol'leCKOM a CB5ł1b C IlX 60IIce Ha1Bal1f15ł; KapTb! nlllOJlOrl1l1, ~3blKa onHcaHbl Ha3BaJIHH; pe1YJlbTaTOB K cro HeKoTopylO KOpH~M CTpaHCHI1i1 H 'lacToro l'IMeIłHO: <!JYHKUHI1xpaHeHH5ł XOlllI Tb B ceBepHoH Ha1BaHH5ł .,sypanicc" KpO.\le B nO.lbwe, Lm~ 3epHa: cpy6.1eHHoe nBa pOLIa nO\1ellleHIIH IJ..l~ XpaHeHI111 OneJKIJ.bl; B 60.1ee n03nHI111 nepHOLI n051B.l~eTC~ BTOpOH po.n nO:VlellleHHH - nCpCB~H- HblX <pOpM. BeKax pacnpOCTpaH~JOTC5ł 3anaIJ.HblX Bm1~Hfli1. K,lancil. nOna,Ja1OTC5ł ewe OTfrOWeHIIH 21, 22), 5łB:J~IOTC5ł naJIbHetiwH\\ B01HI[;: BblcTyn.leHlI~ ;KI1THHll C a \16apa\f1l ll,l~ l\olop<!JonOfflYCCKOM THn COB\leCTHoro K,leTei1, H nOMeweHfli1 ynO\I~HYTbIX n.laHI1pOll- BOCTO'lHO-eBponeticKHH TeppIlTOpH~X TaK Ha1bIBae.\lbIX 1l0\leWeHHH 3epHoxpaHH.lfllllaMH B CCBepHblH Ha C,laB~HCKIIX a\16apOB, ;KflJlblX BblWC 'ICCKI1 aM6apb[, KOTOpbIC, CYI1TaeT, XII-XIII B C.laB5łHCKI1X 1epHOBblX IV. COOTBeTCTBYIOUJa~, B CB~111 C 3T11:\f1l npII1HaKa.\lIl, C 3aUayei1. 6,larOllap5ł Bblwe a B Ma.lblX rrpHBeJlO KTOMY, KaK H npe,llWecTBy- B 60nbwllx npflMeHeHl110 aM6a- TPOHHYlO <pyHKUl-IIO, T. e. xpaX01~HCTBax ero KOTOpOC pacnpOCTpaHIl.lOCb ponb B Ha'lana nO.lblllC nocpe.nCTBe. B KPCCTb5łHCKO.\1CTpOIlTe.lbCTBe a\16apbJ llBO~Koe B.111~HHe: K,lallOBOH OK'13a.10 Ha cywecTBylO- �(fiS 679 1. CKoro TIp:'IBe"O paHOHa "K.leTH", nO'lTH Ha BCCHTeppHTopHH H CH.lelfIH) KOTopble (la HCK;l/{)'leHHC~l K 1l0CT<.:nCHHO~IYHC'le3HOBaHHIO BCTpe'ła.lflCb nOBce~lecnlO no CCBepHOH 'łaCHI XpaHH,JlHLU n:UI BpeMeHH nOilB.leHHil Jh06m1H- 3epHa K,laUOBbIX THna B ~la- .1bTX X03ilHCTBax, 2, nOcTeneHHo OrpaIlH'lH.10 lIalHa'leHl1e XpaHI1.1HW C TpOHHOli XO"l5!HCTBaX, K:lallOBail O.'lelKllbT, He B.1H5!H. 0.'lH3KO. nepeHil.la oc06eHHO pO:lb Ha ;KH.loro npouccc ¢YHKIIHei1, BbICTy- nO~lCLUeHIHI II xpa- I1C'lC"lHOBaHHil ca,"'oro XV-XVIII nOilB:I5lI0TCil BCKax, HapiłJlY B 1J,eHTpa:lbHOil eHHbIe I1ml HaMI1, Ha"lblBaCMblMI1 C K:lanOBbIYIH H BOCTowoa COCTaBJlillOWHC em1Hoe "spichlerz" B KOMn.leKCC TIO:lbWe uenoc B )lO CHX flOp cywecTBylOwl1X Ha BTOpylO )l(l1nyKl He HaX011ilf. ilBn5lKlTCiI Ha KOMHaTY. aM6apbl li nOMcw:eHI1i1MH TeppHTOpHI1 CTpaHbl ¢OpM CT05lw:ec BpeMeHI1, bOJlee xpaHeHII51 nOll XpaHeHl1il aM6apa KJlall.OBail, nOCTcneHHO HanpaBJlCHI1H. 11 KJ1anoBoi1 BblMonOToro BilHHHl1eM 3ana11Horo npl1MCHellfl51 B 1136ax, OHfI oc06eHHoro fIOJlbWH, lepHa, Wl1pOKOrO x;le6a 60Jlee flJlH K3MCHHoro KaKH M KJla)lOBOH :noro 3epna, ilBJ1i1KllllI1XCH Tl1na KaKI1~111 110 KOHlla XVIII TIpOllCCC CHa'laila BCKa, T. c. :nOT C HHM aM6ap, no KapTa pa"lBHBaeTCH rYMCH, Ha H Ha Horo CTPOl1TEJIbCTBE B XIX M XX Hp 6 H KapTbI aHaJll13 HeKOTopblX npl13HaKoB) KpOM", KOTopoe, TOpI1lO, a ceK'Iac Pe310Me Tenepb 1J,e.'b HacToHwea np06JleMbl, K,'laTYPOH ilOToro CTaTbH npCllCTaBHTb xile6a, COilOMbl 3THOrpa¢H'leCKOrO 11 ceHa. B KpeCTbilHCKOM MaTepHaJ1bHOH 6bT!ll1 nonO;lfrCHb[ B nepol11l MaTepI1aJlOM 'lTO nepOilTHO 6a30a 1954-1960 ll.nH ll.JlH XpaHCHI15I Hc06MOonHcblBaeMoH paCKonOK ylKC B ncpHOll Hay'£HblX (HOp, paHHero np06JleMbl ll.n51COCTaBJlCHI151 TIOJlbCKO- rO.ll.OB B 336 ,ll,epCBIDIX ilI1CTOB. B HeKOTopblX H3 .'lI1TepaTypbl, OCHOBaHl111apxconOrl1'1eCKHX CTaTl1pOBaTb, X03ilHCTBe HccnCllOBaHI151, np0l13Be)leHHblC ATJlaCa CeTKI{ I1CCJ,ell.OBaHI1HHa OCHOBe onpOCHblX Ha Q>opMe HeKOTopble CBH3aHHble C Q>OpMOH, Q>yHKllHew, KOHCTPYKlI,l1CH I{ ll.l1aileKTIł'lCCKOH: HOMeHnOCTpOHKH, CJly)((aweH 51B;15IIOTCH Teppl1TOpl1anbHblc ro B KapTOrpa¢l1'leCKoi1 crry'laHX nOCToilHHoi1 KapTorpaMMbl cOpep)((aT D ropoll.C rHe3HO) MO)KI{Q KOH- nO!lbCKOe pOMy LlOCTpoeHbl TIoCJlCllHilil TOpl1H TIOJlbWI1 CJlell.yeT, cTynalOT HaCCJle- 'lTO Ha n03)((e 11 CTpoeHHaH 3alillMaJlO nO:lbWil B Ha- 11 LJCXOCJlO- H3 nepBOHa'laJ1bHB,151IOTC5InpOll.O,1- Bl111HO [13 KapTb[ 3cpHa Ha Hp 3, rJlHHHHOM '1aCTO I1CnOJlH5IeT ew:c ponb 'ITO Ha ceBepO-3a- CBo,nKa TeppHTOpl1aJlb- nmOTe3a, 'lTO ryMHo B03HI1KnO BblcTynJ1CHl1e Ha TeppHTOp1111 IIOilbUlI1 (lleHTpaJIbHble 11 ceBepO-BOCTO'£Hble Ha3BaHH5I, CBil3aHHb[e na3BaHI151 "zapole", KOr)]a C ryMHoM. MH- 03HaqalOw:ee ,,3a- TO 3Ha'llUCJlbHO 60JlbUlYlO npOHHKHOBeHHeM 60nee TaKI1e Ha3BaHI1il HOBoro, Teppl{- Hati60Jlee 3aKpOMOB CBI1)lI1TeJlbCTBOBaTb o nepB06b[THOCTH KaK "są- TOKa, K KOTO- (sąsieki). 8, 9, 10 I{ II) HJlJlIOCTpHpyeT BblcTynJleHHe B ryMHax. CKeJlCTHylO KOHCTpyKl(1I1O C 06U1lłBKOH 11r!lllHilHHail CTpaHbl. KpoMe Ha nepeBilHHOM C nepCK.llanllHaMI1 crpaHbl n03)((e. B Y3KI1X CTeHax. cywecTByeT TeppHTopHU 113 KOM6HHalllll1 11Jl51BceH TeppllTOpl1lł KaK KOHCTPYKlI,l1H CTeH 11 Q>0PM KpblUl 11 nepCBHHHaH nO~1 nepBOHaqa.'lbHbIX CTOHw:ce OC06HRKOM, MOlKeT, JTOM CBłI)leTeJlbCTBycT 3aKpOMbl I1MelOlllHe KOHCTpyKUHH KaMeHHail lOre CTpOI1TenbCTBC TCHll.eHl(H5I nocTpolt- Ha"lBaHI151 "sąsieki". BceK In MOlKHO KOHCTaTHpOBaTb, TeppHTOpl1aJlbHb[M KapT (Hp pa3Hb[X rYMHa, Tenepb 4 Hp B llcpeBeHCKOM pHaneKTH'lCCKHe MoryT 6blJll1 rpynna 6blTb CO,lOMbT I1 ceHa, pacnpocTpaHeHHe "strona" Ha 5). Hp pacnpOCTpaHeHHoro I). npI1MblKaJOLUl1C B03HI1Km[ rYMHO. ¢YHKUI1Kl. n xaT C BXOllaMH nOBII,nHMOMY, "zapolc", rJlflHilHail apXHBOB fi aHKeT. cpeilHCBeKOBbil siek", 'ITO nO.lbCKI1 . nJlaHe. TOKOM II Hall. 3aKopMaMII npepBaHO OjlHOH KpOMC Q>YHKUI1I106MOJIOTa JlI1TepaTYpc Hp 3epl1a, TCppI1TOpl1l1 11 KOTOpbIC, B033peHI1e nOll.TBeplKll.aeT TepCCHO npocTpaHcTBenHoe (3THorpaqm'leCKI1H. BbICTynacT B rOpJ130HTaJlbHOM ryMcH KapTy 7 no KpeCTbilHCKoro OBI1HOB), 51BJlHIOW:I1XC5I onlloa Y3KI1X CTeH. 06 3TO CMOTpll "stodola" 3aKpOMa~lI1. fi (B pone nO.lbCKI1X )((C OTll.eJlHKlLUI1C lKl1"OH nOCTpOCHHbre 1aKpOMbI BbICTynJ1eHI1C Ha 3aMe'laeTCil H3 )((ep,nCH Ha)] KapTbl BEKAX 'lT0 HCBblMOJlOTOrO 3cpHa, CO CTOpOHbl - Ha B033pemle, rY:'\.JHa B npelle.lax nOCTpOWKC IUH BCCH CTpaHbI nocTpoi1Ka :HHOrpa¢wlecKolt HaKaTa HAPO.llHOM :Ha pacnpocTpaHeHl1il pai10Hbl B nOJIbCKOM ryMcH OCHOBaHI1H aHailH3a KH BXOna l, ( •.stadcI" n.1H 06M0J10Ta He Be3j1e HCnOJlHRJ10 OLlHHaKoBylo Teppl1TOpl15lX rY~IHa rocno.1CTBYCT HBJlilIOTC5I, BCpOilTHO, CT05lWl1X OC06HilKOM xpaHCHHR nall.HbIX B [YMHA nonaraTb, LUaJlaweti BOCTOKe CTpaHbl TOKy HalBaHllH TOKli X01RHCTBCHHOH l1ilJ1locTpHpyeT lKCHl1eM Kpyr.rJblX aM6apa. CKAP)J{l1HCKH LlliHRHbTC Ha TCppHTOpl1l1 H3 )((I1.110rO)lOMa, TOMAW H.ll1 2 .1HTcpaTypc .10KamnaUHl1 TOKOM nn51 06MonOTa Hp lLb[X ¢OpM Ha C CCBepo- TO:lbKO BaKHH nOJll1rOHa;1bHb1X 110 nOTOM npl1HuHny C,lY:.KaWI1~fH ;],151 XpaHCHI1R np0l1CXO)((11eHHe CBCT Ha npOI1CXQ;KllCHI1C 'HOW nOCTpOHKll (KapTa MOlKHO BpeMil C rJlHH5IHblM HOBoro a rYMHa, rYMHO OCHOBHblMfI npO,ll.OJl)((aCT Ha6nlOll.aTbCH MeHee CTpOI1TCJlbCTBa, a BMeCTe I1C'lC3aTb. I1X aM6ap BJnI5lHH5I He 11MCIOT, - - nOMe xpaHcHlI51 HB.'lHeTCH '1Cpll.aK ilOMa, HaqHHalOT npl1'lI1H nOMeWeHI1i1 OCHOBHblX B TOT nepl1011, ¢OpM KJlanOBblC nO'1T11 BceH Korna cnoc06a (KJla110Ba5l), X0351HCTD, I1MeBWHX paHbwe HC BbIHCHeHO, B OT X03ilHCTBeHHOW nOCTpOH.KH. OHH npHCTpo- nOCTpOHKaMH, OJlHaKO, npOI1CXO:.K;]CHI{H, BBHlIy ero BCTpeYalOTCH I1m1 ryM- 1IJ111 "komora" cwe MO;KeT npOJlI1Tb "lepHa, (a\<16ap) BblcTynneHl1e ,niUl nnil nO~leWClll1il TeH11el1U115lX nepe11eJlKI1 HaXO;J,I1BWeHCiI npl1 HC'le3aHl1e, COBMeCTHoe :-K11.1bIX nO;'1ewełllli'i, npo.:ryKTOB, llH¢¢CpcllullaUllil )lBOpa C X03i1HCTBeHHbJ\<1f1nOCTpOHKaMI1 npl1MeHeHH5I c.le11yeT I1CKaTb B 06e11HeHI1l1 60:lbWHX l1n1i KaKI1~111TO oc06eHt{bl~IH K )((11]10:\-11'nOMy 06beKTa. B 3e~WHX OHO HCMellKoro naKlLUHX B KpynHblx HH"lHwa HHC nOJlb30B3.10Cb Ce!lbCKOXOlilHeTBeHHbIX MelKll.Y ll.OCOK 11 KaMeHHblX Toro, Ha M3 Ha Teppl1JTI1X KapT 113 )lOCOK Bbl- 3ana,ll,e BblcTynaeT CKeJleTe, B l(CHTpaJlbHOH yrJlOBblMH CTOJl60B. 5lB!1ileTCil LlByxcKaTHa51 KpblLlla, cTon6aMII, Bce06waH TIOJlbUlC nJlCTeHaH ¢opMa a 'leTblpeXCKaTHa5l KpblWI1 Kpblwa �G81 H:-leeT TeppHrOpl1a,lbHOe paCnpOCTpaHeHHe, lIlIII eTeH (fOrO-BOCTOK). B 06wei1 nO'lTH TO:-KLleCTBeHHOe ep)'6Hoi1 KOHCTpyK- C.10:-KHOCTII,B rY:-1Hax, TUKn<e KaK H B n<I1JlbIXnOCvle- weHIUIX, C)'WCCTByCT TeHJeHUlUI y.vleHbWeIlJ111 BbICOTbl KpblWII II YBC.ll1'lCHllll BblCOTbl 'leCKOrO X0311HCTBa Bb13Ba.la np0J13BOLHlTCnbHbIMH B pa60Tc CTeH, O 'ICCvly6eilJ1Te.lbHO CBI1L1CTe.lbCTBYCT pacnpOCTpaHCHI'IC HOBoro llB.leHHll, T. CCTb BblCOKIIX rY'leH C HH3K0i1 L1ByxcKaTHOH KpblweH. ;lowan}!, onHaKO, BO.10B. CHa'la,la npelle.la\ll1 nepeBHH XIX nYLlJ10 nepeHll.lH poraToro CKOT B KALJECTBE YI1PJDKHblX X03J1I/J.CTBAX 11 B nEPBOI/J. B I10JlbWE nOJlOBI1HE XX B XIX He6naronpH~THblX l'ICrJOJlb30Baml 6-=KE n,llI OLlHaKO, 3anpllranH BEKA 3KOHOCvlI1'leCKIlXycnoBH~x ce.ąbcKoX03~ikTBeHHbTx ABTOp HaCTOllUJ,ero TpYlla 3aHIIMaeTCil BonpOCOM TlIroBoi1 CHJlbl B KpeCTblll-lCKI1X XO'JllMCTBaxB Te'leHHe OKOllO 100 neT (1860-1954). Ero HblM 06pa30M, co6paHHOM Ha :HHOrpa<jJH'lecKoM HblX lICCJIellOBaHHR, np0J13BelleHHblX 0953-1954).3THorpacjJlI'leCKHM CKHXnyHKTOB CCTH IlollbcKoro O::IHOpOAHoro onpOCHoro np06I1eMy MaTepHaJl 3nlOrpa<jJll'leCKOro ClInOM cOBpeMeHHblx BeKe H B nOJIOBHHe XX TeppllTOpHaJlb- C 336 nOCTOllHHblX HccnenOBaTCJlbATrraca H 6bIn nony'leH MaTeplIaIl Ha OCHOBaHHH II pa3pa60TaTb .nepeBHe cpaBHHTenbHO HellaBHO, H60 BeKa. TpaAH.llIIOHHOM TllI'OBOH' CIUlOH HawHX 3e-'1eIlb HCKnlO'll-lTellbHO B HenpellBI1r:\eHHblx BOllhI. (KopoB nnll )Tol:! lIenH 6palll1 B nOJlbWe 06CTOllTenbCTBax, HCKllfO'IeHI1C COCTaBlllIeT BepXHHll T. C. B ncpHOn CI11le31I1l li rLle npHMeHeHI1e KOpOB L11l11cenbCKOX03llH'CTBeHHbIX pa60T BOHH 11 CTH- 'laCTb BenJ1KOH' 6bInO cneLlCT- 3aMCHbl BonOB B cenbCKOX0311ikTBeHHbIX pa60Tax :-ICllneHHO, C HeOllHHaKoBoit CHnoil Ha Bceit TepplHopHH HOCThlO ewe OCHOBHall npl1'lHHa rJpouccca He 3aKOH'leH. llelKHT B 3KOHOMH'IeCKOHCTpyKType .10wanbMH CTpaHbl (KapTbl npOTeKaJl 1,3) HCOLlHHaKOBoro npOTeKaHHll nOJlbCKI1X 3eMeJlb, 3aXBa'leHHOH npYCCHeH 6blll0 ABCTpllll B 1857 rony, H nOll)Toro $lBllllfOIllileHClI cllen- CTBHCM3KOHOMH'leCKOHnOnHTHKl-l 'JaXBaTHH'IeCKHXrOCYLlapCTB(ocB060;.KnelHle B 'laCHI, KpeCTbllH OKOH'leHO B 1865 r., B 'laCTH nOLI BJlaLlbl'leCTBOM a Jl 'IaCTl-l pyCCKOH B 1880 r.). JhIKBHLIaUl151<jJeOJla.1bHoro yKllalla B nepeBHe 3Ha'lHTC.lbHO yCKOpH:la npouecc CKOTa L1.llI 'JeMJlenellb'leCKHX pa60T. l-lC'Ie3HOBCHH5T 06bI'laH B03CvlO;.KHOCTbBblro.aHoH npHMeHeHJ1ll pora Toro npollan<H paCTJneJlb- HblX II ;.K11BOTflbIX npOJlyKTOB B CB1l311C pa3BI1HleM BI1YTpeHllero pbIHKa II KanHTam1CTH- -,~ TeppHTopHH nO_lhWH (Kap- (BOHHbl, CTI1XI1HHbIC6eLlCTBI111) KOpOBbI (KapTa napbI 2). Yawe Bcero, ,ąowaLlb C KOpOBOi-iJ1Dli 1l0WaLlb I). He06xoLlHMOCTb 3anpllraHI111 nnlI cenbCKO- lKl1BOTHblXBbITeKalla 113 Toro, 'ITO Tpanl1Ul10HHO npl1Me- BeKa naXOTHblC OPYLlHll - T. e. COXI1H pana, 6blllH OXOTHee Bcero KpeCTbllHe npHMeHllllH L1nll ce;lbCKOX0311HCTBeHHbIXpa60T UHOHHblMH naXOTHbTMI1 0PYI1J1llMI1 KpynHblH poraTblit MOIlJlaBHH H 4epBOHHOH PYCH, O pa3BeLlcHHH KOTOporo .lHUHH (KapTa 6), a laKJKe TpaAH- CKOT (cepOM MaCTJ1) 113 CTeneM COXpaHHlll1Cb HapOLlHble Tpa- CKOT H3 HH3MeHI-IOCTI1H rop, nOJlbCKOM paCbT (pbTJKei1: MaCTII). BOJlbI B Ka'leCTBe THrOBbIX JKHBOTHbIX(pa3BOlll1nH \W'IHbTX lKHBOTHbIX)Aonbwe Bcero HX TaKlKe B Ka'lCCTBe OTKOp- COXpaHI11lHCb B nOMeWI1'lbHX ycaLlb6ax, a B LIe- B KpyrJHblX II MenKlIX X0311H'CTBaX(aBTOp He npHHHMaeT BO BHHMaHl1e 6e3- 'Je.\lCJlbHbIX KpeCTbllH, nilll KOTOpbIX 1l0Wallł> 6bI.la 'laCTO OCHOBOH cYl.1\ecTBOBaHJ.lll). B KpyIlHbIX X031IHCTBax, TaKlKe KaK J1 B nOMCweH'lbHX Óo.lbll1J1e nacT6Hwa CTBeHHblX pa60T, notlHblx :-KeBOrOTpaHcnopTa. 6bIJ1H LlOCTaTO'lHO KOpOB BblCOKoro Ka'leCTBa 11 JlOWaLleit jlnll 6bTCTporo, ry- nllll MeilKHXKpeCTbHHcKHXX03llllCTB, C MHHJ1MaJlbHbIMlIHlnJ1WKaMI1 3e~l;]ellcJlb'JeCKJ1X nn0l10B X0311McTBa ll-IMOli ycajlb6ax L11l11npOKOpMJIeHHll BOIlOB, I1cnOllb'JblBaeMbIX AJlll CeJIbCKOX0311H:- - naJKe cOl1epJKaTb 1l0WaLlb 6blJlO nonpocTy H36aBIIlllll1Cb OT BOIlOB. He HeBO'JMOA<HO.TaKHe 11Mell L1,11I HHX JlOCTaTO'lHO rjJypa;.Ka. BHeM KpeCTbHHCKoro 3KOHOMH'leCKOrO paC'IeTa). Ilpouecc BTOpOH nO.l0BHbl KpeCTbllHCKliC 1l0Waml TlllKeJJbl. peBH~x - KpecTbllHCKJ1X X0311HCTBllBJlllfOTClI 110- B nonbcKoit 6bJJ1 pOraTbIM CKOT, rnaBHbIM 06pa30M, nOllhWH, c06paH nyTeM 3eMneLleJII111 H CKOTOBonCTBa I1HCTa. 3TO n03BO,1HJlO CpaBHliTb KOTopble pacnpOCTpaHHJlHCb XHHHblX 6enCTBHH. np06JleMOH MeTOAOM )THOrpacjJl1'leCKoit KapTorpa<jJHI1. OCHOBHOH TllrOBoll B X1X MaTepHaJle, Han paccYlKj1eHHll: OCHOBaHbI, rnaB- pa60T L11l11 ce,'bcKoX0311HcTBeHHblx pa60T C BonOM (KapTa 2, nKL I J1 KapTa 4, nn. O'lCllb no C006WCI-IHll 3a iJ,CpeBHI1 npliMeHllJ1l1 CKOTaLl,'11 TllrH nOBce'1eCTHO no HlleMble L10 nepBOH nOIlOBI1Hbl XX wanH, 3a npeJe.laMII 2). 4, nn. X03$lHCTBCHHblXpa60T ny co06weHHll BeKa, a TaK;.Ke BO BpeMll nepBOH ~1I1POBOi1BOHHbJ, Korna B )l(I1BOTHbIX X0311HCTBeHHble <jJyHKUI1H HCK,lfO'II1Te.lbHO lUlI nonO.1Hll_111HenOCTaTOK B apMHllX, nepenBHrafOWllXCll B KPECTb~HCKI1X BncpBble Bce yno:-lllH)'Tble ynoTpe6.l11.111 no'! Hl (Kap Ta 5). n.lll Ta 2, rJKT. 2, KapTa pOrATb11/J. BO_lbl, 6bL'lH BblTCCHeHbl 60.lee .lowanbCvlH. Ile cpa3)' :rowanei1 'Janpll;.KCHlie J(pynHoro KA3I1MEP)K IIHTeHCIHIJi1KaWlfO KpCCTbllHCKI1XX(l'llli1CTB. neWeBble, B CMblC.le CTOH~lOCTI1 cOLlepn<aHI111, HO _\le;l.leHHble Cnellyer C'lI1TaTb, 'ITO B nepHOll MeJKI1YL1ByMllnOCllelllHlMH BOHHar-1I16bInO nO'lTH COBepIIJCHHO 3a6poWCHO pa3BellCHHe KpylllłOro C.le II -'!HPOBOM BOHHbl 11cnonh30BaHHe, ::IeJlb'leCKHX pa60T nOJlbIIJH, rne lleHlle JlOWallll C060B (KapTa poraToro CKOTa L11l113eMJIe- reorpa<jJH'leCKHC ycnoBHll J1CKJlfO'la:1H X0311H'CTBCHHoenpHCvle- I H 3). J1 IHlTeHCJ1<jJHKauHllCeJlbCKOrO X03HHCTBa B Te'leHHC noc;leLlHIIX cnoc06cTByfOT o6pa60TKI! CKOla L11l1IHyJKII TlIrH. Ilo· 6bInO KOHcTaTHpoBaHo ellHHCTBeHHOB rOpCKI1X MeCTHOCTllXfQlKHOi1 Tpy.aHble MexaHH3aUl1ll ,leT B I10nbwe pora Toro KaK nepeJKIHOK, 3e'!.1I!. BblTeCHHeT TllrOBylO OKOH'IaTe:lbHOH J1HKBllLIalll-l11nHX MCXaHH'leCKalI CHila, 6y.ay'lll CI1.1Y ;.KHBOTHbl;';. ropauo TparIHUHOHHblX cno60nec 3<jJ<jJeKTHBHOM, �68~ (;83 KP)J01WTO<1> KBACbHEBCKVf ConOCTaB.leHJ1e TeppHTOpHK ,1eKTJ1'ICCKIJXHa3BaHflK, 3JlEMEHTbl KPECTb5lHCKOrO ,[lBOPA, B nOJlbWE. B KOHUE CB5I3AHHbIE 11 Kyp onpelle.'TI1JIO lleHTpa,1hHylO CO CKOTOBO,Ll,CTBOM Ha3blBae~!oro XIX 11 B X X B. B. l..\eHTpa!lbHoro nOJlY'lCHHhle 3THorpaqH1 'leCKI1K O'lepK rl1x X03llHcTBax Ue,'lblO HaCTOllluei:1 CTaTbfl llB.1HeTCH non biTKa perI10Ha;'lbHOrO nOJIhWI.I, onflpaHCh lIa 06bl'laeB, CBH3aHHhlX CO CKOTOBOnCTBO\1. ,[lITH :noro HCKOTOpblX .uUHHbIX, KacalOWflXCil TpanIIUJ10HHbIX lIapo.n;HblX <pH'IeCIWH11CTaTHCTI1'1eCKOilpa1pa60TKoil aBTOp nOIIhl0BaIICll LlaHllblX, c06pamlblX Bceil nOJIbWH, 1I0BaHHll 11 y'lHTblBall C TO'lKH 3peHHH KmIMaTa, xapaKTepl1CTI1KY cpenbl KapTorpa- BO BpeMll TeppllTOpllaJIb- IIblX 3THorpacjJH'IeCKlIX pa1BellOK Ha nJIOlllanfl palKa pa'wena nOilblTOJKHB 3T1I HCCJIe3anaCOB <py- 11 HHTeHCI1BHOCTfllKJ1BOTHOBOLlCTBa. OnHcaHbl 6h1IIJ1. TpaAIUlHOHHbre (KapTa TpaL\Hl.\HOHHOil rrocTpof\KI1 HlIKa, BHyTpH KOToporo npe)].OCTaBIIeHHH JKHBOTHblM naCTflCh I) H L\epJKaHHlI JKHBOTHbIXno)]. rOJIbIM He60M B cnc- caMHM nOil rOJIhIM He60M (KapTa l.\HaJJbHhIX orpallax 06bl'lall 2, B), 06pawalI TaKJKe BlIlIMaHHe Ha I1HTepecHylO <pOpMy KpeCThHHCKoro ABopa B BJ1,!\e 3aMKHyToro AepJKaJIH paHbWC CKOT (Kap Ta 3aHlIJlClI TaKHl\Hl peJIJ1KTaMH KaK 06bl'laił 2, nKT. '1eTblpexyrOJIh- I, 2, 3). 3aTcM aBTOp L\epJKaHl1lI CKOTa H CBHHCf\ B JKI1JIOMnOMe- weHI1H 1136bI (KapTa 3) 11B ceHllX J116bI (KapTa 4), a TaKJKe )lepJKaHf!R J:(oMawHeJ1 nTI1l.(bl B H36e (KapTa 5). OnJ1CaHHhle 06bI'IaH łf CTaniCTH'IeCKHX Ta6eJIeli, OnJ1CaHHbIX KyJlhTypllblX LJ:OBOJIhHOrroAP06HO npCJ:(CTaBJIeHhl He TOJJhKO B <popMe KapT, C y'łeTOM KOppenlll.(Hfl, BblcTynalOweii: B 06naCTH <paKTOB. 6bIJIa TaKJKe OCBell.(CHa <popMa )lJJll JKHBOTHblXno.n; O,!\HHM KpOBOM C JKHJIOii:lu60ii: Cnel.(l1aJJbHblX nOMeweHHii (KapTa 6) H H306paJKeHHble pJ1cyHKax npH 06bllCHeHJ1H KapThI pa3IiOBI1LlHOCTH.3TH pa3HOBH)].Hocnl, 3peHHll J1X <popMaJIhHblX oc06eHlIocTeii:, LJ:ocToilHbl BHlIMaHJ1.lITaKJKe napallnenbHble KyllbTypHble BCPHOii TIOJJblllll. nOCKOJlhKY <popMa rrOMeweHlłH C JKHJlblM AOMOM BhlcTynaeT JBOJIIOl.(lIH. B1aHMOCBH3J1. łOJKHOH H Ce- .n;ml JKI1BOTHblXno)]. OLlHOMKpOBJleii 'łaCTO B HapO,!\HOM HeMel(KOM CTpOKTeJIbCTBe, aBTOp npe)].CTaBKJI Ha OTAcnhHOH KapTe 7 ljlOpMbl, BCTpe'laCMMC B nOIIhWe 6JIHJKeHHblCK HeMeUKHM <popMaM (CM. nJIaHbl). rpaHlIUM He YKa3hlBalOT lIa KaKOe-JJJ160 CXOJK)].eHHeC rpaHHuaMfl BCTpe'łaeMblX Ha Teppl1TOpKll KpOMe Toro, Ha KaK C TO'IKH TaK li C TO'łKH 3peHI111 rpaHl11..\ HX pacnpOCTpa- HeHJ1lI llBJIllIOTCH, nOBHAHMOMY, AaJIbHeHWlIMlI 3BeHbllMłf npollcxoAHlllelt Bcero HO BMwe- J1 HaH60JIee pacnpOCTpaHeHf!j{ pacnpOCTpaHeHI1ll npH- JTIłX <pOpM <POpM '1all.(C TIOJlbUlll. nO'lTJi BO Bceił nOJIbWe 6bWH H3AaBHa J13BeCTHbl oc06ble nocTpoiłKI1 )].,lH JKHBOTHhIX,a B l.(eHTpaHbHoii: 30Re TIOJlbWI1 OHI1 BbIcTynalOT nO'lTJł 6e3 HCKJIIO'IeHf!j{. 3TH nonbCKoro <paKTbl llBJIlllOTCll ewe HapOllHoro TeJIhCTBOM, BonpeKH YKe. OIIHOM DpeAnOChJJ'1Kolt )1JllI npl13RaHf!j{ oc06eHIIOCTlI CTpOIHeJIhCTBa no HeKOTopblM cpaBHeHHIO C HeMel.(KłI.M HapOLlHOM CTpOll- yTBepJK)leRlIllM. BblCKa3bIBaeMblM B HeMellKoil Ha- nO~leweHHll 30HY, CXOJKylO c rOBopa pC3y.'lhTaTbl pa3BJ1TI1I1 nOMeweHI1H r.laBHoM HCKJIIO'IHTe;lhHOrO BbrcTynneHHll onpeD,enlllOWflX (KapTa Ba)f(HeKWHX lUla- LI.lll CKOTa, JIOWalleK, rpaHHlleK CBflHeK pacnpocTpaHCHl1ll TaK 8). CBI1D,eTenhcTByIOT B no.lb3Y TeOplll1 O LIByXKOJICKHOM IlJHI JKI1BOTHhIXB nOJIbCKHX KpeCTbllHCKHXX01HHcTBax. B y60- caMoK D,peBHeH cjJop~lOlf 6bL"JO BepOilTHo D,epJKaHl1e JKI1BOTHblXCBO- 60LlHO, BHe nOCTpoeK H orpan, a B c.1Y'lae HaLl06HOCTI1 - HblX X01HKCTBax Jlep)f(a.111 JKflBOTHbIX BepoilTHo B JKI·L10MD,OMC.B 3aJKI1TO'l- npeJKLlC B Cnelll1aIIbHblX orpa)].ax, a oc06eHHO BO LIBopax KpeCThilHCKHXyca)].e6, nOCTpoeHHblX B COMKHyTblii '1eTblpexyroIIhHHK. HeKOTopbIMH KapnaT, rlle 06pa30BaJIliCb oc06eHHOCTllMIi '1aCTO LlO CflX nop OTJIH'raeTCll TpaD,Hl..\flOHHall naCThlpCKaH KynbTypa COXpaHlIJlaCh cjJOpMU )].epJKaHJ111OBell B orpaLIUx, li He pa1BI1Thle BHLl0l11MeHeHI1ll npl1MI1TJ1BHolt cjJOpMbl nOMeweHHH JlJIll JKI1- BOTHblX no.n; OLlHOi1Kpblweii c JKI1JIblMAOMO:vr. Ha OCHOBaHI1HCXOJlCTBapll)].a OnI1CaH- HblX npl11HaKOB BblJleneHO B nOnbWe HeCKonbKO 30H, npe)lCTaBHllIODJHX II palHoR CTeneHI1 Ko:vrnJIeKCbl TpanHUI10HHbIX cjJaKTOBHapO)].HoH KyIIbTypbl, CBHlaHHhIX C JKI1BOTHOBO.n;CTBO\1(KapTa 9). �IXDEKS RZECZOWY T. XLVII "LUDU". * B A Adoptowanie postrzyżonego, 5.) Alfabet Totha, 586 Ambar, spichlerz, 296, 317, 323, 337, 350 Andaraka, spódnica, 477 Anekumena, 202 Animizm, 18, 51, 576 Antropologia, 7 -- Anachoretczyków, 11 -- cechy Podhala n, 156 -- Polesia, 152 Apotropaion, 568 Aproksymacja Wankego, 152, 162 Archaiczny obszar, 225, 227 Areały kulturowe Polski, 181 Azoród, ażerod, prze płot y, 267 Atlas etnograficzny Rosji, 475 kultury ludowej w Polsce, 17G, 193 Mały gwar, 287 -- Osterreichische f. Volkskund"" 166 - Ower svensk Folkkultur, 16R -- der schweizerischen Volkskunde. 166 ---- Srodkowej Azji, 484, 524 Volkskunde voor Nederland, 1'36 Etnograficzny Polski p. P.A.E. Der deutschen VoJkskundc. 16G, 189, 233, 235, Etnologiczny Etnograficzny 280, Badania etnograficzne franc. '182 -- -- PAE, 214 -- -- w Finlandii, 482 -- folklor. rosyjskie, 513 naukowe ZSRR, 472 ..- norweskie, 483 _. nad specyfiką nar. świata, 503 -- po II wojnie św. 187 Badania terenowe P AE, 285, 4'lO Barwienie hubą brzozową, 532 Belemnit, 196 Betel do żucia, 31, 45 Bez czarny, 193, 196 Bóstwa lasu, 19 -- opiekul1cze, 20 Brony beleczkowe, 184 _. laskowe, 184, 199 Budownictwo, 166 -- drobnoszlacheckie, 369 -- Wsch. Syberii, 530 Bydlo, 420, 422 nazwy, 416 rogate, 415--439 siwe, 417, 433 trzymanie pod gol~;m niebem. 440 -- zanik. 417, 423, Bylica, 193. 200 433 C 281 Jugosławii, Kaukazu, 431, 554, 55G, 524 Caput lana. semitonsHm. 64 glowa pól ogJ- �686 t>87 Centra uprawy roślin, 211, 212 Cepy, 183 - ciężkie, 187, 190 - gązewkowe, 174 - kapicowe, 174, 179, 187 Ceramika kaszubska, 614 - wielkopolska, 601 Ceremonia pata kom e, 26 Czaszki ojców, 17 Czółno agomeskie, 28 - kanjeskie, 27 Chałupy przysłupowe, 189 - wielkopolskie, 582 Chlew, 183, 187 Chłopstwo kołchozowe, 504, 509 Chodzenie z gałęzią, 189, 190 Choroby umysłowe, 573 Chowaniec, demon, 185 D Dach czterookapowy, 298 - krokwiowy, 183, 296 - rozściełany, 174 - slegowy, 297 - stodół, 410, 411 Dachu kształt, 296, 297 Danina, powolowe, poradlne, 419 Demony, boginka, mamuna, 184, 185 - domowik, kraśnię kobold, 196 - odmieniające dzieci, 184 - planek, 189 - sibiela, mamuna, 187 - sporzący, domownik, janczir, 180 - inkluz, chowaniec, 178, 184 Domy Cejlonu, 501 - chłopców, 24 - pod zakazem, 24 - lądowe, 15 Dożynki żniwne, wieniec, ogra bek, 196 Dualizm, kult. 18 Dudy, koza, 187 Duha, 179, 183 Dyfuzja kulturowa, 181, 202, 544 Dynamika zjawisk, 441 Dynarski typ, 160 Dziedziczenia system, 508 -- tytułu naczelnika, 17 Dzidy, 17-29 E Elementy łużycko-czeskie, Epos lVIelanezji, 496 - niemiecki, 516 190 Erntefest, Erntekirmes, 189, 190 Etniczne styki, 193 Etnografia Armenii, 473 - chińska, 469, 470, 520--23 - francuska, 481, 571 - jugosłowiańska, 544-565 - narodów Korni, 513 - radziecka, 529, 530 - Sowietskaja, 469-540 - Tiurków, 524 Etnograficzne badania Kaukazu, 517 Etnografowie Ameryki, 496 Etnologia, 577 - w Jugosławii, 544-560 -- rozwój, 51 Ekspedycja chorezmijska, 504 - radziecka, 523 Ekspansja uprawy zbóż, 212 Etnogeneza ludów nadamurskich, 485 - środkowej Azji, 485 F Fartuch tylny, 30 Feudalizm Afryki, 487 Fetyszyzm, 577 Folklorystyka radziecka, Fryzura, 26, 61 Fundamenty, 300, 301 Golenie nadczoła, 70 Gospodarstwa chłopskie, 288, 415, 421 Gotowanie pożywienia, 31 Góra w stodole, 396 Granica antropologiczna, 154 Gramatyka kanjeska, 34 Grażda pasterska, 446, 468 Grupy etniczne chińskie, 469, 470 Grzebień kanjeski, 27 Gwiazdy, plejady, babki, sitko, kurka, kwoka, 176, 193 H Hodowla, 165, 430 - bydła u Słowian, 418 - drobiu, 451 - zmiany, 441 Hodowlane pomieszczenia, 466 455, 458, Idee kolektywne. 58 Inicjacje, 51 Inkluz, 187 Inwentarz dóbr biskupstwa, 585 Instytut badań nad Gwineą, 579 - Bałtycki. 607, 608 - Etnografii ZSRR, 471 - Franc;ais d'Afrique Noire, 578 - Historii Kultury Materialnej, 165 - Wschodniej Afryki, 494 J 506, 512 Jama zbożowa, 313 Jarzmo kulowe, podgarlicowe, 430 Jęczmień himalajski, 543 179, K Geneza górali - postrzyżyn, G karpackich, 59 150 Kadzie Kagan, 543 z drzewa, bieg, 29 badur, władyka Kapelusz z liści, 31 Kapłani egipscy, 63 - kanjescy, 19 Karre, taczki, 190 Kartografia etnograficzna, 165-209 Kartogramy etnograficzne, 166 Kiczka, roga, strój głowy. 479 Kierunek historyczny \v etnografii, 166 Kijanki, 179 Kij grzechotkowy, 197 Kleć, 366 Klepisko, sąsiek, zapole, 385 Klon, 196 Kłoda kanjeska, bobón, 19 - dla przechowywania zboża, 179 K.oczownicy, 491 - afrykańscy, 578 - hodowcy, 520 Kodeks Hammurabiego, 67 Kołyska biegunowa, 189 - koszałkowa, 189 Komitet Slawistyczny P AN, 170 Komora, 171, 187, 291, 456 Komunikacja, 166, 425, 429, 433 Konie w gospodarce chłopskiej, 415, 431 Konstrukcja, bitka, 403 - łątkowa, 295 - ryglowa, 295 - na sochy i ślemię, 408 -- szachulcowa, 404, 407 - ścian stodoły, 401, 404, 407 Kopa, kupa., koziol, mundeHk, lalka, 262 Kopice, 182, 232 - krzyżowe, 173 - pionowo-rzędowe, 258 - poziome, 173 __ krzyżowe, 232, 239, 243, 245, kirg, - 247 rzędowe, 252 �689 688 Kopice trójczwórramienne, 2-1'2. 245 zabezpieczanie, 269, 271 żniwne, 233 Koppelwirtschaft, kopta. 4'~4, 463 Kopy-stertki, 241 KoszG1ry karpackie, 444, 462 ]{óUki, koły, żerdzie, 239, 265, 267 Krowy jako siła pociągowa, 424, ,123 ,Krzyca, krzewica, ikrzyca, Seca!'! cereale, hybernum multicaule. 173, 182, 210, 230 Krzyć się, wykruszanie ziarna. 218 Krzyżak, kopica krzyżowa, 248, ':i S l Księżyc stary, 200 Kucza, 452 Kuit łabędzia, 497-498 -- niedźwiedzia, 537 - przodków, 18 Kultura Buriatów, 527 -- Chakasów, 541 d'Jchowa, 193, 184 -- F'u-Nan, 483 ludu rumuńskiego. 565-571 _. ludowa słoweńska, 560-56.~ .- śródziemnomorska, 49-149 .- ludowa wielkopolsko-kujavvska, 192, 580 -- l użycka, 179 -- :vIohenjo-Daro, 65 - pierwotna, 505 - puszczańska, 181 - rołnicza, 582 - tracka, 179 -- tradycyjna, 169 I<ur, 194 1<: Llrara Indian, 574 EsztG1lt wsi, 581 Kwestionariusze etnograficzne. 1fi'). 214 L demon, 196, 200 Lc£end~' Pomorza. 607 Latalciec. Ludy Nadbałtyckie, - paleosyberyjskie, -- tureckie. 542 1\1 naczelnik anachor. 16 lI1agicyzm, 51, 52 lVIajenie strzech, 184 :\Ialarstwo ludowe, 600 :\Iałżeństwa kanjeskie, 20 - Tainilów, 502 "'lapy etnograficzne, 169, 578 l\lateriały etnograficzne, 607 - syberyjskie, 540 - z lyka, 30 lVIatriarchat, 541 Mazowizmy kulturowe, 196, 199 Mendel, półkopek, kopa, 233, 246. 257 IYIetoda kartograficzna, 417 -- punktowa, 167 l\Tigracje podkarpackie, 150 lVlieszanka żyta, 182 lVIimus dorycki, 83 Młocarnie kieratovve, 174 - motorowe, 174 Mowa Anachoretczyków, 14, 32, 33 34 l\1usee de l'Hommc, 481 Muzeum w Banjaluce, 347 .- Belgradzie, 547 - eetinje, 547 - gdyńskie, 612 Lahore, 603 - Lubljanie, 547 - :\lazowsza Płockiego, 595 - Narodowe w Poznaniu. 596 - Narodów ZSRR, 472 - Sarajewie, 547 Skopju, 547 Trocadero. 481 Warszawie. 610 j'vIagep, Splicie, 547 Zadarze, 547 534 507 N Naczelnicy, 14-15, 16, 17 Naczynia drewniane, 27 Namioty Somalijczyków, 492 Narzędzia do orzechów, 29 - włóczne, 175 Nawiązania łużyckie, 189 - czeskosłowackie, 189 - czeskośródziemnomorskie, 191 - południowo-słowiańskie, 185 - słowacko-morawskie, 184 Nazwy księżyca, 189 - niedźwiedzia, 537 Nisza do oświetlania, 189 Nosa dziurawienie, 12, 22 Nosidła, 176 - drążkowe, nosiłki, koromesla, szelki, kluki, kulki, 176, 183 - nieckowate, pedy, szchani.e, szuńdy, Nowy 176 O - 183, 194-199 koszara, kopla, 187 Obsydian, 43 Obrzęd oczyszczenia, 71 - postrzyżyn, 49 Obrzędowe golenie, 63 Obrzędy doroczne, 569 - ludowe, 565 -- pochówkowe, 7, 17 -- \veselne, 508--511 -- żniwne, dożynki, okrężne, 189, 199 Ochweśnicy olkuscy, 600 Ofiara włosów, 53, 65, 75 -- zastępcza, 50, 56 Okólnik, okól, Ta, zagroda, .;~ - .,Lud", t. Oseledec, obora. 445 XLVII gumno. 184, kosz',:- 86 Oskoła, pleśniawki, 187 Ostrwie, 234, 239, 265 P P._Ą.E., 165-209, 211, 214, 235, 285, 440 Pa1eoetnografia, 608 Pasterze wołoscy, 163 Pasterstwo wysokogórskie, 439 Pazdury, Rok, 200 Obora, IJ. obrzędy żniwne Opłakiwanie zmarłego, 69 Ornament indyjski, 483 Osadnictwo Kurpiów, 200 - małopolskie, 181 - mazowieckie, 180, 181 - -- na Bukowinie, 565 -- niemieckie, 189 -- polskie, 180 -- wiełkopolskie, 195, 581 - wołoskie, 155, 567 Osadnicy, 446 Okrężne, 179 Peruka egipska, 66 Piece piekarskie, 175 Piekarnia, 447 Piwnice wnękowe, 183 - ziemiankowe, sklepy, 173 Plastyka ludowa, 583 Plemiona wschodniosłowiańskie, 478 Pleśniawki, skala, zaba, 186, 189 p'/onek, 190, 193 Płóciennictwo, 582 Pług koleśny, 182, 187 Podwaliny, 302 Pogrzeb kanjeski, 20, 21 Pokrzywa za strzechą, 180 Politeizm, 577 Poludnice, demony, 183, 190 Pomieszczenia dla zwierząt, 440, 453, - nazwy, 460, 462 Poniewa, ubiór wielkoruski, 477,478 �690 691 Postoły, hilcze, Holzschuh, 567 Postrzyżyny, 49-149 - błazna, 85, 106, 143 - efebowe, 77 - Egipcjan, Sumerskie, 59 - hańbiące, 82 -- jako kara, 67, 75, 98--103 -- kapłańskie, 71 - mężatek, 93 -- nazarejczyka, 70, 71 - niemowlęcia, 79 - niewolników, 64, 67, 76, 94 - przedślubne, 91 - rozbitków, 89 - Słowian, 54, 117 - stanowe, 62 ślubne, 110 - ślubowane, 90 - śmierci, 103 - trędowatego, 72 - westalek, 107 - wotywne, 77 - wyzwoleńców, 98 zwierząt, 135 - żałobne, 50, 57, 63, 67, 69, 75, 82, 87 Poświęcenie dziecka, 49 Powała nad klepiskiem, 395 Powiązania białorusko- podlasko-śląskie, 191 - łużyckie, 193 'małopolsko-pomorskie, 204 - - ukraińskie, 185 - wielkoruskie, 193 Pożywienie roślinne, 211 Prawo własności, 518, 573 Problematyka genetyczna, 65, 150, 166 Pros kura, 570 Przechowywanie ziarna w stodoj~, 393 Przepaska, ubiór, 30 Przeploty, kozolce, 234, 239, 265, 2G7 Przesuszanie zboża, 231~283 Przęślice, 183 - iglicowe, 179, 187, 203 - krężolkowe, łopatkowe, 179 Pszenica, jeżatka, Triticum compactum, 210, 212 - mieszanka z żytem, 173 -- płoskurnica, Triticum dicocum, 210, 212 - samopsza, Triticum monaco cum, 210, 212 - szpelc, Triticum spelta, 210, 212 - zwykła, Triticum vulgare, 212 Pszono, proso, 213 Pyro, pszenica, perz, 213 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 165, 615-642 R Radło ramowate, 174, 182, 195, 199 - rylcowe, 191 Rasy ludzkie, 484 Region etnograficzny, 202-204 - karpacki, 185 - mazowiecki, 197-200 - sieradzki, 193 - wielkopolski, 191-193 Regionalizacja polski, 165-209, 463, 464 Religia Agomesczyków, 18 - Ewenków, 517 - Kirkizów, 543, 544 - Semitów, 52 Relikt kul turowy, 54 - gospodarki hodowlanej, 443, 448 - trzymania drobiu, 452 Ręcznik w obrzędach pogrzebowych, 567 Rites de passage, obrzędy przejścioKe, 51, 57 Rodziny formy, 497 Rolnictwo, 165 Rolnicy afrykańscy, 511 Rośliny Vi etnografii 575 Rubież etnograficzna, 168, 178, 180, 195, 202 - karpacka, 203 - leśna, 190 - płn.-wschodnia, 165-209 - śląsko-łużycka, 189 Rybołówstwo, 27 Rzeźba ludowa, 598 S Sarafan, ubiór wielkoruski, 476 Sąsiek, nazwy, 397, 412 Separatyzm religijny Afryki, 497 Sibiela, demon, odmieniec, mamuna, 200 Sieci, sanie, 197 Sień, 450 Sierp Sitko, gładki, ząbkowany, Plejady, 180 174, 537 Słownik anachorecki, 13-14, 35, 36, Skartowania etnograficzne 166 157 Skorupiaki w legendach s~aroż: 575 Smyki, szlepy, włóki 175 187 19;" 196 '" Snopki, kuczki, babki, 263 - kneblowe, 238 toczki, 2-łO, Societe d'Ethnographie de Paris, 571 Socha, 179, 199, 537 - na Cejlonie, 501 Sok klonu, 189 Sowietskaja Etnografija, 469 Spichrze, 177, 183, 283-383 - bezpodcieniowe, 327, 3:=;4 -- fundClment, 302 -- geneza, 313, 314, 320 - komory, 349, 354, 360 -- konstrukcja ścian, 29~ -- koszowy, 312, 320 - lubelsko-mazowiecki, 315, 319 - munwany, 311, 343 - napalowe, 302, 325 - n~zwy, 344 - piętrowe, 305, 340 - podcieniowy, 318, 327, 330 - płn-europejski, 324, 329 - pld-słowiański, 323, 337 - rozplanowanie, 303 - szerokofrontowe, 331, 333, 335 - śląsko-spiskie, 306, 308, 367 wąskofrontowy, 179, 324 - \vieżo\vate, 188 \IT Polsce, 307 - w stodołach, 363 - typy, 290, 326, 332, 342 - zanik, 288, 368, 370 - zrębowy, 314, 340, 334 Społeczeństwa pierwotne, 519 Stadel, stodoła, 385 Stajnia, 183 Starożytności niemieckie, 53 Stępa kielichowa, 179 - nożna, 184, 203 - ręczna, 195 Stępor dwuramienny, 179 Stodoły, 183, 189, 383-415 - bite z gliny, 172 - funkcja, 392, 409 - geneza, 384 - grodzona, 403 -- murowana, 405 - pod wspólnym dachem, 387, 388 - poligonalne, 182, 390, 391, 410 _. ryglowo-szachulcowe, 174 - sumikowo-łątkowa, 402 - sześcioboczna, 390 - wąskofrontowa, 394, 395, 412 - wolnostojące, 387, 389 - zasięg, 392 - zrębowe, 173, 402 Stosunki własności, 519 Strefa mai opolsko-mazowiecka, 187 - - śląska, 185 - północna, 193 �093 69~ Strefa rubieżna, 186 - śląska, 187-191 Strefizacja Polski, 170-174, Strój Andhara, 471 - bukowiński, 567 - Komi, 533 - Syngalezów, 501 - Weddów, 503 - wielkopolski, 583 Struktura etniczna Afryki, Strychy, 353 Suszenie "na garściach", 241 Sypańee, sypka, Towarzystwo Naukowe Ludoznawcze, Pol. 225-228 579 232, System Labana-Knusta, 586 - liczenia anachorecki, 12 Szlak połonin, 155 Szle, 184, 199 Sznury z włókien drzewa, 30 Sztuka ludowa Komi, 532 - - Wielkopolski, 596, 603 Ściana koszowa, 391. - sąsieków, nazwy, 399 -- spichrzy, 294 - z cegły, kamienia, 296 Śparogi, 179 Środowisko geograficzne, 441 Światopogląd ludów pierwotnych, 577 T Tabuń, zakaz, 57 włosy mężczyzny, 20, 23 Taczki, 190 Tańce i zabawy ludowe, 586-594 Tonsura klerycka, mnisza, 72, 96 Towarzystwo Etnologiczne Jugosl. 555 im. Szewczenki, 474 Tradycj i przemiany, 223 - wysiewania żyta, 221 Trakcja bydlęca, 427 Transport, 166 Trzebież żarowa w Karpatach, Typ papuaski, 10 ~13 U Ubiór głowy, 478, 479, 480 - kobiet kanjeskich, 30 - rosyjski, 475-476 - somalijski, 492 Ucho, 47 - wydłnżanie, 21 Układ gruntów, 581 Uprawa bru, 211, 212 - mieszanki żyta i pszenicy, 214 - prosa, 182 _ starych gatunków żyta, 220, 224, 225 - tara, 25 - zbóż tradycyjnych, 210--231 Ustrój rodziny Andhra, 470, 471 W Świątynia kanjeska, 19 Świetlica, 447 Święto dojrzałości, 51 św. Jerzy, 570 Świronki kurpiowskie, 327 Tabu, 615-643 237, 187, 189 Płockie, ją,! Tow. L>Jd. Wesele rosyjskie, 508-511 Wędrówki pasterskie, lSI, 163 - podkarpackie, 150 Wiara w południce (demony), 189 Wiedza ludu, 577 Wielożeństwo, 20 Wierzenia o człowieku zabitym, 176 - o krakaniu kruka, 189 - o latającym smoku, 190 - o piorunie, 184 - o rusałce, 179 - religijne Żydów, 572 Wieś polska na Bukowinie, 567 Wieśniak rumuński, 566 Włosy długie, 53 - kanjesczyków, 22, 23 - poświęcane, 23 - rola, 52 - ucięcie, 71 - zapuszczanie, 60 - siedlisko siły, 56 Włóki kątowe, 175, 182, 187 Wodą kropienie, 71 Wróżby, 569 Wspólnota norweska, 483 - słowiańska, 184, 187 Wychowanie chłopców, 24-25 Wykopaliska somalijskie, 489 Wyprawa nad Morze Ochockie 472 Wystawa sztuki, 596-603 ' Wyszka, TUsztunek, drągi, 395, 396 Zasieki, zapola, stronie, 179 Zboża mieszanie, 215, 217, 316 - uprawa, 2JO-230 - na garściach, 182 Zespół kaszubski, 196 - kociewsko-malborski, 196 - łemkowski, 184 - mazowiecki, 197-200 - śląski, 188 Zębów barwienie, lI, p. betel Ziarna przechowywanie, 171, 183, 179, 196 Ziemianka Niwków, 525 Zjazd Slawistów, 493 Zróżnicowanie kulturowe Polski, 200-204 Zrównania małopolsko-pomorskie, 178 Z Zagroda, 385, 439-469 - wielkopolska, 582 Zakazy agomeskie, 24 Zakład Architektury Politechniki Warsza\vskiej, 286 - Etnografii wrocławskiej, 165, 163 Zaloga, udzielanie, 419 Zarost krajowców wysp Anachorites, 11 Zapożyczenia fińskie, 535 - rumuńskie, 566 Zaprzęg mieszany, 428 - obrzędowy, 425, 426 Zasięg spichrzy, 393 - zespołu małopolskiego, 182-187, - - kulturowego, 194 INDEKS Części świata: Afryka, Afryka Arabowie, Egipcjanie, 72, 73 59 Azja, Związki małopolsko-słowackie, Zwierząt trzymanie samopas, 191, 187 173, 193 Zwyczaje kanjeskie, 26 -- narodzinowe, 568 - pogrzebowe, 47, 568, 572 - wigilijne, 180, 185 Żarna, 543 Żucie betlu, 11 Życie rodzinne Żydów, 572 Żyto jare, Seeale eereale, 210, 212, 222 - lasowe, - reż, 214 - stare, Żytniea, p. krzyca Roggen, rżany, rżysko, 213, proste, 221 sąsiek, 223, 337, 358, 365 ETNOGEOGRAFICZNY. Australia, Europa. ludów i narodów. Nazwy Ghana, 580 Gwinea, 578, .579 Hetyci, 68 szczepów, plemion �694 695 Mikronezja, 7, 9 Pelau, wyspa, 7 Polinezyjczyczy, 9 Ponape, wyspa, 42 Samoańczycy, 12 Tongańczycy, 12 Nowa Zelandia, 495 Wyspy Wielkanocne 483 Kongo, 495, 511 Mauretania, 580 Nigeria, 580 Rodezja, 486 Somalijczycy, 488-492 Uganda, 495 Azja Andhra, Indje, 470 Assyryj czycy, 66 Babilonia, 66 Cejlon, 499 Chakasowie płd. Syberia, Czukcze, 540 Ewenkowie, 472, 517 Izraelici, 68 Jakuci, 540 Jukagirzy, 540 Karelia, 506 Ketowie, 537 Kirgizi, 540-544 Kurdowie, 528 Niwkowie, 525 Pakistan, 603 Przyamurski kraj, 515 Semici, 66 Sumerowie, 66 Syberia, 530 Syngalezi, 499 Tamilowie, 499 Trakowie, 86 Tunguzi, 540 Tuwińcy, 484 Uzbecy, 524 Weddowie, 502 Oceania 514, 540 Polska 165 Białostockie, 449 Bory Tucholskie, 196 Galicja, 224 Górale, 160 Górale karpaccy, 156 Górale ślą~cy, 187 Krajna, 191, 196 Kujawy, 191 Kurpiowszczyzna, 300, 328, 347 Lachy śląskie, 187 Lubelszczyzna, 352 Łęczyckie, 191 Łemkowszczyzna, 347 Malborskie, 195 Małopolska, 449 Mazo\vsze, 197-200 Opolanie, 187 Pałuki, 191 Podgórzanie, 160 podhale, 149-165 podkarpacie, 449 Podlasie, 449 Prusy Wsch., 194 Sieradzkie, 191 Śląsk, 187, 347 Śląsk Dolny, 187 Śląsk Górny, 187, 449 Śląsk Opolski, 309, 457 Tarnów, 223 Wałasi, 156, 187 Warmia, 195 Wielkopolska, 580-584 Słoweńcy, 560-562 Słowianie Zachodni, - Wschodni, 536 Bałtowie, 536 Hellenowie, 83 Rumuni, 564--571 INDEKS hAZWISK Europa i Australia Agomesczycy, 8 Anachorites, wyspy, 7-49 Archipelag Karolin, 7 Australijczycy, 519 Kanjesczycy, 8 Melanezja, 9 Ziemia Chełmińska, 196, 607 - Kłodzka, 187 - Malborska, 606 Ziemie Zachodnie, 451 Słowianie płd. 175, 180, 210, 544, 560, 562 A Aleksandrow W. A., 530 Aleksienko E. A., 537 Anisimow A. F., 517 Arnold S., 200 Astachow A., 512 B Bachman A., 168, 178 Bastian A., 53, 116 Baranowski B., 416 Baudet J. L., 571 Bielicer W. N., 504, 513 Blaszczyk S., 582, 583, 598, 603 Bohdanowicz J., 207, 283-383 Bolojan B. A., 473 Brasseur G., 578 Bruckner A., 213, 229, 400 Bunak W. W., 484 Burgstaller E., 166 Burszta J., 383, 580 Bystroń J. T., 169, 200, 206 Bystrow A. P., 505 175, 536 AUTOROW D Debiec G. F., 484 Dełimat T., 635 Dobrowolski K., 168, 187, 206 Dokladal M., 155 Drljaca D., 544--560, 562, 565 Drobnjakowić B., 554, 562 Dydowicz J., 582 E Eitrem S., 57 Engels F., 518 Erdeljanowić J., 562 Erixon S., 166 F Falkowski J., 168 Fischer A., 168, 206, 231, 279, 425, 563 Franko 1. J., 473--475 Frankowska M., 165, 205 Frankowski E., 168, 611 Frazer J. G., 51 C G Campbell A., 166 Chmielowski S., 582 Cholewa M., 187 Chrustow G. F., 519 Clark J. D., 489 Czeboksarow N. N., 520, 534 Czekanowski J., 149-165, 168, 178, 189, 200, 205 Gajek J., 165-210, 214, 233, 279, 383 Gajkowa O., 643 Gansiniec R., 49-149, 571 Gavazzi M., 563 Głapa A., 583, 586, 596 Geiger P., 166 Gennep van H., 57 Goldziher 1., 53 �690 697 Gomes D., 579 Gomolec L., 581 Gostomski A., 235, 279 Gotkiewicz M., 565 Grocholski J., 231-283 Gusiew W. E., 493 Gusiewa N. R., 483 Gumiliew L., 508 Gurwicz L S., 504 Krauss E. S., 54 Kubary J., 7-49 Kusznier P. L, 504 Kwaśniewski K., 439-469, 578 L H Helbok H., 166 Hensel W., 229, 384 Heyerdahl T., 493 Hryncewicz-Talko J., 149, ~itsch K., 200 ~owak V., 279, 157, 164 160, Lange R., 587 Lebiediew J. D., 483 Lebiediewa N. L, 475 Lenin W. L, 528 Leski-Natanson J., 200 Letniew A. B., 486 Lewicka-Kowalska A. 218 Lewin M. G., 504 Liandis K., 210-231 Lin-Jao-Hua, 469 Lindquist N., 166 I Inglot Ł S., 280 J E. W., 515 Jakowlewa Jasicki B., 161 Jasiewicz Z., 582 .Jeleniewski E., 635-648 K Karadzić V., 544 Karamyszewa B. Ch., 524 Karapetian E. T., 473 Karłowicz J., 230, 398 Kielisiński K., 600 Kisjelew S. W., 540 Kliasztornyj S. G., 485 Klimaszewska J., 168, 207 Kluk K., 213, 218, 229, 256, 279 Koczniew W. L, 499 Kojdecka A., 540 Kostrowicki J., 280 Kostrzewski J., 384 Koswien O., 504, 505, 518 Kowalski A., 586 Krajewska J., 609-614 Ładogórski T., 584 Ławrow L. L, 517 Lęga W., 389, 605-609 Łuczak Cz., 582 M Maciejowski A. W., 54 Mahala H., 208 Mikłucho-lVIakłaj N., 7, 9, 15, 43 Malicki L., 608 lVrartynow W. A., 511 Masłowa G. S., 475 Matuszewska B., 207 Maurizio A., 211, 229 lVIeertens P. J., 166 Meyer M., 166 lVIeinicke C. E., 7, 43 lVIoszyński K., 165, 178, 193, 202, 210, 284, 383, Mydlarski 430 J., 150, 164 N Nasz A., 189, 202, 207 Nikitin B., 528 554, 560 P Palm H., 285 Peesch B., 166 Pierszic A. L, 520 Podlewski O., 582 Podolak J., 279 Pol W., 187 Poniatowski S., 232, 279, 383, 385 Popiel L., 168, 178 Potapow L. P., 497, 514 Potiechin L. L, 469 Potkański K., 54, 117, 151, 164 Pudlo K., 415-439, 595 Puszkariewa L. A., 508 Przeworska-Rosen .J., 613, 615 Suboczowa ;VI., 635 Sulimirski T., 179 Szipunow G. W., 532 Szmielewa lVI. N., 508 T Tacina J., 594 Taksami Cz. ;VL, 52.3 Tałanowa J., 494 Tarde G., 170 Tołstow S. P., 523 Topolski J., 232, 279, 582 Tugołukow W. A., 472 Tugutow L E., 527 Turnau L, 584 Tylor E., 51, 115 u Udziela S., 187 R Rajt M. W., 488 Rao W. L., 470 Reinfuss R., 168, 187, 206 Rhamm K., 284 Richards A. r., 487, 495 Rożdiestwienskaja S. B., 534 Rusiajkin S. P., 484 S Sahlgren J., 166 Savonnet G., 578 Schier B., 208, 285 Schrader O., 54 Skarżyński T., 383-415, Skierkowski W., 594 Smith W. R., 52 Smoliak A. W., 485 Sobisiak W., 582, 58~ Solchejm S., 483 Sommer L., 56 Stanner W., 494 Staszczak Z., 206 Stieber Z., 398 Strauch H., 7, 43 562, W 565 Waitz T., 7, 43 Wanke A., 152, 162 Wardumian D. S., 473 Wasiliewicz G. M., 516 Weiss R., 166 Wieseler F., 49 Wilken G. A., 52 Winter E. H., 495 Własowa Z. L, 540 Wojciechowska A., 582 Wolski K., 579, 586, 603 Wróblewski T., 279, 544, 57!, 582 Wundt W., 57, 117 V Valois H., 481 Vawiłow N. J., 211 Vierkandt A., 52 Z Zaborski B., 168 Zejmo-Zejmis S., 164 Żdanko T. A., 524, 528 �SPIS 1. Ryc. (1). Kopice pami. RYCIN poziomo-krzyżowe nakryte pojedyńczymi sno- 2. Ryc. (2). Kopiec pionowo-dookolne. 3. Ryc. (3). Kopice pionowo-dookolne nakryte pojedyńczymi snopami. 4. Ryc. (4). Kopice pionowo-dookolne nakryte trzema snopami. 5. Ryc. (3). Fragment ułożenia podwalin na narożnych kamieniach w spichrzu ze wsi Grabczak, pow. Garwolin, woj. warszawskie. 6. Ryc. (1). Ściana szczytowa spichrza, polepionego gliną z Nowej Cerkwi. 7. Ryc. (2). Ściana szczytowa starego zrębowego, polepionego gliną, spichrza ze wsi Dąbrówki Lubniańskiej. 8. Ryc. (4). Spichrz a charakterystycznym dla Śląska sklepieniu zrębu. 9. Ryc. (5). Zrębowy podpiwniczony spichrz, typu "śląsko-spiskiego" ze wsi Okoły Murów. 10. Ryc. (6). Murowany podpiwniczony spichrz typu "śląsko-spiskiego"ze wsi Ligaty Pruszkowskiej. 11. Ryc. (7). Kośca spod miejscowości Grosuplju w Słowenii. 12. Ryc. (8). Kośca -- spod miejscowości Sticni w Słowenii . 13. Ryc. (9). Spichrz typu ambara ze skansenu w Bukareszcie Rumunia. 14. Ryc. (10). Pocieniowy zrębowy spichrz typu "lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Załucze. . 15. Ryc. (11). Spichrz typu lubelsko-mazowieckiego" ze wsi Gułów.. 16. Ryc. (12). Kurpiowski napalawy spichrz ze wsi Wolkowe. . 17. Ryc. (13). podpiwniczony spichlerzyk zrębowy. oszalowany zewnątrz deskami, wieś LostÓwka. . 18. Ryc. (14). podcieniowy spichrz zrębowy ze wsi Dylewo. . 19. Ryc. (15). Podcieniowy spichlerz z gankiem ze wsi Łukowica. 20. Ryc. (16). Dwuwnętrzny spichrz zrębowy ze wsi Zalesie. . 21. Ryc. (17). Szerokofrontowy podcieniowy spichrz z miejscowości Bubele. 22. Ryc. (18). Spichrz szerokofrontowy ze wsi Chodorówka. . 23. Ryc. (19). Ściana Szczytowa wraz z podcieniem w spichrzu ze wsi Winiary. 232 234 262 275 302 294 295 309 310 311 316 311) 31'; 318 319 225 328 330 331 33·1 335 336 339 �700 701 Str. 24. 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. 48. 49. 50. 51. 52. Ryc. (20). Spichrz piętrowy nad szopą ze wsi Ligota Górna. Ryc. (21). Spichrz zrębowy usytuowany nad szopą. Ryc. (22). Spichrz piętrowy (nad szopą) ze wsi Podobin. Ryc. (23). Spichlerzyk murowany wybudowany w r. 1957. Ryc. (24). Budynek spełniający obecnie funkcję obory oraz pomieszczenie na siano. Ryc. (25). Spichrz przybudowany do budynku gospodarczego .. Ryc. (26). Spichrz typu "śląsko-spiskiego" o charakterystycznie sklepionym zrQbie .. Ryc. (2). Fragment chałupy z przybudowanym samym "klepiskiem". Ryc. (4). Stodoła pod wspólnym dachem z budynkiem mieszkalnym. Ryc. (6). Fragment stodoły pod wspólnym dachem z budynkami gospodarczymi. Ryc. (9). Stodoła sześcioboczna. Ryc. (13). Stodoła wąskofrontowa. Ryc. (14). Fragment stodoły zrębowej. Ryc. (15). Stodoła sumikowo-łątkowa. Ryc. (16). Stodoła grodzona. Ryc. (17). Stodoła murowana. Ryc. (18). Stodoła gliniana. Ryc. (19). Stodoła z desek i murowanych filarów. Ryc. (20). Stodoła ryglowa szalowana. Ryc. (21). Stodoła szachulcowa. Ryc. (22). Stodoła z muru pruskiego. Ryc. (23). Stodoła o dachu dwuspadowym niskim. Ryc. (24). Stodoła o dachu czterospadowym. Ryc. Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Ryc. Z polskiej wsi PIeszy. Ryc. Fragment wystawy w Poznaniu. Ryc. Ceramika wielkopolska .. Ks. dr Władysław Łęga (portret W. Hofmana). Fot. Dr Janina Krajewska. WYKAZ 1. 2. 3. 4. 5. 6. Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica Tablica (I). (II). (III). (IV). (V). (VI). 340 340 341 343 353 362 367 388 388 38,} zboża. 308 towe. 13. Tablica (VII). Usytuowanie w obrębie chałupy komory pełniącej funkcję spichrza. 14. Tablica (VIII). "Spichrze-komory" przybudowane lub wbudowane do budynków gospodarczych .. 333 300 313 320 354 360 390 395 402 402 403 405 405 406 403 408 409 411 411 566 567 597 601 605 609 TABLIC Kopice poziome. Odmiany kopic poziomych. Kopice pionowe. Odmiany kopic pionowo-rzędowych. Drewniane urządzenia do przesuszania Formy zabezpieczania kopic żniwnych. Str. 7. Tablica (I). Formy piętrowych spichlerzy śląsko-spiskich. 8. Tablica (II). Stopniowy zanik sklepionej konstrukcji pułapu w spichrzach śląsko-spiskich. 9. Tablica (III). Hipotetyczne formy rozwojowe spichrzy śląsko-spiskich. 10. Tablica (IV). Najstarsze formy naziemnych spichrzy. 11. Tablica (V). Spichrze płn. wschodnie europejskie wąsko-frontowe- podcieniowe. 12. Tablica (VI). Spichrze płn.-wschodnio-europejskie szeroko-fron- 241 243 251 254 265 269 SPIS MAP 1. Mapa (1). Nasilenie wpływów zachodnich. 2. Mapa (2). Skrzyżowanie strefy wpływów zachodnich z rubieżą północno-wschodnią. 3. Mapa (3). Główne strefy rubieżne terytori:l zespołów kulturowych. 4. Mapa (4). Śląski zespół kulturowy. 5. Mapa (5). Obszar zasięgów zespołu kulturowego wielkopolsko-kujawśkiego. 6. Mapa (6). Przestrzenny zasięg sieradzkiego zespołu kulturowego. 7. Mapa (7). Przestrzenny zasięg mazowieckiego zespołu kulturowego. 8. Mapa (8). Zasięgi zespołów: małopolskich i pomorskich. 9. Mapa (1). Wysiewanie i tradycje wysiewania mieszaniny pszenicy 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. i żyta. Mapa (2). Tradycje uprawy krzycy. Mapa (3). Obszar na którym słowo krzyć się oznacza wykruszanie się ziarna z kłosa lub rozkrzewianie zbóż .. Mapa (4). Tradycje uprawy starych gatunków żyta. Mapa (5). Zmiany w tradycji uprawy żyta jarego.. . . . . Mapa (6). Przemiany w tradycjach uprawy zbóż ozimych i jarych. Mapa (7). Obszar zwartego występowania niektórych starych upraw i nazw z nimi związanych. Mapa (8). Zasięgi niektórych zjawisk przejściowych związanych ze starymi uprawami. . Mapa (9). Najdalsze północno-zachodnie zasięgi starych upraw i związanych z nimi nazw. 172 17'1 186 188 192 194 19H 201 2lG 217 219 220 222 223 22! 226 227 �703 702 Str. Str. 18. lVlapa (2). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż wig najdawniejszych zachowanych tradycji. . 19. Mapa (l). Zwarte zasięgi przesuszania i przygotowania zżętych zbóż do zwózki "na garściach", w pojedyńczych snopach i w kopicach poziomych w/g stanu po II wojnie światowej .. 20. Mapa (3). Zanikanie kopic poziomych i ich niektóre odmiany. 21. Mapa (4). Objętość i nazwy kopic poziomo-krzyżowych. . 22. Mapa (5). Zasięgi form przesuszania zżętych zbóż w kopicach pionowych po II wojnie światowej .. 23. Mapa (6). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-dookolnych .. 24. Mapa (7). Rozpowszechnianie się kopic pionowo-rzędowych ich niektóre odmiany. . 25. Mapa (8). Objętość i nazwy kopic pionowo-dookolnych. 26. Mapa (9). Zasięgi przesuszania zżętych zbóż przy pomocy różnych urządzen drewnianych po II wojnie światowej. 27. Mapa (10). Zabezpieczenie kopic przed deszczem. 28. Mapa (11). Zanikanie zwyczaju zabezpieczania kopic przed deszczem. 29. Mapa (4). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 30. Mapa (5). Różne formy kształtu dachu w spichrzach .. 31. Mapa (6). Niektóre formy konstrukcji fundamentu w spichrzach. 32. Mapa (7). Rozplanowanie wnętrza w spichrzach. . 33. Mapa (l). Występowanie oraz proces zaniku spichrzy, osobnych budynków służących w zasadzie do przechowywania wymłóconego ziarna w gospodarstwach chłopskich na terenie Polski w okresie 1860-1960. 34. Mapa (2). Komora i spichrz jako miejsce sypialne. 35. "'lapa (3). Konstrukcje ścian w spichrzach. 36. !\lapa (8). Typy spichrzy w Polsce. 37. Mapa (9). Typy spichrzy w Polsce. 38. l\lJ:apa (10). Typy spichrzy w Polsce. 39. Mapa (lI). Typy spichrzy w Polsce. 40. Mapa (12). Nazwy spichrza, osobnego budynku służącego do przechowywania ziarna. 41. Mapa (13). Przechowywanie ziarna w komorze w obrębie chałupy. 42. Mapa (14). Przechowywanie wymłóconego zboża. 43. Mapa (15). Przechowywanie wymlóconego zboża. 44. Mapa (16). Przechowywanie wymłóconego zboża. 45. Mapa (l). Stodoły znajdujące się pod wspólnym Jachem z innymi budynkami. . 46. Mapa (2). Występowanie stodół poligonalnych. 47. Mapa (3). Przechowywanie ziarna \V obrębie stodoly. 48. 49. 50. 51. 52. 53. 54. ~5. 56. Mapa (4). Występowanie stodół wąskofrontowych. Mapa (5). Występowanie "góry" w stodole .. Mapa (6). Nazwy sąsieków. Mapa (7). Nazwy ścianek oddzielających sąsiek od klepiska. Mapa (8). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (9). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (lO). Konstrukcja ścian stodoły. Mapa (ll). Dachy stodół. Mapa (1). Proces zaniku używania wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w Polsce. 57. Mapa (2). Proces zaniku używania krów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich w polsce .. 58. Mapa (3.) Tradycje o używaniu wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich i obrzędowych. . 59. Mapa (4). Tradycje o używaniu krów jako zwierząt pociągowych w niektórych czynnościach gospodarskich. 60. Mapa (5). Tradycje o hodowli bydła "siwego" .. 61. Mapa (1). Relikty trzymania zwierząt hodowlanych samopas, lub uwiązanych, na stałe pod gołym niebem. 62. Mapa (2). Trzymanie zwierząt na ogrodzonych pastwiskach i znaczenia nazwy gwarowej "okólnik". 63. Mapa (3). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w izbie chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach - bydła rogatego 237 245 217 253 25(i 253 260 267 271 274 298 299 301 304 i świń. 64. Mapa (4). Tradycje i relikty trzymania w sieni chałupy na stałe, lub w pewnych okolicznościach bydła rogatego i świń .. 65. Mapa (5). Tradycje i relikty zwyczaju trzymania w obrębie chałupy w izbie lub w sieni drobiu, zwłaszcza kur. 66. Mapa (6). Najważniejsze usytuowanie pomieszczeń hodowlanych pod jednym dachem z domem mieszkalnym.. . 67. Mapa (7). Niektóre formy pomieszczeń hodowlanych pod jednym 289 291 293 307 226 332 342 dachem z domem mieszkalnym. 68. Mapa (8). Najważniejsze nazwy gwarowe pomieszczeń dla zwierząt. 69. Mapa (9). Próba regionalizacji obszaru skanych wyników badań etnograficznych 344 330 3·56 359 363 chłopskiej, 387 391 39:3 . ! związanymi z hodowlą· używane . na określenie ., PolskI \V sWI~tle uzynad elementamI zagrody 394 396 397 399 401 404 407 410 423 424 426 429 434 443 445 448 450 452 455 459 462 463 �TABLE OF CONTENTS I. Dissertations str. Jan K u b a r y, A contribution to the study of the Anchorite Islands . R y s z a r d G a n s i n i e c, The cutting of the hair in the Mediterranean culture . J a n C z e k a n o w s k i, The Podhale Region from the anthropological point of view. J ó z e f G a j e k, A studyon the ethnographic division of poland into regions . Kry s t y n a H o f m a n' - L i a n d z i s, Some traditional cereal cultures in the Polish village during the 19th and the 20th centuries. Jer z y G r o c h o l s k i, Methods of drying corn in Polish peasant farms in the 19th and 20th centuries . J a n u s z B o h d a n o w i c z, Barns, called spichrze compared to granaries in peasant farms in Poland at the turn of the 19th and 20th centuries . T o m a s z S kar ż y ń s k i, Barns called stodoły in the Polish folk building in the 19th and the 20th centuries . K a z i m i e r z P u d ł o, Neat cattle as draught-animals in peasant farms in Poland at the end of the 19th and in the first part of the 20th centuries . K r z y s z t o f K w a Ś n i e w s k i, Elements of a peasant farm connected with breeding in Poland at the end of the 19th and in the 20th centuries . II. SOVIET R ep or t s ETHNOGRAPHY, 19E9. 1960 (Anastazja an d Academy Kojdecka) 49 149 165 210 231 283 383 415 439 R e v ie w s of Sciences, USSR, Moscow, 469 . S. W. K i s i e l e w, A short outline of the Chakas ancient CHAGKIZABAKAN, 1951 (T. Wróblew>.ki) D u s a n D r I j a ć a. An essay on the state of ethnological gations in Yugoslavia . V i l k o N o v a k, Slovenska ljudska turo) Lubliana 1960 (D. Dr!jaca - 7 history, 540 investi544 kultura (Slovenian T. Skarży)'Lskż) Folk Cul560 �706 Str. B o z i woj e D r o b n jak o v i c, in South - Bucovina L'ETHNOGRAPHIE, vol. B r a s s e u r, G, 52, Paris S a von of the T. Skarżyński) Belgrad N~a r i a n G. Ethnology 1960 (D. Drljaća, G O t ki e w i c z, Rites and People. beliefs of Yugoslavian 562 . the Rumanian 1958 (F, Wróblewski) n e t, Folk 565 571 , Ethno-demographic map. D ie g o G o m e s, (K. Wolski) FOLK On first Poland S o b i s i a k, during (K. Wolski) of Guinea. 1959), Bissan (the Province of Wielkopolska) 580 , '.fhe development 16th the of the 18th - Poznań centuries, bishopric by Plock A. in the Province Polish Ethnographic G l a p a Lea r n e d and materials, and A. s k i (Jan Tacina), S o c i e t y 1820 1830, 1907 1957. (K. Pudło) raHCI1Heu. raeK. 06pllA O H3Y'leHHH OTllIenbHH'IeCKIlX OCTpOBOB. []OCTpl1lKeHl1l1B CpeAI13eMHOMopCKOl!. KyJIhType. TIo.nraJIbe C TO'lKI1 3peHI111 aHTpO[]OJlOrMM. I1ccJle.noBaHl1lł paliOHbl.. KphlcThlHa O 3THorpaqm'leCKOM , . . , , . , . . . . . rO<pMaH-JIllaHA3Hc. The Folk tional Museum art of the Museum in Wielkopolska in Lahora Province. M XX BeKOB. . . . . . . . . 594 JlHYlU Poznań. June (Pakisthn) (K. - in the bor.naHOBM'I. B XIX AM6apbl 1961 (A. Glapa) l s k i) . M XX BeKax . . . . . . . . . 603 B nOJlbCKOM HaponHOM . . . .. li XX BeKOB. . . ..... . . . . . KBacHeBcKM. A remlmscense Rev. dr. of Society in of BeKe M B []epBoi1 []OJIOBMłlCXX BeKa. ethnographer (Longin 36th General the activity 1961. (Olga of Gajkowa) Pomerania, of the Polish Ethnographic M. Suboczowa) and 605 609 615 , the II. Or'leTbl the . Rosen-Przeworska) . of the Polish Ethnographic Assembly (T. Delimat total from lVIaLicki) (2. Jankowski) Szczecin in Białystok on during Lęga Polish Ethnographic 626 . Society 635 . in English and 47th volume Index of the Table of Illustrations Table of contents Russian (E. JeLen'ewski) of Lud. (O/ga and in English maps and Russian Gajkowa) COBETCKAJI 3THOrPA<t>J1J1. 1960 (Allacma3b.'1 . . . . . . . 493 C. B. c.c.c.P., MapbllH 1959, . ,ll,pJlb~'1a. 469 . . . . . .. 540 . 04epr< COCT051HJoIlI 3TIIOJIOrl14eCKJoIXMCCJleLI,OBaHI1H B fOro- crraBI1I1. .. T. MocKBa .. 544 . . . . . . . . . . B i Jl b KO H o Ba K, CJlOB~HCKall HapOLlHall KyJlbTypa. JIlo6Jl~Ha (p. 643 685 . K 11CeJI e B. KpaTKl111 O'lCpK .npeBHei1 I1CTOpl111LllaKaCOB. Lllarl13-A6aKaH, 1951. T. Bp y6:le6CIW Jl.YllIaH JolpeueH111H A Ka,lleMll.Il HaYK KOllo311J.:a). 1960. p. Pp·1b.'1~G 560 CJ·:apJI~IIlICJ.:II. fiO)KHBOi1 Llpo6Hb~KOBI14. 11 i s c c l l a n e a Summary 415 Items. a j e w s k a, (Janina 35th General Assernbly the Society Account Polish Władysław Dr J a n i n aKr Account of the Account the News 383 3JIeMeHTbI KpeCTb51HCKOrO.nBopa, CBll3aHHbJe co CKO- TOBonCTBOM B TIOJlbllIe B KOHue X IX H XX BeKOB. IV. 283 CTpOHTeJlbCTBe B XIX TIY,llJlo. PoraThlH CKOTB Ka'leCTBe Y[]PlllKHbIXlKMBOTHblXB KpCCThllH- CKMXX0311HCTBaXB TIOJIhllIC B XIX KplKHlUTO<P 231 Ha <POHe HHblX nOMellIeH!1H ,IlJlll xpaHeHMlI 3epHa [yMHa BeKax. Ka3Jo1MeplK 596 July Wo CKaplKHHCKM. Ii XX Na- 210 <t>OpMbl []POCyllIKI1 ClKaTblX 1epHOBblX KyJlbTyp B []OJJbCKIlX KpeCTb51HCKMXx0311ikTBax TOMallI Exhibition 165 . . . . .. pbI B []OJIbCKolf AepeBHe Ha []epeJlOMe XIX ElKH rpOXOJlhCKH. M u s e u m s. 149 TIOJIhlUM Ha Tpe,lll1l.\110HHble3Jla'lHble KyJlhTy- B KpeCTbllHCKHXX0311l1CTBaXB TIOJlbllIe Ha []epeJ10Me XIX III. ,.... pa3AeJ1eHIlIl 7 49 HeKoTophle 586 1957 Plock, p bl. TIpHJlOlKeHHe K Bonpocy l.JeKaHoBcKM, ł03e<p of Wielkopolska. The Society, vol. 3, K o wal Ky6a PhlllIap.n JlH 1960, Poznań, CTp, 584 AMUSEMENTS popularna, elaborated I. ,ll,oKJla,llbl JIll , DANCES AND Biblioteka Essays discovery 579 of Greater latifundia The the 1960, (J. Turnau) V' a l e r i a n YKA3ATEJIb 578 . CULTURE Poznań TIPE,ll,METHbl1 Dakar 1960 (K. Kwaśniewski) jJp:lbS'IG II rOTKCBH4. T. 3Tllorpa!~1111 HaponOB ~OrOCJlaBJoIH,6eJlrpan, CJ.:0P.>/C1II1CJ.:U). . 06P~.'lbl 562 . 11BepoBaHIIlI pyMblHcKoro lIapona KomlHC. 3THorpa<pI1~. TO"! 52. naplllK 1959 n'ETHOrPACl>JI TOM 52, napl1lK 1958 ((/J. B/J.l't!.leflcw) fi race 3 p II C a Bo H3. '}TIIO-,Jc\10rpaQJH'IeCKall KapTa. LlaKap /leach·II). 1960 B f{)iKHOI1 6y565 571 1960. (K gaGc- 578 �708 CTp • .ubero rOMeC. HAPO.uHAR 1959 (K. O nepBOM OTKpblTl1l'1 rBl1HeU. nHccay KYJlbTYPA BEJ1J1K0i1 nOJlbllIl1. 1960 (H. [101HaHb 579 BO.1bC/W) ... Typ- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 580 BanepbllH C06HClIK. Pa1BHTMe naTH<pYHilHlI rr01HaHcKoro errHCKonCTBa C XVI no XVIII BeK. TI03HaHb, 1960 r. (K. BO.1bCJ.:U). . . . . . . . . . . . . . . 584 Hay). BEJU1K0I10JlbCKI1E TAHUbI ro 3THorpaqlll'leCKOrO BanbCKM Hay'lHOe (fIli Taljulla) nilOl.\KOe I1l1rPbI. 06weCTBa, . . . . TIorrynllpHall . . . . . . 1820-1830, 06wecTBo bll6nHoTeKa nO.'lbCKO- A. rHarra M A. Ko- TOM 3, 06pa60TaH pHaJlbl. I1JlOl.\K 1957 (K. llyÓl1o). . . III. . . . . . . . . 1907-1957. . . . . . . . . . . . . . 1. Agnieszka . 586 . 594 . . . . . . . . BbICTaBKa B HapOnHOM RHMBa OneT KpaencKa o XXXV 695 Jleflne (JJOl/cllll P03ell-llp:JlCe6opcKa) I10JlbCKOro B 6eJlOCTOKe (r. 06 B 06weH 1961 r. II M. pel1UMam . (Ol1bca raUK06a). . . . . . . . . . . . . . . . . . . 615 626 . 3THorpacPH'IeCKOrO . I KUJAWY OÓweCTBa . . . . . .. - Strój dolnośląski (Pogórze), 1950 (wyczerpany) Strój pszczyński, 1954 Strój górali śląskich, 1956 • 1. Maria Zywirska - Strój kurpiowski Puszczy Białej, 1952 2. Jadwiga Swlątkowska - Strój łowicki, 1953 3. Jan Piotr Dekowskl - Strój piotrkowski, 1954 4•• Janusz Swieży Strój podlaski, 1958 • 5. Jan Piotr Dekowski - Strój sieradzki, 1959 • 6. Janina Krajewska - Strój opoczyński, 1956 • 7. Adam Chętnik - strój kurpiowski Puszczy Zlelonej, 1980 OówecTBa 3THorpa<pM'IeCKOrO Cy60406a). nellTeJlbHOCTH TIonbcKoro 6j5 COneplKaHHe Ha aHrno1lłcKOM 11 PYCC~O\l lI~bIKaX (J. EJlelle6cJ.:u). OrnaBneHHe XLVII T. Onbra ra/łKOea '. 18.50 21.29.25.- 13.50 29.30.- 18.50 25.21.28.28.27.32.- CZĘSC V MAŁOPOLSKA 1. Roman Reinfuss - strój górali szczawnickich, 1949 (wyczerpany) Kotula - Strój rzeszowski, 1951 (wyczerpany) 3• .Janusz Swieży - Strój krzczonowski, 1952 4. Edyta Starek Strój spiski, 1954 • 5. Franciszek Kotula - Strój łańcucki, 1955 6. Sebastian Flizak - Strój zagórzan, 1956 • 7. Barbara Kaznowska-Jarecka - Strój bllgorajskl, 1958 8. Janusz Kamocki Strój sandomierski, 1951 • 9. Tadeusz Seweryn Strój krakowiaków wschodnich, 1960 10. J. i lVI. Kamoccy - Strój Swiętokrzyski . 2. Franciszek KpaTKoe 22.29.21.- CZĘSC IV MAZOWSZE I SIERADZKIE 605 609 B WTeTl1łIe (3. fIIIK06CKU). . . . . . . . . . . . . . . . . . OneT O XXXVI 06weM C06paHHh [lOJ1bCKOro 3THorpaq)[{'1eCKOro OÓllleCTBa OneT Seweryn 2. Stanisław Bronicz 3. Longin Malicki - . C06paBMH cena zł CZĘSC III SLĄSK 603 . (fIlIU/la 06weM - strój pyrzyckl, 1955 Strój kaszubs1<I, 1959 Strój warmiński, 1960 Glapa Strój szamotu Iski, 1951 (wyczerpany) Glapa Strój dzlerżackl, 1953 • 3. Adam Glapa strój lubuski, 1956 • 4. Halina Ml1włowska - Strój kujawski, 1953 MY3ee B [l01- BocnOMHHaHHe O rronbCKOM JTHOrpa(jJe, KceHn3e np BHailllcnaBe .uP - CZĘSC II WIELKOPOLSKA 1. Tadeusz .. Dobrowolska 2. Bożena Stelmachowska 3. Franciszek Klonowski IV. XpoHllKa . LUDOWYCH 1. Adam 2. Adam (I1aKllcTaH) (K. BOl1bCJ.:U). . . . . . STROJÓW 3CKM1bI H MaT~- HaKH. I1IOHb-H10Jlb 1961 (A. rl1ana). MaJluljKII).. POLSKICH CZĘSC I POMORZE I WARMIA MY1eH HapO,ll,HOe HCKyCCTBOBenHKo/ł TIonbwłI. MY3elł n Jlarope ATLAS 643 635 TIepe'leHb HnJlIOCTpal.\HH M KapT. npenMeTHblH YKa3aTeJlb Ha aHrnl1HCYOM II pyCCKOM 1I3bIKax. LITERATUR.A I 13.50 16.50 16.50 26.27.26.29.28.32.30.- LUDOWA Dwumiesięcznik poświęcony sprawom literatury ludowej, pod red. J. Krzyżanowskiego i S. Swirkl. Zeszyty: podhalański, kielecki, rzeszowski, cieszyński, dolnośląski, górnośląsko-opolski, kaszubski, warmiński, lubelski, mazurski, podlaski, pomorski, lubuskl. Prenumerata roczna 48.-. Zamówienia przyjmuje Redakcja Warszawa, Nowy Swiat 72, pokÓj 121 Konto czekowe 1-7-110090 lub Oddziały Ruchu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71748b68517e1a888557b8a8dd1fec8f.pdf d031e8186c8993fb789bd31bb15a4f64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:219 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:192 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.605-642 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- �GOG średnią ukończył w Rogoźnie Wielkopolskim, tam teź działał w tajnej organizacji, w kółku filomatów. Studia teologiczne odbył w Pelplinie, ukor1czył je w 1914 roku 1. Rozbudzone za lat chłopięcych przez ojca zainteresowania do folkloru i kultury ludowej, wzmogły się i przeszły w zamiłowanie podczas studiów seminaryjnych 2. To teź kiedy objął wikariaty w Szczuce (1914-1916) i Grucznie (1916-1918) na Kociewiu, rozpoczął gromadzenie na większą skalę materiałów etnograficznych z zakresu kultury technicznej, społecznej i duchowej miejscowego ludu. Oprócz zajęć zawodowych i naukowych zajmował się Władysław Łęg a równieź pracą społeczną i polityczną, współpracował w r. 1920 czynnie z Komitetem Plebiscytowym w Sztumie i agitował po wsiach polskich za powrotem Dolnego Powiśla do Macierzy. Objąwszy po uzyskaniu niepodległości Polski funkcję kapelana wojskowego w Grudziądzu (1919-1939), zabrał się z duźym zapałem do dalszego zbierania materiałów etnograficznych z Dolnego Powiśla, okolic Świecia i Ziemi Chełmińskiej i kontynuował badania zapoczątkowane juź podczas I wojny światowej. Prócz badań przeprowadzanych w licznych wsiach osobiście, posługiwał się takźe ankietami kierowanymi do instytucji i osób prywatnych. W latach dwudziestych zapisał się na Uniwersytet Poznański; studiował etnografię u prof. J. SI. Bystronia i archeologię u prof. J. Kostrzewskiego. W r. 1928 uzyskał doktorat z zakresu archeologii na podstawie obszerneJ i cennej pracy pt. Kultura Pomorza we wczesnym średniowieczu w świetle wykopalisk. Praca ta ukazała się w druku w 1930 roku nakładem Towarzystwa Naukowego w Toruniu (672 strony) i stanowi po dzień dzisiejszy fundamentalne źródło badań nad wczesnofeudalnymi dziejami Pomorza 3. Sam autor wyraził się a niej, źe była najbardziej "czasoźerną" pracą w jego źyciu; pochlebnie ocenili ją K. Nitsch, M. Rudnicki i S. Tymieniecki. Ks. dr Wł. Łęga był równieź organizatorem źycia naukowego. W Grudziądzu objął funkcję honorowego kustosza Muzeum Miejskiego i Biblioteki. Powiększył skrzętnie zasoby tamtejszych zbiorów muzealnych i przyczyniał się do nowych odkryć archeologicznych. Poświęcał teź sporo czasu na wygłaszanie referatów w Towarzystwie Naukowym w Toruniu, do Zarządu którego naleźał od r. 1923. Od r. 1925 do września 1939 prowadził redakcję kwartalnika "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toru_ niu". Był równieź członkiem Komisji Archeologicznej Instytutu Bałtyckiego mieszczącego się w Toruniu, gdzie wydał w 1933 roku swoją pierwszą obszerniejszą pracę etnograficzną pl. Ziemia Malborska Kultura Ludowa, niezmiernie ważną z tego powodu, 1Z stanowi dotychczas w literaturze fachowej jedyne studium obejmujące polską kulturę chłopską prawobrzeżnego Dolnego Powiśla 4. Wartość tej pracy powiększa obfi- 607 tość materiału ilustracyjnego uzupełniającego teksty opisowe. Wymieniona pozycja stanowi do dziś niezbędne źródło informacyjne dotyczące polskiej grupy etnicznej na ongiś silnie zgermanizowanym terenie pomorskim. W 1936 roku opublikował artykuł pl. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie etnografii, charakteryzujący dorobek badawczy w tym zakresie po I wojnie światowej. Na podstawie gromadzonych pieczołowicie materiałów terenowych i archiwalnych zaczęły się mnożyć w okresie międzywojennym prace archeologiczne materiałowo-analityczne, dotyczące kultury "łużyckiej", epoki brązowej i wczesnożelaznej Pomorza 5. Podczas drugiej wojny światowej dotarł ks. dr Wł. Łęga w szeregach swej jednostki wojskowej do Lwowa, gdzie ostatecznie spędził lata okupacji. Tamże strawił sporo czasu w bibliotekach na studiowaniu dokumentów pomorskich, które mu udostępniał prof. Franciszek Bujak. Po wojnie osiedlił się znów na umiłowanym przez siebie Pomorzu IV Sopocie, i przystąpił bezzwłocznie do dalszych studiów pomorzaznawczych. Owocem tego były kolejne, obszarne prace historyczne pt. Obraz gospodarczy Pomorza Gdańskiego w XII i XIIIw. (1949) oraz Społeczeństwo i państwo gdańsko-pomorskie w XII i XIIIw. (1956). Obie prace oparte na źródłach archiwalnych, wykopaliskowych i językowych zawierają sporo wiadomości etnograficznych i udowadniają skutecznie słowiań.skość Pomorza Gdańskiego. W okresie tym nie stronił też od pracy organizacyjnej w towarzystwach naukowych. Od 1953 r. należał do Komisji Archeologicznej Gdańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki, które przetworzyło się później w Gdańskie Towarzystwo Naukowe. Pełnił też funkcję prezesa Oddziału Gdańskiego Polskiego Towarzystwa Archeologicznego (od 1953 r.), którego był współzałożycielem. Był też członkiem Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Gdańsku, utworzonego w r. 1958. W tym czasie opracował publikację folklorystyczną pl. Legendy Pomorza wydaną w Gdyni w 1958 r. Z kolei napisał drugą większą pracę etnograficzną noszącą tytuł Okolice SWledu Materialy etnograficzne, a wydaną przez Gdańskie Towarzystwo Naukowe w roku 1960. Jej ukazania się z druku autor już się nie doczekał. Praca odnosi się do skrawka terenu Pomorza Wschodniego, dotychczas prawie nie zbadanego Kociewia. Jest ona tym ważniejsza, że opisywany obszar stanowi teren przejściowy między grupami kujawskimi i kaszubskimi, a badania autora rzucają sporo światła na ustalenie granic między Kociewiakami i Borowiakami Tucholskimi 6. Nieco rychlej opracował WI. Łęga trzecie obszerniejsze studium etnograficzne zatytułowane Ziemia Chełmińska Materiały Etnograficzne, oddane do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym we Wrocławiu. Układem swoim jest ona zbliżona do obu poprzednio wymienionych, tak �609 6U~ ::l. ;\laterialy do paleoetnografii ziem polskich (maszynopis druku w Gdańskim Towarzystwie Naukowym). 10. Obrazki z Powiśla i Warmii (w druku), samo dostatnio ilustrowana i dotycząca terenów Pomorza z których brak ogólnego ujęcia calokształtu kultury ludowej. Praca ta zawiera głównie wyniki badań przeprowadzonych przez autora w latach 1934--1937. Czwartą, wyjątkowo obszerną pracę etnograficzno-archeologiczną napisaną tuż przed śmiercią stanowią Materiały do paleoetnografii ziem polskich. Zawiera ona materiały porównawcze kultur archeologicznych i wczesnośredniowiecznych z tradycyjną kulturą ludową nowszych czasów. Jej maszynopis przekazał autor do recenzji i druku Gdańskiemu Towarzystwu Naukowemu. Wszystkie większe prace etnograficzne Wł. f~ ę g i znamionuje podobny charakter monograficzny. We wstępie daje autor obszerniejszy rys geograficzny, historyczny, demograficzny i lingwistyczny. Oprócz mniej lub więcej szczegółowych opisów całokształtu kultury omawianego obszaru, stara się on na podstawie porównań gwarowych nakreślić zasięgi etniczne danych grup, Częstokroć nawiązuje do wytworów kulturowych grup sąsiednich lub też sięga do porównań z kulturą ludową całego Pomorza Wschodniego, Ziemi Chełmińskiej, Warmii i Mazur. Lubuje się w przytaczaniu zapisków archiwalnych, poświadczających ciągłość istnienia pewnych wytworów kultury na przestrzeni dziejów. Chętnie mapuje różne zjawiska i zestawienia dane statystyczne, na podstawie, których można wnioskować o istnieniu, zmianach i rozwoju lub upadku zjawisk kulturowych w danym okresie. Zmarły był uczonym powszechnie szanowanym. Skromny i małomówny, poświęcał oprócz zajęć zawodowych, systematycznie po kilka godzin dziennie pracy naukowej. Prowadził regularny tryb życia, zachował krzepkośt fizyczną i żywotność umysłową do ostatnich niemal dni swego żywota. Stale podkreślał potrzebę szerszych, aniżeli dotychczas badań nad złożoną wielce kuiturą Pomorza. Za jego pracowity wkład nad badaniem kultury pomo;'skiej należy mu się serdeczne i wdzięczne wspomnienie. Longin oddany do l Por. ks. Zygmunt P a w ł o w i c z, Śp. Ks. Prałat dr Władysław Łęga. l\liesięcznik Diecezjalny Gdański, R. IV, lipiec sierpień 1960, s. 397. , Por. Jan Z u b r z y c a, Wierny Pomorzu, "Pomorania" rozmawia z ks. dr Władysławem Łęgą. "Kaszebe R. IV, Nr 2 (57), Gdańsk 1960. Por. Andrzej Z b i e r s k i, Pracowity żywot uczonego. Dziennik Bałtycki "Rejsy", R. XVI, Nr 38, Gdańsk 1960. ? Por. Longin M a l i c k i, Publicystyczna działalność etnograficzna ks. dra Władysława Łęgi. "Kaszebe" R. IV, Nr 4 (59), Gdańsk 1960. ; Por. Leon Łuk a, Pamięci zasłużonego badacza Pomorza. Z Odchłani wieków, R. XXVI, Z. 4, Wrocław 1960. Tenże sporządził bibliografię prac archeologicznych Wł. Łęgi, liczącą 51 pozycji. o Por. Longin M a l i c k i, Okolice Świecia (recenzja). "Kaszebe", R. IV. Nr 23, Gdańsk 1960. ;j Dr JANINA (Wspomnienie KRAJEWSKA pośmiertne) Malicki Zestawienie najważniejszych prac etnogr. ks. dr Władysława Łęg i : L Z opowiadań ludu polskiego w Grucznie. "Gryf", R. 6, nr 4--7. 2. Ziemia Malborska. Kultura Ludowa. Toruń 1933 (stron 256). 3. Działalność Instytutu Bałtyckiego w zakresie badań etnograficznych. Toruń 1936. (Nadbitka z tomu XX V Pamiętnika Instytutu Bałtyckiego, s. 102-112). 3. Grudziądz, dzieje i kultura. Grudziądz 1950 (stron 67). 5. Legendy Pomorza. Gdynia 1958 (stron 198). 6. Okolice Świecia. Materiały Etnograficzne. Gdańsk 1960 (stron 338). 7. Etnografia Okolic Grudziądza. Rocznik Grudziądzki. Grudziądz 1960 (s. 267-275). 3. Ziemia Chelmil'lsk8. Prace i '\I8.terialy Etnograficzne, t. XVII. \Vroclaw 1961 (stron 494) Dr Janina Krajewska Fot. E. Frankowski .Janina Kra j e w s k a niejeden raz zapewne pisała curriculum vitae, czyli życiorys. Oto jeden z ostatnich jaki pozostawiła u mnie w związku z akcją "zdobywania" dla niej emerytury. Akcja ta nie została uwieńczona 3) - T4 "Lud", t. XLVII �611 610 powodzeniem. Trudną sprawę stabilizacji dr .l. Krajewskiej definitywnie rozwiązała jej śmierć. Zyciorys ten przytaczam in extenso. . . Urodziłam się 4. XI. 1901 r. w Łodzi, z rodziców: Anny z Paszczynsklch i B;~nisława Krajewskich. Ukończyłam 8-k1. gimnazjum Realne Zeńskie Lucyny Siennickiej w Łodzi. Studia wyższe odbyłam na Uniwersytecie Warszawskim, studiując etnografię i archeologię· W okresie studium otrzymałam jednorazowe stypendium naukowe im. Hassewicza Wydziału Humanistycznego. Dyplom doktorski z zakresu etnografii, jako przedmiotu głównego i archeologii, jako przedmiotu pobocznego, uzyskałam na Uniwersytecie Poznańskim u Prof. dr E. Frankowskiego (w tym czasie Uniw. \\iarszawski nie posiadał odpowiedniej katedry), u którego byłam prz('z rok asystentką t.j. do ukończenia studiów. Praktykę muzeałną odbyłam w Muzeum Etnograficznym w Warszawie. Następnie pracowałam w Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi na pracach zleconych. W 1932 r. przenoszę się do Gdyni, gdzie organizuję Muzeum Miejskie z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju Gdyni. W Muzeum tym pracuję na stanowisku Kierownika od 1. IV. 1934 r. do zajęcia Gdyni przez Niemców. Z Gdyni zostałam wysiedlona w listopadzie 1939 r., więc zamieszkałam w Łodzi, gdzie byłam wyrzucona powtórnie z mieszkania plzez Niemców, ~dałam się po tych represjach w kwietniu 1940 r. do Warszawy. Po powstaniu. warszawskim zamies:okałam początkowo pod Jeżowem a następnie na podhalu. Po wojnie od 20. IV. 1945 r. do 30. XI. 1954 r. pracowałam w Muzeum Etnograficznym w Łodzi na stanowisku Dyrektora. Ze stanowiska tego zostałam zwolniona przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa Kultury i Sztuki. W 1948 r. przez jeden semestr prowadziłam wykłady i ćwiczenia w Wyższej Szkole Gospodarstwa Wiejskiego z zakresu etnografii. Przerwa nastąpiła z powodu zmiany kierunku studiów Uczelni. .. W 1950/51 r. prowadziłam wykłady i ćwiczenia z zakresu muzeologu na Uniwersytecie Łódzkim. W roku 1957 pobierałam stypendium z PAN w kwocie zł. 600 miesięcznie, \V 1958 r. w kwocie 650 zł miesięcznie (dopisane ręcznie) z Działu 1. Etatu w IHKM nie otrzymałam pomimo starań w Instytucie i u Prezesa PAi'J. Należę do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jak również jestem członkiem połskiego Towarzystwa Religioznawczego (również członkiem Zarządu), od 1958 do S. A. i W. Obecnie rozpoczęłam pisać cykl artykułÓW do "Argumentów", także w przygotowaniu do Euhemera. (-) Odczytując choć znałyśmy Dr Janina Krajewska" te krótkie i suche dane, uprzytomniłam sobie dopiero, że się od 1925 r., mało nawzajem wiedziałyśmy osobie. Nie przekraczałyśmy granicy "koleżanek ze studiów". Zrazu dzieliła nas rÓżnica lat i studiów, póżniej rozdzieliło nas życie, choć spotykałyśmy się nadal. ROZmOwy. ~otYCZYłY .najczęś~iej takiego czy innego zagadnienia z naszej specJalnosCl, muzealmctwa, hteratury naukowej, krajoznawstwa i to chyba wszystko. Rozmów intymniejszych nie prowadziłyśmy, nie były nam potrzebne. D.latego .p~łna charakterystyka osobowości Krajewskiej, głębsza oce~a Jej dZlałalnoscl p~~ekracza właściwie moje możliwości. Do życiorysu, JakI pozostawIła dorzuclC mogę tylko kilka szczegółów. ~Ioze się mylę, ałe nawet naj bliższa rodzina, nawet matka, którą Janin[l Kr;jJe\~ska bardzo kochała, nie zdawała sobie w pełni sprawy z dra,rr.atu Jej zycia. Zaczął się on we wczesnym dzieciństwie po przebyciu ospy. Ktora to choroba zostawiła trwałe ślady. Był to temat starannie omijany przez ~as. Znaki po ospie, to nie kalectwo, ale skaza zwłaszcza dla kobiety młodej: obdarzonej żywym temperamentem. Raz tylko, niedługo przed Sll11erC1ą, kIedy po raz ostatni przebywała u mnie kilka tygodni, wspom11Iała o tym. Na tym tle od wczesnej młodości kształtował się u Krajewsklej kompleks urazów. Może gdyby, ktoś zadał sobie trud zwalczenia ich nie byłyby tak bardzo zaciążyły nad całokształtem jej życia. . . W tym czasie, kiedy poznałam dr Janinę Krajewską, była już od lat slUchaczką sinologii u Bogdana Rychtera, czy Richtera na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowita, energiczna, żywa, pochłonięta studiami, nie brała czynnego udziału w życiu społecznym. Nie stanowiła zresztą w tym względzie wyjątku. Zyciu towarzyskiemu udzielała się z umiarem. Była raczej zamknięta w sobie, już wtedy nie ufała zbytnio ludziom, nie wierzyła w ich życzliwość. W r. 1926, czy 1927, z powodów, których dzisiaj już nie przypominam sobie, Krajewska przerzuciła się na etnografię polską. Pod kierunkiem pro£. E. Frankowskiego zaczęła zbierać materiały do pracy doktorskiej pt. "Mleko w wierzeniach i obrzędach ludu polskiego". Jednocześnie chodziła na seminarium z archeologii polskiej i tu napisała pracę pl.. Zabytki opatowskiego. z cmentarzyska Praca popielnicowego ta drukowana była w Nietulisku w Światowidzie. Dużym, pow. T. XIII. TNW. 1929. Vlraz z E. Frankowskim przeniosła się do Poznania, gdzie przez rok pełniła obowiązki asystentki. Tam też zrobiła doktorat na podstawie wyżej wymienionej pracy, jako przedmiot poboczny mając archeologię. Po doktoracie wyjechała Krajewska do Łodzi, gdzie przez pewien czas pracowała w tamtejszym świeżo powstałym Muzeum. Prowadziła wtedy kilkakrotnie badania terenowe na cmentarzyskach łużyckich \V Sierpowie, Błoniu i Zabokrzekach. Materiał ten został póżniej opublikowany, jak wynika z bibliografii. Dołączyła ją do wyżej wspomnianego życiorysu doprowadzając do roku 1953. Te prace materiałowe są rzeczowe i zupełnie nie odbiegają od innych prac tego typu publikowanych przed wojną. �612 613 Monografia stanowiąca pracę doktorską nie została opublikowana, mimo że wielokrotnie wracała na warsztat autorski. Dr Krajewska mając raczej umysłowość analityczną nie zdołała tego szerokiego zagadnienia ująć syntecznie. Umiała jednak szperać i na pewno znalazła wiele ciekawego materiału. W pracę tę włożyła bardzo wiele energii, po~więc.en~a i czasu. Nie jestem etnografem, nie znam bliżej tej roboty, wydaje mi Się jednak że wartoby ją było opublikować, choćby na ?~wi:la~zu, j.ako zbi~r materiału, dziś napewno już unikatowego. TrudnoscI, Jakle wiązały Się z tą pracą wielokrotnie jak mówiłam, przedstawianą i wielokrotnie poprawianą, stały się podstawą jeszcze jednego głębokiego urazu, toteż nieraz z goryczą mówiła, że jej zawsze ktoś staje na drodze, że ktoś jej zawsze podkłada kłody pod nogi. W kwietniu 1934 r. objęła dr J. Krajewska kierownictwo nowopowstałego Muzeum Miejskiego w Gdyni z działami: etnograficznym, archeologicznym i historii rozwoju miasta Gdyni. W Muzeum tym pełniła zrazu wszystkie funkcje od kierownika do woźnego włącznie, gdyż o etaty nie było wtedy łatwo. Był to chyba najlepszy, najjaśniejszy i najpełniejszy okres jej życia. Pełna zapału biegała po niewielkich, ale ze smakiem urzą~zon~ch salkach Muzeum, ustawicznie zmieniając i udoskonalając ekspozYCJ~ Zbl.Orów które rosły dzięki jej osobistym wysiłkom. Nadmiar ObOWlązkow wyz~valał w niej nowe zapasy energii. Jeździła w teren poszukiwani.u eksponatów etnograficznych, prowadziła badania wykopa!ISkowe. ?pubhkowała w tym czasie kilka prac, wyjeżdżała kilkakrotme zagramcę· np. do Szwecji. Nie była to zresztą jej pierwsza podróż zagranicę, gdyż już w czasie studiów była w Czechosłowacji i Austrii. Jej też wy~ączną zasługą był fakt, że Muzeum Gdyńskie wysuwało się na cz~~o ~rowl~c~Onalnych muzeów, jako wzór nowoczesnej, naukowej ekspozyCJI, n:e. mOWląc już o tym iż było dokumentem polskości tego regionu. tyC~ JeJ .z~słU~, jakie położyła dla muzealnictwa polskiego n~e powinno. Sl~ am ummeJsza.c, ani pomijać milczeniem. W tym też okreSie swego zycla była znaczme spokojniejsza i pogodniejsza, niż w czasie studiów. ., Niestety wybuch II-ej wojny światowej pociągnął z~ sobą. zmszczeme Muzeum Gdyńskiego. Krajewska wraz z rodziną przemosła Się do Warszawy, gdzie przebywała aż do wybuchu powste.nia. Zniosła dobrze t~udny okres okupacji, pracując czas jakiś jako urzędniczka w prywatnym bmrze. Odsunięta od swego właściwego warsztatu pracy dużo czytała, kontaktowała się również z E. Frankowskim. St. Poniatowskim, aż do czasu aresztowania tego ostatniego. W tym czasie widywałam ją stale.. . Już w kwietniu 1945 r. objęła stanowisko Dyrektora Łodzklego Muzeum Etnograficznego i na tym stanowisku pozostawała przez lat 9, do mom~ntu zwolnienia jej przez Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Za?ytkow Ministerstwa Kultury i Sztuki (pismem z dn. 10 sierpnia 1954). Pler:vsze lata pracy dr Krajewskiej na nowej placówce były b. płodne. Rozwlllęła v: ! kilka działów zupełnie nowych w Muzeum, prowadziła badania terenowe. Urządziła wystawę objazdową, zainicjowała wydawnictwo, nakręciła dwa, czy trzy zupełnie ciekawie zrobione filmy dokumentarne (z zakresu garncarstwa - jeden, drugi bodaj z zakresu tkactwa); współpracowała ponadto czynnie z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym i przez pewien czas była członkiem Zarządu Głównego. Od momentu zwolnienia zaczyna się dla Krajewskiej istna "Droga Kalwarii" zakończona niespodzianie chorobą i śmiercią w dniu 11 listopada 1960 r. Wprawdzie z listu K. Jażdżewskiego, który pisał do jej rodziny, a który odnalazłam w jej papierach widać, że proponowano jej posadę kierownika Muzeum w Lublinie, a ona jej przyjąć nie chciała. Nie zmienia to jednak faktu iż przez lata tułała się po urzędach, po gabinetach dyrektorskich Łodzi i Warszawy, pozbawiona warsztatu pracy. Nie znalazło się nawet zabezpieczenie emerytalne, któreby jakoś unormowało jej życie. Jest to bolesny, a trudny do zrozumienia fakt, że pracownik, który przez długie lata był uznany za wykwalifikowaną siłę, który przez długie lata pracował twórczo i owocnie, nagle stał się niepotrzebny. Nie pomogło dwuletnie stypendium, jakie dr J. Krajewska otrzymywała z Wydziału Nauk Społecznych PAN. Nie pomogły zaliczki na opracowanie zeszytów do "Atlasu Polskich strojów Ludowych". Jeden z tych zeszytów wyszedł z druku, drugiego nie zdążyła skończyć. Nie pomogło sporadyczne drukowanie artykułów religioznawczych w "Argumentach", które spotkały się z uznaniem czytelników. Gehenna rosła, pogłębiała się i stopniowo przeobrażała się w nędzę tym smutniejszą, że starannie ukrywaną. Narastał coraz mocniejszy żal do losu, że tak została pokrzywdzona. Narastały też urazy psychiczne. Zmarła w zupełnym osamotnieniu, tak jak żyła w latach ostatnich. Może teraz, gdy minęła pierwsza rocznica jej śmierci udałoby się zebrać fundusz, który stałby się podstawą stypendium Jej imienia dla słuchacza etnografii polskiej znajdującego się w szczególnie ciężkich warunkach bytowania. Byłby to choć skromny dowód pośmiertnego uznania jej zasług dla kultury polskiej. Janina Rosen-Przeworska BIBLIOGRAFIA prac dr J a n i n y Kra j e w s k i ej: Boże Narodzenie u ludu polskiego. "Bluszcz", Nr 52. 1926. Zapusty u ludu polskiego. "Bluszcz" Nr 9. 1927. Wielkanoc u ludu polskiego. "Kobieta Współczesna". Ilustrowany Społeczno-Literacki. Kr 3. 1927. Tygodnik �614 615 Zwyczaje Swiętojańskie u ludu polskiego. nik Społeczno-Literacki. Nr 13. 1927. Konik Zwierzyniecki. łeczno-Literacki. "Kobieta "Kobieta Współczesna". Nr 3. 1927. Współczesna" Ilustrowany Tygod- Tygodnik Kult zwierząt i ptaków w Chinach. "Sztuka i Praca". Dwutygodnik ~więcony sprawom sztuki i kultury. Zeszyt 10-12. T. T. 1928. h1aski zapustne w Polsce. Dziennik Poznański. 1930. Spo- Notatki: Dmuchacz i Pobrząkacz. tyckiego. 1937. "Jantar" - Wydawnictwo Miscellanea: Blaser und Schellenstock. "Acta Ethnologica" 1938. Uwaga. powtórzone notatki z Jantaru. Kropielnice na Kaszubach z końca XIX. organ Instytutu Bałtyckiego. 1938. Dr i początku Sierpów, Bał- w Stockholmie. XX wieku. "Jantar" .T. Krajewska przedstawiła własną pracę pt. Ceramika kaszubska z w. xrx. i początku w. XX. Odbicie ze sprawozdań Polskiej Akademii Umiejętności. Tom LII (1951, nr 2, str. 149). 1951. Katalog Gamcarstwa Ludowego woj. rzeszowskiego. Wydawnictwo Muzeum Etnograficznego w Łodzi. Str. 81. Ilustr. 128. Tab. 4. Prace i Materiały. Wydawnictwo FIL. 1952. Plecionki ze słomy. Z inwentarzy muzealnych (Muzeum Etnograficzne w Łodzi). Prace i Materiały. \\'ydawnictwo PTL. 1951. Strój opoczyński. Atlas Polskich StroJów Ludowych. Wydawnictwo PTL. 1~56. Hafty opoczyńskie. kowane. W monografii pow. opoczyńskiego Ceramika Kaszubska z końca XIX. i początku \\' Polskiej Sztuce Ludowej. 1958. Monografia: Mleko w wierzeniach i w obrzędach JJlikowana. XX. ludu dla prs. Nie publi- wieku. polskiego. XXXV WALNEGO z dnia ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO 2. września 1960 r. VI Szczecinie (Zamek). Przewodniczy: Błonie Instytutu z po- Lc,gendy wigilijne w Polsce. "Głos Robotniczy", organ PPR w Łodzi. 1945. Nigdy do zgube nie przyjdą Kaszube. "Ziemia", organ Tow. Kraj.-Tur. 1956. Zabytki z cmentarzyska popielnicowego w Nietulisku Dużym, pow. opatowskiego. "Swiatowid", T. XIII. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. 1929. Cmentarzyska łużyckie z epoki bronzl.: w pow. łęczyckim: i Zabokrzeki. Wiadomości Ludoznawcze. 1932. Sprawozdanie W druku Nie pu- Recenzja pracy B. Stelmachowsklej pt. "Sztulw Ludowa na Kaszubach". "Jantar" Wydawnictwo Instytutu Bałtyckiego. 1937. Przewodnik po Wystawie Objazdowej Muzeum Etnograficznego \v Łodzi pt. "Naczynie 'v Kulturach Ludowych". Wydawnictwo :\luzeum ',::tnograficznego w Łodzi. 1952. Prof. dr Tadeusz Seweryn - Prezes PTL oraz Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska V-Prezes PTL, protokołuje Zenon Jankowski i Teresa Kulik (na podstawie protokółu ramowego i zapisu magnetofonowego). Porządek obrad: !. Uroczystości Jubileuszowe z okazji XV-lecia LXV-lecia Towarzystwa - godz. 11,30. Otwarcie XXXV WZ. Przemówienie inauguracyjne. Powołanie Prezydium. Uchwalenie porządku obrad. Referat: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" prof. dr Tadeusz S e w e l' y n. Wręczenie odznaczeń i nagród zasłużonym działaczom i członkom Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przemówienia gości, przedstawicieli władz i towarzystw naukowych. II. C z ę Ś Ć o l' g an iza cyj na - godzina 17-ta. Zagajenie, wybór komisji wnioskowej. Odczytanie i przyjęcie protokołu z XXXIV Walnego Zgromadzenia, odbytego w roku 1959 w Olsztynie. Referat "Prace Polskiego Tow. Ludoznawczego w tatach 1960-1961" Prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej poseł na Sejm PRL Łukasz K u m o r, przewodniczący Komisji Rewizyjnej. Dyskusja. Zatwierdzenie preliminarza i planu na rok 1960 i 1961. Poprawki do Statutu PTL - prof. dr Fr. Wok l' o j. Wnioski i uchwały. Zamknięcie XXXV Walnego Zgromadzenia. W imieniu Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia :\1iędzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej zagaił obrady dyr. Stanisław B a d o ń, prezes Oddziału Szczecińskiego PTL. Powita wszy przybyłych uczestników, gości oraz przedstawicieli władz, poprosił o przewodnictwo Prezesa PTL, prof. dr Tadeusza Seweryna, który dokonał oficjalnego otwarcia Walnego Zgromadzenia. Do Prezydium weszli: �616 Przedstawiciel PAN prof. dr Kazimierz M a j e w s k i. Sekretarz PW PZPR w Szczecinie: Stanisław S i e w i e l' s k i. Sekretarz KW ZSL w Szczecinie Julian Ł a w i ń s k i. Kierownik Wydz. Kultury PWRN red. .Jerzy Kry g i e r. Sekretarz Rady Naczelnej TRZZ dr Czesław P i l ie h o w s k i. V-Prezes Zarządu Wojewódzkiego TRZZ w Szczecinie mgr Władysław F i l i p o w i a k. Dyrektor Instytutu Zachodniego, Prof. dr Gerard L a b u d a. Przedstawiciele gości zagranicznych: Prof. dr Christo Va kar e l s k i Bułgaria. Prof. dr Dymitr Kra n d ż a lo w - Czechosłowacja. Mgr Duszan D l' l j a c z a Jugosławia. Prof. dr Gunther H e i d o l' n NRD. Prof. dr Wiktor F a l k e n h a n - Berlin Zachodni. Członkowie Polskiej Akademii Nauk: prof. dr Włodzimierz A n t o n i ew i c z, prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, prof. dr Witold D o l' O S Z e w s k i, prof. dr Julian K l' z Y ż a n o w s k i, prof. dr Tadeusz L e h l' - S P ł a w i ński. Członkowie Prezydium i Zarządu Głównego PTL: prof. dr Kazimiera Zawistowicz - A d a m s k a, prof. dr Józef G a j e k, prof. dr Józef B u 1'S z t a, dr Bolesław G a l' y g a, prof. dr Maria Znamierowska - P l' li f f er o w a, dr Tadeusz W l' Ó b l e w s k i, przewodniczący Oddziału Zach. Pomorskiego PTL: Dyr. Stanisław B a d o ń. Po powołaniu Prezydium, przewodnictwo obrad objęła prof. dr Kazimiera Zawistowicz-Adamska. Porządek obrad został przyjęty jednomyślnie. Referat inauguracyjny "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w latach 1945-1960" wygłosił Prezes PTL prof. dr Tadeusz Seweryn. Referat przerywano i zakończono burzliwymi oklaskami. Jednocześnie przyjęto uchwałę o nadaniu odznak pamiątkowych i dyplomów honorowych następującym zasłużonym członkom PTL, za nieprzerwaną pracę w latach 1945-1960. Odznaki otrzymali: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamska, Prof. dr Jan Czekanowski, Prof. dr Kazimierz Dobrowolski, dr Tadeusz Delimat, Prof. dr Józef Gajek, dr Olga Gajkowa, mgr Bolesław Kuźmicz, mgr Kazimierz Pietkiewicz, prof. dr Maria Znamierowska-Prufferowa, prof. dr Tadeusz Seweryn, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Franciszek Wokrój, Prof. Tadeusz ZygleI'. Wręczanie odznak i dyplomów każdorazowo przerywane było burzliwymi oklaskami. W imieniu odznaczonych zabrał głos Prof. dr Józef Gajek. Następnie na wniosek dr Józefa Gajka zebrani przyjęli jednomyślnie burzliwymi oklaskami następującą uchwałę: W związku z obchodem uroczystości LXV -lecia i XV -lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Polsce Ludowej Zarząd Główny postanowił na zebraniu plenarnym w dniu 2. VI. 1960. z okazji XXXV WZ 617 w Szczecinie, nadać swojemu Seniorowi P a n u P l' o f e s o l' o w i dr J a n o w i C z e k a n o w s k i e m u - członkowi Prezydium PTL w latach 1913-1960 . tytuł CZŁONKA HONOROWEGO. Prof. Zawistowicz-Adamska podała do wiadomości uchwałę o przyznaniu przez Zarząd Główny nagród pracownikom PTL: Jankowskiemu, Kuźmiczowi oraz Gajewskiemu. Prof. T. Seweryn podał do wiadomości, iż w 1960 r. władze państwowe przyznały nagrody naukowe następującym członkom PTL: Prof. dr K. Zawistowicz-Adamskiej, Prof. dr M. Znamierowskiej-Prlifferowej, mgr Neumanowej z Sieradza, mgr Bogusławowi Kowalecowi z Łodzi oraz mgr Henrykowi Dworakiewiczowi. Zebrani oklaskami przyjęli powyźsze do wiadomości. W dalszym punkcie obrad przemówienia okolicznościowe wygłosili: prof. dr Christo Vakarelski w imieniu etnografów Bułgarii, Duszan Drljacza - w imieniu etnografów Jugosławii, prof. dr Dymitr Krandżalow w imieniu etnografów Czechosłowacji, rektor prof. dr GUnther Heidorn w imieniu nauki Niemieckiej Republiki Demokratycznej i Uniwersytetu w Rostocku, prof. dr Kazimierz Majewski w imieniu Polskiej Akademii Nauk, prof. dr Gerhard Labuda w imieniu wszystkich instytutów naukowych, działających na Ziemiach Zachodnich i Północnych, dr Czesław Pilichowski w imieniu Rady Naczelnej TRZZ, Wacław Fijałkowski w imieniu TRZZ w Koszalinie oraz przedstawiciele Towarzystw Naukowych w Gdańsku i Toruniu. Następnie odczytano nadesłane listy i telegramy gratulacyjne, od Tadeusza Galiń~kiego Ministra Kultury i Sztuki i Wacława Tułodzieckiego - Ministra Oświaty, od Prof. dr H. Jabłońskiego, Sekretarza Naukowego Polskiej Akademii Nauk, Prof. dr W. Henzla Dyrektora Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN, Prof. dr K. Wyki Dyrektora Instytutu Badań Literackich, prof. dr A. Gieysztora, prof. dr S. Grzybowskiego - Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na tym uroczystości jubileuszowe - o godz. 14,30 zostały zamknięte. Po zakończeniu większość zebranych wzięła udział w otwarciu wystawy sztuki ludowej Pomorza Zachodniego, zorganizowanej przez Wydział Kultury Prez. WRN w Szczecinie, Oddział Zachodnio-Pomorski PTL i Zarząd Wojewódzki Związku Młodzieży Wiejskiej w Szczecinie. Cz. II. ORGANIZACYJNA W obradach popołudniowych uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ks. dr Władysława Łęgi, prof. Leona Halbana i prof. Leopolda Węgrzynowicza. Na wniosek dr L. Malickiego dokonano wyboru komisji wnioskowej w składzie: prof. Burszta, mgr Pietkiewicz, mgr Suboczowa. Na wniosek prof. dr J. Gajka dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: dr Kwaśniewski, mgr Jankowski, mgr Kamocki. �618 Na wniosek mgra P. Kaleciaka dokonano wyboru komisji skrutaeyjnej w składzie: mgr Kużmicz, mgr Swirko, mgr Ciesielski, poczem dr Olga Gajkowa odczytała protokół z XXXIV Zjadu w Olsztynie. Został on przyjęty Jednomyślnie. Referat Prace PT L w latach 1960 i 1961 wygłosił Sekretarz Generalny PTL, prof. dr Józef G a j e k. Sprawozdanie Komisji Rewizyjnej przedstawił Przewodniczący K. R.poseł na Sejm PRL - Łukasz K u m o r. W dalszym ciągu obrad złożyły spra wozdanie ze swej działalno,,;ci Oddziały PTL: Białostocki, Gdański, Katowicki, Kielecki, Krakowski, Limanowski, Lubelski, Łódzki, Olsztyński, Opolski, Poznański, Toruński, Zakopiański. Preliminarz na rok 1960 i 1961 przedstawił skarbnik PTL dr T. Wróblewski. Preliminarz na rok 1961 przewiduje: subwencję PAN l 500000 zł oraz dochody inne 350000 zł. Rozchody obejmują kwotę l 114000 zł na produkcję wydawniczą, oraz prace naukowe i popularyzacyjne. Preliminarz nie obejmuje subwencji i wydatków związanych z reedycją Kolberga. Preliminarz budżetowy na 1960 i 1961 r. został przyjęty w głosowaniu jednomyślnie. W dyskusji nad planem pracy i preliminarzem zabierali głos: prof. Wokroj, prof. Prlifferowa - w sprawie dotowania Oddziałów przez Zarząd Główny, mgr A. Dobrowolska (w sprawie finansowania Oddziałów przez Wojewódzkie Rady Narodowe), prof. Gajek w sprawie badań terenowych, prowadzonych przez PTL, dr A. Dobrowolska w sprawie decentralizacji pracy PTL, dyr. W. Babinicz o polityce kulturalnej PTL, o konieczności szerszej dyskusji na Walnych Zgromadzeniach, o uproszczeniu i ograniczeniu sprawozdawczości, o sprawie decentralizacji pracy Oddziałów, o konieczności współpracy z Komitetem Kultury Współczesnej PAN, o konieczności dotowania Oddziałów, Jan Zaremba o sprawozdaniu Komisji rewizyjnej. Prof. dr Gajek odpowiadając dyskutantom zgadza się co do konieczności decentralizacji, dotowania oddziałów i konieczności lepszej organizacji Walnych Zgromadzeń. Poprawki. Poprawki do Statutu zreferował prof. dr F. Wok I' o j, członek Komisji Statutowej. Poprawki i uzupełnienia proponowane przez Komisję Statutową PTL dokonane w dniach 23-30. V. 1960 r. na XXXV Walne Zgromadzenie w Szczecinie: par. 1. Towarzystwo... (zamiast pierwsze słowo "Stowarzyszenie"). par. 5. Towarzystwo może posiadać własną odznakę organizacyjną po slowie lub" Oddział w (... w ostat. ustępie). par. 7. pt. c) wiedzy O konieczności ochrony i konserwacji zabytków etnograficznych (po słowie pierwszym "rozpowszechniania") a dalej ,.i popularyzowanie zebranych . par. 7. pkt. g) organizowanie wystaw stałych lub objazdowych etnograficznych (w ust. ostatnim po słowie, organizacjach społecznych"). par. 9. ust. 2-gi Oddziału T-wa (po słowie: do ... Oddz. T-wa ust. 3-ci: Oddziału i Zarząd Główny (po słowach: zatwierdza Zarząd). ust. 4-ty dodatkowy: po dotychczasowym ostatnim "deklaracje" (dodać) Członkami Towarzystwa mogą być obywatele państw obcych, za zgodą Zarządu Głównego. par. 11. ust. l-szy: i Zarząd Główny (po słowie: Zarz. Oddziału). par. 22. względnie lub w razie ich nieobecności inna osoba wybrana przez Walne Zgromadzenie (po słowach: przez Zarząd Główny). par. 23. pkt. f) i ich odwołań do orzeczeń Sądu Koleżeńskiego (po słowach w wierszu drugim: wniosków członków). par. 29. - 18 członków i 3 zastępców ... (po słowach wiersz 1-szy "sekretarza generalnego"). par. 33. pkt. c) (powoływanie) zamiast "mianowanie". pin. 33. pkt. c) wiersz 2-gi przyjmowanie (przed słowem "skreślenie"). par. 36. ust. 2-gi: wiersz 2-gi: Przewodniczący Komisji Rewizyjnej ma prawo brania udziału w posiedzeniach Zarządu Gł. bez prawa głosowania (po słowach "i sekretarza"). par. 37. ust. l-szy: całokształtu działalności Zarządu Głównego (po słowach: "należy kontrola"). pkt a) kontrola stanu agend Towarzystwa jak sekretariat, biblioteka, redakcji wydawnictw, archiwum, magazyn ... (pO słowach "dokumentów rachunkowych Towarzystwa"). par. 53. zgodnie z obowiązującymi przepisami (po słowach "prowadzi księgowość"). W dyskusji nad poprawkami głos zabrali: dyr. W. Babinicz, proponuje przegłosowanie poprawek en bloc, mgr B. Kużmicz, proponuje zdjęcie z porządku obrad pkt. poprawek ze względów formalnych, motywując swój wniosek tym, że poprawki nie zostały na czas rozesłane. Z kolei Sekretarz Generalny i członkowie Prezydium stwierdzają, iż nie odpowiada to rzeczywistości, gdyż poprawki statutowe zostały powielone i rozesłane do wszystkich Oddziałów PTL, na co Zarząd ma dowód w postaci pisma mgr Kużmicza, zawierającego wiadomość o otrzymaniu przez niego przesyłki z poprawkami i przekazaniu jej oddziałowi Warszawskiemu. Mgr Jankowski odczytał fragment wymienionego pisma mgr Kuźmicza. Wobec tego stanu rzeczy Przewodnicząca prof. Adamska podaje poprawki statutowe pod głosowanie, Poprawki zostały przyjęte w całości przy l głosie przeciw i 2 głosach wstrzymujących się. Komisja wnioskowa przedstawiła następujące wnioski: 1. Traktowanie sprawy reedycji dziel Kolberga jako pierwszoplanowej, 2. o zwołanie w najbliższych latach WZ w Opolu, 3, o powołanie Oddziału PTL w Łańcucie, 4. () powalanie Oddziału PTL w Radomiu, �620 621 5. o pozostawienie na Walnym Zgromadzeniu przynajmniej pół dnia na dyskusję nad całokształtem prac PTL, 6. o konieczności zwoływania Walnego Zgromadzenia w połowie września, 7. o finansowanie w pierwszym rzędzie badań prowadzonych przez Oddziały, (które znajdą wyraz w publikacjach), 8. o rozsyłanie Oddziałom wykazu nabytków biblioteki PTL, 9. o zwołanie następnych Walnych Zgromadzeń po Białymstoku w Łańcucie, w Kielcach, Mszanie Dolnej i Opolu. Na wniosek prof. Seweryna przyznano mgr Z. Jankowskiemu odznakę i dyplom honorowy za pracę nad zorganizowaniem XXXV Walnego Zgromadzenia i Międzynarodowej Konferencji Pomorzoznawczej w 1960 r. w Szczecinie. Uchwalono również wysłać specjalne podziękowanie dla członków Komitetu Organizacyjnego XXXV Walnego Zgromadzenia. Postanowiono wysłać specjalne telegramy do Rady Państwa, Rady Ministrów, Prezydium PAN, Przewodniczącego 'VRN w Szczecinie i Koszalinie. O godzinie 20,00 prof. dr Tadeusz Seweryn zamknął XXXV Walne Zgromadzenie. Zenon Protokółowali: i Teresa Jankowski KuLik LISTA UCZESTNIKOW XXXV WALNEGO ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I MIĘDZYNARODOWEJ KONFERENCJI POMORZOZNAWCZEJ. Kazimierz Adamczyk, Kazimiera Zawistowicz-Adamska Włodzimierz Antoniewicz, Kalina Antonowicz, Anna Apanowicz, Altks~nder Arendt, Witold Armon, Helena Babinicz, Waldemar Babinicz, Leon Bobiński, Stanisław Badoń, Władysław Balicki, Anna Basara, Jan Basara, Willi Bastian (NRD), Zdzisław Batorowicz, Henryk Batowski, Barbara Bazielich, Barbara Bazińska, Roman Bielański, Wiesław Bieńkowski, Stanisław Blaszczyk, Józefa Bednarowska, Janusz BohdanoWiCz, Wanda Brajerska, Jan Brankart (NRD), Benon Branberk, Eugeniusz Buczak, Roman Buczak, Maria Lachowska-Bujak, Józef Burszta, Maria Brzeska, Maria Cabalska, Barbara Szydłowska-Ceglowa, Bożena Chmielewska, Halina Chmielewska, Stanisław Chmielewski, Helena Chojnacka, Kazimiera Chojnacka, Irena ChruściE'lowa, Zofia Chrzanowska, Józef Chrzaszczyński, Irena Chulecka, Józef Chudek, Zygmunt Ciesielski, Eugeniusz Cnotliwy, Maria Czapkiewicz, Ewa Czarnecka, Alina Czarnecka, Bchdan Czarnecki, Anna Czekanowska, Jan CzekanowsKi, Janina Cygańska, Wanda Dąbrowska, Maria Dębińska, Tadeusz Delimat, Stefan Deptuszewski, Janusz Deresiewicz, Agnieszka Dobrowolska, Aleksandra Dobrowolska, Stanisław Dominiczak, Bogdan Dopierała, Witold Doroszewski, Bogusław Drewniak, Duszan Drliacza (Jugosławia), Wanda Drozdowska, Józefa DudkiewiCz, Zygmunt Dulczewski, Janina Dydowiczowa, Wiktor Falkenhanh (Berlin), Adelaida Falkowska, Joahim Falkowski, Wanda Feldman, Wiktor Fenrych, Gracjan Fijałkowski, Władysław Filipowiak, Ryszard Fitz, Feiiks Fornalczyk, Bogdan Frankiewicz, Maria Fryczowa, Józef Gajek, Olga Gajkowa, Stanisław Gajewski, Władysław Garczyński, Władysław Jeż-Jarecki, Bolesław Garyga, Halina Goszczyńska, Antoni Gietek, Janina Gliszczyńska, Marian Gondzik, Wanda Gondzik, Jerzy Grocholski, Paweł Groth, Józef Guranowski, Lutosława Hajnówna, Doris Hammer (NRD), Alicja Hamling, Feliks Haska, Kwiryna Handke, Gunther Heidorn (NRD), Tamara Heidorn (NRD), Zbigniew Heliński, Fiedhelm Hinze (NRD), Charlotte Hirsch (NRD), Roman Hirsch, Kazimierz Hohenauer, Alicja Fucikowa-Hola (CSRS), Bohdan Horbaczewski, Maria Hudymowa, Antoni Huebner, Jadwiga Huebner, Janina Huppenthalowa, S. N. Ivanow (ZSRR), Anna Jachnina, Bernard Janik, Hanna Białęcka-Jankowska, Jan Jankowski, Władysław Janlwwski, Zenon Jankowski, Henryk Janocha, Zbigniew Jasiewicz, Bronisława Jaworska, Barbara Jasińska, Aleksander Jaźwiński, Jaromir Jech (CSRS), Maria Jeżowa, Alicja Gerlach-Josewicz, Konstanty Judenko, Józef Jurek, Witalis Jurkiewicz, Zdzisław E:aczmarczyk, Tadeusz Kaczmarek, Johannes Kalisch (NRD), Ireneusz Gwido-Kamiński, Janina Kamińska, Janusz Kamocki, Helena Kapełuś, Helena Karpińska, Jan Kedrowski, Henryka Klechówna, Krystyna Klęsk, Jan Tadeusz Klik, Franciszek Klonowski, Anna Kluba, Henryk Knie, Jan Kocik, Jadwiga Komorowska, Janina Kościów, Józef Kostrzewski, Władysław Kowalenko, Józef Kozłowski, Tadeusz Kraszewski, Dymitr Krandżalov (CSRS), Henryka Królikowska, Manfred Kruger (NRD), Mieczysław Krzosa, Jerzy Krygier, Marian Krzyślak. Julian Krzyżanowski, Stanisław Krzywicki, Kazimierz Kubik, Jadwiga Kucharska, Ryszard Kukier, Teresa Kulik, Łukasz Kumol', Anna Zambrzycka-Kunachowicz, Antoni Kunysz, Ludwik Kunz (CSRS), Władysław Kupiszewski, Władysław Kuraszkiewicz, Bolesław Kuźmicz, Janina Kuźmicz, Władysław Kwaśniewicz, Maria Trawińska-Kwaśniewska, Krzysztof Kwaśniewski, Andrzej Kwilecki, Izabella Ułaszyn-Kwilecka, Stefan Kwilecki, Gerard Labuda, Mikołaj Latuch, Irena Lech, Andrzej Lechnicki, Lech Leciejewicz, Henryk Lesiński, Władysław Lewandowski, Anna Kowalska-Lewicka, Janina Lorenc, Eva Lesesova (CSRS), Ludwik Lesos (CSRS), Tadeusz Łastowiecki, Teresa Łaszczewska, Julian Ławiński, Irena Łopuszańska, Bolesław Łopuszański, Witold Łukasiewicz, Joachim Mai (NRD), Józef Majchrzak, Kazimierz Majewski, Edmund Makowski, Stanisław Malessa, Longin Malicki, Przemysław Małek, Kazimierz Maniszewski, Krystyna Marczak, Feliks Markowski, Michał Maśliński, Krystyna Mazurkiewicz, Jerzy Meissner Wacław Michałowski, Barbara Michejda, Stanisław Mielczewski, Ryszard Miernik, Krystyna Mierzejewska, Józef Mikołajtys, Wacław Maskowski, Zdzisław lVIitkiewicz, Wanda Mitzner. Józef Mossakowski, Józef Mozelowski, Olga Mulkiewicz, Wojciech Myślenicki, Kazimierz Myśliński, Teresa Siudowska-Myzyk, Eliza Naumowicz, Władysław Negrey, Romualda Niekrasz, Czesław Niemyski, Halina Nowosad, Jerzy Olczak, Halina Olędzka, Feliks Oleszczuk, Aleksander Oleszczuk, Janusz Optołowicz, Marian Ornat- �622 kiewicz, Richard H. Osborne (Wielka Brytania), Krzysztofa Ostrowska, Franciszek Paprocki, Jerzy Pałyskiewicz, Leon Pawlak, Reinhard Petsch (NRD), Bogusław Pękal, ,Janina Petera, Wacław Petsch, Marian Pieci ukiewicz, Kazimierz Pietkiewicz, Ewa Fryś- Pietraszek, Czesław Pilichowski, Maria Piłat, Elżbieta Piotrowska, Zbigniew Piotrowski, Czesław Piskorski, Zbigni'2W Piskorski, Stefan Pobocki, Zofia Poczobut, Józef Pogóreczny, Zofia Podkowińska, Marian Pokropek, Maria Polakiewicz, Kazimierz Polański, Wanda Pomianowska, Kazimiera Pomianowska, Anna Poniatowska, Jerzy Poradowski, Klara Prillowa, Zygmunt Prószyński, Maria Znamierowska Priifferowa, Danuta Ptaszyńska, Kazimierz Pudło, Michał Pułaski, Maria Pypciuk, Janina Rosen-Przeworska, Harald Raab (NRD), Zbigniew Radecki, Jan Rombski, Andrzej Roplewski, Magdalena Rostworowska, Ludwik Rostworowski, Urszula Rotuska, Jan Rotuski, Wolfgang Rudolph (NRD), Ewa Kamińska - Przetelska, Bolesław Sadaj, Marian Sadaj, Jan Sadownik, Maria Salingova (CSRS), Evald Schuldt (NRD), Stanisław Schwann, Elżbieta Senenko, Tadeusz Seweryn, Andrzej Siciński, Stanisław Siewierski, Marian Sikora, Kazimierz Siuchniński, Władysław Siwek, Tomasz Skarżyński, Przemysław Smol arek, Lucja Smędzik, Alojzy Smykowski, Walerian Sobisiak, Leonard Sobierayski, Wojciech Sokołowicz, Maria Kwapiszowa-Solecka, Janusz Sowiński, Zofia Lehr-Spławińska, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Steczkowski, Jan Stelmacz, Donald Steyer, Roman Stopa, Maria Stopowa, Maria Suboczowa, Zygmunt Sułowski, Bernard Sychta, Włodzimierz Szafrański, Janina Szumanowa, Jerzy Szwejk, Jerzy Szydłowski, Sławoj Szynkiewicz, Kazimierz Slaski, Ewa Śledzińska, Wacław Śledzi!'lski, Wojciech Smigielski, Stefan Świerzewski, .Janusz Świeży, Dobrosława Swirko, Stanisław Świrko, Władysław Świrski, Bruno Taydelt, Karolina Taydelt, Jerzy Topolski, Bogumiła Traczyk, Kazimiera Tymieniecka, Wanda Tymieniecka, Kazimierz Tymieniecki, Aleksandra Tyszkowa, Barbara Urbańska, Anna Vakarelska (Bułgaria), Christo Vakarelski (Bułgaria), Bogdan Wachowiak, Adam Wanke, Czesław Wawrzyniak, Stanisława 'Weiss, Stefan Wesołowski, Maria Wiercińska, Tadeusz Wieczorowski, Alfred Wielopolski, Bogdan Wierzbicki, Herbert Wilczewski, Renate Winter (NRD), Jerzy Wiśniewski, Tadeusz Prus- Wiśniowski, Andrzej Wituszyński, Anna Lyszcz..Wirpszowa, Waltraut Woellcr (NRD), Aleksandra WOjciechowska, Jerzy Wojtasik, Franciszek Wokroj, Maria Danuta Wołągiewicz, Ryszard Wołągiewicz, Edward Wołoszyn, Janina Wołyńska, Maria Wożniak, Antoni Wróbel, Zdzisław Wróbel, Jadwiga Wróblewska, Tadeusz Wróblewski, Helena Wróblewska, Krystyna Wunsch, Zdzisław Wunsch, Maria Zaborowska, Jan Zaciura, Ludwik Żabrocki, Barbara Zagórna, Stanisława Zajchowska, Jerzy Zajdel, Ludmiła Zajdel, Danuta Rymsza-Zalewska, Jan A. Zaręba, Eugeniusz Zawadzki, Helena Zduńska, Jadwiga Pałkowska -Zieni ukowa, Antoni Zwolak, Irena Zybert, Stefan Żółkiewski, Kazimierz Żurowski, ;\Iaria Żywirs1{a. G23 - - 'L ...,. ,..: ~ ,~ ...,. _. x ...,. ..., ,-':", ., -' '7-1 ~. ...,. ~ l:: i":' ...,. ,-::: ':", ., .:,. .. "f. --"J_ ~ ;.., ;.. . e: 1,":_ e;, - E 'L a :=: ,:;. ,'1; ~ e-< ::: ~ ~~~ ....., ~ ~ ~ "~ ~ }~ Y: ....., - 'C TJ ;::; ;:: ~ :=: ;...-; .•A I I I ( ;:: ,:,. ''L. ::" ;.., . ;,.; ."'i ~~ ::;; oc ;:; ";...-; ;:: :;.... ;...-~ "f. ~'" I I .. ~ " ~ ~ .~ '" ;:;; ~ "f. " ::>-; "->: - ..-> ..-~ ~ ".-, ,...., ::: -=" '-. :=: c-: -='-. 7 ., ~L ~;. ., ::: -='-. ., ., :-: :..--~ ."i t: ,~ ~ ~ ~ ::: ;..- '/. §: - ::: .","- ::: ~ ~ . S x ."'"i "L ."'~i - ~ '--. ~ ~ Q;;' :;'J " -~ ::: :-;: TJ ~ M ~ - ;::;g ? ~ ;-::: g t:f) ~ M - '-O ~' t:: ...,. "'l '~ ."'..:;i Q ~ ~ " ; be ;.., Q;l 0';::; .[. ~ 'a" >~ ;. ;.. " "1 " - ~ ~ :.. ~ ::;: ">. > •..•.. '" ;.., ~ ~ > •..•.. c:: " Z < ;:..., "- :.. - -'= ~ ~ -:o ."'i Z < ~ ::... ~ '~ x:>; "- " .:::- > .."f. :-; "- .'~ "- '" ~- ....., ~ ~ ~ ~'" ;.., ."''Li �624 B I L _\ X S Polskiego Towarzystwa Ludoznaw· 625 Aktywa czego we \Yroeławiu T r e L.p. -'-- _ .. -."'" _ .. i Sum, . ,.Je'd nos tk' owe!I ć -_._._----- Banki - Zarząuu Głównego - Odclziałów PTL 5258S,S5 54642,01 2 Kasy Zarządu Głównego Oduzialów ;"),12 18 H)4,15 3 Rozliczenie 4 Sumy 5 Dłużnicy wydawnictw w toku Komitetu l-'TL Kolberg. - 429007,19 13 727.06 45968,80 , 67,20; współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wyuawnictw rozrachunki publiczno-prawne 7 Materiały 8 Gotowe wydawnictwa w magazynie własnym gotowe wyuaw. w innych magazynach 10 rozliczenia Środki w magazynie w przerobie podstawowe Biblioteki 1959 r. ! I L.p'j T r e Sumy zbiorcze I 107240,85 "Wierzyciele -- 18199,27 343288,20 Sumy jednostkowel Ś Ć i i I współpracownicy instytucje pailstwowe odbiorcy wydawnicb'rozrachunki publicznoprawne 27444,68 23684,80 3600,17204,03 71933,51 2 Inne rozliczenia 3 Fundusze w środkach podstawowych 4 Fundusze w środkach obrotowych 15462,54 569764,45 3162415,49 489770,25 41014,70 Inne i 31 grudnia Pasywa ._-j 3562,52 do rozliczenia 6 9 215890,26 127,397,94 na dzieil Sumy zbiorcze 72837,71 93433,3;) własnym 166271,06 i 1994066,05 87318,63 2081384,68: 080,63 4508,50 94080,63 [)Q - Zarządu Głównego - Oddziałów 454936,53 20238,79 Zarządu Głównego Oddziałó,,- 475175.32 :~S19 .375,99 StanislalC '''rocław. dni~l :31. 1. 19;39 Razem Gajewski pasywa 3819 '-i7:i,99 Księgow,\1'. ( -) Dl' T((de~~s;:; Tr I'óblewski Skarbnik 40 - ..Lud", t. XLVII �627 626 Sprawozdanie Z XXXVI WALNEGO ZGROMADZENIA LUDOZNAWCZEGO W BIAŁYMSTOKU, POLSKIEGO TOWARZYSTWA W DNIACH 1.5. i 16. IX. 1961 r. Obecni na sali członkowie Towarzystwa w liczbie 124 osób. Ponadto na Zjazd przybyli przedstawiciel Ministerstwa Kultury i Sztuki - dr Kazimierz Pietkiewicz, przedstawiciele Wydziału I P.AN. prof. dr Stanisław Arnold i mgr Jerzy Sokolewicz, przedstawicielka IHKM - doc. dr Janina Przeworska, przedstawiciel WRN inż. Jerzy Popko, kierownik Wydz. Kultury WRN w Białymstoku Ob. Fr. Stoczkowski, kierownik Wydz. Kultury MRN w Białymstoku Ob. Jerzy Łupiński, przedstawiciel KW ZSL Ob. Jan Czapla. Nieobecność swą usprawiedliwili: prof. dr W. Antoniewicz, prof. dr R. Reinfuss, dr B. Garyga, prof. dr K. Adamska, prof. dr K. Dobrowolski, prof. dr J. Krzyżanowski. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan C z e k a n o w s k i, witając obecnych na sali przedstawicieli organizacji politycznych, władz miejscowych i delegatów P AN oraz wSl:ystkich członków i gości. Do prezydium przewodniczący zaprosił: inż. Czaplę, ob. Stoczkowskiego, Popkę, prof. dr S. Arnolda, posła A Jażwińskiego, dr Pietkiewicza, prof. dr W. Doroszewskiego, prof. dr J. Gajka, prof. dr J. Bursztę. Obecni oklaskami przywitali prezydium. Jako protokólantów powołano: mgr M. Suboczową, dr T. Delimata, mgr Z. Ciesielskiego i Ob. Zofię Ujdę. Proponowany program sesji naukowej, p ośw ięcon ej P odlasiu został przyjęty przez Walne Zgromadzenie bez poprawek. Referat inauguracyjny wygłosił prof. dr J. Czekanowski, referaty następne: mgr Trawińska-Kwaśniewska, dr K. Kwaśniewski, mgr J. Damrosz, prof. dr W. Doroszewski, prof. dr Tadeusz Rogalski, mgr L. Szwengrub-Judenko. Referaty zostały nagrane na taśmę magnetofonową. Wszystkie referaty na wniosek przewodniczącego Sesji będą opublikowane w osobnym wydawnictwie. W dyskusji nad referatami zabierali głos: prof. dr J. Czekanowski, dr O. Gajkowa, Ob. Bazala, doc. Chętnik, prof. Pri.ifferowa, mgr St. Świrko. Podsumowania sesji dokonała prof. M. Pri.ifferowa, podkreślając ważność wygłoszonych referatów dla posunięcia wiedzy o regionie białostockim, którym poza etnografami interesują się także przedstawiciele innych dyscyplin naukowych. Prof. Pri.ifferowa podkreśliła również konieczność dalszych badań w Biastockiem i to nie tylko w odniesieniu do tradycyj nej kultury ludowej, ale również w stosunku do żywej wspólczesności. Częśc naukową Zjazdu zamknięto o godzinie 15-tej. Dnia l,j września godz. 17,30. Otwarcia Walnego Zgromadzenia dokonał wiceprezes Towarzystwa prof. .J. C z e k a n o w s k i, informując, że ze względu na podnoszone przez niektórych członków Towarzystwa usterki formalne towarzyszące wyborom do władz Towarzystwa na XXXIV Walnym Zgromadzeniu w Olsztynie Zarząd Główny postanowił złożyć mandat na ręce Walnego Zgromadzenia na rok przed upływem kadencji z prośbą do zebranych o przyjęcie tej rezygnacji. Po przyjęciu tego wyjaśnienia Walne Zgromadzenie przystąpiło do wyboru komisji mandatowej, komisji matki i komisji wnioskowej. W skład komisji mandatowej weszli: prof. M. Pri.ifferowa, dr A Lewicka, mgr M. Suboczowa, mgr Z. Jankowski. Do komisji matki weszli: prof. J. Czekanowski, prof. M. Prufferowa, dr Wróblewski, prof. Wanke, doc. Pojnarowa, dr Lewicka, mgr W. Jostowa, dr K. Pietkiewicz, mgr Szwengrub, mgr Kaleciak. W skład komisji wnioskowej zostali powolani: prof. Wanke, prof. ZygleI', dr Dełimat, mgr Kaleciak. Na wniosek prof. Gajka powołano też komisję mającą zająć się interpretacją postanowień statutu dot. wyborów do Zarządu Głównego. Koniecznośc interpretacji wynikła z faktu, że statut nie formułuje wyrażnie sposobu przeprowadzenia tych wyborów, nie wyjaśnia mianowicie czy Walne Zgromadzenie wybiera osobno prezesa a osobno resztę członków, czy też wybiera Zarząd w składzie 19 członków i 3 zastępców, pozostawiając im sprawę wyboru prezesa. Do komisji tej zostali powołani: prof. Burszta, prof. Wanke, dr Delimat. Komisji zalecono przekonsultowanie tej sprawy z Ob. Jerzym Sokolewiczem, magistrem praw. Ponadto dokonano wyboru komisji regulaminowej w składzie: mgr Jankowski, prof. Pri.ifferowa, dyr. Badoń, mgr Kaleciak, doc. Przeworska. Zadaniem tej komisji było opracowanie technicznej strony przeprowadzania wyborów. W sprawie programu obrad zabrał głos prof. Gajek, informując zebranych o tym, że Zarząd Główny na posiedzeniu w dniu 14 września 1961 r. dyskutował celowość zajmowania się projektem poprawek do statutu. Zarząd wyszedł z założenia, że dyskusja nad profilem towarzystw naukowych, zwłaszcza subwencjonowanych przez PAN, zmierzająca do zasadniczych zmian w ich strukturze i zadaniach, czyni zmiany w statucie w chwili obecnej całkowicie bezprzedmiotowe. Prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku obrad dyskusji nad poprawkami do statutu i zastąpienie jej dyskusją nad memoriałem PAN \\' sprawie towarzystw naukowych. Równocześnie prof. Gajek zaproponował usunięcie z porządku dziennego obrad drugiego punktu, a mianowicie: "planu pracy Towarzystwa na rok 1961-1964, uważając, że Zarząd wybrany na tym Walnym Zgro~adzeniu nie będzie w stanie w tak krótkim terminie przedstawić sE'nsownego i realnego planu działania na okres kilkuletni. Oba wnioski poddane głosowaniu zostały przyjęte. Odczytanie i przyjęcie protokółu z XXXV Walnego Zgromadzenia zostało przesunięte na dzień 16 września 1961 r. Na tym posiedzenie w dniu 15. IX. 1961 r. zakończono. �629 pracownicy etatowi Zarządu Głównego oraz ci, którzy w pracy Towarzystwa nie brali dotąd żadnego udziału . ..:'rof. Wanke jako jednocześnie członek komisji powołanej do zinterpretowania postanowień statutu odnośnie do wyborów do Zarządu, poinformował zebranych, że statut nie określa ściśle procedury tych wyborÓw. Można oddzielnie wybierać prezesa i oddzielnie resztę członków Zarządu. Można też wybierać cały Zarząd łącznie. Decyzji w tej sprawie oczekuje się od Walnego Zgromadzenia. Walne Zgromadzenie na wniosek prof. J. Czekanowskiego przyjęło zasadę dokonania wyboru całego Zarządu łącznie. Za wnioskiem tym głosowało 49 osób, przeciw wnioskowi 33, 5 osób wstrzymało się od głosowania. Obecnie prof. J. Czekanowski przewodnictwo przekazał prof. T. Zyglerowi. Prof. ZygleI' poprosił mgr Jankowskiego o odczytanie projektu regulaminu wyborów, opracowanego przez komisję regulaminową. Po odczytaniu projektu regulaminu mgr Jankowski poprosił o głos celem zreferowania sądu komisji regulaminowej co do zasady niewybierania do władz Towarzystwa małżeństw i płatnych pracowników Zarządu Głównego. Jak poinformował, część członków komisji regulaminowej uznała te zasady za niesłuszne, natomiast część opowiedziała się za ich uznaniem i wprowadzeniem. W dyskusji nad projektem regulaminu zabrali głos: prof. Wanke, dr Pomianowska, mgr Judenko, prof. Gajek. Prof. Wanke zgłosił wniosek o usunięcie z regulaminu punktu mówiącego o wybieralności do Zarządu osób nieobecnych na walnym zebraniu. Wniosek przeszedł większością głosów, przeciw wnioskowi nie głosował nikt, wstrzymało się 9 osób. Dr Pomianowska, mgr Judenko i prof. Gajek w swych wypowiedziach stwierdzili, że komisja regulaminowa zabierając głos w sprawie wprowadzenia czy niewprowadzenia do Zarządu małżeństw i pracowników etatowych PTL wkracza w kompetencje komisji matki. Wypowiedzieli się oni za utrzymaniem ustaleń komisji matki. Wnioski poddano pod głosowanie: Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu małżeństw, wypowiedziało się 50 osób, za wprowadzeniem ich 32, od głosowania wstrzymało się 16 członków. Przeciwko wprowadzeniu do Zarządu płatnych pracowników wypowiedziało się 53 osoby, za ich wprowadzeniem 17 osób, od głosowania wstrzymało się 25 osób. W wyniku tego głosowania ustalenia komisji matki pozostały aktualne. Po wyczerpaniu dyskusji nad regulaminem w głosowaniu przyjęto regulamin większością głosów przy 4 wstrzymujących się i jednym sprzeciwie. Z kolei przewodniczący zebrania odczytał listę kandydatów do Zarządu przedstawioną przez komisję matkę (w załączeniu). Z sali padły 628 16 września 1961 r. - godz. 9-ta. Walnemu Zgromadzeniu w dniu 16 września 1961 r. w godzinach przedpołudniowych przewodniczył prof. J. C z e k a n o w s k i. W pierwszym punkcie porządku dziennego mgr Jankowski odczytał pr~tokół z XXXV Walnego zgromadzenia w Szczecinie. Protokół został przYNty bez poprawek. Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego za okres 1959-1961 r. w zakresie organizacyjno-naukowym i wydawniczym złożył sekretarz g~neralny, prof. J. G a je k (Tekst sprawozdania w zał.ączeniu). s~r~w~zda~w z prac komitetu kolbergowskiego złożył mgr J. Majchrzak w In:le-' 'l m~obecnego prof. J. Krzyżanowskiego. W związku ze sprawozdame' k~ml~ tetu kolbergowskiego prof. Gajek poinformował zebranych o powzięte] decyzji przekazania redakcji naukowej reedycji "Dzieł Wszystkich:' Kolberga w ręce prof. Burszty i prosił o zaakceptowanie tej ~ecY~JI przez Walne Zgromadzenie. Wniosek został przyjęty. Sprawoz~a~le. fmanso",,:e przedstawił dr Wróblewski (bilans za 1960 r.). Sąd kolezenski \~ czasie swojej kadencji nie rozpatrywał żadnych spraw i nie przedstaWił sprawozdania. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej zreferował ~rzewodniczący tej komisji, p o s e ł Łuk a s z K u m ~ r. Sprawozdame. poseł Kumor zakończył wnioskiem o udzielenie ustępuJącemu ZarządowI abso- v: lutorium. .. Po sprawozdaniach przewodniczący zarządził dyskusję. dYS~USJI nad sprawozdaniami zabrali głos: dr Pomianowska, mgr ŚWlrko, pisarz ludowy Opolszczyzny, R. Urban, red. J. Pieprzyk. Dr Pomianowska podkreśliła znaczny rozwój biblioteki i operatywność personelu bibliotecznego. Mgr Świrko zwrócił uwagę na słabą propagandę wydawnictw :rowarzystwa wśród szerszych rzesz społeczeństwa, m. in. na brak wydawmctw PTL na Międzynarodowych Targach Książki w W-wie. R. Urba~ mó~i~ z entuzjazmem o znaczeniu prac Towarzystwa Ludoznawczego I zwroclł uwagę na konieczność żywszego zainteresowania się etnografów Ziemią Opolską. Red. Pieprzyk zapytywał, czy nie byłoby celowe nawiązanie bliższej współpracy Towarzystwa z licznymi towarzystwami regionalnymi. Po dyskusji przewodniczący postawił wniosek o przyjęcie s~rawoz~ania i zarządził głosowanie nad wnioskiem Gł. Komisji Rewizyjnej o udZielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi. Za wnioskiem wypowiedziało się 93 obecnych, od głosowania wstrzymali się członkowie Zarządu. . .. Z kolei złożyli sprawozdania przewodniczący poszczególnych komiSJI: przewodnicząca kom. mandatowej prof. Priifferowa, oświadczyła, że na sali jest obecnych 115 osób uprawnionych do głosowania. W imieniu ko .. misji matki zabrał głos Prof. Wanke, który przedstawił proponowany skład Zarządu, Gl. Komisji Rewizyjnej, oraz Sądu Koleżeńskiego. Prof. Wanke oświadczył również, że komisja matka przy opracowywaniu ltsty wyborczej, przyjęła zasadę, by do Zarządu Głównego nie wchodzili małżonkOWie, l, I ~" • t �631 630 18. Prof. dr Adam Wan k e. 19. Dr Tadeusz W rób l e w s k i. Zastępcy członków: Mgr. Piotr K a l e c i a k. Dr Zofia S t a s z c z a k ó w n a. Mgr Maria Liii S z wen g rub. Członkowie Komisji Rewizyjnej: Mgr Stanisław B a d o ń. Prof. dr Wojciech H e j n o s Z. Prof. dr Franciszek Wok r oj. . . listy dodatkowymi następującymi nazwiskami: dr głosy o uzupe ł meme . k ,. k' of J Krzyżanowski doc. Frankowska, mgr Błaszczy , K Kwasmews l, pr . . , . . M Bł k . k' Judenko mgr Ciesielski, dr JaSleW1CZ. gr. aszczy mgr Ku ler, mgr , .... ., . b go . J d k kandydatur swoich me przYJęh. W lmlemu meo ecne l mgr u en o f . t "d eszy . owskiego zabral głos mgr Jankowski, re eru]ąc resc ep prof K rzyzan , • f K' ki nad~słanej przez profesora. Z depeszy wynikało, że pro. rzyzanows . . kandydaturę do Zarządu, jeżeli skład Zarządu ulegme zasadprzYJmle " b ch ader . ym zmianom. Treść depeszy została przyjęta przez ze rany n mcz . d ł" krytycznie. Wniosek o zamknięcie listy przyjęto Je nog osme. . . . Z kolei wyłoniła się kwestia, czy nowozgłoszone nazw~ska nalez) dopisać do listy przedstawionej przez komisję matkę, czy tez wystarczy umieścić je na tablicy znajdującej się w sali ~~rad:. . ._ Zebrani głosowaniem przyjęli tę drugą mozllwosc J~kO znaczme bar dziej praktyczną i dopuszczalną. Następnie p~ze.wo?mczący z~propon~wał skład komisji skrutacyjnej: Judenko, Bazlehchowna, Pomlanowska, Jostowa, Glapa, Jankowski, Świrko. . . . Skład kO!I1isji skrutacyjnej został przyjęty JednomysIm:. . Przewodniczący zarządził zatem wybory poprzedzone ~l.l.kunastomlnu~ tową przerwą, w czasie której wyborcy otrzymali od komlsJl mandatowej listy wyborcze. . . Po oddaniu głosu przez uprawnionych do głosowama cZłon.kow P~~: przewodniczący odroczył obrady do godziny 17-te.j. Czło~k,owle kOm~SJI skrutacyjnej pozostali na sali w celu opracowama wymkow wyborowo 16 września 1961 r. - godz. l7-ta. . .. Posiedzenie popołudniowe rozpOCzęło się od sprawozdania komlsJl skrutacyjnej. Do Zarządu polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zostali wybrani Członkowie: 1. Prof. dr Kazimiera Zawistowicz-A d a m ska. 2. Prof. dr Włodzimierz A n t o n i e w i Cz. 3. Prof. dr Józef B u r s z t a. 4. Prof. dr Jan C z e k a n o w s k i. 5. Dr Tadeusz D e l i m a t. 6. Prof. dr Józef G a je k. 7. Dr Bolesław G a r y g a. 8. Doc. dr Aleksander Lech G o d l e w s k i. 9. Dr Anna Kowalska-L e w i c k a. 10. Dr Bronisława J a w o r ska. 11. Dr Longin M a l i Ck i. 12. Prof. dr Bolesław O l s z e w i c z. 13. Doc. dr Anna Kutrzeba-P o j n a r o w a. 14. Dr Kazimierz P i e t k i e w i c Z. 15. Prof. dr Maria Znamierowska-P r i.i. f f e r o w a. 16. Prof. dr Roman R c i n f u s S. 17. Mgr Maria S u b o c z o w a. Zastępcy: Mgr Stamsław B ł a s z c z y k. Dr Walerian S o b i s i a k. Od tej chwili przewodniczył obradom prof. Burszta, jako jeden z członnowowybranego Zarządu. Prof. B u r s z t a zreferował treść i dotychczasowe wyniki dyskusji toczącej się na temat profilu towarzystw naukowych. Oddziały PTL zobowiązane są przeprowadzić na ten temat dyskusję w swoich środowiskach i w najbliższym czasie zgłosić swoje dezyderaty Zarządowi Gł. jako materiał na konferencję w PAN. Następnie przedstawiono Walnemu Zgromadzeniu wnioski zgłoszone przez członków do wybranej uprzednio komisji wnioskowej. Wniosek prof. G a j k a o przekazanie rękopiśmiennych tek Kolberga z archiwum PTL we Wrocławiu do Poznania po szczegółowych wyjaśnieniach mgr Majchrzaka, został jednogłośnie przyjęty. Wniosek Oddziału poznańskiego dot. planów wydawniczych PTL, oraz reorganizacji komitetów redakcyjnych przyjęto jednogłośnie jako zalecenie dla Zarządu. Wniosek Oddziału Zakopiańskiego dot. starań o ostateczne zlokalizowanie skansenu zakopiańskiego przyjęto jednogłośnie. Wnioski organizacyjne Oddziału poznańskiego przyjęto jako zalecenie dla nowego Zarządu. Wniosek Oddziału w Łańcucie, został przyjęty przez aklamację. Wniosek redakcji "Literatury Ludowej" o nałeżyty kolportaż wydawnictw PTL przekazano jako zalecenie Zarządowi. Wniosek mgr Jankowskiego dot. spraw organizacyjnych PTL przekazano do rozpatrzenia Zarządowi. Wniosek dr Pomianowskiej o zwiększenie personelu biblioteki PTL we Wrocławiu, został przyjęty jednomyślnie. Informacja Zw. Sp. Przemysłu Ludowego i Artystycznego CPLiA oraz Muzeum Śląskiego w Bytomiu o utworzeniu regionalnych izb twórczych m. in. izby "Kawuloka" została podana do wiadomości obecnym. Przewodniczący zebrania prof. Burszta podsumował wyniki Walnego Zgromadzenia i dokonał jego zamknięcia o godz. 19,45. ków Protokołowali: Dr Tadeusz Detimat Mgr Maria Suboczowa �632 633 B il a n s Polskiego Towarzystwa Ludoznaw- Aktywa czego we \Yrodawin na aziefl :31. XII. 1961 r. Pasywa T r e B L.p. l 2 3 4 Banki Kasa 1140835.09 - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 43.03 26.05 20416.65 20482.73 Rozliczenie Dłużnicy wydawnictw-w toku (PTL) - Komitetu Kolbergowskiego 418690.39 385441.76 - 227933.66 36029.20 45017.99 współpracownicy instytucje państwowe odbiorcy wydawnictw rozrachunki publicznoprawne 6 Inne rozliczenia 7 Materiały 10 II 3 65.- 309045.85 - Oddziały własnym Środki podstawowe Zarz. Oddziałów 34685.36 202 722.49 Środki wyrównawcze 5 Fundusze w środkach 6 Fundusze w środkach 727585.72 otrzymane podstawowych obrotowych 6234.11 1 ;')00.-- 676356,(17 4230767.43 2170548.34 Gl. Zarządu Głównego Oddziałów 194407.63 2 364 955.97 104603.20 4508.50 109 llI.70 546543.63 20701.64 567240.27 4000.- przekazane Aktywa I 5677745.50 Stanislaw Razem Gajewski Księgowy ;')677 745.50 paspva Dr l. ..L Oddziały 4 2184H.:t:; 35301.27 do wyjaśnienia i Inne rozrachunki ~3 577.25 11)83.80 12018.22 608560.10 237 407.85 ---'--_._- Razem Sumy współpracownicy instytucje pallstw. odbiorc~' wydawnictw subskrybenei O. Kolb, rozrachunki publiczno. prawne Bumy zbiorcze 41533.97 w magazynie własnym ~. innych magazynach wyrównawcze 2 804132.15 - Sumy , jednostkowe Ć 114994.92 w magazynie w przerobie Biblioteki T r e ~ L.p. \Vierzyciele do wyjaśnienia Gotowe wydawnictwa Środki i 91447.944 073.01 69315.08 Sumy !l Ć Sumy zbiorcze [ - Zarządu Głównego - Komitetu Kolbergowskiego - Oddziałów PTL 5 8 [ Sumy : jednostkowe & ; ., T. Wróblewski skarbnik �63;; 6:~1 SPRA WOZDANIE ~. C ,--:--1 ~ I~ l~ -:--1 ~ ~ ..,. ~ L~ ~ - 'f; -" ,- -.,., .:.< ....: >< ~ ~ ;:: :t: - ~ ..: ;:: o <C er: Q) '" ....., ~~ ..- ~ ~ ~ ...,~ ~ ~ ~ .~..: C N -:: ;.... N E ;:: ...; A ...; '"' o ....• p:; .. YO N N lf.I 2i ;: 'o Ó ~. ~ ....- "" ~ YO <ll ~. ?:: 00 ~ .~ :Li tt- .... ~~, ~ ~ l~ o:; '"!' ._-_ .. ___ ----_.'._._----- --'._I ;? Ć ....• "" o ....• ....• '5 t- <'l <O -"_ ..__ I Ó .... g .~ te ~ ~ .....• Co ....• ::::! C"":. 1.0 t- o ~. ....• '"' Ci ;: .~ ..: ;:: ~ ;..-, ;: <l) ;:: .... EJ .. » ..., N ~ 'Q5' ;:: c ~ N >=-, ::-::: o: ...,;: .~ ...., .:2 ;: .::;:: ,.~ ,-. °2 'N~ .:.< -:: ~ rg .. g ;. N '""' ::-::: :.L. ~ ~ ;: -::~ h zacja nauki, 7. Prace organizacyjne . z planem przedstawionym Dział Wydawniczy: zgodnie polskie Towarzystwo LudoWydz. I Polskiej Akademii Nauk w 1960 r. największą ilość wydanych znawcze osiągnęło w roku sprawozdawczym arkuszy, a mianowicie: wydrukowano w 1961 r. 177.6 arkuszy wyd., (poślizg) 57 arkuszy wyd., oraz I tom O. Kolberga 35 arkuszy wyd. Razem 269.6 ark. wydawniczych. Jest to osiągnięcie w dziejach polskiego Towarzystwa Ludoznawczego bez precendensu i jest wynikiem olbrzymiego wysiłku, zważywszy, że Towarzystwo prowadzi swój dział wydawniczy samodzielnie, to jest 1. specjalnych instytucji wydawniczych. w 1961 r. pozycje to: II, oraz "Dzieła o ~ "O LUDOZNAW- "Lud", tom 46, "Prace i Materiały Etr;ograficzne" t. XVII i XVIII cz. "Atlas Polskich Strojów Ludowych" zeszyt 26 i 27, "Biblioteka Popularna", tom III, "Łódzkie Studia Etnograficzne" tom III, "Archiwum Etnograficzne" Nr 23 i 24, "Literatura Ludowa" - kwartalnik R. V. 1-2, 3 i 4-5 Wszystkie" Oskara Kolberga tom I Pieśni Ludu poLskiego. Z lf.I PRAC POLSKIEGO TOWARZYSTWA CZEGO ZA ROK 1961 Prace Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego dzielą się na następujące działy: 1. Dział Wydawniczy, 2. Dział Naukowo-badawczy, 3. Biblioteka i Archiwum Naukowe, 4. Wymiana wydawnictw własnych, 5. Dział edycji i reedycji "Dzieł Wszystldch" Oskara Kolberga, 6. Populary- bez pomocy Wydane 'N ~ -- _. - <ll ~ ~ .- )~ r£ ~ ~ ~ " ~ ::'- .:.<~... s. ._--- .... C l~ .~ .',L' er: '"!' .~ ~ ~ >. ~ S 2i -_. ~ "" ...;.;. ~ Z CAŁOKSZTAŁTU S ~ ~ ~1 l~ .;; ... ::t ~ ~ L': .. h ;: ~ -< 'F--= N - ~ :... ...:: ·z -:;. .. - - - '"' -:: i;; ~ ;; - :::- ..,. "'" '" Si .~ " o-,;: ~ o j '00 !:>D O' er. .~ ~ ::: ~ Obejmują one rozprawy, monografie i prace etnografów (samodzielnych i pomocniczych pracowników) oraz innych specjalistów interesujących się zagadnieniami kultury ludowej, a także prace i materiały amatorów i entuzjastów folkloru, członków Towarzystwa (lub nieczłonków), którzy zgłaszają chęć udziału i wykazują się znacznymi i wartościowymi wynikami badań. Wydawnictwa polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pelnią ważną rolę w ruchu naukowym w zakresie etnografii i są ważnym etapem osiągnięć starszej i młodszej kadry naukowej etnografów. Są one też podstawą wymiany dzieł własnych w zamian za dzieła obce drogą bezdewizową, pozostają więc w ścisłym związku z bogaceniem Biblioteki Polskiego Tow. Ludoznawczego, stanowiącej poważny warsztat pracy w tej dziedzinie nauk. Produkcja wydawnicza Towarzystwa stwarza też podstawy dla sprzedaży dzieł naukowych, z której wpływy zasilają budżet Towarzystwa przeznaczony na dalsze prace naukowo-badawcze. �W roku sprawozdawczym Zarząd postanowił pod wpływem kontroli NIK zmniejszyć nkktóre nakłady, co częściowo zostało konane. sugestii już wy- Należy podkreślić, że dla zrealizowania planu edycji i reedycji "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga Zarząd przeprowadził uchwałę podjętą poprzednio po szczegółowym omówieniu przez Komitet Kolbergowski - na XXXVI Walnym Zgromadzeniu PTL w Białymstoku o powierzeniu funkcji redaktora naczelnego prof. dr Józefowi B u r s z c i e. Uchwałę zrealizowano. Pracami wydawniczymi PTL kierowali redaktorzy poszczególnych tytułów i serii wydawniczych oraz Komitety Redakcyjne; w roku sprawozdawczym wysunął się na plan pierwszy Komitet Kolbergowski, o czym będzie mowa w osobnym sprawozdaniu z działu prac nad edycją i reedycją "Dzieł Wszystkich" O. Kolberga. Tu tylko podkreślić należy, że inne Komitety Redakcyjne nie miały okazji zebrać się w roku sprawozdawczym, realizowano zaś plany dawno powzięte i zatwierdzone przez Walne Zgromadzenie i Zarząd, a także przedstawione Wydziała.wi I PAN. To niedociągnięcie wymagające naprawy w roku 1962, a wymkaJące również trudności typu organizacyjnego przez jakie Towarzystwo w ciągu 1961 r. przeszło, zostanie wyrównane w przyszłości. Przebudowano strukturę działu wydawniczego, powołano Radę Wydawnicza PTL, do której wchodzą poszczególni redaktorzy wszystkich serii i wy~ dawnictw. Tu też trzeba dodać, że redaktorzy naczelni pełnili swoje funkcje honorowo w ramach pracy społecznej, tylko dział Kolbergowski stanowić będzie wyjątek. Redaktorzy przygotowujący poszczególne prace lub tomy zawierające prace zbiorowe do druku otrzymują wynagrodzenie na podstawie umowy o wykonanie pracy zleconej, zgodnie z obowiązującymi w tej dziedzinie przepisami i ustanowionymi stawkami honorariów. 2. D z i a ł N a u k o w o - b a d a w c z y: Analogicznie jak w latach poprzednich Towarzystwo nie dysponuje żadnymi naukowymi etatami dla prowadzenia stałych prac badawczych, naukowych lub badań terenowych. W programie działania PTL jest on realizowany w ramach: a) organizowania badań terenowych jako przygotowanie niektórych konferencji lub sesji naukowych regionalnych, b) jako przygotowanie dla opracowania konkretnych monografii lub prac mających wejść w planach wydawniczych PTL do jednego z tytułów wydawniczych (chodzi tu najczęściej o badania nad strojem ludowym, lub współczesnym stanem kultury ludowej, czy adaptację ludności na obszarze Ziem Odzyskanych), 637 c) jako konsultowanie i dyskutowanie (kwestionariusze do badań), d) jako inspirowanie podjęcia tematyki problematyki nowej etnograficznej, na sesjach itp. W roku 1961 ograniczono się do prac badawczych związanych z konferencją podlaską (15. IX. 1961 r.) w Białymstoku. Przedmiotem badań były zagadnienia gospodarki oraz osadnictwa a także folkloru tego obszaru. Wyniki tych badań wejdą do tomu "Prac i Materiałów Etnograficznych", "Literatury Ludowej" - wyszła też już monografia poświęcona kurpiowskim strojom ludowym. Należy podkreślić, że PTL przez swoje konferencje i zebrania naukowe organizowane przez Zarząd Główny i poszczególne Oddziały Towarzystwa inspiruje szereg prac, dyskutuje i omawia problemy związane z współszesnymi badaniami. Tematyka objęła w roku sprawozdawczym problemy dynamiki rozwoju kultury ludowej i kultur społeczeństw pierwotnych w czasach współczesnych. Towarzystwo pozostaje w żywych kontaktach naukowych z ośrodkami badań przez wydanie kwestionariuszy badawczych (oraz prac na marginesie badań) we Wrocławiu, Poznaniu, Łodzi, Toruniu, Krakowie i Warszawie. Interesuje się również sprawą wydania Polskiego Atlasu Etnograficznego, który realizuje Instytut Historii Kultury Materialnej PAN (i w drobnym zakresie) pomaga w realizowaniu. W ciągu 1961 r. Towarzystwo zgłosiło chęć partycypowania w wydatkach na druk zeszytów PAE, inicjatywa bowiem wydania tego pomnikowego dzieła wyszła jeszcze w 1945 r. z Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. W dziale tym prowadzi się w dalszym ciągu prace nad bibliografowaniem. Rezultaty są ogłaszane w wydawnictwach PTL, jak np. w 46 tomie "Ludu" ukazała się bibliografia B. G a w i n a za okres 1956-58 r. Dalsze prace w toku. Nie zdołano zrealizować planowanego tomu indeksu "Gryfu". 3. B i b l i o t e k a: W roku sprawozdawczym przybyło do Biblioteki PTL 1077 vol. z wymiany, zakupu i darów. Książki i czasopisma zostały wpisane do księgi akcesyjnej pod 823 pozycjami. Wszystkie zostały opracowane tj. wpisane do księgi inwentarzowej dzieł zwartych i czasopism, skatalogowane i włączone do katalogu działowego i alfabetycznego. Przygotowano także kartki do katalogu rzeczowego. Czasopisma otrzymały opisy i zostałe włączone do działów. W roku 1961 najważniejszą rozpoczętą akcją było przepisanie księgi inwentarzowej dzieł zwartych oraz meliorowanie katalogu alfabetycznego. Wpisano następujące działy: relignioznawstwo, Słowianie Wschodni, Małorusini, ZSRR, Słowianie Południowi; Słowianie Zachodni, Afr~'ka (ogólna), Egipt, Chamici-Berberowie, Sudan, Środkowa, Bantu. Pigmeje. Buszmeni. Ameryka Środkowa, Anglosaska, Indiańska, Łacińska. Południowa. Eskimosi. Europa: Skandynawia, Holandia, Belgia, Irlandia. Anglia. Rumunia. Węgry. Wło- �639 chy, Bałkany, Azja, (ogólna) Koreańczycy, Japończycy, Azja Wschodnia, Semici, Judaika, Kaukaz, Paleoazjaci, Wykorzystanie biblioteki było następujące: Azja Przednia, Australia. Na rewersy wypożyczyło 161 osób (przeważnie samodzielni pracownicy naukowi) 277 vol. W zasadzie Biblioteka PTL książek nie w~'pożycza. W czytelni PTL korzystało w ciągu roku 2031 osób. W ciągu roku 1961 wyszło z druku opracowanie "Wykazu nabytków Biblioteki Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego" za okres 1956-1959" w ramach Archiwum Etnograficznego Nr 23. W ten sposób PTL opublikowało wszystkie nabyte (drogą wymiany i inną) publikacje od 1945-1959 r. W opracowaniu jest wykaz za 1960 i 1961 rok. Archiwum Naukowe Towarzystwa obejmuje ponad 1300 pozycji archiwalnych różnej wartości naukowej. W roku 1961 miał być opublikowany wykaz-katalog zawartości Archiwum. W tym celu Zarząd powołał z dniem 1. L 1961 r. osobnego archiwistę, niestety nie wywiązał się on z zadania, ani też nie posunął sprawy uporządkowania Archiwum w należyty sposób. 4. W Y m i a n a w y d a w n i c t w w ł a s n y c h. W I kwartale 1961 r. wysłano na wymianę 45 tom "Ludu" do 322 instytucji naukowych, w tym do 296 instytucji zagranicznych. Towarzystwo otrzymało w zamian 523 vol. periodyków oraz 149 dzieł zwartych, które weszły do Biblioteki PTL. Wysłano również na wymianę niektóre zeszyty "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" i "Literaturę Ludową". 5. D z i a ł edy cj i i l' C e d y c j i D z i e! Ws zy s t k ich Oskara. Ko!berga 1) W roku 1961 ukończono przepisywanie rękopiśmiennych materiałów zawartych w 64 tekach Oskara Kolberga. Przeciętnie zatrudnionych przy rozpisywaniu było 16 osób. Przepracowały one 8115 godzin, (507 godzin na jedną osobę w stosunku rocznym). Przepisano 6955 kart rękopisu na 39850 arkuszach-formularzach wg poszczególnych zagadnień pod kierunkiem pr::Jf. dr. G aj k a. Cały materiał podzielony jest na rękopisy a charakterze słownvm i słowno-muzycznym. Stosunek tekstów muzycznych z melodiami do ~ozostałych tekstów czysto słownych wyraża się liczbą 43%• 3) Prace wydawnicze. Po podjęciu decyzji o wydaniu fotoofsetowym tomów drukowanych - stan prac wydawniczych przt:?dstawia się następujące: Wyszedł z druku tom I Pieśni ludu polskiego pod red .. JÓzefa Gajka. l\'a ukończeniu w wydawnictwie Polskie Wydawnictwo Muzyczne tom II "Sandomierskie". W druku znajdują się: "Lubelskie", "Krakowskie". Redakcyjnie przygotowany jest I-szy tom korespondencji O. Kolberga. 3) Po podjętej uchwale Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku, funkcje redaktora naczelnego Dziel Wszystkich Oskara Ko!berga przejął prof. dr Józef Burszta w Poznaniu. Przekazanie całej dokumentacji nastąpiło w dniu 30. IX. 1961 r. We Wrocławiu pozostawiono resztę prac związanych z pracownią kolbergowgką, księgowość oraz kartotekę subskrybentów. Tu też zostanie przeprowadzony kolportaż. 6. P o P u I a l' y Z a c j a n a u k i. Zgodnie z celami Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego wymienionymi w Statucie PTL, Towarzystwo prowadzi akcję popularyzacji nauki, której podstawą są badania naukowe i opublikowane prace etnograficzne. Formy prowadzenia popularyzacji są w poszczególnych Oddziałach PTL różne. Można je podzielić na następujące grupy: a) wygłaszanie odczytów (przeważnie raz w miesiącu na zebraniach Oddziałów), oraz na zaproszenie Domów Kultury, organizacji wiejskich, młodzieżowych, robotniczych, ZHP. b) organizowanie zbieractwa (konkursy, ankiety, nagrody), celem tego rodzaju pracy jest gromadzenie archiwum naukowego, jako odbicie współczesnego stanu wiedzy ludowej i folkloru a także kultury materialnej i społecznej. c) pokazy filmów etnograficznych, zwłaszcza dotyczących ludów egzotycznych. d) zbieranie eksponatów etnograficznych i współpraca z muzeami etnograficznymi. e) współpraca z twórcami ludowymi, (plastyka, literatura ludowa), f) konsultacje z nauczycielstwem w związku z problemem "etnografia w programach nauczania". g) współpraca z kołami etnograficznymi studentów. h) poradnictwo w zakresie pracy świetlicowej, zespołów artystycznych itp. i) organizowanie audycji etnograficznych i udział w prasie. Te różne formy popułaryzacji są stosowane w różnym stopniu przez Oddziały PTL Zarząd Główny bowiem, ogranicza się w swej działalności do organizowania regionalnych konferencji naukowych (Konferencja Podlaska w Białymstoku) oraz do publikowania materiałów z konferencji w postaci odbitek z prac w poszczególnych tytułach wydawl~iczych PTL. Oddziały, których jest 19 stosują w swoim programi~ działania różne formy popularyzacji. Najlepiej praca ta jest postawiona w Oddziałach: łódzkim oraz toruńskim. Wprowadziły one taką forme organizacyjną - jaką są koła terenowe. (Łódź - w Tomaszowie Mazowieckim, Toruń w Kcyni, Olsztyn w Nowym Miejcie Lubawskim). W Oddziałach tych istnieje znaczna współpraca z Domami Kultury, odpowiednimi władzami WRN i l\1RN, a także z Wladzami Szkolnymi. Od- �640 3) 8-9. IX. 61 r. Prezydium Zarządu Gl. we Wrocławiu 1:. IX. 61 r. Plenum Zarządu Głównego w Białymst~ku 5) b-I6. IX. 61 r XXXVI W l Z . . _ . a ne gromadzenie w Białymstoku 6) 2;:>. IX. 61 r. Plenum nowowybranego Zarządu Gł we Wł" P d' . roc aWlU 7) 25 X 61 .. r. rezY!Um Zarządu Głównego w Warszawie ' 8) 12. XI. 61 r. Prezydium Zarządu Gł w W . . . arszaWle 9) 30. XI. 61 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocł~wiu. 10) 12. XII. 61 r. Prezydium Zarządu Głównego we Wrocławiu. dział w Warszawie obok odczytów z zakresu etnografii o tematyce egzotycznej (Etnograficzny aspekt sytuacji Konga Zagadnienia etnograficzne Afryki) nawiązał współpracę z etnograficznym kołem studentów Uniwersytetu Warszawskiego, Oddział ten współpracuje z innymi instytucjami naukowymi w zakresie opracowywania filmów etnograficznych. Oddział w Krakowie obok problematyki regionalnej, krajowej, wykazał w okresie sprawozdawczym szczególne zainteresowanie kulturą ludową Węgier, Bałkanów, Jugosławii. Oprócz tego interesuje się etnograficznymi badaniami nad społeczeństwami pierwotnymi. (T. Marszewski - "Górale Assamu w zetknięciu z cywilizacją współczesną na podstawie wcasnych badań w roku 1960). Oddział we Wrocławiu przeprowadził odczyty popularne na temat życia mieszkańców Polinezji, doc. dr A. L. Godlewski na podstawie własnych badań na wyspie Tahiti. Oddział w Poznaniu obok programu odczytów popularnych współpracuje z WDK i Wydziałem Kultury MRN m. in. w zakresie założenia etnograficznego muzeum w Poznaniu. Oddział w Lublinie żywo współpracuje z Muzeum Lubelskim, analogicznie jak Oddział w Opolu, Olsztynie i Zakopanem. Oddział łódzki w ramach współpracy z twórcami ludowymi udzielił nagrody Czesławowi Szmeli za osiągnięcia w dziedzinie ceramiki. Oddział w Toruniu zorganizował konkurs etnograficzny dla młodzieży na zbieractwo i udzielił nagrody w postaci kompletu wydawnictw PTL. Oceniając wyniki pracy nad popularyzacją nauki w szczególności etnografii należy zaznaczyć, że rok sprawozdawczy nie sprzyjał zbytnio rozwojowi tej formy pracy. Natomiast Zarząd Główny nawiązał korespondencję z niektórymi ambasadami w Warszawie w celu uzyskania od nich popularnych filmów etnograficznych, które były lub będą wyświetlane w różnych ośrodkach PTL. Należy zaznaczyć, że placówki do których zwrócił się Zarząd potraktowały prośbę bardzo życzliwie i nadesłały przeważnie kolorowe filmy ilustrujące życie krajowców w Afryce, Południowej Ameryce, Nowej Gwinei, na Alasce. Nie zdołano - mimo, że Zarząd planował - zwołać osobnej konferencji prezesów i sekretarzy Zarządów Oddziałów PTL w celu gruntownego przedyskutowania problemu popularyzacji. Stanęły temu na przeszkodzie rozmaite nieprzewidziane trudności w związku z kontrolami i pracami reorganizacyjnymi w łonie samego Towarzystwa. 4) Główna l) 18. 2) 17. :3) 12. 4) 14. III. VI. IX. IX. Komisja 61 61 61 61 W okresie nadrzędnych: r. r. r. r. Rewizyjna: we Wrocławiu. we Wrocławiu we Wrocławi~ w Białymstok~. sprawozdawczym odbyły SI'C . następujące kontrole władz 1) 12. II . .,- 18. III. 61 r. kontrola inspektorów NIK 2) 30. X. 61 r. kontrola na podstawie zarządzenia pr~kuratol-a m. Warsz awy A . P·10t rowskiego, 3) II. XII. - 21. XII. 61 r. kontrola U d we Wrocławiu. rzę u Spraw Wewnętrznych .:\TRN W związku z :,yże~ wymienionymi kontrołami _ stwierdzić należ\", że tok prac organizacYJnych i innych został znacznie wstrząśnięty. . '. N~wy Zarząd wybrany na XXXVI Walnym Zgromadzeniu w BialvmddOkU l ukonstytuowany w dniu 25 września 1961 r. rozpoczął swoie p;ace o problemu nac 'e1nego . l' . • ,Ja.nr'1 Jest realizowanie statutowych cel"'w Towal'zy'stwa. W związku z po" b c' wyzszym wy rano następujące osoby do P rezy d·11.i.m: . .: < Prezes - prof. dr Jan C z e k a n o w s k i Viceprezesi - prof. dr WI. A n t a n i e w c z doc. dr A. L. G o d l e w s ki' prof. dr !\T. Znamierowska_p r li f f e r o w a, i Sekretarz Generalny - dr Bolesław G a r y g a, Zastępca - mgr. Maria S u b o c z o w a ~karbnik .- prof. dr Adam Wan k e. ' Zastępca - dr Tadeusz W rób l e w s k i. 7. P r a c e o r g a n i z a c y j n e. W okresie sprawozdawczym odbyły się następujące zebrania Zarządu i Komisji Rewizyjnej. Należy zaznaczyć, że skład personalny Zarządu Głównego był inny do XXXVI Walnego Zgromadzenia PTL w Białymstoku tj. do dnia 1. XI. 1961 r. Oprócz Prezydium powołano Radę Wydawniczą PTL w skład której ~\:Cho~zą redaktorzy P,oszczególnych serii i tytułów wydawniczych, prze\odmczący prof. dr Jozcf Gajek, prof. dr Roman Reinfuss doc dr Anna K utrzeba-Pojnarowa XXXVI W l Z . ,. K " . a ne gromadzeme zatwierdziło również omlSJę Statutową oraz Regulaminową. W roku sprawozdawczym dzia- Z e b r a n i a Z a r z ą d u: l) 25-26. III. 61 Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 2) 7-8. VIII. 1961 r. Plenum Zarządu Głównego we Wrocławiu. 'lI - ••• .. LUd", t. XLVII �642 lała równie'; Komisja Inwentaryzacyjna \V skł8dzie: mgr J. :Yrajchrzak, Anna Wirpsza, Danuta Tyszkowska, Cecylia Strzelczyk; Władysław Kręcichwost. Została również powołana Komisja Biblioteczno Archiwalna. Towarzystwo posiada swoją centralę we Wrocławiu przy ul. Nankera 4. Towarzystwo posiada 804 członków wpisanych do specjalnej księgi (po skreśleniu członków zmarłych i niepłacących składek). Posiadają oni legitymację Towarzystwa i działają w ramach organizacyjnych Oddziałów PTL. Porównując niniejsze sprawozdanie z planem przedstawionym na początku 1961 r. należy stwierdzić, że zasadniczo plan został zrealizowan:-' w znacznym stopniu (wydawniczy naukowo-badawczy). Największym osiągnięciem Towarzystwa jest wydanie 269,6 arkuszy wydawniczych. Do osiągnięć natury organizacyjnej należy ogromny zryw nowowybraaego Zarządu Głównego PTL w zakresie organizacji prac Towarzystwa, zgodnie z założeniami Statutu PTL. O. G. JAN ż ó R N E KUBARY A CONTRlBUTlON TO THE STUDY (on the Pacific OF THE ANCHORITE ISLANDS Ocean) Summary On the basis of explorations which the <,.uthor carried out in the Archipelago of the Carolini Islands in 1871-1875 he has presented the life of the inhabitants of above islands which were discovered by Bougainville in 1768. Jan Kubary begins his work with a characteristic of the flora and fauna of the isands and then proce des with an anthropological examination of the inhabitants who, he believers, are of lVIelanesian race. According to him their anatomical build is mucl', inferior than in the South Polinesians, both as to the development. of their limbs and the general dimentions. After a thorough description of the anthropolocical features the author quotes the characteristic customs of the population, Le. the numerical system and the vocabulary of the inhabitants of the Anchorite and Samoa Islands. That part of Kubary's work with the annexed paradigms of the grammatical forms of the natives has very great value even now. The author gives further a fairly detailed survey of the social organization on the islands; he speaks of architecture. arms, forms of religious life and of social culture problems. A great deal of his attention is devoted to the question of youth education (initiation, taboo, good care of the hair). To the problems of material culture belong also the descnptions of the Agomesian boats. A detailed survey of all sorts of tooh; and arms, as well as of methods to make clothing and prepare food, comes at the end. This ethnographic work (unpublished up to now) is a valuable contribution to the study of the Pacific Ocean primitive tribes and of their culture. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e357abb0380e1bbc5822bb5427e96915.pdf 969ad0e761045143180de067e2d24bcf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:191 Title A name given to the resource Muzea / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.596-604 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 597 u M WIELKOPOLSKA WYSTAWA z SZTUKA E A z postacią Chrystusa Frasobliwego z Ołoboku pow . Ostrów , wykona ny przez .. . Pawła . Brylmsklego w 1840 r. Krzyż przydrożny z Drobnicza , pow . L eszno z k onca XVIII w., kapliczka słupowa z Grabonoga, pow. Gostyń także wYk~nana w. końcu XVIII w. i największy pomnik kulttowy na wystawie, krzyz FrancIszka Nowaka z Sobiałkowa pow. Rawicz z 1855 r. Krzyż LUDOWA W MUZEUM NARODOWYM W POZNANIU, CZERWIEC--LlPIEC 1961 Mało znana sztuka ludowa Wielkopolski u schyłku swego istnienia, niemal w ostatniej chwili istniejących możliwości rejestrowania jej przejawów doczekała się w ostatnich latach opracowania i publikacji o charakterze inwentaryzacyjnym i naukowym, w bieżącym zaś roku zorganizowania pięknej wystawy, która jest podsumowaniem dotychczasowych badań i wyników. Przynosi ona też nowe treści, które uwidoczniają się w licznych eksponatach. Te odkrywcze elementy w wielkim stopniu poszerzają zakres naszej wiedzy i dobrze podkreślają specyfikę i monumentalność wielkopolskiej sztuki ludowej, które to cechy szczególnie uwidoczniają się w okazałej rzeźbie słupowej i malarstwie feretronowym. Najwyższe osiągnięcia tego działu sztuki ludowej przypadają na drugą połowę XVIII w. i pierwszą połowę XIX w. Z tej też racji wystawa i ilustrujące ją okazy mają wybitnie wyraz historyczny, związany z tematyką religijną i formami pracy opartej na technikach dziś już w zasadzie nie stosowanych, a stano\viących rzadko zainteresowanie nielicznych jednostek (ceramika, haft, tkactwo). Z całości jednak eksponatów po bliższym zapoznaniu się z nimi i analizie biją treści społeczne będące wyrazem twardej chłopskiej rzeczywistości. Wystawa zorganizowana w wielkim hallu Muzeum Narodowego już na pierwszy rzut oka zachwyca widza i w godny sposób reprezentuje kulturę chłopską Wielkopolski. Kilkumetrowe rzeźby słupowe i rozłożona u stóp ich ceramika, niezwykłe eksponaty przywołują przed oczy odległe czasy słowiańskie, kiedy stawiano na rozstajach dróg, w gontynach słupowe posągi Światowida, a do ziemi składano zwłoki w postaci popiołów w urnach, obstawionych liczną ceramiką z potrawami. Te czasy kultu Światowida, w wersji chrześcijańskiej, i nawiązanie do dawnych form pochówkowych w całości wystawy wybijają się na plan pierwszy i swą archaicznością wywołują nastrój powagi. Eksponaty łączą elementy artystyczne niedalekiej przeszłości z odległymi czasami. Zniszczone częściowo zębem czasu rzeźby po odrestaurowaniu postawiono na spokojnych, zielonych postumentach. Spośród szeregu innych. swoimi rozmiarami, jak i formalnymi rozwiązaniami wyróżniają się: słup Fragment wystawy. Fot. Maćkowiak. �598 z Drobnicza jest ciekawym przykładem podporządkowania szczegółów rzeźby surowcowi, w tym wypadku dwom graniastosłupom drewna. W belce poprzecznej krzyża, nieznany rzeźbiarz z okolic Leszna, wyrzeźbił głowę i ręce Chrystusa. Brak proporcji w wielkości głowy do pozostałych części ciała, jak i oryginalny zestaw bloków zaskakuje widza i ilustruje dobrze trudności i umiejętności chłopskiego świątkarza, który pragnąc w naj prostszy sposób osiągnąć zamierzony efekt ze względu na ograniczone wymiary bloków surowca, uzyskał go tylko w części. Pisząc o rzeźbach słupowych i krzyżach przydrożnych nie można po_ minąć też faktu, że w XIX w. w wielu wypadkach były one stawiane z okazji uwłaszczenia chłopów, należy więc je traktować nie tylko jako obiekty i dokumenty kultowe ale pomniki zrzucenia niewoli poddaństwa, narodzin chłopskiej świadomości klasowej, na co słusznie zwraca uwagę Stanislaw B ł a s z c z y k w swym artykule "Zwierciadło życia wsi". Również zaznaczenia godnym jest zjawisko, że przydrożne pomniki kultowe w okresie zaboru w Wielkopolsce stanowiły publiczne obiekty manifestacji polskiej narodowości, podobnie jak ubiór chłopski. Z kilku eksponatów przedstawiających Chrystusa Frasobliwego, obok klasycznych dzieł ludowych reprezentujących w pełni w swych rozwiązaniach inność kultury ludowej w całym zestawie cech formalnych, pokazano również okaz, który w całokształcie ujęcia odróżnia się od typowych przedstawień plastycznych tego rodzaju. Jest nim Chrystus Frasobliwy z nieokreślonej bliżej miejscowości w Wielkopolsce. Szeroki kształt twarzy, wysuwające się silnie kości policzkowe, obręczowato założony zawój na biodrach i rękach oraz frontalny układ głowy ze spojrzeniem przed siebie nadają postaci wyraz świeckości i przedstawiają raczej pogodnego zwycięzcę. Dobre wkomponowanie postaci w klocek drewna i odmienność rozwiązania treści literackiej mówią o nieprzeciętnym rzeźbiarzu pracującym zdala od ośrodków kultury, i nie mającym żadnych wzorów i przykładów. Pełnym ludowych form jest też Chrystus Frasobliwy posiadający resztki polichromii, spośród którego okrągłych ramion i pIec wysuwa się silnie do przodu głowa z oczami pełnymi wyrazu bólu. Podobnych okazów jest więcej. Na tle tych rzeżb brakiem cech ludowych wyróżnia się piękna rzeźba Chrystusa Frasobliwego siedzącego na fotelu posiadającym oparcie o wyraźnych kształtach wyrabianych w starożytności. Sko!TIponowanie całej postaci, umiarkowane pochylenie głowy, smutny a dostojny wyraz twarzy, pełen logiki kompozycyjnej układ rąk, odmienny ubiór w postaci długiej tuniki jak i śmiałe, z rozmachem wykonane cięcia drewna wskazują, że autorem tej rzeźby nie jest wiejski świątkarz, lecz twórca o wielkiej wiedzy fachowej i dyscyplinie wewnętrznej. Śmiało możemy powiedzieć, że rzeźba jest dziełem rzeźbiarza profesjonalnego i to z niezbyt odległych czasów. - Nie zawsze ludowe treści wykonują ludowi twórcy. Współczesnym przykładem moźe 599 być art. rzeżbiarz Czesław Woźniak, który jest autorem krzyża przydrożnego w Poznaniu postawionego przy uJ. Dąbrowskiego na Jeżycach (jak i rzeźbiarskich ozdób mebli o tematyce ludowej znajdujących się w Belwederze w Warszawie). 'Vystawienie wspomnianego Chrystusa Frasobli\vego wśród ludowych rzeźb jest pomyłką. Na wystawie widzimy przykłady rzeżby polichromowanej. Najlepszym tego rodzaju okazem jest rzeżba przedstawiająca św. Annę Samo trzecią w wykonaniu P. Brylińskiego z około 1850 r. Pochodzi ona z Masanowa pow. Ostrów. Zwarta kompozycja, delikatna kolorystyka przedstawiają i na tym okazie nieprzeciętne zdolności Brylińskiego, który niewątpliwie należy do największych świątkarzy w Wielkopolsce. Również godną uwagi wśród eksponatów o treści religijnej jest postać Chrystusa ukrzyżowanego z Obry Nowej pow. Krotoszyn. Rzeźba ta wyrazem twarzy, rytmem zaznaczonych żeber oraz opaską biodrową ułożoną w drobne motywy i zagięcia, stawia ten egzemplarz w odrębnej kategorii rozważań plastycznych. Rzeżba o tematyce świeckiej reprezentowana jest tylko w kilku okazach, wykonanych przez współczesnych twórców, na których dziełach widać już kontakty z szerokim światem. Rzeźbami tymi to "Proletariusz" Marka Fijałkowskiego z Rogoźna oraz "Pałuczanka" i "Topielica" Marii Prillowej z Kcyni. Te kilkucentymetrowej wielkości rzeźby, mimo odmienności materiału (drewno, glina) i tematyki posiadają wspólną cechę, wielką dynamikę oraz szereg trafnych uproszczeń konstrukcyjnych i akcentów szczegółów, które mówią o świadomości kształtowania bryły. Skromna ilość eksponatów o tematyce świeckiej wydaje się zrozumiała, poni,"waż w Wielkopolsce już od wielu lat treści ludowe w poważnej mierze zanikły albo weszły do "kultury ogólnonarodowej a z nimi i tematyka świecka, która reprezentuje postępowy nurt współczesnej rzeźby chłopskiej. Ogólem na wystawie reprezentuje rzeźbę 55 eksponatów. 27 eksponatów reprezentuje malarstwo ludowe. Wśród wystawionych okazów wybija się wielkich rozmiarów feretron, obrazy malowane na płótnie, na szkle, drzewie i blasze. Obrazy te są w przybliźonych formatach 40X50, 60, 70. Ilustrują zestaw rozwiązań kolorystycznych od jaskrawych: zielono-czerwonych (cynobrowych) poprzez kolory pastelowe, różowe, seledynowe, niebieskie do ciemnych, czarnobrązowych przypominających historyczne dzieła klasyków. Wymienione zestawy kolorystyczne, linearne opracowania i wykończenia ilustrują rozwój i stopniowy zanik typowych form tradycyjnego malarstwa ludowego w Wielkopolsce. W ostatnim okresie było ono wypierane przez reprodukcje dzieł klasyków renesansu i ich naśladownictwa o treści kultowej. Gwałtownie zaczęło ono zanikać w drugiej połowie XIX w., nieco wcześniej niż w innych regionach kraju a to ze względu na silniejsze kontakty Wielkiego Księstwa Poznańskiego z cen- �600 trami tego przemysłu leżącymi na zachodzie. Pokazanie więc pięknych dzieł ochwe.Śników skulskich, począwszy od okazałego feretronu po wątpliwej już wartości obraz bamberski Chrystusa ukrzyżowanego z dominującą pozłotą, daje możliwie pełny przykład rozwoju malowidła ludowego w XIX i na początku XX wieku. Niezwykłym dziełem . udowego malarstwa jest feretron z Kłodawy, pow. Koło. Celowym więc jest podanie kilku szczegółów o nim. Na feretronie jest przedstawiona Matka Boska Karmiąca. "Ochweśnik" umieścił ją pod baldachimem, którego lewa część, w większym stopniu widoczna, jest granatowa a druga połowa cynobrowa. Matka Boska ma głowę owiniętą w ludową pstruchE; o typowym zestawie barw stosowanych w Wielkopolsce, rąbek szat stanowi tkanina z motywami winogron. Delikatna kolorystyka twarzy, wdzięk kompozycji ma wiele czaru i każe wysoko ocenić ludowego artystę. Malarstwo świeckie ilustrują dwa obrazy przedstawiające chłopską rodzinę wielkopolską z połowy XIX w. i jedna praca współczesnego autora. Obrazy przedstawiające rodzinę chłopską są rozwinięciem barwnym rysunku K. K i e l i s i ń s k i e g o z okresu jego pobytu na zamku w Kórniku w połowie XIX w. Kielisiński znany z wielokrotnych reprodukcji dawnych i współczesnych, w pracy nawiązał nie do fragmentu obrazu Knora, jak to sugeruje Stanisław Błaszczyk, lecz do starszego pierwowzoru jakim jest kmieć wielkopolski z żoną umieszczony w pracy K. W. Wójcickiego według litografii Bułakowskiego z 1826 r. Zupełnie odmienny charakter reprezentuje dwupłaszczyznowo potraktowany miotlarz Hieronima Karpińskiego z Damasławka, pow. Wągrowiec, który ekspresją ruchu i mimiką twarzy przypomina sudecko-niemieckie rozwiązania plastyczne. Szkoda, że organizatorzy wystawy nie pokazali więcej jego prac. Jak widzimy w malarstwie ludowym również przeważa tematyka n~ligijna związana z cierpieniem i wołaniem chłopa o łaskawość nieba w ciężkim trudzie dnia powszedniego w okresie pańszczyzny. Omówione dwa działy: rzeźba i malarstwo wypełniają cały hall wystawy wraz z ścianą wschodnią i zachodnią. Gabloty zaś ustawione wzdłuż ściany południowej i północnej przeznaczono głównie na ekspozycje haftu i tkanin. W nich umieszczono wszystkie te okazy, które w pełni reprezentują najwyższe wartości tych dziedzin sztuki. Ilościowy umiar eksponatów, estetyczny ich układ, kontrastujące przyjemne tło w wybitny sposób podnoszą wartość wizualną pokazanych dzieł sztuki i zapraszają widza do bliższego obejrzenia. Okazy białego haftu na przemian z tkaninami o przewadze kolorów czerwonego, granatowego i zielonego w przyjemnym dla oka rytmie wypełniają płaszczyzny szklanych gablot. Wśród cennych okazów złotolitych czepków zobaczyć można liczne egzemplarze haftu białego na tiulu z powiatu sulechowskiego, międzyrzeckiego, szamotuiskiego i z prawie nieznanych nikomu okolic Wrześni i Kalisza. Zwrócenie uwagi na tereny mniej znane ogółowi jest dodatkową wartością 601 wystawy i piękną zasługą organizatorów, którzy napewno wiele wysiłku musieli włożyć by możliwie równomiernie pokazać wszystkie podregiony Wielkopolski. Ten staranny dobór widać też w wystawionych tkaninach: płachtach, pstruchach, kołderkach, derach, wśród których nie zabrakło tkanin z tak mało znanych powiatów jak wolsztyńskiego i leszczyńskiego. Wystawienie pięknego okazu zapaski naramiennej z powiatu leszczyńskiego jest nie tylko dokumentem pięknego tkactwa tych okolic, ale także przypomina te czasy, głównie w XIX wieku, kiedy właśnie ta część ubioru była zasadniczym znamieniem w odzieży odróżniającym kobiety polskie od Niemek; kiedy to strojem ludowym podkreślano swoją przynależność narodową i manifestowano swój patriotyzm. Przypomnienie tej narodowo-pedagogicznej roli odzieży naszych matek i babek jest jak najbardziej na czasie. Niewiele osób z młodszego pokolenia wie, że i takimi "drobiazgami" można i trzeba było walczyć o zachowanie swojej narodowości w okresie rozbiorów. czyń niu inne regu Ujemną stroną wystawy wielkopolskiej, to brak nazwiska wykonawi lat wykonania eksponatów. Przykrym zjawiskiem jest że w Poznałaskawsze spojrzenia padają na rzeżbę, malarstwo i grafikę, niż na działy sztuki ludov-·ej. Przecież nie trzeba udawadniać, że w szeokazach haftu i tkactwa niekiedy lepiej się uwidacznia zmysł art y- Ceramika wielkopolska. Fot. lVIaćkowiak. �602 styczny chłopek niż w pozostałych dziedzinach sztuki. Dlaczego więc podobnie jak Brylińskich, Nowaków, Majchrzaków, Dudków, Twardowskich, Fijałkowskich, Prillowych nie mamy znać wybitnych naszych hafciarek i tkaczek? Szczycimy się ich pracami. Ciekawi więc jesteśmy jak się nazywają, kiedy swoje prace wykonały. Przecież w tej dziedzinie już badania zapoczątkowano, ścieżki są wydeptane. Można więc teraz już łatwiej podjęte prace kontynuować, wyniki popularyzować. Najlepszą okazją do popularyzacji są wystawy. Sądzimy, że na przyszłej wystawie tych uchybień nie będzie. Dobrze byłoby w przyszłości zwrócić większą uwagę na czystość eksponatów reprezentujących biały haft. Ostatni dział wystawy to ceramika. Reprezentuje ją 81 okazów, które w większości pokazane są na środku hallu, na niskim podium. Obok misek, donic, mlostków, garnków o tradycyjnych kształtach widzimy tam również dwojaki i trojaki typowe naczynia z okresu pańszczyźnianego, w których noszono w pole posiłki. Jedyny egzemplarz trojaka z datą 1918 roku jest ostatnią formą rozwojową naczyń glinianych służących do noszenia posiłków poza dom. Pokazanie siwaków w Poznaniu jest swego rodzaju rewelacją i jeszcze jednym dowodem potwierdzającym istnienienie na terenie całego kraju niektórych form wspólnych, które ze względu na nierównomierny rozwój poszczególnych krain i różne kontakty z większymi centrami w jednych ośrodkach prędzej zanikły a w innych później. Wśród okazów ceramiki swego rodzaju unikatem jest kafel kościański z XV w. z wyobrażeniem sceny z bajki o gąskach i lisie. Ciekawymi teź eksponatami są postacie modlących się Zydów wykonane z gliny przez Józefa Pierczyńskiego w latach 1918-1937. Są one wystawione w postaci przerywników w gablotach pomiędzy okazami haftów i tkanin. Pewnym brakiem w całym przeglądzie dzieł sztuki jest pominięcie rzeżby i zdobnictwa tak bogato i oryginalnie uwidaczniającego się w in_ strumentach ludowych. Ciekawe główki dud. kozłów oraz dymki proszą się o pokazanie i zainteresowanie nimi społeczeństwa, nie mówiąc juz o wielkiej mierze podniesienia atrakcyjności wystawy przez pokazywanie tych stosunkowo rzadko spotykanych instrumentów. Ogółem oceniając całą wystawę trzeba stwierdzić, mimo jej drobnych uchybień, że robi ona bardzo korzystne wrażenie, jest imprezą udaną i nowymi eksponatami zdobytymi w terenie budzi podziw nawet u dobrze zorientowanego w możliwościach ekspozycyjnych etnografa. Szkoda, że Dyrekcja Muzeum nie wydała katalogu wystawy. który przecież nie jest tylko przewodnikiem ułatwiającym obejrzenie, ale trwałym śladem kwitującym istnienie wystawy i pokazującym wysiłek ludzi. Brak fotografii poszczególnych eksponatów i ich zespołów jest też uchybieniem. Ustcrki te są tym nieprzyjemniejsze, że wystawa jest pierwszą po 1945 r. ()O3 Trzeba zaznaczyć, że Wystawa Wielkopolskiej Sztuki Ludowej została zorganizowana przez Dział Etnografic;;ny Muzeum Narodowego w Poznaniu w ramach Wielkopolskiego Festiwalu Kultury. Scenariusz opracował mgr Stanisław B ł a s z c z y k, oprawę plastyczną przygotował Józef Skoracki. Pokazane eksponaty w przeważającej większości są własnością Muzeum Narodowego w Poznaniu. Szereg z nich wypoźyczono z innych muzeów. kościołów itp. Ogólem na wystawie pokazano 240 eksponatów. Wystawa po zamknięciu jej w Poznaniu została przewieziona do Koszalina i Lublina. Adam MUZEUM W LAHORE Gtapa (PAKISTAN) Muzeum w Lahore jest największym, naj starszym i naj bogatszym muzeum w Pakistanie. Dzięki też temu z natury rzeczy uprzywilejowanemu stanowisku, spełnia rolę placówki macierzystej i prawie nadrzędnej w stosunku do innych muzeów Pakistanu. Może też tylko ono jedyne przypomina niektóre stare muzea europejskie. Muzeum w Lahore jest instytucją poważną wiekiem. Zbiory zaczęto gromadzić w roku 1864 'w ramach pokazu zabytków sztuki na Indyjskiej Wystawie Przemysłowej w Lahore. W roku 1890 muzeum otrzymuje statut, a książę Walii, Albert Wiktor kładzie kamień węgielny pod obecny gmach, zaś w roku 1894 do nowego budynku zostają wprowadzone zbiory. Duży, z czerwonej cegły, gmach Muzeum w Lahore wzniesiony jest w eklektycznym stylu indyjskim. Stanowi jednak doskonałe pendant do podobnego stylowo gmachu Punjab University, mieszczącego się wprost J'.IIuzeum, po przeciwnej stronie Mali Road. Liczne miri (altanki), wnęki i wykusze, kolumienki i koronkowe ozdoby czynią gmach okazalszym, lecz nie zawsze urodziwszym. Wnętrze posiada 22 sale. Sal wystawowych 8, (na wystawy stałe), 2 sale wystaw czasowych, 2 duże hale, 6 sal magazynowych, w 4 salkach mieszczą się biura muzealne i zbiory biblioteczne (biblioteka muzealna liczy 5000 woluminów). Odpowiednio do wielkości Muzeum i zbiorów liczny jest personel, składający się z 33 osób. Niestety obsadę naukową stanowią tylko dyrektor dr Malik Shamsuddin i asystent Nisal Husain. Na pozostałą resztę skład;ją się: 5 urzędników, 18 wspaniale umundurowanych woźnych, dozorujących bezpieczeństwa zbiorów i 8 osób "służby" - zamiataczy. Zbiory Muzeum w LallOre można podzielić na kilka działów: l) rzeżby kultury Gandhara, 2) Zbiory zabytków Kultury Doliny Indusu (Harappa i Mohenjo-Daro), 3) Kolekcja rzeźb indyjskich (Hindu, bramanistyczne), 4) Galeria tybetańska i centralno-azjatycka, 5) Kolekcja obrazów szkół Hindu z epoki Mogołów, 6) Tkaniny (dywany, kilimy, tkaniny ludowe, stroje), 7) Rzemiosło artystyczne (tu między innymi znajduje się bogata �H04 kolekcja ceramiki z ;\~ultanu), 8) Zbiór broni i miscellaneów. Jako zbiory osobno wydzielone i nie pokazywane w ekspozycji stałej wyróżnić należy dwa działy: l) Numizmatyczny (zawierający bardzo bogatą kolekcję monet grecko-orientalnych, indyjskich, perskich, partyjskich, kufickich a także nowszych z terenu Indii), 2) Kolekcje wydzielone (np. niewielki zbiór grafiki). Jako zupełnie osobny dział występuje biblioteka muzealna, zawierająca bogatą fachową literaturę. Jak widać z powyższego zestawienia Muzeum w Lahore jest typowym muzeum wielodziałowym. Ta wielodziałowość zaznacza się nie tylko \V zbiorach ale też i w ekspozycji. Starano się tutaj powydzielać poszczególne działy, choć ze względu na wielkość sal, rozdzielenie okazało się niemożliwym, tak, że np. rzemiosło jest eksponowane w pomieszaniu z przedmiotami z innych działów. Ciekawie jest przedstawione życie, stany, zajęcia a nawet pozy modlitewne (muzułmańskie) w bogatej kolekcji figurek gipsowych (malowanych). Brak tu natomiast materiałów ilustrujących kulturę materialną kraju, o ile ona nie jest w jakikolwiek sposób powiązana ze sztuką. Brak np. prostej formy topora, lecz oglądnąć można bogaty zbiór toporów pięknie zdobionych. K o R WSPOMNIENIE N I O ETNOGRAFIE POMORSKIM WŁADYSŁA WIE ŁĘDZE. K A KS. DOKTORZE Brak tu często dokładniejszych metryk przedmiotów, co zresztą trafia się również w wielu starych muzeach europejskich. Wiele zbiorów pochodzi bowiem z darów i prywatnych kolekcji, w których zbieraczom zależało na samym oryginalnym eksponacie, a nie interesowała ich proweniencja przedmiotów. Na eksponatach jednak, jeżeli nie miejscowość, to przynajmniej teren pochodzenia jest określony. Muzeum w Lahore rozporządza swym dawnym zestawem sprzętu pomocnicznego, ma duże ozdobne gabloty, olbrzymie szafy i oszklone stojaki. Trzeba przyznać, że całość aż promieniuje wiktoriańską monumentalnością i czcigodnością. Pełno tu codziennie zwiedzających, młodzieży, studentów i ludzi z miasta i ze wsi (muzeum jest zamknięte tylko w piątek). Podziwiają głównie zbiór dawnej broni i kolekcję miniatur z czasu Mogołów. Galeria jest otwarta codziennie od 10-17. Muzeum w Lahore posiada też swoje fachowe wydawnictwo "Museums Journal of Pakistan". Krzysztof WoLski Ks. dr Władysław Łęg a. Portret Wiastimil Hofman 1960 r. wyk. W Sopocie, dnia 2 sierpnia 1960 roku, zakończył swój żywot, ceniony archeolog, historyk kultury i etnograf pomorski ks. dr WładYSłaWo Jan L ę g a. Zmarły był synem ziemi pomorskiej, urodzonym 4 cze~wca 1~89 r. w Miranach, pow. sztumski (Dolne Powiśle), jako syn naUCZYCle~a,plelęgnującego \vespół z małżonką swoją tradycje narodowe. polskle. Szkołę _.- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f37db9bbe14155438c418ac2f9b461a.pdf 11871187b34e9232a496eeeaa4b60684 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:217 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:190 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.469-595 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ·HiS porcji do ogólnej ilości 336 wsi przebadanych daje to pewne przybliżeni(~ statyst.yczne. oddające pewien stosunek przestrzenny, gdyż punkty badane są równomiernie rozrzucone na całym obszarze Polski. 19 Por. np. Encyklopedia Rolnicza Warszawa 1879, t. V, s. 3. ~o K. !VIo S 7. Y r. s ki: Polesie wschodnie, Warszawa 1928, s. 51. 21 Por. K. K w a ś n i e w s ki: Znaczenie nazwy "obora". \v: Polski Atlas Etnograficzny, zeszyt próbny, Wrocław 1958, mapa 17. 22 Od ,,'obwora" - por. A. B r u c k n e r: Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 371; S. L i n d e: Słownik języka polskiego Lwów 1854---60, t. III, s. 404; J. Kar ł o w i c z, A. Kry ń s k i, W. N i e d ż w i e d z k i: Słownik języka polskiego, Warszawa 1904, t. III, s. 494; por. także H. F r i s c h b i e r: Preussisches Worterbuch, Berlin 1883, t. II, s. 106 i T. Ż e b ro w s k i: Słownik wyrazów technicznych tyczących się budownictwa, Kraków 1883 o zagrodach przy łowieniu ryb s. 18 i 188. ~:: Zagroda pasterska u Hucułów, tzw. grażda por. Poniatowski j. w. s. 238 2~ Por. A. H a b e r l a n d t: Karte der Hausformen im deutschen Volksgebiet, w: G. B u s c h a n: Illustrierte Volkerkunde, Stuttgart 1926 po s. 176. 2; Choć inną etymologię podaje Bruckner, j. w., s. 279. 26 Także wyplatany poziomo chlewik dla świń z kopulastym, słomianym dachem, bez drzwi (Vjestnik Etnografskog !VIuzeja v Zagrebu, Zagreb 1936, t. II, s. 301). 27 K. Kwaśniewski, j. w. 28 Por. K. N i t s c h: Mapka narzeczy polskich, Kraków 1919. 29 K. Kwaśniewski, j. w. 30 K. Kwaśniewski, j. w. 31 K. Kwaśniewski, j. w. SPRAWOZDANIA SOWIETSKAJA Z. 3, AN-ZSRR L in J a oL1Ldowej, jako RECENZJE I ETNOGRAFIJA ::\loskwa, 1956 r. H u a : Zagadnienie narodowościowe problem badań naukowych palqcy w Chińskiej Republice etnografów chińskich. L i n J a o - H u a podaje przebieg osiedlania się grupy Chań na terenie Chin, związane z tym migracje ludności miejscowej oraz charakteryzuje wpływy i przenikanie się kultur i języków różnych grup narodowościowych Chin. Wraz z powstaniem Chińskiej Republiki Ludowej powstało zagadnienie, które grupy ludności deklarujące swoją odrębność narodową należy uważać za mniejszość narodową, lub naród czy też grupę ludności Chań zasymilowaną na terytorium dawnej mniejszości narodowej. Autor charakteryzuje ogólnie liczne grupy etniczne Chin, które zgłaszają swoją odrębność kulturową i językową i na tej zasadzie uważają się za samodzielne grupy narodowościowe, uprawnione do reprezentowania swych interesów we władzach Chińskiej Republiki Ludowej. L i n J a o - H u a podzielił grupy narodowościowe autonomii wg wspólnych im cech na 7 grup: dążące do pewnej 1. Grupy narodu Chań, które po zajęciu terytorium ludności tubylczej przybrały nazwę mniejszości narodowej zachowując jednak odrębność kulturową. 2. Grupy narodu Chań, które osiedliły się na tym samym terytorium w różnych okresach czasu co za tym idzie, różniły się w rezultacie obyczajami i językiem. 3. Grupy mniejszości narodowych, które w obawie przed uciskiem nacjonalistycznym nie deklarowały swojej odrębności narodowej. 4. Rozproszone wśród ludności Ch ań części grup mniejszości narodowych, które jednak zachowały świadomość swojej odrębności narodowej. 5. Grupy osiedleńców tej samej narodowości rozproszone na różnych terytoriach, które straciły więż ekonomiczną, zachowując wspólny język, obyczaje i tradycje. 6. Grupy zjednoczone wspólnotą terytorialną, mówiące różnymi językami a różnych obyczajach. �4-71 470 7. Grupy narodowości mówiących bliskimi sobie językami i o podobnej przeszłości historycznej, które nie mogą porozumieć się co do swej wspólnoty narodowej. W drugiej części artykułu Lin .Jao Hua analizuje mniejszości narodowe Chin dzieląc je na trzy grupy: 1. Społeczeństwa, które zachowały cechy ustroj u pierwotnego (np. Ołuńczynie osiadli w lasach gór Chinganu); 2. Społeczeństwa zachowujące w swym ustroju społecznym cechy niewolnictwa (u podnóża gór Daliańszań w prowincji Syczuan); 3. Społeczeństwo feudalne lub z przeżytkami feudalizmu w ustroju społecznym (Ujgurzy z Sinkiangu). Autor wskazuje na konieczność przeprowadzenia badań nad przeżytkami ustroju społecznego, celem ich skuteczniejszego zwalczania, nie zapominając jednak o tym, że Chiny przeżywają ,.przeskok" z ustrojów pierwotnego i feudalnego do ustroju socjalistycznego, a reformy muszą być podejmowane ostrożnie i z głęboką wiedzą o środowisku społecznym tej lub innej grupy narodowości. w. L. R Andhra a o: Uwagi o życiu rodzinnym niektól'ych obyczajach Ludu (TeLu[Ju). Autor artykułu jest postępowym pisarzem i działaczem społecznym stanu Andhra w Indiach. Zamieszcza on w artykule kilka informacji o przemianach w życiu społecznym ludu Andhra, po wyzwoleniu z ucisku kolonialnego. Lud Andhra zamieszkuje tereny stanu Andhra oraz wschodnią część stanu Hajderbad. W jego ustroju społecznym przetrwały dotąd liczne przeżytki ustroju patriarchalnego. Ojciec jest głową rodziny i jej głównym żywicielem, chociaż jednolita wielka rodzina zaczyna rozpadać się, szczególnie wśród warstw uboższych ludności, która w poszukiwaniu zarobków odpływa ze wsi do miast i ośrodków przemysłowych. W związku z tym zmieniła się również sytuacja kobiet; wyszły one poza zamknięty krąg rodzinny i zaczęły zdobywać konieczne kwalifikacje zawodowe . .JednakŻe nadal rodzice decydują o wyborze mężów dla córek i żon dla synów. zniknął natomiast zwyczaj wypłacania posagu zięciowi, jako warunek zawarcia małżeństwa. Małżeństwo nadal jest uwsżane za akt religijny. Niechętnie jest widziane powtórne małżeństwo wdów, ongiś zupełnie niedopuszczalne. Członkowie rodziny spędzają wolny od zajęć czas poza domem. Zdaniem autora jest to wpływ dawnych tradycji, wzbraniających mężczyznom i kobietom kontaktów publicznych. Do dziś mąż i żona unikają rozmÓw w obecności dzieci, rodziców lub znajomych. Rao sądzi, że na taki stan rzeczy wpływa również szczupłość pomieszczeń mieszkalnych. Dom średnio-iicznej rodziny sldada się z pokoju dla gości, sypialni i kuch'lL Tradycyjny dom wielkiej rodziny był budynkiem kwadratowym, z podwórzem, brukowanym lub wykładanym podłogą. Przy pokojach mieszkalnych znajdowały się przestronne werandy. Pokój gościnny posiadał niewielki podest, na którym głowa rodziny przyjmował gości. Podwórze gospodarcze, chlewy i stajnie znajdowały się na tyłach domu mieszkalnego. Domy mieszkalne były murowane z cegieł. Wraz ze znikaniem wielkiej rodziny traci również swój charakter ten typ domu mieszkalnego, dzielony na pomieszczenia dla małych, samodzielnych rodzin. Nowe typy domów są znacznie skromniejsze, składają się zazwyczaj z jednego pokoju, podzielonego na dwie części. Dom jest otoczony werandami z 4 stron. Dach jest kryty trawą lub palmowymi liśćmi. Typowym strojem męskim ludu Andhra jest koszula i tzw. dhoti tkanina długości ok. 3,52 m., szerokości ok 75 cm., z brzegiem ozdobionym kolorowym szlakiem, którą owija się wokół bioder, końcami do przodu. Dhoti wychodzi stopniowo z użycia, wypierana przez strój europejski. Bogatszy i bardziej wyszukany jest strój kobiecy, na który składają się: bluzka z rękawami do łokcia, z połami zawiązywanymi z przodu oraz sary, długości ok. 7 m. bogato drapowana, ponadto liczne bransolety i naszyjniki ze złota lub miedzi; talię opasuje złoty pas. Włosy są splatane w warkocz, bądź upinane w węzeł. Forma stroju jest jednakowa dla wszystkich warstw społecznych, różnice zachodzą w gatunku materiałów. z którego są zrobione ubrania i ozdoby. Kobiety Andhra cechuje dbałość o wygląd zewnętrzny. W rodzinach, które zachowują stare obyczaje, kobiety jedzą osobno, po mężczyznach. Zamożniejsze rodziny używają srebrnych talerzy, biedniejsze podają potrawy na liściach platanu. Zasadniczym pokarmem Andhra jest: ryż; fasola i owoce; potrawy są zaprawiane czerwonym i czarnym pieprzem z domieszką owoców mango lub cytryny. Ludność warstw biedniejszych jada 2 razy dziennie, zamożniejsi 5 razy. Na przyjęciach gości i w święta sporządza się tradycyjne potrawy słodkie z fasoli, rozgotowanych ziaren pszenicy i ryżu. W drugiej części artykułu Rao zamieszcza krótkie informacje o tradycyjnych zabawach młodzieży. Autor wymienia 3 dniowe święto uro~z~ju, sankranti obchodzone 'N styczniu, po grudniowych żniwach, oraz SWlętO Nowego Roku obchodzone w marcu lub kwietniu. Wyzwolenie z ucisku kolonialnego rozbudziło w ludności. Andhra świadomość narodową, mimo, że hamującym czynnikiem szybkiego Jej rozwoju jest niski poziom oświaty. IV dziale "Kroniki" znajduje się obszerne sprawozdanie ze zjazdu etnograficznego w 1956 1'. W Leningradzie, zorganizowanego przez Instytu~ Etnografii AN ZSRR. �Sprawozdanie zawiera krótki przebieg dyskusji nad referatami plenarnymi i sekcyjnymi. W końcowym podsumowaniu obrad przy ogólnej ocenie rozwoju nauk etnograficznych w okresie 1951-1956 r. nie pominięto nadal istniejących niedociągnięć w badaniach naukowych nad zagadnieniami bytu i kultury socjalistycznej narodów ZSRR, nad teoretycznymi zagadnieniami etnogenezy, stwierdzono nie dostateczne zainteresowanie zagadnieniami etnografii i antropologii krajów demokracji ludowej. Wciąż pozostają zaniedbane zagadnienia historii religii i jej przeżytków w życiu współczesnych narodów; nie zapoczątkowano prac etnograficznych w muzeach krajoznawczych nie zrealizowano uchwały uczestników zjazdu z 1951 r. o konieczności zorganizowania Muzeum Narodów ZSRR. Zebrani jednogłośnie podjęli rezolucję, że na najbliższe 5 lat, w planie prac cały wysiłek powinien być skierowany na zagadnienia wynikające z uchwał XX Zjazdu Komunistycznej Partii ZSRR tzn. na badania naukowe kultury i bytu narodów ZSRR i narodów kolonialnych; podniesienie i ożywienie prac orientalistów; rozwinięcie i pogłębienie prac naukowych nad zagadnieniami składu etnicznego i etnicznych właściwości narodów świata. Zwrócono uwagę na konieczność kompleksowych badań nad problemem etnogenezy i historii etnicznej. Dalsze uchwały podkreślają \vażkość badań naukowych nad zagadnieniami społeczeństwa pierwotnego, nad historią religii i jej przeżytkami. Jedna z uchwał zjazdowych dotyczy konieczności opracowania metod współpracy etnografów z folklorystami. Punkty 13-20 rezołucji wskazują na potrzebę rozwijania badań antropologicznych, na konieczność współpracy z resortem Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego i Ministerstwa Oświaty oraz rozszerzenia i ożywienia współpracy z etnografami zagranicznymi. W. A. T u g o łuk o w publikuje krótkie sprawozdanie z wyprawy nad morze Ochockie i tereny zamieszkałe przez Ewenków i Ewenów, zorganizowanej przy pomocy Komisji badań problemów Północy. Tugołukov,,' zebrał materiały o gospodarce, kulturze i życiu Ewenków na terenie okręgów: Tuguro-Czumikańskiego i Ajano-Majkowskiego Chabarowskiego kraju, oraz nCl terenie okręgu Ochockiego. W dwu pierwszych okręgach przebywa około 2 000 Ewenków, w okręgu Ochockim - około 1 000, osiadłych w kołchozach. Autor informuje, że z dawnych przeżytków zachowała się tu dość duża swoboda obyczajów młodzieży przed małżeństwem, pomoc wzajemna wśród licznych krewnych, stosunkowo podrzędna pozycja kobiety w rodzinie i częściowo zachowany lewirat. Tugołukow stwierdza. że wpływy jakuckie na Ewenków i Ewenów były tak silne, iż prawie całkowicie wyparły język Ewenków, a niektórzy z nich uważają siebie za Jakutów. Znikła również świadomość przynależności rodo\vej. Te z osiedli kołchozowych, które uprawiają rybołówstwo, myślistwo l ub hodowlę renów są dobrze zagospodarowane i cieszą się zamoż- nością. Gorzej wiedzie się kołchozom, które na skutek złej polityki gospodarczej, podjęły hodowlę bydła rogatego lub zajmują się ogrodnictwem i sadownictwem. Nie sprzyja tej uprawie ani klimat ani gleba. Autor zapowiada obszerniejszą pracę na temat Ewenków okręgu Ochockiego. W dalszym ciągu "Kroniki" D. S. War d u m i a n zamieszcza krótkie sprawozdanie z prac etnograficznych prowadzonych w Armenii w ostatnich dwóch latach. Wysiłkiem nie licznej kadry etnografów Armenii zdołano opracować i opublikować w tomie "Narody Kaukazu" z serii "Narody świata" prace: E. T. K a l' a p e t i a n a "Byt armeńskich robotników do rewolucji i u; okresIe radzieckim"; B. A. B o l o j a n a i D. S. War d u m i a n a "Byt chłopstwa kolclwzowego Armenii" oraz A. A w d a ł a "Byt Kurdów"; ponadto pracę pt. "Rodzina i byt rodziny kołchozowego chłopstwa Armenii" E. T. K a l' a p e t i a n a i D. S. War d u m i a n a, która ukazała się w zbiorze "Rodzina i byt rodziny narodów ZSRR" opracowanym przez Imtytut Etnografii AN ZSRR. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, lVloskwa, 1956 r. :\1. T. L o m o w a: Wybitny etnograf (Z okazji 100-lecia urodzin). ukraiński Iwan Jakowtewicz Franko Działalność 1. J. F l' a n k o jako etnografa i folklorysty była oceniana w okresie przedrewolucyjnym bądż to z pozycji rewolucyjno-demokrat.ycznych, bądź to - burżuazyjnych. Pracami jego w okresie porewolucyjnym zajmowali się etnografowie radzieccy: E. Kiriluk, A. Dieja, N. Matwiejczuk itd. O jego działalności jako folklorysty pisał M. Woźniak. Jednakże M. T. Lomowa nadmienia, że jest to zaledwo początek poważniejszych badań nad spuścizną naukową tego uczonego. 1. J. Franko urodzony w 1856 r. w Borysławiu, syn wiejskiego kowala, łatwo włączył się w rewolucyjny ruch robotniczy Galicji, a wychowany pod wpływem Bielińskiego, Czernyszewskiego, Hercena i Szewczenki nauczył się służyć interesom narodu całą swoją działalnością naukową. Zainteresowanie jego etnografią tłumaczy się tym, że uważał ją za środek służący pogłębieniu znajomości życia klasy robotniczej. I J . Franko uważał etnografię za samodzielną dyscyplinę naukową wśród nauk o czło\vieku i jego kulturze, służącą poprawie bytu mas pracujących, nie zaś jako cel sam w sobie. Pozostawił ponad 40 prac z zakresu etnografii, ,zr,reg rccpnzji i wypowiedzi o pracach ukraińskich, rosyjskich, polskich i cZ0skich etnografów. Prace jego są nowatorskie, cechuje je śmiałość we \'.'nioskach i nowe metody badawcze. �-17..j. Prace jego ukazywały się w postępowych dziennikach tego czasu takich, jak "Drug", "Dzwin", "Mołot", "Praca" itp. Za swą działalność rewolucyjno-demokratyczną 1. J. Franko był trzykrotnie uwięziony. W 1883 r. zorganizował we Lwowie młodzieżowe kółko etnograficznostatystyczne, które m. innymi prowadziło badania w terenie celem zapoznania się z życiem i kulturą ludu. Z niespożytą energią i uporem zdobywał konieczną dla prac kółka literaturę, starając się przede wszystkim o prace działaczy postępowych. Zachęcał członków do wygłaszania i publikowania referatów na wybrane przez siebie tematy. Starał się zgrupować ich wokół najpoczytniejszych dzienników Galicji: "Naród" oraz ,,2ytie i słowo" przodujących działaczy nie tylko Galicji, ale i całej Ukrainy. Wciągnął do swych prac M. Kociubinskiego i Łesię Ukrainkę. Materiały etnograficzne kółka ukazywały się również w "Etnograficznym zbirnyku", założonym w 1895 r., w 1899 ponadto zaczął się ukazywać \ve Lwowie periodyk "Materiały do ukrainsko-ruskoji etnologii". W 1898 r. powstaje przy historyczno-filologicznej sekcji Towarzystwa naukowego im. Szewczenki we Lwowie komisja etnograficzna, w której pracach L J. Franko bierze czynny udział, początkowo jako członek, później, jako p~zewodniczący. Vlraz z sekretarzem komisji W. Hnatiukiem rozwijają szeroką działalność w terenie. Wielką wagę przykładał 1. Franko do stworzenia możliwie wyczerpującej bibliografii prac etnograficznych. Uważnie śledził nowe wydawnictwa etnograficzne, pisał o nich recenzje i uwagi. Obszerniejsze recenzje jego ukazały się o pracach: W. Szuchiewicza, S. Podolinskiego, B. Limanowskiego, E. Korytki oraz czeskiego autora F. Rżegorża i in. Cenił wysoce prace ;.vr. Kociubinskiego. Był również jednym z założycieli Towarzystwa Ludoznawczego w 1894 r. we Lwowie. W przeciwieństwie do etnografów burżuazyjnych, którzy upewniali czytelnika o wielkiej pobożności ludu ukraińskiego, Franko w podaniach i legendach ludowych stwierdził wiele cech ateistycznych i ironiczny stosunek do duchowieństwa i życia pozagrobowego. Do zagadnień kultury duchowej zaliczał Franko również praWd zwyczajowe, jako zjawisko rozwoju życia ludu, zależne od historycznych i ekonomicznych warunków. Swoje długoletnie spostrzeżenia i notatki o kulturze i życiu chłopstwa galicyjskiego uzupełnił materiałem zebranym w badaniach na terenach powiatów: stryjskiego, horodeckiego a w 1904 r. na terytorium Bojkowszczyzny. Równie wnikliwie badał Franko byt robotników Galicji. Poruszał ciągle zagadnienia konieczności podjęcia przez etnografów badań nad bytem i życiem klasy robotniczej, sam zaś opublikował wiele materiałów i U\vag o życiu robotników Lwowa, Borysławia i Drohobycza; zachęcił 47,) pisarza S. Kowalewa do wydania drukiem materiałów z życia robotników Borysło.wi::l. Z prac jego o życiu chłopów galicyjskich należy wspomnieć przede wszystkim: "Lisy ta pasowyska". "Domasznij promisieł", "Dobryj zarobok", "Swinska konstitucija" i obrazki z życia robotników: "Ripnik", ..,Na roboti", "Zadlia praznyka", "Połujka". Franko nie pomijał w swej działalności naukowej zagadnień teoretycznych etnografii. Rozwój i uznanie etnografii za samodzielną dyscyplinę naukową wiąże Franko z rewolucyjną walką narodu o socjalne i narodowe wyzwolenie. Zwalczał pogląd etnografów burżuazyjnych o pełnej odrębności narodu ukraińskiego i jego indywidualiżmie. Pochodzenie i rozwój kultury każdego narodu starał się badać nie w oderwaniu od kultury i bytu narodów sąsiadujących, lecz w powiązaniu z nimi. N. L L e b i e d i e w a i G. S. M a s ł o w a: Rosyjski ubiór i na początku XX w., jako materiał do etnicznej historii (Na podstawie historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji). "UJ XIX chłopski narod1L. Kartografia rosyjskiego ubioru przygotowana w związku z pracami wydawniczymi historyczno-etnograficznego Atlasu Rosji, została oparta na bogatym materiale, który rÓwnocześnie służył do badań nad zagadnieniami etnicznymi narodu rosyjskiego. Autorki artykułu wymieniają instytucje naukowe, współpracujące z Atlasem, podkreślają również jego wartość naukową i szerokie możliwości badań nad nowymi zagadnieniami. W drugiej połowie XIX w. najwięcej cech tradycyjnych zachował ubiór chłopski. Różnice w ubiorze różnych klas społeczeństwa pogłębiły się wyrażnie na pocz. XVIII w. i tak klasa panująca zaczyna używać ubiorów na modłę zachodnioeuropejską. Piotr I wydał rozporządzenie obowiązujące wszystkich, prócz duchowieństwa i chłopów, o noszeniu ubioru węgierskiego i niemieckiego. Każde stanowisko miało swój ubiór, jak o tym wspomina 1. T. P o s o s z k o w w pracy Kniga o skudosti i bogatstwie. W ubiorze mieszczan i kupiectwa jeszcze długo zachowały się formy ubioru chłopskiego. Sarafan i kokosznik noszono w wielu miastach jeszcze w XIX w., zmiany w ubiorze zaczęły z;,J.chodzić już w okresie prawa pańszczyżnianego. Po reformie 1861 r. proces zmian w tradycyjnej odzieży upowszechnił się. Zasadnicze zmiany zachodzące od drugiej poł. XIX w. w bycie chłop_ stwa, które odbiły się również na formie ubioru, były wynikiem wc;drówki ze wsi do miast, w poszukiwaniu zarobku, oraz wynikiem rozwoju przemysłu i wciągnięcia chłopów w sferę stosunków towarowo-pieniężnych. W użycie wchodzą materiały fabryczne, powstają nowe formy ubioru, odpowiadające modzie miejskiej. �477 w końcu XIX w. i w pocz. XX w. przewazaJą nowe formy odzieży szczególnie w ośrodkach przemysłowych, wokół Moskwy, Petersburga, na Uralu. i na południu. ~a północy jednak i środkowym obszarze Rosji zachował się nadal ubiór tradycyjny. Nowe formy stroju przynosili ci mieszkańcy wsi, którzy emigrowali do pracy w fabrykach i w miastach. Natomiast emigracja związana nadal z zajęciami rolnymi i gospodarczymi nie wywierała tak dużego wpływu na zmianę ubioru, a czasami wręcz przeciwnie - sprzyjała zachowaniu form tradycyjnych. Chłopi zaangażowani do pasania owiec na Kaukazie otrzymywali jako zapłatę wełnę owczą, którą następnie zużywano na tkaniny domowe. Ogólnie przyjęty pogląd, że w XIX w. i na pocz. XX w. z samodziałów sporządzali ubranie tylko biedniacy, a z fabrycznych ludzie zamożni, nie jest w pełni uzasadniony, bowiem chociażby w guberni Pskowskiej, gdzie była szeroko rozwinięta uprawa lnu, uważano, że znacznie wygodniej jest sprzedawać len i wzamian kupować perkal. Mieszkańcy południowo-wielkoruskich dzielnic, zamożniejsi od swoich sąsiadów, zachowali długo tradycyjny ubiór z samodziału, gdyż rozporządzali wielkimi zapasami surowca. Wzmożony rozwój stosunków pieniężnych pozwalał na zakup tkanin fabrycznych nie tylko przez wiejską burżuazję, ale i przez sproletaryzowaną część wsi. Tradycyjny ubiór ludowy może być podzielony na trzy zasadnicze grupy: 1) z sarafanem, 2) z andaraką czyli spódnicą i 3) z poniewą rodzajem zapaski. Najpierw poniewę zastąpił sarafan, a ten z kolei został wyp8rty przez spódnicę i bluzkę lub sukienkę· Opracowana przez W. P. S e m i o n o waT i a n - S z a n s k i e g o mapa najbardziej rozwiniętych przemysłowo okręgów Rosji z 1897 r. potwierdza pogląd N. 1. Lebiediewej i G. S. Masłowej. Tam gdzie intensywnie rozwijały się stosunki towarowo-pieniężne występuje ubiór miejski, tam zaś gdzie te stosunki były słabsze, zachował się ubiór z poniewą, lub wyjątkov;o z sarafanem. Obszar zasięgu sarafana w pol. XIX w. był znacznie większy niż poniewy. Wprawdzie, gdzieniegdzie w tym okresie, sarafan był zastępo\vany odzieżą miejską, wciąż jednak widoczna jest tendencja ku jego dalszemu rozprzestrzenianiu się na południe, W wypadku gdy pewne formy sarafana znikały, poj awiały się nowe typy ubioru. Etnograficzne i historyczne materiały dowodzą, że sarafan był w XV do XVII w. powszechnym ubiorem na Wielkorusi. Nazwa sarafan znana jest już w XIV w.; co nie wyklucza, że ubiór tego typu mógł być wcześniejszy. Sarafan pojawił się najwcześniej na starym terytorium Nowogrodu, gdzie zgodnie z materiałami etnograficznymi, nie było nawet śladu poniewy ani ubioru do niej zbliżonego. Sarafan z tego terenu był bez przecięcia, był to sarafan "głuchy", szuszun, szuszpan, sukm(Ln z wełny, genetycznie związany ze starożytnym, tunikowym ubiorem Słowian. Podobny typ sarafanu znany był również na południu. Drugi typ sarafanu ze skośnych klinów, rozcięty z przodu bez zapięcia lub z guzikami - pochodzi od zwierzchniej odzieży nie zapinanej; noszony był na terenie północno-wschodniej Rosji i właśnie od tego typu ubioru pochodzi nazwa sarafan, przejęta następnie dla wszystkich ubiorów o podobnym charakterze. Trzeci typ sarafanu, prostego podpasanego - powstał w Moskwie. Czwarty typ, najpóźniejszy - związany jest z ubiorem białorusko-ukraińskim (sajan, andaraka). Ta forma sarafanu spotykana początkowo w zachodnio-rosyjskich obwodach w końcu XIX i na por;z. XX w. rozprzestrzeniła się również w centralnych i północnych dziE:lnicach. Sarafan był głównym ubiorem kobiet środkowego Powołża i Podurala, gdzie w końcu XV do XVII w. była naj intensywniejsza emigracja oraz na Syberii, której ludność w tym samym mniej więcej czasie skonsolidowała się. Sarafan nosili i staroobrzędowcy, którzy uchodząc przed prześladowaniem osiedlali się na Syberii, Ukrainie, na terenach Nadbałtyckich i Powołża. Od XVIII w. zaliczali oni sarafan do ubioru obrzędowego. Można więc wnioskować, że ubiór z sarafanem pochodzi z okresu powstania i rozwoju rosyjskiego państwa; równocześnie tworzył się ogólnorosyjski ubiór narodowy. Zarówno Białorusinki, jak i Ukrainki nie nosiły sarafanu; dowodzi to, że rozpowszechnił się on w okresie odizolowania Wielkorusów od innych wschodnio~łowiańskich narodów. W ciągu kilku wieków sarafan i związany z nim ubiór nieustannie zmieniał krój i materiał, zmieniało się terytorium jego rozprzestrzenienia jak i związana z nim terminologia. Ubiór z pasiastą wełnianą spódnicą samodziałową t. zw. andaraką noszony był w południowych obwodach od XVI w. Wełniana spódnica mało noszona przez Rusów, popularna była wśród Białorusinów, Ukraińców, na terenach przy bałtyckich, wśród Polaków i innych narodów Zachodniej Europy. Na południe Rosji przybyła prawdopodobnie wraz z wychodżcami z pogranicza Litwy, którzy często przenosili się z racji urzędu lub służby wojskowej. Drugim okręgiem, na terenie którego spotyka się andarakę jest SmoJeńszczyzna, lecz i tu nie jest ona zasadniczym strojem, przeplata się często z ubiorem poniewa; szereg powiatów tej guberni zachowuje wyłącznie poniewę. Smoleńszczyzna. szczególnie jej zachodnia część, wchodziła w skład Księstwa Litewskiego, co za tym idzie w skład Królestwa Polskiego, a więc występowanie tu ubioru z andaraką jest wytłumaczalne więzami białorusko-polsko-litewskimi w XVI i XVII w. �Zdaniem autorek, ubiór z wełnianą spódniczką pojawił się na południowo-wschodnich terenach na Dolnym Powołżu i na Kubaniu dzięki przesiedlaniu się grup ukraińskich. Ubiór z poniewą jest ubiorem najstarszym. Nazwa poniewa wymieniona jest już w XI-wiecznych kronikach. Jest to ubiór wspólny wszystkim narodom słowiańskim. Znany jest obrzęd związany z pierwszym włożeniem poniewy przez dziewczynę, co było świadectwem jej dojrzałości. Do grupy ubiorów z poniewą należą najbardziej archaiczne stroje głowy, formą przypominające rogi bydła, czuby ptaków itp., charakterystyczne zjawisko z okresu pogaństwa. Poniewa nie występowała w strojach klas panujących, w XIX w. była wyłącznie ubiorem chłopskim na terenie południowo-wielkoruskich guberni. W XIX w. terytorium jej rozprzestrzenienia znacznie zawęziło się. W XVIIIw. poniewa była jeszcze znana na terenie guberni Władymirskiej i 1VI0~kiewskiej, w końcu XIX w. zniknęła nic tylko z tych terenów, ale i dalej na południe, z północnych okręgów guberni Riazańskiej i Kałuskiej. W omawianym okresie był to typ ubioru zanikający, chociaż miejscami utrzymał się aż do Rewolucji Październikowej, CI nawet można go spotkać dziś jeszcze. Typ ubioru z poniewą nie był dominującym strojem w okresie powstania pal1stwa rosyjskiego. Rosjanie osiedlający się na ogromnym terytorium państwa przynosili z sobą raczej ubiór typu sarafana. Należy przypuszczać, że ubiór z poniewą dominował w okresie powstania starożytnych narodów wschodnio-słowiańskich. Ubiór z poniewą można podzielić na dwa typy: 1) poniewa z basenu Oki, z granatową, kraciastą, zapinaną lub "głuchą" poniewą, 2) poniewa z basenu górnego Dniepru, Dzisny i Sejny w formie płachty. Są to okręgi zamieszkiwane przez naj starsze plemiona w~chodniosłowiańskie. Granica owych dwćch typów odzieży przebiegała mniej więcej wzdłuź Dzisny; równocześnie jest to granica pomiędzy starożytnymi Wiatyczami i Siewierzanami. Zagadnienie dlaczego tam do XX w. zachowały się najstarsze typy odzieży wymaga ~pecjalnych badań. Być może sprzyjał temu konserwatywny układ społeczny i pewna izolacja tych dzielnic w okresie feudalnym i w okresie pańszczyźnianym. Podstawową częścią każdego z wyżej wymienionych typów ubioru była koszula. Do ubioru z sarafanem należała koszula z prostymi połami uszyta poprzecznie. Ubiór z andaraką miał koszulę z wywijanym kołnierzem, charakterystyczną również dla Białorusinów. W skład ubioru z poniewą wchodziła koszu~a ze skośnymi połami lecz przy poniewie-płachcie km,zula raczej byla z prostymi polami. podobna do ukraińskiej soroczki. Kartografia ubiorów głowy pozwala określić ich powiązanie z oma\danymi typami ubiorów oraz wyjaśnia teren ich zasięgu. Jednym z naj- starszych był ręcznikowaty ubi:'>r, charakterystyczny dla Smoleńszczyzny i zachodnich okręgów Orłowskiej guberni; występowanie innych licznych elementów odzieży wspólnej dla Białorusinów i Ukraińców wskazuje na to, że ludność tego terytorium jest pokrewna naj starszym grupom ludności, która weszła w skład Rosjan, Ukraitlców i Białorusinów. Po.wszechnym u~iorem głowy była kiczka i jej wiele odmian. W artykule Jest 6. rysunkow obrazujących ten typ ubioru głowy, ubiór mniej znany na połnocnym i południowym wschodzie, na skutek tego, że na tych terenach ludność rosyjska zorganizowała się później niż w dzielnicach centralnych. Ubiór ten również rzadko występuje na północnym zachodzie, gdzie prawdopodobnie dość wcześnie pojawiły się kokoszniki, które zupełnie wyraźnie są powiązane z ubiorem głowy zwanym soroką. Jeden z rodzajów kiczki to "raga", charakterystyczny ubiór kobiet z basenu Oki i na południe gdzie przeważał ubiór żeński typu poniew3. (dzi::Jnice: Riazańska, Tulska, Kału~ka, Orłowska i in.). Odmiany w for"ie kopyta lub łopaty ludność nazywała ong.iś ,rogatymi". Obszarem, na którym najczęściej występowały te formy były gubernie Ołoniecka, Archangielska i częściowo Wołogodzka. "Kiczka" była strojem głowy chłopskim, w mieście noszono ją bardzo rzadko, natomiast "kokoszniki" były w miastach popularne, K.okoszniki na wsi uważane były za ubiór odświętny, w niektórych zaś miejscowościach używane były tylko do ślubu. Kokoszniki szyli specjaliści \V miastach, w dużych wsiach lub klasztorach. Sorokę umiała ~zyć każda chłopka. Kokosznik był ubiorem w pełni obejmującym głowę, twardym, bogato zd~bionym, Przegląd zbiorów muzealnych wyraźnie wskazuje na jego zWIązek z kiczką-soroką. Ubiór ten rozpowszechniony był na 4 obszarach: 1. na obszarze północno-zachodnim - wyraźnie powiązany z formą soroki, obejmował ziemię Nowogrodzką i dzielnice silnych wpływów Nowogorodu, dzielnice Pskowa i Twieru, 2. na terenach obwodów; Władymirskiego Kostromskiego, Niżgorodzkiego, Jarosławskiego i Moskiewskiego oraz w okręgach przyległych do tych obwodów, Są to tereny starej' Władymirsko-suzdalskiej Rusi, 3. na terenie południowo-zachodnim z centru:n w Kurskim obwodzie, gdzie noszono szczególny rodzaj kokosznika t. zw. dwugrzebieniasty lub siodłowaty, spotykany rÓwnież w zachodniej części Orłowskiej guberni, w powiecie Bogoduchowskim guberni Charkowskiej i 4. na terytorium obejmującym obwody: Riazański, Tombowski i Woroneski oraz dzielnice wysunięte bardziej na zachód. Dla tego obszaru był charakterystyczny kokosznik nazwany odnodwoTczeskim noszony przede w~zystkim przez ludność urzędniczą i wojskową XVI i XVII w. Ubiór tr.n jest zbliżony do nowogrodzkiej kiczki, wyróżniającej się mnogością t. zw. ,.uszu", to jest części ubioru glowy opadające po bokach. Ta forma ubioru głowy Wielkorusów, związana jest z ubiorem typu sarafana. Ciekawe. że obsza;':'- występowania różnych typ:'>w kokosznika w dużym stop- �480 niu odpowiadają granicom księstw feudalnych. Zarówno Psków, Nowogorod. Twier, Władymir, Suzdal, Kostroma, Halicz, Biełoziersk były ongiś ośrodkami księstw feudalnych. Prócz szeroko rozpowszechnionych ubiorów głowy typu: kiczka, soroka i kokosznik istniały formy ubiorów głowy charakterystyczne dla mniejszych okręgów. np. Permski i Wiatski. Na terenie Wołogodzkiego i Niżgorodzkiego obwodu znany był odmienny typ samszury - podobny nieco do kiczki. Na południowym wschodzie, jako strój głowy kobiecej noszony był kołpak, przypuszczalnie dońskie kozaczki przejęły go od Turków. W trakcie kartografowania różnych elementów ubioru wyraźnie zarysowały się trzy obszary etnograficzne: 1) dnieprowski, którego mieszkańcy są bliscy Ukraińcom i Białorusinom, 2) obszar Oki, ludność tych terenów zachowała zasadnicze cechy, starej wschodnio-słowiańskiej kultury tworząc równocześnie formy jej tylko właściwe i 3) obszar i1meński lub nowgorodzki, którego mieszkańcy zachowali wiele naj starszych elementów ubioru \vspólnych wschodnim Słowianom, przede wszystkim zaś Białorusinom. Metodą kartografowania zdołano wyjaśnić powstanie wspólnego dla Wielkorusów narodowego ubioru, obejmującego rozległe terytorium z ośrodkiem na terenach północno-wschodniej Rusi, ponad to wyodrębniono specyfikę ubioru ludności obszarów południowo-wschodnich i północno-wschodnich rubieży. Odrębność w ubiorze tych grup tłumaczy się historyczno-kulturalnymi stosunkami Rosjan z innymi narodami oraz w pewnej mierze ilością różnojęzycznych komponentów w ich składzie. W pierwszym rzędzie powstaje zagadnienie stosunku Słowian do plemion "czudzkich"; Nazwą tą autorki obejmują ludność fińską, zamieszkującą leśne obszary Wschodniej Europy, częściowo zasymilowaną przez Słowian w XI w., a być może nawet wcześniej. Etnograficzne materiały z XIX w. i pierwszego ćwierćwiecza XX w. świadczą o wspólnych cechach ubioru lłosjan i narodów Powołża. Zjawisko to nie zawsze można tłumaczyć jedynie wpływem jednego narodu na drugi, chociaż należy z nim się liczyć. Ubiory w formie tuniki, strój głowy w formie łopaty i "jednorogi" są wspólne dla Rosjan i ludów czudzkich; być moż.e jednak powstały one równocześnie zarówno u jednych jak i drugich. Rogata forma ubioru głowy jest formą starożytną. W pewnym stopniu występuje ona w ubiorze głowy Białorusinów i Ukraińców stosunkowo jednak słabo wyrażona, najczęściej w formie pęczka lnu podłożonego pod ręcznik noszony na głowie. Rozwój ubioru głowy w formie kiczki nie jest pochodzenia starosłowiańskiego jest raczej zjawiskiem póżniejszym, z okresu ścisłych powiązań Słowian z wschodnimi Finami. 481 Autorki wymieniają szereg form i ozdób ubioru glowy wspólnych Rosjanom i plemionom czudzkim, jako zjawisko świadczące o asymilacji tych ostatnich przez ludność rosyjską. Cytują one liczne porównania innych części ubioru świadczące o wzajemnych wpływach rusko-czudzkich. Podkreślają też, że ograniczyły się do zagadnienia wzajemnych wpływów fińsko-ruskich; wśród innych grup ludności proces asymilacji zachodził w okresach wcześniejszych, świadczą o tym badania nad ubiorem i ornamentyką ozdób. Hen I' i Vallo i s: Aktua rna sytuacja antropologii i etnografii we Francji. Artykuł jest powtórzeniem referatu H. Vallois, który został wygłoszony na zjeździe etnografów w Leningradzie w 1956 r. Do drugiej wojny światowej zarówno antropologia j ak i etnografia nie istniały w programach wykładów francuskich uniwersytetów. Badania antropologiczne i etnograficzne przed II wojną światową prowadzone były w dwóch ośrodkach: 1) przy Katedrze antropologii w Muzeum nauk przyrodniczych; a kierownik katedry był równocześnie dyrektorem Muzeum etnograficznego w Trocadero i 2) w zakładzie antropologii fizycznej. Prócz tego istniały dwie organizacje naukowe specjalistyczne: 1) Antropologiczna szkoła z 8 katedrami, na których wykładano antropologię, etnografię i archeologię oraz 2) Instytut paleontologii człowieka, w zakres którego wchodziły badania nad człowiekiem kopalnym. Po 1938 r. sytuacja zmieniła się powstało bowiem Muzeum Człowieka, Musee de l'Homme. lVIuzeum to powstało w oparciu o Katedrę antropologii przy Muzeum nauk przyrodniczych, o Muzeum etnograficzne w Trocadero, przy którym znajdowały się kolekcje, laboratorium antropologii fizycznej Broca oraz Paryskiego Towarzystwa Ant:-opologicznego. Zorganizowano 11 pracowni zajmujących się antropologią,. paleont~.logią i etnografią Europy, Azji, "czarnej" Afryki, Ameryki, Oceanu, ludów Arktvki Północnej "białej" Afryki i Bliskiego Wschodu. Nadto istnieją pra~o~nie technologii, etnografii muzykologicznej i kinografii ctnogrRficznej. Muzeum d:,;sponuje dużymi zbiorami o wielkiej wartości naukowej; tu mają siedzibę Towarzystwa naukowe antropologiczne, afrykanistyczne, amerykanistyczne i ludów Oceanii. . ''''-ykłady z wkresu etnografii i antropologii, poza Sorboną, podjęły równieź Uniwersytety w Lyonie, Bordeaux, Rennes i Algerze. Centre Nationale des Recherches Scientifiques zreorganizowano całkowicie w 1944 r. powolano Sekcję antropologii, etnografii i archeologii. Do zadań Sekcji należy: 1) organizowanie i finansowanie ekspedycji; 2) pomoc \V zakresie aparatury i personelu technicznego; 31 - ..Lud". t. XLVII �482 3) utrzymywanie badawczą. kadry pracowników, zajmujących się pracą naukowo- Zatrudniono 70 uczonych, w tej liczbie 20 pracowników nauki zatrudnionych w Musee de I'Homme, 10-ciu w Instytucie paleontologii człowieka, pozostaii pracują bądź w uniwersytetach bądź poza granicami Francji. Prace antropologów i etnografów ukazują się w 7-miu periodykach: "Antropologia", "Biuletyny i notatki Towarzystwa antropologicznego", "Prace Instytutu Etnografii", "Prace Towarzystwa afrykanistów", "Prace Towarzystwa amerykanistów", "Prace Towarzystwa oceanistów", "Archiwa Instytutu paleontologii człowieka". Niektóre z nich poruszają zagadnienie powszechnej antropologii fizycznej. Przedyskutowano na łamach pism szereg zagadnień technicznych oraz zagadnień standaryzacji dla przyszłego międzynarodowego porozumienia. Przeprowadzono wnikliwe badania nad zagadnieniem etnogenezy, przy czym wzięto pod uwagę materiały o pochodzeniu ras i dla tego celu wypróbowano materiały antropologii fizj ologicznej. Prowadzono również badania nad narodami południowo-wschodniej Azji i "czarnej" Afryki. Ekspedycja antropologiczna na terenie Zachodniej Afryki przeprowadziła w ciągu 3 lat badania 12000 Murzynów. We Francji podjęto pracę nad wszystkimi zbiorami czaszek i szkieletów z neolitu oraz wszczęto, zaniedbane od 60-u lat, badania nad ludnością współczesną Francji. Etnograficzne badania polegały przede wszystkim na pracach licznych ekspedycji; większość ich działała w Afryce i Ameryce Łacińskiej. 8 ekspedycji pracowało w Sudanie; prowadziły tam badania etnograficzne ze specjalnym uwzględnieniem ustroju spolecznego i języka Dahomejów. Ekspedycje z lat 1955 i 1956 objęły' swoimi badaniami Guatemalę, Meksyk, Ziemię Ognistą, Nową Gwineę, Arabię, Tybet, Sudan, Brzeg Kości Słoniowej, jezioro Czad, Kamerun, Kongo Belgijskie i Francuskie. Prace ekspedycji przyniosły Muzeum Człowieka ponad 200 nowych eksponatów, opublikowano wyniki badań oraz opracowano monografie o ludach Afryki. Również w zakresie etnografii zorganizowano szereg stałych placówek poza Francją, jak Instytut w Dakarcie, z 5-ciu pracownikami, którzy pracują w Sudanie, Kamerunie i na Brzegu Kości Słoniowej; Instytut w Brazzaville liczy 3 etnografów, w tym l muzykologa; Instytut w Tanarive na Madagaskarze i w Numei (Nowa Kaledonia). W dziale: "Materiały i issliedowanija po zarubieżnych stran" należy wspomnieć o artykule etnografii i antropologii Kustaa V i l k u n a "Badania etnograficzne przemysłu łososiowego w Finlandii", poświęconym historii, sposobom, i narzędziom połowu łososi; Przemysł ten \V Finlandii \vy\vodzi się z zamierzchłych czasów, a niektóre jego sposoby połowu przetrv,;aly z czasów okresu kamienia. S o l c h e j m a, pt. Badania nad rozwojem form norwezawiera przegląd prac norweskiego I~stytutu badań porównawczych nad zjawiskami kulturowymi od 1928-195::> r.. ~nsty:ut k .nął badania torenowe za pomocą ankiet i ekspedycJ I, ktore szero o rozwl ~ .. . b t hłop . sły bogaty materiał dotyczący zwyczajów, tradycJI I y U C przymo . ł.... _ skiego Norwegii. Instytut opublikował trzy tomy matena 0\\. pI.erwszy . poświęcony badaniom filologicznym o nazwach ~et~rów, czyli let~lch z~gro~ w dolinach górskich; drugi tom zawiera obraz zycm chłopstwa 1 poezję lu dową; trzeci tom podaje szczegółowo ~pis. go~podarcz~go rozw~Ju form go: d k' seterów W opracowaniu znajdUJą SIę matenały dotyczące gospo spo ar l . h" kich darki t. zw. gordów, czyli miejsc stałego zamieszkania c ropow norwes , wsi, tzw. greund oraz historii miast. " W Trzecim z kolei artykułem jest odczyt. N. A. B UII n o wal A t kuł Swale skiej ::Pólnoty chłopskiej T 'J. Wstępne omówienie badań nad piśmiennictwem • wyspy .. . t d "f', Leninto referat wygłoszony na zJezdzle e no",r.," o"': w . w 1956 r ., w którym autorzy wymieniają muzea posIadaJące ekspogra d Zje . . naty z pismem hieroglifowanym" odkryte na .wyspie .. Nie W~kl~CZaJ.ą o~ wpływu peruwiańskich hieroglifow na archaIczne pIsmo wy spy WIelka K n o r o z o w a, lVielkanocnej. Jest nocnej. . .. d" . P raca N . R ., G U s i e we J' Ornament tka.nin mdYJsktch po aJe tkrozne . sposoby farbowania i drukowania tkanin w Indiach. ~YSU~~k anm indyjskich jest wielce różnorodny, od geometryc~~ego,. I ros.mneg~ do wielopostaciowych kompozycji z ludźmi, zwierzętamI I ~rchltekturą. G:usle~: omawia znaczenie tkanin archaicznych o wzorze fl~u~alnym, ~tor~ d większości Hindusów były rodzajem księgi dostępneJ. I zrozumlał:J dla wszystkich. Podaje ona charakterystyczne cechy tkamn z poszczegolnych dzielnic Indii. " n." Druga część artykułu Gusiewej poświę~on~ Jest haftom l ap l mCJ!. Wiele miejsca zajmuje opis słynnych k aszmlrs k Ich szali oraz opis haftów dywanowych i na wojłoku. . .. . J. D. L e b i e d i e w: Fu-Nan i poczqtki hlStOT/.l Kambodz!J. Ar.tYkuł Lebiediewa jest zarysem historii archaicznego państwa Fu-Nan, sąs~adującego z Indiami i Chinami, podlegającego wpły,,:,om ..ob~ przemoznY~h . d' Lebiediew kończy artykuł przeglądem hIs toru pIerwszych w esąsla ow. .. h' t . K bodży ków Kambodży, i wysuwa do dyskusji zagadmeme, czy IS o~la am. jest dalszym ciągiem historii państwa Fu-Nan, czy stanowIła ona Jedno z księstw suwerennych Fu-Nanu we władaniu krewnych ces~rzy ~u-Nan, czy też była samodzielnym państwem podbitym przez :-rładcow wlę~szego j silniejszego państwa, jakim był w pierwszych WIekach naszej ery Fu-Nan. d l d' sp Zdaniem Lebiediewa kultura Fu-Nan była zbliżona o u ow Wy. nieJszym stopmu Oceanii, z wiekov,Tymi wpływami kulturowym: . I n d"u,. w chińskimi, mimo że kontakty z Chinami musiały byc dosc częste, o czy m n:. , �485 484 wspominają kroniki chińskie oraz cesarzy Fu-Nanu władcom Chin. świadectwa o płaceniu daniny przez W dziale dyskusji G. F. D i e b i e c zamieszcza artykuł polemiczny p. t. O zasadach klasyfikacji ras ludzkich na tle artykułu W. W. B u n a k a Rasy ludzkie i drogi ich kształtowania się (Nr 1 "Sowietskoj etnografii"). G. F. Diebiec podkreśla znaczenie prac nad klasyfikacją ras człowieka mimo, że wszelki schematyzm zaciera rzeczywiste związki zjawisk, jednakże jako środek poznania naukowego jest nieodzowny. Antropologowie radzieccy opracowali w ciągu dziesięciu ostatnich lat 3 schematy. W zasadzie nie ma między nimi różnic istotnych; wszystkie są oparte na zasadzie genealogii nie zaś wyłącznie na wynikach badań morfologicznych. Rasy i typy antropologiczne łączono nie wg podobieństwa, lecz pochodzenia. Innymi słowy, ustalenie stopnia podobieńst\va jest podstawą, chociaż nie jedynym sposobem określenia stopnia pokrewieństwa, co rzecz jasna nie wyklucza kryteriów morfologicznych. Zagadnieniem dyskusyjnym w pracy Bunaka jest zagadnienie o związkach ras człowieka współczesnego z rasami neandertalskimi. Z kolei podważa autor twierdzenie Bunaka na temat metodologii badań i dyskutuje schemat klasyfikacji ras, na którym Bunak oparł swoją pracę (szczególnie dużo jego zastrzeżeń budzi "pień" europoidalny). Podsumowując Diebiec stwierdza, że w części teoretycznej pracy Bunaka znajduje się szereg istotnych niedociągnięć i sprzeczności. Także układ schematu klasyfikacyjnego ras ludzldch budzi zastrzeżenie autora gdyż sugeruje jak gdyby niższy stopień pochodzenia Negrów. VI części zeszytu poświęconej drobnym notatkom, Wo I' o b i e w a pokrótce obrazuje rozwój zdobnictwa w drzewie u Czuwaszów. Rzeżba była stosowana przez Czuwaszóv/ na przedmiotach użytku codziennego i meblach. Skromny początkowo rysunek geometryczny wzbogaca się ~topniowo o ornament roślinny i przybiera formy reliefu lub rzeźby nakładanej na futryny i ramy okienne. Rzeżba w drzewie na przedmiotach użytku codziennego zniknęła zupełnie, natomiast domy mieszkalne Czuwaszów są nadal bogato nią pokrywane. Waj n s z t e j n w artykule swym podkreśla, że Tuwińcy są jedynym ludem Południowej Syberii, który do dziś zachował znajomość najstarszych form odlewu metali; rzemioslo to uprawiali Tuwińcy juź przed 2-ma tysiącami lat p. n. e. Artykuł jest ilustrowany oraz zaopatrzony w biblio_ grafię· W związku z opracowaniem AttaSl~ Srodkowej Azji i Kazachstanu. S. P. R u s i a j k i n a daje opis zbiorów muzealnych, z których korzystano przy opracowywaniu obrazu życia gospodarczego, kultury i bytu Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków. Nadto autorka wskazuje na szereg braków w zbiorach muzealnych. Poszukiwania P. 1. K a I' a l k i n a zaprowadziły autora do Krasnojarska, gdzie z miejscowego archiwum doniesiono mu o is~nieniu doś~ dużej ilości rękopisów G. 1. Spaskiego: notatek, korespondenCJI z uczonymI rosyjskimi i zagranicznymi, zajmującymi się historią, archeologią i filologią ludów Svberii, Nadczarnomorza. Ponadto znajdują się tam również rękopisy dzieł przekazanych Spaskiemu do recenzji lub druk~. ~daniem Karalkina odnalezione dokumenty stanowią cenne żrodła do hlstorn etnografii i języka ludów Syberii. SO\VlETSKA,JA ETKOGRAFIJA Z. 1, ;\loskwa, 1959 r. S. G. K l i a s z t o I' n y j, Sogdyjczycy z Siedmiorzecza S. G. Kliasztornyj podkreśla, że dla każdego z badaczy etnogenezy licznych i różnorodnych narodów Środkowej Azji, ważnym problemem staje się oświetlenie stosunków tiursko sogdyjskich w VI. i . VII w. Problem niesłYchanie trudny z uwagi na brak dostatecznych zrodel. To też naukowc; raz po raz wracają do lapidarnych run starotiurskich, szczególnie zaś, do dokumentu poświęconego pamięci Kiul- Tegina, zawierającego opis poselstw, które przybyły na jego pogrzeb. S. G. Kliasztornyj polemizuje z wielu komentatorami tego dokumentu, i stawia hipotezę: 1) w pierwszej polowie VIII w. w Siedmiorzeczu istniała terytorialna federacja miast sogdyjskich, której nominalna, pozorna zależność od zachodnio-tiurskich Kahanów maskowała stały wpłY~'" na polityczne stosunki wschodniej części Środkowej Azji; 2) w trakcIe badań nad etnogenezą narodu kirgizkiego należy mieć na uwadze ~łu_ gotrwałe istnienie na terytorium Siedmiorzecza sogdyjskiej masy etl1lc~nej, która została zasymilowana przez miejscową ludność pochodzema tiurskiego. Artykuł zaopatrzony jest w liczne przypisy. A. W. S m o l i a k Przyamurza i Niektóre zagadnienia starożytnej historii narodów Przymorza. A. W. S m o I i a k podkreśla, że dla historii ludów Dalekiego W~chod.U granicach Związku Radzieckiego niezmiernie ważne jest rozw.lązame zagadnienia etnogenezy ludów osiadłych na terytorium Przyamurza l Przy\V morza. d l' Pierwsze systematyczne badania nad historią mieszkańcó.w o my rzeki Amur i terenów Przymorza zostały podjęte przez archImandrytę Palladiusza w drugiej połowie XIX W., kontynuowane następnie przez F. Bussego. �487 48/; W oparciu o chińskie zródła pisane powstał ogólnie przyjęty obraz plemion osiadłych na terenach dawnej Mandżurii w głębokiej starożytności, a więc przed w. III n. e. były to plemiona: Suszeń, między IV a V wiekiem n. e. Hou, od V-IX wieku Moche; w X w. powstaje na tym terytorium państwo Bochaj, w XII-XIII wieku - państwo Cziń (Dżurdżeniów). W ślad za F. B u s s e m większość uczonych zachodnioeuropejskich i radzieckich orientalistów przyjmuje pogląd, że są to plemiona z których wywodzą się Mandżurowie. A. W. Smoliak uważa jednak, że pogląd taki, nie poparty dostatecznym materiałem faktograficznym, zbyt łatwo rozwiązuje b. złożony, zdaniem jego, problem etnogenezy przodków Mandżurów. Nie zostały dotąd bowiem wyjaśnione zagadnienia ich kształtowania sil!;, ani też granice ich osiedlania się. Komentuje wzmianki z kronik chińskich o terytoriach zamieszkania poszczególnych plemion oraz poddaje krytyce poglądy A. P. Okładnikowa, autora dzieła "U źródeł kultury narodów Dalekiego Wschodu". Zdaniem A. W. Smoliaka, konieczny jest dalszy wysiłek archeologów, przy współpracy etnografów i językoznawców, nad zdobyciem źródeł wyjaśniRjących etnogenezę ludności Przyamurza i Przymorza. A. B. L e t n i e w: wsi Północnej Zagadnienie stosunków socjalnych we współczesnej Rodezji. A. B. L e t n i e w traktuje swoją pracę jako próbę naśvvietlenia Lvorzących się nowych stosunków społecznych we wsi Północnej Rodezji na przykładzie plemion, które zostały objęte ogólną nazwą Bemba (Luunda. Twa, Unga, Ngumbu i in.), osiadłych na terenach Płn. Rodezji, błotnistych, przeciętych rzekami Czambezi i Luapula. Bemba są to rolnicy o pierwotnych niemal narzędziach pracy. Zajmują się głównie uprawą prosa, manioku, ryżu, batatów i tykwy. Po wyeksploatowaniu uprawianej przez siebie ziemi przenoszą się na nowe tereny. Rybołówstwo jest obok rolnictwa głównym zajęciem Bemba, u niektórych plemion stanowi ono poważne źródło dochodu. Osiedlają się przeważnie na pograniczu błot, brzegach jezior i rzek. Bemba zachowali do dziś wiele zwyczajów z okresu matriarchatu, jednakże przeżytki ustroju rodowego występują w formie mocno zmienionej, a ród nie jest już dziś wspólnotą ekonomiczną. Odpływ mieszkańców wsi do ośrodków przemysłowych ma dwojaki wpływ na stosunki. osłabia je, z drugiej zaś strony, sprzyja zachowaniu pozostałości matriarchatu, bowiem rola kobiety w domu, z którego dorośli mężczyźni wywędrowali na zarobki, jest dominująca. Wskutek tej specy_ ficznej sytuacji wśród Bemba ród matriarchalny nie został w pełni zastąpiony przez ustrój patriarchalny. Splot wewnętrznych i zewnętrznych sprzeczności utrudnia analizę stosunków społecznych i organizacji rodowoplemiennej Bemba. Etnograf angielski A. 1. R i c h a r d s podaje, że wódz uważa za swoją własność zarówno ziemię jak i siłę roboczą, ludzi oraz wytworzone przez lIich produkty rolnicze. Wprawdzie wódz nie może sprzedać ziemi i formalnie nie jest jej właścicielem jednakże w praktyce chłop uprawiający ziemię jest w pełni zależny od wodza i uważa siebie za poddanego. Bez zezwolenia wodza nie może osiedlić się we wsi i uważać się za pełnoprawnego członka wspólnoty. Członkowie wspólnoty winni oddawać wodzowi szereg usług i świadczeń materialnych w naturze lub, jak ostatnio, w pieniądz3ch. Danina zbierana przez starszyznę każdej wsi, przeznaczona jest na utrzymanie wodza i jego świty. Wódz również udziela zezwolenia na założenie nowej wsi, po przedłożeniu przez starszyznę spisu 15 podatni~ów, którzy zobo~ wiązują się uznawać jego władzę i służyć mu. powstaje obraz feudalnej daniny i feudalnych stosunków. Zarówno danina w naturze jak i w pracy występuje tu w formie bardzo specyficznej, patriar~halnej, zgo~nie .ze starym obyczajem, jako "pomoc" oddana wodzowi. Wodz występuJe WIęC jako reprezentant stosunków patriarchalno-feudalnych. Poglądy etnografów amerykańskich na feudalizm w Afryce są zasa~~ niczo różne od poglądów A. B. Letniewa. Zdaniem ich nieustalona wysokosc podatku, nieustanna wędrówka Bemba z miejsca na miejsce, bogactwo ziemi uprawnej budzą wątpliwości uczonych zachodnio-europejskich, czy należy daninę składaną wodzowi uważać za dzierżawę. Uważają o~i daninę za element" w systemie stosunków współzależności poddanego l wodza. Zal~żność od wodza, polega na tym, że chłop godzi się na uznanie poli~Yc~nej władzy wodza, w zamian za to, ten zapewnia mu prawo upraWlal1la ziemi. Zależność zaś wodza od poddanego polega na konieczności p~siadania siły roboczej dla uprawy jego roli i środków na utrzymal1le świty. . Stosunki towarowo-pieniężne we wsi rodezyjskiej powstały dople~o w XX wieku, wraz z organizacją kopalni miedzi. Rozwój. ich .sprz~Ja wzbogaceniu się przedstawicieli górnej warstwy rodowo-plemlenneJ, kto~a równocześnie ma możność nakładania daniny pieniężnej i powiększal1la swych gospodarstw rolnych. Typowym przykładem takiego stanu rzeczy jest udział wodzów w przemyśle solnym i rybnym. Wzrastający szybko stan posiadania wodzów i górn:j warstwy ~hłoPstwa rodezyjskiego odciął ich szybko od reszty wspolnoty pl~mlenno-rodowej. Stosunki kapitalistyczne rozwijają się szybko tam gdzle sprzyjają temu warunki, pozwalające na uprawę kultur wysokodoCho?owyCh na eksport. Płn. Rodezja pozostaje daleko w tyle w tym. zakresl~ poza Brzegiem Kości Słoniowej, Senegalem, Ugandą i Tangal1lką. Zamteresowanie i pierwsze poczynania w zakresie uprawy ~awy, ka~ao, bawełny itd. przyniosą niewątpliwie rezultaty, ale dopl~ro po kllku latach. To też wytwórczość towarowa gospodarstw plemiOn grupy Bemba �', 11 1 , jest niewielka. Przemysł solny, związany z ciężką wyczerpującą pracą przynosi niewielki dochód wytwórcy. W szczęśliwych warunkach znajdują się rybacy, osiadli na brzegach rzek Luapuli i Czambezi oraz na wybrzeżach jezior. Łatwiej jest im obrócić wytwórczość ich gospodarstwa \V towar niż rolnikowi uprawiającemu proso. Prócz wymiany towarowej większość połowów jest sprzedawana za pieniądze. Stosunkowo łatwy zbyt połowów i ich obfitość przyciągają uwagę plemion, które dotychczas ,lie zajmowały się rybołówstwem. Rozwój przemysłu rybnego jest coraz bardziej intensywny. Utrzymujące się zwyczaje rodowe podziału połowów a przynajmniej oddania ich części biednym krewnym budzą niezadowolenie wśród bogatych rybaków; to też w okresie połowów starają się oni przenieść jak naj dalej od swych osiedli. Starszyzna wsi zakazuje młodym rybakom zbytniego oddalania się od wsi i zaniedbywania spraw domowych. Zdaniem A. B. Letniewa jest to przejaw antagonizmu między rodową, kolektywn:l władzą a indywidualnymi dążeniami do wzbogacenia się. Innym elementem rozsadzającym dawne stosunki społeczne wsi rodezyjskiej są wychodźcy, którzy po zaoszczędzeniu pewnych s um, zdobytych ciężką pracą w kopalniach miedzi powracają na wieś, by zorganizować własne, gospodarstwo. Z reguły popadają oni w konflikt z przedstawicielami górnej warstwy rodowo-plemiennej. Nowe dla afrykańskiej wsi stosunki kapitalistyczne utrwalają się w uporczywej walce ze starymi. Walka kapitalistycznych elementów przeciwko tendencjom utrzymania ustroju rodowego przybiera czasami bardzo ostre formy. Rozwój rybołówstwa wpłynął również na wygląd osiedli i domostw plemion Bemba. Osiedla przeniesiono z lasów na brzegi błot i rzeki Luapuli, wzrosła również ilość osiedli i zmienia się gęstość zaludnienia tego terenu. Dziś przez wieś przebiega autostrada, domy są blisko siebie ustawione, nie istnieje centrum tak charakterystyczne dla starych osiedli, wokół którego skupiały się chatki z bitej gliny, kryte słomianym, stożkowatym dachem. Domy w nowych osiedlach są murowane, lub z bitej gliny. M. W. Raj t, Somalijczycy Mniej więcej pół wieku wstecz, Somalijczycy zostali podzieleni na cztery kolonie: francuską, włoską, angielską, Somali i Kenię, część zaś pozostała w granicach Etiopii. Ogólna liczba Somalijczyków wynosi około 3 mln. osób; stanowią oni 97 0J0 ludności zamieszkałej na terenach północno-wschodniej Afryki. Na północ i północny zachód od francuskiego Somali graniczą z nimi, zbliżeni językiem i kulturą Danakijczycy, na południe, na terenach dawnej kolonii włoskiej zamieszkują ludy Bantu: Wagosza, Waboni f j -ł-SH i Amarani. Inne narody, jak Arabowie, Hindusi i Europejczycy stanowią stosunkowo nieduży procent ludności osiadłej na terenach Somali. Włosi, Francuzi, Anglicy i Grecy są przeważnie zatrudnieni w administracji kolonialnej lub są posiadaczami plantacji i niewielkich przedsiębiorstw handlowych. Somali rozciąga się na płaszczyźnie, która jest częścią etiopskiego płaskowzgórza. Klimat jest na ogół suchy i gorący, ziemia pokryta na pół pustynną roślinnością. Nawodnienie Som?Ji jest raczej skąpe; są to małe rzeczki, których źródła w okresie letnim wysychają. Na południu Somali jest znacznie lepiej, rzeki Bebi-Szebeli, Dawa-Parma, Ganak-Dorija i Bebi Dżistro przecinają teren, przy czym 3 ostatnie łączą się w rzekę Dżubu wpadającą do Oceanu Indyjskiego. Głównym bogactwem naturalnym północnej Somali są drzewa żywiczne, dające mirrę i kadzidło, podstawowy przedmiot handlu z krajami śródziemnomorskimi i Indiami. W głąb i na poł udnie roślinność jest znacznie bogatsza, rosną tam cedry i palmy. Wybrzeża rzeki Dżuby otoczone są gęstymi lasami. Do drugiej wojny światowej nie było badań nad historią Somali. Skromne zbiory archeologiczne składały się z przedmiotów zbieranych na powierzchni ziemi. Materiałami tymi zajmował się J. D. C l ark, który swoje znaleziska opracował i opublikował w książce "The prehistoric Cllltures of the Horn of Africa (Cambridge, 1954). Znaleziska kamiennych narzędzi i kości ludzkich typu neandertalczyka świadczą, że półwysep Somalijski był zamieszkały od zamierzchłych czasów. Ceramiczne znaleziska są z różnych okresów; wykopaliska z okresu późnego paleolitu i mezolitu reprezentują kultury miejscowe: somalijski magosian, chargejsan, wilton i doin. Obie kultury ostatnie naJeży odnieść do początków neolitu, bowiem obok krzemiennych narzędzi występują znaleziska ceramiki. W wielu pieczarach płaskowzgórza Somalijskiego zostały odkryte malowidła na skale wykonane ochrą lub wysiekane ostrym kamieniem; w rysunkach występują najczęściej zwierzęta rogate typu zebu i wielbłądy. Okres pochodzenia rysunków nie został określony, są one niewątpliwie z okresu mezolitu. Wg Clark'a rysunki te powstały w pierwszych wiekach n.e. Odkryto również pozostałości urządzeń nawadniających, świadczące o znajomości techniki teras owej uprav·:y roli. Okres pochodzenia urządzen irygacyjnych jest dotychczas nie zbadany, nieznane są równieź przyczyny jego poniechania. Wzdłuż wybrzeży półwyspu odkryto liczne ślady dawnych osiedli, wsi i miast. \\Tg A. T. CurIe są to zabytki z XIV -XVI w. osiedli i miast muzułmaliskich sultanatów. Powojenne prace datują je na wcześniejsze wieki z okresu paJistwa Aksumskiego. �-wo .S~ma!ia znana była już w III w. p.n.e. zarówno Egipcjanom, jak FemcJanom, Grekom i. Rzymianom. Staroegipskie dokumenty wspominają o :,yprawac~ ~o "kraJu Punt". Polożenie geograficzne Punt jest do dziś dma zagadmemem spornym. Jedni umiejscowiają je na całym wybrzeżu ~zerwo~ego D Morza, Bab-el-Mandeb i zatoką Adeńską. Inni uważają, ze kral~a ,unt znajdowała się bardziej na południe, na wybrzeżach ,",:scho~mc.h Oceanu Indyjskiego, mniej więcej w okolicach jeziora ZanzIbar, .mm są skłon~i uważać wybrzeża somalijskie za Punt; niewątpliwie Somaha pokrywa SIę z dawnym terytorium państwa Punt. \V okresie Nowego cesarstwa, w okresie panowania faraonów XVIII i .XIX dynastii stosunki handlowe Egiptu z Puntem były bardzo ożywione. Ciekawym dokumentem tego okresu są reliefy świątyni Dejr-el-Bachari przedstawiające życie mieszkańców Punt i ich spotkanie z uczestnikami wypraw morskich Egiptu. Ożywiony handel z Hindusami, Persami a przede wszystkim z Ara_ bami Południowej Arabii, z mieszkańcami afrykańskich wybrzeży Morza C~er.won.ego. miał miejsce na długo przed pojawieniem się islamu. Szczegolme ozywlOne były stosunki handlowe w okresie państwa Aksumskiego. Od VII w. Arabowie zaczęli masowo osiedlać się na półwyspie Somali. Powstawały miasta i nowe osiedla. Islam zaczął rozpowszechniać się szero~o .. W XII-;-,XVI w. powstały tu dość duże sułtanaty, nazywane przez ~hopow. "Kat '. przez Arabów "sułtany". Ludność ich zajmowała SIę roll1lctwem l hodowlą wielbłądów, owiec i kóz. W miastach rozkwitły rzemiosła i handel. Sułtanaty prowadziły ożywiony handel z Egiptem Arabią, Persją i Chinami; początkowo były one podporządkowane Etiopii; "': XIII do XVI w. wszczęły walki z negusami Etiopii, celem wyzwolenia SIę spod ich władzy. Większość uczonych zachodnioeuropejskich uważa, że do X - XI w. SOmalijczycy zamieszkiwali na terenach północnych półwyspu Somalijskiego,. w dzisiejszej Somali Brytyjskiej. Zdaniem ich były to plemiona Galla l narody mówiące językiem Bantu. Zgodnie zaś z arabskimi geografami w XII i XIII w. Somalijczycy zajmowali już większość terytorium współczesnej Somali. Wydaje się. że w wiekach XII-XVI na terytorium Somali mieszkały te ludy, które do dziś stanowią trzon jej mieszkańców. Wielowiekowe stosunki z Arabami nie pozostały bez wpływu na ~OmalijczYków, jednakże przeważająca większość zachowała zarówno swój Język. kulturę jak i obyczaje. W końcu XV i na pocz. XVI w. szereg miast na wybrzeżach somC'lijskich Oceanu Indyjskiego zostało podbitych przez Portugalczyków. Równocześnie na wybrzeżach afrykańskich Morza Czerwonego i zatoki Adeńskiej umocnili się osmańscy Turkowie. którzy wystąpili przeciwko Etiopii. Naturalnym ich sprzymierzeńcem okazały się sułtanaty somalijskie. Wojna zakończyła się porażką Turków. a muzułmańskie państewka , i( I 491 rozpadły się na drobne emiraty, niezwiązane ze sobą. W XVII w. sułtani Maskata wyparli Portugalczyków z somalijskich wybrzeży Oceanu Indyjskiego a w pol. XIX w. tę część Somali uzależniono od sułtanów Zanzibaru. Natomiast północne wybrzeża Somali w XIX w. znajdowały się w nominalnej zależności od wasali Turcji i Egiptu. Wraz z otwarciem Kanału Sueskiego znaczenie strategiczne i handlowe półwyspu wydatnie wzrosło. Francuzi byli pierwszymi, którzy ocenili powstałą sytuację i w konsekwencji zręcznej polityki w 1896 r. zostali posiadaczami kolonii somalijskiej pod nazwą "Francuski Brzeg Somali". Niemniej szybko zakrzątnęła się również Anglia, przeprowadzając szereg układów z wodzami somalijskimi o uznanie ich protektoratu i tak w 18a7 r. stali się posiadaczami portów Zeila, Berbera i Bułchar. Oficjalnie powiadomili inne państwa o protektoracie nad wybrzeżem somalijskim od Dżibuli do Bender-Ziada. Prawie jednocześnie Włochy wszczęły starania i negocjacje z sułtanami Obbii o dzierżawę portów Benadira, którą uzyskali na okres 50 lat a w następstwie wykupili je na własność. W 1908 r. stworzyli oficjalną kolonię "Włoską Somali". Somalijczycy, którzy zawsze cierpieli na brak ziemi, w okresie włoskiego panowania, popadli w zupełną nędzę, gdyż ziemię uprawną odebrano im. Kolonizatorzy zainteresowani położeniem strategicznym Somali inwestowali kapituły w rozbudowie portów, natomiast nie interesowali się zupełnie rozwojem przemysłu. To też rolnictwo jest tu na bardzo niskim poziomie. Towarem eksportowanym są banany, futra, skóry oraz bawełna. Głównym zajęciem Somalijczyków jest hodowla, czasami połączona z uprawą roli. Najbardziej cenionym zwierzęciem w gospodarstwie jest wielbłąd i koń. Ilość posiadanych wielbłądów klasyfikuje Somalijczyka do jednej z warstw gminy wiejskiej. Hodowcy prowadzą żywot na pół koczowniczy. W poszukiwaniu pastwisk wyrufzają całymi wsiami na wędrówkę w ustalonym niezmiennie porządku: dzieci z kilku dorosłymi prowadzą stada owiec i kóz, za nimi młodzież z wielbłądami, karawanę zamykają kobiety prowadząc wielbłądy objuczone dobytkiem domowym. Po rozbiciu namiotów, mężczyźni i młodzież z wielbłądami szukają dalszych pastwisk, kobiety pozostają przy namiotach z owcami i kozami. Zgodnie ze starym zwyczajem wielbłądy doją tylko mężczyźni, krowy młodzież, owce i kozy doją kobiety i dziewczęta. Koczownicy żywią się głównie mlekiem i jego produktami, z produktów rolniczych spożywają przede wszystkim kukurydzę, proso i bób. Rolnictwo jest kultywowane przeważnie na południu Somali; zie_ mia jest uprawiana motyką; (ostatnio zaczęto stosować pługi) zasiewów dokonują po okresie deszczowym, uprawia się głównie: kukurydzę, proso, �!'łodkie kartofle, maniok, bób, popaję, banany, sezam i bawełnę; w niektórych miejscowościach uprawiają ryż. Osiadli rolnicy sieją i zbierają proso dwa razy w roku. Z mąki i kukurydzy wypieka się placuszki, z kukurydzy, bobu i prosa sporządza się różnego rodzaju kasze, ponadto ulubionym przysmakiem Somalijczyków są ziarna kawy smażone w maśle. Wzdłuż rzek i na wybrzeżach zatoki Adeńskiej ludność zajmuje się rybołówstwem. Połowy są natychmiast solone, Suszone na słońcu i zakopywane na jeden dzień w gorącym piasku. Ludność pól nocnych i półIlocno wschodnich części Somali po dziś dzień zajmuje się zbieraniem aromatycznych smół. lVIyślistwo miało swego czasu niepoślednie znaczenie. W okresie suszy zajmują się polowaniem na gazele, antylopy itp., przy użyciu łuków, strzał i kopii. Na całym wybrzeżu somalijskim, szczególnie na południu, dość szeroko jest rozpowszechnione garncarstwo. Naczynia są toczone z drzewa. Ubiór kobiet somalijskich jest sporządzany z delikatnej, jednokolorowej przeważnie tkaniny; składa się nań długa i szeroka spódnica oraz duży kawałek tkaniny, którym owija górną część ciała spinając na prawym ramieniu. Żony szejków i duchownych muzułmańskich odróżniały się kolorową kamizelką i pończochami. Strój ten w miastach stopniowo zanika. Ubiór męski składał się z dwóch kawałków tkaniny, jeden owinięty wokół bioder w postaci spódniczki, drugi narzucany na plecy. Okryciem głowy mężczyzn, głównie wyznania muzułmańskiego, jest czapeczka kOfija na to zaś przychodzi tzw. czaima. Zwykłym obuwiem są skórzane sandały. Mieszkania Somalijczyków koczowniczych i osiadłych różnią się zasadniczo. Aggal lub gurigi koczownika jest przewiewnym, owalnym karkasem pokrytym grubą warstwą suszonej trawy, na którą narzuca się skóry. Wewnątrz, po obu stronach wejścia, znajdują się legowiska do spania. Aggaly bywają ustawione obok siebie tak, że wewnątrz ich powstaje zagroda dla bydła. Mondullo jest siedzibą Somalijczyków osiadłych; forma jego jest zazwyczaj okrągła, o stożkowatym słomianym dachu. Plecione ściany są pokryte gliną; nie posiadaj ą ani okien ani otworu dymnego, wewnątrz lekka przegroda dzie~i pomieszczenie na część męską i kobiecą. jest typem domu miejskiego, czworokątnego o dachu płaskim lub dwuspadowym; ściany są tu plecione i pokryte gliną; dom posiada wewnątrz kilka pomieszczeń. Arisz Somalijczycy żyją w małych rodzinach. Jeżeli Somalijczyk ma kilka żon, zgodnie z obyczajem muzułmańskim, każda z żon zamieszkuje w Osobnym domu i posiada na swój użytek parę sztuk bydła. Wielożeństwo spotyka się raczej wśród zamożniejszych warstw społeczeństwa. Somalijczycy są narodem pogodnym, pełnym ra~ości życia, lubiącym . 'nl' l' tańce' to też mają piękny folklor, zamkmęty w pełnych mąpIes, '. l" k drości bajkach i przypowieściach, a i wspołczesna hteratura soma lJS a wywodzi się z folkloru. W. E. G u s i e w: słowiańskiej twórczości IV Międzynarodowy ludowej (1-10 Zjazd wrzesień Slawistów. Podsekcja 1958 r.). Głównym tematem obrad zjazdowych była historia języków, literatur i folkloru narodów słowiańskich. .., W posiedzeniach Podsekcji twórczości ludowej wZlęł,o udział. ponad 200 osób, przedstawicieli 17 krajów; wygłoszono 11 referatow, 7 z mch zostało opracowanych przez gości zagranicznych. . . Przedmiotem obrad był epos bohaterski. Żywą dysk~SJę wywołały referaty W. M. Żirmunskiego, C. Romanskoj- Wranskoj l M. Br~un~, W. J. Proppa, Stender Petersona i S. Pirkowa-Jakobsona. Wystąp~eme S. Pirkowa-Jakobsona dyskutowane było szeroko przez S. ~. Tokanewa i K. W. Czistowa. Jednym z bardziej interesujących referatow był referat A. Melichercika z Bratysławy *. . . '. W podsumowaniu Gusiew podkreśla, że obrady były owocne w wymkl, wystąpiono z wnioskiem, ażeby w obradach V Międzynaro~owego Zjazdu Slawistów zorganizować udział szerszego grona folklorystow, ~ progr~m obrad rozszerzyć na szereg aktualnych zagadnień folklorystyki n~rodow słowiańskich i różne rodzaje poezji ludowej, jak bajki, poezja hryczna i folklor robotniczy. . . . Podsekcja wystąpiła ponadto z wnioskami stworzel1la. fOI~IOryst: c~nego pisma międzynarodowego i wymiany pomiędzy .kraJam~ SłOWl~~~ skirni ekspedycji terenowych, powołanie WszechzwIązkowej KomlSJ~ K oor- d ynuJaceJ . . Badanl'a przy AN ZSRR , o uporządkowanie folkloryst:-czneJ . l . terminologii i opracowanie międzynarodowego słownika .te~mll10 ?glcznego. W dziale "Krytyki i bibliografii" N. Buti~ow, R. K~nzałow l J. Knorozow opublikowali surową krytykę książkI norwesluego auto~a Thor H e y e r d a h l'a pt. Aku-Aku (Oslo, 1957 r.), opracowaną w opa~clU ,~, wy. .. z lat 1955-56 zorganizowanej na WyspIe \\ ,~lkakopahska e k-spe d YCJl " nocnej. h d poglądów autora na zagadnienie poc o zeJ'est rozwinięciem Praca ta . .. . o dwóch nia kultur v wysp wschodniej PohnezJl, sformułowanych w Jeg Oceanie Spokojwcześniejszych dziełach p.t ".A mery k a ńscy Indianie ;'a nym" i "Podroż na Kon-tiki. ------' ł 35 referatów dotyczących językoznawstwa. • Z PolskI zg oszono . S l ., k'ego J Czekanowskiego początkami Slowian (ref. T. Lehlap awms '. '.' .. Z pol8kich go. Si. Responda i J. Gajkn) i literatUl"OZn8\\st"n. Patlz. teistycznych 2 tomy. P.W.N. warszawa 1958. badań nad . .T. Otrębskl'2studiów s/<I- �4!H Prace Instytutu ukazują si~ w dwóch seriach wydawniczych: 1) "EastAfrican Studies", zawierające prace etnograficzne i ekonomiczne oraz 2) "Linguistic Studies" - prace językoznawcze. Instytut opublikował szereg monografii poświęconych ludom Ugandy jak np. praca angielskiego etnografa S. W. Southall, badacza społecznej organizacji Ałur na terenach Ugandy i pogranicza Konga Belgijskiego. Etnograf amerykański E. H. W i n t e rwydał 2 prace o plemieniu Bwamba, zamieszkującym górzyste połacie Ugandy i pogranicze Konga Belgijskiego. W obu pracach jego poruszone sa zagadnienia u~troj u społecznego i formy małżeństwa oraz zagadnienia ekonomiczne. Praca L. A. F a 11 e r s'a pt. "Bantu Bureaucracy" poświęcona jest zagadnieniom politycznej roli feudałów i miejscowych wodzów w kraju Busoga. Autor szczegółowo omawia strukturę społeczeństwa i charakter stosunków społecznych nacechowanych pozostałościami okresu feudalnego. Toż samo zagadnienie porusza praca socjologa angielskiego H. C o r y: Hipotezę T.. Heyerdahl'a o pochodzeniu cywilizacji na Wyspie Wielkanocnej pokrotce mozna sprowadzić do twierdzenia że starożytna _ '1' . M k Ś· ' cy lZ~CJa e :yku, rodkoweJ AmC'ryki i okręgu And pochodzi od taJemmcz~go, meznanego l udu rasy białej, którego resztki przepłynęły Ocean Spokojny by osiedlić się na wyspach wschodniej Polinezji. Autorz~ polemizują z zasadniczymi tezami autora, powołując się na prace w~blt~YCh zn~wców zagadnienia etnogenezy ludów Polinezji i kultury Inkow l Aztekow takich jak W. Ellis, R. Heine. Geldern J. Haekel E. D. lVIerill, H. Kahler, W. W. Bunak, S. A. Tokariew P. H' A Sn th' S E ,," ' " ea, .. n&1ert, A. Metraux, H. D. Disselhof, K. Giinther, T. Janssen l J. M. Brown. :VI . Artykuł ~amYka się uwagami, że być może badania ekspedycji przymos; nowy. 1 cenny m.at.eriał dla historii kultury Wyspy Wielkanocnej, dot} chczas Jednak wymkl prac nie zostały opublikowane. Sporadyczne kontakty pomiędzy Ameryką a Polinezją istniały napewno, o czym było wiadomo wcześniej, nim ukazała się praca T. Heyerdahl'a. Charakter :ych związków, jak też zagadnienie podróży Inków przez Ocean Spokojny do Ameryki wymaga dalszych badań. The Indigenous tical J. T a ł a n o w a: :v Narody Prace Afryki. Wschodnio-Afrykańskiego Instytutu Nauk związku z sytuacją polityczną i zmianami społeczno-ekonomiczn~ml .w . Afryce powstała potrzeba reorganizacji badań naukowych nad histoną l współczesnością tej części świata w kierunku rozszerzenia pro?lemów, sku?i nia uwagi na zjawiskach nowych, spowodowanych rozwojem stosunkow kapitalistycznych. W 1948 r. etnograf angielski W. S t a n n e r zorganizował Instytut ';sc.hodnio_AfrYkański nauk społecznych (The East-African Institut of Social Researsches), od 1956 r. pod kierownictwem D. Richards'a, zaś od 1956 r. - .L. A. Fall~rs'a. Instytut jest od czasu do czasu dotowany przez UNESCO .1 amerykanską korporację Carnega. W ramach Instytutu działaJą s~~~Je: ant~~pologiczna, socjologiczna, lingwistyczna, psychologii, ekonomll 1.geogr~fll .. Instytut liczy 10 pracowników, poza tym udział w jego pr.acach .blOrą hczm naukowcy angielscy i amerykańscy oraz działacze ml~JSCOWl. Instytut ściśle współpracuje z Kolonialnym instytutem bad~~ społecznych przy Ministerstwie Kolonii w Londynie; współdziała rówmez z Inst~tutem badań społecznych krajów południowej Sahary, Instytutem badan naukowych Środkowej Afryki oraz z uniwersytetami Anglii i USA. - System Of the Sukuma and Proposals for Polli- Instytut podjął badania nad ludnością miasta Dżindża, które staje się wielkim ośrodkiem przemysłowym Wschodniej prowincji, w skład której wchodzi kraj Busoga. W 1956 r. Instytut wydał zbiór prac, poświęconych zagadnieniu przyszłości proletariatu rolniczego - tzn. imigrantom - bezrolnym w Ugandzie. Zbiór ukazał się pod redakcją A. I. R i c h a r d s'a zatytułowany: .,Economic Development and Tribal Change" (A Study of Immigrant Labour in Buganda). Materiały zawarte w pracach tego zbioru przekraczają zagadnienia immigracji i pozwalają szerzej prześledzić układ stosunków kapitalistycznych w gospodarce rolniczej Ugandy. Temuż zagadnieniu poświęcił swą pracę miejscowy ekonomista A. B. JVI u k way a ,!wierd~eni~ T .. Heyerdahl'a o tym, że jakiś lud w całości lub jego częsc przesledhła Się z Ameryki na wyspy Polinezyjskie jest całkowicie bezpodstawną hipotezą, niepopartą żadnym dokumentem. Spolcc.znych, Pollitical Reform. Land ) Tenure in Buganda. Instytut pracuje wg sześcioletniego planu badań, w którym pierwsze miejsce zajmują badania nad ludami Bant.u, a więc w Ugandzie: Baganda, Basoga, Batoro, Banaro, Bwamba, Bagisza, w TangC'.nice: Bacha i Bazinza. W drugiej kolejności będą podjęte badania Bantu Kenii: grupy Kawirondo, Tiriki, Wanga i w Tanganice: Dżagga, Irakw, Barawan, Aczoli, Lugbara, Lango i Niloto w Kenii. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka się oceną Nowej serii Zbioru etnografii Oceanii, t. XXXVIII (M., 1957, 252 str.), wydanego przez Instytut Etnografii AN ZSRR. Przegląd 4 prac zamieszczonych w Zbiorze daje D. D. T u m ark i n. Pierwsza recenzja artykułu A. 1. B u l i n o w <1, ~,laoTyjskie wojny (1843-1872 r.) poświęconego wielolet.niej walce zbrojnej autochtonów Nowej Zelandii z kolonizatorami angielskimi. Artykuł N. A. B u l i n o w a mówi o historycznym roz\Veju Maorys-Jw od czasó\v ich osiedlenia się w Nowej Zelandii do chwili obecnej, przy �..HHi 497 czym najwięcej uwagi poświęca autor zagadnieniu kształtowania się narodowości maoryjskiej. Cenne jest w pracy Butinowa zestawienie materiałów etnograficznych. Pewne zc'.strzeżenia budzi periodyzacja historii r'Iaorysów. TvIaorysi stanowią samodzielną całość etniczną; zachowały się wśród nich pozostałości ustroju plemiennego oraz przeżytki, które są czynnikiem hamującym rozwój życia społecznego. Maorysi mają swoją bogatą kulturę. Następny artykuł W. M. B a c h t y poświęcony jest zagadnieniu sił wytwórczych Papuasów zatoki Astrolabe. Artykuł E. M. M e l e t i n s k o w o, mówi o mitologii i legendarnym eposie Melanezji, przy czym za podstawę swych rozważań Meletinskij przyjąl folklor Gunantuna, zamieszkałych na północno-wschodnim wybrzeżu półwyspu Gazel (Nowa Brytania) i na najbliższej wyspie Buatom. Ta część pracy Mcletinskowo, która analizuje bajki i opowiadania jest najbardziej cenna, zdaniem Tumarkina, bowiem przedstawia proces rozpadu rodu matriarchalnego, a tym samym upadek w ogóle ustroju rodowego. Meletinskij rezultaty swych badań nad folklorem Gunantuna skłonny jest rozciągnąć na folklor całej Melanezji; takie szerokie uogólnienie wydaje się Tumarkinowi zbyt ryzykowne. SOWIETSKAJA nienia roli wodzów. Na przykładzie niepodległej Ghany można stwierdzić jak wielkie są jeszcze ich wpływy. Na przeszkodzie w stworzeniu jednolitego narodowego frontu Afryki stoi również separatyzm religijny. Każda kolonia pokryta jest siecią misji religijnych reprezentujących różne wyznania, wzajemnie zwalczające się i ubiegające się o wpływy polityczne. Obok licznych misji europejskich działają w Afryce chrześcijańskie sekty miejscowe, rozszerza się również muzułmanizm tak dalece, że wyznawcy islamu tworzą partie polityczne jak najbardziej reakcyjne. Równocześnie żywe są jeszcze stare kulty i wierzenia afrykańskie. Zagadnienie walki z s<!paratyzmem religijnym jest zadaniem niewątpliwie trudniejszym niż walka z instytucjami tradycyjnymi. Nic w tym kierunku nie zdziałali i nie mogli zdziałać historycy i etnografowie europejscy i amerykańscy, nic też w tym zakresie nie uczynili uczeni radzieccy - poza jedyną pracą B. L Szariewskiej. Przed uczonymi stoi więc zadanie pomocy w naświetleniu drażliwej sprawy granic; konieczne staje się opracowanie szczegółowej mapy etnicznej kontynentu afrykańskiego, przeprowadzenie badań nad zasadniczymi masami etnicznymi, nad stopniem ich konsolidacji, granicami osiedlenia słowem - nad etnicznym składem każdego państwa lub kolonii oraz wielkich okręgów etnograficznych. ETNOGRAFIJA Z. 2, :Vloskwa, 1959 r. 1. 1. P o t i e c h i n, a zadaniach afrykanistyki Narodów L. P. P o t a p o w, 11.' zwi,!zkll W marcu 1958 r. zrodziła się koncepcja zorganizowania Konferencji wszystkich narodów Afryki. Konferencja odbyła się \" dniach 5 - 13 XII 1958 r. w Akrze i stala się zdarzeniem o wielkim znaczeniu historycznym nie tylko dla narodó\v Afryki. Wprowadzenie w czyn postanowień Konferencji jest sprawą niezmiernie trudną i tu zaczyna się rola afrykanistów, szczególnie etnografów, od których można i należy oczekiwać pomocy w opracowaniu problemu tradycyjnej kultury, miejsca i jej roli w życiu współczesnym narodów Afryki. Zachodnioeuropejscy i amerykańscy etnografowie dokonali olbrzymiej pracy w zakresie- badali afrykańskich instytucji tradyc\-jnych i opublikowali sporą ilość prac, właściwą jednak ccenę trad~'cyjnych instytucji, ich roli w życiu narodów Afryki. dają etnografowie radzieccy \V pracach opublikowanych w monografii "Narody Afryki". Potiechin zwraca uwagę na konieczność szerszego rozwinięcia badań nad feudalizmem w krajach Afryki, szczególnie na południe od Sahary. Wiąże się z tym problem zag~ld- wczesnych form rodziny religijnych wyobrażeń. z l{':Jn;cTcncjq Afryki. Z historii Pierwsza część artykułu Potapowa poświęcona jest kultowi łabędzia wśród plemion syberyjskich. Kult ten trwał jeszcze do niedawna a starzy ludzie pamiętają go dziś. Kult łabędzia przybierał różne formy; pewne z nich świadczą o totemicznym pochodzeniu tego kultu. Tunguzi uważali łabędzie i orła za bóstwa opiekuńcze myśliwych. Wśród Selkupów, Buriatów i Jakutów łabędź nosi wyraźne cechy totemu, a pewne rody wywodzą od niego swój rodowód. W pomieszczeniach przeznaczonych pamięci przodków znajdowały się wyobrażenia łabędzia; przeloty łabędzi na wiosnę były witane uroczyście. Zabijanie łabędzia było zabronione, jeżeli jednak przez przypadek łabędż został zabity zdejmowano z niego ostrożnie skórę, suszono i wraz z kościami przechowywano, jako idole; nie było na tomiast zakazu zj adania mięsa łabędziego. Sąsiedzi Selkupów - Ketowie uważali łabędzia za ulubionego ptaka dobrej bogini Tomam i pramatkę ich plemienia. Zagadnienie kultu łabędzia wśród Buriatów i Jakutów zostało dość szczegółowo opracowane. Kult łabędzia rozpowszechniony był też w starożytności wśród niektórych plemion ałtajskich, o czym pisał M. P. G r i a z n o w na podsta3:0 - "Lud", t. XLVII �499 ·198 wie wykopalisk archeologicznych z kurhanów Górnego Altaju. Potwierdzają to również kroniki chińskie. Wśród współczesnych mieszkańców Ałtaju istnieje nadal zakaz zabijania łabędzia, wywodzący się z przeświadczenia, że łabędź był ongiś człowiekiem. W części drugiej L. Potapow omawia szczegółowo zwyczaje Chakasów związane z łabędziem zabitym, składanym w darze najbliższemu ~ąsiadowi lub najbogatszemu mieszkańcowi okolicy. W zasadzie zabicie łabędzia uważane było wśród większości plemion syberyjskich za przestępstwo sprowadzające na zabójcę nieszczęście. Rewanż za zabitego łabędzia był obowiązujący i nikt nie uchylał się przcd tym. Obdarowany obdarowywał z kolei swoich przyjaciół lub sąsiadóv, i z kolei otrzymywał od nich dar. Bywało, że zabity łabędż wędrował z rąk do rąk aż do pełnego rozkładu. Najbogatsi członkowie plemion pozwalali sobie na inne rozwiązanie, a mianowicie zdejmowali skórę i wyjmowali kości, które zachowywali jako idole, a z mięsa przygotow,; .. :l.; ucztc; dla krewnych i przyjaciół. W trzeciej części Potapow analizuje pochodzenie tego zwyczaju. Ceremonia przygotowawcza do wizyty z zabitym łabędziem nosila nazwę "odprawienie w gości", po chakasku torgin. Termin ten oznacza t wizytę u krewnych ze strony macierzystej lub wizytę u krewnych żony, zawsze z własnym winem i w jakimś celu, czy to z prośbą a usługę czy też a podarek. Torgin jest starą nazwą w językach mongolskich i tiu;-kskich z okresu matriarchatu. Znaczenie jego przetrwało zarówno w języku Chakasów, jak u Ałtajczyków i Teleutów. Zdaniem Potapowa, w okresie matriarchatu oznaczało ono wizytę li brata matki, celem starań o jego córkę, była to bowiem w owym czasie obowiązująca forma małżeństwa. Łabędż odgrywał przy tym rolę totemu, naj starszego przodka i opiekuna rodu, strażnika tradycji. Jest wielce prawdopodobne, że łabędzia zabijano ce:owo, jadąc z oświadczynami. W okresie tym nie otrzymywano wzamian za łabędzie ani darów ani opłaty. Z biegiem czasu nastąpiła zmiana w obyczajach i w miejsce córki, brat matki ofiarowywał konia, lub krowę. Można przypuszczać, że obyczaj ten był właśchvy tylko tym rodom, które wywodziły swój rodowód od łabędzia. Póżniej, po przemieszaniu się rodów zwyczaj wożenia łabędzia w "gości" stał się dość powszechny wśród Chakasów. Obyczaj ten w tej formie zniknął właściwie już w XIX w., pozostały tylko wzmianki w starych legendach i opowiadaniach. Potapow kończy artykuł twierdzeniem, że istniejący do niedawna obyczaj Chakasów przywożenia w gości zabitego łabędzia pochodzi z zamierzchłych czasów, z okresu, matriarchatu, związany był ze specyficzną formą małżeństwa tego okresu, i totemicznych wyobrażeń dalekich historycznych przodków współczesnych Chakasów i Altajczyków. W. 1. K a c z n i c w, Ludność Cejlonu :'Jicpodległe państwo Cejlonu zajmuje obszar 65,6 tys. km2., zamieszkały przez 8,9 mln. ludności. Położenie geograficzne Cejlonu określa skład etniczny jego mieszkańców. Najstarszą i dziś już bardzo nieliczną grupą są Weddowie wywodzący się z Południowych Indii, chociaż reprezentują typ antropologiczny zbliżony do Bhilów Indii Środkowych. Zgodnie z podaniem, w pierwszym tysiącleciu p. n. e. istniało na wyspie państwo Lala, założone przez wychodżców z Indii, którzy nazwali siebie Syngalez, co oznacza "z lwiego rodu". Syngalezi stanowią zasadniczą ludność Cejlonu. W pierwszych wiekach n. e. na Cejlonie istniały 3 niewolnicze państwa. Napotężniejszym z nich była Radżaratta ze stolicą Anuradhapuraja. W III w. p. n. e. przeniknął tu buddyzm. Poczynając od VIII w. do drugiej połowy XIII w. Cejlon był terenem najazdów państw południowo indyjskich i wewnętrznych walk książąt [eudalnych. W rezultacie nastąpił upadek ekonomiczny a sławne miasta Anuradhapuraja i Polunnaraja obróciły się w ruiny. Ośrodek cywilizacji przesunął się na górzyste tereny wyspy. Główną rolę odgrywały tu dwa państwa: Kandyjskie ze stolicą Kandy i Kotte zajmujące południowo zachodnie wybrzeże. Na północy wyspy usadowiło się państwo Dżafna, którego ludność składała się z Tamilów. W XVI w. pojawili się na wyspie pierwsi Europejczycy. W 1517 r. ?ortugalczycy zagarnęli Kolombo, czyli państwo Kotte. W 1602 r. Holendrzy zajęli południowe wybrzeże z portem Galla. Bogactwo naturalne Cejlonu i ważne położenie strategiczne wyspy przyciągały uwagę i innych państw zachodnich. W 1815 r. Anglicy osiągnęli ostatnią część Cejlonu - Kandy. W drugiej części artykułu K o c z n i e w naświetla skład ludnościowy i stosunki społeczne. Największą grupę ludności Cejlonu stanowią Syngalezi (5,6 mln.), zamieszkali na zachodnich i południowo zachodnich górzystych terenach wyspy. Syngalezi dzielą się na dwie grupy: Kandyjców, którzy zachow-ali najwięcej cech tradycyjnych bytu i kultury oraz Syngalezów z wybrzeży i gór. Drugą z kolei liczebnie grupą ludności Cejlonu są Tamilowie (1,9 mln.). Tamilowie są podzieleni na cejlońskich i indyjskich. Tamilowie indyjscy przybyli na wyspę do pracy na plantacjach angielskich, w połowie XIX w. Cejlońscy Tamilowie nie współżyją ze swoimi pobratymcami indyjskimi mimo, że językiem, kulturą i religią prawie nie różnią się. Poza tymi dwiema zasadniczymi grupami ludności na wyspie zamieszkują Maurowie, Biurgerowie, Malajczycy, Patanowie, Bełudżowie i niewielka liczba Europejczyków. �500 501 . Oficjalnym językiem Cejlonu jest język synegalezki, należący do grupy Języków indoeuropejskich, bliski językom północno-indyjskim. Inne grupy ludnościowe posługują się językiem właściwym swojej grupie. Byddyzm Jest religią większości Syngalezów, Tamilowie wyznają hinduizm obrządku szyitskiego. Liczni są muzułmanie i chrześcijanie. W porównaniu z innymi krajami Południowej i Południowo Wschodniej Azji na Cejlonie jest stosunkowo wysoki procent mieszkańców piśmiennych. Nauczanie w szkołach podstawowych odbywa się w języku synegalezkim lub tamilskim. . D.o dziś. ~trzymuje się na Cejlonie podział kastowy, różny u Syngale~ow l TamIlow. Syngalezi dzielą się na około 20 kast. Niedopuszczalny Jest nadal wspólny stół i małżeństwo pomiędzy członkami różnych kast. Najliczniejszą kastą wśród Synegalezów są rolnicy, przeważnie osiadli w okręgu Kandy. Dzielą się oni na 9 grup, których nazwy pochodzą od wydzierżawianej ongiś ziemi lub funkcji spełnianych na dworze cesarskim i przy świątyniach. Drugą z kolei kastą są rybacy. Dalej idą kasty poszczególnych rzemiósł lub usług oddawanych wyższym w hierarchii kastom. Na naj niższym szczeblu społecznym znajduje się kasta zwana rodii _ nieczysty, której pochodzenie jest dotąd niewyjaśnione. Położenie socjalne członków tej kasty było dotąd przerażające, byli oni pozbawieni wszelkich praw do mieszkania w normalnych domach, do korzystania ze studni publicznych, do uprawy roli; kobiety tej kasty nie miały prawa okrywać ubraniem górnej części ciała. Sytuacja rodii po II wojnie światowej zmieniła się nieco na lepsze, zajmują oni jednak nadal ostatni szczebel w hierarchii społecznej. Rodii mają wśród siebie wielu rzemieślników artystów w wyplataniu mat i koszyków z włókna palmowego. . Cechą charakterystyczną w gospodarce Cejlonu jest współistnienie kapitalistycznej gospodarki plantatorskiej i drobnego gospodarstwa. Na 6,5 mln. ha ziemi Cejlonu uprawna ziemia wynosi 1,3 mln. ha z czego 2/3 są to plantacje. Główną kulturą uprawianą jest herbata. Cejlon zajm~je drugie miejsce w świecie, po Indiach, w eksporcie herbaty, czwarte zas w przemyśle kauczukowym. Trzecie miejsce w gospodarce plantatorskiej zajmuje palma kokosowauprawiana przeważnie w małych gospodarstwach rolnych. Przetwórstwo owoców i włókna palmy kokosowej oddaje nieocenione korzyści drobnym gospodarzom. Prócz tych kultur uprawnych, hoduje się na Cejlonie rodzynki, cytryny, kakao, kardamon, czarny pieprz, tytoń, goździki, ananasy itd. Ok. 1/3 ziemi uprawnej jest przeznaczona pod zasiewy ryżu. Zbiory ryżu mają miejsce dwa razy do roku w tzw. dużym i małym sezonie. Prócz ryżu uprawia się na wyspie proso, kukurydzę, sorgo i inne strączkowe kultury oraz hoduje się drzewa owocowe, których owoce w wyżywieniu mieszkańców Cejlonu odgrywają niepoślednią rolę. Uprawa roli jest prymitywna, najczęściej za pomocą sochy lub nawet motyki, po uprzednim oczyszczeniu pola z zarośli przez spalenie. Chłopi najczęściej dzierżawią ziemię. Ryż, z ostrymi przyprawami, jest zasadniczym pokarmem Syngalezów. Obok tego spożywają oni mleko kokosowe, banany, mango, ananasy i inne owoce. Rybołówstwo i hodowla bydła nie odgrywają dużej roli w życiu gospodarczym Syngalezów, jedynie Maurzy i Afgańczycy przykładają wagę do potraw mięsnych. K (l c z n i e w daje krótki przegląd kultury materialnej ludności Cejlonu. Mimo przemian życia społecznego, zachowała się, jako niższa jednostka administracyjna - gmina wiejska. Zgodnie z tradycją, życiem jej kieruje wiejska rada, która rozstrzyga lokalne spory, czuwa nad naprawą różnych urządzeń, przede wszystkim nawadniających pola. Domy Syngalezów są zbudowane z bambusu, kryte palmowymi liśćmi lub słomą; ściany są oblepione gliną. Domy są zazwyczaj jednopiętrowe z dwuspadowym dachem. Celem łatwiejszego dopływu świeżego powietrza ściany często nie dochodzą do dachu; w takich wypadkach dach wspiera się na słupach narożnych. Dom otoczony jest szeroką werandą, do wnętrza prowadzi szerokie wejście bez drzwi, zakrywane na noc zasłoną, bogata zaś przyroda tropikalna kryje dom przed obcymi. Wsie cejlońskie są bardzo malownicze. Urządzenie wnętrza jest bardzo skromne; składa się nań kilka taburetów o trzech nóżkach, ławeczek i kulumbasów to jest ociosanych niskich bierwion, jako siedzenie dla młodszych członków rodziny. Jedynie głowa domu posiada łóżko z twardym, materacem, pozostali członkowie rodziny śpią na podłodze, podścielając czasami cienkie, pikowane kołdry, którymi równocześnie przykrywają się. Pomieszczenie jest oświetlone lampką napełnioną olejem kokosowym, do którego wkłada się knot ze skręconej waty. Lampki bywają wykute z brązu, pokryte pięknym orna_ mentem stanowią one nieraz prawdziwe dzieła sztuki. Na ozdobnych półkach leżą naczynia gliniane pięknej roboty. Naczynia do gotowania potraw mają specjalne dno. Jedzenie gotuje się na ogniskach poza domem. Używane są również przenośne gliniane piecyki. Narodowym strojem Syngalezów jest sarong i długa, zapięta na głucho, ze stojącym kołnierzem kurtka. Sarong jest to długi kawałek tkaniny, którym owija się dolną część ciała. Tradycyjnym kolorem stroju Syngalezów jest kolor biały. Syngalezi z wybrzeży noszą pod kurtką europejską koszulę. Tamilowie noszą indyjskie dhoti - jest to kawałek tkaniny okręcony wokół bioder z jednym końcem przeciągniętem pomiędzy nogami. Buddyjscy kapłani wyróżniają się żółtą togą, sandałami i do czysta wygoloną głową. �,J(j~ Wed dowie rolnicy zamieszkują wsie, liczące kilka chatek. Uprawiają proste kultury, którymi po zasiewie nikt się nie zajmuje, aż do zbiorów. Czas wolny pomiędzy zasiewem a zbiorami zużywają na polowanie i zbieranie płodów leśnych. Niektóre wsie weddyjskie zostały zasymilo- noszą rówl1lez sarong z krótką bluzeczką . M'lesz k an k'I wy. Syngalezki l b rzezy ą Jaskrawą szeroką spódnicę, zamiast saronga. KobIety noszą, mnóstwo ozdób: pierścienie, naszyjniki, kolczyki, bransolety, brosze I kosciane szpile we włosach. mężczyźni ' jak i kobiety zWIJaJą ... ł N Zarówno b' wosy w grecki węzeł a wy rzezu do uczesania uźywa się Z-ch grzebieni' . d .. \~łosy n~d czo~em drugim przytrzymuje się kok: hr:~i~~~:t:ZY:~~~ CIane, n:lsterneJ roboty. Tamilki noszą włosy rozpuszczone na l ąh Zarowno mał' . t . k P ecac . . zens wo, Ja rozwód są sprawą u Tamilów nie k plIkowaną. Rozwody są jednak rzadkie ' gdyz' mał' zens . t wa zawiera . s 0n:l Się z wo nego wyboru. Chłopiec przychodzi do wybrane' d' z od " . d b . J zlewczyny Zlezą l. oz o a.ml w podarku, Wesele trwa kilka dni. Przed małżeń~twem kOl1leczne Jest zaciągnięcie porady astrologa czy g . d JaJą związkowi. Małżeństwo diga oznacza'e .' b' ~Iaz y sprzy.. d" ' z mąz za lera zonę z domu JeJ. 1'0 ZICOW do domu świekra, małżeństwo bini . . oSiedla się na ziemi lub w domu teścia. gdy małzensLvo '::0 wane przez Tamilów. Leśni Wed dowie mieszkają w pieczarach lub schronach pod skałami. Weddowie, którzy przeszli na uprawę roli nie posiadają stałych budynków; zami2szkiwac szałasy. Weddowie polują na zwierzęta za pomocą łuków i strzał, którymi posługują się z wielką precyzją. Dopiero od niedawna Weddowie używają żelaznych grotów. Groty i topory są to chyba jedyne metalowe przedmioty w użyciu Weddów, które nabywają u handlarzy drogą wymiany towarów. Wszystkie inne przedmioty wyrabiają sami, przede wszystkim zaś bardzo prymitywne, lepione naczynia gliniane. Ogień niecą Weddowie za pomocą tarcia dwóch kawałków drzewa. strojem Weddów - męźczyzn jest krótki kawałek bawełnianej tkaniny przesuniętej pomiędzy nogami i przymocowanej u pasa sznurkiem lub tasiemką. Kobiety noszą coś w rodzaju krótkiego sarongu. Górna część 1.01<\ Syn~alezi są łagodni i pełni szacunku dla żon. Brutalni mężowie podlegaJą powszechnemu bojkotowi. Dzieci odnoszą Sl'ę do rod' . z 'elk 'ł" . ZICOW WI .ą mi OSClą. Urodzmy dziecka są wielkim uroczystvm zda . w rodzmie i w t. dk rzenlem . ' . ym wypa u horoskop astrologa jest konieczny i służy na całe zycie. '" :eremoniał pogrz.ebowy jest nieskomplikowany ; duchowny odczytuje ...odntwy u we.zgłowla Z~arłego. Zmarłych chowają w ogrodach, lasach lub około drogi; na groble układa się kamień czasami z napisami. Po~rzeby duchownych lub osób wybitnych są znacznie uroczystsze. Ciała I~h są spa~~ne na stosie, żałobnicy są przyodziani w żałobny ciemno-szafirowy stroJ. Po spaleniu ciała obecni są częstowani palmowym . i lepioszkami z ryżu. wmem ei,.]a pozostaje odkryta. Weddowie dzielą się na rody i chociaż niektóre z nich nie pamiętają już swej nazwy, zachowują nadal świadomość swej odrębności i samodzielności. Większość grup surowO przestrzega egzogamii. Wśród Weddów zachowało się wiele przeżytków matriarchatu. Rodzina składa się z rodziców i dzieci, w tym córki wraz z ich mężami. Żonaty syn rzadko pozostaje z rodzicami. Małżeństwa są zawierane wcześnie. Kobiety weddyjskie cieszą się tymi samymi prawami co mężczyźni. Wspólnota składa się z dwóch do pięciu rodzin; wszystkie rodziny wspólnoty posiadają prawo do terenów łowieckich, połowów ryb, korzystania z pieczar. Wed dowie żyją raczej w małych zespołach; mają swoje wierzenia a szamani odgrywają powaźllą rolę. Pewien wpływ na ich wierzenia wyvvarł teź buddyzm. Wed dowie sztukę znają z rysunku na skałach przeważ- 'J Wśród Syngalezów rozpowszechnione są wI'erzenl'a animistycznc. Wierzą on~, ż: z~emia prócz !udzi i zwierząt jest zasiedlona przez duchy, zdolne wClelac Się w drzewa, domy i ludzi. Duchy dzielą się na dobre l złe. ~ duchami .złymi mogą walczyć szamani; na skutek obcowania szaman~w ze złymi duchami stosunek społeczeństwa do nich jest nieco pogardlIwy. Wypędzenie złego ducha jest ceremoniałem długim i skomphkowa.nym. Towa.rzyszą mu rytualne tańce toil, szaman i jego pomOCl1lcy przywdziewają dziwaczne kostiumy maski. Obyczaje te są bardzo stare. Ostatnia część artykułu K o c z n i e w a jest poświęcona Weddom najstarszeJ ludności Cejlonu. Weddowie dzielą się na dwie grupy, rolnikÓw za;11l~SzkalYCh .na wybrzeżach wyspy i ludzi leśnych lub górali, którzy ~.raw~e w. pelm zachowali formy życia swoich przodków, zajmują się my.-JJSl\, em I pro\\'adzą koczownicze życie. nie o tematyce myśliwskiej. \V Kronice W. A. A l e k s a n d r o w zamieszcza przegląd prac Instytutu Etnografii AN ZSRR. Instytut największy nacisk położył na badania no.d problemem etnicznym i etniczną specyfiką narodów świata. W tym zakresie opublikowano pierwszą część tomu "Narody Ameryki" (redaktorzy: A. W. E::mow, s. A. Tokariew). W druku znajduje się również tom "Narody Indostanu" (Indie, Pakistan, Nepal i Cejlon, redaktorzy tomu: A. M. Diakow, N. R. Gusiewa, M. K. Kudrjawiec) oraz zakończono prace nad tomem "Narody Kaukazu"; kontynuowane są prace nad tomami "Narody $rodkowej Azji" i "Narody Wschodniej Azji", "Narody Poludniowo_Wschodniej Azji", "Narody Środkowej i południowo-Wschodniej Europy". b .• �303 504 Poza wymienionymi pracami Instytutu i organizowanymi przez niego bezpośrednio ekspedycjami, pracownicy uczestniczyli w ekspedycjach organizowanych przez instytuty naukowe Republik Związku Radzieckiego. Filologowie afrykaniści pod kierunkiem D. A. Olderogge przygotowali do druku pierwszy tom żródeł arabskich od VII do X w. do historii i geografii Afryki oraz pierwszą część słownika Suahili. Instytut nawiązuje coraz żywszą współpracę z krajami zagranicznymi i uczestniczy w międzynarodowych zjazdach. Poszczególne zagadnienia znalazły mleJsce w trzech tomach wydanych pod redakcją M. O. K o s w i e n a - Zbiór Kaukaski, L L P o t i e c h i n aZbiór Afrykański, N. A. K i s l i a k o w a i A. L P e r s z i c a - Zbiór Bliskiej Azji, ponadto wydano podstawowe dzieło W. N. B i e l i c e r a Zarys etnografii narodów Komi w XIX i pocz. XX w. i mapę narodów Afryki opra(:()waną nowymi metodami, obrazującą gęstość zaludnienia, etniczny skład, i polityczne granice poszczególnych krajów. Drugim z kolei centralnym problemem prac Instytutu jest problem "Socjalistyczna kultura i byt narodów ZSRR". Instytut Etnografii AN ZSRR zajmuje się też zagadnieniami związanymi z praktyką budownictwa socjalizmu i ma za sobą poważne osiągnięcia. Jednym z nich jest praca: Wieś Wiriatino w przeszłości i współczesności (red. P. L K u s z n i e r. Drugim dziełem jest Byt kołchoźników kirgizkich osiedli Darhan i Ciczkan (red. S. M. A b r a m z o n). Obie prace stanowią część serii "Kultura i byt tadżyckiego chłopstwa kołchozowego". Pod kierownictwem W. J. Krupiańskiej kontynuuje się gromadzenie materiału do monografii "Kultura i byt robotników rosyjskich na Uralu". Angarski zespół ekspedycji etnograficznej L. M. Saburowa zakończył badania terenowe okręgów dzielnicy Irkuckiej. Zespół Dalekiej Północy, pod kierunkiem B. O. Dołgih, opracował zbiór poświęcony zagadnieniom rekonstrukcji gospodarstwa i bytu narodów Syberii; z prac indywidualnych ukazała się praca L S. G u r w i c z a i K. G. K u z a k o w a, Koriacki okręg narodowy. Mimo wysiłków i 5tarań Instytutu nad przyśpieszeniem badań naukowych nad współczesnością, wciąż należy je uważać za niedostateczne, szczególnie na Dalekiej Północy. Wśród publikacji Instytutu należy wymienić dwa tomy (II i III) prac Chorezmijskiej ekspedycji archeologiczno-etnograficznej. Tom II zawiera wszechstronny obraz życia Uzbeków i Karakałpaków. Tom III zawiera prace historyczno-etnograficzne o Karakałpakach (od XVIII w. do pocz. XIX w., tzn. od okresu ich osiedlenia się na nizinach Amu Darii do dni dzisiejszych). Chorezmijska ekspedycja pod kierunkiem S. P. Tołstowa kontynuowała w 1958 r. swe prace wykopaliskowe i etnograficzne, przy czym na lewym wybrzeżu Chorezmu odkryto kilka większych zabytków antycznych i stare urządzenia irygacyjne. Etnografowie ustalili etniczny skład ludności wysp morza Aralskiego. Zespół antropologiczny Instytutu kontynuował prace nad problemem pochodzenia człowieka i ludzkich ras; przygotowano do atlasu rekonstrukcję typów antropologicznych starożytnej ludności na terytorium ZSRR -- rozdział "Neolit". Wydano drukiem jedno z dzieł podstawowych, pracę M. G. L e w i n a, Etniczna antropologia i problem etnogenezy narodów Dalekiego Kilka Instytutu zostało :vI. O. K o s w i e n a, Zarys kultury kanistów w "Presence Africaine". opublikowanych pierwotnej w za granicą, jak Japonii i prace afry- W dziale "Krytyki i bibliografii" A. Perszic zamieszcza recenzję wznowionej książki M. O. Koswiena, Zarys historii kultury pierwotnej. Ocena pracy Koswiena jest wysoka, Perszic ma jednak zastrzeżenia co do niektórych zagadnień, zbyt ostrożnie przez autora potraktowanych, jak pominięcie ważnego, faktu, że przejście od matriarchatu do patriarchatu było wyrazem nie rozkwitu ustroju rodowego, a jego rozpadu, że okres wojennej demokracji był nie początkiem lecz ostatnim etapem tego rozkładu. Uchylił się również M. O. Koswien od wiążącej wypowiedzi o charakterze związków małżeńskich w pierwotnym stadzie ludzkim, mimo szerokiej dyskusji na ten temat A. M. Zołotariewa, S. A. Tokariewa, D. A. Olderogge i D. D. Tumarkina. Najbardziej szczegółowe i bogate w materiały są rozdziały mówiące o okresie ustroju rodowego. Poruszone są w nich zagadnienia historii narzędzi pracy, pierwotne rolnictwo i hodowla oraz historia pochodzenia odzieży. Jednym z najbardziej interesujących rozdziałów książki, jest rozdział o ustroju rodowym, szczególnie zaś w okresie matriarchatu, bowiem jest to problem zasadniczych zainteresowań naukowych Koswiena. Jednakże i tu recenzent widzi konieczność dalszych badań nad okresem najwyższej formy matriarchatu, jak zresztą podobnie i patriarchatu, które zapowiadają upadek pierwotnej demokracji i początek społeczeństwa klasowego. Krótko też zostaly wspólnoty pierwotnej. Książka zaopatrzona potraktowane jest przez doskonałymi autora ilustracjami zagadnienia rozkładu i bibliografią. Dział "Krytyki i bibliografii" zawiera recenzję L L Gohmana z pracy P. B Y s t r o w a, Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość człowieka, Książka z bardzo obszernym wstępem, szczegółowo omawia ewolucję w oparciu o liczne przykłady. Autor polemizuje z pewnymi tezami DarA. Wschodu. 'l' prac t �wina i innych uczonych zachodnioeuropejskich. Książka dzieli się na eWlc, nierównc obJętością i znaczeniem, części. Druga część, obliczona na szeroki ogół czytelników ma charakter popułaryzacyjny. Recenzja W. K. Sokołowej omawia pośmiertne wydanie pracy :VI. K. A z a d o w s k i e g o, Historia rosyjskiej foLkLorystyki, która ukazała się pod redakcją E. W. Pomierancowej (w 1958 r.). Praca nosi charakter podsumowania wieloletnich jego badań naukowych. Przedmiotem badań Azadowskiego były nie tylko prace naukowe o folklorze, zajmował się on również wypowiedziami pisarzy, publicystów, historyków. Folklorystykę pojmował Azadowski jako odrębną gałęż nauki, ściśle jednak związaną z etnografią i literaturoznawstwem. Jego dzieło opracowane jest w oparciu o historię społeczno-politycznych walk i daje wyraz poglądom ideowym panującym w danym okresie. Największą jej wartością jest nowe oświetlenie całego procesu rozwoju folklorystyki rosyjskiej. Książka jest zaopatrzona wstępem W. M. Żirmunskiego, który mimo skromnego tytułu "Zarys bibliograficzny" j est pełną charakterystyką działalności naukowej Azadowskiego i oceną opublikowanej pracy. Recenzja Riazańskiego N. I. L e b i e d i e w e j jest poświęcona zbiorowej pracy państwowego instytutu pedagogicznego pt. Riazańska wieś ](orabIino. Seria "Naukowe zapiski Riazańskiego Instytutu pedagogicznego", t. XVIII, Riazań, 1957 r. Książka omawia historię, ekonomikę, byt, kulturę i sylwetki mieszkańców wsi Korablino. Mimo wielu zasadniczych braków i błędów, sama inicjatywa podjęcia badań nad współczesnością wsi rosyjskiej jest zjawiskiem cennym i godnym poparcia i zainteresowania. Tu też znajduje się recenzja 1. W. Własowa książki W. W. P i m i en o w a i E. M. E P s z t e j n a "Rosyjscy badacze KareW (XVIII w.)", wyd <\l1ej w Pietrozawodsku \,v 1958 r. Książka poświęcona jest sylwetkom badaczy Karelii XVIII w., zaopatrzona w spis literatury i żródeł archiwalnych oraz mapę Ołonieckiego powiatu. Znaczenie książki polega na wydobyciu nieznanych lub mało znanych żródeł, z których mogą korzystać zarówno etnografowie, jak historycy. Pomniejsza jej wartość naukową opisowy charakter badań i brak analiz uogólniających. Zastrzeżenia I. W. Własowa budzi podział mieszkańców Karelii na trzy typy: "pomorski", "swirskooneżski" i "karelskoprz~'ładożski", nie poparty dostatecznie przekonywając~'m materiałem. Dział "Krytyki i bibliografii" zamyka recenzja 1. S. Wdowina olbrzymiej bibliograficznej prac~' Romana Jacobsona, Gerty Hliffl- Worth, John'a się w 1957 r. pt. PaLeosiberian PeopLes (Hraf press, New Haven). Książka składa się z 5-ciu rozdziałów wstępu i suplementu. Rozdziały noszą następujące tytuły: Źródła badań bibliograficznych, R. 1. Prace zawierające ogólne informacje o wszystkich lub niektórych narodach paleozjatyckich, R. 2, Giliakowie, R. 3, Grupa czukocka (Czukcze, Koriacy, Kamczadale), R. 4, Jukagirska (Jukagirzy, Czuwańcy, Omocy). R. 5, Jenisejska (Ketowie, Kottowie, Assanowie, Arinowie). W każdym rozdziale wydzielone są grupy "anonimowych i zespołowych prac" oraz :~;q: llblikowane źródła archiwalne. Bibliografia obejmuje około 1 tys. tytułów książek, artykułów i rękopisów z zakresu historii etnografii, archeologii, antropologii, ekonomii, geografii i języków paleozjatyckich narodów. Bardzo wyczerpująco i szczegółowo zostały opracowane pozycje z terenu Związku Radzieckiego, natomiast informacje o materiałach z obszaru USA nie zawsze są pełne. Bibliografia kończy się krótką rozprawą R. Jacobsona o językaCh i narodach paleoazjatyckich. Wdowin podważa twierdzenie Jacobsona o językach paleoazjatyckich, jako zajmujących pośrednie miejsce między uralo-ałtajskimi i północno-amerykańskimi językami, szczególnie wątpliwe jest duże podobieństwo języków uralskich z językami grup jukagirskich i czukockich. Zdaniem Wdowi na błędem jest również dzielenie języka Czukczów na dwa dialekty: dialekt Czukczów osiadłych i Czukczów koczowników. Błędne są również opisy zasadniczych zajęć Czukczów, nie uwzględ· nił on bowiem w swej rozprawie przemian życia społecznego jakie zaszły wśród małych narodów Północy w okresie władzy radzieckiej. A przecież miał do swej dyspozycji wydane "Narody Syberii", które zreszta wymienia w bibliografii. Wdowin kończy recenzję uwagą, że wydanie bibliografii jest wielkim osiągnięciem naukowym, wymaga jednak dalszych uzupełnień i poprawek. and Fred Beebe, Languages, która ukazała a bibLiographicaL guide, "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA", Z. 3, Moskwa, 1959 r. Zeszyt 3-ci rozpoczyna 5ię omówieniem 7-letniego planu badań naukowych Instytutu Etnografii AN ZSRR im N. N. lVIikłucho - Makłaja. Prace Instytutu Etnografii będą w tym okresie rozwijane w trzech głównych kierunkach: 1) Badanie procesów przemian socjalnobytowego i kulturalnego systemu narodów ZSRR w okresie przejścia od socjalizmu do komunizmu; 2) Kształtowanie się narodowości i problemy narodowościowe; 3) Pochodzenie człowieka i ras ludzkich oraz zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. �509 ;:;08 Na dalszych stronicach tego wstępu jest krótkie podsumowanie dotychczasowych osiągnięć i zadania na najbliższy okres. Artykuł kończy się omówieniem planu badań terenowych i ekspedycji kompleksowych ściśle związanych z problemami badań. w L. G u m i l i e w, Suwerenno-hierarchiczny VI-VIII w. (Z zagadnień o wczesnych system formach u Tiurków państwowości). Na przykładzie panowania tiurskiej dynastii Aszina, której historia jest ściśle związana z historią powstania imperium, Gumiliew wyjaśnia przyczyny dla których zrodził się system dziedziczności, zwany po rosyjsku "udieLno-Liestwicznaja sistiema", system znany również z historii Rusi Kijowskiej (Liestwica skórzane liczydła, supełkowaty rzemyk, na którym liczono ilość pokłonów wykonanych w czasie modlitwy, przebierając supełkami na rzemyku). System udieLno-Hestwicznyj rozszerzał krąg osób spokrewnionych z tronem, uprawnionych do objęcia władzy wg hierarchii następstwa, a więc młodszy brat dziedziczył po starszym, stryj po bratanku. Pretendenci do tronu otrzymywali tzw. "udziały", czyli pod ich pełnym zarządem znajdowały się podbite dzielnice. System ten miał utrzymywać w wierności i lojalności dla tronu. Istotnie, jeżeli chodzi o imperium tiurskie, system ten zapewnił mu 200 lat potęgi i panowania. Gumiliew omawia poglądy innych badaczy na losy dynastii Aszina i działanie systemu "udielno-liestwicznego", oraz systemy dziedziczenia u narodów związanych z Tiurkami, jak: Ujgurzy, Kirgizi, Karahamdowie i Osmanowie. Artykuł kończy się tłumaczeniem nazw pewnych tytułów tiurskich tego systemu i podsumowaniem zamkniętym w trzech tezach Gumiliewa: 1) Udielno-liestwiczny system był czysto administracyjnym wytworem, zupełnie niezwiązanym z przeżytkami ustroju rodowego. Jego celem było utrzymanie całości wielkiego i różnoplemiennego państwa; 2) Udzielnohierarchiczny system był związany z chańskim rodem Aszina i upadł wraz z nim; występuje już jako przeżytek; 3) Podbite przez starożytnych Tiurków narody: ujgurski, kirgiski i kidanowski nie posiadały w swym władaniu rozległych terytoriów, nie miały też potrzeby przyswajania sobie suwerenno-hierarchicznego systemu. L. A. weseLe P 11 S z kar chłopskie i e wa, M. N. S z m i e l e w a, Współczesne rosyjskie (Wg. materiałów ekspedycji w okręgu Kalininowskim w latach 1956-1958). Jest to przegląd starych obrzędów weselnych, które przetrwały do dziś w swej pierwotnej lub nieco zmienionej formie w uroczystościach weselnych wsi okręgu Kalininowskiego. Przegląd ten został dokonany w celu wykazania, jak złożone są procesy kształtowania się współczesnych obyczajów w społeczeństwie kołchozowym. Obrzęd weselny składał się ongiś z trzech cyklów uroczystości: przedweselnych, weselnych i poweselnych. Każdy z tych cykli składał się z szeregu obrzędów, którym towarzyszyły pieśni. . Z dawnych obrzędów utrzymało się tzw. "swatostwo", rodzaj wyWiadu przeprowadzanego przez krewnych. Jeżeli swaty kończyły się pomyślnie, rodzina narzeczonej przesyłała młodemu "zakład" w postaci futra, butów, lub szala. Dziś instytucja swatów zniknęła. W niektórych wsiach zachował się również stary zwyczaj oględzin domu narzeczonego, którego rodzice starają się zaprezentować bogactwo swojej zagrody. Dziś zwyczaj ten ma charakter czysto tradycyjny a uroczystość oględzin kończy się wesołym poczęstunkiem. Zniknęły także stare obrzędy, jak bogomoLie, rukobitie i zapój. Bogomolie polegało na wspólnych modłach. Po modlitwach panna nie mogła wychodzić z domu. W tym czasie zajmowała się wraz z przyjaciółkami szyciem wyprawy. Narzeczony przychodził z podarkami na tzw. pobywaszki. Znikły również obrzędy otbiwanie zor i diewisznik, były to płacze z zawodzeniem nad rychłą utratą dziewictwa. Przed dziewiczym wieczorem był zwyczaj mycia panny; musiało się ono odbywać u sąsiadów aby zapewnić szczęśliwe pożycie w małżeństwie. Wodę na kąpiel przynosiły dziewczęta z różnych studni wiejskich. Ten sam zwyczaj obowiązywał pana młodego. Zwyczaje te były organizowane w wigilię ślubu znane i u nas "dziewiczy wieczór" i "kawalerski wieczór". Przyjaciólki przynosiły młodej przybraną choinkę lub brzózkę, ona zaś darowywała im wstążki. Do dziś utrzymał się zwyczaj obdarowywania panny młodej choinką lub brzózką, którą następnie zawiesza się na domu państwa młodych z towarzyszeniem pieśni SuLiko, w miejsce zapomnianej a właściwej temu obrzędowi pieśni dawnej. Najwięcej starych obrzędów zachowało się w ceremoniach samego ślubu i wesela, jak wykup posagu lub miejsca koło panny młodej, zagradzanie drogi państwu młodym, obdarowywanie panny młodej, niskie obrzędowe pokłony, zamiatanie podłogi i przynoszenie wody przez pannę młodą po nocy poślubnej. Wszystkie te obrzędy noszą dziś charakter wesołej zabawy. Utrzymał się również zwyczaj obsypywania młodych ziarnem, smażenie jajecznicy i pieczenie weselnego pieroga przez swatkę, bicie garnków itp. Zwyczaje te straciły dawne swoje symboliczne znaczenie. Wesela organizowano przeważnie zimą, obecnie pora roku nie odgrywa większego znaczenia. �:510 Wesela są wystawne; z tradycyjnych dań zachowała się studzienina, SEr własnej roboty, pierog z twarogiem, kisiel, bliny i ołatki. Na wesele zapraszano tylko krewnych bliższych, dziś uczestniczą w nim przyjaciele i przedstawiciele zarządu kołchozu. Autorki podają dość szczegółowy opis jednego wesela we wsi kołchozowej, w którym uczestniczyły, cytują rówmez plesm towarzyszące niektórym obrzędom. Pan młody zajechał po narzeczoną osobowym autem kołchozowym. Wszedłszy do domu wykupił miejsce za stołem obok panny młodej, po czym nastąpił poczĘ'stunek winem. W tym czasie kobiety śpiewały liryczne piosenki a zebrani kołchoźnicy słuchali uważnie, niewiasty zaś i panna młoda płakały. J\!Iatka udzieliła błogosławieństwa, po czym młodzi udali się dróżką wysłaną chodnikami do auta. W drodze musiało się ono wielokrotnie zatrzymywać się i składać wykup za otworzenie drogi. Po rejestracji małźeństwa w urzędzie, młodzi musieli objechać nie tylko własną wieś, ale i okoliczne. Tymczasem goście z domu młodej śpieszyli do domu młodego, dziewczęta zaś wiozły pościel i inne przedmioty, które krewni młodego musieli wykupić. Rodzice pana młodego witali nowoźeńców u wrót zagrody; matka obsypywała młodą parę ziarnem, które oni starali się uchwycić. Po czym nastąpiło weselne przyjęcie, tzw. pir. Po uczcie goście przenosili się ponownie do domu panny młodej, by wieczorem wrócić znów do zagrody młodożeńca na słanie pościeli dla młodej pary. Następnego dnia przybywały kobiety z domu młodej; tańcząc biły garnki i poszukiwały młodcj. Za nimi szły swaty; swatka z jajecznicą i pierogiem ozdobionym drobną monetą. Jeden z gości starał się skraść jajecznicę i uciec, młodzi zaś byli zmuszeni ją wykupić. Na pierogu goście składają pieniądze, nazywa się to sierebriat niewiestu. Prócz pieniędzy przyjął się obecnie zwyczaj składania naczyń, podarków itd. W niektórych okręgach praktykuje się zwyczaj składania na pierog wesołych podarków: lalki, smoczka itp. Po tej ceremonii młoda małżonka wręcza podarunki rodzinie pana młodego. Z cyklu zwyczajów poweselnych zachowały się tzw. otwodiny, przyjęcia w ciągu roku małżeństwa, organizowane kolejno przez krewnych. Są to przyj ęcia trwaj ące nieraz po parę dni, urozmaicone różnymi grami i zabawnymi scenkami z życia. W niektórych wsiach zachował się obrzęd magiczny: wciągania młodej żony w czasie żniw do rzeki a przynajmniej oblanie jej wodą. 'Współczesne obrzędy weselne są znane \ve wszystkich okręgach badanych przez autorki, z małymi odchyleniami lokalnymi. W pełni zachowują się one we wsiach okręgu Wiesiegońskiego i Sandowskiego. Natomiast w okręgu Bożeckim ludzie 70-letni już nie pamiętają starych obrzędów weselnych, ceremoniał zaś weselny jest tu bardzo skrócony i prosty. i-; 11 Stare pieśni weselne są śpiewane przez starsze niewiasty z własnej inicjatywy, rzadko zdarza się by je proszono o śpiew za niewielką opłatą. Tm dalej od ośrodka kołchozowego, tym uporczywiej utrzymują się stare pieśni obrzędowe, weselne, zresztą niektóre z nich wzruszają liryką i melodią. Nie przestrzegano rygorystycznie dawniej a dziś tymbardziej kolejności pieśni obrzędowych. Liczba pieśni weselnych maleje, gdyż idą one coraz bardziej w zapomnienie. Niektóre z pieśni radzieckich zaczynają wchodzić do repertuaru pieśni weselnych. Zdaniem autorek utrzymywanie się a nawet ożywienie się starych obrzędów we współczesnym ceremoniale weselnym należy tłumaczyć tym, że nie ukształtowały się dotąd ostatecznie nowe zwyczaje rodzinne, a szczególnie weselne, brak również nowych pieśni weselnych. Próbą nowych zwyczajów jest tzw. "wesele komsomolskie". W. A. Artykuł lVI a r t y n o w, Warunki zamieszczony w dziele życia Afrykańczyków "Narody Świata". Konga Belgijskiego. Przekonanie państw zachodnich o idyllicznych stosunkach panującycL w Kongo Belgijskim pomiędzy kolonizatorami i ludnością autochtoniczną runęły w 1959 r., w chwili wystąpienia tej ostatniej z żądaniami niezależności. Kongo liczy ponad 13 mln. mieszkańców z czego ok. 75°" ludności zamieszkuje tereny rolnicze. Większość ludności wiejskiej żyje w wielkich patriarchalnych rodzinach, zjednoczonych we wspólnotach i plemionach. Warunki życiowe w kolonii belgijskiej muszą być trudne skoro ludność autochtoniczna wymiera: w 1884 r. na terytorium Konga zamieszkiwało 30 mln. Afrykańczyków, na początku XIX W. już tylko 19 mln., a w 1914 r. - 15 mln. Najcięższy jest los rolników, którzy prymitywnymi narzędziami uprawy, zdobywają pokarm potrzebny do utrzymania rodziny. Drobni rolnicy afrykańscy dostarczają przemysłowi bawełny, produktów palmy kokosowej, co stanowi ok. 50 Ofo ogólnej produkcji rolniczej Konga. W 1952 r. 1 kg. bawełny oceniany na 15 fr. belg. z czego rolnik otrzymywał 4 fI. belg.; przeciętnie rolnik może wyprodukować około 200 kg, za które otrzymuje 800 fr., z tej sumy potrąca się 10 Ofo podatku, ponadto uiszcza się pewne opłaty na utrzymanie władz miejscowych, naprawę dróg itp. Pozostała skromna suma jest dochodem rolnika i jego rodziny. Ostatnio administracja kolonialna, przystąpiła do organizacji spółdzielni rolniczych tj. indywidualnych ferm pod zarządem państwowym. Jest to likwidacja gospodarki naturalnej i początek gospodarki kapitalistycznej, rolnik zaś upodabnia się do farmera. �fJ12 Cytowane przez Martynowa cyfry ilustrujące duktów żywnościowych oraz czynsze mieszkaniowe że sytuacja materialna robotników jest ciężka. 513 zarobki i ceny prowskazują wymownie, D~iał Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem A. A s t a c h o waz Ogól:lO-z\'llą~kowego Zjazdu folklorystów, w 1958 r. w Leningradzie. Organizatorem Zjazdu był Instytut Literatury Rosyjskiej AN ZSRR. Obrady Zjazdu dotyczyły trzech zasadniczych problemów: 1) Problem teoretyczny folkloru - referował W. E. Gusiew, 2) Problem badań histori.i folkloru rosyjskiego - B. N. Putilow, 3) Porównawczo-historyczne badama folkloru - W. M. Zirmunskij. Gusiew w swym referacie, po przeprowadzeniu analizy pojęcia lud dochodzi do określenia na czym zasadza się "ludowość" w twórczośc{ folklorystycznej. Jego zdaniem są to wyrażone w różnych formach w określonym okresie czasu istotne zainteresowania mas ludowych. ' . . Gusiew stwierdza, że naj istotniejszą cechą twórczości ludowej jest Jej Poc~odzenie kolektywne. Ulega ona zmianom zależnie od epoki w której powstaje. Istota samego procesu twórczości kolektywnej zawiera się w językowej wspólnocie. Folklor jako sztuka, zdaniem Gusiewa, jest "syntetyczny", stanowi nierozdzielną całość słownych, rytmicznych i inn~ch środków. wyrazu dla różnych form i rodzajów twórczości, jednoklerunkowe WlęC badania nad folklorem, bądź to przez językoznawców bądź też przez muzykologów lub historyków sztuki jest zbędne i Chybi; celu. Do liczby najważniejszych zagadnień teoretycznych folkloru zalicza Gusiew problem artystycznych metod i stylów, podkreśla też różnice między metodą a stylem, "żanrem" a rodzajem. . B: N. Putilow ograniczył swój referat do zagadnienia historii gatunkow l problemu wspóczesnej twórczości ludowej. Zgodnie z wyrażonymi przez Gusiewa poglądami, źe historia folkloru nie ogranicza się do historii poszczególnych gatunków. Putilow określa gatunek, jako historyczną formę artystyczną, za pomocą której realizuje się różne rodzaje i style twórczości ludowej; wyraża on równocześnie artystyczny stosunek do rzeczywistości. W zakresie problemu badań nad współczesną twórczością ludową Putiłow nie zdołał wysunąć nowych koncepcji, stwierdzając, że od 1953-1954 r. nie posunięto się w tym zakresie naprzód, z braku materiałów i nie sprecyzowanych metod pracy terenowej. ·W. M. Żirmunski wyraża w swym referacie pogląd, że badania porównawcze nad podobieństwami i różnicami zjawisk są elementem koniecznym w badaniaCh historycznych. Podkreśla przy tym, że badania porównawcze metodą marksistowską nie mają nic wspólnego z burżuazyjną komparatystyką. Badania porównawcze mają na celu wYJasmenie: 1) pokrewieństwa lub pochodzenia zjawisk i późniejsze historyczne różnice (porównania historyczno-genetyczne), 2) proces powstawania podobieństw na skutek podobieństwa rozwoju społecznego (porównania historyczn'o-typologiczne), 3) międzynarodowe wzajemne wpływy kulturalne, uzasadnione historycznym sąsiedztwem narodów. Zasadnicze tezy referatów zostały przez większość zebranych przyjęte, cały zaś ciężar wystąpień skierowany został na zagadnienia współczesnej twórczości ludowej i przyszłe losy folkloru tradycyjnego. Zjazd zakończył się rezolucją zebranych, skierowaną do Prezydium AN ZSRR o zorganizowanie operatywnego organu wydawniczego dla zagadnień folklorystycznych, o opublikowanie zbiorów materiałów folklorystycznych, o opracowanie metodologii zapisów przy zbieraniu i publiko_ waniu materiałów twórczości ludowej. P. Boriskowskij, L. Ławrow, A.Okładnikow i L. Potapow podają krótką historię działalności naukowej i charakterystykę zmarłego 5 listopada 1958 r. S i e r g i e j a N i koł a j e w i c z a Z a m i a t n i n a, starszego pracownika nauki Instytutu Etnografii AN ZSRR, kierownika oddziału archeologicznego w Muzeum antropologii i etnografii. A. P. Smirnow: dów Korni, XIX kłucho-Makłaja 392 str., 150 ił. recenzja pracy W. N. B i e l i c e r, Zarys etnografii narodo pocz. XX w. Prace Instytutu Etnografii im N. N. MiAkademii Nauk ZSRR, Nowa Seria, t. XLI, M., 1958, Praca ta jest oparta na szerszej bazie, autorka wykorzystała bowiem stare i nowe źródła archiwalne, muzealne, literackie i etnograficzne materialy oraz swoje własne spostrzeżenia z prac terenowych, przy zastosowaniu metod badawczych marksistowsko-leninowskich. Praca składa się z krótkiego wstępu, określającego założenia badawcze, z czterech rozdziałów, zatytułowanych: "Ogólne wiadomości historyczne o ludach Komi", "Zajęcia gospodarcze", "Kultura materialna" i "Byt rodzinny i Jmltura duchowa", oraz zakończenia, w którym Bielicer wysuwa wnioski uogólniające. Książka jest zaopatrzona w wykaz podstawowej literatury o ludach Komi, słowniczek niektórych określeń w języku Komi i spis ilustracji. Smirnow uważa, że dla czytelnika jednak byłby pożądany osobny rozdział historiograficzny. Tym bardziej, że ostatni przegląd i ocena literatury o ludach Komi były dokonane w końcu wieku ubiegłego przez 1. N. Smirnowa. Od tego czasu ukazało się wiele nowych prac i źródeł, zmieniła się równi ż metodologia badań. Nie można pomijać problemu Biarmii, bezpośrednio związanej z historią ludów Komi, w związku z tym konieczna jest analiza starych legend norweskich; nieobojętny 3J - .. Lud". t. XLVIl �jest również mentów. dla historii Komi żywot św. Stefana i szereg innych doku- Pomijając pewne nieścisłości w określeniu gospodarki plemion ananińskiej kultury, podstawę której stanowiła hodowla i rolnictwo mot ykowe. a nie myślistwo i rybołówstwo, reszta rozdziału o gospodarce Korni jest Ila poziomie osiągmęć współczesnej nauki. Zastrzeżenia Smirnowa budzi etniczna interpretacja niektórych zabytków archeologicznych. Smirnow uważa, że Bielicer zbyt śmiało rozstrzyga zagadnienie terytorium powstania języka ludów ugrofińskich; zdaniem jego jest to problem wymagający dalszych badań i to nie etnograficznych, lecz językoznawczych. Natomiast podkreśla on dobrze i głęboko opracowane zagadnienie kultury starożytnych Korni oraz proces kształtowania się feudalizmu pod wpływem Rosjan. Zasadnicze momenty historycznego rozwoju XV-XIX w. opracowane dostatecznie, by rozumieć historię kultury ludów Komi. Rozdział poświęcony gospodarce ludów Komi opracowany jest poczynając od okr su wczesnego żelaza. Bielicer, popełnia w nim jednak błąd. przypisując rozwój hodowli c,kresowi poananińskiemu tzn. pierwszym wiekom n. e.; praca A. W. Z.b r u j e w e j uzasadnia dostatecznie tezę o rozwoju hodowli już w okresie ananińskim. Inne okresy rozwoju gospodarki plemion Komi nie nasuwają zastrzeżeń. Cennym materiałem jest opis zajęć domowych, rzemiosła i przemysłu. Autorka dokonuje szczegółowej analizy typÓW osiedli, pomieszczeń mieszkalnych, motywów dekoracyjnych budownictwa i obrzędów związanych z budową domu. Skrupulatna analiza historii odzieży ludowej, przedmiot wielu poprzednich opracowań Bielicer, pozwala na rozstrzygnięcie szeregu historyczno-kulturalnych zagadnień. Praca Bielicer jest niewątpliwie cennym wkładem ZSRR i jednym z poważniejszych osiągnięć etnografii N. N. Stiepanow się kształtowanie - recenzja narodowości pracy L, P. chakaskiej, do historii narodów radzieckiej. P o t a p o wa, Pochodzenie Abakan, 1957 r., 307 str. Wydanie książki Potapowa jest związane z 250-leciem zjednoczenia Chakasji z Rosją, Książka dzieli się na dwie części: I. "Ludność Minusińskiej Kotliny w XVII w," i II. "Kształtowanie się współczesnej narodowości chakaskiej w XVIII i XIX w." Zagadnieniom tym autor poświęcił pracę z 1952 r. wydaną również w Abakanie pt. Krótki zarys historii i etnografii Chakasów (XVII-XIX w.), w której starał się dać ogólny obraz ustroju społecznego, kultury i bytu ludności chakaskiej, W ostatnio wydanej monografii autor skupia uwagę na zagadnieniu pochodzenia i kształtowania się ludności chakaskiej na szerokim tle życia politycznpgo Poludniowej Syberii w XVII W., w przeddzieti jej . k'Ie go . Feudalne rozdrobnienie, eksploaw skład państwa rosYJs I' ,, "vlączenia . " feudalną warstwę rządzącą, za eznosc tacja jenisejskich Klrglzow przez. bl'" Chakasów do Rosjan, ' D' g ów sprzYjały z Izemu od Oiratów I zun ar . ł . feudałowie kirgiscy zaintereso• k l' opieki Zrozumla e ze , h u których szu a I ' ~ , y bronili zaciekle SWOIC . dotychczasowego stanu rzecz , wam , utrzymamem ," .. i występowali zbrojnie przecIwko RosJI, zJ'ednoczenia POZYCJI, wowi pominięcie problemu . Stiepanow zarzuca Potapo t go sam problem przyłączema z Rosją całej Syberii, bowl,em wyma~a ,e może być oświetlony wszech... I w takIm tylko UJęCIU Cl,akasó\v do R OSJI, stronnie. . t eres owanl'e historyków i etno. . tpliwie zam Monografia wzbudzI mew,ą tl' , Minusińskiej rozstrzygały się bowIem w Ko Ime kI' grafów oraz tur a agaw, "b" achodziły poważne procesy , . narodowoscl Sy eru, z h losy wielu plemlOn I ł óżnorodnych grup etnicznyc etnograficzne, skompli~ow~ne pr:;~kr:e;:r:dowości odbywało się w stoz północy, Kształtowame SIę. cha" ~ bowiem protektorat Rosji ukro~unkowo sprzyjających okohcz.n~sclac., l' J'ednak sądzić że były to h' 'g ableze' me na ezy " cił miejscową anarc lę I r ., l' d" stracji rosyjskiej umieli rowstosunki idylliczne, przed~taw~cI,e e a ,m~~1 iero Rewolucja Pażdziernikonież eksploatować ludnośc mIeJscową, p "ł adniczo ten stan rzeczy, wa zmlem a zas .., ka kojbalskiego i języka moK "k kończy się słowmczkaml Języ t a ,SląZ . a. i w 1806 r. przez członka S. P. B, Towarzys w torsklego, opracowan~m.. 'ztuki _ Grigoria Spasskiego. mi!ośn'ików nauki, plsmlenmctwa I s Jakowlewej, Małe narodowości . Ch barowsk 1957 r. str, 77.. a , Przya:nurza po dzieckich narodach Dalekiego Wschodu, Literatura naukowa o ra . t niezwykle uboga. Poza pracą ," , odach Przyamurza Jes szczegolme zas o nar . . Ulczach nic ponadto nie uka, N . ach i A ZołotaneweJ o . . I. Łopatma o anaJc ' l" budzi zainteresowanie, choclaz " t . E W Jakow eweJ wz .. zało SIę· To ez p~aca, '. ,', 'ci oraz nie sprawdzonych informaCJI. dużo \v niej błędow l mescIslos d' 'ci' Małe narodowości Przya, d' l" 'ę na trzy zasa mcze częs , Ksiązka zle I SI "' S . l' tycznej Przejście małych 'd' "kowej RewolucjI oCJa IS, , murza do Paz zlerm .' . h Ino-rodowego ku socjalizmowI narodowości Przyamurza od ustroju patnalc a . . , ' a w okresie socJahzmu. :'.'121c narodowoscI Przyamurz, .' że nadmierna archaizacja Praca Jakowlewej pozostawIa wrazeme, . la J'askrawiej uwypuklić . b"t ludności Przyamurza mla przedrewolucYjnego 'j u .. nie usprawiedliwia jednak osi"o'nięcia współczesne. TendenCja teJ pracy ł ' " ąb . I I dności Przyamurza w przesz OSCI. nieznajomości bytu I ku tury u .' 'ci mówiącej o przejściu Wartość książki zawarta jest w drugIeJ ~~::c~alno-rOdOWegO ku 50malych narodów Przyamurza od ustroju pa n cjalizmowi. A. W. Smoliak . recenzja l pracy ., rewo uCJ! E,. W . socjaltstyczne). �516 517 , Mimo licz~ych ~łędów i zasadniczych braków, praca Jakowlewej da' e og~lny o~ra: zY.Cla l ~rzemian spo!ecznych w życiu narodów przyamur~a oruZ \:,yslłkow l rlązen ze strony władz, celem zapewnienia dalszep'o I'ch rOZWOJu. ~ G. I M. Was i l i e w i c z - recenzja tomu ,,-Naukowe zapis. k'I PaństwoA ego nstytutu Pcdagogicznego im. A. L Hercena", t. 132, wyd. Fakultet ?\farodów Dalekiej Północy, L., 1957 r., 277 str. ,, . ,Recenzowany tom zawiera 3 artykuły poświęcone budownictwu socJ~hstyczne,mu na terenach Dalekiej Północy w związku z 25-leciem istnie~lat okręgow narodowych, 3 artykuły dotyczące poszczególnych zagadnień 11~ or:czhnych, 2 prace o folklorze i 4 prace zawierające materia!y aj ac narodów Dalekiej Północy. Artykuł N. ~. S t i e p a n o wa i N. M. K o w i a z i n a 25-lecie narodowych okręgow Dalekiej Północy" jest krótko ". n d' P 'ł Im zarysem historycznym aro Owonocy w okresie przedrewolucyjnym. ° ~rtYkUł Nanaja S. N. n i n k o noszący tytuł "Radzieckie budownictwo Nanajski~" daje wszechstronny obraz życia socjalistycznego l u ura neg~ NanaJow oraz ich udział w pierwszej wojnie światowe' "Budowmctwo socjalistyczne w Jamale" t t J.. l' L W· ema opracowany Jest Pl zez . '. . C h o m I c z na materiale zebranym przez nią w trakcie e ,spedYCJI w 1953 r. :vk °lt ręg~ A. N. B a ł ~.n d i n pisze ,,0 pochodzeniu teza o etymologu tego etnonimu. nazwy Manii", jest to nowa . A,rtykuł E: P. L e b i e d e w e j pt. "Osiedla mandżurskich wl,onc,~ XVI I pocz. XVII w." jest przekładem części mandżurskiego 642 roaow. rodów spisu ° Artykuł pt. "Władimir Atłasow" opracowany przez I I k podaje h l' . .. g l' Y z o . c rono oglczme okresy działalności Atłasowa i jego historyczne znaczeme. "E. ~'. N.o w o ~ o l' o d o w a poświęca swój artykuł źródłom ludowym h\ orczosCI hteracklej pisarza jakuckiego Erilika Eristina, Artykul Z N K u P l' J' a n o . t Ch e" .. . w e J p." arakterystyka niemieckiego posu. oparta Jest na osobistych zapiskach autorki z lat 1948-1949 . materiałach A M S b k . , I na . '. zczer a owej z 1946 r. oraz na zapiskach M A K _ stnena. . . a Ostat~ie cz~ery artykuły: W. J. Cincius "Bajki Negidalczyków" A. P. PutmceweJ "Nanajskie bajki", M. G. WoskoboJ'nikoweJ' Ewenk" k" bajki" i A N Ż k" " IJS Ie . .. .. u owej "Wzory bajek Koriaków Penzeńskiego obWOdu" da.lą rozwlązame zagadek i ocenę form artystycznych Wa .l . . podkre 'l k' , . Sl I e w l c Z . s a o~lecznosć wyjaśnienia terminu "zagadka", w poszczególnych t) tulach bOWiem raz jest mowa o baJ'kach in , nym razem o zagadkach. W. A. Tugołukow Ewenków wotnych w ujęciu wierzeń, - recenzja pracy historyczno-genetycznym Wydawnictwo A. F. A n i s i m o w a pt. Religia problemu pochodzenia pier- AN ZSRR, L., 1958 r., str. 233. Praca A. F. A n i s i m o w a jest jak gdyby dalszym ciągiem wydanej w 1936 r. książki o rodowym społeczeństwie Ewenków. Książka zaopatrzona wstępem autora, dzieli się na sześć rozdziałów. Treścią zasadniczą pracy Anisimowa jest geneza i ewolucja religijnych wyobrażeń Ewenków poczynając od okresu ustroju matriarchalno-rodowego do okresu poprzedzającego radziecką kolektywizację Ewenków. Schemat książki jest następujący: wierzenia totemiczne (okres wczesnorodowego ustroju matriarchalnego); kult przyrody i żywiołów "ze smutnym wyobrażeniem bóstw" (okres rozwiniętego matriarchatu); politeizm (okres patriarchalno-rodowego społeczeństwa). Praca Anisimowa jest oparta na założeniu, uznanym dziś przez wielu etnograiów radzieckich, że ustrój rodowy - matriarchalny i ustrój rodowy patriarchalny są różnymi etapami społeczeństwa pierwotnego w zakresie socjalno-ekonomicznych warunków, przy czym patriarchalno-rodowy ustrój jest etapem przejściowym ku społeczeństwu klasowemu. Metoda pracy Anisimowa jest w dużym stopniu dedukcyjna, a materiały faktograficzne służą do uzasadnienia z góry powziętego stanowiska. Szerokie uogólnienia historyczne, nie poparte źródłami lub słabo uzasadnione pozostawiają u czytelnika uczucia niezadowolenia. Tugołukow, który ma wiele zastrzeżeń co do rozwiązania przez Anisimowa poszczególnych zagadnień, kończy recenzję uwagą, że w pracy tej znalazł odbicie obraz skonstruowany przez autora, a nie faktyczny, obiektywny stan rzeczy. Zdaniem Tugołukowa wypływa to z tego, że autor oparł się wyłącznie na materiałach folklorystycznych zebranych przez siebie, pominął natomiast źródła archiwalne i literaturę. Mimo to, książka jest pożyteczna ze względu na stosunkowo dobrze zobrazowane zagadnienie powstania i rozwoju różnorakich wierzeń animistycznych. Książka jest napisana ciężkim stylem, przeładowana terminologią specjalistyczną, czyta się ją z trudem. L. L Ł a \V r o w - ocena Kaukaskiego, etnograficznego zbioru, II. Prace Tmtytutu Etnografii im. N. N. Mikłucho-Makłaja, Nowa seria, t. XLVI, M., 1958 r., str. 275. Wydany trzy lata temu pierwszy tom zbioru spotkał się z niezmiernie żywym zainteresowaniem. Należy przypuszczać, że i drugi tom będzie cieszył się popularnością wśród czytelników, Ł. L Ławrow wyraża żal, że nakład został zmniejszony o 200 egzemplarzy w stosunku do tomu I-ego. Tom II rozpoczyna się artykułem rodowitej Kumyczki S. SZ. G ad ~ i e \V o j, pt. "Kajakentscy Kumycy". �519 518 Drugim gejskie Jest \'1 z kolei artykułem plemiona w końcu to b8.rdzo dobra i Adydze. Zbiór zamyka praca jest praca XVIIIw. ścisla pierwszej charakterystyka badań Kaukazu O. w s k i e g o Ady- potowy stosunków K osw ien a XX wieku. społecznych do historii jest to druga część tej pracy. Pierwsza została wydana w "Kaukaskim etnograficznym zbiorze", I, M., 1955 r. Dzieło jest zakrojone na szeroką skalę, Lawrow powstrzymuje się od oceny tej części pracy. Całość jest pożytecznym materiałem dla naukowców i interesującą lekturą dla szerszego ogółu czytelników. W dziale "Krytyki i bibliografii" J. Żurawlew zamieszcza informację o v·,,-ydawnictwach poświęconych Tybetowi i Tybetańczykom, a więc o albumach: "Tybet", wydanym w Chinach w 1954 r., "Put w Lhasu" opracowany przez 2 czeskich kinooperatorów, "Tybet" - P. F. Mele wyd. w 1957 r. książka Imre P a t k o i Miklós R e w, Tybet, 1957 r. Budapeszt, interesując; szczególnie etnografów, album E. S i a o i H. H a u s e r Tybet Lipsk. 1957 r. Nieco odmiennego typu od poprzednich jest album opracowany przez L. J i s l, V. S i s i J. Van i s: Tybetańska sztuka i Liu I-sy Sztuka b1~dd.yjska Tybetu, wyd. w Pekinie w 1957 r. Z literatury naukowej o Tybecie, bardzo zresztą skąpej, Żurawlew wymienia książkę Hans'a S t u b e l, The Mewu Fantzu. A Tibetan tribe of Kansu, wyd. New Haren (1958 r.) mającą zresztą całkowicie opisowy r:harakter, ale cenną dla etnografów. T. f. Aristowa podaje notatki bibliograficzne nowych wydawnictw o Iranie, które ukazały się w języku perskim. Dział krytyki kończy się recenzją L. Fajnberga książki Diamond Je nn.e s s, Dawn in Arctic, Alaska, wybitnego etnografa kanadyjskiego, o jego pIerwszej ekspedycji na Alaskę w 1913 r. Książka zawiera bogaty materiał etnograficzny traktujący o gospodarce, mieszkaniach, odzieży, pokarmach obyczajach Eskimosów. Autor, poza materiałem faktograficznym, daje szereg głębokich uogólnień. Praca Jennes jest nie tylko dorobkiem naukowym autora, ale wkładem w dzieło obrony pokoju na terenie międzynarodowym. etnograficznych M. M. W. P o kro - w nauce rosyjskiej Materiały - SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 6, Moskwa, 1959 r. artykuł Komitetu redakcyjnegtJ Zeszyt szósty rozpoczyna wstępny etnografii" poświęcony 75-leciu "F. Engels i problemy współczesnej rodziny, wlasnośc: wyjścia w świat książki F. E n g e l s a, O pochodzeniu prywatnej i państwa. Autorzy artykułu dokonują przeglądu prac gów radzieckich w świetle teorii zawartych w etn'ografów i archeolodziele Engelsa; zgodnie z. naczelną zasadą marksistowską, głoszącą: "Nasza teoria jest teorią rozwoju a nie dogmatem, który należy przyjąć i mechanicznie powtarzać" (l\.. Marks i F. Engels, Socz. t. XXVII, str. 614). Artykuł kończy się ogólnymi wytycznymi: Szerokie pole działalności radzieckiej nauki obejmuje szereg problemów prehistorii, w ogólnej formie genialnie zestawionych przez Marksa i Engelsa, wymagających jednak nadal opracowania szczegółowego. W literaturze wydanej po Engelsie niedostatecznie pozostają opracowane zagadnienia kształtowania się własności, rodziny patriarchalnej, niewolnictwa patriarchalnego, przejścia od zwiąków rodowych do terytorialnych, procesy przemian organów demokracji wojskowej w organa władzy państwowej. Szczególnej uwagi wymaga zagadnienie, zaledwo dotknięte przez Engelsa na skutek braku materiałów żródłowych: znaczenie męskich związków i tajnych stowarzyszeń w umoc_ nieniu wczesno klasowych stosunków, oraz problem powstania prawa obyczajowego. W końcu, w problemie pochodzenia religii, zasadniczo opracowanej w zakresie oceny wszelkiego rodzaj u teorii o starożytności religijnego światopoglądu i pierwotnego monoteizmu, pozostają niedostatecznie opracowane zagadnienia historycznego układu stosunków najwcześniejszych form religijnego światopoglądu animizmu, totemizmu i magii. G. F. C h r u s t o w, c::eńsf,wie pierwotnym Do zagadnienia (O charakterze o stosunkach wtasności ziemi wtasności w społe- u Australijczyków). Artykuł G. F. Chrustowa jest polemiką z poglądami uczonych zachodnich na zagadnienie indywidualnej własności u plemion australijskich. Przytłaczająca większość przedstawicieli nauki świata zachodniego, cytowanych przez Chrustowa, dąży do utwierdzenia poglądu o indywidualnej własności ziemi wśród autochtonów Australii, mimo, że w ich monografiach opisane są równocześnie formy kolektywnego władania ziemią na określonym terytorium przez całe plemię. Chrustow wnioskuje o istnieniu obu form, z których własność indywidualna jest formą li tylko nominalną, druga zaś - kolektywnego korzystania z ziemi jest rzeczywistym prawem panującym. Zdaniem Chrustowa indywidualna własność ziemi ma swój początek w sferze pojęć ideowych, nie zaś praw materialnych, zrodzonych z totemu, kultu przodków, przywiązania do miejsc urodzenia itp. Uzasadnienie o faktycznie istniejących stosunkach własności kolektywnej ziemi u Australijczyków, Chrustowopiera na analizie pojęcia własności ziemi, stwierdzając, że własność ziemska w wąskim pojęciu ekonomicznym powstaje w momencie włączenia gleby w proces wytwórczości. Ziemia jest pojęciem ekonomicznym szerszym, gdyż obejmuje płody i zwierzęta na jej powierzchni, które stanowią poszczególne elementy wytwórczości społeczeństwa na danym etapie ich rozwoju. �320 Analizując prawa rządzące u austrajijskich plemion autor stwierdza że nie jest u nich przestępstwem przekroczenie granic danego terytorium: jest natomiast przestępstwem cel w jakim się je przekracza, tzn. polowanie na zwierzęta, lub zbieranie płodów ziemi. A więc ochrona terytorium przed innymi plemionami nie wynika z prawa własności do ziemi lecz z ochrony obiektów na niej znajdujących się i stanowiących istotny ;rzedmiot posiadania. Bezpośrednim dowodem wspólnoty wytwórczej w granicach danego terytorium i plemion jest podział produktów myślistwa indywidualnego. Chrustowobala w pełni teorię o własności indywidualnej ziemi wśród społeczeństwa na tym etapie rozwoju, na jakim znajdują się plemiona australijskie. A. 1. P i e r s z i c, O kolektywnej własności bydła u koczowników hodowców. W ramach problemu pierwotnej własności, jednym z zagadnień naj. mniej zbadanych jest zagadnienie wczesnych form własności stad, równocześnie zaś ma ono doniosłe znaczenie dla pełnego rozwiązania i ogólnego obrazu ekonomicznego ustroju społeczeństw pierwotnych. Na podstawie, skąpych materiałów etnograficznych, wziętych z publikacji A. Musil i H. R. P. Dickson'a, A. 1. Pierszic postuluje współistnienie obu form własności: społecznej i indywidualnej. Skromne te informacje znajdują potwierdzenie w poglądach Engelsa na problem powstania i rozwoju form własności pierwotnej. Zagadnienia poruszone przez Pierszica wymagają dalszych badań naukowych nie tylko na terenie Arabii, ale i w Afryce, Środkowej Azji, i na Kaukazie. N. N. C z e b o k s a r o w, Zasadnicze etapy rozwoju etnografii w Chi- nach. Czeboksarow rozpoczyna artykuł przeglądem stanu prac i materiałów etnograficznych w Chinach, poczynając od okresu feudalnego; wprawdzie \v owym okresie nie istniała etnografia, jako samodzielna dyscyplina, jednakże materiały dotyczące kultury i bytu narodów Środkowego państwa i krajów sąsiednich, pochodzenia ludności, jej liczebności oraz składu, gromadziły się i nawet były systematyzowane już od XVI w. Po pierwszej tzw. "opiumowej" wojnie w latach 1839-1842, kiedy to nastąpił głęboki kryzys chińskiego feudalizmu, rozpoczęły się stopniowe podboje Chin przez mocarstwa imperialistyczne osiągając najwyższe nasilenie w końcu XIX w. Chiny stały się państwem na pół feudalnym na pół kolonialnym, ekonomicznie zacofanym i politycznie słabym. Spośród inteligencji, wywodzącej się z bardzo różnych warstw ludności, zaczęła wyłaniać się grupa rewolucyjno-demokratyczna, na czele, z cenionym przez Lenina, Sun-Jut-sen. Inteligencja przejmowała wiele różnorodnych koncepcji filozoficznych, politycznych i społecznych zachodnioeuropejskich, przede wszystkim zaś amerykańskich, jednakże tematem ich zainteresowań i twórczości był byt, ciężkie życie rolników i biedoty miejskiej. Nie są to naturalnie wyniki badań ściśle etnograficznych, jednakże materiał zawarty w powieściach i opowiadaniach jest skarbnicą wiadomości dla etnografów. Szczególnie powinna etnografów interesować książka Lu E pt. Podróż Lao Czan, wyd. w przekładzie (~\loskwa 1958 r.). Po powstaniu 4 maja 1919 r. ożywiło się ogromnie zainteresowanie bytem, kulturą, szczególnie zaś poetycką twórczością ludową. W jednym z najbardziej poważnych ośrodków naukowych, jakim był Uniwersytet Pekiński działał i wykładał jeden z pierwszych chińskich antropologów i etnografów - prof. Caj Juań-pej. Nie mógł niestety rozwinąć szerszej działalności na polu etnografii. Zdołano jedynie powołać do życia "Towarzystwo badań obyczajów". Najwybitniejszy pisarz współczesny Lu Sun wiele prac poświęcił kul· turze chińskiej, a przede wszystkim poezji ludowej, wśród nich w pierwszym rzędzie: "Krótka historia chińskiej artystycznej prozy" oraz cykl wykładów "Historyczna ewolucja chińskiej prozy artystycznej (1924 r.). W latach dwudziestych niektóre uniwersytety podjęły prace etnograficzne, i tak np. przy Uniwersytecie Cinchua w Pekinie otwarto dwa fakultety socjologiczny i antropologiczny. Pierwszy z nich zajmował się wyłącznie badaniami Chió'czyków, drugi mniejszości narodowych. Podział typowy dla etnografii burżuazyjnej, przy zastosowaniu metodologii nauk społecznych, badaó' dla pierwszej grupy -- a nauk biologicznych dla grupy drugiej. Ponadto istniały fakultety antropologii przy Uniwersytecie im. Suń Jut-sena w Huańczou i przy Katolickim Uniwersytecie Fużeń w Pekinie; prace obu fakultetów ograniczały się do badań kultury i bytu mniejszości narodowych. Fakultetów socjologii było znacznie więcej, istniały one niemal przy każdym uniwersytecie, ponadto przy instytucjach misjonarskich o charakterze wyższych uczelni. Prace tych fakultetów pozostawały pod wpływem "funkcjonalizmu" zachodnioeuropejskiego. Wpływom tym ulegał najwybitniejszy współczesny etnograf Liń Yueh-hwa, autor wielu cennych prac etnograficznych. W trakcie reżymu Kuomintangowskiego centralną instytucją naukową była Chińska Akademia, w skład której wchodził Instytut badań spolecznych, kierowany przez prof. Tao Men-che oraz Instytut historii i filologii z czterema wydziałami: historycznym, językoznawczym, archeologicznym i antropologicznym. Przy wydziale antropologii działał oddZIał etnografii. W wymienionych instytutach panował wpływ, modnych w tym czasie w USA, teorii filozoficznego pragmatyzmu. �523 Po wyzwoleniu początkowo części terytorium chińskiego, zarówno Komunistyczna Partia Chin, jak czynniki rządowe, położyły główny nacisk na rozwiązanie drażliwych zagadnień teoretycznych i praktycznych licznych mniejszości narodowych na terenie Chin. Prace etnograficzne podjęte w wyzwolonych okręgach przygotowały nową linię badań w tym zakresie. Wyraz tego znajdujemy w dziełach Ho Mo-żo i Fan Wen-lama O starożytnej historii Chin. Nie są to dzieła bezpośrednio etnograficzne, dają jednak wiele materiałów do wyjaśnienia etnogenezy i etnicznej historii Chin. Wraz z powstaniem w 1949 r. Chińskiej Republiki Ludowej powołano trzy Komisje rządowe: północno-wschodnią, środkowo-południową, i po_ łudniowo.zachodnią celem opracowania etnicznego składu ludności, stanu gospodarki, ustroju społecznego, kultury i bytu rozlicznych narodowości na terytorium Chin. W skład Komisji weszli również etnografowie. W latach 1951-52 prace Komisji zostały opublikowane, zawierają one cenny materiał etnograficzny. W 1950 r. Państwowa Rada Administracyjna podjęła uchwałę o konieczności wykształcenia kadry pracowników rekrutujących się z mniejszości narodowych, równocześnie powołano do życia Centralną Akade·. mię Mniejszości Narodowych w Pekinie. W 1952 r. przy Akademii powstał oddział prac etnograficznych, który skupiał większość chińskich etnografów, do chwili powołania Wydziału historycznego w 1956 r. Prace wydziału były publikowane w serii "Badania zagadnień narodowościowych w Chinach", która poczęła ukazywać się od 1955 r. Ponadto ukazało się wiele zbiorów nieperiodycznych. W latach 1954---1958 ukazywał się również "Dziennik tłumaczeń o zagadnieniach narodowościowych". Prócz Centralnej Akademii zorganizowano 7 instytutów prowincjonałnych o tym samym profilu co Akademia Centralna. Prace etnograficzne były rozwijane i publikowane również przez pracowników Komitetów prowincjonalnych. Należy również wspomnieć o pracach muzeów i towarzystw naukowych, wśród których żywą działalnością wyróżniają się Towarzystwo Muzułmańskie i Towarzystwo Buddystów. C z e b o k s a r o w podkreśla, że w tym czasie prawie nie istniały badania etnograficzne nad ludnością chińską, cały niemal wysiłek był skiero\vany na mniejszości narodowe. Niezależnie od opracowań etnograficznych bardzo rzadkich i sporadycznych, w muzeach gromadził się bogaty materiał a w literaturze pięknej znalazło swoje odbicie wiele zagadnień wziętych z życia i twórczości ludności chińskiej. Rozdział 5 artykułu poświęca Czeboksarow przebiegowi reformy rolnej IV Chinach na tle pięcioletniego planu rozwoju gospodarki narodowej. Przemiany społeczne i rozwój ekonomiczny kraju wymagały WCląZ rozszerzania i v/ciągania naukowej kadry etnograficznej do badań terenowych. Z inicjatywy Komisji do spraw narodowościowych przy Stałym Ogólnochińskim Komitecie i Akademii Nauk ChRL zorganizowano 8 ekspedyc,ii terenowych z udziałem 20 etnografów. W latach 1956-1957 znacznie ożywiły się stosunki naukowe pomiędzy etnografami Chin i Związku Radzieckiego. W roku 1957 wśród pracowników zajmujących się zagadnieniami narodowościowymi doszło do starć z reprez"ntatami szkoły funkcjonalnej. Wszystkie ich prace zostały poddane ostrej krytyce. Lata 1958 i 1959 były w życiu ekonomicznym, politycznym i naukowym wieikim skokiem naprzód. Udział etnografów w tym pomyślnym ogólnym rozwoju Chin Ludowych miał swoje poważne miejsce. W 1958 r. został powołany przy Akademii Nauk nowy Instytut naukowy badań narodowości z trzema wydziałami: badań narodowościowych, historii i etnografii. W tymże roku miała miejsce trzecia konferencja podsumowująca wyniki prac ekspedycji w żywej dyskusji krytycznej i samokrytycznej. Szczególnie ostre dyskusje toczyły się nad zagadnieniami metodologii prac etnograficznych. Na tej konferencji został ustalony i przyjęty plan prac na lata 1958-1959. W 1958 r. zaczął ukazywać się periodyk Instytutu "Minzu Yanjia", którego zadaniem jest propaganda narodowościowej polityki Komunistycznej Partii Chin i władzy ludowej, opracowanie zagadnień narodowościowych na podstawie metodołogii marksistowsko-łeninowskiej, publikowanie oryginalnych i tłumaczonych prac dotyczących zagadnień etnografii. Dobiega końca opracowanie materiałów 50-tomowej serii "Zarys etnografii i historii narodów Chin" - ogromna praca i wielkie osiągnięcie etno,:rafów chińskich. Dział Kroniki rozpoczyna się sprawozdaniem W. G r i e ł o w a i O. Kor b e z Sesji poświęconej osiągnięciom i perspektywom badań ekspedycyjnych archeologów i etnografów. W sierpniu 1959 r. Wydział nauk historycznych AN ZSRR oraz plenum Instytutu historii kultury materialnej i Rada naukowa Instytutu etnografii zorganizowały sesję poświęconą dotychczasowym wynikom prac ekspedycji terenowych i dyskusji nad 7-letnim planem badań naukowych. S. P. T o ł s t o w, dyrektor Instytutu Etnografii określił zadania radzieckiej etnografii, grupując je w trzech punktach: 1. badania etnograficzne nad współczesnością, 2. zagadnienia związane z problemem narodowościowym, 3. problemy związane z genetyką - przede wszystkim zagadnienia historii społeczeństwa pierwotnego. Na Radzie naukowej 1. E. K r u p i a n s k a j a wystąpiła z referatem ,.Badania bytu robotniczego. Wyniki i perspektywy". �52;") Tiurkowie nie zawsze uważali siebie za członków narodowości uzbeckiej, Uzbecy zaś nie zawsze włączali ich w swój skład. W rezultacie zwyczaj używania przez ludność miejscową nazwy "Uzbecy" w odniesieniu tylko do plemion desztikipczackiego pochodzenia, nazwy nie obejmującej ogółu ludności uzbeckiej oraz brak zainteresowania dla tego zjawiska przez naukowców, doprowadziło do powstania wątpliwości w literaturze historyczno-etnograficznej, czy Tiurkowie należą do narodu uzbeckiego, czy też stanowią narodowość odrębną. Wspólnota językowa, podobne obyczaje i tryb życia dowodzą o niewątpliwej przynależności obu grup plemion napół koczowniczych do narodowości uzbeckiej. Istniejące różnice wśród nich są raczej o charakterze lokalnym, \V zależności, jak daleko znajdują się miejsca ich zamieszkania od ośrodków miejskich i innych większych osiedli. Różnice te szybko zacierają się wskutek przeobrażeń, jakie zachodzą w ich życiu współczesnym. <:: T. A. Ż ~ a n k.o. i B. Ch. Kar a m y s z e \V a złożyli sprawozdanie z prac ~rodkowoazJatyckleJ ekspedycji oraz ze stanu przygotowań materiałó do atlasu Środkowej Azji i Kazachstanu. L. P. Potapow poinformow~ o postęp~ch ?rac Tuwińs~iej kompleksowej ekspedycji archeologiczno-:tnograflczneJ • M. G. Lewm złożył sprawozdanie z wykopalisk na terenie T Czukczy, N ~ N. Czeboksarow zaś podsumował wyniki badań terenowych w latach 19;)7-1958 w Chińskiej Republice Ludowej. C!' kaskiego S. Czitaja wygłosił referat atlasu etnograficznego". pt. "Cel, zasady Ref~raty były niezwykle żywo dyskutowane, r~so~ama oka~an? zagadnieniu ustosunkowania zjawisk w zyClU I kulturze współczesnej. i metody układu Kau- szczególnie wiele zaintesię do tradycjonalnych SOWIETSKAJA ETNOGRAFlJA Z. 1, Moskwa, 1960 r. B. Ch. Kar a m y s z e wa; Etnograficzna (Historyczno-etnograficzne dane). grupa "Tiurków" Cz. M. T a k s a m i: Współczesne w składzie osiedla i mieszkania Niwków. Uzbeków " ~aród .uzbecki można podzielić na dwie grupy etniczne, zasadniczo :ozn~ące S.lę między sobą: 1. grupę stanowi ludność osiadła, rolnicza I ml~szkancy .,~~ast, nie posiadający podziału plemiennego, popularnie z:vam "s~rtaml I grupę 2-gą, do której zalicza się ludność napółkoczowmczą, ktora zachowała podział plemienny i częstokroć używa nazw plenllennych. B. C~. Karamyszewa poświęca swój artykuł tej drugiej grupie. PlemIOna koczownicze dzieli Karamyszewa również na dwie grupy. Do grupy liczniejszej należą plemiona, które wywodzą się od Uzbeków z okresu des~tikipczackiego: Mangut, Kungrat, Ming, Saraj, Katagan, NaJman, Lokaj, Durman, Kanagas, Kauczin i inni. Nazwa ,,~~becy" stosowana ongiś przez ludność Azji Środkowej i bardzo . c~ęsto d~ls przez mieszkańców Uzbekistanu i Tadżykistanu obejmuje własme plemIOna desztikipczackiego pochodzenia. . D~ugą. grupę plemion stanowią potomkowie historycznych plemion hursklch I mongolskich, które przywędrowały do Środkowej Azji przed Uzbekam.i .deszt.ikipczackimi. Większość tych plemion zasymilowała się z ludami IranoJęzykowymi międzyrzecza Amu-Darii i Syr-Darii zwane :\Tawerannachr, przekazując im swój język tiurski, weszła w skład narodo~oŚCi u~beckiej. Nieznaczna tylko część plemion zachowała swoje nazwy plemienne, są to: Karłukowie, Tiurkowie, Barłasowie Kalta-tai Busa-bazari i Mugułowie. Za wyjątkiem Mugułów i częŚCiow; Karłuków' pozostale ~lemiona tej grupy są objęte ogólną nazwą "Tiurków" prze; ludnosc mIejSCową i w literatUrze. -- " Autor poprzedza właściwy temat swego artykułu krótkim obrazem osiedli i domów Niwków z okresu przed Rewolucją Październikową. Z dawien dawna osiadli na wybrzeżach dolnego biegu rzeki Amur i wybrzeżach zatoki Amurskiej Niwkowie żyli i mieszkali w niezwykle prymitywnych warunkach. Osiedla ich były dwojakiego rodzaju - letnie i zimowe. W okresie wiosny, lata i póżną jesienią zamieszkiwali w pobliżu łowisk rybnych, bowiem rybołówstwo było podstawą ich życia i zarobków. Do osiedli zimowych, rozrzuconych najczęściej w lesie, wracali późną jesienią. Dom zimowy była to zazwyczaj napół ziemianka bez okien i pieca, wgłębiona w ziemię 90 cm. - 1.10 cm.; zewnątrz miała formę półkolistą przypominającą pagórek ziemi, wewnątrz natomiast pomieszczenie miało kształt czworokąta. Cztery słupy wspierały ściany jamy, między nimi ustawiano obok siebie szczelnie żerdzie, zgięte ku środkowi w swojej górnej części, lecz nie krzyżujące się, formując w ten sposób kwadratowy otwór, pozostawiony dla ujścia dymu i dopływu światła. Zerdzie były na zewnątrz obłożone suchą trawą, sitowiem lub darniną i zasypane po wierzchu ziemią. Zejście do pomieszczenia prowadziło po kłodzie z wrębami w miejsce stopni lub po stopniach ubitych z ziemi. W środku pomieszczenia znajdowało się ognisko w kształcie kwadratowej ramy wypełnionej ziemią. Wzdłuż ścian biegły legowiska zbite z desek. Mieszkania naziemne z reguły jednoizbowe były dość powszechne. Dom miał niskie ściany i masywny dach w formie dwuspadowej. Ten typ domu był czworokątny, często kwadratowy. Ściany były z cienkich bierwion, których końce wchodziły \V czopy belek pionowych. Dwuspado- �52G wy dach z jodłowych krokwi, pokryty był trzciną lub trawą umocowaną po wierzchu żerdziami, spoczywał na wiązarowej belce i zrębach. Dom posia.dał jedne drzwi w ścianie długiej i najczęściej siedem okien, zaciągmętych rybią skórą lub papierem chińskim. Legowiska - ławy biegły wokół czterech ścian wnętrza, ogrzewanego dwoma ogniskami. Pośrodku domu znajdował się kwadratowy pomost z desek, na którym zimą karmiono psy. Podobne domy i napół ziemianki były powszechne również u Nanajców, Ulczów, Negidalczyków i u niektórych ludów grupy Ewenków z wybrzeża Ochockiego. Osiedlający się Rosjanie na terenach dolnego biegu Amuru wprowadzili budownictwo zrębowe, przyjęte przez Niwków. Wraz z rozpoczynającym się rozkładem wielkiej rodziny patriarchalnej, obok wielkich domów mieszkalnych rozpoczęto budować pomieszczenia dla małych rodzin kilkuosobowych. Letnie mieszkania Niwków były stawiane bądź to bezpośrednio na ziemi, bądź to na palach ponad poziom ziemi. Budynki te miały dach dwuspadowy, pokryty trzciną, do drzwi prowadziła prymitywna drabina (kłoda z wrębami w miejsce stopni). Tak jak w domach zimowych wokół ścian biegły nary, ognisko znajdowało się w środku pomieszczenia. Do dziś utrzymały się pomieszczenia letnie, używane w czasie połowów w postaci kopulastych lub dwuspadowych szałasów. Dla kobiet rodzących budowano specjalne szałasy dwuspadowe lub stożkowate. Z pomieszczeń gospodarczych należy wymienić stodoły wzniesione na palach i spichrze na żywność i suszenie ryb. W czasach starszych budo_ wano domki dla oswojonych niedźwiedzi i rodowo-obrzędowe kapliczki. Schrony dla psów w postaci szałasów utrzymały się do dziś. Zarówno domy mieszkalne, jak budynki gospodarcze nie były z zasady ogrodzone. Prócz domów mieszkalnych w ośrodkach kołchozowych znajdują się magazyny, spichrze, kużnie, warsztaty remontowe, sklepy, łaźnie, piekarnie, stajnie itp. Budynki te wznoszone są w pobliżu wybrzeży. Kołchozy są również ośrodkami kultury i oświaty. Każdy z nich ma swoją szkołę, przychodnię lekarską, klub lub czytelnię i dom kultury. Kołchozowe osiedla są zelektryfikowane i zradiofonizowane. Obok rybołówstwa, Niwkowie zaczęli zajmować się hodowlą i ogrodnictwem na działkach przyzagrodowych. W budownictwie zaszły wyrażne zmiany na lepsze. Zrębowe domy są wzniesione na podbudówce z grubych bierwion wysokości 26 30 cm. D0m składa się z 17 - 19 wieńców, ściany wewnątrz są gładko obciosane. Kąty wieńców są zwieńczone w tzw. "łapę", lub "czaszkę". Współczesne domy posiadają drewnianą podłogę, pod którą znajduje się piwnica. Konstrukcja domu i dachu jest konstrukcją nie różniącą się od ogólnie przyjętych form budownictwa drewnianego. Dla ochrony domu przed zimnem i wilgocią na wysokości mniej więcej dwóch, trzech wieńców, w odstępie 30---40 cm. od ściany biegnie wokół domu tzw. "zawalinka" - przyzba w rodzaju ramy napełnionej ziemią. Solidnej konstrukcji dachy pokryte są dranicami, papą itp. Fronton domu jest poszyty pionowymi deskami. Dom zazwyczaj posiada 4 jednoskrzydłowe okna. Ściany wewnątrz i zewnątrz są oblepione gliną i bielone. Podłogi, futryny drzwi i okien pokryte są farbą olejną. Popularne stały się również budynki z sienią, jako miejscem na skład zapasów na zimę i sprzętu go~podarczego. Domy są zaopatrzone w piece ruskie i płyty kuchenne, oświetlone elektrycznością lub lampą naftową. Meble są raczej fabryczne, niektóre przedmioty, jak taborety i stoły są czasami wykonywane przez Niwków. Kobiety niezwykle dbają o estetykę i czystość wnętrza. Jednoizbowe wnętrze najczęściej jest podzielone na dwie części przepierzeniem z desek - w ten sposób powstają dwa pomieszczenia. Jeżeli nie ma przepierzenia, piec jest ustawiony w takim odstępie od ściany ażeby tworzyć kącik na kuchenne sprzęty i zajęcia gospodarcze. Ten typ mieszkania jest dziś powszechny nie tylko wśród Niwków ale wśród mieszkańców innych narodowości tam osiadłych. .1' l I .• Dyrekcja i katedra historii Krasnodarskiego Instytutu Pedagogicznego zamieszcza notatkę poświęconą pamięci zmarłego dnia 22 lipca 1959 r. Michaiła Władimirowicza P o kro w s k i e g o, doktora nauk historycznych, kierownika katedry historii Krasnodarskiego Państwowego Instytutu Pedagogicznego. Pokrowski miał za sobą ponad 30 lat pracy naukowej i dydaktycznej w chwili śmierci. Był uzdolnionym i głębokim badaczem naukowym; większość swych prac poświęcił problemowi historii narodu Adygejskiego. M. W. Pokrowski urodził się w 1897 r. w wiosce Ardon na terenie obecnej Północno-Osetyńskiej ASRR; po ukończeniu Instytutu Krasnodarskiego pracował w wielu państwowych instytucjach, by w końcu od 1928 r. zdecydowanie przerzucić się na pracę naukowo-badawczą, włączając się do ekspedycji archeologicznych na Kaukazie, organizowanych przez AN ZSRR. Od 1941 r. był kierownikiem katedry historii przy Instytucie. Z prac jego należy wymienić przede wszystkim pracę doktorską "Zarys społeczno-ekonomicznej historii plemion adygejskich w końcu XVIII w. i pierwszej połowy XIX w." oraz "Rosyjsko-adygejskie stosunki handlowe" i "Wojenne działania w Noworosyjsku i na Tamańskim póL wyspie w czasie Wojny Krymskiej w latach 1853-1856". W dziale "Krytyki i bibliografii" G. Masłowa zamieszcza ocenę pracy 1. E. T u g u t o w a, Materialna kultura Buriatów, wydana przez Syb2ryjski wydział AN ZSRR v\' Ułan- Dde (1958 r.). �529 Książka 1. E. Tugutowa jest pierwszą pracą pOswlęconą historycznoetnograficznym badaniom kołchozowego ułusu Buriatów. Książka składa się z ośmiu rozdziałów: 1. Socjalistyczna przebudowa wiejskiego gospodarstwa, 2. Zmiany w narzędziach pracy, 3. Rzemiosło, 4. Domy i osiedła, 5. Ubiór, 6. Pokarm, 7. Rodzinno-małżeńskie stosunki: Obrzędy weselne, 8, Pogrzeby, po czym następuje zakończenie i spis żródeł i literatury. Praca jest oparta na bogatym i naj nowszym materiale faktograficznym. Ponadto sumiennie opracowane jest zagadnienie wpływu Rosjan na różne strony kultury materialnej Buriatów. Książka jest napisana prostym, żywym językiem. Masłowa kończy recenzję uwagą pod adresem wydawców o zbyt małym nakładzie tej interesującej książki, zarzuca skąpe ilustracje, niestarannie wykonane. Spośród wielu recenzji działu "Krytyki i bibliografii" należy wymienić recenzję N. A. Kisliakowa (str. 162-168) o książce Bazylego N ik i t i n a pt. Les Kurdes. Etudes sociologiques et historiques z przedmową Louis Massignon, wydaną w Paryżu w 1956 r. Dzieło ma 15 map i 12 plansz. B. N i k i t i n w chwili wybuchu pierwszej wojny światowej był konsulem rosyjskim w Iranie, obecnie mieszka w Paryżu; jest on jednym z najwybitniejszych specjalistów w zakresie historii i etnografii Kurdów. Recenzowana praca jest dorobkiem naukowym całego jego życia. Autor na podstawie swoich bezpośrednich obserwacji i literatury daje szeroki i wielostronny przegląd historii, etnografii, folkloru i literatury Kurdów, analizuje sytuację tego rozdrobnionego i rozsypanego po wielu krajach narodu, czyni swoje przypuszczenia co do dalszego ich losu. Kisliakow interesuje się w tej książce tylko rozdziałami dotyczącymi etnografii Kurdów i dość szczegółowo je analizuje; recenzję kończy uwagą, że jest to wielka monografia o naj bogatszym materiale do historii, etnografii, literatury i folkloru Kurdów. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, 1960 r., Moskwa Zeszyt drugi "Sowieckiej Etnografii" z 1960 r. rozpoczyna się artykułem okolicznościowym Redakcji czasopisma: "Zwycięstwo idei leninowskich z okazji rocznicy 90-lecia urodzin W. 1. Lenina" (22 kwietnia 1960 r.). T. A. Z d a n k o: etapie historycznym. kOlcej Azji na drodze Leninowska (Problem polityka rozwoju narodowościowa socjalistycznych na narodowości nowym Srod- do komunizmu). Teoretyczne założenia w zakresie problemu poświęcony był XXI Zjazd KPZR, \vymagają narodowościowego, którym opracowania szeregu za- sadniczych zagadnień w ramach nauk filozoficznych, historycznych, etnograficznych, ekonomicznych, prawniczych. W liczbie zadań etnografii radzieckiej najpoważniejszym problemem badań naukowych jest konsolidacja narodowości socjalistycznych i ściśle z nią związane zagadnienie o drogach rozwoju małych narodowości i grup etnograficznych w okresie budowy społeczeństwa komunistycznego. Wśród różnorodnych narodowości Związku Radzieckiego najtrudniejszym elementem badań etnograficznych są ludy Środkowej Azji; zagadnienia narodowościowe szczególnie były tam drażliwe zarówno przed Rewolucją Październikową, jak i w pierwszym okresie po niej. Podstawowe narodowości Środkowej Azji ukształtowały się drogą zawiłych migracji i dyfuzji trwających tysiąc lat. W skład Uzbeków, Tadżyków, Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków weszły różne plemiona i narodowości z okresu starożytności i średniowiecza, zachowując niektóre cechy etnograficzne, wyniesione z tych okresów i stare nazwy etniczne, których używały aż do czasu Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej. Warunki historyczne nie sprzyjały konsolidacji ludów Środkowej Azji; podbite przez Rosję carską w drugiej połowie XIX w. chanaty: Bucharski, Chiwiński i Kokandzki były ekonomicznie i w rozwoju społecznym ogromnie zacofane. Poszczególne narodowości rozsypane po różnych chanatach przechodziły drogą podbojów z jednego do drugiego; praktykowane też były masowe przesiedlania miast, kiszłaków i całych okręgów. Panujące stosunki feudalne przeplatały się z przeżytkami ustroju patriarc hal no- rodowego. Mimo tak niesprzyjających warunków dla konsolidacji, zaczynał się '""śród ludów Środkowej Azji kształtować wspólny język, byt i kultura dzisiejszych narodowości. W świadomości rozlicznych grup i podgrup rodowo-plemiennych Turkmenów, Kirgizów i Karakałpaków przetrwały pojęcia o wspólnocie pochodzenia. W zawojowanych przez Rosję carską chanatach mimo niewielkich zmian jakie zaszły w życiu i bycie poszczególnych ludów Środkowej Azji, zaczęły się jednakże kształtować formy przyszłych narodowości burżuazyjnych, proces zresztą niezakończony, aż do Rewolucji Pażdziernikowej. W tym okresie skład etniczny poszczególnych ludów pozostał bez zmian. Po Wielkiej Rewolucji Pażdziernikowej została powołana Komisja do spraw narodowościowych ludów Azji Środkowej, która pod przewodnictwem W. W. Kujbyszewa i M. W. Frunze oraz pod osobistym wglądem W. 1. Lenina objęla swym działaniem tereny dawnych chanatów Bucharskiego i Chiwińskiego oraz Turkmeńską SRR. Proces konsolidacji ludów Azji Środkowej toczy się dalej. Świadectwem tego są przeprowadzane co pewien czas spisy ludności. Analiza ich wykazuje znikanie małych grup etnograficznych. H - ..Lud". t. XLVII �531 Szereg ekspedycji kompleksowych obejmuje swoimi szczegółowymi badaniami nie tylko zasadnicze grupy mieszkańców Środkowej Azji lecz również małe grupy etnograficzne. Pamiro-Fergańska ekspedycja zakończyła badania nad ludnością doliny Fergańskiej. Ukazały się prace monograficzne S. 1. Inogamowa, J. P. Winnikowa i L. S. Tołstowej. Chorezmijska ekspedycja wydała szereg publikacji o ludności osiadłej na nizinach Amu Darii. Na terenach Czardżouskiego obwodu działa ekspedycycja Środkowoazjatycka zorganizowana przez Instytut Etnografii AN ZSRR przy współpracy etnografów Republik: Uzbeckiej, Kazachstańskiej i Tadżykistańskiej. Zdanko zwraca uwagę na doskonałą pracę etnografa uzbekistańskiego, O. A. Suchariewej, nad składem etnicznym ludności miast dawnego chanatu Bucharskiego. Zdaniem jego dalsze prace ekspedycji powinny być skierowane na trzy zasadnicze problemy: 1. Badania nad procesami konsolidacji wewnętrznej każdego ludu, na skutek zacierania się podziału rodowo-plemiennego i jego pomniejszającego się stopniowo znaczenia. 2. Badania nad procesami jednoczenia się małych grup narodowościowych z dużą narodowością; 3. Badania, związane z współczesnym etapem historycznymprzejścia do komunizmu - nad procesem zbliżania się ku sobie narodo·· wości socjalistycznych ZSRR, na bazie rozwoju ich współpracy i przyjażni. Zdanko kończy artykuł uwagą o potrzebie rozwinięcia badań nad wzajemnymi stosunkami narodów Środkowej Azji i rozwiJaJącymi się stosunkami międzynarodowymi. Jest to jego zdaniem problem w okresie budowy komunizmu o dużym znaczeniu. "SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA" Z. 2, lVIoswa, 1960 r. W. A. A l e k s a n d r o w: Rosyjskie budownictwo Wschodniej Syberii w XVII do pocz. XVIII wieku. mieszkaniowe we Materiały o najwcześniejszym budownictwie osiedleńców rosyjskich na Syberii są niezmiernie rzadkie. W zasadzie są to tylko dwa dokumenty: spis wsi klasztornych z 1679 r. i spis oberż z 1704 r. m. Jenisejska, ponadto poszczególne dokumenty z powiatów Jenisejskiego i Mangazejskiego, rozrzucone po różnych archiwach. Spis zabudowań wsi klasztornych uwzględnia tylko mieszkańców i budynki bezpośrednio związane z klasztorem. Spis oberż jest bardziej szczegółowy, sporządzony na rozkaz cara Piotra 1. Jest to cenny dokument, gdyż podaje rozmiary budynków i obejścia, opisuje typy domów i budynków gospodarskich. Natomiast pomija zupełnie układ wewnętrzny budynków. i Na podstawie obu SpiSOW Aleksandrow stwierdza, że w tym okresie nie było zasadniczych różnic między budownictwem wiejskim i miejskim. Osiedleńcy rosyjscy na Syberii przynieśli z sobą rodzime wzory budownictwa i zasady konstrukcji, natomiast miejscowe warunki tzn. bogactwo budulca i nieliczenie się z obszarem ziemi oraz surowy klimat wywarły swój wpływ na wygląd i rozkład budynków. Średnio obszar zajmowany pod budynki jednej zagrody wynosił ok. 100 m~. Działka budowlana miała zazwyczaj kształt prostokątą, jej krótszy bok przylegał do ulicy. Dom frontem wychodził na ulicę, za domem rozciągał się ogród. W okręgu Jenisejskim w XVII w. dość szerolko były rozpowszechnione trzyizbowe budynki (izba mieszkalna, sień, komora), coprawda komora \V XVII w. nie była pomieszczeniem mieszkalnym; chociaż gdzie niegdzie zaczęto ją ogrzewać, celem wykorzystania na pomieszczenie mieszkalne. Budynki okręgu Jenisejskiego wyróżniały się dużymi rozmiarami; długość domu trzyizbowego sięgała nieraz 18-19 m. Izby mieszkalne w mieście były mniej więcej 6,2X6,2 m., na wsi rozmiary izb były podobne. a nieraz i większe. W obejściu zagrody znajdowały się często inne budynki mieszkalne, które podnajmowano. Rozmiary sieni i komory zazwyczaj odpowiadały rozmiarom izby mieszkalnej. Trzyizbowe budynki mieszkalne były wznoszone na tzw. "podkleciu" (pcmieszczenie dolne, rodzaj nisko położonego parteru); gdy podkleć stawała się pomieszczeniem mieszkalnym, dom przybierał wygląd budynku dwupiętrowego. Pomieszczenia gospodarcze umieszczano bardzo często pod budynkami mieszkalnymi, pod sienią lub komorą. Oddzielnie stawiano tzw. sienniki (pomieszczenie na siano); gdy chlew miał odrębny budynek, siennik znajdował się nad nim. W zagrodach wiejskich budynki gospodarcze były stawiane odrębnie. Prawie każda zagroda wiejska i dom miejski posiadał własną łażnię w odrębnym budynku, jednoizbową lub z sienią. Prócz tego każde niemal obejście posiadało piekarnię, czy to w obrębie zagrody czy to naprzeciw domu z drugiej strony ulicy, tak, jak i łażnię· Podwórko było ogrodzone płotem z dwuskrzydłowymi wrotami, ogro_ dy otaczał częstokół. W okręgu Jenisejskim była duża ilość młynów wodnych, a wewnętrznym rozkładzie budynku mieszkalnego nie ma właściwie żadnych informacji, poza jedyną wzmianką o tzw. kaziance; było to przepierzenie z desek w sieni lub izbie, z drzwiami. Wszystkie budynki były zrębowe lub słupowe. Słupowa technika budownictwa była stosowana raczej w budynkach gospodarczych. Sień była przybudowana do izby razem z komorą. Sień i komora najczęściej nie posiadały sufitu. Podłogi były wyłożone tarcicą. Wszystkie budynki pokrywano dranicą, rzadziej słomą. �533 We wzmiankowanych na wstępie spisach znajduje się dość szczegółowy opis okien, których w budynku mieszkalnym znajdowało się od 5 do 8. W ogrzewanych pod kleciach również umieszczano okna. W okna wprawiano mikę, w którą ten teren obfitował. Podobne typy budynków były charakterystyczne dla całego kraju Jenisejskiego, nawet w mieście Mangasie nad rzeką Taz, mimo braku lasów, budynki były trzyizbowe. Cechą charakterystyczną wszystkich budynków był tzw. most, tzn. wzniesienie z bierwion ułożonych w dwa trzy rzędy, służące, jako fundament domów mieszkalnych na błotnistych, nisko położonych gruntach. Budownictwo kraju Mangazejsko-Turuchańskiego było mniejsze rozmiarami od budownictwa kraju Jenisejskiego, zawsze jednak przynajmniej dwuizbowe. Charakterystyczne dla tego terenu było kryte podwórze wiąi,ące w jedną całość budynki mieszkalne i gospodarcze; służyło one równocześnie jako schronisko dla bydła w czasie ostrych zim. nina G. W. S z i P u n o w a, Szt1!ka ludowa i hafty). Komi (Tkaniny wzorzyste, dzia- Artykuł Szipunowej jest oparty na materiałach zebranych przez ni4 w latach 1928-1931 oraz na zbiorach krajoznawczego muzeum miasta Syktywkar w Komi ASRR i ostatnich jej pracach w terenie. Jest to dosĆ' szczegółowy opis stroju głowy, koszul kobiecych, ręczników, pończoch, rękawiczek i pasów tkanych lub wyszywanych z końcu XIX w. i na pocz. XX. Barwne nici do tkanin i haftów były farbowane w domu przez Komiaczki przy zastosowaniu farb kupnych lub roślinnych, wyrabianych domowym sposobem. Jako barwniki naturalne używano kwiatu przytulii dla koloru czerwonego, natomiast sok z korzenia tej rośliny daje piękny żółty kolor. Kwiatów i liści janowca używano dla koloru żółtego, dla kolonI zielonego używano liści brzozowych. Kolor pomarańczowy lub czerwonożółty wydobywano z tzw. brodatych porostów na pniach brzozy, sosny lub jodły. Dla wydobycia barwy czarnej używano szczawiu, który zbierano w okresie kwitnienia, lub "błotnej rudy" wraz z korą olchową oraz indygo i granatowy sandał (ekstrakt czerwonego drzewa); te ostatnie barwniki, były kupowane, podobnie jak indygo-karmin, który preparowano z przemieszką koperwasowego oleju. Widłaki przygotowywane w specjalny sposób były używane, jako barwnik granatowy. Barwniki roślinne dawały najbardziej trwałe kolory, wymagały jednak dużo inicjatywy i pomysłowości. a poza tym proces ich przygotowywania był skomplikowany. Wymienione barwniki stosowane były przy farbowaniu nici wełnianych. Nici lniane i konopne były barwione wywarem z huby brzozowej tzw. kap. Wejście do uLytku farb anilinow~'ch wyparło barwniki roślinne, szczególnie przy farbowaniu lnu. Poza strojem głowy, koszulami kobiecymi, pasami męskimi i kobiecymi, rękawiczkami i pończochami, reszta części ubioru nie była niczym ozdobiona. Strój kobiecy zachował dłużej swoją etniczną specyfikę; podstawową jego częścią była koszula z długimi rękawami, zwęzaJącymi się przy dłoniach. Koszula składała się z dwóch części, górnej z cienkiego, białego płótna i dolnej z grubszego płótna. Wykrój szyi ściągnięty był wąską lamówką, zapiętą na guzik. Na koszulę wkładano sarafan, który miał kilka odmian, naj starszą z nich był tzw. "szu:;zun" z białego płótna z drukowanym wzorem granatowym. Na sarafan wkładano fartuch, zebrany w wąską lamówkę na wysokości piersi, związany na plecach. Sarafany i fartuchy były najczęściej z tkanin fabrycznych. Pasy z długimi, bogatymi frędzlami były zawiązywane na lewym boku. Latem i zimą Komiacy nosili kolorowe wełniane pończochy z jaskrawymi wzorami. Latem zarówno kobiety jak mężczyżni nosili rodzaj półbucików z szerokimi, płaskimi noskami, ze sznurowadłami z wełny, czarnego lub brązowego koloru; zimą używane były powszechnie walonki. Dziewczęta nosiły na głowie opaskę, ozdobioną z przodu wzorem tkackim lub aplikacją, z tyłu spadały na plecy długie wstążki, przy głowie przewiązane w kokardę. Młode kobiety nosiły opaskę ze zwiniętej chustki, której końce wiązały z tyłu. W niektórych okręgach noszono sorokę, podjętą nieco wyżej nad czołem i płasko opadającą na plecy, lub chusteczkę kumaczową, której końce zawiązywano nad czołem. Plecy kobiecej koszuli były ozdobione pasem (naplecznik) z tkanym czerwonymi nićmi wzorem, to samo naszycie obiegało wykrój szyi i rozcięcie z przodu; ozdobione nimi były także rękawy. Dół koszuli nie był obszyty w zasadzie nigdy wzorem tkanym, za wyjątkiem koszuli darowanej teściowej przez synową. Tkany wzór "napleczników" był podobny do wzorów, którymi ozdabiano ręczniki. Krój koszuli Komiaków był identyczny z wykrojem koszul ludności rosyjskiej. Pasy, rękawice i pończochy wykonane prymitywną techniką odznaczały się natomiast pięknym rysunkiem zdobniczym. Pasy były noszone przez dorosłych i dzieci; (dl. 120 cm, 220 cm, szer. 1,5 cm, - 5 cm). Zasadnicze wzory używane przy tkanych pasach były to romby, krzyże, kropki, orna met w kształcie litery II proste i ostre kąty. Kompozycja wzoru oparta była na motywie centralnym i motywach uzupełniających. Linii okrągłych we wzorach na pasy nie stosowano. G. \V. Szipunowa szczegółowo opisuje technikę tkania i wiązania pasów. Wzory wykonywane na rękawiczkach i pończochach były podobne. Najczęściej spotykanymi ornamentami tych części ubioru Komiaków były: kwadraty, romby, trójkąty, grzebyki, siatki, krzyże, ostrokąty, linie proste, faliste i zębate. Wielkie figury romboidalne lub kwadratowe �53;> otoczone były ornamentem grzebykowym. W środku kwadratowych motywów umieszczono jeden lub cztery kwadraciki, w romboidalnych podobnie - romby. Linia zębata lub prosta łączyła i dzieliła różnorodne ornamenty. Autorka dzieli rękawice wg wzorów zastosowanych na nich na 4 grupy. Pończochy miały podobny ornament, jak rękawice. Z kolei autorka omawia wzory tkane czerwoną nicią na ręcznikach płóciennych i kobiecych koszulach, chusteczkach z płótna i męskich pasach tkanych. Rysunek ornamentu jest zawsze geometryczny. Ręczniki jako zasadnicza część składowa posagu były ozdabiane naj bogaciej. Utrzymały się one do dziś, jednakże do ornamentu zdobniczego weszły nowe elementy, jak np. stylizowana postać ludzka, zwierzęca itp. Ręczniki i pasy miały swoje poczesne miejsce w trakcie obrzędów weselnych; panna młoda obdarowywała nimi pana młodego i jego krewnych. Ceremoniał darowywania pasów uwzględniał hierarchię rozdawania darów: najlepszy przekazywano panu młodemu, po czym otrzymywał chrzestny ojciec pana młodego i ojciec rodzony. Przygotowywano też większą ilość pasów na tzw. "wiązanie pasami podarków". nego S. B. R o ż d z i e s t w i e n s k a j a, Zagadnienie (Tace kute wyrobu ludowego Dolnego Tagiłu). przemysłu N. N. Czeboksarowowi na określenie zasadniczych linii rozwoj u gospodarczo-kulturalnych związków narodów Nadbałtyckich we wczesnych okresach ich historii oraz na określenie charakteru tych związków. Na podstawie materiałów wykopaliskowych można postulować, że już w okresie mezolitu na ziemiach Wschodniej Europy rozpoczął się ruch osiedleńczy, poczynający się od terenów Północnej Polski i prawdopodobnie Białorusi. Wykopaliska większej części Litwy oraz terenu obecl:ego obwodu Kaliningradzkiego z tego okresu są typu kultury świderskiej, tak charakterystycznej dla terenów Polski. Odkrywki kultury świderskiej należy przypisać grupom ludności koczowniczej lub napół koczowniczej, myśliwych i rybaków. Można przypuszczać, że były to grupy związane z grupami póżno-paleolitycznymi z terenów Wschodniej Europy, posługującymi się językiem paleoeuropejskim. Prócz zabytków kultury świderskiej na terenach Estonii, Łotwy i Litwy oraz obwodu Kaliningradzkiego odkryto zabytki z okresu mezolitu. Najbogatsze w zabytki tego okresu jest stanowisko archeologiczne na torfowiskach Kynda. \"l drugiej połowie III wieku p.n.e. niemal na cały teren Wschodniej Przybałtyki napłynęły nowe fale plemion fińskich, które wchłonęły nieliczną miejscową ludność - potomków plemion z okresu mezolitu kultury kyndajskiej. Ceramika, kamienne narzędzia i inne przedmioty z tego okresu świadczą o ścisłych związkach gospodarczo-kulturalnych plemion przybaltyckich z. plemionami osiadłymi na tererJach polożony<:h na wschóct i południe od Estonii, Łotwy i Litwy. W końcu III w. i na pocz. II w. na ogół jednolita kultura zwana przez autora kulturą ceramiki jamowo-grzebykowej zaczęła się różnicować, tworZ;IC kilka wariantów, odpowiadających tworzącym się w tym czasie fińskim grupom plemiennym. Dwie najwyrażniej różniące się grupy zabytków z tego okresu to grupa zachodnia zabytków Kuczeme i grup) wschodnia, obejmująca teren południowo-wschodniej Estonii i północno-wschodniej Łotwy. Być może już w tym czasie zaczęły powstawać zalążki dzielnic historyczno-etnograficznych. Skromne dane mówią również o związkach północnej Zstonii ze Szwecją i wyspą Gotland. Minimalna ilość zabytków archeologicznych typu kultury ceramiki jamowo-grzebykowej na Litwie i w Północnej Polsce pozwala przypuszczać, że ludność "bałtycko-fińska" została zasymilowana przez ludność basenu Niemna i Wisły - przodków Słowian i Celtolitwinów. Autor zwraca U\vagę na hipotezę Tadeusza Lehra-S p ł a w i ń s k i e g o o przetrwaniu w językach słowiańskich i bałtyckich bardzo starych fińskich zapożyczeń, czego absolutnie nie ma w innych językach grupy indoeuropejskiej. artystycz- Ekspedycja Instytutu Etnografii AN ZSRR prowadziła na terenie Dolnego Tagiłu w latach 1956-1958 obok badań nad kulturą i bytem robotników prace nad kulturą i bytem chałupników, ściśle związanych z klasą robotniczą .. Drogą ankietową zebrano materiał pozwalający na zajęcie się zagadnieniem przemysłu artystycznego, uprawianegc przez ludność tego terenu przed Rewolucją i do chwili olbecnej. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 3, lVIoskwa, 1960 r. N. N. C z e b a k s a r o w, O dawnych kach ludów gospodarczo-kultura!1tych zwiqz- Nadbałtyckich. Zagadnienie etnogenezy i historii etnicznej Litwinów, Łotyszów Estończyków są przedmiotem szczególnego zainteresowania uczonych radzieckich. Wśród wielu prac poświęconych temu problemowi należy wymienić prace Ch. A. Moora, A. K. Wassara, N. N. Guriny, P. Z. Kulikauskasa, A. Z. Tautawicziusa, 1\1. Ch. Szmidechelm, E. D. Sznore, eT. Jabłonskilie-Rimantienie, L. J. Janitasa. 1\TatE'rirtł~' zawarte w pracach tych autorów oraz porównawcze zestawienie ich z materiałami dawn~'ch badaczy tego problemu pozwoliło tz �;")37 Tak więc w I wieku p. n. e. powstała nie tylko grupa wschodnio-bałtycka ale i podgrupy: południowo-wschodnia (auksztajsko-łatgalska), południowo-zachodnia (żemajsko-kurska), i północna (estońsko-liwska). -:\!apewne w tym okresie formowały się również i dialekty języka litewskiego, łotewskiego, liwskiego północno-estońskiego południowo- stońskiego. Kontakty gospodarcze i związki kulturowe ludności Przybałtyki tego okresu naj żywsze były z plemionami zamieszkującymi baseny rzek Dniepru i Wisły. Grupa południowo-wschodnia kontaktowała się z wschodnimi Słowianami, zamieszkałymi na południe od Prypeci, na terenach Kijowszczyzny i Wołynia. Południowozachodnie grupy ludności Przybałtyki w okresie wczesnego żelaza miały ożywione stosunki gospodarczo-kulturalne z zachodnio słowiańskimi plemi{ll1ami kultury łużyckiej i z bezpośrednimi ich sąsiadami z nizin Wisły tzw. Bałtami. Nie wykluczone nawet, że zachodni Słowianie byli w kontakcie z plemionami fińskimi daleko głębiej siedzącymi. Ceramikę łużycką spotyka się bowiem i na terenie Estonii, Finlandii, a nawet w środkowej Szwecji. Zdaniem Ch. A. M o o r' a, przodkowie Liwów i Estończyków przejęli od plemion łużyckich formy brązowych narzędzi, sposoby wylewania brązu, uprawę rolną, typ radła i jarzma oraz sposoby obróbki lnu. W I wieku n. e. w życiu gospodarczym i w zakresie kultury rozpoczyna się dla plemion Wschodniego Balticum nowy okres historyczny. Uprawa roli staje się głównym zajęciem Bałtów i plemion fińskich, obok tego niepoślednią rolę odgrywa hodowla. Przybywa znajomość obróbki żelaza, brązu. Rozwija się wielka rodzina i patriarchalna wspólnota. Następuje wyraźny podział plemion. Zachodzą również zmiany w stosunkach z plemionami sąsiednimi. Najpoważniejsze znaczenie miały związki z zachodnimi Słowianami Powiśla, dla wschodnich zaś - z wschodnimi Słowianami Podnieprza, dla plemion bałtofińskich z plemonami Skandynawii. Stosunki te stopniowo zacieśniają się, by w końcu nabrać decydującego znaczenia dla ogólnego ich rozwoju gospodarczo-kulturalnego i ich etnicznej historii. Z plemion wschodniosłowiańskich należy wymienić Krzywiczan, którzy docierali do Dźwiny i rzeki Wielkiej, przychodząc gdzieś od źródeł Niemna, a być może i zachodniego Bugu. Wpływy wschodnich Słowian na całym terytorium nadbałtyckim są niewątpliwe, świadczą o tym źródła archeologiczne, historyczno-etnograficzne i lingwistyczne. W końcu I tysiąclecia i na pocz. II n. e. w rezultacie długiego procesu wzajemnych wpływów Letto-Litwinów i Liwo-Estończyków z wschodniosłowiańskimi sąsiadami powstała uderzająca bliskość wielu elementów materialnej kultury tych narodów, która daje się zauważyć i w okresach o wiele późniejszych. Jednym z takich przykładów jest chociażby dwuzęb- na socha z IX-XII w., lub niektóre typy bron i sierpów z zębatym ostrzem. W końcu I tysiąclecia n. e. na wschód i południe od terytorium dzisiejszej Radzieckiej Przy bałtyk i rozpoczął się proces etnicznej konsolidacji wschodniosłowiańskich grup plemiennych i rozwój stosunków feudalnych starorosyjskiej ludności, która w rezultacie tworzy państwo Kijowskie z wielkimi' wpływami na narody Wschodniej Europy, w tej liczbie i na kształtujące się narody litewski, łotewski, liwski i estoński. Powstanie Rusi Kijowskiej i proces formowania się stosunków feudalnych u narodów Przybaltyckich jest przyśpieszony. Zrozumiałe, że wpływy Rusi Kijowskiej naj żywsze były na jej południowo-wschodnich terenach, mniej intensywne na terenach zachodnich, ograniczone raczej do stosunków handlowych lub lennych. Proces kształtowania się trzech podgrup ludności w trzy naro:ly został zakończony między IX a XII w., ale głębokie więzi kulturowe i gospodarcze przetrwały i trwają nadal. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Przytłaczająca większość artykułów tego tomu porusza zagadnienia teoretyczne folkloru i stan badań nad ustną twórczością ludową poszczególnych narodów ZSRR i Chin Ludowych. Z artykułów, które mogłyby interesować etnografów należy wymienić artykuł E. A. A l e k s i e n k i Kult niedźwiedzia u Ketów. Kult niedźwiedzia rozpowszechniony głównie wśród myśliwych Północnej Azji jest kultem wywodzącym się z bardzo zamierzchłych czasów; do dziś utrzymały się wśród myśliwych Ketów niektóre przeżytki związane z kultem niedźwiedzia; upolowanie niedźwiedzia nadal jest u nich uważane za wielkie wydarzenie, jest także świadectwem odwagi, zręczności i wytrwałości myśliwego. Ketowie uważali niedźwiedzia za króla zwierząt, wierzyli głęboko, że posiada on duszę. Sama nazwa niedźwiedzia w języku Ketów - kyp lub bat - oznacza wujek lub dziadek, dowodzi, że uważali go za stworzenie pokrewne człowiekowi. Inne nazwy niedźwiedzia, jak np. koj lub kajgus również są związane z nazwami właściwymi człowiekowi. W trakcie sądów miejscowych, jeśli oskarżony zdołał zjeść kawałek skóry niedżwiedziej lub przysięgał na ząb niedźwiedzia całując go i gryząc, bywał uniewinniony. Ketowie lubili wychowywać małe niedźwiedziątka, karmili je i ozdabiali naszyjnikami i obrączkami z miedzi. Towarzyszyły one im przy wizytach składanych krewnym i sąsiadom. Po trzech latach wypuszczano je w tajgę, nie zdejmując obrączki i uprzedzając sąsiadów, że "syn" lub �539 ..córka" wróciły do tajgi, ażeby na nie nie polowano. Oswojone niedżwiedzie wracały czasami z tajgi na krótki pobyt do swoich dawnych wychowawców, szczególnie gdy były chore i potrzebowały opieki. Polowan0 na niedźwiedzia zazwyczaj w październiku. Myśliwy, który wytropił legowisko niedżwiedzia wracał do czumy, zwoływał sąsiadów i zapowiadał, że można iść nazajutrz w gościnę do niedźwiedzia. Słowo ,.polowanie" nigdy nie było używane przy tej okoliczności. Na polowanie każdy z myśliwych szedł osobno. Rozpalano wokół legowiska ogień i płonącymi źagwiami starano się wypłoszyć niedźwiedzia z barłogu, przemawiając do niego słowami zachęty i perswazji. Najczęściej jednak zabijano niedźwiedzia w legowisku, zamykając otwór wejściowy i rozwalając górną część barłogu. Zwyczaj nakazywał odzierać ze skóry i patroszyć niedźwiedzia poza legowiskiem przy ognisku, gdyż legenda głosiła, źe gdy niedźwiecź widzi swoje legowisko oźywa. Przed zdarciem skóry odrąbywano przednią prawą łapę - zwyczaj ten wiąże się z jedną ze starych legend keckich; odrąbaną łapę przechowywano, jako talizman. Po zabiciu niedźwiedzia, odrąbana łapa porzucona trzykrotnie przez przedstawicieli rodów lub grup plemiennych wskazywała, którego ze zmarłych krewnych dusza przebywa w niedźwiedziu. Krewni zmarłego musieli gościć tę duszę tzn. powstrzymywali się w określonym okresie czasu od polowania i innych zajęć. Mięso niedźwiedzia odzielano starannie od kości, których nie wolno było rąbać. Wnętrzności zakopywano w miejscu polowania, starannie przy tym pilnowano, żeby ich nie porwały psy, nie dopuszczano również by psy lizały krew. Bardzo często w miejscu zabicia niedźwiedzia ustawiano słupek, na którym wszyscy obecni wyrzynali swój znak rodowy. Dzień święta z okazji zabicia niedźwiedzia składał się z trzech ceremonii: 1. gotowania mięsa i podziału wśród zaproszonych w domu "gospodarza" niedźwiedzia, 2. przygotowanie wizerunku niedźwiedzia i 3. goszczenie "duszy" niedźwiedzia, ceremoniał o znaczeniu magicznym, zabezpieczającym powodzenie w polowaniu i dobrobyt. Mięso niedźwiedzie gotowali tylko mężczyźni i tylko w jednym i tym samym kotle. Głowa była przeznaczona wyłącznie dla mężczyzn; kaźdy z nich musiał tknąć ją chociaż palcem i posmarować sobie wargi. Każdy z gości otrzymywał porcję mięsa do domu; resztę zatrzymywali gospodarze dla swoich. Zwyczaj obdarowywania mięsem niedźwiedzim krewnych utrzymał się do dziś. Goszczenie "duszy" niedźwiedzia zaczynało się od wielkich porządków w czumie, następnie zaś gospodarz przygotowywał wizerunek niedźwiedzia na starannie oczyszczonej korze brzozowej w formie owalnej, przykrytej drugim kawałkiem kory. Z kolei sporządzał skrzyneczkę otwartą z wierzchu i z przodu, w którą wkładano wizerunek. głową ku otwartej części skrzy- ncczki; wokół skrzyneczki zaś rozkładano rozne CZęSCl niedźwiedzia. Do skrzyneczki wkładano zgiętą w pałąk gałązkę cedrową, oczyszczoną z kory, u dołu pałączka przywiązywano kawałeczek rybiego kleju, po bokach zaś przymccwywano 7 cieniutkich pałeczek; miało to być wyobrażenie niedźwiedzich żeber; ponadto przyczepiano kawałeczek języka niedźwiedzia i małe kawałeczki miedzi. Całość była symbolem czegoś wiąźącego poszczególne części ciała. Miedź i klej, zdaniem Ketów, miały ściągać niedźwiedzia do ludzi. Przez cały okres święta skrzyneczka z wizerunkiem niedźwiedzia pozostawała na honorowym miejscu, na noc przykrywano ją białą szmatką. Gdy goście byli zebrani, gospodarz siedząc obok skrzyneczki opoviiadał z najdrobniejszymi szczegółami historię upolowania niedźwiedzia; przed nim znajdowało się urządzenie do gotowania kleju vV' formie pałeczki, na której rozwidlonym końcu umocowany był lejek z kory brzozowej do którego wkładano oczy niedźwiedzia; prócz tego przygotowywano cedrową palmę i gdy opowiadanie dochodziło do momentu zabicia niedźwiedzia, gospodarz łamał palmę i z okrzykiem podskakiwal k:zduszając lejek wraz z ocziłmi. Następnie lejek tzw. chittyn wraz z palemką wrzucano do ogniska. Po tej ceremonii gospodarz wkładał maskę ze skóry nosowej niedźwiedzia i starał się raśladować go rykiem i ruchami. Po gospodarzu wszyscy zebrani mężczyźni powtarzali tę scenkę. Po czym maskę nazywaną ,.mordeczką" kładli ponownie przed skrzyneczką, przy której ustawiano również stolik. W końcu zaczynała się uczta, i losowanie za pomocą łapy niedźwiedzia, kto będzie dojadał pozostałe po niedźwiedziu potrawy. Ten na kogo padł los będzie mial - w przekonaniu Ketów - szczęście w polowaniu. Do skrzyneczki, w miejsce wizerunku niedźwiedzia, wkładano czasami czaszkę niedźwiedzia wraz z dolną szczęką. W końcu wizerunek niedźwiedzia wywoź ono uroczyście w tajgę, okadzając dymem z cedrowego igliwia, obnosząc kilkakrotnie wokół ogniska. W tajdze, wyrąbywano w pniu młodego cedra wgłębienie, w którym umieszczano deseczkę. Podobnie postępowano z czaszką i dolną szczęką niedźwiedzia. Wszystkie kości niedźwiedzia pozostałe po uczcie i mięsie podarowanym sąsiadom, zbierano starannie i składano u gospodarza uczty, który owijał je w korę brzozy lub płótno i grzebał bądź w ziemi bądź ,', dziupli cedrowej. Ketowie wierzyli; że gdy brzoza z wizerunkiem niedźwiedzia spróchniała i w końcu osuwała się z pnia na ziemię, niedźwiedź odradzał się i rozpoczynał życie na nowo. Podobne zwyczaje są znane i wśród innych ludów ż~'jących przeważnie l myślistwa. Jest to niewątpliwie kult związany z ustrojem rodowym. Charakterystyczne, że do kuł tu niedźwiedzia włączono również kult ognia i drzeWil. �I :)-10 Podobieństwo poszczególnych obrzędów tego kultu u Ketów i innych ludów Syberii dowodzi o szerokim rozprzestrzenieniu kultury myśliwskiej. Podobne obrzędy występują u Chantów i Mansów; należałoby więc wyJaśnić związki etniczne i kulturalne tych ludów z Ketami. SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA Z. 4, Moskwa, 1960 r. Z. 1. W ł a s o w a, (Syberyjskie materiały). Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko W. G. Korolienko jest uważany, po 1. A. Chudiakowie, za jednego z pierwszych zbieraczy i badaczy ludowej poezji Jakutów, poza tym zainteresowania jego obejmowały znacznie szerszy krąg zagadnień dotyczących zarówno całego kraju, jak i jego kultury. Etnograficzne zainteresowania W. G. Korolienko znalazły swój wyraz w jego pracy redakcyjnej n'1d czasopismem "Ruskije bogatstwa". Korolienko pozostawił wiele notatek z informacjami o Tunguzach, Czukczach i Jukagirach. Zebrane przez niego z różnych źródeł materiały dowodzą o jego szerokich i różnorodnych zainteresowaniach przeszłością, Syberii oraz o wszechstronnych badaniach tego kraju. Korolienko, jako odpowiedzialny redaktor "Rus skowo bogatstwa" rozwijał niezmiernie żywą działalność, nie pozostawiając bez echa lub oceny żadnej nowej pozycji wydawniczej z zakresu folkloru ,etnografii i archeologii. P. W. Szejn, recenzując zbiór pieśni Korolienki, podkreślił jego wielki wkład w dzieło badań nad bytem i życiem ludu. Anastazja S. W. K i s j e I e w, KRATKIJ OCZERK DREVNIEJ ISTORII SOW, Chakgiz - Abakan, 1951, ss. 90. Kojdecka CHAKA- Dzieje Chakasów to jest nadjenisejskich Kirgizów stanowią jeden z ważniejszych rozdziałów w historii kultur środkowo-azjatyckich. Kultura tego bowiem właśnie ludu osiągnęla w swoim czasie zadziwiająco wysoki poziom. W końcowych stuleciach pierwszego tysiąclecia n. e. promieniowała ona swoimi wpływami na terytoria ludów ościennych, udzielając im niemało ze swoich osiągnięć. Swiadczą o tym stosunkowo liczne ale jednak fragmentaryczne wzmianki na ten temat w kronikach chińskich. Natomiast pełniejszy obraz dają wykopaliska archeologiczne z ostatnich dziesiątków lat. Jest obraz ten dla nas tym bardziej interesujący, że w ówczesnej kulturze ludu Kirgizów znajdujemy wiele cech europeidalnych. 1 Kisjelew przedstawia zarys historii kultury Chakasów wprowadzając czytelnika od razu w meritum problematyki archeologicznej, a więc w sprawę pierwotnego zaludnienia doliny Chakasko-Minusinskiej w środkowym biegu Jenisseja. Obszar ten, na którym od III do XI w. n.e. kwitła wspaniale kultura Kirgizów, był zamieszkały już od środkowego paleolitu a niektóre składniki tamtejszych kultur neolityc:.:nych i późniejszych weszły do omawianej kultury Chakasów (Kirgizów), świadcząc tym samym o nieprzerwanej ciągłości zaludnienia na tym obszarze. Dzieje tamtejszych przedhistorycznych społeczeństw z okresu przed etnicznym uformowaniem się ludu Kirgizów, autor przedstawia w pien\'szym rozdziale pracy, zatytułowanym "Ustrój wspólnoty pierwotnej". Słabą stroną rozdziału jest chyba to, że autor interpretuje liczne i ciekawe znaleziska archeologiczne z tego obszaru, w myśl sztywnego, dogmatycznego schematu, obowiązującego w okresie t. zw. stalinizmu. Stosuje także modną w owym czasie periodyzację Morgana Engelsa, skorygowaną przez S. P. Tołstowa w 1948 r. Zgodnie z tym schematem Kisjelew na paleolityczne materiały wykopaliskowe rzutuje obraz pierwotnego ludzkiego stada, w którym zrazu obowiązuje seksualna promiscuitas, którego gromadnym zajęciem jest łowiectwo a pierwocinami religji - kult zwierząt, właściwy ludom na tym etapie rozwoju. Dalszy rozwój tamtejszych społeczeństw, zdaniem autora, przebiega również zgodnie z ustalonym schematem wspomnianej periodyzacji. Poprzez małżeństwo grupowe dochodzi zatem do powstania wspólnoty pierwotnej, matriarchalnej, pod koniec paleolitu. Wyraźny podział pracy na męskie i kobiece zajęcia widzi autor w zróżnicowaniu form kamiennych skrobaczy (trójkątne - męskie. owalne żeńskie). O występowaniu matriarchatu mają, jego zdaniem, świadczyć gliniane figurki kultowe, przedstawiające postacie żeńskie .. Przejście od zajęć łowieckich i rybackich, do hodowli zwierząt i rolnictwa dokonało się na opisywanym obszarze, zdaniem autora, już w neolicie, a utrwaliło się ostatecznie w okresie brązu. W tym ostatnim Kisjelew wydziela trzy fazy: afanasjewską, andronowską i karasuską. W każdej zachodziły konkretne zmiany ustrojowe i gospodarcze. Na VIII-VII stulecia p. n. e. datuje autor oswojenie i zapoczątkowanie użycia pod wierzch konia. Zbiega się to chronologicznie z początkiem stosowania żelaza do produkcj i narzędzi i broni. \V tymże samym okresie brązu wynaleziona została kibitka o zaprzęgu z wołów. Wielość ruchów etnicznych na przestrzeni od czarnomorskiego basenu po Chiny sprzyjała w owym czasie szybkiemu rozprzestrzenianiu się tych wynalazków. Tym tłumaczy się zadziwiające ujednolicenie wielu form kulturowych na dużych obszarach Azji w t. zw. okresie scytyjskim (VII-III w. p. n. e.). W tym okresie w dolinie Chakasko-Minusinskiej dochodzi do upowszechnienia się kopieniaczych forrr. uprawy ziemi przy stosowaniu sztucznego nawodnienia. Rozwija się tutaj także transport konny: dokonuje się daleko posunięta specjalizacja �543 w zakresie obróbki metali, mianowIcIe w technice obróbki miedzi, brązu i żelaza. Z metali tych specjaliści produkują naczynia, broń, części uprzęży, narzędzia pracy i ozdoby. Liczne piramidalne kurhany świadczą o rozwoj u ustroju rodowo-plemiennego. W tej też epoce rozwinęły się specyficzne cechy kulturowe doliny jenisejskiej i Ałtaju. Na wyżynnym Ałtaju powstała osobna kultura, nazwana Majemirską, którą cechowały silniejsze związki ze scytyjskim zachodem a natomiast słabszy rodzimy tradycjonalizm. To zapoczątkowało kulturowe zróżnicowanie, które stało się podstawą przyszłego podziału kulturowego ludów tego obszaru na dwie grupy ~tniczne: tiursko-ałtajską i kirgiską. W trzech ostatnich stuleciach p. n. e. zaszły historyczne procesy, które zaciążyły nad dalszymi dziejami wielu ludów Środkowej Azji, a m. i. ludów nadjenisejskich. Od strony wschodniej rozpoczyna się ekspansja Chin, sięgająca daleko w głąb Azji, połączona z zakładaniem szlaków handlowych. Od Azji Przedniej wychodzi w kierunku Środkowej Azji uderzenie macedońskie, które niesie w głąb Azji sporo kulturowych elementów helleńskich. W centrum Azji powstaje olbrzymi związek wojenny Hunów. Spełnili oni osobliwą misję kulturową, roznosząc po całej Azji elementy kulturowe przejmowane od Chińczyków na wschodzie a od zhelenizowanych ludów na południowym zachodzie. Z tego też okresu pochodzą liczne elementy mongoloidalne, które przeniknęły na obszar jenisejski i zabarwiły nowowytworzony fizyczny typ Chakasów, który zachował się po czasy współczesne. Rozdział drugi zawiera charakterystykę (Kirgizów). Okres ten jest poświadczony dawnego państwa Chakasów przez źródła pisane. Są nimi wzmianki dziejopisów chińskich i runiczne napisy nagrobkowe, umieszczane na kamiennych płytach, stawianych na grobach rodowych władyków kirgiskich z tego okresu. Ze żródeł chińskich wynika, że na powstanie etniki kirgiskiej złożyły się składniki różnorodne, z których najważniejsze są dwa: 1. Jenisejsko-ałtajski substrat ludów, nazywanych przez kronikarzy chińskich "din-lin". Wykazywał on wiele cech fizycznych europejskich (jasną skórę. niebieskie oczy, jasne oczy). 2. Substrat ałtajskich ludów tureckich, które przez kronikarzy chińskich były określane mianem "gian-guny" (32). Wśród Kirgizów istnieje legenda o pochodzeniu Kirgizów i Turków od wspólnego przodka imieniem Niszid. Język wspomnianych napisów nagrobnych z nad Jenisseju w osnowie swojej pochodzi z języka ałtajskiego nazwanego orchońskim. Sojusz plemion kirgiskich doprowadził do wspaniałego rozkwitu ich państwa w pierwszym tysiącleciu n. e., a szczególnie między VI a IX w. n. e. Dopiero konflikty wojenne z Dżyngis-chanem i jego następcami doprowadziły do rozbicia ich państwa. Ostatecznego zniszczenia dokonał Kubłaj-chan. który w 1293 r. roz·kazał przesiedlić znaczną część Kirgizów do Mandżurii, \\7 okolice Ha-Jań. Od tego momentu nastąpił rozpad zamieranie funkcjonalnego zespołu, jaki stworzyła kultura tego ludu. Zdaniem Kisjelewa zasadniczy zrąb tej kultury ukształtował się \V oparciu o rodzime podłoże kulturowe w kotlinie Chakasko-Minusinskiej (s. 39). Jej gospodarczą podstawą było rolnictwo i przyzagrodowa hodowla bydła, jak również pasterstwo stepowe. Wczesnośredniowieczne znaleziska archeologiczne poświadczają tu znajomość i stosowanie pługa do orania roli, stosowanie sztucznego nawadniania pól, uprawę prosa, jęczmienia, pszenicy i tzw. himalajskiego jęczmienia. Hodowano konie, krowy, woły, owce i wielbłądy. Używano żaren do przemiału zboża. Ich średnia zdolność dziennego przemiału musiała sięgać ok. 50 kg. Świadczą o tym wymiary owych żaren oraz eksperymentalne badania autora. Pośrednio dowodzi to stosunkowo dużej wydajności tamtejszego rolnictwa. Ta sytuacja pozwala wnioskować, że zarazem musiało tam istnieć daleko posunięte zróżnicowanie i specjalizacja rzemiosła. Tak było w rzeczywistości, a dowodem są odkopane ślady działalności rzemieślniczej. Do wysokiego kunsztu doszła technika obróbki żelaza, a także i innych metali (srebra, miedzi i brązu). Autor sądzi, że artystycznymi wyrobami z miedzi, srebra i brązu zajmowali się specjaliści jubilerzy. Jakość jak również duże zróżnicowanie artystycznych form ceramiki glazurowanej dowodzi wysokiego stopnia w rozwoju garncarstwa. Tak samo jakość i rozmaitość form broni, narzędzi rolniczych i itd., uprzęży, odzieży itd. nie pozwala wątpić o tym, że poziom rzemiosła wytwarzającego takie przedmioty musiał być wysoki. Artystyczne rzemiosła utrzymywały się w rodach, przechodząc z ojca na syna. Świadczą o tym niektóre napisy nagrobne. Kisjelew sądzi, że już wtedy istniały tu zalą:bki przyszłych cechów rzemieślniczych. Bogatej produkcji rzemieślniczej odpowiadały liczne kontakty handlowe. Do kraju Kirgizów docierali kupcy chińscy, arabscy, tybetańscy, tocharyjscy i in. Ustrój był w pewnym sensie oligarchiczny. Na czele społeczeństwa stała rodowa, zamożna arystokracja, właściciele niezliczonych stad bydła i licznych niewolników. Ale równocześnie lud ten był jeszcze uzależniony od rodowych władyków póżniejszych, "biegów", "kaganów" i "badurów". Tak, że w sumie nie można tu jeszcze mówić o narodzie rządzonym przez władców. Jest to raczej zjednoczenie grup rodowo-plemiennych, w którym podstawową jednostką społeczno-organizacyjną był ród - "el". Wspomniane poprzednio pismo runiczne pochodzenia tiurskiego ulegało przekształceniu w końcowych dziesięcioleciach VIII w. przy udziale elementów pisma chorezmijskiego, które - jak wiadomo - wyrosło na wzorach aramejskich. (s. 69). Tym niemniej Kisjelew przypuszcza, że u Kirgizów istniał rodzimy system znaków runicznych, o czym mają świadczyć najstarsze z napisów nagrobnych. Pierwotną religią Kirgizów był system wierzeń właściwych szamanizmowi. Szczególny akcent kul- �545 towy dotyczył ognia. Z czasem dotarły tam wpływy buddyzmu, a pozmeJ islamu. Twórczość artystyczna w zakresie plastyki również reprezentowała wysoki poziom, co poświadczyły znaleziska w grobach kirgiskich. Po rozgromieniu państwa Kirgizów przez Dżyngizydów, wiadomości o Kirgizach stały się nikłe i rzadkie, zwłaszcza w XIV do XVI w. Dopiero wzmianki napotykane w aktach syberyjskich i moskiewskich od XVII w. pozwalają śledzić ich dalszą historię. Wynika z nich, że Kirgizi ulegli recesji kulturowej. Zatraciwszy wiele z elementów swej dawnej kultury, w dużej części przeszli z powrotem do zajęć łowieckich. Jedynie w dorzeczu środkowego Jeniseju wśród tamtejszych Kirgizów nadal zachowały się tradycje świetnej sztuki kowalskiej, i nadal kowalstwo odgrywało ważną rolę w tamtejszym regionie. Nałeży się spodziewać dałszych badań, które rzucą więcej światła na dzieje i kulturę tego interesującego ludu. Praca S. W. Kisjelewa należy do publikacji, które przynoszą nieznane, niekiedy wręcz sensacyjne szczegóły o kulturze ludów Azji Srodlwwej. W perspektywie r,istorycznej widać, że dyfuzja niektórych elementów kulturowych takich, jak pług, żarna, uprząż końska, telega stcpowa i in., mogła odbywać się innymi drogami, niż to na ogół bywa przyjmowane w dyfuzjonistycznych teoriach współczesnych szkół europejskich. Praca jest niestety napisana trochę chaotycznie, co umniejsza jej odkrywcze wałory. Jest też wydrukowana w wyjątkowo słabej formie graficznej, wyra żnie kolidującej z jej bądź co bądź cenną treścią. T. Dusan Wróblewski Drljaca ZARYS STANU BADAŃ ETNOLOGICZNYCH W JUGOSŁAWII Aczkolwiek już prace pisarzy klasycznych zawierają sporo materiałów dotyczących różnych narodów l, etnologia jest uważana za młodą naukę. W Jugosławii, podobnie jak w innych krajach europejskich, bardzo skąpe są źródła etnologiczne dotyczące średniowiecza 2. Począwszy od XVI w. zarówno nasi jak i obcy pisarze, kronikarze, podróżnicy i historycy: P. Hektorowić (XVI w.) ;', L Valvasor (XVII w.)4, A. Kacić-Miośić" i ks. A. Fortis (obaj z XVIII w.) 6 dają w swoich pracach sporo materiałów o życiu Słowian Południowych. Systematyczne zbieranie i opracowanie materiałów dotyczących życia narodu rozpoczyna się dopiero w pierwszej połowie XIX w. Fakt ten wiąże się z imieniem V u k a Kar a d ż i ć a (1787-1864), który jako inicjator tej pracy zarówno u Chorwatów jak i Serbów, wpływał też na <:;łowel;ców i inne narody bałkańskie '. Mimo iż Karadżić, a w Chorwacji Vrhovac R jednocześnie rozpoczęli działalność. w czasie kiedy etnologia zaczyna się rozwijać jako odrębna nauka, wyniki ich prac nie są jednakowe. Karadżić od razu mógł przystąpić do wydania pierwszego tomu pieśni ludowych (r. 1814); natomiast wiele czasu minęło zanim do podobnych rezultatów doszło w Słowenii (r. 1839), dzięki Polakowi Emilowi Korytce, a w Chorwacji jeszcze później (r. 1846). Praca etnograficzna Karadżića przypada na pierwszą połowę XIX w., zaś w drugiej połowie działają jego następcy, których wyniki prac nie są tak znaczne. Już za życia Vuka rozpoczyna się zarówno wśród Serbów jak i Chorwatów organizowanie towarzystw naukowych i instytucji (muzea), które odtąd będą pomagały w pracach dotyczących bytu i kultury narodu. Z końcem XIX w. przejmują te prace takie instytucje jak Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki w Zagrzebiu, Serbska Akademi3 Królewska (obecnie Serbska Akademia Nauk i Umiętności) w Belgradzie, Muzeum Krajowe w Sarajewie. Pozostawiają one jednak wolną rękę tak indywidualnej, jak i kolektywnej pracy innych instytucji; specjalnie zaznacza się działalność różnych czasopism 9. Budzenie się zainteresowania bytem i kulturą narodu, powstawanie pierwszych muzeów narodowych jest historycznie uwarunkowane walką Południowych Słowian o odrębność narodową 10. Natomiast, wydaje się rzeczą zrozumiałą, że etnologia jugosłowiańska musiała przejść przez dłuźszy etap indywidualnego zbieractwa, pasjonującego amatorstwa, po to, aby po założeniu wymienionych instytucji (które w ramach swojej pracy poświęcają wiele uwagi również naszej nauce) oraz po założeniu instytucji ściśle etnołogicznych, towarzystw i czasopism, praca ta uzyskała charakter bardziej systematyczny. Koniec XIX i początek XX w. eharakteryzuje się w Jugosławii założeniem oddziałów etnograficznych w akademiach Zagrzebia i Belgradu, wyodrębnieniem się pierwszych muzeów etnograficznych z muzeów narodowych, założeniem pierwszej na południowym wschodzie katedry etnologii na Uniwersytecie Belgradzkim, pojawieniem się periodyków etno_ logicznych, zainteresowaniem ze strony muzeów i instytutów zagranicznych 11 naszymi materiałami etnologicznymi oraz studiami zagranicznych badaczy nad naszymi problemami etnograficznymi 12. Po pierwszej wojnie światowej rozpoczęły się wykłady na wszystkich uniwersytetach w kraju i w związku z tym zjawiła się znaczna ilość etnologów. Wprowadzono również etnologię jako przedmiot nauczania w gimnazjach. Przy tej całej pracy brakło koordynacji; nie równomierny był też rozwój nauki na pewnych obszarach Jugosławii, co· stworzyło konieczność założenia towarzystwa ludoznawczego. Jednak dwukrotne próby założenia towarzystwa nie powiodły się (r. 1926 i 1931 r.). Warunki polityczne przedwojennej Jugosławii, negowanie jednych i faworyzowanie innych narodów, nie stanowiły· sprzyjającej atmosfery dla rozwoju jugosłowiańskiej etnologii. Dodajmy, że różne instytucje etnologiczne szły na rękę takiemu stanowi rzeczy 13. Instytucje prowadzące 35 - "Lud", t. XLVII �547 badania nad bytem i kulturą narodu przejawiały działalność wydawniczą w zakresie kwestionariuszy i podręczników zawierających wskazówki do pracy badawczej. Dzięki temu zebrano dużą ilość materiałów. Szczególnie działalność wydawnicza lat trzydziestych bież. stulecia przybiera na sile, drukowano bowiem przede wszystkim materiały zebrane poprzednio. W okresie póżniejszym akcja zbierania materiałów nie dotrzymywała kroku pracy wydawniczej. Często tworzeniem podstaw i zakładaniem fundamentów etnologii zajmował się jeden człowiek, jedna wybitna indywidualność l'. Także antropogeograficzna szkoła C v i j i c i a, niewątpliwie wywarła znaczny wpływ na jugosłowiańską, a ściślej - na serbską etnologię. Reprezentanci tej szkoły uznali decydujący wpływ środowiska geograficznego na rozwój narodu i jego kulturę. Etnologia jugosłowiańska przyjęła również zasady szkoły e w o l u c j o n i s t y c z n e j. Kierunek zaś h i s t o r y zm u s c h e m a t y c z n e g o, który w okresie imperializmu dominuje nad szkołą ewolucjonistyczną, p0pularyzuje się również i w Jugosławii z czego wynika, że i ahistoryzm a częściowo i formalizm miały miejsce w jugosłowiańskiej etnologii 15. Kończąc część wstępną mego artykułu podaję jednocześnie, że rozwojem etnologii zajmowali się niemal wszyscy czołowi etnologowie: T. Djordjević, J. Erdeljanović, B. Drobnjaković, M. Gavazzi, M. Filipović, V. Novak, Ś. Kulisić, B. Rusić, J. Vukmanović i różni obcy badacze 16. Zestawienie chronologiczne instytUCJ'l' nie działalność Rok założenia Instytucje* Katedry 1888 M~' Sarajewo 1894 1896 Belgrad względnie 1906 1913 Split 1919 Zagrzeb Organizacja poszczególnych powojennej pracy republikach etnograficznej jugosłowiańskich Po drugiej wojnie światowej publikuje się materiały przeważnie zebrane wcześniej. W okresie tym odczuwa się już potrzebę ukazania ogól_ niejszych metodologicznych opracowań oraz zestawienia bibliografii. Serbia Najstarsza katedra w Jugosławii to Seminarium Etnologiczne Uniwersytetu Belgradzkiego. Straciła ona podczas wojny obu swoich profesorów: dr T. Djordjevicia i dr J. Erdeljanovicia. Zreorganizowane po II wojnie światowej, z prof. dr B. Drobnjakoviciem na czele i niezbędną ilością kadry naukowej oraz znacznie wzbogaconą biblioteką, Seminarium Etnologiczne przygotowało instytucjom etnologicznym czterech naszych republik znaczną ilość specjalistów. Założony przed blisko siedemdziesięciu laty jako Sekcja Etnograficzna, wielokrotnie reorganizowany, Instytut Etnograficzny SANU, począwszy za narodni żivot Slavena (Zgb.) obicaje Zagrzeb 1926 1951 zbornik Lubljana 1923 1930 muzeja Skopje I w obec- Czasopisma Glasnik Zemaljskog u Sarajevu Zbornik Jużnih Belgrad 1924 rozwijających Srpski etnografski (Belgrad) 1901 1921 t l . e no oglcznych w Jugosławii Skopje Lubljana "Etnoloska biblioteka" - Zgb. "Etnolog" - Lubljana Glasnik Etnografskog muzeja Belgrad Banjaluka Zadar Cetinje 1952 Glasnik Etnografskog Belgrad 1£56 Glasnik instituta za slovensko rodopisje, Ljubljana 1959 Etnoloski pregled, instituta SAN, na- Belgrad • W zestawieniu powyższym nie uwzględniono instytutów. Brakowało mi do tego szczegółowych danych. Oprócz instytutów Serbskiej i Chorwackiej Akademii Nauk, założonych na schyłku XIX w., większość pozostałych założono po drugiej wojnie światowej. �549 548 od 1958 r. posiada następujące sekcje: a) etnologiczną, b) antropologiczną, c) folklorystyczną, d) socjologiczną oraz e) sekcję budownictwa ludowego. Kontynuując, i w znacznej mierze rozszerzając dzieło Cvijića, Instytut Etnograficzny SANU prowadził najdłuższe badania w zakresie etnologii. Według mapy sporządzonej w ostatnich latach w Instytucie przeszło 1/3 terytorium FNRJ zbadano pod względem antropogeograficznym i opublikowano te materiały. Sekcja socjologiczna postawiła sobie za zadanie badanie ekonomiczno-socjologiczne bytu i obyczajów narodu, w związku z industrializacją i urbanizacją wsi. Oprócz tego jednym z ważniejszych zadań tego instytutu jest organizacja pracy nad realizacją jugosłowiańskiego atlasu etnologicznego. Dość szeroko zakrojoną akcję prowadził Instytut Wsi SANU, który dziś już nie istnieje, bowiem zadania jego przejął Oddział Badania Wsi Instytutu Nauk Społecznych. Duże znaczenie dla etnologii jugosłowiańskiej ma akcja Maticy Serbskiej w Nowym Sadzie nastawiona na problematykę przystosowania się ludności przesiedlonej po wojnie do Vojvodiny. Muzeum Etnograficzne w Belgradzie, podobnie jak większość założonych po wojnie muzeów, prowadzi wszechstronną działalność naukową; wydatnie zwiększają się zbiory (stałe i okresowe wystawy) oraz ogłasza się drukiem zebrane materiały. Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie jest inicjatorem badań kompleksowych (wyniki których są już drukowane) nastawiając się przede wszystkim na badanie Hera - dawniejszej ludności Banatu. Pozostałe muzea w Serbii, mimo że często obsada personalna sprowadza się do jednego fachowca - etnologa, prowadzą badania z zakresu kultury materialnej. Niektóre z nich posiadają własne wydawnictwa w których publikują zebrane materiały. Oprócz pracy naukowej muzea prowadzą działalność oświatową; w akcji ochrony zabytków współpracują z instytucjami konserwatorskimi. Działalność wydawnicza znajduje swój wyraz przede wszystkim w kontynuacji starych wydawnictw jak: "Srpski etnografski zbornik" 17 pod redakcją B. Drobnjakovicia oraz "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" 18 pod redakcją M. Vlahovicia. powołano również nowe tytuły wydawnicze, a mianowicie: "Glasnik Etnografskog instituta SANU" lO i czasopisma poszczególnych muzeów 20 oraz rÓżne większe 21, bardziej reprezentatywne publikacje 22. Poza tym pracownicy Seminarium Etnol~gicznego drukują swoje prace w "Zborniku Filozofskog fakulteta Umverziteta u Beogradu" 23. Chorwacja Zreorganizowany po drugiej wojnie światowej Zakład Etnologii (Katedra Etnologii Ogólnej oraz Katedra Etnologii Jugosławii) w Zagrzebiu \V dalszym ciągu kontynuuje pracę dydaktyczną, wprowadzając m. in. do programu nauczania zasady kartografii etnologicznej. Kierownikiem Zakładu jest prof. dr M. Gavazzi. Zakład ten w porównaniu z belgradzkim nie prowadził tak dużcj akcji dydaktycznej, ze względu na nieliczny personel, co spowodowało mniejszą ilość studentów kończących etnologię w Zagrzebiu. W 1953 r. Sekcja Etnograficzna Jugosłowiańskiej Akademii Nauki i Sztuki w Zagrzebiu przerodziła się w Instytut Etnograficzny obejmujący 4 sekcje: a) Etnologiczną, b) Etnograficzną, c) Folkloru Muzycznego oraz d) Antropogeograficzną. Zaczęte pod koniec ubiegłego wieku pod kierownictwem A. R a d i c i a, prace nad monograficznymi opracowaniami nie ograniczyły się tylko do antropogeografii. Mimo. że nie prowadzono ich na t.ak szeroką skalę, jak w Belgradzie, dla etnologii są one bardzo wartościowe. Na ogólną ilość siedmiu muzeów, które przejawiają działalność na terenie Jugosławii, trzy przypadają na Chorwację 24. Muzeum Etnograficzne w Zagrzebiu, obok działalności kulturalno-oświatowej, prowadzi badania terenowe na obszarze całej Chorwacji (zespołowo-kompleksowe i indywidualne) 25. Pozostałe dwa etnograficzne muzea chorwackie, ze względu na szczupłość kadry oraz niedostateczne środki finansowe, ograniczają się do badań na obszarze mniejszym, a mianowicie Srodkowego Wybrzeża oraz wysp przybrzeżnych. Nieodpowiednie warunki w zakresie ekspozycji, gromadzenia zbiorów itp. utrudniają realizację akcji naukowo-badawczej, podejmowanej przez absolwentów etnologii, jako pracowników muzealnych w Chorwacji i pozostałych republikach. Częściowo rozwiązują wprawdzie ten problem nowoorganizujące się muzea regionalne z działami etnograficznymi prowadzonymi przez fachowców. Muzea chorwackie, szczególnie mieszczące się w miejscowościach turystycznych (muzea etnograficzne w Splicie, Zadarze, dział etnograficzny w Dubrowniku), cieszą się wciąż wzrastającą frekwencją. Od 1949 r. rozpoczęto w Zagrzebiu dalszą kontynuację czasopisma "Zborni.k za na rodni żivot i obićaje Jużnih Slavena" 26 pod redakcją profesorów dr D. Boranicia i dr M. Gavazziego. Od 1951 r. redaktorem tego czasopisma jest prof. dr M. Gavazzi. Oprócz tego czasopisma, Jugosłowiańska Akademia Nauki i Sztuki opublikowała dwutomową pracę M. M u r k i o poezji ludowej (przygotowaną jeszcze przed drugą wojną światową). Pracownicy Katedry w Zagrzebiu publikują swoje prace na lamach "Zbornika Filozofskog fakulteta Sveućilista u Zagrebu" 27. Zakład Uniwersytetu Zagrzebskiego po kilkunastoletniej przerwie wznowił edycję pt. "Izdanja Etnoloskog seminara Sveucilista u Zagrebu" 28. W Muzeum Etnograficznym w Zagrzebiu dotychczas nie udało się wznowić czasopisma przedwojennego, w zamian za co wydrukowano przewodnik muzealny "Tumac izlożbene gradje u Etnografskom muzeju u Zagrebu" 29. �;:;50 551 Pozostałe muzea etnograficzne, wzgl. etnograficzne działy muzeów regionalnych, publikują przewodniki muzealne, prace o charakterze turystyczno-krajoznawczym 30, a o ile na ich terenach istnieją roczniki muzealne etnologowie zamieszczają tam swoje artykuły specjalistyczne 31. Podsumowując dane o wydawnictwach w Chorwacji stwierdzamy, że ilość ich jest niewystarczająca dla placówek etnograficznych. Słowenia Katedra Etnografii w Lublianie, nie przejawiająca żadnej działalności w czasie wojny, zreorganizowana po wyzwoleniu a kierowana obecnie przez docenta dr V. Novaka (ale bez dostatecznej kadry) przygotowała w okresie powojennym kilkudziesięciu fachowców, prawie wyłącznie specjalistów z zakresu etnologii Słowenii. Na obszarze Słowenii, w Lublianie, prowadzą działalność dwa instytuty: Instytut Ludoznawstwa Słowenii oraz Instytut Muzyczno-Ludoznawczy. Instytut Ludoznawstwa Słowenii posiada dwa działy: a) literatury ludowej i b) dział obyczajów i zabaw. Działalność tego instytutu przejawia się w badaniach nad zagadnieniami z zakresu folkloru ludowego, natomiast kultura materialna jest przedmiotem badań słoweńskich muzeów regionalnych. Podobną tematycznie działalność prowadzi Instytut Muzyczno-Ludozn'1Wczy, który jednak szczególny nacisk kładzie na badania nad kulturą muzyczną. Inicjatywę badań zespołowo-kompleksowych, zapoczątkowaną przez Muzeum Etnograficzne w Lublianie w r. 1954, podjęły istniejące już w tym okresie muzea regionalne. Tą metodą badawczą posługują się także, powstające w następnych latach, działy etnograficzne muzeów regionalnych (np. w Mariborze i Celiu). Tego rodzaju badaniami objęto początkowo tylko przybrzeżne obszary Słowenii (Istra, Doleńska) a ostatnio obszary górskie (Pohorje). Nie mniej ważną rolę spełniają muzea w propagowaniu kultury ludowej, urządzając okresowe wystawy, poświęcone nie tylko zagadnieniom Słowenii, lecz także kulturze ludowej krajów egzotycznych. Działalność wydawnicza jest słabiej rozwinięta niż w Serbii, Chorwacji a nawet w Bośni i Hercegowinie. W r. 1948 reaktywowano czasopismo Muzeum Etnograficznego w Lublianie pt. "S!ovenski etnograf", którego w okresie powojennym wydano 13 roczników. Z nowych wydawnictw wymienić należy kwartalnik pt. "Glasnik Instituta sa s!ovensko narodopisje", którego pierwszy numer ukazał się w r. 1956. Na treść wymienionego kwartalnika składają się małe artykuły, kwestionariusze oraz dział zawierający korespondencję z informatorami. Bośnia i Hercegowina Na uniwersytecie w Sarajewie brak odrębnego kierunku etnologii. Prof. S. Kulisić przeprowadzał od 1950 r. wykłady z etnologii, jako nauki pomocniczej, przy katedrze geografii. Miejsce prof. Kulisicia zajął w r. 1955, prof. dr M. Filipović. W związku z powiększeniem personelu wspomf\ianej katedry zaistniały ostatnio realne możliwości wyodrębnienia etnologii jako studium kierunkowego. Instytut Badań Folkloru w Sarajewie, który odegrał doniosłą rolę w badaniach zespołowo-kompleksowych zgromadził bowiem bogate materiały, uległ reorganizacji, ponieważ całokształt prac, łącznie z personelem przejęło Muzeum w Sarajewie. Na podkreślenie zasługuje działalność Instytutu przed jego likwidacją zwłaszcza przy gromadzeniu obfitych zbiorów muzealnych. Instytut do Spraw Bałkańskich, istniejący przy Towarzystwie Naukowym w Sarajewie, z jednoosobową obsadą (dyrektor), ogranicza swoją działalność do badań z zakresu językoznawstwa porównawczego. Ze względu na zmianę obsady personalnej 32, obecnie zainteresowania Instytutu sprowadzają się do badań etnograficznych. Muzeum Bośni i Hercegowiny w Sarajewie, wzbogacone przez zbiory, personel i działalność byłego instytutu do spraw folklorystyki, zatrudnia obecnie dwunastu pracowników naukowych. Nadmienić należy, że jest to jedna z nielicznych pł'acówek w Jugosławii posiadająca tak liczną obsadę personalną. Poszczególni pracownicy naukowi tej placówki specjalizują się w określonych działach etnologii, folkloru i językoznawstwa. Z prac badawczo-naukowych Muzeum w Sarajewie wymienić należy prowadzone, przez zespół pracowników Działu Etnograficznego, badania kompleksowo-zespołowe na obszarze Neum-Kleka, Livańsko Pole oraz Imliany. JVluzeum w Sarajewie, mimo że dopiero rozpoczyna organizować ekspozycje okresowe, cieszy się dużą frekwencją, szczególnie młodzieży szkolnej. W innych placówkach muzealnych w republice, w działach etnografii, zatrudnia się po jednym pracowniku naukowym. Proporcjonalnie do obsady działalność tych muzeów jest dużo skromniejsza. Jedno z przedwojennych muzeów etnograficznych (w Banialuce), w okresie powojennym poszerzyło swój zakres tematyczny przez utworzenie nowych działów. W chwili obecnej muzeum to posiada bardzo bogate zbiory strojów ludowych. Poza te m, przejawia ono ożywioną działalność w zakresie stałych i okresowych wystaw etnograficznych oraz w zakresie badań terenowych nie tylko z dziedziny kultury materialnej, ale także i muzykologii. Najstarszym wydawnictwem a charakterze rocznika w Bośni i Hercegowinie jest "Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu". W nowej serii został on wskrzeszony w 1946 r. jako wydawnictwo, początkowo jednotomowe, zamieszczające m. in. artykuły etnograficzne. Od r. 1953 "Glasnik. .." ukazywał się w dwóch tomach, z czego drugi tom był poświęcony historii i etnografii. W 1959 r. ten drugi tom przeradza się w wydawnictwo �5G2 wyłącznie etnograficzne o nazwie "Etnologia". Ostatni numer "Etnologii" Muzeum w Sarajewie zawiera pierwsze wyniki badań zespołowo-kompleksowych. Należy jeszcze zaznaczyć, że w tym czasopiśmie ukazały się, w okresie powojennym, dwie bibliografie etnograficzne :l:l. Począwszy od 1951-19.55 r. wychodziło w Sarajewie czasopismo Instytutu do Badań Folkloru :14, którego treść stanowił głównie folklor. Trzecim wreszcie czasopismem, ukazującym się w Tuzli nakładem Muzeum Krajowego jest "CIanci i gradja za kulturnu istoriju Istocne Bosne":I5 zawierający m. in. artykuły o tematyce etnograficznej. Wśród periodyków wymienit: należy jeszcze publikacje Urzędu Ochrony Zabytków w Sarajewie :I'" w których znależć możemy artykuły poświęcone ochronie i konserwacji reliktów starego budownictwa ludowego. Z innych wydawnictw, już nic o charakterze periodyków, na czoło wysuwa się "Słownik Turcyzmów:l7 (wydawnictwo byłego Instytutu do Badań Folkloru w Sarajewie), dwa zbiory melodii i pieśni ludowych z obszaru Krainy Bośni '18 (wyd. Muzeum Narodowego w Banialuce), oraz dwie mniejsze publikacje (wydane przez muzea w Mostarze 89 i w Trawniku) 40. Macedonia Katedra etnologii na Uniwersytecie w Skopju, pod kierownictwem prof. dr B. Rusicia, p~owadzi intensywną działalność pedagogiczną w języku macedońskim; przygotowuje młode kadry wyłącznie do instytucji znajdujących się na terenie tej republiki. W 1950 r. założono w Skopju Instytut Folkloru, posiadający 3 działy: a) Tkactwa (względnie wytworów włókienniczych), b) Zwyczajów, obrzędów i muzyki ludowej, oraz c) Choreografii. Instytut ten bada byt i obyczaje na terenie Macedonii. Muzeum Etnologiczne w Skopju powstało w 1949 r. dzięki rozbudowie i wydzieleniu się Działu Etnograficznego z Muzeum Narodowego. Działalność tego muzeum, podobnie jak i działalność etnograficznych oddziałów w muzeach narodowych, założonych po wojnie (Muzeum Miejskie w Skopju, muzea w Ochrydzie i Velesu Tytowim i in.), przejawia się w akcji gromadzenia i przystosowania do potrzeb muzealnych - ebpn natów kultury materialnej. Etnograficzna działalność wydawnicza w Macedonii jest rozwinięta bardzo słabo. Muzeum Etnograficzne w Skopju, podobnie jak i Instytut Folkloru, żadnego czasopisma nie posiadają a naukowcy z tych placówek drukują swe prace w "Glasniku Muzejskog drustva" H (pracowników muzealnych), w czasopiśmie Fakultetu Filozoficznego w Skopju 4~ wzg. w czas=pismach ukazujących się w innych republikach. Od czasu do czasu, ukazują się także w Macedonii niewielkie wydawnictwa książkowe ". Wydaje się. że założenie przynajmniej jednego czasopisma, periodyku na terenie Macedonii, podziałało by mobilizująco na młodych pracowników tej republiki, a naukowcom innych regionów kraju pozwoliło by na lepsze poznanie życia i twórczości Macedończyków. Czarnogórze Czarnogórze nie posiada uniwersytetu, nie ma więc wychowanych przez siebie kadr etnologicznych i zmuszone jest zatrudniać pracowników wykształconych w innych republikach. Założony po wojnie w Cetyniu Instytut Historii, posiada Sekcję Etnograficzną, której zadaniem jest prowadzenie badań etnograficznych na terenie Czarnogórza. Główną problematyką badawczą Muzeum Etnograficznego w Cetyniu stanowią badania nad kulturą materialną, a w szczególności nad kwestią stroju ludowego toteż większość zbiorów tego muzeum to eksponaty z zakresu stroju. Całkowita zmiana ekspozycji wystawy w okresie powojennym polegała na znacznym unowocześnieniu jej w sto_ sunku do istniejącej poprzednio, ale wymagała kilku lat intensywnej pracy. W nowopowstających muzeach regionalnych Czarnogórza, których ilość ciągle wzrasta, dają się ostatnio zauważyć tendencje do tworzenia działów etnograficznych. W Czarnogórzu nie ukazują się żadne publikacje z zakresu etnologii. Artykuiy etnograficzne dotyczące tej republiki są drukowane w czasopismach pokrewnych dyscyplin 44, w czasopismach o charakterze kulturalnym 45, względnie pracownicy Muzeum Etnograficznego drukują swe artykuły w wydawnictwach innych republik. II Charakterystyka pracy badawczej problematyka etnologiczna Rozdział ten będzie próbą przedstawienia głównych cech wspólnych dla prac etnologicznych w poszczególnych republikach oraz próbą uwypuklenia problematyki etnologicznej. Jak już zaznaczono poprzednio, prace dydaktyczne z zakresu etnologii pro\ •..• adzą katedry we wszystkich jugosłowiańskich ośrodkach uniwersyteckich. Z pięciu istniejących w naszym kraju uniwersytetów, trzy posiad8ją katedry etnologii (Belgrad, Zagrzeb, Lubliana), w pozostałych zaś dwóch etnologia jest przedmiotem wykładanym na katedrach geografii lSkopje, Sarajewo). Na podkreślenie zasługuje fakt, że programy uczelni oraz sposób przygotowania młodej kadry były różne na poszczególnych uniwersytetach. W ostatnich latach dają się jednak zauważyć tendencje do ujednolicenia metod nauczania, w związku z czym przeprowadza się m. i. okresową wymianę pracowników naukowych - głównie profesorów między poszczególnymi uczelniami. Specyficzna sytuacja zachodzi między �555 ilością studentów kończących etnologię a realnymi możliwościami ich zatrudnienia. Wydaje się, że problem ten można by rozwiązać dwojako: a) ograniczyć ilość miejsc na uniwersytetach, a tym samym ograniczyć rolę etnologa do pracownika badawczo-naukowego (katedry, instytuty, muzea) oraz b) dążyć do zatrudnienia etnografów w szkolnictwie, wydziałach oświaty itp. Ta druga możliwość jest tym bardziej realna, że wykłady z etnologii w szkolnictwie średnim mają już swoją tradycję. Ze względu bowiem na przeprowadzanie akcji zbieracko-ankietowych, wydaje się jak najbardziej słuszne wprowadzenie etnologii do liceów pedagogicznych. Dużym ułatwieniem w tym zakresie są przygotowane odpowiednie podręczniki a mianowicie B. D r o b n jak o v i c i a oraz V. N o v aka. Z innych postulatów zmierzających do podniesienia kwalifikacji młodej kadry etnologicznej, można by zalecać utworzenie przy istniejących katedrach specjalnego konwersatorium oraz seminariów doktoranckich. Uwzględniając całokształt powojennej działalności instytutów i sekcji etnologicznych oraz folklorystycznych (łącznie dwanaście instytucji) należy stwierdzić ogromną ilość indywidualnie zebranych antropogeograficzno etnologicznych opisów materiałowych. Materiały te, zbierane przez okres siedemdziesięcioletni, przez różnych badaczy i według różnych kwestionariuszy nie zawsze są porównywalne i stąd wydaje się że nie mogą stanowić podstawy nawet atlasu antropogeograficznego. Niemniej przedstawiają one poważną bazę materiałową z którą należy się liczyć przy uwzględnianiu dynamiki poszczególnych zjawisk, na co między innymi kładzie nacisk Jugosłowiański Atlas Etnologiczny (EAJ) nad którym już rozpoczęto pierwsze prace. Wymienione instytuty, w ostatnich latach, zapoczątkowały na terenie Jugosławii specyficzny rodzaj badań, które można by nazwać etnosocjologicznymi. Należy podkreślić, że nowozałożone instytuty nie zawsze mają możliwości prowadzenia własnych wydawnictw, wobec czego wysiłki swoje kierują głównie na gromadzenie materiałów i ich c p~;;cowanie archiwalne. Mówiąc o jugosłowiańskiej muzeologii, zwraca uwagę znaczny wzrost liczby muzeów z działami etnograficznymi i utworzenie trzech specjalnych muzeów etnologicznych (w Cetyniu, Zadarze i Skopju). Przy tworzeniu tych instytucji często napotykano na duże trudności (względy kadrowe, finansowe itp.). Nie mniej trudności te zostały pokonane przy dużym jednakże wkładzie pracy i zapału, toteż w chwili obecnej kilka z tych muzeów wydaje nawet własne czasopisma naukowe. Stały wzrost wykształconych. młodych pracowników muzealnych nie pozostał bez wpływu na skład i poziom fachowy personelu naukowego. W związku z tym muzeom przypadło w udziale inicjowanie kompleksowych badań zespołowych z zakresu kultury ludowej. Około dziesięciu lat trwają już starania o utworzenie Skansenu, podejmowane przede wszystkim przez tych etnologów, którzy mieli sposobność bezpośrednio zapoznać się ze skansenami skandynawski- mi. Utworzenie Skansenu było by pożądane zarówno ze względu na jego znaczenie naukowe, jak i popularyzatorsko-dydaktyczne. W obecnym stanie wydaje się słuszne utworzenie jakiegoś muzeum pomyślanego szerzej a gromadzącego materiał z całej Jugosławii, a nawet z półwyspu Bałkańskiego. Postulat ten znajduje uzasadnienie tym bardziej, że niektóre z naszych muzeów mają po temu warunki, posiadają bowiem pewien zasób eksponatów z całego terenu państwa oraz krajów ościennych. Z przytoczonego powyżej przeglądu etnologicznej działalności wydawniczej .Jugosławii wynika, że nie jest ona skąpa, jakkolwiek można mieć zastrzeżenia co do równomierności nasycenia terenu regionalnymi wydawnictwami etnologicznymi (np. w Macedonii i Czarnogórzu, gdzie działa kilka instytucji etnologicznych, nie ma ani jednego naukowego czasopisma). Wobec tak licznych wydawnictw i dość rozproszonego materiału, jak najbardziej słusznym wydawało się stworzenie centralnego czasopisma o charakterze metodologicznym. Taki centralny organ w którym zamieszczano by artykuły metodologiczne oraz analizujące i podsumowujące dotychczasowe wyniki, przyczynił by się niewątpliwie do koordynacji prac etnologicznych w Jugosławii. W czasopismach etnologicznych, w ostatnich latach, zamieszczane są opracowania monograficzne, stanowiące rezultat zespołowych badań terenowych, prowadzonych przez okres dwu- lub trzyletni. Poza tym na treść czasopism etnologicznych składają się bibliografie, tak bieżące jak i tematyczne, natomiast w dalszym ciągu odczuwa się brak bibliografii ogólnej np. za okres powojenny. Podkreślić należy, że na łamach wydawnictw etnologicznych publikuje się referaty wygłaszane na kongresach Związku Folklorystów Jugosławii (patrz L Kałojewa w SE). Dość licznie organizowane konferencje naukowe 46 pozwalają pracownikom poszczególnych ośrodków na wymianę swoich poglądów i wyników. Mirno to odczuwa się brak sympozjum naukowego, poświęconego wybranym zagadnieniom, na którym aktualne problemy mogły by być dokładnie przedyskutowane. Niewątpliwie tego rodzaju zebrania ułatwiły by pracę młodym kadrom, podnosząc jednocześnie ich poziom naukowy. Trzecia przedwojenna próba utworzenia T o war z y s t w a E t n o log i c z n e g o zakończyła się zorganizowaniem dwóch ośrodków towarzystwa (na południu i północy kraju 47), założeniem czasopisma w Skopju i wypracowaniem pewnych podstaw organizacyjnych, które to rezultaty zniszczyła druga wojna światowa. Tymbardziej w r. 1957 przystąpiono z zapałem do zorganizowania towarzystwa, które stanowi dziś platformę porozumienia wszystkich samodzielnych pracowników naukowych. Do chwili obecnej Towarzystwo odbyło trzy walne zgromadzenia oraz kilka posiedzeń. Organizacja etnologii w Jugosławii, omówiona wyżej, narzuciła niejako potrzebę utworzenia Towarzystwa Etnologicznego, które w zakresie swojej działalności uwzględnia przede wszystkim: 1) Koordynację zakresu wykła- �5;:>6 dów na pcszczególnych katedrach oraz poprawę możliwości zatrudnienia pracowników po ukończeniu studiów; 2) Prace wstępne i przygotowywawcze do opracowania i wydania Atlasu Etnologicznego Jugosławii (EAJ', a w związku z tym, zorganizowanie specjalnych archiwów naukowych; 3) Założenie ogólnego muzeum jugosłowiańskiego; 4) Wydawanie czasopisma centralnego, opracowanie podręczników etnologicznych i rzeczowych bibliografii oraz 5) Organizowanie sympozjów naukowych. Realizując swoje założenia Towarzystwo przeprowadziło rewizję dotychczasowego stanu i opracowało postulaty kształcenia kadry etnologicznej; podjęło uchwałę by w ramach Muzeum Vojvodiny w Nowym Sadzie podjąć próbę utworzenia poglądowego archiwum naukowego; opublikowało pierwszy numer czasopisma centralnego "Etnoloski pregled" 48, wydało w formie broszury dwie pozycje "Etnoloska biblioteka" 49 i kilka numerów "Biuletynu"; zorganizowało wreszcie dwa sympozja poświęcone badaniom garncarstwa ludowego oraz zadrudze. Sprawa powołania J u g osł ow ia ń sk iego At l a s u E t n o l o g i c z n e g o była przedmiotem nie jednej konferencji. Jednakże dopiero w 1958 r. powołano Komisję do Spraw Atlasu, na czele z prof. dr B. Bratanićem, która po uwzględnieniu dorobku polskiego i innych atlasów Europy, oraz wyników prac kartograficznych Katedry w Zagrzebiu, wypracowała specyficzną, przystosowaną do miejscowych warunków, koncepcję Atlasu. Jak podaje wymieniona Komisja 50, Atlas obejmie całe terytorium Jugosławii; wytypowano 758 areałów liczących 400 km 2 (20 km X 20 km). Do wymienionej liczby areałów należy dodać terytoria przygraniczne (Włoch, Austrii, Grecji, Węgier, Rumunii), etnicznie związane z terytorium Jugosławii. Tym samym liczba areałów zwiększa się do 900. Przy zaplanowanych 900 areałach, przy naj mniejszym eksploatowaniu punktów, jedna wieś będzie reprezentowała 100 km2, czyli 4 wsi na 400 km2 z przeciętną odległością punktów co 10 km (3032 punktów na cały obszar Jugosławii czyli 3600 z przygranicznymi obszarami). Bardziej korzystne jest większe zagęszczenie punktów atlasowych, zaś optymalne zagęszczenie .fugosławii; wytypowano 758 areałów liczących po 400 km2 (20 km X 20 km). czyli 16 wsi na 400 km 2; tym samym przeciętna odległość zmniejsza się do 5 km, czyli liczba ogólna punktów wzrośnie do 12128 względnie 14400. Komisja uważa sieć optymalną za właściwą, do której realizacji należy zmierzać. Dla zorganizowania bazy żródłowej Komisja przewiduje dobór eksploratoróworaz zorganizowanie sieci stałych korespondentów; literaturę i inne żródła wykorzystano dodatkowo. Przez wykwalifikowanych etnologów opracowanych było by 900 stałych punktów (w ilości 300 X 3 = 900). Dodatkowa sieć, obejmująca 3600 względnie 6600 (maksymalne zagęszczenie) punktów również eksploatowana była by przez tych samych etnologów (31)0 X 12 lub 300 X 22). Sieć korespondentów obejmowała by 2500 557 względnie 4000 (maksymalne zagęszczenie) punktów. Na eksploratorów terenowych przewiduje się, oprócz magistrów etnologii, studentów starszych lat studiów, natomiast korespondenci rekrutowali by się z warstw nauczycielskich oraz ludności wiejskiej. Akcję doboru stałych badaczy terenowych, jak i korespondentów, poprzedzą pewne wyjaśnienia i szk~lenia, tak aby podjęte przez nich zobowiązania były realizowane jak naJbardziej sumiennie i dobrowolnie. W związku z zaplanowaną siecią i doborem pracowników terenowych, przygotowuje się ma~ę podkładową stałej sieci w skali l : l 000 000 (na podstawie międzynarodowej mapy Europy oraz mapy Jugosławii w skali l : 500000). Na mapę podkładową w drugiej fazie narzucone zostaną zaplanowane are:łły. Mapa ta znajdzie nawiązanie do istniejących już skartowań europejskich. Do wyboru wsi reprezentujących zaplanowane areały przewiduje się powołanie komisji specjalistów dla poszczególnych regionów. Oczywiście, stała sieć będzie ulegała pewnym zmianom, zależnie np. od tematyki kwestionari usza. Przygotowuje się różne znormalizowane formularze np. kartoteki, karty materiałowe, katalogi itp. Opracowano odezwy, które wysłano do poszczególnych ośrodków celem zebrania deklaracji instytucji naukowych do współpracy z Atlasem. Ogłoszono drukiem Kwestionariusz Próbny uwzględniający postulaty metodyczne z zakresu europejskiej kartografii entograficznej. Kwestionariusz ten, według którego przeprowadza się próbne badania w terenie, obejmuje 2 zagadnienia z zakresu kultury materialnej (jarzma i młocka) oraz 3 z zakresu kultury duchowej i społecznej (narady wiejskie, ognie doroczne oraz obchody z maskami). Najbliższe plany Atlasu przewidują m. in. zebranie materiału bibliograficznego, przeprowadzenie kwerendy w archiwach i muzeach oraz opracowanie tych materiałów pod kątem potrzeb Atlasu. Prace przygotowawcze, według przewidywań Komisji, zajmą około dwóch lat. Po szcze_ gółowym zrealizowaniu wstępnych założeń, przy równoczesnej akcji uderzeniowej, wydaje się możliwe przebadanie kilku problemów w dość krótkim terminie (około pięciu lat). Zdaniem Komisji, w wypadku przebiegania akcji planowo, przy równoczesnym gromadzeniu materiałów z innych żródeł, do wydawania pierwszych zeszytów Atlasu będzie można przystąpić za około 10 lat. W ten sposób Jugosłowiańskie Towarzystwo Etnologiczne realizuje zadania, które uwarunkowały jego powstanie a zostały sformułowane m. in. przez V. N o v a k a: "Dbać o teraźniejszy poziom teoretyczny, metodyczny i organizacyjny etnologii; wyznaczyć odpowiednie miejsce w nauce dor~bkowi z okresu poprzedniego, koordynować prace etnologiczne w kraJU: inicjować badania na większą skalę jak np. atlasowe, przeprowadzać i podbudowywać te prace, oraz publikować ich wyniki" 51. �558 559 PRZYPISY II e r o d o t (V wiek p.n.e.), Konstanty P o r f i r o g e n e t a "Administrando Imperio" (X w.). 2 Dusanov Za konik. 3 Ribanje i ribrasko prigovaranje, 1568. 4 Die Ehre der Herzogthums Krain, 1689. & Razgovor ugodni naroda slovinskog, 1756. 6 Viaggio in Dalmazia, 1774. 1 , M. S. F i l i p o v i ć, Povodom osnivanja Etnolokog drustva Jugoslavije, Prilog Biltenu br. 3, Beograd 1958, s. 1 (powielone). 8 Biskup M. Vrhovac, 1813. 9 M. S. Filipović, j. w. 10 Idejna i teoriska osnova u razvitku nasih etnografskih muzeja, Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951, Beograd 1953, s. 27-30. .11 Duża ilość eksponatów w muzeach Wiednia i Budapesztu; wyd. "Wlssenschaftliche Mitteilungen aus Bosnien und der Herzegowina' instytuty we Wiedniu. ' 12 K. Jirecek, R. Meringer, M. i A. Haberlandt, E. Schneeweiss J. Polivka, S. Ciszewski, P. Rowiński. ' 13 Muzea w Skopju, Sarajewie, Zagrzebiu oraz Lubljanie. 1~ V. ~aradżic, J. Cvijić, A. Radzić, V. Jagić, S. Novaković, V. Bogisić, F. MlkloSlC, M. Murko, T. Djordjewić, J. Erdeljanowić, B. DrobnjakoviĆ. 15 S. Kulisić, j. w., s. 29. 16 S. C i s z e w s k i, Folklorystyka Chorwacko-Serbska, Wisła t. V (1891), s. 871-902, t. VI (1892), s. 18-53; T. R. D jor d j e v i ć, Etnoloska nauka u Jużnih Slovena, "Nas narodni żivot" knj. I 1926; E. Schneeweiss Die ~ugoslawische VOlkskunde in der Jahren 1914-1924, "Zeitschrift fii~ Slawlsc~~ Philologie III, Berlin 1926, B. D r o b n jak o v i ć, Srpska etnografiJ a od Vuka Karadżića do danas, "Muzeji" I, Beograd 1948, s. 27-39; S. Kulisić, j. w.; J. V u k m a n o v i ć, Pregled etnoloskog rada o Crnoj Gori, "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu" 1901-1951, s. 352-361; M. R. Barjaktarović, D-r Tihomir R. Djordjević i njegov rad "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu", knj. XVI, Beograd 1953: s. 256-261; P. S. Vlahović, D-r Jovan Erdeljanović, "Glasnik Etnografskog muzeja u Beogradu" knj. XVI, Beograd 1953, s. 262-266; 1. A. K a l oj e va, Etnograficzeskaja robota w Federativnoj Narodnoj Respublike Jugosławii (Issledowania serbskich etnografów), "Sovjetskaja Etnografija", 1956 (1), s. 122-130; I. A. K a l o j e v a, Chorwatia, "Sowjetskaja Etnografija", 1957 (1), s. 172-177; F. S a r f, Del0 Etnografskega muzeja v LublJani od 1. januaria 1954 do 31. decembra 1956, "Slovenski Etnograf" 1. X, Lubljana 1957, s. 201-211; B. D r o b n jak o v i Ć, Na pocetku druge decenije rada Etnografskog instituta, "G lasnik Etnografskog instituta VII, I Beogard 1958, s. 1-3; M. S. Filipović, j. w.; M. S. F i l i P o v i Ć, Posle prve redovne skupstine EDJ, "Bilten" Etnoloskog drustva Jugoslavije, g. II br. 2, Beograd 1959, s. 1-3; V. N Ov ak, Raziskavanje ljudskega żivljenda pri Slovencih, "Slovenska ljudska kultura", Lubljana 1960, s. 7-10; B. D r o b n jak o v i Ć, Etnoloska nauka kod Jugoslovena, "Etnologija naroda Jugoslavije", I deo, Beograd 1960, s. 9-28. Pragnę zwrócić uwagę czytelnikowi na dwie prace prof. M. G a v a zz i e g o, dotyczące rozwoju i stanu badań etnologii w Jugosławii: Razvoj i stanie etnografij e u Jugoslaviji, Lud Słowiański L. i II/l Kraków 1930, 1931; Ludoznawstwo Jugosławii 1939-1947, Lud t. 37, 1947, s. 426-438. 17 Belgrad, 1948. 18 Belgrad, 1953. t9 Belgrad, 1952. 20 Glasnik Muzeja Kosova i Metohije, Pristina 1955. 21 "Zbornik Etnografskog muzeja u Beogradu 1901-1951", Beograd 1953 r. oraz Bantaske Here, "Zbornik etnografskich radova Vojvodjanskog muzeja", posebna izdanja, Novi Sad 1958. 22 Nakładem czasopisma "Jugoslavija". 23 "Zbornik Filozofskog fakulteta Beogradskog univerziteta", knj. I, Beograd 1948. 24 W Zagrzebiu, Splicie i Zadarze. 25 Medjumurje. 26 Zbornik za narodni żivot i obicaje Jużnih Slavena, knj. 33, Zagreb 1949. 27 "Zbornik Filozofskog fakulteta Sveucilista u Zagrebu", knj. I, Zagrzeb 1951. 29 V. H u z jak, Juraj Z e ł e n i, Etnoloski seminar Filozofskog fakulteta Nr 2, Zagrzeb 1957. 29 M. G u s i ć, Tumac izlożene gradje, Etnografski muzej u Zagrebu, Zagrzeb 1957. 30 Split, Zadar, Dubrovnik. 31 "Osjecki zbornik" IV, 1954 i d. 32 Na tym stanowisku znajduje się również prof. dr M. FilipoviĆ. 33 M. L o p a c, Bibliografski podaci etnografsko-folklornih radova o Bosni i Hercegovini, Glasnik Zemaljskog muzeja u Sarajevu, sv. VI, 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 1952. 1951 oraz sv. VII, Sarajevo 195~ M. Lopac, Bibliografija radova o nosnji. 34 Bilten Instituta za Proucavanje Folklora u Sarajevu, Sarajevo 1951. 35 "CIanci i gradja za kulturnu istoriju istocne Bosne", knj. I, Tuzla 1957. 36 "Nase starine", GodiSnjak Zemaljskog zavoda za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiH, sv. I, II, III, Sarajevo 1952, 1954, 1956. �661 560 3. A. S k a l j i ć, Turcizmi u narodnom Bcsne i Hercegovine, I i n Sarajevo 1956. 3' V. M i lo li e v i ć, Narodne melodije govoru Bosanske i narodnom .... KraJme, predanju knJ. I l n, Banjaluka. ... M t 10-7 :19 S. Raj k o v i ć, Loncarstvo u Donjim DobrkovlClma, os ar . ~O . 40 Zbornik Zavicajnog muzeja u Travniku". g. I, sv. I, Travmk 1959. 4l K". d' Vesnl'k ., obecnie Glasnik Drustva muzejsko-konzervatorsIe ys " ." ,n , . .. ki;l radnika Makedonije", którego ostatni IX numer POs";lęcony etnologu. 42 Zbornik Filozofskog fakulteta Univerziteta u SkoPlU. 4l .Kukata v Makedonija", Skopje 1953. 44 Czasopismo poświęcone zagadnieniom historycznym "Zapisi". .,Stvaranje". Kongresy muzeologów (co dwa lata), coroczne kOngr~sy folklorystów, coroczne zjazdy Jugosłowiańskiego Towarzystwa Etnolo~lcznegO (~DJ) i wiele innych konferencji, (np. międzynarodowe konferencJe etnolol1czne 4., 4B krajów alpejskich). •• 1939 r. w Skopju i Lubljanie. 48 "EtnoloEki pregled" I, Beograd 1959. ., " 49 B S ker l j Antropologija i etnologij a, "Etnolośka blbhoteka I, 1958 M.' G a v a z ~ i, Sudbina stare slovenske bastine u Jużnih Slavena, ° Etnoloska biblioteka" II, 1959. 50 B B r a t a n i ć, radu, na EAJ, "Bilten" EDJ, g. II br. 2, Beograd 1959 or~z B. B r a t a n i ć, Etnolośki atlas Jugoslavije, "Etnolośki preg- " led" I, Beogard 1959, s. 9-18. 51 V. N o v a k, Etnololiko l. XI, Lubljana drustvo Jugoslavije, "Slovenski etnograf" 1958, s. 212. V i l k o No v a k SLOVENSKA LJUDSKA KULTUR~, Lubliana 16°, s. 272 +50, streszczenia w jęz. franc., 11. 92. 1960, Praca ta stanowiąca podręcznik słoweńskiej kultury ludowej, posiada (nie lic;ąc rozdziałów wstępnych i bibliografii) 23 roz~zi.ałY, z czeg 12 traktuje o kulturze materialnej a 11 o kulturze duchowe] l społeczne]: Rozdziały wstępne to: kulturze ludowej, Bada.nie kul:ur~ ludowe] u Słoweńców, Elementy słoweńskiej kultury ludo",:e], Słowe~skle obsz:3.rY etniczne. Kultura materialna ujęta została w rozdzlałach: Zbleractwo, Łowiectwo, Rybołówstwo, Uprawa roli, Hodowla, pszczelarstwo, Chałupnictwo na potrzeby użytkownika i rzemiosło ludowe, I'~andel, ~ranspo~t i komunikacja, Budownictwo, Stroje, pożywienie, ta częśc pracy Jest na]- ° ? więksZCl i obejmuje :l l; całości. .' Kulturę duchową i społeczną podzielił autor na roz~zla.łY.: .zwycza]e, Zabawy, Widowiska ludowe, Tańce ludowe, Muzyka l plesm ludowe, Język, Opowiadania ludowe, Sztuka plastyczna, poda?ia ludowe oraz Medycyna ludowa. Bibliografia zestawiona została na koncu pracy. Układ całego podręcznika nie nawiązuje do układu żadnej z polskich prac tego typu (J. Bystroń, A. Fischer, K. Moszyński, S. Poniatowski). Badania słoweńskiej kultury ludowej zaczęto pod koniec XVII wieku. Pierwszą pracą zawierającą niektóre dane dotyczące strojów i zwyczajów ludowych JESt książka L Val vas o r a, Die Ehre der Herzogthums Crain. V. Novak zaczynając od Valvasora wymienia nazwiska i tytuły prac badaczy zajmujących się kulturą ludową Słowenii. Jako pierwszy regularny periodyk etnograficzny autor wymienia "Casopis za zgodovino in narodopisje" ukazujący się od 1904 r. do II wojny światowej w Mariborze. Równocześnie Muzeum Etnograficzne w Lubljanie w 1926 r. zaczyna drukować czasopismo "Etnolog" wychodzące do 1944 r. a które od 1948 r. ukazuje się pod nazwą "Slovenski etnograf". Pojawienie się tego rodzaju czasopisma umożliwiło Rajko L o ż a l' o v i wydrukowanie pierwszej części podręcznika "Narodopisje Slovencev", którego drugą część wydano w 1952 r. Na treść tego podręcznika składają się artykuły różnych autorów, co wpłynęło na jakość opracowania poszczególnych rozdziałów . Na zakończenie bardzo krótkiego opisu stanu badań V. Novak do~ konuje przeglądu zainteresowań etnografów-badaczy kultury ludowej Słowenii, którzy działalność swoją zogniskowali wokół Muzeum Etnograficznego, Instytutu Badań Etnograficznych Słoweńskiej Akademii Nauk i Umiejętności oraz Instytutu Muzyczno-Folklorystycznego w Lublianie. W całokształcie s ł o weń s k i e j k u l t u l' Y 1 u d o w e j oprócz elementów starosłowiańskich, których pewna część jest pochodzenia indoeuropejskiego, autor widzi wpływy alpejskie, śródziemnomorskie i panońskie. Prócz tego zwraca uwagę na wpływy szlachty, miasta i kościoła. Do elementów starosłowiańskich zalicza autor m. in. z budownictwa dom mieszkalny i jego części, chlew, gumno; z rolnictwa - części pługa, cep, składanie snopów w kopice oraz siana w stogi; sposoby i narzędzia łowieckie, sieci; bartnictwo; z pożywienia - potrawy z kaszy jaglanej; z chałupnictwa i rzemiosła - tkactwo i garncarstwo; ze stroju - koszulę lnianą, onuce; z transportu i komunikacji jarzmo słowiańskie. W rozdziale "Obszary etniczne" V. Novak dokonuje podziału Słowenii na 4 obszary etniczne a mianowicie: obszar alpejski, śródziemnomorski, panoński i środkowo-słoweński. Wydaje się trafniejsze zatytułowanie tego rozdziału jako "Obszary kulturowe Słowenii", tak jak autor zrobił to w tekście gdyż do podziału Słowenii na obszary etniczne jest tu trochę za mało istotnego materiału. Należy też zaznaczyć, że ponieważ w rozdziale tym autor powołuje się na materiał zawarty w dalszych partiach pracy i operuje fachową terminologią dotyczącą tego materiału, może lepiej by było rozdział ten umieścić na końcu podręcznika. Mogła by ulec również zmianom kolejność omawiania poszczególnych obszarów etnicznych: obszar środkowo- słoweński, który mieści się między pozostałymi, należało omówić na ostatnim miejscu. 36 - "Lud". t. XLVII �;')63 ;)62 Bibliografię, jak już zaznaczono, zestawił autor na końcu podręcznika w układzie tematycznym, a w obrębie poszczególnych tematów - chronologicznie. Obejmuje ona około 60 pozycji co stanowi prawie cały, najbar~ dziej istotny, dorobek etnografii Słowenii. Praca V. N o v a k a posiada bardzo dużo dobrych ilustracji, zwłaszcza tych, które wykonał sam autor; było by pożyteczne umieszczenie większej ilości rysunków, stanowiących tyłko 1/10 wszystkich ilustracji, zwłaszcza jeśli chodzi o obiekty budownictwa ludowego. Niestety praca nie posiada ani jednej mapy. Jeżeli nie było możliwości wykonania map etnograficznych to należało dołączyć mapę geograficzną, historyczną i językową. Autor zaznacza, że ponieważ praca została napisana na podstawie różnorodnych źródeł, mimo osobistej kontroli w terenie, mogło to spowodować rozbicie jednolitego i pełnego opracowania wszystkich rozdziałów. Dodatkową pozytywną cechą tego opracowania jest podawanie, przy rozdziałach dotyczących kultury materialnej, zwyczajów związanych z poszczególnymi działami kultury, jak np. przy zbieractwie i uprawie roli. Polski etnograf czytając pracę V. Novaka nie mOże nie zauważyć w kulturze ludowej Słowenii, oprócz wymienionych już elementów ogólnosłowiańskich, elementów wspólnych z kulturą Słowian Zachodnich (zwłaszcza Polsld) nie tylko jeśli chodzi o funkcję i formę ale i nazwę (np.: razgoni _ orka w zagony, cep i jego części, kopice, ostrvi ostrwie, dożenek _ dożynki, podval podwalina, podstenij podcień, ulj - ul etc.). Trzeba zaznaczyć, że największe nasilenie występowania elementów wspólnych ze Słowianami Zachodnimi można zaobserwować na terenach pólnocno- wschodnich. Interesująca praca V. Novaka może być etnografom jako przejrzysty i rzetelny wykład dowej. D. Drljaca B o r i v o j e D r o b n jak VIJE. bardzo przydatna polskim o słoweńskiej kulturze lu- Belgrad ovi Ć, ETNOLOGIJA i T. Skarżyński NARaDA JUGOSLA- 1960 8° s. 261, ił. 57. We wstępie autor, który w ciągu 10-ciu lat zajmował stanowisko kierownika Katedry Etnologii Uniwersytetu Belgradzkiego oraz był pierwszym prezesem Towarzystwa Ludoznawczego Jugosławii (E. D. J.) zaznacza, że niewiele jest podręczników etnologii Jugosławii. Dotychczas wydane (H. S c h u r t z a Etnologia; J. E r d e I j a n o v i ć a Osnove etnologt!e; skrypty wykładów M. B a r jak t a r o v i ć a) dotyczyły prze~e WSZystkl~ etnologii ogólnej uwzględniając w nicznacznej mierze etnologlę Jugosławn. ?odręcznik J. Erdeljanovića, był do II wojny światowej obowiązującym podręcznikiem etnologii wykładanej w H-tych klasach gimnazjalnych. Nie wymienił tu autor etnologii jugosłowiańskiej opracowań nie uwzględniających całokształtu (M. G a v a z z i, Pregled etnografije Hrvata oraz Godina dana hrvatskih narodnih obicaja; R. L o żar, B. O r e l, Narodopisje Slovencev I i II). Kończąc uwagi wstępne autor podkreśla, że praca przeznaczona jest dla wszystkich, którzy słuchają lub słuchali wykładów etnologii, oraz może być przydatna chcącym zapoznać się z etnologią Jugosławii. Układ .pracy B. D r o b n jak o v i ć a jest następujący: po krótIGm v,·stęple rozdzlały - I Etnologia w Jugosławii, II Terytorium dzisiejszej Jugosławii i jego mieszkańcy przed przybyciem Słowian na Płw. Bałkański, III Starożytni Słowianie, IV Wyjście Słowian z prakolebki oraz osiedlenie się w Panonii i na Płw. Bałkańskim, V Granice Jugosławii stan ilościowy i skład narodowościowy Jugosłowian, VI Etniczna prz~szłość Jugosławii, VII Nazwy etniczne, VIII Cechy antropologiczne, IX Sposoby porozumiewania się i pisania, X Zwyczaje, XI Krsna slava, XII Wierzenia oraz wróżby. Mówiąc o układzie należy zaznaczyć, że może szczęśliwiej byłoby za rozdziałem IV omówić etniczną przeszłość Jugosławii oraz pochodzenie nazw etnicznych a następnie, przechodząc do czasów stosunkowo współczesnych, omówić granice, stan ilościowy, skład narodowościowy, cechy antropologiczne oraz sposoby porozumiewania się i pisania. W obrębie naj obszerniejszego rozdziału X "Zwyczaje" (stanowi prze_ szło 113 całości pracy) autor zastosował taki sam układ jak A. F i s c h er w III części swojej pracy Polacy *, z tą jedynie różnicą, że B. Drobnjakbvić zaczyna rozdział od opisu życia towarzyskiego. Oddzielny rozdział autor poświęcił tzw. krsnej slavie czyli znanemu Słowianom Południowym zwycz.ajowi czczenia patrona rodziny. W ostatnim rozdziale Drobnjaković omówlł za.gadnienia związane z kulturą duchową, której całość wraz z kulturą materIalną miał zamiar przedstawić w II części swojej pracy. Niestety nagła śmierć nie pozwoliła mu zrealizować tych zamierzeń. W pierwszym rozdziale autor daje historyczny przegląd stanu etnologii w Jugosławii, jednak bez odrębnego potraktowania macedońskiego i bośniackiego dorobku powojennego. Na treść rozdziału drugiego składa się omówienie formacji geologicznych i wykopalisk archeologicznych oraz opis cech kulturowych Ilirów, Traków, Greków, Celtów i Rzymian zamieszkujących kiedyś płw. Bałkański. Może bardziej przydatna dla etnografów była by analiza wpływów tych ludów na kulturę Słowian Południowych. W trzecim rozdziale mówiąc o prakolebce Słowian Drobnjaković przyjmuje stanowisko Safai'ika i Niederlego do którego w naszych czasach dowody dostarczył Udalcow i twierdzi, że znajdowała się ona między Odrą a górną Wołgą oraz Bałtykiem a Karpatami. Następnie autor dokonuje dokładnego przeglądu życia starożytnych Słowian wg. Nieder~ A. F i s c h e r, szawa 1934. Etnografia słowiańska z. 3, Polacy, Lwów-War- �;565 56,1 lego. Podobne streszczenia poglądów poszczególnych autorów znalazły miejsce w dalszych rozdziałach pracy prof. Drobnjakovića. roz.dzial.e czwartym autor zwraca uwagę na dowody świadczące o oSIedlemu SIę Słowian na płw. Bałkańskim jeszcze przed VII wiekiem. Następnie podaje podział plemienny Słowian Południowych po przybyciu na płw. Bałkańskim oraz na podstawie danych archeologicznych i pierwszych źródeł pisanych, 'omawia ich tryb życia. Omawiając w rozdziale piątym, granice i stan ludnościowy Jugosławii autor nie m~gł ni.estety uzyskać naj nowszych danych liczbowych i posłużył się matenałami z. 1953 r. ~a treść rozdziału VI, który bezpośrednio łączy się z drugIm, trzecIm i czwartym, składają się dalsze dzieje narodów jugosłowia~skich aż do czasów współczesnych. Omawiając w rozdziale VII nazwy etmczne D:obnjaković zaznacza, że naj starszym, bo zanotowanym w r. 822 etnommem jest. nazwa Serb, choć istnieją dane że etnonim :en mógł być. znany już w VII wieku. Przeglądu poszczególnych typow antropoIO~ICZnY.~h autor dokonuje w rozdziale ósmym, na podstawie prac Erdel)anovlca i Denikera. Nal~żało spodziewać się, że omawiając w rozdziale dziewiątym sposoby porozumiewania się i pisania, autor dokona przeglądu języków jugosłowiańskich względnie dialektów i gwar. Tymczasem przede wszystkim zwraca on uwagę na języki zawodowe i tajne oraz inne sposoby porozumienia się. Sprawa przedstawia się lepiej, jeśli chodzi o pisownię, bo podane zostały okresy w których wprowadzono cyrylicę i pismo ła- v:' cińskie. Autorowi należą się słowa uznania za bardzo obfite opracowanie zwyczajów. Niemniej trzeba zaznaczyć, że podział ich dokonan.y został ?ie bardzo szczęśliwie. Za zwyczaje towarzyskie np. autor uwaza te, ktore nie dotyczą organizacji państwowej i ustaw kościelnych. szczegó~ne tru~ności przy opracowaniu tego zagadnienia sprawiało autorowI to, ze często ten sam zwyczaj występuje w bardzo odmiennych postaciach na różnych obszarach Jugosławii. Toteż dlatego, opierając się na relacjach poszczególnych badaczy daje dokładne opisy poszczególnych odmian zwyczajów, co nie mogło go uchronić od powtarzania tych samych elementów. Autor w tekście podaje nazwisko badacza i rok wydania pracy, niejednokrotnie umieszcza dokładny wypis w przypisie. Przy poszczeg?L nych zagadnieniach podana została obfita terminologia .. Wyr~zy rd~emopochodne winny znajdować się obok siebie np. termmologla ~wIąza~a ze swataniem lub kobietą ciężarną: prosevina i prosiba, bremena l bred]a. Bardzo cenne jest podawanie przez Drobnjakovića etymologii nazw poszczególnych elementów zwyczajów. Autor zwraca często u;:agę na .sł~wiańskie pochodzenie zwyczajów dokumentując to podawamem słowlanskich terenów na których zwyczaje te do dziś występują. Również dodatnim walorem tej pracy jest chronologizowanie poszczególnych zwyczajów (czas pojawiania się ew. zaniku). Podsumowując w rozdziale jedenastym zdania poszczególnych autorów w związku z wymienionym zwyczajem krsna slava autor posługuje się nie zawsze uzasadnioną naukowo terminologią (np. na str. 247 zamiast Czarnogórcy pisze katoliccy Serbowie). Ogólnie biorąc odnosi się wrażenie, że Drobnjaković ze względu na jakość żródeł którymi dysponował nie mógł wydobyć naj istotniejszych poglądów, to też przytacza jedynie niezbędne fakty, a w przypisach daje dokładniejszy wypis z materiału. Takie ujęcie doprowadziło do materiałowego charakteru tego podręcznika. Bogata bibliografia (około 300 pozycji) podana została przy poszczególnych rozdziałach. Niestety nie została uporządkowana ani w układzie alfabetycznym ani chronologicznym. Zastosowanie któregoś z tych układów uchroniłoby autora od powtarzania tych samych nazwisk w kilku różnych miejscach a dla czytelnika materiał ten byłby bardziej przejrzysty. Bibliografia do rozdziału "Zwyczaje" zawiera połowę wszystkich pozycji i zestawiona została w poszczególnych podrozdziałach. Praca ta, prawdopodobnie ze względów finansowych, posiada mało ilustracji. Na ogólną liczbę 47 ilustracji jest tylko 6 rysunków. Większą część stanowią fotografie wzgl. reprodukcje z archiwów Muzeum Belgradzkiego, Katedry Etnologii oraz Instytutu Etnograficznego w Belgradzie. Pozostałe pochodzą z dzieł już publikowanych. Brak jakichkolwiek map. Praca prof. B. D r o b n jak o V i ć a Etnologija narada Jugoslavije jako pierwszy podręcznik etnologii j u g o s ł o w i a ń s k i e j, mimo pewnych niedociągnięć, jest wartościową pozycją w słowiańskiej etnologii. D. Drljaca Marian OBRZĘDY i T. Skarżyński Gotkiewicz I WIERZENIA LUDU RUMUŃSKIEGO BUKOWINIE. W POŁUDNIOWEJ W czwartym dziesiątku lat ubiegłego wieku powstały w górach poludniowej Bukowiny w pobliżu Kaczyki (Cacica), słynącej z kopalń soli, trzy polskie wioski istniejące po dzień dzisiejszy. Są to: Nowy Sołoniec, Plesz i Pojana Mikuli (Poiana Micului). Do wiosek tych napłynęła ludność z różnych ośrodków polskich na Bukowinie, takich jak np. Stara Huta lub Terebleszty, do których przybyła ok. r. 1803 z okręgu Czadeckiego (żupa trenczyńska na Górnych Węgrzech) graniczącego ze Śląskiem Cieszyńskim. Nasza etnograficzna wysepka złożona z tych trzech osad, licząca dzisi<1j ok. 1700 głów, skurczyła się po ostatniej wojnie wskutek repatriacji znacznej liczby jej mieszkańców do Polski i jest dzisiaj otoczona zewsząd żywiołem rumuńskim, który poczyna do niej stopniowo przenikać, co nie �567 566 pozostaje bez wpływu na gwarę zwyczaje naszych nowosołonieckich górali. O rumuńskich zapożyczeniach słownikowych w pasterskiej terminologii Pojany Mikuli wspominałem już przed 22 laty w artykule "Wołoską percią" drukowanym w nr 2. "Ziemi" za miesiąc luty 1939 r. Teraz wołoskim dochowały się na Podhalu i w Karpatach Zachodnich i musiały być dawniej o wiele wyrażniejsze ale wpływy kościoła rzymsko-katolickiego a na Spiszu i Orawie w pierwszej połowie XVII wieku częściowo także kościoła ewangelickiego, zdołały je wyrażnie zniwelować. Nie wdając się w analizę tych obrzędów i wierzeń dochowanych tak wyrażnie w górach Bukowiny przedstawię je opierając się na artykułach, a także na kilku listach słanych do mnie przez ks. misjonarza Henryka Wochowskiego. działającego w latach 1903-1939 w Kaczyce. ~rtyk~łY ~e z relacjami o polskich góralach N. Sołońca, PIeszy i Pojany, Ja~ rowmeż o grecko-orientalnych Rumunach tamtych okolic były zamIeszczane na łamach "Roczników Obydwóch Zgromadzeń św. Wincentego a Paulo" wychodzących w Krakowie. Z polskiej Typ wieśniaka rumuńskiego z okolic Solki na Bukowinie. Fot. autor 1937 r. chciałbym napisać o ciekawych zwyczajach ludności rumuńskiej mieszkającej w Monastrirea Humorului i paru innych wsiach sąsiadujących z Nowym Solońcem i Pojaną, w której w ostatnim 15-leciu wiele rodzin rumuńskich między naszymi góralami osiadło. Zwyczaje te są związane z wyznaniem prawosławnym wyznawanym przez Rumunów i jak to zobaczymy - są one mieszaniną jego rytuału z wierzeniami pogailskimi. SIady niektórych tych wierzeń przyniesionych z osadnictwem wsi PIeszy (Bukowina). 1937 T. Fot. autor Zacznijmy od stroju. A więc u bukowińskich Rumunów mężczyzm noszą białą aż do kolan sięgającą koszulę, o rękawach szerokich i wypuszczają ją na spodnie lniane, zimą zaś na spodnie szyte z sukna wełnianego. Przepasują się rzemieniem lub pasem brunatnym. Szyję okrywają czarną chustą jedwabną. Latem i zimą chodzą w krypcach bardzo lekko i zgrabnie i rzadko się zdarza, by któryś na lodzie się poślizgnął. Chodzą też w postołach z niemieckiego zwanych hilcze (Holzschuh), których do domu ani do kościoła nie wnoszą, lecz zostawiają je na dworze, by nie zabłocić podłogi. �568 W zimie noszą serdaki i długie kożuchy (cojac), a w lecie szerokie, brunatne bundy (suman), podczas deszczu jasne płaszcze (mante). Głowę nakrywają czarnym kapeluszem (palerie), ozdobnym szerokim sznurem. W jesieni i w zimie nakrycie głowy stanowi czarna czapka barania (cusma). Rumunki używają trojakich koszul. Do pracy używają zwykłych "camesei". Wychodząc przywdziewają "camesei cu pui" t. zn. koszule z wyszywanymi na piersiach i rękawach kwiatami. Na święta stroją się w ozdobne suknie. Noszą oryginalne spódnice (cabrinta). Jest to płat sukna o wymiarach 2 m X 1 m ozdobiony wpoprzek kolorową tkaniną. Owijają się nimi w biodrach opasują się pasem. W zimie noszą kamaszki, serdaki (keptar), głowę zaś owijają białym ręcznikiem (stergar). Mężatki plotą włosy w jeden lub dwa warkocze, okręcają je na głowie i przykrywają rodzajem czerwonego fezu. Niezamężne noszą jeden warkocz ze wstążkami (cradi), małe dziewczęta noszą 2 warkocze. Po śmierci kogoś z rodziny panny chodzą przez 6 tygodni z rozpuszczonymi włosami. Szyję ozdabiają sznurem korali. Na Bukowinie ludność rumuńska jest bardzo zabobonna. Gdy się dziecko urodzi, przychodzą do niego przez 3 dni wróżki-boginie (urditele) i układają jego przyszłe lata. Przez te 3 dni powinno się palić w piecu izby, która musi być nocami oświetlona przy szczelnie zamkniętych oknach, ażeby czarownice nie pozbawiły dziecka snu. Wodę, w której dziecko kąpano, wlewa się pod największe drzewo, ażeby jeszcze lepiej rosło. Do dalszych kąpieli dodaje się pachnące zioła. Gdy matka pierwszy raz po porodzie wychodzi z domu, kładzie wp op rzek progu miotłę, co jest apotropaionem przed złymi duchami. Gdy dziecko jest chore, wzywa się popa, aby odprawiał modlitwy, albo zmienia się chrzestne imię dziecka na nazwę rośliny lub zwierzęcia. np. nadaje się mu nazwę gażdzik (garafite) albo niedżwiedż (ursu!) itp. Przy ślubie małżonkowie obchodzą trzykrotnie stół, a drużbowie obrzucają ich podczas tego orzechami lub cukierkami. Wychodząc z cerkwi do domu panny młodej, łamią okrągły kołacz na kawałki i rzucają je na cztery strony świata z życzeniami dobrego powodzenia. W każdym nowym domu zamieszkuje wąż, jako duch opiekuńczy. Należy go szanować. Kiedy ktoś umrze, to po wyniesieniu trumny otwiera się okno, by dusza mogła wyjść bez przeszkód, zresztą na wszelki wypadek w trumnie od strony głowy robi się z boku otworek, by dusza mogła ulecieć, zanim wpuszczą ciało do grobu. Pogrzeby odbywają się bardzo uroczyście, zwłaszcza jeżeli umrze bogatszy gospodarz i są bardzo kosztowne. Nieboszczykowi dają do ręki krzyż woskowy i kładą pieniądz pod język, następnie kładą go do trumny pomalowanej na niebiesko. Na cmentarz wiozą go niskimi saniami, nawet w lecie, gdy jest błoto, ażeby zmarły nie ,j6!) trz'lsł się po drodze. Przed popem niosą choinkę obwieszoną okrągłymi plackami czyli placintami a także cukierkami i kawałkami cukru. Niosą także stół suto zastawiony. Na nim u czterech rogów są umieszczone patyki z nadzianymi na nich cytrynami, figami i kołaczami. Wszystko to staje się własnością popa. Wołom też nadziewają na rogi placki. Nawet z obu boków trumny zwisają na sznurkach "placinta"! Na każdym mostku, choćby najmniejszym kondukt pogrzebowy musi się zatrzymać. Na mostek kładzie się ładny kolorowy ręcznik, przez który dopiero woły z trumną przechodzą. Stoi to w związku z tym, że ręcznik stanowi pomost przy przejściu duszy przez rzekę w drodze do raju. Monety natomiast służą jako opłata przy powietrznych szlabanach diabelskich, krzyż potrzebny jest do podniesienia szlabanu (sielp). Im więcej po drodze na cmentarz rowów czy mostków, tym więcej potrzeba ręczników, które stają się własnością popa. Płaczki wynajęte z rozpuszczonymi włosami głośno zawodzą, fletniści dmą w długie 3-metrowe trąbity a u każdego instrumentu są zawieszone placki i kawały płótna. Sam jadąc wozem z Pojany Micului do Gurahumorului w roku 1938, taki ceremoniał obserwowałem. Po pogrzebie odbywa się w domu nieboszczyka rodzaj stypy czyli "prażnik", na którym kto żyw raczy się mięsiwem, ciastami, miodem i winem. Dzisiaj zapewne w miarę postępu oświaty, pogrzeby i prażniki są znacznie skromniejsze. Na Sylwestra dziewczęta roztapiają ołów i wlewają do wody a z ulanych figur wnioskują jakiego będą miały męża. Innym sposobem zdobycia tej tajemnicy jest następujący zabieg: dziewczyna wychodzi wieczorem z zawiązanymi oczyma do płotu i liczy do dziewiątej belki w płocie; jaka jest ta belka, taki będzie przyszły małżonek. Podobnie wróżą sobie także polskie dziewczęta w Nowym Sołońcu, ale to jest zwyczaj przywieziony przez ich prababki z Czadcy *. W nocy na Nowy Rok otwiera się niebo, a bydło rozmawia z sobą, można je nawet rozumieć, choć nikt nie waży się go podsłuchiwać, bo by w tym roku umarł. W wigilię Bożego Narodzenia i Jordanu zachowują ścisły post. Zanim zasiądą w tym dniu do postnego obiadu, rozsypuje gospodarz fasolę, aby mu się szczęściło w hodowli bydła. W dzień Jordana rzuca z łyżki pszenicę z miodem do sufitu, aby zebrać dużo miodu. Chcąc być zdrowym, należy się kąpać od niedzieli palmowej do Wielkanocy. W Wielki Piątek kobiety wstrzymują się od wszelkich robót. W letnie skwarne południe zażywają Rumuni spoczynku pod gołym niebem na polu. ,Jest to pora, kiedy włóczą się po świecie Savatiny, żeńskie " Porównaj: lVIarian G o t k i e w i c z: Andrzeja. "Ziemia", Pażdziernik-Listopad Wróżby dziewcząt w wigilię św. 1948, t. XXVII, nr 10-11. �571 570 złe duchy \vściekłość przynoszące, a także ich siostrzyce Margaiiny, duchy denerwujące. Św. Jerzy - patron wiosny - otoczony jest nimbem symbolicznego kultu i zwyczajów. W dniu tego świętego kładzie się wieczorem na słupach płotów i bram pęki traw z zatkniętymi rózgami wierzbowymi na obronę przed czarownicami. W sobotnie wieczory przed Zielonymi Świętami biegają Rusalii (żeńskie złe duchy), które psują ludziom humor i odbierają apetyt. Ludzie chronią się przed ich wpływami, kładąc sobie na piersi piołun. Rumuni obchodzą wiele świąt, wstrzymują się od pracy i chętnie świętują. Dnie 14 czerwca i 6 lipca są dla nich świętami narodowymi Sant Jana (Jana Nowego). W dniach tych przybywają liczne pielgrzymki do Suczawy z całej Bukowiny, gdyż w tym mieście spoczywają prochy św. Jana Suczawskiego od czasów Aleksandra Dobrego (1401-1433). W wigilię tego święta wiją wieńce z polnych kwiatów (tzw. sandene) i kładą je na wschodniej stronie dachu. W lecie wstrzymują się od pracy na św. Foka (4 sierpnia) z obawy przed piorunem. Nie pracują również w dniu św. Maryna (Morena) tj. 29 lipca, aby się ich dzieci nie potopiły a w dniu św. Palie i (2 sierpnia), żeby owce nie chorowały. Na Podwyższenie św. Krzyża zbierają zioła lekarskie (26 września). We wigilię św. Andrzeja smarują drzwi czosnkiem, żeby odpędzić strzygi (Strigiele) i wilki. Św. Mikołaj opiekuje się sierotami, daje posag biednym dziewczętom. Tyle na podstawie korespondencji z Kaczyki opublikowanej w r. 1903 uzupełnionej niektórymi szczegółami z listu ks. H. Wochowskiego zamieszczonego we wspomnianym wydawnictwie z r. 1937. Autor tego listu podkreśla przywiązanie rumuńskiego ludu do zewnętrznych ceremonii. Jak podaje, u Rumunów grecko-orientalnego obrządku "Sanctissimum raz na rok konsekrowane umaczają we krwi Pana Jezusa, bo konsekracja ich jest ważna, potem je suszą i tę zasuszoną tzw. "proskurę" przechowują dla chorych w bocznym ołtarzu czy kapliczce, mniej gorliwi zaś nawet w domu dla swej wygody, gdy cerkiew jest daleko. Do chorego to zasuszone Sanctissimum w winie umaczają - i to jest komunia św. pod 2-ma postaciami ... Z olejami św. dwóch księży koniecznie być musi, no i doskał czyli dyak z kadzielnicą, a ponieważ drugiego księdza z następnej parafii sprowadzić jest z kosztami połączone, to też wielu bez pociechy tego sakramentu z tego świata schodzi" *- * ska", J. T. L.: Północno 1855, t. IV. wschodnie osady wołoskie. "Biblioteka Warszaw- Wiara u nich połączona jest z fatalizmem. Początkowo próbowali zamawiać u księży katolickich na intencję "pentui dusmani" za nieprzyjaciół, aby pomarli. Póżniej na skutek perswazji, że się tak nie godzi, przestali prosić o taką przysługę. Niejednego z wyżej opisanych wierzeń i zwyczajów doszukać się można u naszego ludu. Niektóre z nich powstały w epoce poprzedzającej chrześcijaństwo, inne mogły przyjść do nas z gromadami Wołochów w najwcześniejszym okresie ich napływu do nas (XIV-XV w), kierującego się - jak wiadomo - nie tylko w Karpaty Zachodnie, ale i na nasze ziemie niżowe, np. w okolice Bełza, Huczwy, Wieprza i inne **. L'ETHNOG RAPHIE L'Ethnographie, tom 52 Nowej Serii, 1957 R. Organ Towarzystwa Etnograficznego w Paryżu (Societe d'Ethnographie de Paris), Paris 1958. Treść tomu została pomieszczona w 4 działach: Historia etniczna, etnografia, etnologia i lingwistyka. Na ostatnich dwu stronach została dołączona krótka kronika o życiu i działalności Towarzystwa. Historii etnicznej dotyczy artykuł J. L. B a u d e t' a pt. Zatopiony kontynent w południowej części Morza Północnego (Le continent immerge de Ja region sud de la Mer du Nord). Już w XVII w. szwedzki lekarz-botanik, nazwiskiem R u d b e c k, wysunął hipotezę, że Szwecja jest praojczyzną kultur starożytnych Europy, a także pierwotnym olimpem bóstw świata klasycznego. Ona też, wg Rudbecka, miała być legendarną Atlantydą Platona. Do koncepcji tej nawiązuje obecnie francuski archeolog J. L. B a u d e t, przedstawiając w sposób ostrożny a jednak dobrze uzasadniony tezę, że na południowym obszarze obecnego Morza Północnego jeszcze w ostatnim okresie przedlodowcowym, w epoce borealnej, istniał zaludniony kontynent. Poza dowodami hydro-geologicznej natury, autor powołuje się na dość już liczne znaleziska archeologiczne w postaci narzędzi kościanych i kamiennych, które bądż wyłowiono z dna morskiego, bądź odkryto na piaszczystych ławicach Ower, Leman i Dogres, a także w innych miejscach. Wiele wątpliwości oczekuje tu jeszcze na rozstrzygnięcie, jednak, zdaniem autora, należy się poważnie liczyć z tym, że ów, zatopiony przez topniejący lodowiec, kontynent mógł być etnicznym centrum, z którego, pod presją postępującego zalewu oraz zmieniającego się klimatu, wychodziły etniczne migracje w głąb kontynentu Europy. Artykuł posiada niewątpliwie wartości odkrywcze ale zapewne będzie jeszcze przedmiotem krytyk i dyskusji, które ostatecznie utwierdzą lub ** Patrz też: R. G a n s i n i e c, Eucharystia ludu. LUD, t. XLIV, s. 75-117. (Przyp. \V Red.). wierzeniach i praktykach �-"":") ;) 1- odrzucą tę tezę. Autor, posługując się widocznie żródłami niemieckimi, nie z·...,rócił przy tym uwagi na to, że prawidłowe nazwy rzek polskich. przez niego przytaczane, brzmią Wisła, Warta a nie - Weichse!, Warthe. Sześć następnych artykułów zawiera tematykę etnograficzną. H. E. Deł 1\1e d i c o: Życie rodzinne Żydów (La vie familialles des Hebreux). Jest to ciąg dalszy serii artykułów pod tym samym tytułem opublikowanych w poprzednich tomach "Etnografii". Autor zakłada, że najbardziej archaiczne cechy etnograficzne danego ludu zachowują się w jego wierzeniach, zwyczajach i postawach związanych z narodzeniem dziecka, z formami zawieranych małżeństw i z obrządkami związanymi ze śmiercią. W omawianej tu części jego rozprawy przedstawia on etnograficzną analizę żydowskiego rytuału pogrzebowego. Podstawowym żródłem materiałowym są dla niego teksty Starego Testamentu. Interesujące są rezultaty tej analizy. Ważniejsze wnioski dają się sformułować następująco: Żydzi zrazu, u początku swojej historii, nie posiadali wyraźnych wierzeń o życiu pozagrobowym duszy. Wobec śmierci zachowywali postawę obojętną. Zwłoki umarłych wrzucali do skalnych parowów. Umierających ziomków sadowili na skraju urwiska parowu, poprzednio zdjąwszy z nich odzież. Pierwsze obrządki i bardziej uroczyste praktyki pogrzebowe pojawiły się u nich stosunkowo póżno. Zostały one przez Żydów przejęte najpierw od Hetytów z Małej Azji, następnie od Kananejczyków i innych ludów, na które nawarstwili się Żydzi w Palestynie. Do tej kategorii należy m. in. zwyczaj składania zwłok w grotach skalnych, a także grzebanie zwłok w ziemi. Zapożyczyli też takie szczegóły obrządku pogrzebowego jak, spowijanie zwłok w chusty, balsamowanie ich lub conajmniej namaszczanie olejami, składanie ciał do drewnianych trumien, grzebanie znaczniejszych osobistości pod progami bram miejskich itp. Kończąc niniejszym artykułem cykl studiów nad etnograficznymi cechami w zwyczajach i obrzędach związanych z życiem rodzinnym Żydów, autor sumuje dotychczasowe wnioski w tezie, która rewolucjonizuje dotychczasowy pogląd na etnogenezę Żydów i genezę ich kultury. Cały szereg składników w kulturze Żydów, wg Deł Medico, pochodzi z obszaru Małej Azji, konkretnie od Hetytów. A więc nie z Egiptu, i nie od Beduinów, jak to na ogół dotąd przyjmowano. Antropologiczne cechy najdawniejszej fali żydowskiej, jaka znalazła się w dorzeczu Jordanu nie są semickie. Nie byli oni zatem Semitami, ani nie mówili semickim językiem. Prymitywizm i wielka surowość ich naj dawniejszych obyczajów jak również te cechy, z jakimi przybyli do Pałestyny, można jedynie wyjaśnić hipotezą, że żyli oni przez bardzo długi czas jako lud niewolniczy, zrazu zepchnięty zupełnie na peryferie którejś małoazjatyckiej cywilizazcji. Niezwykły kompleks niższości, przebijający stale na stronach ich kronik pisanych, hipotezę tę zdajc się zupełnie potwierdzać. Z wielkim trudem przyswajali sobie kulturowe dobra i osiągnięcia, jakie zastali na biblij- I f nych, nowozdobytych terytoriach, gdyż do ich przyjęcia nie byli odpowiednio przygotowani. Artykuł DeI Medic'o reprezentuje wysoką klasę w metodzie naukowej interpretacji etnograficznej tekstów znanych chrześcijańskiemu światu jako Pismo Święte. M. B o u t e i 11 er: Prawo własności i posiadania w społeczeństwach (Droit possesif et propriete dans les societes exotiques). Ewolucja pojęć, których rezultatem jest aktualne pojmowanie prawa własności, jest na ogół mało znana. W społeczeństwach pierwotnych istnieje raczej pojęcie sposobu użytkowania dóbr niż pojęcie własności. Dobra te są natomiast dwojakie: społeczne tj. kolektywne i indywidualne, osobnicze. Do pierwszych należą: lasy, wody, pola, zwierzyna, trzody. niektóre formy domów, przedmioty kultowe itp. Do drugich - przedmioty osobistego użytkowania, jak odzież, broń, drobne sieci, czasem ozdoby, garnki, narzędzia pracy, indywidualnej itp. Przedmioty tej kategorii grupują się ze swej strony w dwa zespoły: narzędzia męskiej pracy i narzędzia pracy kobiecej. Noszą zatem cechy początkowego podziału pracy według płci. Dobra społeczne należą do ludzkiej grupy, która jest zrazu zorganizowana na zasadzie więzi rodowych, pa tri- lub matrilinearnych. Dyspozytorem dóbr kolektywnych staje się z czasem głowa rodu. Sposoby dziedziczenia udziałów, składających się na ogół dóbr rodu, są różne w zależności od rodzaju rodu oraz stopnia ewolucji pojęcia własności indywidualnej w danej grupie. Wzrost świadomości o wartości pracy i wysiłku indywidualnego prowadzi do kryzysu w organizacji rodowej. Jednostka wyłamuje się z tradycyjnego porządku z chwilą, kiedy osobisty interes zaczyna stawiać ponad interes kolektywny. Nie dzieje się to bez oporów ze strony dawnego kolektywu. Mimo to ostatecznie dochodzi do osłabienia a póżniej do pełnego rozbicia więzi rodowych. Autor stawia tezę, że ~ każdym społeczeństwie ewolucja pojęcia własności prowadzi do etapów przejściowych, kryzysowych, które są nacechowane brakiem społecznej równowagi.. Wywody ilustruje autor niezmiernie interesującym materiałem faktograficznym. Razi nieco brak metody w ujęciu całego zagadnienia. egzotycznych V u k a n o v i c: Leczenie obłąkanych w klasztorach po(Traitement des alienes dans łes monasteres chez les Slaves du Sud). Słowianie Bałkańscy, podobnie jak wiele innych ludów, tłumaczyli objawy choroby umysłowej opanowaniem nieszczęsnego osobnika prz~z złego ducha, któremu udało się dostać do organizmu chorego. Leczeme polegało zatem na podejmowaniu prób wypędzenia go modłami, egzor-. cyzmami oraz innymi pomocniczymi środkami, niekiedy badzo okrutnymi Tatomir P. łudniowo-słowiańskich. �574 dla pacjenta. Moc uzdrawiania obłąkanych przypisywano niektórym świątobliwym osobom lub miejscom. Święci: Nikita, Andon, Wasyl, Sawa, Teodor. i inni patronowali zabiegom leczniczym. Miejscami do których na leczenie przywożono chorych-obłąkanych - były przede wszystkim klasztory, rzadziej kościoły. Jako szczególnie sławne wymienia autor klasztory: św. .Jana Wladimira w Albanii, św. Nauma w !Vlacedonii a obok nich także klasztory w Milesevo, Hopowo, Bezdin, Fruska Gara, Gornjik, Studenica. Wszelako naj sławniejszy z uzdrowień chorych-obłąkanych był klasztor w Lesnovo w (Macedonii) i w Devil': (w praw. Metohiji). W klasztorach tych były urządzone specjalne cele dla obłąkanych. Okowy żelazne, słomiana mata lub barłóg oraz drewniane dyby należały do zwyczajnego wyposażenia celi. Po zakuciu chorego w okowy i po dodatkowym unieruchomieniu jego nóg w dybach, nad głową jego odprawiano egzorcyzmy. Nierzadko biczowano wiciami, polewano zimną wodą, głodzono długim postem itp. Praktyki te, w przekonaniu leczących, miały skłonić złego ducha do opuszczenia ciała, którym zawładnął. Do początku bieżącego stulecia praktyki te utrzymały się w niektórych bałkańskich klasztorach. Niemało istnieje w Jugosławii ikonograficznych dokumentów, na których zostały utrwalone charakterystyczne sceny tej osobliwej terapii. Znaleźć w niej można sporo cech niezmiernie archaicznych. Artykuł napisany jest zwięźle, poprawnie i zawiera cenny materiał porównawczy. J. G l' e l i e r: Kurara Indian Piaroa (Les Indianes Piaroa et Ie curare). Autor, francuskI etnograf, znany z badań ludów indiańskich w dorzeczu Orinoko (1950-1953), opisuje precyzyjnie sposób produkowania kurary przez tamtejszych specjalistów, Indian z ludu Piaroa. Kurara produkowana przez Piaroa, nazywana z hiszpańska "CurareFuerte", odznacza się szczególnie szybkim działaniem trucizny, a równocześnie zdolnością do utrzymywania swojej mocy przez długie lata. Magazynowana w miniaturowych kalebasach, stała się środkiem płatniczym i przedmiotem wymiany handlowej w promieniu do ok. 500 km. od terytorium Piaroa. Za kurarę Indianie Piaroa otrzymują m. i. tuby trzciny z gatunku Arundinaria do swoich dmuchawek. Trzcina ta rośnie na bardzo oddalonym terytorium Indian Guarahibo, którzy ją dostarczają Indianom Makiritare, ci wyrabiają z niej dmuchawki, których jednak sami nie używają (posługują się łukiem) lecz sprzedają Indianom Piaroa za owe kalebasy z kurarą· Piaroa znają uźycie łuku do łowów, ale go nie używają. Zagadkę tę, zdaniem autora wyjaśnia fakt istnienia u nich "tabu krwi". Zakaz dotykania krwi jest u nich tak rygorystycznie przestrzegany, że w polowaniu na zwierzynę leśną nie posługują się lukiem, którego skuteczność jest, jak wiadomo znaczniejsza niż dmuchawki. Istnieje dla nich jednak możliwość przelania wzgl. wylania krwi, jeżeli spływa ona z bieźącą wodą. Zwierzynę i ryby strzałą z łuku. w wodzie można więc zabić oszczepem, ością czy A. L. 1\1 e l' c i e r: Rośliny w folklorze i etnografii (Les vegetaux dans Ie folklore et l'ethnographie). Jest to dalszy ciąg serii artykułów o roślinach w ludowych praktykach i wierzeniach. Poprzednie, publikowane były w dawniejszych tomach "Etnografii". W bieżącym odcinku autor grupuje materiały folklorystyczne odnoszące się do orientalnych przypraw korzennych i do ich macierzystych roślin. Zwraca on uwagę na fakt, że te przyprawy dostawały się od \vczesnego średniowiecza nie tylko na stoły bogaczy i wielmożów ale także do medycyny ludowej. Pod tym kątem omawia zatem różne odmiany pieprzu (Piper), cynamonu (Laurus Cinnamonium L.), muszkatowiec (Myristica), godździki (Rodz. Myrtaces), imbir (Zingiber), cytrwię (Curcuma domestica). M a l' c A n d l' e: Skorupiaki w legendach starożytnych i współczes(Les crustaces dans les legendes anciennes et acttuelles). Autor porusza zagadnienie w etnologii mało spopularyzowane, mianowicie ludowej wiedzy o niektórych skorupiakach. Skorupiaki nierzadko odgrywają dużą rolę w pożywieniu nadmorskich ludów. Znaczenie ich odzwierciedla się w ludowych wierzeniach i mitach. Autor wprowadza czytelnika w tytułowe zagadnienie poprzez ciekawą interepretację mitu a Afrodyte, narodzonej z piany morskiej, wykazując, że mit ten powstał w związku z występowaniem na nadmorskich wybrzeżach Grecj i, w pobliżu dawnych świątyń Afrodyty w Larnaka i w Paphos, dużych ławic ikry kraba z rodziny Pilumnus Hirtellus L. Te właśnie ławice ikry nadają przybrzeżnej pianie niezwykły blask, który stał się ważnym motywem tego mitu. Inny krab, źyjący masowo w mulistym dnie Eufratu i Tygrysu, zwany przez Babilończyków "pracownik łoźyska rzeki" (Nagar - assura), dał na ok. 2100 lat p. n. e. początek zodiakalnemu znakowi "raka" (Cancer). Wizerunki karbów, krewetek, homarów, langust i innych skorupiaków umieszczali na monetach Fenicjanie i Grecy. W hieroglifach egipskich znalazł się także m. in. znak polipa i kraba. Liczne są przykłady stosowania skorupiaków w medycynie starożytnej i średniowiecznej, szczególnie u ludów Basenu Śródziemnomorskiego. Fantastyczne wierzenia a niektórych skorupiakach morskich utrzymywały się do połowy XIX w. Spośród skorupiaków niektóre, np. Cicada marina u Greków, a rozmaite gatunki kraba i krewetki u ludów Oceanii, zostały otoczone zakazami tabu lub kultem totemicznym. Po dni współczesne przedstawiciele skorupiaków figurują w wielu emblematach miejskich Włoch, Francji, Hiszpanji, Anglii ii., a także w rodowych znakach heraldycznych. nych. �577 fi76 Artykl1ł zawiera sporo jest raczej nieco chaotycznie. etnograficznych ciekawostek, choć P. B. napisany G. We l t er: Animizm, panteizm i pandynamizm (Animisme, Panthedsme et Pandynamismei. Artykuł ten wraz z dwu następnymi wypełnia dział etnologiczny. Wszystkie trzy omawiają problematykę pierwotnego myślenia. Wg. Weltera podstawą myślenia i wierzeń ludów pierwotnych jest a n i m i z m, tj. idea, że każde ciało, żywe i nieożywione składa się z materii i czegoś, co w przybliżeniu można by nazwać duchem wzgl. duszą. Oba te terminy nie są jednak adekwatne z istotą pojęcia, które mają tu wyrażać. Prawdopodobnie bliższe byłoby tu pojęcie greckie "dynamis", które oznaczało "magiczną siłę" albo "moc danej rzeczy lub postaci". Owa "moc", wg wierzeIi. pierwotnego człowieka, jest równocześnie tożsama z materią ale zarazem może się eksterioryzować poza bryłę materii, z którą jest związana, wykazując przez to jakąś niezrozumiałą dla nas niezależność. Obok tego pojęcia, znanego także pod terminem melanezyjskim "mana", pierwotną jest również koncepcja świata, przenikniętego pandynamizmem, który czyni wszystkie jego składniki równo_ rzędnymi co do znaczenia. Nie ma w nim jakiejś uporządkowanej hierarchii, a i człowiek nie odczuwa w nim uprzywilejowania. W otaczającym go świecie, jakgdyby mglistym i chaotycznym, zewsząd grozi mu niebezpieczeństwo; jest jakby narażony na strzały istot bliżej mu nieznanych. Sam jednak nie jest bezbronny. Posiada bowiem własną "moc", ową wspomnianą "mana". Bronią na przeciwności i niebezpieczeństwa jest rytuał magiczny. Koncepcja świata dynamicznego jest w konsekwencji podstawą kultu dla tych elementów świata, w których owa "moc" przejawia się najsilniej, a zatem dla słońca, księżyca i poszczególnych planet; dla zwierząt wielkich lub szczególnie groźnych; dla roślin o szczególnych cechach (np. dąb, mandragora iLl. Konsekwencją animizmu są, także, zdaniem Welter'a, wierzenia, że narodzenie dziecka nie musi być jedynie konsekwencją cielesnego stosunku kobiety z mężczyzną, ale, że kobieta może dziecko począć również w rezultacie działania owych "mocy" zewnętrznych, magicznych. Inną, niemniej ważką, konsekwencją animizmu jest wiara w istnienie pozagrobowe. Te najbardziej archaiczne wątki animizmu mają żywot zdumiewająco trwały. Utrzymują się nadal w niektórych współczesnych światopoglądach. Co jednak dziwniejsze to chyba to, że także idea o jedności ducha i materii została wywołana z przeszłości i potwierdzona przez nowoczesną naukę. Artykuł Welter'a przynosi interesujące i cenne podsumowanie aktualnego dorobku etnologii na temat pierwotnego myślenia, podstawy praktyk magicz:lych i religijnego kultu. P e u c h n a n t: Rola fetyszyzmu w rozwoju społeczeństw (Le role du fetichisme dans Ie developpement des societes primitives). pierwotnych O politeizmie twierdzi się, że w okresie kiedy był powszechny, bogiem mogło być wszystko prócz właśnie Boga. Politeizm wszakże wg. autora, był produktem wcześniejszego okresu fetyszyzmu. Istotą fetyszyzmu jest wiara, że każdy przedmiot z otaczającego świata jest obdarzony własnym życiem i możliwością samodzielnego działania. Na tym etapie rozwoju koncepcji świata nie istnieją jeszcze wielorakie bóstwa mórz, ziemi, gór, lasów itp. Dopiero na następnym etapie, kiedy człowiek ową magiczną moc rzeczy i ciał wyodrębnia i nadaje jej byt oddzielny, samodzielny, wtedy powstają duchy i bóstwa. Zrazu każdy ród wzgl. rodzina ma mnogą liczbę swoich bogów lub duchów. W historii można śledzić, jak te mnogie bóstwa podlegają zmianom w miarę jak rody łączą się w plemiona, w ludy albo narody. Umysł ludzki coraz to bardziej abstrahuje je od rzeczywistości, przenosi na wyimaginowany olimp, centralizuje i wreszcie podporządkowuje jednemu naczelnemu bóstwu. Tak dochodzi do monoteistycznej koncepcji religijnej. Podstawą wyjścia musiała jednak być religia w formie fetyszyzmu. Autor zapowiada dalszy ciąg rozpraw. Recenzowana część zawiera cenne podsumowanie aktualnych poglądów na rolę fetyszyzmu w procesie rozwj iania religii. J. i J r' B e l i n - M i 11 e r o n: Etnologia a psychologia wiedzy (Ethnologie et psychologie de la connaissance). Autor wiele ze swoich poprzednich prac poświęcił zagadnieniom kształtowania się światopoglądu ludów pierwotnych jak i cywilizowanych. W recenzowanym artykule, podobnie jak w niektórych poprzednich, dowodzi, tezy, że w psychice ludzkiej istnieją głęboko zakorzenione refleksje, odbite ze świata roślinnego. Wielotysiącletnia współzależność rośliny i człowieka pozostawiła trwałe ślady nie tylko na szlakach migracji ludów, jak tego dowodzą badania etnobotaników, ale także w umysłowości ludzkiej, w pojęciach i wyobrażeniach, przenoszonych ze świata roślin na grunt stosunków społecznych, kultowych i in. Autor wskazuje m. in. na zasięg, ogrom i różnorodność symboliki roślinnej w aktach prawnych, zwłaszcza w formach przekazywania własności i władzy, w postaciach organizacyjnych - społecznych, w rytuale religijnym itp. Dochodzi tą drogą do wniosku, że w psychice ludzkiej ukształtował się swoisty kompleks roślinny, przez tysiąclecia sygnalizowany i uze\vnętrzniany poprzez wspomnianą symbolikę roślinną· Głębsza analiza tego kompleksu, zdaniem autora, dała by poznanie jedne_ go z podstawowych schematów duszy ludzkiej. Rozwiązanie tego komp:eksu ułatwiłoby dalszy postęp myśli ludzkiej. 3i - ..Lud", t. XLVII �3i8 579 Materiały dowodowe przytaczane przez autora są bardzo interesujące, jakkolwiek treść wywodów jest raczej zawiła i niedopracowana pod względem stylistycznym. J. D e z: Przyczynek do poznania gramatyki malgaskiej (Contribution ił l'etude de la grammaire malgache). Jest to rozprawa językoznawcza, w której tematem przewodnim są rozważania nad logiką "biernika" w języku Malgaszów. Ta.deusz Wróblewski G. B r a s s e u r, G. S a von n e t: Carte Ethno-Demographique. Cartes Ethno-Demographiques de l'Afrique Occidentale. Feuilles N° 2. Institut Franc;ais d'Afrique Noire, Dakar 1960, s. 36, 2 tabl. 4 mapy. Mapa jest rezultatem prac sekcji geograficznej Instytutu Franc;ais d'Afrique Noire i przedstawia wycinek zamknięty 12° i 8° szerokości zachodniej i 17° długości północnej. Obejmuje ona obszar plemion prze\vażnie osiadłych z Sudanu zachodniego, górnej Gwinei, wschodniego Sierra Leone i prawie całej Liberii. Część tekstowa omawia we wstępie środowisko geograficzne, historię obszaru (z dwiema interesującymi mapkami w tekście, przedstawiającymi rozwój dawnych państw tubylczych i ważniejsze migracje) oraz przedstawia źródła i dokumentację map. Następnie omówione ~ą bliżej wyróżnione na mapie grupy etniczne: w tej części tekstu autorowie podają także rozwiązania, przyjęte w związku z ogólnymi problemami kartograficznej prezentacji danych i dają szczegółowe komentarze do mapy. Trzecia część opracowania tekstowego poświęcona jest problemom demograficznym. Jest to właściwie jedna mapa, przedstawiona w dwóch arkuszach i dwóch wersjach. Źródłami do jej sporządzenia były dane statystyczno demograficzne z archiwów władz administracyjnych, konfrontowane z informacjami zebranymi wśród znającego teren personelu administracyjnego oraz uzupełnione badaniami penetracyjnymi i sondażowymi. Wersja demograficzna mapy przedstawia gęstość zaludnienia, zachowując tylko dwa kolory na rozróżnienie ludności osiadłej i koczowniczej. Wersja etnograficzna opracowana jest metodą punktową. Kolory oznaczają grupy: 1) mauretańską i Tuaregów, 2) ludy Ful, 3) ludy sudańskie, 4) ludy paleonigryckie. Poszczególne plemiona wyróżniono rozmaitymi sygnaturami, z których każda oznacza pewną ilość ludności (ilość oznaczoną liczbą na znaku, zaś w wypadku większych skupisk ludności jeden znak oznacza 500 mieszkańców). Za kryterium wyodrębnienia danej grupy przyjęto "cały kompleks zjawisk wynikających z materialnych warunków bytu, rodzaju siedzib. ubiorów, zespołu zwyczajów, wierzeń i ze względnej wspólnoty językowej" choć niekiedy, w braku systematycznych opracowań autorowie zmu_ szeni byli zaznaczyć, że dana grupa może być wyodrębniona głównie w oparciu a poczucie przynależności jej członków. W wypadku, gdy dwa odłamy tej samej grupy, pod wpływem odmiennego środowiska geograficznego i wpływu sąsiadujących grup różnią się niektórymi cechami kultury - są one mimo tego oznaczane taką samą sygnaturą, a bliższe wyjaśnienia przerzucono do tekstu. Przynależność etniczną rodziny określano według przynależności głowy rodziny, chyba że wchodziła w grę wielka rodzina, lub wyraźne wyodrębnienie warstwy służebnej obcego pochodzenia. Największe trudności nastręczało uchwycenie grup koczowniczych. Liczby, uzyskane w oparciu o niekompletne dane władz skarbowych musiano uzupełniać szacunkowo poprzez badania sondażowe. Starano się oznaczyć linearnie szlaki wędrówek i określić miejsca dłuższego pobytu zwłaszcza warstw służebnych, które choć coraz mniej różniące się od warstwy panującej antropologicznie, różnią się od niej przeważnie trybem życia: warstwa panująca jest zwykle pasterska, a służebna - zajmuje się przez dłuższe okresy roku rolnictwem i pędzi życie na pół osiadłe. Na tablicy z legendą do map podano ciekawe zestawienie tabelaryczne plemion koczowniczych i podległych im plemion służebnych. W sumie mapa daje ciekawe i na pewno o wiele precyzYJmeJsze od dotychczasowych ujęcie struktury etnicznej dość znacznego obszaru Afryki. Z jednej strony opracowujący znajdowali się jeszcze w szczęśliwym położeniu, mogąc się opierać bezpośrednio na silnym poczuciu odrębności plemiennej - z drugiej jednak szkoda, że już obecnie, zanim niwelacja kulturowa nie zatoczy większych kręgów także i w tych krajach, nie podjęto starań w kierunku nagromadzenia przynajmniej zasadniczych danych o inwentarzu kulturowym, jako podstaw do generalniejszych może kryteriów podziału. Krzysztof Kwaśniewski D i o g o G o m e s: De la premiere decouverte de la Guinee (De prima inventione Guinee) wyd., Th. Monad, R. Mauny i G. Duval. Centro de Estudes da Guine Portuguesa. Bissau 1959, s. 89, map 2. Wydanie naj starszego opisu odkryć portugalskich na zachodnich wybrzeżach Afryki w XV wieku, jest obecnie specjalnie cenne, gdy z dnia na dzień wzrasta szerokie zainteresowanie afrykańskimi ludami, kolorowymi, ich życiem, tradycją i historią. Tym cennym źródłem historycznym jest opis Diogo Gomesa, wydany staraniem Instytutu Badań nad Gwineą Portugalską w Bissau. Opis Gomesa znajduje się w manuspkrypcie "VALENTIN FERNANDES" (Codex hispanicus 27 w Bayerische Staatsbibliotek), w Monachium. Tekst łaciński (oryginalny), napisany portugalsko-hiszpańską łaciną średniowieczną był po raz pierwszy publikowany przez J. A. Schmellera w r. 1847, z częściowym przekładem na język angielski znalazł się w pracy R. M a- �581 580 jor "Life of Prince Henry of Portugal" wydanej w roku 1l!63. Dzieło to wraz z tekstem Gomesa zostało przetłumaczone na język portugalski w roku 1878 przez J. A. Fern~ira Brandao. Następnie E. A. de Bettencourt opierając się na kopii manuskryptu Valentin Fernandes znajdującego się w Bibliotece Narodowej w Lizbonie wykorzystał opis w swym dziele "Descobrimentos, querras e conquistas dos Portugueses em terras do ultramar nos seculos XV e XVI". Pierwszy przekład całości na język portugalski relacji Gomesa dał w roku 1900 G. Pereira, przekład ten poddał krytyce i opatrzył znakomitymi przypiskami V. Magalhćies Godinho w r. 1945. W latach 40-tych i 50-tych obecnego wieku tekst opisu Gomesa wzbudził zainteresowanie wielu badaczy szukających w nim najstarszych żródeł do opisów krajów zachodnich wybrzeży Afryki, oraz Wysp Kanaryjskich, Zielonego Przylądka, Madery i Azorów. Dokładne opisy Mauretanii, Gwinei, Ghany, Mali, Nigerii, podające nie tylko dane o krajach leżących w pobliżu morza, ale zawierające szczegóły o miastach leżących w głębi lądu jak np. Timbuktu, podnoszą wartość historyczną pracy Gomesa. Diogo Gomes urodził się w Portugalii około roku 1402 i był przez wiele lat na służbie księcia Henryka Żeglarza. Brał udział w licznych wyprawach portugalskich do krajów Afryki, i wiele nowych odkryć znanych mu było z autopsji. W roku 1459 Gomes został almoxarifem w Sintrze. W tym czasie brał udział w swojej trzeciej wielkiej wyprawie do Gwinei (1459-1460), która się zbiegła z datą śmierci Henryka Żeglarza. (1460). Póżniej odbywał Gomes kilkakrotne wyprawy do Afryki, głównie na Maderę. Nie jest znana dokładna data śmierci Gomesa, lecz nastąpiło to prawdopodobnie u schyłku roku 1502. Ostatnie dwujęzyczne wydanie opisu odkrycia Gwinei jest niezmiernie cennym żródłem nie tylko dla historyka krajów afrykańskich, historyka odkryć geograficznych ale również historyka geografii i kartografii a także etnografa i antropologa. Duży materiał faktyczny i wszechstronność obserwacji Gomesa podnoszą wartość tego cennego średniowiecznego żródła. Sposób wydania w języku francuskim i łacińskim udostępnia dzieło Gomesa międzynarodowemu czytelnictwu fachowemu. Krzysztof KULTURA LUDOWA Pod redakcją Józefa Burszty, WoLski WIELKOPOLSKI t. I, poznań 1960, s. 743. Wielkopolska należy do części naszego kraju najsłabiej zbadanych pod względem etnograficznym. Przodująca ekonomicznie dzielnica Rzec:ypospolitej Polskiej stawała się następnie "Hinterlandem" Rzeszy Niemieckiej. Zmienne wypadki historyczne sprawiły, że zarówno szybki rozwój gospodarczy jak ucisk germanizacyjny zniszczyły wiele zabytków tak duchowej, jak i materialnej kultury ludowej. Przedmowa redaktora na wstępie omawianego wydawnictwa informuje o najważniejszych opracowaniach kultury wsi wielkopolskiej i o fragmentarycznych, często przerywanych, kolejnych okresach badań etanograficznych. Pierwszy tom wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" stanowi zbiorową pracę 13-tu autorów związanych po części z Katedrą Etnografii Uniwersytetu Poznańskiego. Przeważna część autorów to pracownicy naukowi, od dawna związani wieloma pracami publikowanymi z tematyką kultury wsi wielkopolskiej, czy też historią różnych dziedzin nowożytnej kultury materialnej. Przygotowują oni monograficzne opracowania zasadniczych zagadnień i Atlas kultury ludowej Wielkopolski. Omawiane jednak wydawnictwo to szereg artykułów, o charakterze w mniejszym lub większym stopniu p o p u l a r n o - n a u k o w y m, dotyczących różnych dziedzin kultury materialnej wsi wielkopolskiej. Projektuje się następne tomy o podobnym charakterze. Umożliwia to szybsze podanie w bardziej przystępnej formie najważniejszych wyników badań szczegółowych poszczególnych autorów. Wydawnictwo rozpoczyna zarys geograficzno-historyczny L. G o m o 1c a o charakterze informacyjnym. Wyniki nowych poszukiwań otwiera artykuł J. B u r s z t y Osadnictwo i kształty wsi. Ogólne wiadomości z dziedziny osadnictwa autor podał w swej wcześniejszej pracy 1. Tu zestawia on naj ogólniejsze wyniki badań nad planami gruntowymi wsi wielkopolskich i innymi żródłami archiwalnymi. Autor rozpoczyna od układu gruntów wsi średniowiecznych, przedstawiając następnie typy wsi okresu folwarczno-pańszczyźnianego, nowożytne wsie kolonizacyjne i wytwarzanie się dzisiejszego oblicza wsi wielkopolskiej. W wyniku tych dociekań wyróżniono kilka różnych typów rozplanowania wsi i sposobów ich zabudowy, charakterystycznych dla kolejnych okresów osadniczych. Tak więc okres średniowiecznej kolonizacji czynszowej pozostawił ulicówki, owalnice i wsie łanów leśnych, następny okres - oddzielne osiedla folwarczne i osady przemysłowe. Wreszcie w okresie nowożytnej kolonizacji budowano regularne rzędówki bagienne, wąskie ulicówki i osiedla rozproszone. Autor wydziela następnie trzy regiony Wielkopolski, w których dominują inne ty!:'y zabudowy wsi. Tak więc duże skupione wsie pochodzenia średniowiecznego zachowały bogatą i żywą tradycję kulturową. Wsie o osadnictwie rozproszonym mają mniej elementów tradycyjnej kultury ludowej, a regiony dotknięte przestrzennymi reformami XIX i XX w. są pod względem kultury ludowej prawie całkowicie wyjałowione. Artykuł Bursztyoparty na studiach porównawczych nad paru tysiącami planów wsi wielkopolskich i dwuletnimi badaniami terenowymi nie tylko zasługuje na uwagę, ale na rozwinięcie tej tematyki w osobnej pracy. Sprawy chłopskiego budownictwa w Wielkopolsce zostały dość powierzchownie poruszone w dwóch artykułach. J. B u r s z t a w omawianym stu- �582 dium przedstawił trochę danych co do zabudowy wsi folwarcznych i folwarków do końca XVIII w. T. W rób l e w s k i zajmuje się budownictwem wiejskim i różnymi typami chałup w artykule Dom i zagroda, stwierdzając, że Wielkopolska była od dawna obszarem strefy przejściowej i trudno wyróżnić na jej terenie jakieś specyficzne formy budownictwa drewnianego. Bardziej charakterystyczny dla omawianego regionu jest regularny i jednostajny układ samej zagrody. Uzupełnienie tego omówienia stanowią artykuły J. D y d o w i c z o w e j o wnętrzu chałupy i A. W o jc i e c h o w s k i e j o naczyniach i narzędziach domowych. Cennym wkładem jest artykuł J. T o p o l s k i e g o o kulturze rolniczej Wielkopolski, szczególnie w części o charakterystycznych dla tego regionu narzędziach uprawy roli: pługach koleśnych z dwiema rękojeściami, czy najczęściej bezkoleśnych radłach. Uprawę ziemi, siew, sprzęt i młockę autor omawia także przede wszystkim z punktu widzenia używanych do tego celu narzędzi. Sprawa hodowli zwierząt gospodarskich została dość pobieżnie potraktowana. Obszerne omówienie S. C h m i e low s k i e g (\ poświęcone zostało rybołówstwu, przede wszystkim zaś znanemu w Wielkopolsce sprz~~towi rybackiemu. Pięć dalszych artykułów poświęcono różnym rodzajom rzemiosła wiejskiego. Z przetwórstwa płodów rolnych zajęto się jedynie młynarstwem (Cz. Ł u c z a k) przede wszystkim od jego strony technicznej. Omówiono więc rodzaje i rozmieszczenie wielkopolskich żaren, stęp, młynów zwierzęcych, wodnych i wiatraków. Specyfiką Wielkopolski była stępa wiatrakowa. S. B ł a s z c z y k przedstawił ginące garncarstwo wielkopolskie podkreślając rodzimość dawnych form ceramiki. Do słabszych artykułów należą opracowania Z. J a s i e w i c z a o kowalstwie i O. P o d l e ws k i e g o o plecionkarstwie wiejskim. Artykuł W. S o b i s i a k a o przemyśle włókienniczym nosi tytuł nie odpowiadający jego treści, gdyż chodzi wyrażnie o włókiennictwo uprawiane przez rzemieślników wiejskich, a więc płóciennictwo i sukiennictwo. Autor przy omówieniu zagadnień surowcowych podaje tabele chlopskiej uprawy lnu i konopi w województwie poznańskim, uzyskanych w GUS. Warto tu wspomnieć, że uprawa konopi koncentrowała się w po_ łudniowych i wschodnich regionach kraju i była w ciągu XIX w. stale wypierana przez uprawę lnu 2. Autor daje dość ogólnikowy i pobieżny zarys przeróbki surowca, wyrobu przędzy i tkanin. Wydaje się, że doskonały, zwięzły opis prostych narzędzi obróbki lnu i I<;onopi został napisany póżniej 3. Ważne są natomiast uzupełnienia opisu o materiał etnograficzny z XIX w. Zastrzeżenia wzbudza wzmianka autora o folowaniu płótna wygładzonymi stęporami (nie stępami) 4. Autor podaje tylko wzmiankę o myciu płócien w foluszu z podręcznika Ostrowskiego z 1788 r., który ją czerpie z Wielkiej Encyklopedii Francuskiej, nie zaś z praktyki manufakturowej. Używano do tego celu zaokrąglonych stęporów w płócien- 583 nictwie śląskim w XVIII w.5, osobny folusz do mycia płócien pracował także w manufakturze grodzieńskiej. Sobisiak daje jedynie opis folusza sukienniczego i nie podaje żadnych materiałów co do mycia płócien w foluszach w płóciennictwie wiejskim w Wielkopolsce. Wzmiankę tę należało umieścić przed opisem bielenia płócien. Omawiane sposoby mycia płócien w foluszach oczyszczały płótna surowe ze szlichty tkackiej i zanieczyszczeń przędzy, dopiero później poddawano je zabiegom bielarskim. Wydaje się, że wzmianka o myciu płócien surowych w foluszach w zestawieniu z folowaniem sukien jest w ogóle zbyteczna. Zabieg ten był znany w płóciennictwie manufakturowym XVIII w., może także znano go w płóciennictwie wiejskim następnego stulecia, jednakże w jednym i drugim wypadku nie praktykowano go bardziej powszechnie ze względu na trudności uzyskania osobnych stęporów i stępy w foluszach sukienniczych. Mycie płócien kijankami czy nawet cepami w rzekach zastępowało mechanIczne ich oczyszczanie. Poza tymi drobnymi zastrzeżeniami artykuł Sobisiaka wnosi wiele danych o ginącym włókiennictwie wielkopolskim. Dwa ostatnie artykuły zajmują się jednym z zagadnień konsumpcyjnych ubiorem chłopskim i plastyką ludową. Zagadnienie ubioru chłopów wielkopolskich opracował A. G l a p a, autor trzech zeszytów Atlasu Polskich Strojów Ludowych z regionu wielkopolskiego. Bogaty materiał ilustracyjny do tego artykułu został niestety przez redakcję techniczną H. Andersa rozrzucony w barwnych tabelach po całym tomie, wielkość ilustracji dwubarwnych nie zawsze jest dobrze skomponowana i powiązana z tekstem. Artykuł Glapy wyróżnia się rozległością wykorzystanych żródeł i syntetycznym ujęciem zagadnienia pomiędzy opracowaniami omawianego wydawnictwa. Daje on ogólną charakterystykę wielkopolskiej odzieży ludowej od XII do XVIII wieku, następnie zaś szczegółowy opis ubiorów noszonych w 26 powiatach w II połowie XIX w. Na szczególną uwagę zasługuje próba regionalizacji ubiorów w Wielkopolsce według 7 zasadniczych typów. Zastrzeżenie wzbudza hipoteza autora (str. 500), że obcisłe bluzy z XII wieku były wykonane techniką dziewiarską. Odnaleziono wprawdzie pewne ślaC:y narzędzi i wytworów dziewiarskich na ziemiach słowiańskich w tym okresie. Wydaje się jednak, że chodziło co najwyżej o wyrób prostym szydełkiem pończoch czy rękawic. Były to na Zachodzie wyroby bardzo drogie, rozpowszechniły się one dopiero w XVI w., wcześniej zaś z dzianiny sporządzano tylko drobne dodatki do odzieży i sukienki dla małych dzieci. Zarazem zaś umiano w tym okresie sporządzać z grubego sukna, tak obcisłe nogawice, zastępujące dziane pończochy, jak okrycia górnej części ciała. Na zakończenie wspomnieć należy o omówieniu wielkopolskiej plastyki ludowej przez S. B ł a s z c z y k a. Przedstawia on zdobnictwo przed_ miotów codziennego użytku, ornamentykę tkacką i hafty, drzeworyt, malarstwo i rzeżbę. �584 Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów wydawnictwa "Kultura ludowa Wielkopolski" jest bardzo niejednolity. Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu oparte na znacznym materiale etnograficznym i studiach historycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi, jak się zdaje, sugestiami redakcyjnymi i stworzyli opracowania o charakterze zbyt popularnym (np. artykuł Sobisiaka i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale uzyskanym ze współcześnie prowadzonych badań terenowych, które na terenie Wielkopolski nie przynoszą już podstawowego materiału do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materialnej i na literaturze. Pewnych niejednolitości nie można uniknąć w żadnej pracy zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami charakteru ich opracowań w dalszych tomach projektowanego wydawnictwa. Jako postulat wydawniczy należałoby zgłosić lepsze powiązanie materiałów z mapami miejscowości przebadanych, a dalej ilustracji, nawet tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wydawnictwo utrudniło czytelnikowi korzystanie z tabel barwnych przez rozrzucenie ich po całym tomie, inne ilustracje w dość dowolny sposób powiązano z tekstem. Irena Turnau 1 J. B u r s z t a, Od osady słowiańskiej do wsi współczesnej. Otworzeniu się krajobrazu osadniczego i rozplanowań wsi, Wrocław 1958, PTL. 2 I. T u r n a u, Zmiany w polskiej technologii włókienniczej XVIII w., oraz artykuł: Przemieszczanie się upraw lnu i konopi na terenie środkowej J~olski w XIX w. Prace złożone do druku. 3 W. S o b i s i a k, Z badań nad narzędziami obróbki lnu i konopi w XVI-XVIII wieku, "Kwartalnik HKM", r. VIII, 1960, nr 1. Nieporozumieniem wydaje się w tym artykule wzmianka o szlichtowaniu czyli moczeniu w kleju tkackim, jako zabiegu wstępnym do bielenia płócien surowych - s. 71. Szlichtowano osnowę dla ułatwienia tkania, płótna surowe starano się raczej oczyścić z kleju tkackiego przed bieleniem. 4 Kultura ludowa Wielkopolski, Poznań 1960, s. 400. 5 T. Ł a d o gór s k i, Generalne tabele statystyczne Śląska 1787 r., Wrocław 1954, s. 165, 270-292; "Monitor Różnych Ciekawości", 1795, t. II, s. 364-366. Walerian S o b i s i a k, ROZWOJ LATYFUNDIUM BISKUPSTWA POZNAŃSKIEGO OD XVI DO XVIII WIEKU. Poznań 1960. Wyd. Polskie Towarzystwo Historyczne, Oddział w Poznaniu, stron 122, tabel 27, l-na mapa. streszczenie w języku angielskim i niemieckim. Praca Waleriana Sobisiaka jest uzupełnieniem szeregu wydanych po wojnie studiów nad uposażeniami i stanem dóbr kościelnych w Wielkopolsce. Od roku 1953 wyszedł także szereg prac J. To p o l s k i e g o omawiający stosunki społeczno-gospodarcze w dobrach arcybiskupstwa gnieźnieńskiego w okresie XVI-XVIII wieku. Praca Sobisiaka uzupełnia dotychczasowe wiadomości uprzystępnione nauce polskiej przez: E. D ł u g o p o l s k i e g o. "Inwentarz dóbr i dochodów biskupów poznańskich, rok 1564" Kraków 1939; J. N o wac k i e g o "Księga uposażenia diecezji poznańskiej z roku 1510", Poznań 1950; A. M o ś c i c k i e g o "Uwarstwienie ludności wiejskiej w dobrach kapituły poznańskiej w pierw_ szej połowie XVI wieku" Lwów 1932; T. C z woj d raka i Z. Z a k a "Przemysł propinacyjny i karczmarstwo w dobrach biskupa poznańskiego w XVII i XVIII wieku" Poznań 1956 - oraz stanowi dalszy ciąg opracowań autora, który w roku 1954 wydał w t. XLI, Ludu "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy) w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVII-XVIII wieku w świetle materiału źródłowego". Obecna praca W. Sobisiaka jest uzupełnieniem dawnych studió\v. prowadzonych na Seminarium Historii Gospodarczej Uniwersytetu Poznańskiego pod kierownictwem prof. J. Rutkowskiego oraz prof. J. Deresiewicza. Jako podstawa źródłowa pracy zostały wykorzystane archiwalia znajdujące się w Archiwum Archidiecezjalnym w Poznaniu. Nie częste korzystanie z tych zasobów przez dotychczasowych badaczy czyni ostatnią pracę W. Sobisiaka tym cenniejszą w ogólnopolskim dorobku naukowym, zaś wnioski i sformułowania mogą być podstawą dla badań porównawczych podobnych zagadnień z innych terenów Polski. Jako specjalnie cenną rzecz w pracy podkreślić należy to, że autor w badaniach swoich nie rozdzielił dóbr tzw. stołu biskupiego, od dóbr kapituły poznańskiej, lecz potraktował je słusznie jako latyfundium katedry poznańskiej. Poczynione w ciągu XVI-XVIII wieku i zapisane obserwacje, pozwoliły autorowi stwierdzić, że rozwój dóbr duchownych biskupstwa poznańskiego nie szedł w kierunku powiększania się i rozprzestrzeniania lecz wewnętrznej organizacji i konsolidacji gospodarczej. Stąd też z 34 osad założonych w ciągu 300 lat aż 29 lokowanych w XVIII wieku wykazuje wyraźnie odbudowę gospodarczą po latach zastoju drugiej połowy XVII i początków XVIII wieku. Liczne wsie czynszowe (25 "olęderskich") wskazują na postęp gospodarczy w obrębie dóbr duchownych. Zastosowane tu nowe formy oczynszowania chłopów wpływały silnie na późniejsze kształtowanie się osobowości chłopa wielkopolskiego, co zapewne podkreślone będzie w innych licznych zamierzonych pracach W. Sobisiaka. Dobra kapituły poznańskiej i biskupstwa zajmowały przestrzeń około 1 100 łanów i sołeckiej 300 łanów. Stosunkowo niewielką przestrzeń w dobrach biskupstwa zajmowały lasy odpowiadając powierzchniowo 3900 łanów ziemi uprawnej, w tym chłopskiej 2500 łanów, folwarcznej około 850 łanom. Ciekawe byłoby porównanie układu przestrzennego �586 587 wYk~rzystania użytków rolnych latyfundium katedry poznańskiej, z innymI podobnymi latyfundiami na terenie Rzeczypospolitej szlacheckiej. . Stosunk~wo .dużą rolę w latyfundium biskupstwa poznańskiego grały mIasta, a mektore z nich dochodziły do poważnego znaczenia jak np.: Buk, Pszczew, Słupca czy Dolsk lub Krobia. Wszystkie te miasta okres swego rozkwitu zakończyły w połowie wieku XVII, w wiek XVIII wchodząc w stanie zupełnej ruiny. Z upadku gospodarczego miasta te nie podniosły się nawet w drugiej połowie XVIII wieku, w przeciwieństwie do wsi w dobrach biskupich. Precy.zja opracowania, przejrzysty układ treści i tabel, pozwalają na korzys:ame z ~racy nawet słabiej przygotowanemu czytelnikowi. Sposób podama matenału czyni rozprawę niezmiernie przydatną do badań dla etnografa i historyka kultury materialnej. Żałować by jedynie tylko wy. p~dało, że ~utor. nie umieścił w swej publikacji rozdziału omawiającegc meco szerzej etmczny skład ludności tak dużego latyfundium. Pozwoliłoby to bowiem, na wyciągnięcie wniosków na temat powiązań charakteru gospodarczego pewnych typÓW wsi, z etnicznym obliczem zamieszkującej je ludności. KrzysztOf WoLski TARCE I ZABAWY WIELKOPOLSKIE. Biblioteka Popularna P.T.L. t. III. Pod tym tytułem nakładem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu wyszedł w roku 1961 pod red. K. Zawistowicz-Adarnskiej zbiór tańców ludowych, którego autorami są Adam G I a p a i Alfon~ Kowalski* W przedmowie A. Glapa uzasadnia konieczność tej publikacji zapotrzebowaniem na materiały taneczne przez amatorskie zespoły artystyczne. Następnie charakteryzuje niektóre formy taneczne ze stanowiska historycznego. Układ zbioru oparto na cyklu tanecznym zaobserwowanym w powiecie gostyńskim. Autor wymienia zbieraczy tańców ludowych. Jako metody zapisu ._- wymienia alfabet Stefana T o t h a i system L a b a n a - K n u s t a. Planuje w przyszłości opublikowanie zbioru według metody Labana-Knu- . * Redakcja tylko częściowo zgadza się z uwagami recenzenta, jeśli cho~ZI o system zapisu Labana-Knusta. Jest rzeczą bowiem jasną, że system ten Jest niekomunikatywny, jeśli chodzi o popularyzację tańca, trudny dla etnografa nie specjalizującego się w tej dziedzinie. Natomiast opis wykona~y tą czy inną podobną metodą, zawiera tak ujęte elementy, że praca nad systematyką tańców, zyskuje na ścisłości naukowej. Opis taki eliminu~e emocjonalny stosunek badacza, gwarantuje obiektywność w oparciu o Jasno określone kryteria. (Przyp. Red.). sta, (choć sam stwierdza, że w kraju jest całkowity brak znajomości zapisu według tej metody). Uważając system Labana-Knusta za najlepszy, zaleca naj szybsze jego upowszechnienie. Mając na uwadze ten cel, autorzy zamieszczają na ostatnich stronicach książki kinetogramy tańców ludowych wielkopolskich, wykonane przez Roderyka L a n g e w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Na samym końcu książki zamieszczono wykaz literatury, dotyczącej tańców, oraz wykaz ważniejszych informatorów. Książka ozdobiona jest licznymi rysunkami rzeczowymi., barwnymi planszami i fotografiami. Metoda zapisów choreograficznych budzi jednak wiele zastrzeżeń. Celem dokładniejszego zapoznania się z tą metodą i jej usterkami zamieszczam poniżej omówienie pierwszego numeru. L Opisał WIWAT Adam GIap a Taniec ten ujęto także w transkrypcji systemem Labana-Knusta. Podano dokumentację, tempo muzyki, zapis melodii i tekstu śpiewnego. Opis tańca składa się z dziewięciu części: 1) Postawa wyjściowa, 2) Zaproszenie, 3) Wykonanie tańca, 4) Koło, 5) W środku koła, 6) Wyrzuty nóg, 7) Koło, 8) Zakończenie i 9) Uwaga. Omówię kolejno te części: Postawa wyjściowa. Treść opisowa nie zgadza się z tematem. Z opisu dowiadujemy się o sytuacji i o akcji wyjściowej, a więc że '" Bawiący się siedzą ... Jedna z tancerek wychodzi przed orkiestrę siedzącą na stole ... Zwrócona tyłem '" śpiewa ... wymachując ... itd. "Postawa wyjściowa" byłaby wtedy, gdyby podano, że tancerka stoi np. w małym rozkroku (jak widać na obrazku), lewą ręką podpiera bok, prawą rękę unosi w górę, pozostałe pary siedzą na krzesłach koło ścian '" Zaproszenie. Tutaj autor w dalszym ciągu opisuje akcję: Po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać ... Tancerka śpiewa ... odwra<.:a się (?! - czy nie "zwraca się") twarzą do zebranych ... porusza '" i całą postacią zaprasza obecnych do tańca (co to za zaproszenie "całą postacią"). Skoro tancerka zaprasza, jest więc wodzirejem. Z tego względu tę część opisu należało zatytułować "wystąpienie wodzireja", a nie "zaproszenie". Wykonanie tańca. W tej części opisu po oznaczeniu ilości taktów 1-4 podano, że jeden z tancerzy, wodzirej, woła głośno "wiwat", staje ze swoją partnerką na środku izby i zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Trzyma tancerkę ... Tancerka podobnie trzyma partnera ... Na tym kończy się opis "wykonania tańca". To przecież nie jest "wykonanie tańca", lecz dalszy ciąg poprzedniej części, wprowadzający drugą osobę wodzireja. Z części opisu, zatytułowanego "Zaproszenie", dowiadujemy się, że po prześpiewaniu zwrotki orkiestra zaczyna grać spiewaną melodię, a następnie -- że tancerka śpiewa drugą zwrotkę ... przestępuje z nogi na nogę, _1- �.'i88 w miejscu .. porusza chusteczką i spódniczką '" Nie podano, w jakim czasie się to odbywa, w ilu taktach muzyki. W części opisu, zatytułowanej "Wykonanie tańca" oznaczono takty 1-4 i podano, że wodzirej zaczyna tańczyć w kółeczko (nie podano jak). Kolo. W poprzedniej części opisano akcję, odbywającą się w czasie taktów 1-4. W części zatytułowanej "Koło" podano takty 1-4 z wyjaśnieniem, że jest to powtórka (należy się domyśleć, że pierwszego czterotaktu) i opisano dalszą akcję. Opis akcji tego czterotaktu zakończono zdaniem "Z końcem zdania muzycznego (tzn. czterotaktu) lub zwrotki - (? - czy zwrotka zawiera się w czterotakcie?) zatrzymują się w celu dokonania zmiany figury tańca". Tu jest błąd, gdyż zatrzymują się w celu dokonania zmiany ... nie "figury tańca", lecz "kierunku ruchu". O tym błędzie przekonujemy się także, gdy czytamy dalszy ciąg - Takt 5-8: Pary posuwają się w kole w odwrotnym kierunku. W części zatytułowanej "Wykonanie tańca" opisano wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu zwrotki. Znów widzimy, że zatytułowanie nie jest właściwe, gdyż w tej części opisano wykonanie ruchowe tylko do pierwszego czterotaktu muzyki, zatem tytuł winien brzmieć "Wykonanie ruchowe pierwszego czterotaktu", a nie "Wykonanie tańca". Gdyby opisano w tej części jeszcze j drugi czterotakt muzyczny wtedy można by zatytułować "Wykonanie ruchowe jednej zwrotki". W opisie A. Glapy zwrotka muzyczna została rozerwana na część zatytułowaną "Wykonanie tańca" i część zatytułowaną "Koło". To "koło" - jak widać z dalszego opisu - ma jeszcze dalszą akcję, gdyż odbywa się jeszcze w ciągu drugiej zwrotki muzycznej i jeszcze w ciągu taktów 1-4 (?). W środku kola. W tej części autor opisuje wykonanie ruchowe wodzireja i jego partnerki, odbywające się w środku koła. Wyrzuty nóg. Znów niewłaściwy tytuł, gdyż według opisu odbywa 'się dalszy ciąg wykonania, jakie urwane zostało pod koniec części zatytułowanej "Koło", gdzie określono wykonanie ruchowe dla taktów 1--4.W części zatytułowanej "Wyrzuty nóg" podano takty 1-4 (nie podano, że jest to powtórzenie pierwszego czterotaktu), a następnie, że ... Jednym z następnych ruchów koła jest maksymalne zbliżenie tańczących tak, że stają oni jeden tuż przy drugim. Tu także błąd, gdyż "maksymalne ściśnienie" nie jest akcją, odbywającą się w czasie określonym ilością taktów 1-4, lecz sytuacją, której nie można określać pojęciem czasowym. Następnie po oznaczeniu taktów dowiadujemy się, że '" "Wyrzucają wyprostowane nogi do środka" (!) - Co się stanie przy takim ruchu? - Wszyscy usiądą na podłodze, uderzając się mocno, ewentualnie ponosząc jakąś kontuzję. Nie cia się wyrzucać obydwu nóg, lecz tylko jedną nogę. Zamiast "przednia część stopy" można powiedzieć "palce u nogi". Następna część opisu nie trzyma się tematu podanego w tytule, gdyż poszerzenie koła i przytupy, to nic są "wyrzuty nóg". _.- 589 Kolo. Ze względu na to, że tytuł taki już poprzednio występuje, czytelnikowi wydaje się, że i wykonanie ruchowe będzie tu takie same. Tymczasem dowiadujemy się, że ... Taniec powtarza się '" Tempo tańca się stale potęguje .., itp. Znów treść niezgodna z tematem. Zakończenie -- bez zastrzeżeń. Uwaga. Podano tu, że piękno tańca polega na fantazji, żywiołowości i równych przytupywaniach. Wątpię, czy jest to trafne zestawienie pojęć. Co też mogą mieć wspólnego równe przytupy z pięknem tańca. Taniec może być piękny także i przy nierównych przytupach. Pojęcia takie jak "fantazja", "żywiołowość" itp. używane już były przez wielu innych autorów, opisujących tańce. Autorzy ci nie zdawali sobie sprawy, że układanie zdań z wysilaniem się na górnolotność wprowadza gołosłowność, która osłabia wartość opisu choreograficznego. Zapytajmy, co można rozumieć pod pojęciem "taniec żywiołowy". Wobec tego czy może być także taniec niE'Żywiołowy? .Jak z powyższego wynika, opis choreograficzny pierwszego numeru w zbiorze jest nieporadny. Na podstawie takiego opisu czytelnikowi trudno będzie zdobyć wyobrażenie o tańcu. Czy system Labana-Knusta pomoże tu coś, skoro jego znawcami są tylko pracownicy Muzeum Etnograficznego w Toruniu i nikt więcej? Nawet autorzy omawianego zbioru, którzy ten system zachwalają, sami go nie znają, skoro dwa kinetogramy zlecili wykonać jedynemu znawcy R. Langemu. System Labana-Knusta pozostanie dla ogółu "chi6szczyzną". Wszakże "chińszczyzna" także może być komunikatywną, lecz zapytajmy jakim kosztem. Zatem wypada raczej zgłębić metodę słownego zapisu choreograficznego. Do takiego przekonania doszedłem w ciągu własnej wieloletniej praktyki zbierania tańców ludowych. Zapis tallca może być komunikatywny tylko wtedy, gdy nie będzie wymagał sp€:cjalnych studiów przygotowawczych i gdy w prostych słowach i zwięzłym zapisie będzie mógł wywołać wyobrażenia ruchowe. Zadne ujęcie graficzne nie potrafi w tak łatwy sposób dać wyobrażenia ruchu jak właśnie opis słowny. Jeżeli chodzi o komunikatywność międzynarodową, to łatwiej wykonać tłumaczenie, aniżeli trudzić się nad opanowaniem jakiegoś systemu np. Labana-Knusta. Przystępując do wykonania słownego zapisu choreograficznego, musimy sobie na początku uprzytomnić, czy opis danego tańca będzie krótki, czy też długi. Najkrótsze opisy są przy tańcach jednoczęściowych. Z długiego opisu, takiego jak np, tańca "Wiwat" można wnioskować, że taniec jest złożony, tzn. że składa się z wielu części. Musimy więc ustalić ilości części składowych i uzgodnić te części z muzyką. Oznaczamy części składowe: część I, część II, część III itd. Możemy wprowadzić takie określenie: fig. l, fIg. 2, fig. 3 itd. W tańcu złożonym akcja ruchowa jest zmienna, lecz km:da część stanowi jedną zamkniętą całość, zawartą w danym rozmiarze ut\';oru muzycznego. �;,)90 591 Ryc. 5 - owal o osi położonej poziomo. Oś tego owalu winna być dłuższa od średnicy kola ryc. 4. Na stronicy 15, oraz na kinetogramie długość osi owalu równa się długości średnicy koła, co wobec opisu słownego stanowi błąd. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środw koło - takie jak na początku. W czasie drugiego czterotaktu melodii kolo przekształca się na owal, którego oś przecina się z osią poprzednio wykonanego owalu pod kątem 90°. Przed przystąpieniem do opisywania poszczególnych figur (części) tanecznych opracowujemy część wstępną, w której opisujemy sytuację (a nie postawę) wyjścicwą, określamy ilość wykonawców i opisujemy ich postawę, tj. ułożenie nóg, rąk itp. Taniec "wiwat" winien być ujęty w opisie jako taniec zlożony. Dla przykładu podaję taki opis. Wykonuje miejsca wokół jów. WIWAT opis tańca dowolna ilość par. Na początku pary zajmują siedzące ścian. W zabawie występuje jedna para w roli wodzire- Fig. 1. Partnerka wodzireja staje przed kapelą 1 i śpiewa pierwszą zwrotkę "Oj, do dnia, do dnia", unosząc chusteczkę prawą ręką w górze, a lewą ręką porusza fartuszkiem lub spódniczką, której fałdy się rozszerzają. Po prześpiewaniu pierwszej zwrotki kapela podejmuje jej melodię i towarzyszy jej w czasie śpiewu drugiej Zwrotki. Zwróciwszy się twarzą do zebranych, śpiewa drugą Zwrotkę "A co mi nada kieliszek jeden". W czasie śpiewu drugiej zwrotki przestępuje w miejscu z nogi na nogę, poruszając chusteczką i spódniczką jak poprzednio. Fig. 2. Z rozpoczęciem pierwszego czterotaktu muzyki wodzirej, zawolawszy głośno "wiwat", przystępuje do stojącej na przodzie partnerki, ujmuje ją prawą ręką w pasie "na krzyżach" i zaczyna tańczyć w kółeczko. W ciągu czterech taktów muzyki biegają wzdłuż koła, względnie na wolnej środkowej przestrzeni '" (czy obracają się, a jeżeli tak, to jakim krokiem). Wodzirej w lewej wzniesionej ręce trzyma butelkę z gorzałką, chusteczkę lub kwiaty. Oboje zwróceni są twarzami w jednym kierunku. Tancerka swobodnie prawą ręką rusza chusteczką. Z chwilą rozpoczęcia przez kapelę powtórki pierwszego czterotaktu, siedzące pod ścianami pary wstają, łączą się ramionami (jak?), względnie na znak wodzireja tworzą koszyczek 2. W ten sposób utworzone kółko w czasie powtórzonego pierwszego czterotaktu obraca się w jednym kierunku, a w czasie drugiego czterotaktu w przeciwnym (odwrotnym) kierunku. Ryc. 4 - koło par Fig. 3. W czasie pierwszego czterotaktu muzyki koło otaczające parę wodzireja przekształca się w owal w ten sposób, że grupy par z dwu przeciwnych stron zbliżają się do siebie (jakim krokiem?), a pozostałe inne pary oddalają się od siebie. 1 Wzmiankę o tym, że kapela (a nie orkiestra) siedzi na stole lub żarnach, podaje się we v.iiadomościach wstępnych z tego względu, że przypuszczalnie dotyczy ona wszystkich tańców, a nie tylko "wiwata". 2 \I,'e wstGpnym objaśnieniu opisać sposób wykonania koszyczka. Ryc. 6 - owal o osi położonej pionowo. Uwaga ta sama jak przy powyższym owalu. W tym czasie, gdy koło się spłaszcza, zmniejsza się przestrzeń środkowa. Wobec tego tailcząca para w środku koła zmuszona jest zbliżyć się, co nas~ępuje wtedy, gdy zwrócą się twarzami do siebie. Z chwilą rozszerzania się owalu ponownie oddalają się od siebie jak na początku. Ryc. 7 i 8. l './ Wodzirej w trakcie tat'lca pokrzykuje, np. wola "oj się świeci", a ktoś z koła odpowiada "oj, jaśnieje" lub "a pod ścianą", "a z kochaną - ju ha!" Fig. 4. Tworzą koło maksymalnie ścieśnione, w którym tańczący stoją jeden przy drugim. W pierwszym czterotakrie muzyki wykonują ... (wyszczególnić co). W czasie powtórzonego czterotaktu wyrzucają (prawą lub lewą) nogę wyprostowaną do środka i przybijają palcami nogi o podłogę (prawdopodobnie w rytmie miarowym). W czasie drugiego czterotaktu muzyki poszerzają koło i stojąc w miejscu, przytupują równo dwa lub trzy razy (?). Taniec powtarza się dowolną ilość razy z wyminięciem fig. 1. Pod koniec tempo muzyki i tańca zostaje przyśpieszone. Dawniej pod koniec tańca tak szybko tańczono, że aż się weselnicy przewracali. Dzisiaj tańczy się przy końcu bardzo szybko, ale z umiarem. Taniec kończy się, kiedy tancerz środkowej pary da orkiestrze znak ręką. Zwykle bywa to w momencie, kiedy otaczający tancerze tworzą regularne, możliwie najobszerniejsze koło. Kończąc taniec, pary chodzą dokoła izby lub siadają, wodzirej ze swą partnerką chodzi z gorzałką od pary do pary i częstuje wódką· Zwinny wodzirej częstuje podczas tańca. Przytaczając powyższy przykład, mam na celu zwrócić uwagę na metody slownych opisów choreograficznych. W opisach A. Glapy i A. Kowalskiego zastosowana jest metoda opisywania ruchów tanecznych, występujących w taktach muzycznych (np. nry 9, 13, 14 i inne) lub w nutowych wartościach rytmicznych (np. nry 13, 15, 16 i inne). Przytoczony powyższy opis nie zajmuje się cząstkowymi ruchami, zawartymi w takcie, czy też w wartościach nutowych, lecz ujmuje całość obrazu ruchowego. Według takiego ujęcia widzimy, że taniec "Wiwat" składa się z czterech części, z czego część I (fig. 1) jest niepowtarzalna, a dalsze części (fig. 2, 3 i 4) powtarzają się w całości. Metoda całościowa odznacza się lepszą ko- �592 munikatywnością. Łatwiej bowiem poznać i zapamiętać cztery całościowe obrazy ruchowe, aniżeli niezliczoną ilość ruchów cząstkowych. Nie wszystkie numery tańców wielkopolskich opracowane są według metody opisywania ruchów cząstkowych. Wiele numerów (np. 1-5 i wiele innych) opisano bezwiednie i nie konsekwentnie metodą całościową, gdzie określono wykonanie ruchowe według dłuższych części melodycznych czterotaktów i ośmiotaktów. Opracowania te jednak nie dają wyobrażenia, z ilu części składa się dany taniec. Taniec - 2. Wiwat - składa się z następujących części: Fig. 1. W ciągu całości melodii pary biegną jedna za drugą, posuwając się po linii koła w kierunku przeciwnym ruchowi wskazówek zegara. Bieg rozpoczynają nogami zewnętrznymi. Fig. 2. V·j dwu czterotaktach odbywają się dwa obroty przy haczykowym chwycie ramion: pierwszy obrót - z własną tancerką w prawo przy zahaczeniu prawych ramion, drugi obrót - z tancerką poprzedniej pary w lewo przy zahaczeniu lewych ramion. Wykonanie fig. 2 daje pierwszą zmianę tancerki. Uwaga: A. Kowalski, opisując tę figurę, podaje: '" W ten sposób zmieniając tancerki posuwa się do przodu (tzn. tancerz), aż wróci do swej partnerki ... Nie podaje, że melodia ma się powtarzać tyle razy, ile jest par, które to powtórzenia są konieczne do wykonania tańca z innymi tancerkami. Fig. 3. Tak samo jak fig. 1. Fig. 4. Łącząc się chwytem rąk jak ryc. 10, tworzą koło i koszyk. W ciągu całej melodii koło posuwa się bokiem - w prawo, a przy powtórzeniu melodii w lewo. Przy zmianie kierunku ruchu przytupują w miejscu dwa lub trzy razy. Fig. 5. W ciągu całości melodii, połączeni chwytem jak poprzednio \V koszyczek, wykonują z podskoku wyrzuty jednej i drugiej nogi na zmianę do przodu, co odbywa się w ruchu miarowym. Fi.g. 7. Tancerze łączą się w dwójki, ustawiają się w środku sali, zahaczają nogi przy odpowiednim układzie ramion jak na ryc. 11 i w ciągu całej melodii obracają się w podskokach - w lewo, a przy powtórzeniu melodii po zmianie połączenia nóg i ramion - w prawo. W tym samym czasie tancerki, połączone w dwójki, obracają się w prawo i w lewo przy haczykowym polączeniu ramion prawych względnie lewych. Fig. 8. Tak samo jak fig. 1. Fig. 9. Tak san'o jak fig. 2. Spośród pięciu odmian "Wiwatów" - trzy mają muzykę trójmiarową. a dwa - dwumiarową. Nie wiadomo tylko, dlaczego jedna melodia dwumiarowa wyrażona jest w rytmie dwuósemkowym, a druga w rytmie dwućwierciowym (patrz nr 3 i 4). Dwojaki sposób wyrażania rytmu zaS~(lso\\'ano także przy odmianach przodku (nry 6 i 7 -- 8). chodzonego ;')93 (nry 9 i 10) i innych. Takiej zmiennosCl nie należy często stosować, gdyż wystarczy oznaczenie tempa. W niektórych tańcach początkowe części gra i tańczy się wolniej, a w końcowych częściach szybciej przy jednej i tej samej melodii. Czy wobec tego daną melodię będziemy wyrażać w podwójnym zapisie: dwućwierciowym i dwuósemkowym względnie trzyćwierciowym i trzyósemkowym? Albo inny jeszcze wzgląd. Jeżeli np. w Szamotułach śpiewają względnie tańczą jakąś melodię wolniej, a w powiecie gostyńskim - tę samą melodię szybciej, to czy tę melodię wyrażać będziemy w dwojakim zapisie? - Chyba nie. Przeanalizowanie wszystkich numerów zbioru wymagałoby dłuższego czasu. Z pobieżnego przeglądu można jednak stwierdzić, że materiały choreograficzne są ciekawe i wartościowe. Wydaje mi się jednak, Żt~ zbiór jest za ubogi w stosunku do wielkości obszaru regionu wielkopolskiego. Zbiorem objęto 16 powiatów i 25 miejscowości, a od 48 wykonawców zapisano zaledwie 73 tańców, a więc stanowczo za mało. Najwięcej zapisano w dwu miejscowościach: Goluchowie pow. Jarocin - 7 tańców i Przyprostyni pow. Nowy Tomyśl 10 tańców. Po sześć tańców zapisano w dwu miejscowościach, po 5 tańców - w 1 miejscowości, po 4 tańce - w 2 miejscowościach, po 3 tańce - w 2 miejscowościach, po 2 tańCe -- w 2 miejscowościach, a po jednym tańcu - aż w 13 miejscowościach. .Test rzeczą niemożliwą, aby mogła istnieć jakaś miejscowość, w której znano by tylko jeden taniec. W roku 1959 poszukiwałem pieśni i tańców ludowych w miejscowości Wymyślacz koło Lublińca na Górnym Sląsku. Natrafiłem tam na informatora, pochodzącego z miejscowości Biała pow. Czarnków, wojew. poznańskie, nazwiskiem Radziej Jan, ur. 8. V. 1899 r. w Białej. Jan Radziej razem ze swą żoną Benigną, ur. 20. VII. 1900 r. w Białej, zamieszkiwał do 28 roku życia w Białej, a od 29 roku życia w Wymyślaczu. U Jana Radzieja zapisałem 8 tańców, pochodzących z Bialej pow. Czarnków i zanotowałem, że tańczono tam jeszcze: "Uciekła mi ~rzepióreczka" - walczyk, "Jeszcze roz za czeski", "Zasiali górale", "żyda" l "goląbka". Pracując przez wiele lat nad zbiorem śląskich tańców ludowych, napotykałem informatorów, którzy znali po kilkanaście a nawet po kilkadziesiąt tańców. Byli też i tacy, którzy znali okolo 100 tańców. A ,"",:ięc zbiór od jednego tylko informatora przewyższałby liczbą zbiór tancow regionu wielkopolskiego. Tańce i zabawy Wielkopolskie A. Glapy i A. Kowalskiego zasługują na specjalną uwagę· Jest to pierwsza tego rodzaju publikacja w naszym kraju. Zrobiono u nas gruntowną pracę w zakresie zbierania pieśni ludowych, lecz niestety zmarnowano okazję do zajęcia się całokształtem folkloru muzycznego. Zapisywano same tylko pieśni, lecz nie uzupełniono ich wzmiankami, określającymi ich funkcję zabawową. Po zbiorze tańców wielkopolskich winna się ukazać publikacja dotycząca śląskich tańców ludowych, która już długo czeka na wydanie. :l:l - ..Lud". t. XLVII �595 594 W przygotowaniu jest także obfity zbiór tańców żywieckich. W ten sposób byłyby opracowane regiony południowo zachodnie i część zachodnich. A gdzie reszta? Czy nie znalazłoby się kilku jeszcze pracowników, którzy zajęli by się zaniedbanymi regionami? Nasz kraj słynie z takich tańców jak krakowiak, kujawiak, oberek, mazur i polonez. A czy mamy żródłową rejestrację tych sławnych tańców? Jan T o war Tacina z y s t woN a u k o w e P ł o c k i e 1820-1830--1907-1957. Szkice i Materiały. Płock 1957 r., s. 235 ilustracje. + Wydawnictwo zostało opublikowane z okazji 137 rocznicy założenia i 50 roczno wznowienia działalności Towarzystwa Naukowego Płockiego. Zasługuje ono na uwagę ze względu na to, że dotyczy działalności instytucji naukowej o profilu wyraźnie regionalnym a przede wszystkim dlatego, źe informuje o zbiorach placówek muzealnych, bibliotecznych i archiwalnych na terenie miasta Płocka, które mają wartość nie tylko dla badania kultury regionu, ale i całej Polski. Publikację "Towarzystwo Naukowe Płockie" moźna podzielić na dwie części. Na pierwszą składają się artykuły, omawiające znaczenie podwójnego jubileuszu, zarys dziejów Towarzystwa, biografię jego zasłuźonych członków (A. i M. Macieszów, A. i Z. Grabowskich, A. Zalewskiego, W. Skierkowskiego i innych), kształtowanie się zagadnień statutowo-programowych oraz związek działalności Towarzystwa z aktualnymi potrzebami regionu. Wczesne, precyzyjne określenie potrzeb regionu i zadań ruchu regionalnego, przyczyniło się do rozwoJu Towarzystwa, sformułowania właściwych założeń programowych i sposobów ich realizacji. Szczególny nacisk kładziono na opracowania naukowe całokształtu kultury regionu, zabezpieczanie i gromadzenie zbiorów muzealnych a przez uwzględnianie aktualnych potrzeb regionu, na czynny udział w tworzeniu jego kultury. Skala zainteresowań członków Towarzystwa była szeroka, (etnografia, historia, ekonomia, prawo, medycyna, antropologia itp.). Wysoki poziom naukowy prac i artykułów, oraz ich duża liczba stanowią trwały dorobek Towarzystwa dla regionu i nauki polskiej. Dlatego też, pełny wykaz tych pozycji znajdujący się na S. 126-166 zasługuje na uwagę· Z pozycji interesujących etnografa znajdziemy tam - WI. S k i er k o w s k i e g o "Puszczę Kurpiowską w pieśni" - M. K a c p r z a k a "Wieś Płocka", "Atlas statystyczny Królestwa polskiego, - A. M a c i e s z y "Fotografia ziemi Dobrzyńskiej" i inne Artykuły popularno-naukowe, naukowe i publicystyczne członków Towarzystwa zawierają też czasopisma "Roczniki", "Notatki Płockie" (organ Towarzystwa :Naukowego Płockiego), "Życie Mazowsza", "Ziemia", "Głos Mazowiecki", "Głos Płocki", "Echo Płockie", oraz inne. Część druga tomu, omawia zbiory, muzealne, biblioteczne i archiwalne ziemi płockiej i ich dzieje. M ~ z e u m M a z o w s z a P ł o c k i e g o utworzone przez Tow. Nauk. Płockle w roku 1907 a w roku 1949 upaństwowione t . 'l' ' sanOWI f I lę Muzeum Narodowego w Warszawie. Posiada ono - ze zbiorów etnografi~znych - stroje ludowe, wyroby rzemiosła ludowego, (ceramika płocka, ob:.a I.me~le). ,Mu.zeum posi.adało przed wojną także dział egzotyki - zbiory chl~skle, JaponskIe st~nowlące dary mieszkańców ziemi płockiej przebywaJących na ,:,s.ch?dZle. M u z e u m D i e c e z j a l n e - utworzone przez ks. A. NOWOWIeJskIego na początku XX w. zawiera eksponaty archeologiczne (ceramika, wyroby z żelaza, miedzi i brązu), z zakresu historii bazyliki katedralnej, sztuki, (galeria obrazów) wyrobów rzemiosła art ys:ycz~e~o, (str?je, ha.ftY, tkaniny, kordybany) i inne. Znajdują się tu r~",,:mez maten~ły z mwetaryzacji zabytków sztuki z całej diecezji płockleJ. Przed wOJną znajdowała się tu kolekcja pasów polskich i starodruków. B i b l i o t e k a i m. Z i e l i ń s k i c h utworzona w r. 1907 przez Towarzystwo Naukowe Płockie, zawiera Polonica z XVI, XVII, XVIIIw. z zakresu historii, prawa, literatury, filozofii i inne. XIX i XX wiek szczególnie bogato reprezentowany jest przez zbiory rosyjskie. W posiadaniu B~blioteki znajdują się komplety wydawnictw Akademii Umiejętności, G,ownego Urzędu statystycznego, Instytutu Bałtyckiego, Ministerstwa Rol~i:twa,. Pol~~iego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Tatrzańskiego I Śl~s~lego I mne. Na uwagę zasługują rzadkie pozycje jak C r e s c e n t y n a "KSIęgI o gospodarstwie" (1549), Spiczyńskiego ,,0 ziołach tutecznych i zamorskich" (1542), M i e c h o w i t y "Cronica Polonorum" (1521), oraz 7,5 tys. nie opracowanych jeszcze starodruków w językach: łacińskim, francuskim, niemieckim i innych. Archiwum P a ń s t wow e w P ł o c ku - od 1953 roku, działające jako Oddział Terenowy Archiwum miasta stołecznego 'Warszawy i woj. warszawskiego posiada ciekawe zespoły akt: a) urzędowych, z których zasługują na uwagę akta notarialne i księgi hipoteczne, jako źródło do badania stosunków społecznych i gospodarczych ~ lat 1809-1827, uwzględniające sprawy spadkowe, obrót ziemią, dotyczące mtercyz, testamentów itp. b) miejskich c) powiatowych d) gromadzkich e) szkolnych i różnych instytucji, stowarzyszeń, oraz związków. A r c h i :'" u m D i e c e z j a l n e powstało w r. 1926 zawiera zbiory dyplomów I przywilejów kościelnych od XIII do XVII w. księgi metrykalne, fragmen_ ty lustracji dóbr biskupich i kapitulnych z XVII w. Wieloletnia i owocna do dziś kontynuowana działalność Towarzystwa Naukowego Płockiego Jest przykladem wzorowej organizacji ruchu naukowego i regionalnego. Wobec tak często spotykanego w niektórych okolicach braku zainteresowan,j~ i br~ku pietyzmu dla historycznych i kulturowych zabytków przeszłoscl a me rzadko braku zrozumienia ich roli dla współczesnej polityki społeczno-kulturalnej ,należy życzyć jak najlepszego rozwoju temu towarzystwu regionalnemu. Kazimierz Pudło � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee395c9fcdcea78a29fb987b9cbfdd72.pdf 2ce527828975d8726af2ac0a160e531d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:194 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1962 t.48 Description An account of the resource LUD 1962 t.48, s.5-8 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY OGÓLNEGO POLONAISE D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 ZB IORU TOM ZA ROK 1962 XLVIIl WYDANE Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCIJAW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł AW LUDOZNAWCZE 1963 �L- ';'>J WYDA WNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO LUD Tom Tom Tom Tom Tom XXXIX za lata 1948-1951 pod red. J. Gajka i T. Seweryna XL Indeks 39 tomów, pod red. J. Gajka . XLI za rok 1954 XLII za rok 1955 (ku czci Oskara Kolberga) XLIII za rok 1956 Suplement: H. Bittner-Szewczykowa - Materiały do bibliografii etnografii polskiej Tom XLIV za rok 1957 . Suplement: J. Gajek, Kwestionariusz do badań nad budownictwem wiejskim Tom XLV - za rok 1958/59 Tom XLVI za rok 1960 Tom XLVII za rok 1961 PRACE 87.87.140.130.75.55.85.10.88.8B.85.- TT I MA TERIAŁ Y ETNOGRAFICZNE Tom VIII/IX Prace zbiorowe, pod red. J. Gajka I K. Zawistowicz-Adamskiej, Łódź, Lublin 1950.'51 (wyczerpany) . Tom X cz. I pod red. K. Moszyńsklego, Kraków 1955 . cz. II pod red. K. Dobrowolsk'ego, Kraków 1957 • Tom XI Marian Szulc, Fotografia na usługach etno gr. (wyczerpany) Tom XII Antonina Wozaczyńska, Strulttura pieśni kurpiowskich, pod red. J. Gajka i T. Strumilly, Wrocław 1956 (wyczerpany) . Tom XIII Prace zbiorowe. Tom łódzki pod red. K. Zawistowicz-Adamskiej, Wrocław 1959 Tom XIV prace zbiorowe. Sląsk Cieszyński, pod red. M. Suboczowej, Katowice-Cieszyn 1959 (wyczerpany) Tom XV St. Wallis i J. Ondrusz, przysłowia śląskie pod red. SI. Bąka i M. Suboczowej, Wrocław 1961, 2 vol. . Tom XVI Prace zbiorowe. Tem szczeciński pod red. J. Gajka i Z. Jankowskiego. Szczecin 1959 (wyczerpany) Tom XVII W. Łęga, Ziemia Chełmiilska pod red. J. Gajka i M. Znamierowskiej-PrUfferowej, Wrocław 1961 Tom XVIII Prace zbiorowe. Tom lubelski pod red. O. Gajkowej Tom XVIII, część II - Anna Czekanowska: "Pieśni Biłgorajskie" Tom XIX - Praoe zbiorowe Olsztyńskie 'I'om XXII - Konferencja Pomorzoznawcza w Szczecinie PRACE •._..:..~ ,_ •.~. 120.25.-45.- 4. Uprawa wg K. 17.-· 68.- Strona 224, legenda XLVII 20.-72.46.32.45.15.- .' LUDU. do mapy 7. Winno i tradycje uprawy Kwaśniewskiego ln\l 4. 394, lege~da 2. chałup wąskofrontowych, 3. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym z biegnącym przeważnie przez środek wzdłuż osi dłuższej przejSClem (korytarzem). Wg. K. Kwaśniewskiego. 78.- 37.14.45.-45.- do tomu Strona 16.- 4.50 Errata Jest: ETNOLOGICZNE Tom II Witold Klinger, Wschodnio-europejskie rusałki i pokrewne postaci demonologii ludowej, a tradycja grecko-rzymska, Lublin-Kraków 1950 . Tom III Marian Plezia, Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian cz. I (do VIII wieku), Poznań-Kraków 1952 . Tom IV Edward Karwot - Katalog magii Rudolfa (wyczerpany) . Tem V R. H. Nocoń - Dzieje, kultura i upadek Inków (wyczerpany) Tem VI J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi '1'om VII Ch. Vakarelski, Etnografia Bułgarii (w druku) . •••••• ł•1i:st ••• •••• ,liMi"'~ •••"'•••• •··••• · ••• _..-_-....:.- cena zł być: Uprawa i tradycje uprawy wg K. Kwaśniewskiego. do mapy bru 4. 2. pomieszczeń gospodarskich pod jednym dachem z domem mieszkalnym, z przejściem (korytarzem) biegnącym przeważnie przez środek, wzdłuż osi dłuższej domu. Wg K. Kwaśniewskiego. 3. chałup wąsko·· frontowych. Wg K. Kwaśniewskiego. �V KONGRESOWI SLAWISTYCZNEMU w Sofii poświęca XLVIII REDAKCJA POLSKIEGO tom LUDU I ZARZĄD TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO ORGANE DE LA SOCIETE ZAŁOŻONY POLONAISE W ROKU D'ETHNOLOGIE 1895 O G Ó L N E G O Z B lOR U T O M XLVIII ZA ROK 1962 WYDANE POLSKIEJ Z ZASIŁKU AKADEMII NAUK PL WROCJ:,AW POLSKIE TOWARZYSTWO W R O C Ł A W • I LUDOZNAWCZE 1963 �KOMITET REDAKCYJNY SPIS RZECZY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA w. ANTONlEWrCZ, J. CZEKANOWSKI, J. GAJEK, A. L. GODLEWSKI, M. ZNAY1IEROWSKA-PRUFFEROWA 1. Rozprawy J oach im M a i - , REDAKTOR J Ó Z E E-'I"G ",A J E K ,.'<, , :':(-'t! .i...~;t,\ .l-·"j..rw .11 /I' , . .: 013 Yom tJbergang zur imperialistischen -pomorskie. . A g n i e s z k a D o b r o w o l s k a - Z badań nad kulturą materialną Pomorza Zachodniego. 'W a l t r a u d Woe 11 e r - Sozialer Protest in den Volksmarchens Mecklenburgs und Pommerns Jar o m i r J e c h _ Wpływy inter-etniczne na prozę ludową na Ziemiach Odzyskanych R Y s z a r d Kuk i er - Pochodzenie etniczne i specyfika etnograficzna ludności powiatu Miastko w latach 1945-1960 II. P o s z u k i wan Obwolutę Z. J ózef Gaj ek - wykonał Klimczyk III. Dzwonniczka 1961, _ TOWARZYSTWO REDAKCJA, _._--- LUDOZNAWCZE WROCŁAW, NANKERA WROCŁAW 4 1963 .•.. Naklad 1800 egz. Obj. ark. wyd. 48,25. Ark. druk. 43,25+2 wkl. Papier ilu,tr. IlJ kl. 100 g 70 X lCO. Oddano do' skladania w styczniu 1963 r. podpi.aoo do druku w sierpniu 1963 r. Druk ukończono we wrześniu 1963 r. Cena zł 85.- Nr zam. 1011163 S-7 (Anastazja 9 19 257 277 299 321 367 337 39!J ia do odganiania 445 burz gradowych SP r aw ozd a n ia i r ecen zj e J ó z e f G a j e k - podsumowanie tez Międzynarodowej cji Pomorzowawczej . SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJ A A. N. ZSRR, ZO 1, 2 POLSKJE Polen-Po- Htik Preussen-Deutschlands im "Pomorze". B a r b a r a S z y d ł o w s k a - C e g lowa - Materialna kultura luf) o dowa Drzewian połabskich w świetle poszukiwań słownikowych. K a z i m i e r z P o l a ń s k i - Stan badań nad językiem połabskim. R e n a t e W i n t e r _ Slawische Entlehnungen im niederdeutschen Wortschatz des ehemaligen Hinterpommerno J i f i D a m b o r s k Y - Niektóre wspólne cechy językowe hanacko- Kojdecka) Konferen451 3, Moskwa . 474-4c82 485-496 Mo482 SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, z. 2, s. 24-39, skwa 1961, (Józef Gajek) RUSSKIJ FOLKLOR, Materiały i issledowanija, t. V, IzdaUelstwo Akademii Nauk SSSR. 1960. (A. Zyga) . W. M. S i d i e l n i k o w, POETIKA RUSSKOJ NARODNOJ LIRIK1. posobije dla wuzow. Uczpiedgiz, Moskwa 1959. (A. Zyga) . 496 502 �8 M. ·M. S a kij e w, TIURSKAJA I ARABSKAJA LIEKSYKA W KABARDINO-CZERKIESKOM JAZYKlE. (Z. Ciesielski) . Vera Vall i n h e i m o, DAS SPINNEN IN FINNLAND UNTER BESONDERER BERUCKSICHTIGUNG SCHWEDISCHER TRADITION, Helsinki 1959. (Halina Bittner-Szewczykowa) . Reinhard P e e s c h, DIE FISCHERKOMMtl'NEN AUF RUGEN UND HIDDENSEE, Akademie Verlag, Berlin 1961. (Jadwiga Kucharska) R 503 Adam C h ę t n i k, STROJ KURPIOWSKI PUSZCZY ZIELONEJ, Atlas Polskich Strojów Ludowych, cz. IV ,z. 7, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1961. (Kazimierz Pietkiewicz). Józef G a je k - VI Kongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Paryżu . Uchwały powzięte przez Stałą Radę i przedstawione Kongresowi. (K. W.) . Statut Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych. (A. L. G.) . Włodzimierz A n t o n i e w i c z - Zjazd Stałej Rady Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Pradze w dniach 2-3-11 sierpnia 1962 r. . IV. Kro JOACHDf (E. Jeleniewski) R A w y r: nirersiWt (jreijstl:ald VO.M UBERGAXG ZUR 1J.łIPERIALISTISCHEN POLENPOLITII( PREeS8EN-DEUTSCHLANDS IJ[ "PO~7J!IORZE". 523 529 542 545 548 56:l 571 578 531 581 590 599 623 632 633 Różne Streszczenie w językach angielskim i rosyjskim. Indeks XLVIII t. Ludu. (O. G.) Spis tablic, map i rycin . Spis treści w językach angielskim i rosyjskim p ::'IIA I Ernst-Jloritz-Anult. nik a Profesor dr Eugeniusz Frankowski. (Tadeusz Dziekoński) Profesor dr Witold Klinger. (Tadeusz Wróblewski) Janusz Świeży. (Henryk Zwolakiewicz) . Jan Edward Zaremba. (Waldemar Babinicz) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji PomorzoznawczeJ, PTL w Szczecinie, 3-6. IV. 1960 r. (Olga Gajkowa) . Sprawozdanie z XXXVII Walnego Zgromadzenia PTL w Łańcucie w dniach 28-29 września 1962 r. (piotr Kaleciak) . Sprawozdania z działalności Oddziałów PTL . Łańcuckie w książce, prasie i akwarelii. (Eugenia Czado) Etnograficzna sesja naukowa w Poznaniu. (L. M. Szwengrub) Przedruk z Katalogu rozpraw doktorskich i habilitacyjnych Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. 1959-1962 z 506 513 . o 639 662 685 687 ~ Die Geschichte del' deutsch-polnischen Beziehungen gegen Ende des 19. Jh. hat von bii.rgerlicher Seite in del' jungsten Zeit eine sehr bezeichnende DarsteUung erfah.ren: In del' vom Gbttingel' Arbeitskreis herausgegebenen Schrift "Deutschlands Ostproblem - Eine Untersnchung del' Beziehungen des deutschen Volkes zu seinen ostlichen ~achbarn" heii3t es: "Es gab in Preui3en niemaIs diskriminierende Mai3nahmen gegen die Polen auf wirtschaftlichem odeI' rechtlichem Gebiete ... es herrschte Meinungsfreiheit" und "zunehmender vVohlstand". Die "Assimilierung" der polnischen 13evblkerung ist nach Auffassung der IIerausgeber fbrmlich von selbst VOl' sich gegangen und saUte lediglich "durch bestimmte Verwaltungsakte beschleunigt werden"l. H. Rothfels legte aufs neue die Ansicht dar, Bismarck sei kein Feind des polnischen Volkes gewesen, sondern habe nur die Interessen des deutschen Volkes gegenuber den Polen verteidigt und keine "Drang -nach - Osten" - Politik betl'ieben 2. In derselben Front steht del' amerikanische Historiker H. C. Meyer, der auf dem X. Internationalen Historikerkongrei3 den deutschen "Dmng nach Osten" mI' die Zeit von 1860 bis 1914 faktisch abstritt und fill' die Jahre bis 1890 nul' einen "bedrohlichen Aspekt" der Staatsmison Bismarcks gelten liei33• Diese drei Beispiele sind typisch; sie zeugen davon, dai3 maBgebliche btirgerliche Historiker rm:fang und Chamktel' der preuBischdeutschen Polenpolitik entste1lt widergeben. Der ~achwei" dafur � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a67f81c1fa52b1945e1c4d8943d80112.pdf eee14b672ce38cee8637eeacf8ac9e29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3881 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3636 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1949 t.3 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.3 -4 ; s.65-66 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ROK IH MARZEC-KWIECIEŃ 1949 NR 3-4 �Redaguje zespól kierowników Sekcji Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej Redaktor Naczelny Tadeusz Zygler * Wydawca Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej * Sekretarz Redakcji okładka i układ graficzny Barbara Suchodolska * klisze Państwowe Warszawskie Zakłady Graficzne * tłoczono w drukarni Ministerstwa Sprawiedłiwości w Warszawie pod kierunkiem Tadeusza Galewskiego * Redakcja i Administracja Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej — Warszawa, Krakowskie Przedmieście 15. �M A R Z E C - K W I E CIEŃ 1949 NR 3-4 �POLSKA SZTUKA LUDOWA Miesięcznik, Organ Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej ПОЛЬСКОЕ НАРОДНОЕ ИСКУССТВО Ежемесячный журнал L'ART POPULAIRE В e v u e P O L I S H mensuelle P E A S A N T M o n t h l y T R O Witold P R Seweryn S — H i s t o r u c y z m ш sztuce l u d o m e j cz. I V . A C Tadeusz — O W A N Czechosłowacka Sztuka cz. Modzelewska I . Szczyt. I Wanda Milan ludomej. Reinfuss Gaspar Żakowska N F O Roman — Parę R Maria M uujag — Bratyslama. — Wełniane M A R Z E C - A C Y J N o przemlekaniu O słomackiej Y na sztuce Słupi Z piśmiennictma. Z Kro­ niki Sekcji zdobnictma i budouinictuia III Ludouja Warszamie). — B l u z k a haftouiana ze Starej. L u d o u i a r z e ź b a ś i u i e c k a . ROK ш A góralskie. D Z I A Ł tiulu. I M a r i a — Z d o b i e n i e r z e ź b ą ш d r e u m i e chaty k u r ­ piowskiej torby С T E O R E T Y C Z N E (na tle i r u s t a m u ш M u z e u m N a r o d o m y m Żywirska A R T r e v u e E A R T Y K U Ł Y Dynowski POLONAIS P. I . B. S. L. K W I E C I E Ń 1949 Nr 3 — 4 �Rye. 1. Polichromowany piec. Słowacja wg. Vaclavika. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78627f5bdc52c27789cd1c8e9a153557.pdf 094a84d6de750c8715b45daa55e2f212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3879 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3635 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I E Z D Z I A Ł A L N O Ś CI P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J ZA R O K 1 9 4 8. (s к i ot) Sekcja budownictwa początkowo zorganizowana zo­ stała w oparciu o Zakład Architektury Polskiej Poli­ techniki Warszawskiej, ze względu jednak na trudno­ ści w obsadzie kierownika sekcji przestała działać w kwietniu, a w maju została reaktywowana w K r a ­ kowie pod kierunkiem dr. Romana Reinfussa (asy­ stent: Zofia Kurkowa). Z braku funduszów przepro­ wadzono jedynie próbne inwentaryzacje w Kaszow'e koło Krakowa i пч Orawie. Dotychczasowe poczyna­ nia reaktywowanej Sekcji Budownictwa stwierdziły, że może ona rozwinąć efektywną działalność. Sekcja literatury — (Kierownik prof. dr. Julian K r z y żnowski, asystent Jan Sadownik). Kierownik przygotowywał materiały do rekon­ strukcji 3-go tomu swej „Bajki ludowej w układzie systematycznym" oraz kończy! druk tomu 2-go. Czynności te utrudniał mu brak specjalnej biblio­ tek korzystał natomiast z biblioteki podręcznej, która wobec rzadkości źródeł bajkowych w naszych zbiorach publicznych, takich nawet jak komplet „Ludu" K o l ­ berga, staje się powoli jedynym warsztatem pracy folklorystycznej na terenie Warszawy. Biblioteka ta, skoro się ją wspomniało, złożona z nabytych przez Instytut t o m ó w Kolberga, z depo­ z y t ó w Korbutianum i książek kierownika, licząca ok. 400 tomów, obsługiwała nietylko personel S^kcii, ale również pracowników z poza niej, studentów U. W., autora „Klechd polskich" St. Dzikowskiego, komisję konkursu bajkowego w M. K . i S. i in. Asystent Sekcji J . Sadownik zajmował się od po­ ł o w y roku doprowadzeniem do porządku kartoteki pieśni ludowej ze zbiorów prof. Bystronia. Porządko­ wanie to polegało na sprawdzaniu każdego zapisu z jego źródłem i systematyzowaniu pozycji spraw­ dzonych, tak by z biegiem czasu dojść do dokładnego indeksu, obejmującego wszystkie drukowane zbiory pieśni polskich. W czasie tym Asystent Sadownik sporządził 2000 nowych kart, uzyskanych drogą daru. W półroczu pierwszym asystent Z. Kamykowski zajęty był fotografowaniem tekstów literatur ludo­ wych, zachowanych w rękopisach i unikatach. Spo­ rządził mianowicie podobiznę „Legendy o Madeju' M. Chodźki, kilku zbiorków kolędowych pochodzenia klasztornego z okolic Krakowa (Siemiątki, Kalwaria Zebrzydowska i in.), oraz ogromnej kantyczki z X V I I i X V I I I , udostępnionej przez prof. A. Chybińskiego. W rezultacie tej pracy Sekcja posiada 740 zdjęć fotograficznych, które w przyszłości winny stać się podstawą krytycznego wydania naszych kolęd i pa­ storałek. , W związku z wymienionymi pracami pojawiły się w druku następujące studia kierowniku sekcji: 1. Polska bajka ludowa w układzie systematycz­ nym TNW, W-wa 1948, str. 220. 2. Morfologia bajki, L u d . 1948. 3. Baśń w teatrze (Wstęp do A. Buterlewicz, Teatr z baśni). 4. O poznanie literatury ludowej, PSztL 1, str. 11—15. Sekcja malarstwa i rzeźby: (Kierownik Dyr. dr. Józef Grabowski, asystent — M. Osiecka). Sfotografowano i opracowano eksponaty z zakresu tkaniny, ceramiki, rzeźby i sprzętu zdobionego wysta­ wy w Olsztynie — „Sztuka ludowa Mazur i Warmii". Wyniki opublikowano w Nr 4—5 rok 1948 P, Szt. L . Sfotografowano i opracowano eksponaty wystawy w Krakowie — „Sztuka ludowa w Polsce". Wyniki opublikowano w Nr 6 — 7 — 8 Polskiej Sztuki Ludo­ wej. Sfotografowano dla celów archiwalnych Instytutu eksponaty wystaw: sztuki ludowej woj. rzeszowskie­ go w Łańcucie, sztuki ludowej woj. kieleckiego w K i e l ­ cach, wycinanki kuroiowskiej w Kadzidle oraz ekspo­ naty z konkursu na malowanki dąbrowskie w Zalipiu. Prace sekcji zostały zahamowane w listopadzie skut­ kiem ustąpienia z Instytutu dyr. dr. J . Grabowskiego. Sekcja muzyki (Kierownik — mgr. Marian Sobie­ ski, asystent — mgr. Jadwiga Sobieska). Ogromną ilość czasu i energii pochłania konstruo­ wanie, konserwacja i wymiana zużytych części apa­ ratów fonograficznych, akumulatorów i aparatów pomocniczych. W roku sprawozdawczym Sekcja sfinalizowała kon­ strukcję aparatu sprężynowego do nagrywań w tere­ nie według planów własnych. Pod koniec 1948 zakup ono aparat synchroniczny do nagrywań oraz aparat synchroniczny do przegrywali. W* zakresie prac przygotowawczo - naukowych pro­ wadzi się katalog w y k o n a w c ó w ludowych, okolic i miejscowości Rodnych uwagi oraz informatorów te­ renowych, katalog alfabetyczny dudziarzy i koźlarzy wielkopolskich, księgę nagrań i alfabetyczny kataloR nagrań. Dla celów oneniacyjnych Sekcja gromadzi też zapisy melodii ze słuchu, których posiada przeszło 200. Zakuoiono 19 tomów do podręcznej biblioteki. Z w ł a ś c i w y c h prac naukowych Sekcja dokonała z muzyki i śpiewu ludowego 448 nagrań na płytach decelitowych, podnosząc stan zbiorów z pozycji 569 do 1015. Wszystkie nagrania pochodzą z terenu Wielkopolski, co jest wymownym świadectwem jai< hamująco na geograficzny zakres pracy Sekcji w p ł y w a brak odpo­ wiedniego środka lokomocji. O pracach terenowych przeprowadzanych w jesieni obszerniejsze sprawozdanie opublikowane zostało w Nr 9 — 10 Polskiej Sztuki Ludowej str. 58 i 59. W roku 1948 pracownicy Sekcji opublikowali 8 prac oraz przygotowali 3 prace dla Centrali Instytutu, I n ­ ternational u oik Music council i Min. Kultury i Sztu­ ki, wygłosili 6 referatów w różnych instytucjach, go­ ścili wycieczkę muzykologów czechosłowackich, któ­ rym udzielili pisemnych materiałów informacyjnych, oraz zapoczątkowali siaią w y m i a n ę materiałów паикоwych. W roku 1948 Sekcja służyła materiałami i pora­ dami instytucjom, profesorom, nauczycielom, pracow­ nikom o ś w i a t o w y m i innym osobom. Obaj pracow­ nicy Sekcji otrzymali w roku sprawozdawczym nomi­ nacje na Członków Komisji Muzykologicznej Polskiej Akademii Umiejętności oraz członków koresponden­ tów International Folk Music Council. Sekcja tańca. (Kierownik — mgr. Tadeusz Zygler). W zakresie prac przygotowawczo naukowych zapro­ wadzono: 1. kartotekę informatorów terenowych. 2. opracowano instrukcję dla informatorów tere­ nowych, 3. kartotekę bibliografii tańca, 4. zakupiono aparat filmowy'16 mm. Zakupiono dla wewnętrznego użytku-Instytutu pra­ cę A. Glapy i A. Kowalskiego — zbiór 41 tańców wielkopolskich, zanotowanych w terenie w czasie od 1945 do 1948 roku. W sezonie jesiennym przeprowa­ dzono w terenie dalsze badania nad tańcami wielko­ polskimi (A. Glapa i A. Kowalski) w wyniku czego zanotowano dalszych 16 tańców. Ogółem Sekcja po­ siada dokładny opis 57 tańców wielkopolskich. Opu­ blikowano 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w Tanecznich Listach (Czechosłowacja). W czasie podróży kierownika Sekcji w maju do P r a ­ gi Festiwal Tańca i Pieśni Ludowej Słowiańskiej zo­ stał nawiązany ścisły kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz badaczami folkloru. Sekcja zdobnictwa (Kierownik — dr. Roman Reinfuss, asystent — Zdzisław Szewczyk). Prace Sekcji szły w trzech głównych kierunkach: 1. B a d a w c z e p r a c e t e r e n o w e w okresie sprawozdawczym prowadzone były głównie na terenie Małopolski zachodniej w krakowskim i koło Tarnowa oraz na terenie góralszczyzny (Gorce, Podhale, okolice Szczawnicy, Orawa, rozpoczęto też pierwsze poszuki­ wania w sądeczyźnie). Przyczyną tego ograniczenia terytorialnego były trudności finansowe nie pozwala­ jące pokrywać kosztów dłuższych przejazdów kolejo­ wych. ; �Nie mniej, wykorzystując nadarzające się okazje, uda!o się roszerzyć badania i na inna okolica Polski. Dzięki bliskiemu kontaktowi Sekcji z Zakładem Etno­ logii Uniwersytetu Wrocławskiego, przeprowadzono kopiowanie względnie fotografowanie obiektów zdob­ nictwa ludowego w muzeach w Karpaczu. Niemczy, Jeleniej Górze, Wrocławiu i Brzegu. Ponadto przekop'' owano okazy meblarstwa ludowe­ go w muzeum w Szczecinie. Prowadzono badania na Kurpiach, w Częstochowskim, na Lubelszczyźnie (po­ wiat biłgorajski i tomaszowski). Przekopiowano też. zabytki ludowego zdobnictwa w muzeum lubelskim i w Zamościu. Na prośbę Departamentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki przeprowadzano w kwietniu 1948 ba­ dania malarstwa ściennego na Powiślu Dąbrowskim. Wyniki tych badań stały się podstawą do urządzenia tam przez Ministerstwo konkursu na najpiękniej ma­ lowaną izbę. Szereg plansz wykonanych przez pracow­ ników Sekcji zostało nabyte do zbiorów P a ń s t w o w e g o Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie skąd zostały i w ę r m i e wypożyczone na w y s t a w ę do Moskwv. W krakowskim odkryte zostały trzy ośrodki pro­ dukujące nieznane dotychczas typy skrzyń, zostało przebadane meblarstwo ludowe Gorców, zebrane bardzo bogate materiały do kowalstwa artystycznego w Małopolsce. Poczyniono też pierwsze kroki umożliwiającf rozpoczęcie systematycznych poszukiwań te­ renowych na obszarach wschodniej i północnej Polski. W cyfrach dorobek Sekcji przedstawia się następująco: 198 plansz okuć na wozach z 49 miejscowości 435 ., skrzyń z 96 ' ., 100 ,, innych mebli z 10 83 ., parzenic góralskich z 21 441 ,. ubiorów z 8 5 „ wnętrz z 1 54 próbki tkanin i kopie z 8 47 zл 2^ 11 kopie Kopie druków QiUKuw na na tkaninach иь-аиишеи ,, W dniu 31 grudnia 1948 zbiory Sekcji Zdobnictwa po włączeniu materiałów dostarczonych przez Dr. Gładysza (685 poz.) liczą 2443 pozycje. 2. O p r a c o w a n i e materiałów. Opracowywanie polega na kartografowaniu bada­ nych zjawisk i przeprowadzaniu ich systematyki. W r. 1948 opracowano podział typologiczny skrzyń krakowskich, który stanie się bazą wyjściową do analogicznego opracowania obejmującego skrzynie całej Polski. W ciągu r. 1948 opublikowano z materiałów Sekcji 5 artykułów. 3. U d o s t ę p n i a n i e m a t e r i a ł ó w . W kwietniu 1948 r. w związku z odbywającym się w Krakowie Walnym Zjazdem Polskiego Tow. Ludo­ znawczego, w pomieszczeniach przyległych do sali po­ siedzeń, urządzono w y s t a w ę materiałów Sekcji, którą zwiedzili wszyscy uczestnicy zjazdu a ponadto sporo młodzieży szkolnej. Materiały sekcji używane były do ilustrowan'a odczytów publicznych organizowanych przez Oddział Krakowski Polskiego Tow. Ludoznaw­ czego i w czasie w y k ł a d ó w o sztuce ludowej w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych a także Wyższej Szkole Nauk Społecznych. Na zamówienie Departamentu Twórczości przy Mi­ nisterstwie Kultury i Sztuki z materiałów Sekcji wy­ konanych zostało 20 kopii skrzyń malowanych jako materiał dla przyszłych wystaw. Sekcja wydawnicza (Kierownik mgr. Barbara Suchodolska), powstała dn. 15 października 1947 r. Po uzyskaniu zezwolenia na druk miesięcznika „Polskiej Sztuki Ludowej'' i uzyskaniu przydziału na papier i karton na okładkę, sekcja wydała na bezdrzewnym papierze I I I klasy w okładce z. kartonu również bezdrzewnego I I I klasy, w obwolucie z tonofanu, podwójny egzemplarz czasopisma liczący 64 stro­ ny za miesiące: listopad — grudzień 1947 r. W roku 1948 zostały wydane 3 pojedyncze numery po 32 strony w miesiącach — styczeń, luty, marzec — 2 podwójno: kwiecień — maj. wrzesień — październik, potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień. Dwa zeszyty mają charakter monograficzny — kwie­ cień — maj są omówieniem wystawy olsztyńskiej, zaś potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień jest poświęco­ ny wystawie sztuki ludowej w Krakowie. Nakład pisma wahał się od 2.000 egzemplarzy do 2.900 z wyjątkiem numeru poświęconego wystawie w Krakowie, który wydano w nakładzie 4.850 egzemp­ larzy. Ogółem wydano w roku 1947-48 za 12 miesięcy po­ jedynczych zeszytów 36.850. Pismo jest rozprowadzane po całej Polsce. Za gra­ nicę pismo jest wysyłane do Czechosłowacji, Węgier, Szwecji, Francji, Anglii i Ameryki w charakterze egzemplarzy wymiennych. Na Kongresie Intelektualistów we Wrocławiu zo­ stały wręczone uczestnikom po 2 numery Polskiej Sztuki Ludowej Nr 4 — 5 i 6 — 7 — 8. Archiwum i biblioteka. (Kierownik mgr. Władysława Kolago). Na archiwum składają się: 1) plansze wielobarwne, 2) zbiór zdjęć fotograficznych wraz z opisami. 3) 10 teczek kopii ornamentów obrazów ludowych na szkle, oraz 4) zapoczątkowany zbiór tkanin ludowych. Plan­ sze obejmują głównie nadokienniki z powiatu OstrówMazowiecka i Ostrołęka. Zbiory fotograficzne powsta­ ły ze zdjęć dokonanych podczas badań terenowych po­ szczególnych sekcji. Zbiory te są inwentaryzowane i wkrótce będą katalogowane. W książce inwentarzowej odbitek zainwentaryzowano ogółem 1.300 fotografii, zaopatrując je opisami. 250 pozycji dotyczy zakresu zdobnictwa, 310 rzeźby, 460 malarstwa, 40 grafiki, i 240 budownictwa ludowe­ go. Prócz książki inwentarzowej fotografi, archiwum prowadzi książkę klisz, gdzie do dnia 31 grudnia 1948 r. zainwentaryzowano 400 pozycji. Kopie ornamentów obrazów na szkle pochodzą ze wszystkich prawie muzeów w Polsce, posiadających takie obrazy. Prócz archiwum w centrali dwie sekcje posiadają swoje archiwa odrębne: zdobnictwa w K r a ­ kowie i muzyki w Poznaniu. W roku ubiegłym archiwum dostarczyło 84 fotogra­ fie o formacie pocztówki do katalogu Wystawy Pol­ skiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Na Kongres Intelektualistów we Wrocławiu wyko­ nano z 5 klisz 3.000 odbitek. Dla Departa­ mentu Plastyki Ministerstwa dostarczono 100 zdjęć wycinanek i 10 odbitek haftów kurpiowkich. Wreszcie do opracowania katalogu na Wystawę Wycinanki Pol­ skiej do Pragi dostarczono 80 zdjęć. Zbiór tkanin, posiadanych przez Instytut obejmuje próbki kurpiowskie z terenu puszczy Zielonej (okolice Myszyńca i Kadzidła) i puszczy Białej (między Seroc­ kiem a Ostrołęką Mazowiecką) — liczy 609 sztuk. Mniej tkanin bo 103 sztuki jest z pow. Opoczyńskiego i Rawskiego. Biblioteka składa się z 75 tomów książek i kilku czasopism. Biblioteka służy przede wszyskim pracow­ nikom Instytutu, a poza tym osobom współpracują­ cym. W roku 1948 z biblioteki skorzystało dwadzieścia dwie osoby. Sekcje fotograficzne. (Kierownik Stefan Deptuszewski). W dniu 1 października 1947 г., pracownia posia­ dała 60 tuz. płyt i 700 szt. papieru fotograficznego, W okresie sprawozdawczym zakupiono materia­ łów fotograficznych za sumę 320.480 zł, zużyto na wy­ konania prac laboratoryjnych 1 wydano dla Sekcyi za s u m ę 231.580 zł. Stan obecny przedstawia war­ tość 188.838 zł. Sprzętu i urządzeń dla Pracowni za­ kupiono za sumę 718.190 zł. Zdjęć w terenie wykonano 1155 szt., na miejscu 283. Pracownia w okresie sprawozdawczym wykonała 2,965 odbitek lub powiększeń, które zostały wykorzy­ stane do wydawnictwa i znajdują się w archiwum. Pobyt w terenie w związku z wykonaniem prac fotograficznych zleconych wynosi 80 dni, w związku z zakupem materiałów fotograficznych i sprzętu wy­ nosi 14 dni, razem 94 dni. W roku sprawozdawczym Instytut rozporządzał budżetem administracyjnym 6.000.000 zł, kredytem do­ datkowym na wydawnictwa — 2.000.000 zł oraz bud­ żetem inwestycyjnym — 2.000.000 zł. Ogółem więc 10.000.000 zł. Z tego wydatkowano na wydawnictwo zł 5.500.000, na zakup aut półcieżarowych. nrzvstosowanvch do wyjazdów ekip badawczych w teren — 1.200.000 zł, na aparaty badawcze 800.000 zł. Na badania i wydatki rzeczowe 2.500.000 zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24f746fa0dd238f1cb79d52757883381.pdf f77a13c499c68a4e17d1b651de392885 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6209 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Glanowska, Janina (1934-2011) Jordan, Maria (1922-2011) Krzysztofowicz, Jan Klemens (1921-2010) Mucek, Adam (1932-2010) Paradowska, Maria (1932-2011) Rączka, Władysław (1928-2011) Solecka, Wanda (1923-2101) Staszczak, Zofia (1928-2011) Sulikowska-Zegan, Zofia (1923-2011) Szymik, Jan (1930-2011) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5793 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.437-458 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I JA N IN A G LANO W SKA (1934-2011) Urodziła się 1 maja 1934 roku w Krakowie. Ukończyła filologię romańską na Uni­ wersytecie Jagiellońskim oraz studia pedagogiczne w Wyższej Szkole Pedagogicz­ nej. Była wieloletnim pracownikiem do spraw sztuki ludowej i folkloru w Wydziale Kultury Urzędu Wojewódzkiego i Urzędu Miasta Krakowa, członkinią Krakowskie­ go Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Przez wiele lat organizowała konkursy (m.in. „Malowana Chata w Zalipiu”) i festiwale folkloru (m.in. Między­ narodowy Festiwal w Zakopanem „Jesień Tatrzańska”). Za pracę na rzecz rozwo­ ju sztuki ludowej i folkloru została odznaczona w 1999 roku Medalem im. Oskara Kolberga. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na cmentarzu w Przegini koło Krakowa. Krystyna Reinfuss-Janusz M A R IA JORDA N (1922-2011) Prof. dr hab. Maria Jordan urodziła się 9 sierpnia 1922 roku w Stanisławowie, w rodzinie inteligenckiej. Od 1945 roku mieszkała w Krakowie. Ukończyła farmację na Uniwersytecie Jagiellońskim, a następnie studiowała tam biologię. Swoją karierę naukową rozpoczęła w Zakładzie Biologii i Embriologii UJ, a od 1955 roku aż do emerytury w 1988 roku pracowała w Zakładzie Zoologii Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk. Jej praca doktorska dotyczyła zagadnień farmacji, natomiast ha­ bilitacyjna (w 1966 r.) omawiała zagadnienia związane z biologią. Tytuł profesora uzyskała w 1976 roku. Przez wiele lat pełniła funkcję redaktora naczelnego kwar­ talnika naukowego „Folia Biologica” wydawanego w Krakowie. Prof. Maria Jor­ dan prowadziła badania dotyczące regeneracji systemu nerwowego u płazów (była przedstawicielką „krakowskiej szkoły regeneracyjnej”), kariologii i kariosystematyki ssaków, z człowiekiem włącznie, oraz badała wpływ pestycydów na środowisko. �Iii memoriam 438 Uczestniczyła także w badaniach toksyczności frakcji pyłów przemysłowych ze Ślą­ ska, wód opadowych i śniegu z Beskidu Śląskiego. Należała do Koła Stanisławowian Towarzystwa Miłośników Lwowa w Krakowie. Od 1980 roku była członkiem Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Aktywnie działała w czasie pierwszej „Solidarności” i w stanie wo­ jennym. Zmarła 1 czerwca 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Salwator­ skim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz KLEM ENS JAN K RZY SZTO FO W ICZ (1921-2010) Urodził się we Lwowie 16 czerwca 1921 roku jako syn Jana i Zofii z domu Torosiewicz. Pochodził z zie­ miańskiego rodu spolszczonych Ormian, tak zwanych „białych” Krzysztofowiczów herbu Donabied. Od 1933 roku uczęszczał do IV Gimnazjum o profilu kla­ sycznym im. Jana Długosza we Lwowie. W 1939 roku zdał maturę w VII Gimnazjum. Wybuch II wojny światowej zastał go w rodzin­ nym Artasowie. W grudniu 1939 roku opuścił Lwów i przedostał się do Generalnego Gubernatorstwa. Do 1941 roku pracował w majątkach w Mycowie (powiat hrubieszowski) oraz Posadowię (powiat Tomaszów Lubelski). Od 1943 do czerwca 1944 roku działał w plutonie (jako jeden z jego organizatorów) zwiadu konnego Armii Krajowej (za­ przysiężony w marcu 1942 r., przyjął pseudonim „Kania”) w regionie Tomaszowa Lubelskiego. Po wojnie przeniósł się do Krakowa, często zmieniał miejsce zatrudnienia. Pra­ cował między innymi jako zarządca majątku w Biskupicach Nyskich, reorganizator dawnych gospodarstw rolnych w Czechnicy koło Wrocławia oraz kierownik zespołu majątków kopalń w okręgu Bytom w Bytomskim Zjednoczeniu Przemysłu Węglo­ wego. W latach 1955-1959 studiował zaocznie zootechnikę w Wyższej Szkole Rolni­ czej w Krakowie. W 1956 roku został zatrudniony w Okręgowym Przedsiębiorstwie Tuczu Przemysłowego w Krakowie-Bieżanowie, potem w Szaflarach na Podhalu, a następnie w Zakładach Mięsnych w Krakowie, gdzie włączył się w działalność ruchu „Solidarność”. Został wybrany delegatem na pierwszy zjazd „Solidarności” w Małopolsce. W 1983 roku przeszedł na emeryturę. Należał do Towarzystwa Przyjaźni Polsko­ -Greckiej, Polsko-Hiszpańskiej i Polsko-Portugalskiej. Od powstania w 1980 roku Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towa­ rzystwa Ludoznawczego należał do n aj aktywu iej szyć h j ego członków. Był jednym �In memoriam 439 z organizatorów pierwszego zjazdu polskich Ormian, który odbył się w Krakowie wiosną 1981 roku; w latach 1988-1990 sprawował funkcję prezesa KZKO. Jako przedstawiciel Koła uczestniczył w zjazdach delegatów PTL, należał również do za­ łożycieli Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. W 1960 roku ożenił się z Anną z Nowakowskich, historyczką sztuki (1926-1972). W 1976 został uznany za kombatanta, a w 1984 roku odznaczony Krzyżem Armii Krajowej. Zmarł w Krakowie 21 sierpnia 2010 roku, jest pochowany na Cmentarzu Rakowickim. W pamięci bliskich i przyjaciół pozostał jako człowiek dobry, łagodny, który nigdy nie mówił źle o bliźnich, wiemy w przyjaźniach, życzliwy i pomocny. Byl mądrym patriotą. Kochał Lwów, do którego nigdy nic powrócił. Magdalena Kwiecińska A D A M M UCEK (1932-2010) Urodził się 25 listopada 1932 roku w Stanisławowie. Był magistrem biologii, na­ uczycielem w Liceum Ogólnokształcącym w Skawinie. Interesował się historią i et­ nografią Armenii. Należał do Koła Zainteresowań Kulturą Ormian, działającego przy Krakowskim Oddziale Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, był współorganiza­ torem Ormiańskiego Towarzystwa Kulturalnego. Przez dwie kadencje pełnił funkcję skarbnika. Został pochowany 21 sierpnia 2010 roku na cmentarzu w Skawinie. Kiystyna Reinfuss-Janusz M A R IA PARADOW SKA (1932-2011) Profesor Maria Paradowska, z domu Szenic, dla przyjaciół i bliskich po prostu „pani M aryna”, przez całe swe naukowe życie była związana z poznańską Pracownią Etnograficzną, która najpierw funkcjo­ nowała w ramach Instytutu Historii Kultury Mate­ rialnej PAN, a po zmianie nazwy tej placówki była częścią Instytutu Archeologii i Etnologii PAN. To właśnie w tej niewielkiej pracowni, powołanej do życia przez prof. Marię Frankowską, przez lat wiele dzieliłem troski i radości „etnograficznej” przygody życia wraz z późniejszą profesor - M arią Paradow­ ską. Dzieje tej placówki badawczej splotły się bar- �440 In memoriam dzo mocno z prof. Paradowską, która przepracowała w niej blisko czterdzieści lat (1963-2003), przechodząc tam przez wszystkie szczeble zawodowej kariery od magistra i asystenta aż do profesora zwyczajnego (1994) i kierownika pracow­ ni (1993-2003). Trudno się zatem dziwić, że prof. Paradowska utożsamiała się w pełni z tą placówką i zawsze zabiegała o jej rozwój. Trzeba tu wspomnieć, że współtworzyła tam Ona niepowtarzalną atmosferę koleżeńskiej współpracy, opartej na bliskich więzach przyjaźni i zaufania, i to mimo znacznej różnicy wieku, jaka przecież dzieliła j ą od swych młodszych ko­ leżanek i kolegów. Ten specyficzny klimat pracowni, w znacznej mierze współ­ tworzony przez panią Marynę, przyciągał do tej placówki (mieszczącej się wów­ czas przy ul. Zwierzynieckiej) wielu etnologów, archeologów i innych badaczy, którzy odwiedzając tam tą siedzibę znajdowali zawsze Jej życzliwe zaintereso­ wanie, wsparcie oraz możliwość przedyskutowania z N ią swych naukowych i „życiowych” problemów. Także i moja droga zawodowa na lat wiele związana była ściśle z Pracownią, a więc i z prof. Paradowską, która zarówno dla mnie (jak i dla mojej małżonki - Mirosławy, również tam zatrudnionej) była nie tylko starszą koleżanką, ale przyjacielem i powiernikiem naszych codziennych radości i kłopotów. Razem organizowaliśmy konferencje i sympozja, wspólnie zabiegali­ śmy o kształt i wyposażenie Pracowni, rozbudowywaliśmy jej bibliotekę, wespół przeżywaliśmy trudne, a jednocześnie ekscytujące czasy „pierwszej Solidarno­ ści”, a przede wszystkim wspólnie przedyskutowaliśmy niezliczoną ilość godzin o naszych naukowych planach, projektach i możliwościach ich realizacji. W samym Poznaniu, prof. Maria Paradowska była osobą wyjątkowo dobrze znaną, popularną, szanowaną i podziwianą, przede wszystkim dzięki Jej wiel­ kiemu zaangażowaniu w tworzenie i kierowanie społeczno-kulturowym ruchem Bambrów, to jest poznaniaków o historycznych korzeniach sięgających połu­ dniowych Niemiec (okolic Bambergu), których przodkowie przybyli do wsi po­ łożonych wokół stolicy Wielkopolski jeszcze w XVIII wieku, zachowując przez stulecia swą subkulturową specyfikę i odrębną tożsamość. W nowych, demokra­ tycznych warunkach III RP, prof. Paradowska rzuciła pomysł utworzenia orga­ nizacji, która zrzeszałaby potomków osadników z Bambergu (1993). Po kilku kolejnych latach sama stanęła na czele powołanego przy swym udziale Towarzy­ stwa Bambrów Poznańskich (1996), któremu przewodziła z wielkim powodze­ niem nieprzerwanie przez długi czas. W tym okresie nie ograniczała się do badań nad dziejami i kulturą tego środo­ wiska, ale wzmacniała wydatnie jego rangę i znaczenie w Poznaniu, przyczynia­ jąc się do rewitalizacji pamięci o kulturotwórczej roli Bambrów oraz odbudowy prestiżu ich dzisiejszych potomków. Jej aktywność i sukcesy osiągnięte na tym polu sprawiły, iż prof. Paradowska wkroczyła, i to już w bardzo zaawansowanym wieku, w sferę działalności samorządowej, zasiadając (z rekomendacji Platfor­ my Obywatelskiej) w latach 2003-2010 w Sejmiku Wojewódzkim, angażując się tam przede wszystkim w bieżące, ważne sprawy kultury miasta i regionu. Mimo �In memoriam 441 coraz słabszego zdrowia i częstych pobytów w szpitalach nie ustawała w ostat­ nich latach w swej niespożytej aktywności, nadal starając się pisać, publikować, wspierać bamberskie inicjatywy i pracować na rzecz swego ukochanego Pozna­ nia, z którym związana była przez całe życie. W uznaniu Jej dokonań została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, medalem „Ad Perpetuam Rei Memo­ riam”, a także tytułem „Zasłużonego Działacza Kultury” i wyborem „Kobiety roku 2005” przez Business and Professional Women Club. W 2009 roku jako prezeska Towarzystwa Bambrów Poznańskich odebrała również prestiżową Europejską N a­ grodę Obywatelską Parlamentu Europejskiego przyznaną Jej za szczególną działal­ ność na rzecz zbliżenia narodów polskiego i niemieckiego. Prof. Maria Paradowska pozostanie jednak w mojej pamięci jako osoba nie­ zwykle silnie zrośnięta ze wspomnianą już wyżej Pracownią i prowadzonymi tam ambitnymi poczynaniami, takimi choćby jak ogólnopolskie seminaria amerykanistyczne, zwoływane w latach 60. i 70. z inicjatywy kierującej tą placówką prof. Marii Frankowskiej. Gromadziły one wówczas wszystkich tych, którzy niezależnie od reprezentowanej dyscypliny interesowali się kulturami i społeczeństwami No­ wego Świata. W latach 90., kiedy kierownictwo pracowni spoczęło w rękach prof. Paradowskiej, wniosła Ona znaczny wkład w rozwój tej placówki, skupiając wokół siebie zespół młodych badaczy, zajmujących się już innymi problemami badawczy­ mi, związanymi z dziejami i kulturą Bambrów, religijnością ludową Wielkopolski oraz studiami azjatyckimi. W tym też czasie sporo wysiłku włożyła prof. Paradow­ ska w prace edytorskie, redagując przez kilka lat (2000-2006) ważne anglojęzyczne pismo polskich etnologów, jakim była i jest nadal „Ethnologia Polona”. Profesor Maria Paradowska, z wykształcenia etnografka i etnolożka, a z za­ miłowania profesjonalnego - etnohistoryczka, niezwykle sprawnie łączyła absor­ bujące obowiązki rodzinne z działalnością organizacyjną społeczną i badawczą oraz, co istotne, z godną pozazdroszczenia sprawnością pisarską. Należała do tych osób, które same wyznaczały sobie coraz bardziej ambitne zadania, a na­ stępnie z dużą konsekwencją i determinacją je realizowały. Stąd też Jej publiko­ wany dorobek (ponad 200 artykułów i 16 książek) jest bardzo obfity i różnorodny zarówno pod względem treści, jak i formy, od naukowych monografii i szkiców do popularyzacyjnych opracowań i przewodników. W gruncie rzeczy, naukowe zainteresowania prof. Paradowskiej zostały ukształtowane przez Jej poznańskich mistrzów. Jednym z nich był profesor Józef Burszta, który ewidentnie skierował Jej uwagę na dzieje i kulturę Bambrów. Znaczny wpływ na profil Jej prac na­ ukowych wywarła również profesor Maria Frankowska, która z kolei skłoniła Ją do zajęcia się dziejami polskiego podróżnictwa, i to rozpatrywanymi przede wszystkim z punktu widzenia roli dawnych obieżyświatów w etnograficznym do­ kumentowaniu odległych ludów i kultur. W tym zakresie profesor Maria Paradowska, jak mało kto z naszego środowi­ ska, wniosła znaczny wkład w „przywracanie pamięci” o dokonaniach polskich �442 In memoriam wędrowców po „egzotycznych” krajach, zwracając znaczną uwagę na ich etnogra­ ficzne fascynacje i treściowe walory opisów zamorskich lądów i zamieszkałych tam ludów umieszczonych na kartach pamiętników, relacji i raportów z podróży. Niestety, samej profesor Paradowskiej nie było dane podróżować po bezkresnych przestrzeniach Azji, Oceanii czy Ameryki Łacińskiej, ale za to mogła bez przeszkód podążać szlakami swych bohaterów, poczynając od admirała Krzysztofa Arciszew­ skiego i jego brazylijskiej przygody wojennej, a skończywszy na geologu Józefie Zwierzyckim penetrującym wnętrza Nowej Gwinei. W istocie, wraz z nimi, cofając się w czasie, przemierzała dalekie kraje i poprzez ich podróżnicze doświadczenia poznawała specyfikę świata zamorskich kultur. Pierwszym większym studium po­ święconym tym zagadnieniom była już Jej praca doktorska obroniona w 1969 roku (opublikowana w 1977 r.), poświęcona XIX-wiecznym relacjom polskich podróż­ ników po Iraku, która skierowała Jej uwagę na znaczenie tego rodzaju dokumen­ tów historycznych dla dzisiejszych studiów etnologicznych. Jej dalsza intelektualna „wędrówka” szlakami polskich podróżników zaniosła Ją jednak, i to na dłuższy czas, do Ameryki Łacińskiej. Ten kierunek zaintere­ sowań był bowiem zgodny z ówczesnym amerykanistycznym profilem poznań­ skiej Pracowni. Stąd też w centrum studiów etnohistorycznych prof. Paradow­ skiej znalazły się wszystkie główne postacie z dziejów polskiego podróżnictwa po krajach Ameryki Południowej i Środkowej. W swych licznych na ten temat publikowanych artykułach i książkach zwracała baczną uwagę między innymi na doniosłą rolę pisarstwa Ignacego Domeyki w poznawaniu rdzennej ludno­ ści południa dzisiejszego Chile (tj. Mapuczy), na wkład Józefa Siemiradzkiego w badania nad kulturą mieszkańców krajów andyjskich, czy też na rzetelność raportów Mieczysława Lepeckiego o peruwiańskiej Amazonii. W swych pracach poświęconych podróżnikom, emigrantom, misjonarzom i naukowcom zwracała szczególną uwagę na zawarte w ich relacjach i doniesieniach treści o charakte­ rze etnograficznym, a więc na takie elementy owych nieprofesjonalnych opisów, które ukazywały miejscową specyfikę obyczajową charakteryzowały stosunki etniczne i przedstawiały charakter tubylczego społeczeństwa. Tego rodzaju profil Jej badań był podyktowany, jak sądzę, dwoma założenia­ mi, a mianowicie, poszukiwaniem w tych relacjach takich wyjątkowych i war­ tościowych fragmentów, które faktycznie powiększały wiedzę Polaków o za­ morskich krajach i dostarczały cennych lub pożytecznych informacji. Po drugie, ważnym celem Jej dociekań były studia nad sposobami, w jakie owi podróżnicy, przede wszystkim z wieku XIX, spoglądali na inne, pozaeuropejskie kultury. In­ teresowało Ją to, jak postrzegali „egzotyczne” ludy, jakie przypisywali im ste­ reotypowe cechy, jak na kartach swych relacji przedstawiali odmienne obyczaje i rytuały, na jakie osobliwości zwracali szczególną uwagę oraz w jaki sposób prowadzili narrację, poddając się bezwiednie klimatowi swej epoki. Tego rodzaju zagadnienia pojawiły się także w rozprawie habilitacyjnej M a­ rii Paradowskiej (z r. 1977), w której obok analizy treści podróżniczych relacji �In memoriam 443 znalazły się również obszerne rozważania na temat geograficzno-etnograficznej zawartości całego polskiego piśmiennictwa wieku XIX, w tym ówczesnych pod­ ręczników szkolnych, gazet, encyklopedii, kalendarzy i pamiętników. W ten spo­ sób powstało interesujące studium na temat dawnego „obrazu Indianina” w pol­ skim piśmiennictwie doby rozbiorowej. Niestety, praca ta nie przybrała nigdy kształtu monograficznej książki, i to bynajmniej nie z winy Autorki, a wyjątko­ wo trudnych czasów, w jakich przyszło jej pracować. Zawarte w tej rozprawie ustalenia zostały opublikowane jedynie w obszernych fragmentach w postaci dwóch artykułów zamieszczonych w „Etnografii Polskiej” w burzliwych latach 1981-1982. Wielka szkoda, iż tak się właśnie stało, bowiem w całym amerykanistycznym dorobku prof. Paradowskiej to mało znane studium etnohistoryczne dotykające ważnych kwestii stereotypizacji i postrzegania „obcego” uważam za szczególnie wartościowe i, mimo upływu lat, niewątpliwie nadal przydatne. W ostatniej fazie swych zainteresowań relacjami podróżniczymi, prof. M a­ ria Paradowska skoncentrowała swą uwagę na tych wędrowcach po dalekich krajach, których wydała ziemia wielkopolska. Intensywnie zbierała materiały do planowanego dzieła, które w całości byłoby poświęcone „Wielkopolanom na szlakach świata”. Miała zamiar przedstawić w nim galerię postaci podróż­ ników, poczynając od najstarszych wędrowców z czasów XVI i XVII wieku, a kończąc na organizatorach naukowych ekspedycji realizowanych już w końcu XX wieku. Zapowiedzią tego ambitnego i wielce oczekiwanego projektu była nawet okolicznościowa wystawa poświęcona tym podróżnikom zorganizowana przez Bibliotekę Raczyńskich w Poznaniu, przy wydatnej, intelektualnej pomocy prof. Paradowskiej. Jednakowoż dalszy bieg wydarzeń, a przede wszystkim Jej niezwykle silne zaangażowanie w sprawy „bamberskie” spowodowały odłożenie zaawansowanych już w gruncie rzeczy prac na bardziej sprzyjający moment, na który to, ze względu na pogarszający się stan Jej zdrowia, zabrakło już nieste­ ty czasu. Jak się jednak okazuje, w archiwum naukowym pozostawionym przez prof. Paradowską spoczywa niemal gotowy tekst wspomnianego dzieła, które - j a k wierzę - po niezbędnych edytorskich pracach ujrzy pewnego dnia światło dzienne, docierając w końcu do czytelników. Obok studiów nad polskimi podróżnikami oraz nad dziejami poznańskich Bambrów, w twórczości naukowej prof. Marii Paradowskiej znajdujemy jesz­ cze jeden obszar zainteresowań, a mianowicie badania związane z historią reli­ gii i Kościoła. Nie znajdowały się one w głównym nurcie Jej badań, ale mimo tego zaznaczyły się trwale dwoma książkami. Jedna z nich to obszerna biografia wielkopolskiego duchownego - księdza Ignacego Posadzego, współzałożycie­ la Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, a więc zgromadzenia, które zostało powołane w celu prowadzenia opieki duszpasterskiej w polskich skupiskach diasporowych i emigracyjnych. Podjęcie się tego zadania nie było w żadnej mierze przypadkiem, bowiem prof. Paradowska utrzymywała w latach 80. i 90. bliskie kontakty i więzi współpracy naukowej oraz dydaktycznej z tym �444 In memoriam poznańskim zgromadzeniem działającym intensywnie na całym świecie, od Bra­ zylii i USA poczynając, a na Kazachstanie i Nowej Zelandii kończąc. W latach 1996-1998 prof. Maria Paradowska włączyła się z kolei w wielki projekt badawczy związany z obchodami upamiętniającymi początki państwo­ wości, chrzest Polski i działalność m isyjną św. Wojciecha. Obok realizujących to wielkie zadanie badawcze archeologów i historyków, prof. Paradowska wraz ze swym zespołem przez lat kilka koordynowała podprojekt typowo etnograficzny, poświęcony miejscom kultu św. Wojciecha na naszych ziemiach i formom obec­ ności tego patrona Polski w ludowej religijności lokalnej. Plonem tych prac, obok bogatej dokumentacji oraz obszernej rozprawy doktorskiej (pióra A. Urbańskiej-Szymoszyn), napisanej pod kierunkiem prof. Paradowskiej, stała się także Jej kolejna publikacja książkowa. Nie ulega jednak wątpliwości, że do najbardziej znanych stron działalności naukowej prof. Marii Paradowskiej należały Jej studia etnohistoryczne poświę­ cone Bambrom. Rozpoczęła je jeszcze na etapie pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. J. Burszty i obronionej eksternistycznie na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza dopiero w roku 1960. Tak więc swe studia etnograficz­ ne zamknęła prof. Paradowska dopiero po siedmiu latach od czasu ukończenia przez nią studium historii kultury materialnej na tejże uczelni (w r. 1953), a więc w okresie, kiedy to etnologia jako samodzielna nauka została uznana za „burżuazyjną” dyscyplinę i tym samym wykreślona z programu akademickiego kształ­ cenia. Po wielu latach, już jako w pełni uformowana badaczka, prof. Paradowska powróciła do „bamberskiej” tematyki i, stopniowo, coraz głębiej zaczęła wnikać w dzieje tej specyficznej grupy poznaniaków, która tak wiele oryginalnego kolo­ rytu wniosła do kultury, religijności i obyczajowości mieszkańców stolicy Wiel­ kopolski. W tym celu systematycznie nawiązywała bliższe kontakty z potomkami Bambrów, interesując się szczególnie losami i koligacjami rodzin wywodzącymi się z tej grupy. W ten sposób pozyskiwane materiały poszerzały wydatnie bazę źródłową, pozwalając Jej na nowo opracować monografię poświęconą dziejom i kulturze Bambrów. Książka ta doczekała się kilku kolejnych wydań (w tym jednego niemieckiego), i co warte podkreślenia, nadal cieszy się dużym zainte­ resowaniem czytelników, co sprawia, że stale jest dodrukowywana, wchodząc na dobre do kanonu tak zwanych „poznanianów”. Bardzo bliskie kontakty prof. Marii Paradowskiej ze środowiskiem pozna­ niaków o bamberskich korzeniach sprawiły, iż stanęła ona na czele Towarzystwa Bambrów. Jego członkowie, niezwykle wysoko ceniąc dotychczasowy wkład prof. Paradowskiej w poznawanie bamberskiej przeszłości, złożyli na Jej ręce kierowanie tą organizacją, choć doskonale wiedzieli, iż nie miała ona rodzinnych związków z tą grupą poznaniaków. Od tego momentu, prof. Paradowska nolens volens stała się nie tylko znanym naukowcem poznańskim, ale przede wszyst­ kim wybitnym działaczem i społecznikiem regionalnym aktywizującym i roz­ wijającym różnorodne inicjatywy organizacyjne i kulturalne. W tym więc sensie �In memoriam 445 rzec można, iż przebyła Ona znaczącą (dla wielu etnologicznych karier) drogę od akademickich studiów gabinetowych do aktywności o cechach aplikacyjnych, występując jako ekspertka, animatorka i działaczka samorządowa, wykorzystu­ jąca swe umiejętności i wiedzę na rzecz wcześniej badanej społeczności. Na tym polu zdobyła Ona w Poznaniu znaczną popularność, uznanie, szacunek i podziw. W dużej mierze dzięki prof. Marii Paradowskiej poznańscy Bambrzy ponownie wpisali się w główny nurt dziejów miasta, stając się ze społeczności prawie „nie­ widzialnej” i nierzadko traktowanej lekceważąco, ważnym elementem miejskiej symboliki i dziedzictwa kulturowego, z dum ą manifestowanym w trakcie wielu lokalnych uroczystości, świąt, obchodów i kiermaszów. Co ważne, prof. Para­ dowska doprowadziła także do nawiązania partnerskich i naukowych kontaktów między Poznaniem a Bambergiem, z którego okolic przybyli przed wiekami na wielkopolską ziemię nowi wiejscy osadnicy. Wreszcie - co szczególnie ważne - wystąpiła z projektem budowy Muzeum Bambrów Poznańskich, które gromadziłoby dokumenty i artefakty przechowy­ wane dotychczas w rodzinnych zasobach potomków bamberskich rodzin. Nie zważając na administracyjne przeszkody, szczupłe środki finansowe i scepty­ cyzm wielu osób co do możliwości realizacji tego przedsięwzięcia, doprowadziła z niebywałą determinacją do budowy i powstania muzeum. Nigdy nie zapomnę dnia uroczystego otwarcia tej placówki (2003 r.), kiedy to prof. M. Paradowska oprowadzała swych przyjaciół i gości po salach wystawowych nowego pawilonu wyrosłego w parku przy Muzeum Etnograficznym. Wówczas to z niekłamaną satysfakcją i entuzjazmem objaśniała dzieje przybycia Bambrów do Poznania, opowiadała barwnie o ich dawnych obyczajach i fachowo komentowała wysta­ wione zbiory eksponatów ukazujące ich dawną kulturę życia codziennego. Był to przecież dzień, w którym Jej wielkie marzenie wreszcie się zmaterializowało, wzbogacając sieć poznańskich muzeów o jeszcze jedną placówkę, tematycznie mocno powiązaną z dziejami Poznania i wielokulturową historią jego mieszkań­ ców. Prof. Maria Paradowska była niewątpliwie pasjonatką; zawsze angażowała się niezwykle silnie w sprawy, które uznawała za ważne i słuszne, była czło­ wiekiem niezwykle oddanym rodzinie, pomocnym i lojalnym wobec przyjaciół, angażującym się społecznie, i to także w trudnych latach pierwszej „Solidarno­ ści” i stanu wojennego; była silną osobowością, uparcie dążącą mimo przeszkód do celu. Pamiętamy Ją jednak także jako pogodnego towarzysza wielu spotkań w gronie etnografów i osób związanych z tym środowiskiem. Całe Jej życie było wypełnione pracą naukową oraz działalnością społeczną na rzecz poznańskiej etnografii, środowiska Bambrów i mieszkańców Poznania. Taką Ją będziemy wspominać, a Jej wkład zachowamy w naszej wdzięcznej pamięci. Aleksander Posern-Zieliński �In memoriam 446 Wybrane prace Marii Paradowskiej 1973 Polskie relacje o Iraku w wieku XIX jako źródło etnograficzne, Poznań: 1975 Bambrzy. Mieszkańcy dawnych wsi miasta Poznania, Warszawa-Poznań: PWN. 1977 1979 PWN; wyd. 2. poprawione i uzupełnione, Poznań: Media Rodzina of Poznań 1995; wyd. 3., Poznań: Media Rodzina of Poznań 1998; tłum. nie­ mieckie Die Bamberger im Posener Land. Geschichte und Kultur einer deutschen Einwanderung (ab 1719) im Wandel der Zeit, Bamberg: Bayeri­ sche Verlagsanstalt 1994. Polacy wAmeryce Południowej, Wrocław: ZakładNarodowy im. Ossolińskich. Siadami Indian. Antologiapolskich relacji o Indianach Ameryki Południowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1981-1982 Obraz Indian Ameryki Południowej w Polsce wXIXwieku, cz. 1, „Etnogra­ fia Polska” 25: 1, s. 47-120; cz. 2, „Etnografia Polska” 26: 1, s. 13-78. 1984 Podróżnicy i emigranci. Szkice z dziejówpolskiego wychodźstwa w Ameryce Południowej, Warszawa: Interpress. 1985 Polacy w Meksyku i Ameryce Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1987 Przyjmij laur zwycięski, Katowice: Wydawnictwo Śląsk. 1989 Wśród Indian i Metysów. Antologia polskich relacji o mieszkańcach Me­ ksyku i Ameryki Środkowej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1992 Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej, Warszawa: Wydawnictwo „Warsawa”. 1998 Wszystko dla Boga i Polonii. Zycie i dzieło ks. Ignacego Posadzego, Poznań: „Hlondianum”. 2000 ...I szedł przez pola, łąki, lasy. Święty Wojciech w tradycji ludowej, Poznań: Wydawnictwo „W drodze”. 2001 KrzysztofArciszewski. Admirał wojsk holenderskich w Brazylii, Warszawa-Wrocław: DTSK Silesia. 2002 Poznań. Zabytki bamberskie. Przewodnik, Poznań: Wydawnictwo Miejskie; wyd. 2„ Poznań: Wydawnictwo Miejskie 2008. �In memoriam 447 W ŁAD YSŁAW RĄ CZK A (1928-2011) Prof, dr hab., inż. arch. Jan Władysław Rączka urodził się 18 sierpnia 1928 roku w Krakowie. Ukończył studia wyższe - Wydziały Politechniczne Akademii Górni­ czo-Hutniczej w Krakowie. Był architektem. Pracę zawodowąrozpoczął w 1945 roku jako wychowawca w Zakładzie Leczniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie-Witkowicach. Po ukończeniu studiów pracował w Naftobudowie, w latach 50. i 60. jako projektant i kierownik robót budowlano-montażowych rafinerii w Trzebini, Czechowicach, Niegłowicach koło Jasła, Jedliczu, Glinniku Mariampolskim, a także w „Bipronafcie”. Stopień doktora nauk technicznych uzyskał na Wydziale Architek­ tury Politechniki Krakowskiej w 1978 roku. Na Politechnice Krakowskiej pracował aż do przejścia na emeryturę, kierował Zakładem, a następnie był dyrektorem Insty­ tutu Architektury i Planowania Wsi Wydziału Architektury. Był koordynatorem i kie­ rownikiem ogólnopolskiego resortowego problemu badawczego MR 16 dotyczącego architektury i urbanistyki w aspekcie rewaloryzacji zespołów zabytkowych. W 1976 roku na Walnym Zjeździe Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego przedstawił refe­ rat dotyczący drewnianego budownictwa w granicach Krakowa. W 1993 roku został wybrany na przewodniczącego Sekcji Urbanistyki Krajobrazu Komisji Urbanistyki i Architektury Polskiej Akademii Nauk w Krakowie. Był mianowanym członkiem Wydziału Towarzystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, a także przewod­ niczącym Komisji Rewaloryzacji Zabytków Krakowa (w 1994 r.). Należał do licz­ nych organizacji, między innymi European Council for the Village and Small Town (ECOVAST), w której był członkiem zarządu i przewodniczącym Sekcji Polskiej, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1978 r.), Komisji Naukowo-Problemowej „Kraków 2000”, Towarzystwa Miłośników Historii Zabytków Krakowa (prze­ wodniczył Komisji Konserwatorskiej), Krakowskiego Towarzystwa Fotograficzne­ go, w którym pełnił funkcję wiceprezesa do spraw artystycznych. W czasie pracy na Wydziale Architektury Politechniki Krakowskiej opublikował ponad 200 prac naukowych. Jan Władysław Rączka pasjonował się fotografią, która nieodłącznie towarzyszy zawodowi architekta. Prezentował swoje zdjęcia na indywi­ dualnych oraz międzynarodowych wystawach fotograficznych. Ostatnia jego indy­ widualna wystawa - „Requiem dla szałasu. Jan Władysław Rączka. Nieobiektywnie. Fotografie”, miała miejsce w Muzeum Etnograficznym w Krakowie w 2009 roku. Prof, dr hab. Jan Władysław Rączka był laureatem wielu nagród indywidualnych i zespołowych nadanych przez rektora PK oraz ministra edukacji narodowej, od­ znaczony został Złotym Krzyżem Zasługi i Honorową Odznaką Politechniki Kra­ kowskiej. Zmarł 30 lipca 2011 roku, został pochowany na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz �In memoriam 448 W ANDA SOLECK A (1923-2010) 19 grudnia 2010 roku zmarła Wanda Solecka z d. Surma, członek Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, Oddział w Opocznie. Urodziła się 9 lute­ go 1923 roku w Opocznie jako córka Jana i Marianny. Miała trzech braci - Kazimierza, Zygmunta i Mariana. W okresie okupacji rodzina była silnie związana z Ar­ mią Krajową. Wanda od maja 1944 roku do stycznia 1945 roku była sanitariuszką i łączniczką 3 komp. „Henryka” 25 pp AK. Po utworzeniu w 1989 roku w Opocznie koła Światowego Związku Żołnierzy AK weszła do jego zarządu, zajmowała się sprawami księ­ gowymi. Była również członkinią Koła Miłośników Folkloru Opoczyńskiego. Wanda Solecka została pochowana na cmentarzu w Opocznie przy ul. Granicznej w grobie rodzinnym. Pogrzeb odbył się 22 grudnia 2010 roku. Tomasz Łuczkowski ZOFIA STASZCZAK (1928-2011) Urodziła się 26 stycznia 1928 roku w Bychawie jako druga córka Władysława i Stanisławy z Bucz­ ków. Studia ukończyła w 1952 roku na Uniwersyte­ cie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, uzyskując dyplom magistra w zakresie etnografii z etnologią. Została zatrudniona jako pracownik naukowy Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego w Poznaniu, biorąc udział w pracach organizacyjno-naukowych Polskiego atlasu etnograficznego. W latach 1954­ -1956 pracowała jako starszy asystent Zakładu Et­ nografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN we Wrocławiu, gdzie kontynuowała prace nad PAE, organizując przygotowanie jego Zeszytu próbnego i prowadząc badania terenowe na Lubclszczyźnie. W 1956 roku Zofia Staszczak została starszym asystentem w Katedrze Et­ nografii Ogólnej Uniwersytetu Wrocławskiego. W 1959 roku uzyskała stopień doktora nauk humanistycznych na podstawie pracy o budownictwie chłopskim �In memoriam 449 w województwie lubelskim, a w 1960 roku objęła etat adiunkta. Uczestniczy­ ła w dalszych pracach nad PAE, przygotowując kartogramy do 1. i 2. zeszytu. W 1967 roku została przeniesiona służbowo na stanowisko adiunkta naukowo­ -badawczego do Pracowni Socjologicznej Instytutu Śląskiego w Opolu, a w 1968 roku znów do Uniwersytetu Wrocławskiego, do Katedry Etnografii Polski na etat starszego wykładowcy. W 1974 roku podjęła pracę w Katedrze Etnografii (póź­ niej Instytucie Etnologii) Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na stanowisku adiunkta. W 1978 roku uzyskała tu stopień doktora habilitowanego na podstawie rozprawy o pograniczu polsko-niemieckim jako pograniczu etno­ graficznym, która w oparciu o niemieckie źródła dokumentowała słowiańskie dziedzictwo kulturowe tych ziem. Rok później otrzymała stanowisko docenta, na którym pozostała do przejścia na wcześniejszą emeryturę w 1985 roku. Jej zainteresowania naukowe koncentrowały się na zagadnieniach tradycyj­ nego budownictwa, rolnictwa i obrzędowości, procesach adaptacji i integracji kulturowej mieszkańców ziem zachodnich i etnografii Europy. W uznaniu osią­ gnięć naukowych otrzymała kilkakrotnie resortowe nagrody ministra oraz rekto­ ra UAM. Dorobek naukowy Zofii Staszczak liczy 101 pozycji bibliograficznych. Jej prace budziły zawsze zainteresowanie naukowe, nie tylko w kraju, czego do­ wodem jest ponad 25 opublikowanych recenzji i omówień. W czasie pracy na Uniwersytecie Wrocławskim i na UAM doc. Zofia Stasz­ czak prowadziła wykłady kursowe z etnografii Europy, etnografii Polski, etno­ grafii Słowian, wstępu do etnografii, kartografii etnograficznej oraz wykłady monograficzne. Wypromowała 14 magistrów. Jej zajęcia dydaktyczne były sta­ rannie przygotowane i inspirujące. Przez wiele lat pełniła również funkcję opie­ kuna roku, angażując się w nią całym sercem. Swoje obowiązki pedagogiczne pojmowała - jak trafńie określił to Ludwik Stomma - w sposób macierzyński, ale utrzymujący określone wymagania1. Wyrazem uznania dla Jej pracy dydaktycz­ no-wychowawczej były nagrody: rektora Uniwersytetu Wrocławskiego i rektora UAM. Była recenzentem dwóch prac doktorskich i jednej habilitacyjnej. W latach 1980-1985 doc. Zofia Staszczak wraz z kierowanym przez siebie zespołem przygotowała Słownik etnologiczny. Terminy ogólne. Kierowała Pra­ cownią Słownika Etnologicznego, powołaną przez rektora UAM przy Instytucie Etnologii. Jako inicjatorka i redaktorka pierwszego tego typu przedsięwzięcia w etnologii polskiej skupiła 25 specjalistów spośród pracowników macierzystego Instytutu i innych instytucji naukowych w kraju. Słownik zestawiał i wyjaśniał podstawowe terminy ogólnoteoretyczne w etnologii, antropologii kulturowej i społecznej. Zofia Staszczak uważała, iż jego opracowanie udało się dlatego, że doszło do „szczęśliwego spotkania inicjatywy młodszych pracowników na­ ukowych z doświadczeniem starszej kadry naukowej”. Największą nagrodą za L. Stomma, Mój panteon, „Polityka” 2011: 28. �In memoriam 450 trud włożony w przygotowanie tego dzieła była dla Niej świadomość częstego cytowania i zaczytywania egzemplarzy Słownika w bibliotekach. Zofia Staszczak należała do szeregu stowarzyszeń naukowych, między inny­ mi: Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1955 r.), w którym była człon­ kiem Zarządu Głównego w latach 1958-1961 i 1964-1967 oraz sekretarzem i wiceprezesem Oddziału we Wrocławiu w latach 1955-1957, a także Komisji Etnograficznej Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (1975-1990), której sekretarzem była w latach 1975-1976. Została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi (1974 r.), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1983), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1984) i Medalem Rodła (1989), z którego była najbardziej dumna. Była człowiekiem prawym, rzetelnym, życzliwym ludziom, wrażliwym na krzywdę, wiernym w przyjaźni, z poczuciem humoru, była też znakomitą go­ spodynią i ogrodniczką. W 1965 roku zawarła związek małżeński z prof. dr. hab. Krzysztofem Kwaśniewskim, socjologiem i etnologiem. Zmarła 17 maja 2011 roku w Poznaniu, została pochowana na Cmentarzu Junikowskim. Irena Kabat Wybrane prace Zofii Staszczak 1958 (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 1, 9, 12, 13, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny. Zeszyt próbny, Wrocław: Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. 1960 Uwagi o zeszycie próbnym Polskiego atlasu etnograficznego, „Lud” 45, s. 494-516. 1961 Rozplanowanie wnętrza chałupy chłopskiej na obszarze województwa lubel­ skiego w XIX i XX w, w: O. Gajkowa (red.), Lubelskie, Prace i Materiały Etnograficzne 18: 1, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 303­ -359. 1963a Budownictwo chłopskie w województwie lubelskim (w XIX i XX wieku), Prace i Materiały Etnograficzne 24, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. 1963b Kształtowanie się współczesnej kultury ludowej na Ziemiach Zachodnich na przykładzie dwu wsi powiatu kłodzkiego, Zeszyty Etnograficzne 1, 1964a Śląska forma obrzędu Marzanny i gaiku na tle porównawczym, Komuni­ Wrocław: Muzeum Etnograficzne, s. 9-79. 1964b 1965 katy, Seria monograficzna 54, Opole: Instytut Śląski w Opolu. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 31, 32, 33, 34, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 1, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (wspólnie z J. Gajkiem), Mapy: 70, 71, 72, 73, 74, w: J. Gajek (red.), Polski atlas etnograficzny 2, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �In memoriam 1969 451 Opowojennych badaniach socjologicznych Opolszczyzny, „Opolskie Rocz­ niki Ekonomiczne” 2, s. 305-322. 1970 Niektóre nawiązania słowiańskie w tradycyjnej kulturze ludowej Śląska w świetle danych Atlas der deutschen Volkskunde, w: A. Nasz (red.), Wieś dolnośląska, Prace i Materiały Etnograficzne 20, Wrocław: Polskie Towa­ 1973 Einige slavische Gemeinsamkeiten in der traditionellen Volkskultur Schle­ siens anhand der Angaben des „Atlas der deutschen Volkskunde”, „Ethno- rzystwo Ludoznawcze, s. 233-264. logia Slavica” 4, s. 43-65. 1977 Opowojennej leksykografii etnograficznej, „Lud” 58, s. 131-148. Etnograficzneprzesłanki wyznaczaniapogranicz etnicznych (naprzykładzie polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego), „Lud” 59, s. 63-74. Zur etnographischen Interpretation der Bräuche, „Ethnologia Slavica” 7, 1978a 1978b Kultura ludowa a etnografia Belgii, „Lud” 62, s. 13-34. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Seria Etno­ 1974 1975 s. 153-160. grafia 8, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. 1978c 1979a 1979b 1981 1982a Tendencje przemian obyczajowości rodzinnej w śląskiej wsi robotniczej, w: Z. Jasiewicz, B. Linette, Z. Staszczak (red.), Tradycja i przemiana. Stu­ dia nad dziejami i współczesną kulturą ludową, Seria Etnografia 9, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 245-257. Stan przygotowania Etnologicznego Atlasu Europy, „Lud” 63, s. 219-234. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pograni­ cza polsko-niemieckiego), „EtnografiaPolska” 23: 2, s. 117-126. Czaplicka Maria, Czekanowski Jan, Krzyżanowski Julian, Malinowski Broni­ sław, Nitsch Kazimierz, Schebesta Paweł, w: K. Kwaśniewski, L. Trzecia­ kowski (red.), Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny, Poznań: Instytut Zachodni. Obrzędowość rodzinnajako wyraz przemian obyczajowości wsi, „Lud” 66, s. 101-112. 1982b Porodićni ritual kao izrazpromena obićaja na selu, w: P. Vlahovic (red.), Promene u tradicionalnom porodićnom zivotu u Srbiji i Poljskoj, Posebna 1985a Novéjsi skoumâni cyklu rodinnych obradà v Polsku, w: V. Frolec (red.), Cas zivota. Rodinné a spolecenské svâtky v zivotè clovéka, Bmo: Naklada- izdanja kniga 25, Belgrad: Sanu, s. 25-34. telski Blok, Lidovâ kultura a soucasnost, s. 53-59. 1985b Obrzęd a obyczaj w rodzinach wiejskich Wielkopolski, Biblioteka „Kroniki Wielkopolski”, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1986 Zur Methodik der Darstellung von ethnographischen Grenzgebieten und das polnisch-deutsche Grenzgebiet, „Ethnologia Slavica” 15 (1983), 1987a Amalgamacja, Antropogeografia, Asymilacja kulturowa, Cecha kulturowa, Ceremonia, Dezintegracja kulturowa, Dyfuzjonizm, Dysharmonia kul­ turowa, Fuzja kulturowa, Izolacja kulturowa, Kompleks kulturowy, Krąg kulturowy, Kultura adaptacyjna, Kultura duchowa, Kultura materialna, Kultura postfiguratywna, Kultura społeczna, Metoda etnogeograficzna, s. 7-18. �In memoriam 452 Obrzęd, Obszar kulturowy, Ryt, Rytuał, Symbioza kultur, Szkoła kulturowo-historyczna, Szok kulturowy, Transkulturacja, Wzór kulturowy, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, 1987b 1989 2002 Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pogranicze etnograficzne a problemy pograniczy etnicznych, w: L. Dzięgiel, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Problemy metodologiczne etnografii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 27-37. Wielkopolskieprzemawianie obrzędowe, Wielkopolskie Zeszyty Folkloru 1, Poznań: Wydawnictwo WBP WSPOMNIENIA O ZOFII STASZCZAK Zosia Poznałam Zosię Staszczak, panią docent Zofię Staszczak w 1953 roku. Spo­ tkałyśmy się we Wrocławiu na posiedzeniu Zespołu Redakcyjnego Polskiego atlasu etnograficznego. Obie zajmowałyśmy się stroną organizacyjną spotkania, miałyśmy szczęście przysłuchiwać się dyskusjom autorytetów: Jana Czekanowskiego, Kazimierza Nitscha. Młodsze pokolenie profesorów reprezentowali Wi­ told Dynowski, Józef Gajek, Kazimiera Zawistowicz-Adamska, Jadwiga Klima­ szewska (w zastępstwie nieobecnego K. Moszyńskiego), A dolf Nasz. Zosia była praw ą ręką Gajka, ja sekretarzowałam profesorowi Dynowskiemu. Z jednej stro­ ny, byłyśmy zaszczycone możliwością towarzyszenia tak zacnemu gronu, z dru­ giej - dość poważnie traktowałyśmy toczące się między nimi spory. Dla Zosi Atlas był bardzo bliskim przedsięwzięciem, w którego znaczenie głęboko wierzyła i włożyła w jego realizację niezmiernie wiele energii. Idei atla­ sowej pozostała wierna do końca. Nadała swojej pracy głęboki sens. Dla niej to nie był tylko inwentarz polskiej kultury ludowej przełomu XIX i XX wieku, źródło do wykorzystania przez bliżej nieokreślone pokolenia. To był zbiór infor­ macji o przenikaniu elementów kultury od jednej grupy etnicznej lub społeczno­ ści do drugiej, o mobilności ludności, w tym o ruchach osadniczych. Dała temu wyraz w swej do dziś ważnej pracy o pograniczu polsko-niemieckim, Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne (1978). Miała wielkie poczucie odpowiedzialności za środowisko, za studentów. To właśnie, wraz z potrzebą stałego porządkowania i doskonalenia warsztatu na­ ukowego, skłoniło j ą do podjęcia bardzo wyczerpującego zadania opracowania Słownika etnologicznego (1987), słownika będącego w ielką pom ocą dla nas wszystkich do dziś, i to pomimo kolejnych fal rewolucji metodologicznych prze­ taczających się przez antropologię i etnologię. �In memoriam 453 Była świadkiem pierwszych, restytuujących etnologię i etnografię na polskich uniwersytetach starań. W etnografii, tak jak i w całej Polsce, wszystko zaczęło się w Lublinie. Tam studiowała na UMCS psychologię z filozofią. Po, jak to sama określiła w liście do mnie, „uśpieniu” tych dwóch dyscyplin na UMCS, studenci zostali rozdzieleni pomiędzy antropologię fizycznąi etnografię, którąpowierzono świeżo habilitowanemu na KUL i mianowanemu profesorowi Józefowi Gajkowi. W tym „lubelskim” okresie Zosia ma szansę na rozmowy z repatriowanymi, głównie ze Lwowa, profesorami: Janem Czekanowskim, Tadeuszem M ilew­ skim (który właśnie publikował Zarys językoznawstwa ogólnego, późniejszy podstawowy podręcznik także dla studentów etnografii), Władysławem Tatar­ kiewiczem, Narcyzem Łubnickim, Stefanem Harasskiem, Juliuszem Kleinerem - najświatlejszą grupą elity umysłowej w Polsce. Jest też świadkiem ważnych wydarzeń związanych z przewożeniem ze Lwowa archiwum PTL, co się wiązało nierzadko z osobistymi wyrzeczeniami. Wspominała mi w liście, że rozmawiała z synem Adama Fischera, który musiał zrezygnować z limitu przyznanego na przywóz osobistego bagażu, aby przywieźć ze Lwowa nie tylko wspomniane ar­ chiwum, ale także kartoteki 250 ośrodków etnologicznych w Europie prowadzą­ cych naukową wymianę czasopism i publikacji z PTL. Okazała się ona bezcenna w czasach ograniczeń dewizowych w PRL. Podobne ofiary na rzecz ocalenia archiwum osobistego Stanisława Poniatowskiego (w czasie wojny więźnia obozu koncentracyjnego) poniosły jego siostry. Była więc Zosia „Świadkiem uczestniczącym” w ważnych wydarzeniach na scenie etnograficznej. Poznała w swym życiu różne ośrodki etnograficzne w Pol­ sce. Mimo że nie pełniła kierowniczych stanowisk, znała nasze środowisko jak nikt inny, była naszą „dobrą duszą”, zawsze pogodną i obdarzoną niezwykłym poczuciem humoru, w ierną w przyjaźni, życzliwą dla wszystkich, nawet tych, którzy ranili jej wrażliwość. Nie zdążyłam omówić z N ią tak wielu spraw! Zofia Sokolewicz Od opiekunki naukowej, przez kumę do siostry Październik 1959 roku. Duśana Drljaćę, kustosza Muzeum Krajowego (Zemaljski muzej) w Sarajewie, stypendystę rządu polskiego, skierowano do Wro­ cławia, gdzie właśnie rozpoczynały się badania terenowe dotyczące budownictwa ludowego do Polskiego atlasu etnograficznego. Stażysta oczekiwał, w związku z wybranym tematem: „Elementy słowiańskie w budownictwie ludowym Jugo­ sławii i Polski”, że znajdzie się u prof. Kazimierza Moszyńskiego w Krakowie. Śmierć profesora to uniemożliwiła, został więc odesłany do Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którą kierował prof. Józef Gajek. �454 In memoriam Prawdziwą instytucją, alfą i om egą wszystkiego, co działo się w tym czasie we wrocławskiej Katedrze, była pani adiunkt Zofia Staszczak. Czekała na mnie o północy na dworcu wrocławskim głównym, umieściła tymczasowo w przydworcowym hotelu i nazajutrz zabrała taksówką do Katedry, wskazując po drodze bar mleczny, gdzie miałem jadać śniadania. Moja opiekun­ ka (póki nie upoważniła mnie nazywać Ją Siostrą) przygotowała mi bardzo am­ bitny i głęboko przemyślany plan zajęć, informując jednocześnie o obowiązku sześciodniowego tygodnia pracy, od godziny ósmej do siedemnastej z przerwą obiadową, i wygospodarowała mi biurko z widokiem na plac Nankiera. Poinfor­ mowała mnie też, że trzy razy w tygodniu będę uczyć się indywidualnie języka polskiego u rusycystki z Uniwersytetu. W grudniu załatwiła mi dwutygodniowy pobyt w okresie Bożego Narodzenia w Maciejowcu na Dolnym Śląsku, gdzie w „nowym” polskim środowisku nabrałem odwagi mówienia po polsku. Nadzwyczaj pracowita, umiała na współpracujących przenieść własny entu­ zjazm, zmuszając ich nieraz do poważnych wysiłków. Oczekiwała widocznie, aby się i jej podopieczny, przy udziale kolegów, „udał”. Cieszyła się niezmiernie z sukcesów drugich, co przyznajmy, nie jest tak częstym zjawiskiem. Ogarnia mnie coraz większy smutek, stwierdzam bowiem, że o Człowieku, o Zofii Stasz­ czak piszę w czasie przeszłym. Pani Zofia Staszczak była osobą błyskotliwą, rezolutną w podejmowaniu de­ cyzji merytorycznych, delikatną w sprawdzaniu stopnia wykonania zadań, dużo „lepszą” od jej przełożonych. Z nowym rokiem pani adiunkt nałożyła podopiecznemu nowe obowiąz­ ki: przygotowanie cyklu wykładów dla studentów „Zarys stanu badań etnolo­ gicznych w Jugosławii”, tygodniowe pobyty naukowe w Krakowie, Toruniu oraz Warszawie, dziesięciodniowe badania terenowe budownictwa ludowego w Bieszczadach i tygodniowy rekonesans wśród repatriantów z Bośni w Bole­ sławcu. Uczestniczyłem też aktywnie w sobotnich seminariach magisterskich. Jak widać, edukacji i badań terenowych nie brakowało. Drugoplanowa aktywność stażysty doprowadziła pod koniec sierpnia 1960 roku do zawarcia związku małżeńskiego z wrocławianką m gr Hanną Chełchowską, małżeństwa trwającego niebagatelnych 51 lat. Świadkiem na ślubie cywil­ nym był adiunkt Krzysztof Kwaśniewski, prawdziwy autorytet wśród młodych etnografów w Pracowni Kartograficznej PAE. Zofia, wychodząc nieco później za niego za mąż, stała się więc naszą „kumą”. Z kum ą Zofią Staszczak utrzymywaliśmy, wraz z małżonką, szczerą przyjaźń, zwłaszcza od czasu, kiedy zezwoliła mi nazywać siebie Siostrą. Darzyła mnie sympatią, poznawszy doskonale wszystkie moje wady, była zawsze gotowa do udzielenia pomocy („I co? Siadamy, już piszemy!”). Robiła to nieraz kosztem swoich, doskonałych osiągnięć naukowych. Niezwykle uczynna w sferze nauko­ wej, była i w życiu prywatnym istną dobrodziejką, czego Jej nigdy nie zapomną polskie dzieci z Serbii, które podczas bombardowania Belgradu w 1999 roku �In memoriam 455 spędziły trzy miesiące w Poznańskiem. Niezmiernie czuła na ludzką niedolę, nadzwyczaj gościnna, doskonała gospodyni. Siostra Zofia Staszczak była wesoła, lubiła się śmiać. Zadzwoniła do mnie przed W ielkanocą 2011 roku. Rozmawialiśmy o różnych sprawach, i dość długo. Nie mogłem pomyśleć, że szykuje się do... odejścia. Nawet żartowała: „Stoję na dworcu przed pół wiekiem, a z wagonu wysiada elegant z dwiema dużymi walizkami i podłużną parasolką, ubrany według włoskiego żumala, który okazał się wymagającym: a to, że nie chce mieszkać w akademiku, lecz gdzie indziej; sam sobie doskonale radzi, jeździ po Polsce...”. Właśnie ten i taki miał szczęście, że polską etnografię i kraj poznawał z Jej pom ocą i poprzez Jej niezwykłą oso­ bowość. Ze łzą w oku Ją wspominam i pozostaję z myślą: dobrze, żeśmy Ją taką mieli. Dusan Drljaca profesor emerytowany, Etnografski institut, Srpska akademija nauka i umetnosti, Belgrad Opiekun spolegliwy, nauczycielka życia, matka intelektualna „Opiekun wtedy jest spolegliwy, kiedy można słusznie zaufać jego opiece, że nie zawiedzie, że zrobi wszystko, co do niego należy, że dotrzyma placu w niebez­ pieczeństwie i w ogóle będzie pewnym oparciem w trudnych okolicznościach”. Tym cytatem myśli profesora Tadeusza Kotarbińskiego pragnę rozpocząć moje wspomnienie o Pani Docent Zofii Staszczak. Opiekun spolegliwy w wydaniu Pani Docent - wydaniu luksusowym, pełnym elegancji i wdzięku - to człowiek przede wszystkim dobry, skory do pomocy i chętnie jej udzielający. To także osoba wrażliwa i czuła na problemy drugiego człowieka, osoba odpowiedzialna za poczynania swoich podopiecznych, choć nie narzucająca im na siłę swoich poglądów. Takim właśnie opiekunem spolegli­ wym była Pani Docent dla nas, studentów etnografii na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w latach 1973-1978. Mogliśmy liczyć na pomoc Pani Docent w każdej sytuacji: kiedy nie rozumieliśmy skomplikowanego pojęcia naukowego lub kiedy zmagaliśmy się z referatem na temat skąpo opracowany w literaturze przedmiotu, ale także wtedy, kiedy mieliśmy kłopoty romantyczne, zdrowotne, rodzinne lub polityczne. Pani Docent była także świetnym pedagogiem: erudycyjnym wykładowcą i wymagającym nauczycielem akademickim. Z dezaprobatą spoglądała na ka­ wiarnianych intelektualistów, którym potrafiła postawić dwóję, jeśli nie byli solidnie przygotowani do egzaminu i myśleli, że uda im się oczarować Panią Docent pustą gadaniną. Tym, którzy się dobrze spisali, mówiła: „Tak trzymać!”. W czasach, kiedy podróże poza granice Polski były luksusem i przywilejem nie­ osiągalnym dla większości studentów, Pani Docent starała się nam przybliżyć �456 In memoriam kultury europejskie - w ich wydaniu historycznym i współczesnym - nie tylko poprzez solidne wykłady, świetnie umocowane w literaturze przedmiotu, ale tak­ że poprzez środki audiowizualne oraz... przysmaki kulinarne. Zakończenie zajęć z etnologii Europy świętowaliśmy ucztą, na którą składały się tradycyjne potra­ wy europejskie. Najbardziej przypadła nam do gustu kawa po irlandzku! Na wykładach z etnologii Europy uczyła nas Pani Docent także zasad wy­ pracowania solidnego warsztatu naukowego. Słowo „warsztat” w wydaniu Pani Docent to był rzeczownik zawsze wymawiany dużymi literami. Przykładała do niego dużą wartość, ceniła solidność naukową, wdrażała nas w reguły zapisu bibliograficznego i różne style przypisów. Uczyła szacunku dla dorobku nauko­ wego innych i ostrzegała przed popełnianiem plagiatów. Interesowały Panią Do­ cent także praktyczne wymiary warsztatu naukowego: o jakiej porze naukowcy i pisarze są najbardziej twórczy; czy tworzą teksty popijając herbatę, czy kawę, a może delektując się kieliszkiem wina lub koniaku; starszych wiekiem podpytywała czy zaakceptowali komputer, czy nadal piszą piórem lub ołówkiem na kartkach papieru. Niektóre z nas miały okazję i zaszczyt współpracować z Panią Docent po ukończeniu studiów - jako świeżo upieczone asystentki w ówczesnej Katedrze Etnografii czy jako „słowniczki”, czyli członkinie zespołu przygotowującego pod redakcją Pani Docent Słownik etnologiczny. Terminy ogólne (1987) - i tym samym kontynuować naszą edukację: naukową i życiową. Zespół słownikowy i grono autorów dobierała Pani Docent starannie. Możliwość współpracy z Panią Docent to był nie tylko zaszczyt i wyróżnienie, ale także lekcja na przyszłość. Dziś, jako starsza pani z siwym włosem, zawiadująca różnorodnymi zespoła­ mi badawczymi i sprawująca pieczę nad młodymi asystentami w Georgetown, często wspominam zasady budowania zespołu badawczego, którymi kierowała się Pani Docent i staram się je wdrożyć za Atlantykiem. Jeśli uda mi się projekt badawczy, słyszę przysłowiowe sformułowanie Pani Docent: „Tak trzymać!”. Przyjaźń z Panią Docent Staszczak przetrwała m oją prawie trzydziestoletnią emigrację. Powroty do Poznania zawsze rozpoczynałam od wizyty w domu Pani Docent i Pana Profesora Kwaśniewskiego. Wizyta w domu Profesorostwa Kwaś­ niewskich była zawsze ucztą duchową, intelektualną i kulinarną. Często żarto­ wałam, że te odwiedziny to egzamin; egzamin, z którego wychodzi się z dobrą oceną, ale także ze wskazówkami, co jeszcze trzeba poznać, czego trzeba się nauczyć i co zmienić we własnym zachowaniu. Była Pani Docent prawdziwą nauczycielką życia i intelektualną matką. Kiedy pojawiłam się na pogrzebie Pani Docent, wiele osób okazało spo­ re zdziwienie, że przyleciałam zza oceanu wyłącznie po to, aby uczestniczyć w ostatnim pożegnaniu. Ja byłam zdziwiona ich zdziwieniem. Nie było innej al­ ternatywy! Ten mały gest nigdy nie będzie odpowiednim podziękowaniem za bo­ gactwa, jakim i obdarzała mnie nieustannie Pani Docent. Z materialnych rzeczy pozostały mi po Niej tylko naszyjniki z bursztynów, agatów i perełek - noszę je �In memoriam 457 często, szczególnie w dni pełne wyzwań naukowych - natomiast dobra duchowe, którymi mnie obdarzyła tak szczodrze, pozostaną na zawsze moim największym skarbem. Dziękuję, Pani Docent! Elżbieta M. Goździak Uniwersytet Georgetown w Waszyngtonie, USA ZO FIA SU LIK O W SK A -ZEG A N (1923-2011) Urodziła się 10 lipca 1923 roku w Krakowie, była wnuczką założyciela Muzeum Etnograficznego w Krakowie Seweryna Udzieli. W czasie II wojny światowej łącz­ niczka Szarych Szeregów Armii Krajowej. Ukończyła Studium Wychowania Fi­ zycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego i Wyższą Szkołę Wychowania Fizycznego w Krakowie. Była pracownikiem służby zdrowia oraz opieki i pomocy społecznej, zajmowała się rehabilitacją leczniczo-ruchową. Jako pierwsza prowadziła rehabi­ litację ruchową w polskiej psychiatrii, w szczególności dziecięcej, między innymi w Szpitalu Specjalistycznym im. J. Babińskiego i Wojewódzkiej Przychodni Zdrowia Psychicznego w Krakowie. Jako inspektor do spraw rehabilitacji Wojewódzkiego Ze­ społu Pomocy Społecznej organizowała specjalistyczne gabinety w domach pomocy społecznej. Zofia Sulikowska-Zegan działała w wielu stowarzyszeniach naukowych i społecznych; była współzałożycielką i wieloletnią przewodniczącą Zarządu Głów­ nego Sekcji Magistrów Wychowania Fizycznego w Poradni Rehabilitacji Polskie­ go Towarzystwa Walki z Kalectwem. Należała do Polskiego Związku Fizjoterapii, Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego, Polskiego Towarzystwa Rehabilitacji, Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego (od 1999 r.). Za wybitne osiągnięcia w pracy zawodowej Zofia Sulikowska-Zegan została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, odznaką „Za Pracę dla Miasta Krakowa” oraz odznaczeniami resortowymi. Zmarła 19 maja 2011 roku, została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz JA N SZYM IK (1930-2011) Urodził się 26 kwietnia 1930 roku we Frysztacie, gdzie uczęszczał do polskiej szkoły ludowej, a następnie wydziałowej. Maturę zdał w liceum w Milanówku. Stu­ diował na Wydziale Fitotechnicznym Wyższej Szkoły Rolniczej w Nitrze; ukończył Wydział Pedagogiczny Uniwersytetu Palackiego w Ołomuńcu. Ponad trzydzieści �458 In memoriam lat pracował jako pedagog w szkolnictwie rolniczym w Czeskim Cieszynie. Był członkiem Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego (PZKO), jednym z założy­ cieli i wieloletnim wiceprezesem Sekcji Folklorystycznej przy Zarządzie Głównym PZKO, a następnie prezesem Sekcji Ludoznawczej, członkiem Sekcji Literacko-Artystycznej i Sekcji Historii Regionu, pracował między innymi w Komisji Szkol­ nej, Komisji Kultury i Nauki oraz Komisji Wydawniczej ZG PZKO. W latach 1968-1969 prezes Zarządu Głównego Stowarzyszenia Młodzieży Polskiej w Cze­ chosłowacji. Był członkiem Oddziału Krakowskiego Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego i Grupy Literackiej’63 przy Hucie Trzyniec. Publicysta, prozaik, poeta i eseista. Zajmował się w szczególności etnografią, nie stronił również od historii regionu. Wygłaszał liczne referaty zarówno w miejscowych kołach PZKO, jak rów­ nież w polskich szkołach na Zaolziu oraz podczas różnych imprez po polskiej stronie Śląska Cieszyńskiego. Publikował między innymi w „Zwrocie”, „Kalendarzu Ślą­ skim”, „Kalendarzu Skoczowskim”, „Głosie Ludu”, „Głosie Ziemi Cieszyńskiej”, „Biuletynie Ludoznawczym” (około 55 artykułów, opowiadań gwarowych, prezenta­ cji sylwetek regionalnych badaczy kultury ludowej), w kilku jednodniówkach Sekcji Folklorystycznej. Redagował lub współredagował piętnaście numerów „Biuletynu Ludoznawczego” oraz kilka „Zeszytów Ludoznawczych”, które stanowią ciekawą dokumentację i źródło wiedzy na temat kultury ludowej oraz folkloru Śląska Cie­ szyńskiego. Był autorem licznych artykułów etnograficznych poświęconych lecznic­ twu ludowemu, ziołolecznictwu, prognostyce ludowej oraz zwyczajom i obrzędom dorocznym na Śląsku Cieszyńskim. Wśród jego publikacji należy wymienić: A gdy będzie Słońce i deszcz (ludowe prognostyki pogody na Śląsku Cieszyńskim), Cieszyń­ ska plastyka ludowa na Śląsku Cieszyńskim, Cieszyńskieformy do masła (współautor Antoni Szpyrc), Doroczne zwyczaje i obrzędy na Śląsku Cieszyńskim. Był współauto­ rem pierwszej, dwutomowej monografii poświęconej kulturze ludowej czeskiej czę­ ści Śląska Cieszyńskiego - Płyniesz Olzo (publikował pod nazwiskiem Wanda Szy­ mik). Te i inne prace są nie tylko zapisem, dokumentacją kultury i tradycji regionu, ale także inspiracją do działań zmierzających do podtrzymywania dziedzictwa kultu­ rowego oraz umacniania tożsamości kulturowej mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Jan Szymik posiadał wszystkie odznaczenia PZKO. Był również wyróżniony przez Instytut Bałtycki w Gdańsku medalem „In mare via Tua”, przez ministra kul­ tury i sztuki RP odznaką „Zasłużony dla kultury polskiej”, a przez Civitas Christiana uhonorowany Śląską Nagrodą im. Juliusza Ligonia. W 2007 roku został laureatem Nagrody im. Karola Miarki. Zmarł 22 lipca 2011 roku. Krystyna Reinfuss-Janusz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86d07db51fce35e52776bef5e2f5090c.pdf e737893f3a24d40ad2e76761dd1fc5a2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6208 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5792 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.375-436 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 VI. K R O N IK A 87. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO , OPOLE, 23 W RZEŚN IA 2011 Porządek obrad objął dwadzieścia sześć punktów. Przybyłych delegatów oraz członków PTL przywitał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, który na przewodniczącego obrad zaproponował prof. Zbigniewa Jasiewicza, a na sekreta­ rza dr Katarzynę Majbrodę. Zebrani w jawnym głosowaniu jednogłośnie opowiedzieli się za zaproponowanymi kandydaturami. Zgodnie z tradycją WZD PTL, minutą ciszy uczczono pamięć zmarłych członków PTL: Ireny Bajerowej, Janiny Ulanowskiej, Ma­ rii Jordan, Jana Krzysztofowicza, Adama Mucka, Jana Władysława Rączki, Zofia Su­ likowskiej-Zegan, Jana Szymika (z Oddziału w Krakowie), Marii Paradowskiej, Zofii Staszczak (z Oddziału w Poznaniu), Zofii Janczewskiej (z Oddziału w Toruniu). Następnie prof. Michał Buchowski podziękował prezesowi Oddziału PTL w To­ runiu, mgr. Arturowi Trapszycowi, za zorganizowanie ubiegłorocznego 86. WZD PTL i sesji naukowej „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżo­ wania”, wręczając mu okolicznościowy dyplom. Odczytał również podziękowania dla prof. Bronisławy Kopczyński ej-Jaworski ej za długoletnie kierowanie pracami Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi. Następnie zwrócił się do dr. Janusza Kamockiego, dziękując mu za wieloletnie kierowanie redakcją „Ar­ chiwum Etnograficznego”. Odczytano także list gratulacyjny dla dr. Krzysztofa Wol­ skiego - seniora Oddziału PTL w Krakowie. Głos zabrali goście z Czech i Słowacji: Zuzana Beńuśkova, przedstawicielka Narodopisne spolocnosfi Slovenska oraz Da­ niel Drapała, prezes Ceske narodopisne spolecnosti. Prof. Buchowski poinformował zgromadzonych o uczestnictwie wiceprezes ZG PTL, dr Małgorzaty Michalskiej, w Walnym Zgromadzeniu Ceske narodopisne spolecnosti. Zapoznała ona zebranych z działalnością bratniego towarzystwa. Następnie prof. Jasiewicz odczytał Regula­ min 87. WZD, który delegaci przyjęli jednogłośnie. Przystąpiono do wyboru Komisji Mandatowej, do której zaproszono mgr Paulinę Suchecką, dr. Janusza Kamockiego oraz dr Urszulę Wróblewską; przedstawio­ ne kandydatury przyjęto jednogłośnie, przewodniczącą została mgr Suchecka. Na członków Komisji Skrutacyjnej zaproponowano dr Irenę Kotowicz-Borowy, mgr Krystynę Reinfuss-Janusz oraz mgr Magdalenę Dolińską; w jawnym głosowa­ niu za tymi kandydaturami opowiedziało się 39 osób, trzy osoby wstrzymały się od głosu, nie było głosów przeciw. Przewodniczącą została dr Kotowicz-Borowy. Wybrano także Komisję Wnioskową w składzie: dr Damian Kasprzyk, dr Tomasz Siemiński oraz dr Artur Gaweł, jej skład przyjęto jednogłośnie, a przewodniczącym został dr Kasprzyk. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Przewodni­ �376 Kronika cząca Komisji, mgr Suchecka ogłosiła, że na sali znajduje się 42 delegatów spośród 49 uprawnionych do głosowania, tym samym potwierdzono, iż Walne Zgromadze­ nie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. Przystąpiono do jawnego głosowania nad przyjęciem protokołu z 86. WZD, które odbyło się 24 września 2010 roku w Toruniu. Za przyjęciem wniosku opowiedzieli się wszyscy obecni. W kolejnym punkcie obrad dr Jerzy Adamczewski (sekretarz generalny) przed­ stawił sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego. W dyskusji nad nim głos za­ brała prof. Teresa Smolińska, wyrażając swoje uznanie dla tych działań. Sprawozda­ nie zostało przyjęte jednogłośnie w jawnym głosowaniu. Sprawozdanie skarbnika, dr Anny Weroniki Brzezińskiej, z działalności finansowej Zarządu Głównego także przyjęto w jawnym głosowaniu: 41 osób było „za”, jedna osoba wstrzymała się od głosu. Dalej wysłuchano sprawozdania Sądu Koleżeńskiego przedstawionego przez dr. Janusza Kamockiego, które przyjęto jednogłośnie. Po wysłuchaniu sprawozda­ nia Głównej Komisji Rewizyjnej za jego przyjęciem głosowało 37 osób, natomiast pięć wstrzymało się od głosu. Następnie Główna Komisja Rewizyjna sformułowa­ ła wniosek o udzielenie absolutorium ustępującemu Zarządowi Głównemu PTL. Za przyjęciem tego wniosku opowiedziało się 36 osób, sześciu delegatów wstrzymało się od głosu. W sprawie przewidzianej porządkiem obrad, to jest prezentacji sprawozdań poszcze­ gólnych oddziałów PTL, głos zabrał prof. Buchowski, zgłaszając wniosek o pominięcie tego punktu, ze względu na dostępność sprawozdań na stronie internetowej PTL. W kolejnej części WZD PTL, przewodniczący obrad podziękował ustępującemu ZG PTL oraz prezesowi prof. Michałowi Buchowskiemu, który mimo zaangażowa­ nia w pracę naukową oraz liczne pełnione funkcje znajduje czas na działalność w Pol­ skim Towarzystwie Ludoznawczym. Poprosił zebranych delegatów o zgłaszanie kan­ dydatów do nowego Zarządu Głównego. Odczytano list nieobecnego podczas obrad prof. Zygmunta Kłodnickiego, który zgodził się kandydować do Zarządu Główne­ go. Po ustaleniu listy kandydatów przystąpiono do tajnego głosowania, w wyniku którego zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: prof. Michał Buchowski - 40, prof. Grażyna Ewa Karpińska - 40, prof. Jan Adamowski - 39, dr Magdalena Rostworowska - 39, prof. Teresa Smolińska - 38, dr Hubert Czachow­ ski - 38, dr Anna Weronika Brzezińska - 38, dr Jerzy Adamczewski - 37, dr Małgo­ rzata Michalska - 37, prof. Dorota Simonides - 34, dr Anna Nadolska-Styczyńska - 34, dr Michał Mokrzan - 34, dr Katarzyna Barańska - 27, prof. Waldemar Kuligowski - 27, prof. Zygmunt Kłodnicki - 18, dr Agata Strządała - 16. Zarząd Główny PTL ukonstytuował się ostatecznie w następującym składzie: prezes - prof. M. Buchowski, wiceprezesi - prof. G.E. Karpińska, dr M. Michalska, prof. T. Smolińska, sekretarz generalny - dr J. Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr M. Mokrzan, skarbnik - dr A. W. Brzezińska, zastępca skarbnika - dr M. Rostworowska. Członkowie ZG: prof. J. Adamowski, dr H. Czachowski, prof. D. Simonides, dr A. Nadolska-Styczyńska; zastępcy członków ZG: dr K. Barań­ ska, prof. W. Kuligowski. Po ustaleniu listy kandydatów do Głównej Komisji Rewizyjnej przystąpiono do tajnego głosowania; zaproponowane osoby otrzymały następującą liczbę głosów: �Kronika 377 mgr Małgorzata Oleszkiewicz - 39, dr Damian Kasprzyk - 35, mgr Artur Trapszyc - 34, mgr Zbigniew Toroński - 31, dr Magdalena Kwiecińska - 28, mgr Elżbieta Filip - 25. Główna Komisja Rewizyjna ukonstytuowała się w następującym skła­ dzie: przewodnicząca - mgr M. Oleszkiewicz, sekretarz - dr D. Kasprzyk, członek mgr A. Trapszyc, zastępcy członków - dr M. Kwiecińska, mgr Z. Toroński. Część wyborczą WZD PTL zamknął wybór Sądu Koleżeńskiego. Osoby zapropo­ nowane do jego składu otrzymały następującą liczbę głosów: dr Artur Gaweł - 36, mgr Maciej Kwaśkiewicz - 36, dr Kinga Czerwińska - 33, mgr Teofila Latoś - 32, dr Mateusz Szubert - 30, dr Katarzyna Majbroda - 25. Sąd Koleżeński ukonstytuował się w nastę­ pującym składzie: przewodniczący - dr A. Gaweł, sekretarz - dr K. Czerwińska, członek - mgr M. Kwaśkiewicz, zastępcy członków - dr M. Szubert oraz mgr T. Latoś. Delegaci jednogłośnie podjęli uchwałę o wyborze władz. W kolejnym punkcie programu obrad przewodniczący poprosił zebranych o zgła­ szanie wniosków. Głos zabrała dr Kotowicz-Borowy, poruszając kwestię braku ak­ tywności Oddziału PTL Warszawa. Zaproponowała, aby połączyć go z Północno-Mazowieckim Oddziałem PTL w Ciechanowie. Do dyskusji włączyła się dr Michalska, proponując restytucję warszawskiego Oddziału PTL poprzez zintensyfikowanie jego kontaktów z warszawskim środowiskiem akademickim, a zwłaszcza przez nawiąza­ nie współpracy z Instytutem Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Głos w sprawie uaktywnienia Oddziału PTL w Warszawie, bez konieczności łączenia go z Oddziałem Północno-Mazowieckim, zabrał także prof. Adamowski, reprezentujący Odział PTL w Lublinie. W dalszej części obrad dr Damian Kasprzyk, przewodniczący Komisji Wniosko­ wej, przedstawił dwa wnioski dr. Janusza Kamockiego. W pierwszym wnioskowa­ no o wyznaczenie przez Zarząd Główny osoby odpowiedzialnej za utrzymywanie kontaktów z Polakami mieszkającymi poza granicami kraju, w drugim o nawiązanie przez PTL kontaktów ze Światową Radą Badań nad Polonią. Trzeci z wniosków, autorstwa prof. Jasiewicza, dotyczył potrzeby stworzenia tak zwanej platformy po­ rozumienia - formy kontaktu, która umożliwiłaby członkom PTL wymianę refleksji i doświadczeń związanych z działalnością w poszczególnych oddziałach. Wniosek o zbliżonej treści i podobnej intencji złożyła także dr Rostworowska. Następnie przewodniczący Komisji Wnioskowej odczytał list napisany przez nieobecną na ob­ radach prof. Kopczyńską-Jaworską, która życząc uczestnikom zjazdu pomyślnych obrad, wnioskowała o to, by honorowi członkowie PTL otrzymywali bezpośrednio z biura ZG PTL (a nie, jak dotychczas, z oddziałów) informacje dotyczące kolejnych WZD PTL, a także powiadomienia o aktualnych wydarzeniach, organizowanych konferencjach oraz wszelkich podejmowanych przez PTL inicjatywach. Po wysłuchaniu zgłoszonych wniosków przystąpiono do dyskusji, podczas której zebrani zgłaszali swoje uwagi i komentarze. Głos zabrał dr Kamocki, argumentując za przyjęciem sformułowanych przez siebie wniosków. Przewodniczący obrad stwierdził konieczność bardziej szczegółowego określenia zakresu obu przedstawio­ nych wniosków i związania ich z charakterem działalności PTL. Zaproponował na­ stępującą treść wniosku: „wnioskuję, by ZG PTL wyznaczył osobę odpowiedzialną za kontakty w badaniach nad kulturą ludową środowisk polonijnych”. Do dyskusji �378 Kronika włączył się prof. Buchowski, przypominając, że przedstawiciele Polonii przynależą do różnych organizacji w kraju i za granicą, które zapewniają im stały kontakt z kul­ turą polską Podkreślił także, że kontakty z Polonią nie wpisują się w kluczowe cele, jakie wyznacza sobie PTL, a zjawisk, nad którymi podejmuje się w ramach PTL dys­ kusję, jest wiele, a jednak nie skutkuje to powoływaniem osób odpowiedzialnych za kontakty z różnymi instytucjami czy też organizacjami. Dr Michalska przypomniała zebranym, iż współpraca z Polakami mieszkającymi poza krajem wpisana jest w sta­ tut PTL. Ostatecznie wnioski zgłoszone przez dr. Kamockiego odrzucono. W jaw­ nym głosowaniu za wnioskiem prof. Jasiewicza, dotyczącym stworzenia „platformy porozumienia”, opowiedziało się 28 osób, dwie były przeciwne, 12 osób wstrzymało się odgłosu; wniosek prof. Kopczyńskiej-Jaworski ej przyjęto jednogłośnie. Po zakończeniu części poświęconej sprawom wnioskowym, dr Anna W. Brze­ zińska w imieniu Oddziału PTL w Poznaniu, a także współorganizatorów: Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Centrum Badań Migracyjnych UAM, Instytutu Oskara Kolberga w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu zaprosiła zebranych na kolejny WZD PTL do Po­ znania. Proponowany termin zjazdu to 20-23 września 2012 roku, towarzyszyć mu bę­ dzie konferencja naukowa „Europa regionów - perspektywy badawcze i edukacyjne”. Sekretarzem konferencji został prof. UAM, dr hab. Jacek Schmidt. Po komunikacie dr Brzezińskiej podjęto dyskusję na temat miejsca obrad WZD PTL w 2013 roku. Na miejsce zjazdu i towarzyszącej mu konferencji naukowej zaproponowano wstępnie Zieloną Górę, podkreślając pograniczność etniczno-kulturowąziemi lubuskiej. Kandy­ datem do zorganizowania WZD PTL w 2014 roku jest Oddział PTL w Lublinie. Przewodniczący obrad, prof. Zbigniew Jasiewicz pogratulował członkom nowo wybranego Zarządu Głównego PTL, a także osobom współtworzącym Główną Ko­ misję Rewizyjną oraz Sąd Koleżeński. Dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosił koniec 87. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. Po oficjalnym zamknięciu obrad głos zabrał prezes Zarządu Głównego, prof. Michał Buchowski, dziękując zebranym za uczestnictwo w Walnym Zgromadzeniu. Podkre­ ślając pracę i zaangażowanie członków ZG PTL na rzecz sprawnego funkcjonowania i umacniania pozycji Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, prezes przypomniał długoletnią historię i tradycję tej szacownej instytucji, jednocześnie kreśląc perspek­ tywy jej dalszego rozwoju. Prof. Buchowski podkreślił, że kwestią priorytetową dla działalności PTL jest powołanie sekcji, które łączyłyby przedstawicieli różnych od­ działów zainteresowanych określonymi problemami i zjawiskami społeczno-kulturo­ wymi. Konsekwencją powołania wspomnianych sekcji w ramach PTL byłaby zmia­ na charakteru konferencji towarzyszących WZD, które przybrałyby postać dyskusji panelowych organizowanych jednocześnie w ramach kilku bloków tematycznych, co zdynamizowałoby przebieg zjazdów, zapewniając im niekwestionowaną wartość poznawczą; w szerszej zaś perspektywie ich powstanie wzmocniłoby naukową i po­ pularyzatorską działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. sekretarz obrad - dr Katarzyna Maj broda przewodniczący obrad - prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz �Kronika 379 SPRAW OZDANIE Z D ZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2010 DO SIERPNIA 2011 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 86. WZD w Toruniu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. J. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Dane ogólne 24 września 2010 roku w Toruniu odbyło się 86. Walne Zgromadzenie Delega­ tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymiary podróżowania”. Protokół z 86. WZD został opublikowany w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. W okre­ sie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgro­ madzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działał w następującym składzie: prezes - prof. dr hab. Michał Buchowski, wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, dr hab. prof. UL Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski, zastępca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski, skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska, członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzyli: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jawor­ ska, a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Mał­ gorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym zatrudnione są następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na 3/4 etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpo­ wiada za archiwum, sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13. �380 Kronika 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - obsługuje magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję korespondencji, a także obsługę czytelni­ ków, zakupy na potrzeby biura itd. 3. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1 października 2009 roku jest na pięciolet­ nim urlopie bezpłatnym, bowiem obecnie jest zatrudniona na pełnym etacie w Bi­ bliotece Uniwersyteckiej, ale dalej świadczy pracę na rzecz Biblioteki PTL. 4. Pani Agata Sikora na 1/2 etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wszystkie panie otrzymały w 2010 roku nagrodę roczną w ustawowej wysokości 8,5% rocznych dochodów. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada stronę internetową www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego dr Hubert Czachowski. Portal redagują: Hubert Czachowski, Olga Kwiatkowska i Ja­ kub Kopczyński. W zamierzeniach jest również utworzenie Newslettera - elektronicz­ nej formy biuletynu rozsyłanego za pomocą poczty elektronicznej, gdzie internauci będą mogli zapoznać się z najnowszymi wydarzeniami i informacjami o Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Realizacja wniosków z 86. WZD W trakcie 86. WZD Komisja Wnioskowa przedstawiła wniosek, aby minimalna roczna składka członkowska wynosiła 30 zł. Większością głosów został on przyjęty. Decyzję tę opublikowano w protokole z 86. WZD w „Ludzie” 94: 2010, s. 473-476. Działalność Zarządu Głównego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat do spraw niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja poza­ rządowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie do Spraw Niematerial­ nego Dziedzictwa Kulturowego i w listopadzie 2010 roku, w Nairobi (Kenia), PTL zostało oficjalnie zatwierdzone jako organizacja ekspercka w zakresie niematerialne­ go dziedzictwa kulturowego. 23 i 24 sierpnia 2010 roku miało miejsce kolejne spotkanie World Council of An­ thropological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), któ­ rego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem, jako jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przedstawicieli organiza­ cji z całego świata, od Japonii po Brazylię. Polskę, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował prezes, prof. Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji EASA w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią krajowych i międzynarodowych stowarzyszeń, która ma na celu koordynowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię �Kronika 381 oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorod­ ności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopoli­ tyczną dyscyplinę. W CAAma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest obecnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL - prezes M. Buchowski. Prof. M. Buchowski jest również członkiem Rady Towarzystw Naukowych przy Prezydium Polskiej Akademii Nauk, której przewodniczy dr hab. inż. Zbigniew Kru­ szewski, prof. SWPW w Płocku. Sfinalizowana została sprawa zatwierdzenia nowego statutu Polskiego Towarzy­ stwa Ludoznawczego. 11 stycznia 2011 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Od 1 października 2009 roku obowiązują dwie nowe umowy z Uniwersytetem Wrocławskim, które regulują funkcjonowanie Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego w powiązaniu z tą wyższą uczelnią. Jedna umowa, podpisana na okres pięciu lat, dotyczy użyczenia zbiorów bibliotecznych. Druga, również pięcioletnia, traktuje 0 użytkowaniu lokalu przez PTL i zobowiązuje do płacenia kosztów mediów propor­ cjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosunku do całości zajmo­ wanego lokalu. Płacimy również czynsz za biura, a wynegocjowana stawka to 20 zł za metr kwadratowy, czyli 341,60 zł. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach, 11 stycznia oraz 12 kwietnia 2011 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocła­ wiu przy ul. Szczytnickiej 11. Najważniejsze tematy, które poruszono, to: sytuacja Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, ustalenia dotyczące przeprowadzenia inwentaryzacji magazynu wydawnictw i sporządzenia inwentarza pozostałych środków trwałych PTL poprzez wykonanie spisu z natury, co zaleciła Główna Komisja Rewizyjna, sprawy wydawnicze (m.in. zmiana procedur dofinan­ sowania przez MNiSW, uchybienia wydawnicze), organizacja 87. WZD w Opolu 1 towarzyszącej mu konferencji naukowej, sprawy członkowskie (przyjęcie nowych członków, niepokojąca sytuac ja w warszawskim oddziale PTL). 10 czerwca 2011 roku odbyło się wyjazdowe posiedzenie Zarządu Głównego z kadrą Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL w Łodzi (ODilE) w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii UL. W spotkaniu udział wzięli przed­ stawiciele ZG PTL: prof. Grażyna Ewa Karpińska - wiceprezes, dr Małgorzata Mi­ chalska - wiceprezes, dr Anna Weronika Brzezińska - skarbnik, dr Hubert Czachow­ ski - zastępca sekretarza generalnego; przedstawiciele ODilE PTL w Łodzi: prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska - kierownik, dr Inga Kuźma, mgr Małgorzata Wilbik, mgr Maria Łęgocka oraz prof. Władysław Baranowski - dyrektor Instytu­ tu Etnologii i Antropologii Kulturowej UL. W rezultacie dyskusji między innymi zaktualizowano obowiązujący Regulamin Prac Ośrodka, w którym zaproponowano powołanie ciała doradczo-merytorycznego dla ODilE, złożonego z trzech osób: de­ legata Zarządu Głównego PTL, członka zarządu lokalnego oddziału PTL oraz osoby wskazanej przez dyrekcję IEiAK UL. Ponadto przedyskutowano możliwości tech­ niczno-prawne umieszczenia strony www i katalogu on-line „Bibliografii Etnografii �382 Kronika Polskiej w Internecie” na stronach internetowych Towarzystwa. Ze względu na po­ trzebę częstszych kontaktów kierownictwa ODilE z ZG PTL postanowiono, aby kie­ rownik Ośrodka miał prawo uczestniczyć w ZG PTL, a co najmniej raz w roku przed Walnym Zjazdem Delegatów brał udział w posiedzeniu Zarządu Głównego. W skład komisji inwentaryzacyjnej magazynu wydawnictw weszli członkowie wro­ cławskiego oddziału PTL - Michał Mokrzan jako przewodniczący komisji oraz Kata­ rzyna Majbroda i Justyna Starczewska-Licznerska. Poprzednia inwentaryzacja miała miejsce w 2003 roku. Inwentaryzacja wykazała nadwyżki w wysokości 11.292,50 zł, które powstały najczęściej poprzez nieuwzględnienie w kartotekach tak zwanych nad­ bitek drukarskich powyżej zamówionego nakładu. Aby tego uniknąć w przyszłości, postanowiono wpisywać do kartotek wyłącznie nakład faktycznie dostarczony z dru­ kami, czyli nakład właściwy oraz nadbitki. Stwierdzono również niedobory na kwotę 4.328,50 zł, co stanowi niecały 1% całego stanu magazynowego. Powstały one naj­ prawdopodobniej podczas wielokrotnego przenoszenia magazynu, zanim znalazł się on na ulicy Szczytnickicj. Zarząd Główny uznał te braki za niezawinione. Dla uniknię­ cia takiej sytuacji w przyszłości, inwentaryzacja odbywać się będzie w cyklu dwulet­ nim. W trakcie weryfikacji zostały spisane również egzemplarze uszkodzone o łącznej wartości 4.151,50 zł. W sprawie tak zwanych kominów, które zawyżają realną wartość magazynową, a nie rokują sprzedaży, dokonano oszacowania według kryterium roku wydania: do 1980 roku pozostawia się maksimum 50 egzemplarzy, po 1980 do 2004 roku - po maksimum 100 egzemplarzy, po 2004 roku - w pełnej liczbie. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2010 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2011. Najważniejsze pozycje wśród wpływów to dota­ cja celowa Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofi­ nansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co stanowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało ob­ niżone dofinansowanie wymiany wydawnictw. Dotacją objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania” towarzysząca 86. WZD w Toruniu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnienie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok do bibliografii mię­ dzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Biblio­ graphy o f the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; �Kronika 383 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami za­ granicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów muzealnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawniczą objęło dofinansowanie w wysokości 97.000,00 zł na na­ stępujące pozycje: „Lud” 94: 2010 - 25.200,00 zł; „Literatura Ludowa” 2010: 1-6 - 24.000,00 zł „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00 zł; „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3 - 11.250,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00 zł; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00 zł; „Prace Etnologiczne” 23, praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00 zł. Sprzedaż wydawnictw przyniosła dochód w wysokości 35.663,35 zł. Koszty w 2010 roku wyniosły 310.612,11 zł. Per saldo w roku 2010 zaistniała minusowa różnica bilansowa - 21.831,44 zł. Powyższa sytuacja wynikła przede wszystkim z konieczności zaangażowania własnych środków w realizację zadań dofinansowa­ nych przez MNiSW - finansowe środki własne to ponad 30 tys. zł. Ponadto w 2010 roku z powodu niższej niż w latach wcześniejszych dotacji na utrzymanie biblio­ teki i archiwum PTL niemożliwe było pokrycie całości wydatków osobowych. Od 2010 roku Zarząd Główny ponosi opłaty eksploatacyjne oraz czynszowe za pomiesz­ czenie biurowe (5.271,42 zł). Ponoszone są także pewne koszty na rzecz Zarządu Głównego, to jest koszty delegacyjne, organizacji posiedzeń, korespondencyjne czy inne związane z funkcjonowaniem Biura. Przy ujemnym wyniku finansowym Zarząd Główny był wypłacalny i miał płynność finansową na działalność w 2011 roku. Został sporządzony bilans oraz rachunek zysków i strat za rok 2010, które to wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans, jednogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG, został złożony wraz ze stosownymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30 czerwca 2010 roku. �384 Kronika Natomiast na 2011 rok Polskie Towarzystwo Ludoznawcze otrzymało dofinan­ sowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 200.860,00 zł. W tym na wydawnictwa: „Lud” 95: 2011 -21.500,00 zł; „Literatura Ludowa” 2011: 1-6 - 21.000,00 zł; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska) - 7.200,00 zł; „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska) - 5.640,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku - 9.600,00 zł; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi 9.600,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski) - 4.500,00 zł; „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska) - 6.000,00 zł; „Archiwum Etnograficzne” 2, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska) 11.400,00 zł; „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska) - 9.000,00 zł; „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich) - 12.600,00 zł; oraz na działalność biblioteki i archiwum, w tym: Biblioteka: 1. Wymiana wydawnictw z instytucjami zagranicznymi i krajowymi - 8.600,00 zł; 2. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.200,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów - uzupełnienie zbiorów bibliotecznych - 8.500,00 zł; 4. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 3.000,00 zł; 5. Opracowanie zbiorów bibliotecznych - 3.500,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 4.450,00 zł; Archiwum: 1. Konserwacja zbiorów archiwalnych - 1.950,00 zł; 2. Opracowanie zbiorów archiwalnych - 2.400,00 zł; 3. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.200,00 zł. Ponadto MNiSW przyznało dofinansowanie na konferencję naukową „Tradycyjna obrzędowość w kulturze współczesnej”, towarzyszącą WZD w Opolu - 10.000,00 zł oraz na: �Kronika 385 1. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych - kontynuacja na rok 2011 - gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bieżącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficznych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Scien­ ces - 7.520,00 zł; 3. Modernizacja strony internetowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej 3.000,00 zł. W pierwszym półroczu 2011 roku uzyskano dochód ze sprzedaży wydawnictw w wysokości 16.633,32 zł. Koszty wyniosły 73.588,84 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej, 12 kwietnia 2011 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych czasopism i serii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Zgodnie z planem wydawniczym, w 2010 roku ukazały się następujące czasopisma i książki: A. Periodyki: „Lud” 94: 2010; „Literatura Ludowa” 49: 2010; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49, praca zbiorowa, Etyczne problemy badań an­ tropologicznych; B. Serie wydawnicze: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9: 1, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka; „Prace Etnologiczne” 22, Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków, „Archiwum Etnograficzne” 50, praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne 3; „Archiwum Etnograficzne” 51, Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś\ „Biblioteka Literatury Ludowej” 8, Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia. �386 Kronika Zadania wydawnicze na rok 2011 to: „Lud” 95:2011; „Literatura Ludowa” 50: 2011; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 50, Wokół społeczności wiejskiej. Etnogra­ fia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej (red. naukowa A. Nadolska-Styczyńska, G.E. Karpińska); „Biblioteka Literatury Ludowej” 9, Nowe konteksty badań folklorystycznych (red. naukowa J. Hajduk-Nijakowska, T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca” 24, Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłań­ cy 1863 roku; „Biblioteka Zesłańca” 25, Teresa Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi; „Biblioteka Popularnonaukowa” 15, Tubylcy własnego świata (red. naukowa W. Kuligowski); „Biblioteka Popularnonaukowa” 16, M. Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci (red. naukowa T. Smolińska); „Archiwum Etnograficzne” 52, Polacy poza granicami kraju (red. naukowa M. Michalska); „Dziedzictwo Kulturowe” 5, M. Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzyskie­ go (red. naukowa T. Smolińska); „Prace Etnologiczne” 24, Rafał Beszterda, Bracia morawscy a kultury himalaj­ skie (red. naukowa Z. Jasiewicz lub R. Vorbrich). W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2012: „Lud” 96 i „Literatura Ludowa” 51; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 51, praca zbiorowa, Antropolog w mieście i o mie­ ście (red. naukowa G.E. Karpińska); „Archiwum Etnograficzne”, Za miedzę, za morze, w zaświaty... Kulturowe wymia­ ry podróżowania z materiałami (20 art.) z międzynarodowej konferencji naukowej w Toruniu w 2010 roku (red. naukowa W. Olszewski i V. Wróblewska); „Prace Etnologiczne”, tom z materiałami konferencji w Poznaniu organizowanej przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN i IEiAK UAM „Rozwój a kultura”, pod red. Ryszarda Vorbricha; „Prace Etnologiczne”, Kultura na pilota. Medialne wymiary rzeczywistości spo­ łecznej, (red. naukowa W. Kuligowski, M. Hermanowski); „Prace Etnologiczne”, Jacek Splisgart, Obrzędowość rodzinna w Japonii (red. na­ ukowa R. Vorbrich); „Biblioteka Literatury Ludowej”, Ryszard Bieńkowski, Cerowanie dziurawym parasolem deszczu (red. naukowa M. Jakitowicz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Andrzej Stachowiak, Wyznania na Łemkowszczyżnie (red. naukowa A. Brencz); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Natalia Maksymowicz, Podwójny wzór kultu­ rowy na Podhalu (red. naukowa A. Brencz); �Kronika 387 „Archiwum Etnograficzne”, Mateusz Gralewski, Kaukaz. Wspomnienia z dwu­ nastoletniej niewoli (opracowanie Przemysław Adamczewski, Timirlan Ajtberow); „Prace i Materiały Etnograficzne”, Aleksandra Winiarska-Marciniak, Mit „Soli­ darności”. O narracjach i dyskursach czasu polskich przemian (red. naukowa G.E. Karpińska); „Biblioteka Popularnonaukowa”, Bożena Kaczmarczyk, Tradycyjne oraz współ­ czesne gry i zabawy dziecięce (red. naukowa T. Smolińska); „Biblioteka Zesłańca”, Stefania Skowron-Markowska, Z Oyfordu na Syberię. Dziedzictwo naukowe Marii Antoniny Czaplickiej (red. naukowa F. Rosiński); „Biblioteka Zesłańca”, Polacy w guberni archangielskiej. XIX i X X wiek (red. naukowa Antoni Kuczyński, Mirosław Marczyk); „Biblioteka Zesłańca”, Adolf Januszkiewicz, Listy i dziennik ze stepów kirgiskich, w opracowaniu Haliny Gerber (red. naukowa Antoni Kuczyński). Składy redakcji serii wydawniczych i czasopism sąnastępujące: 1. „Lud” : zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Danuta Penkala-Gawęcka, zastępca redaktora naczelnego - dr Jacek Bednarski, sekretarz redak­ cji - dr Natalia Bloch, redaktor - mgr Roman Bąk. Rada redakcyjna: prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz, dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Lech Mróz, prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński, prof. dr hab. Czesław Robotycki; 2. „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: redaktor naczelny - dr Anna Weronika Brzezińska, zastępca redaktora naczelnego - dr Justyna Słomska-Nowak, sekretarz redakcji - dr Mariola Tymochowicz; 3. „Dziedzictwo Kulturowe” : redaktor naczelny - prof. dr hab. Teresa Smolińska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Michał Buchowski, prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki, prof. dr hab. Violetta Krawczyk-Wasilewska, mgr Ewa Repsch; 4. „Biblioteka Zesłańca”: redaktor naczelny - dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyń­ ski oraz prof. dr hab. Wiesław Caban, dr Adolf Juzwenko, prof. dr hab. Zbigniew Wójcik, prof. dr hab. Wojciech Wrzesiński; 5. „Biblioteka Popularnonaukowa” : redaktor naczelny - dr hab. prof. UAM Wal­ demar Kuligowski oraz mgr Olga Dyba, dr Magdalena Kwiecińska; 6. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: zespół redakcyjny: redaktor naczelny - dr hab. prof. UŁ Grażyna Ewa Karpińska, sekretarz redakcji - mgr Małgorzata Chelińska, zastępca sekretarza - mgr Aleksandra Krupa. Komitet redakcyjny: dr hab. prof. UŁ Katarzyna Kaniowska, prof. dr hab. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UŁ Ewa Nowina-Sroczyńska, dr Katarzyna Orszulak-Dudkowska, dr hab. prof. UJ Jan Swięch, prof. dr hab. Andrzej P. Wejland; 7. „Archiwum Etnograficzne” : kandydatura prof. Jana Adamowski ego na redak­ tora naczelnego musi zostać zatwierdzona przez WZD w Opolu; 8. „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Zygmunt Kłodnicki oraz prof. dr hab. Andrzej Brencz, prof. dr hab. Michał �388 Kronika Buchowski, prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, prof. dr hab. Mirosława Drozd-Piasecka, dr Barbara Falińska, prof. dr hab. Wanda Paprocka, prof. dr hab. Marian Pokropek, prof. dr hab. Anna Szyfer; 9. „Prace i Materiały Etnograficzne”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Andrzej Brencz oraz dr Hubert Czachowski, dr Małgorzata Michalska; 10. „Prace Etnologiczne” : redaktor naczelny-dr hab. prof. UAM Ryszard Vorbrich oraz dr Przemysław Hinca; 11. „Literatura Ludowa”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska, sekretarz redakcji - Maria Bożena Kuczyńska oraz prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Jerzy Jastrzębski, prof. dr hab. Piotr Kowalski, dr hab. prof. UWr Antoni Kuczyński, prof. dr hab. Dorota Simonides, prof. dr hab. Roch Sulima, prof. dr hab. Ryszard Waksmund; 12. „Biblioteka Literatury Ludowej”: redaktor naczelny - prof. dr hab. Jolanta Ługowska oraz prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Jerzy Bartmiński, prof. dr hab. Maria Jakitowicz, prof. dr hab. Krystyna Kossakowska-Jarosz, prof. dr hab. Piotr Kowalski, prof. dr hab. Roch Sulima. Podjęto decyzję o płaceniu za recenzje wydawnicze. Ustalone wynagrodzenie to 400,00 zł brutto. Koszty recenzji nie są rozliczane przez MNiSW, a wyłącznie ze środków PTL. Dr A. W. Brzezińska przygotowała formularz recenzji, który będzie wykorzystywany przez recenzentów do opiniowania prac przygotowywanych do druku w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym. Nastąpiła zmiana statusu „Łódzkich Studiów Etnograficznych” z serii na czaso­ pismo naukowe. Wynika to z wprowadzonej przez Ministerstwo Nauki i Szkolnic­ twa Wyższego parametryzacji jednostek naukowych, a szczególnie parametryzacji czasopism, co związane jest z oceną naukowej działalności wydawniczej. Zespołowi redakcyjnemu przewodniczyć będzie prof. G.E. Karpińska. W związku ze zmianą procedur przyznawania dofinansowania przez Minister­ stwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, termin składania wniosków na realizację zadań w 2012 roku uległ znacznemu przyspieszeniu, to jest do 30 września 2011 roku. Dlatego też recenzje („papierowe” oraz w wersji elektronicznej) oraz teksty do pu­ blikacji (w wersji elektronicznej) muszą być składane w biurze do końca czerwca. Dostarczona praca musi być zapisana w PDF w jednym pliku. Dotyczy to również prac zbiorowych. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę prowadzą, pod nadzorem mgr Pauliny Sucheckiej, mgr Aleksandra Michałowska od strony merytorycznej (od 1 października 2009 r. zatrudniona na etacie Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego) i Bożena Wrońska od strony tech­ nicznej. Biblioteka jest czynna codziennie w godz. od 9.00, w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie �Kronika 389 informacyjnym w gronie Bibliotek Zakładowych Uniwersytetu Wrocławskiego, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. W celu umożliwienia korzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych biblioteka jest czynna również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmono­ gram znajduje się na stronie internetowej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udo­ stępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiań­ skiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Biblioteki PTL, książki mogą wypożyczyć stu­ denci etnologii oraz członkowie PTL. Stan zasobów biblioteki na 31 grudnia 2010 roku wynosił 44.068 woluminów (w tym: 22.132 woluminów druków zwartych, 20.435 woluminów czasopism, 1.511 wydawnictw kartograficznych), których ogólna wartość wynosiła 313.186,09 zł. W roku 2010 wpłynęło 440 woluminów, w tym: 280 woluminów druków zwartych i 160 woluminów czasopism. Do zbiorów zakupiono 207 woluminów dzieł zwartych oraz 26 woluminów czasopism. Otrzymano również 34 egzemplarze darów i 18 wo­ luminów wydawnictw własnych. W ramach wymiany wpłynęło 107 woluminów od instytucji zagranicznych i 48 od instytucji krajowych. W zamian wysłano 311 wolu­ minów za granicę i 91 woluminów do instytucji krajowych. W 2010 roku z zasobów biblioteki skorzystało 418 osób. Byli to przede wszyst­ kim studenci uczelni wrocławskich i innych, członkowie PTL, pracownicy naukowi oraz inne osoby zainteresowane problematyką etnograficzną. W bibliotece udostęp­ niono 2.343 woluminów, w tym 1.836 egzemplarzy druków zwartych (na miejscu 1.613, wypożyczenia 223), 738 czasopism (na miejscu 730, wypożyczenia 8). Stan na 30 czerwca 2011 roku wyniósł 43.808 woluminów, od początku roku wpłynęło 199 woluminów, co zostało odnotowane w rejestrze nabytków. W ramach wymiany zagranicznej przybyły 52 woluminy (czasopism), z wymiany krajowej 32 (czasopisma 17, zwarte 15); dary - 17 woluminów, wydawnictwa własne - 4 wo­ luminy, zakupy - 94 woluminy. Od początku roku do 1 lipca 2011 roku z biblioteki skorzystało 315 osób. Udostępniono 1.213 woluminów, w tym 754 druków zwartych (572 na miejscu, wypożyczenia 182), 459 czasopism (451 na miejscu, 8 wypoży­ czeń). W wyniku przeprowadzonego w roku 2009 skontrum, zadecydowano o wyco­ faniu ze stanu braków: 459 jednostek inwentarzowych ze zbiorów kartograficznych (realizacja zalecenia GKR). Powyższe pozycje zostały wpisane do rejestru ubytków. Konserwacja zbiorów: poddano konserwacji i oprawiono tomy czasopism i serii „Folk-Lore. A Quarterly Review of Mytli, Tradition...”, London 1898-1939, „Jahr­ buch des Bukowiner Landes-Museum”, Cemiovitz 1893-1908, „Srpski Etnografski Zbomik” 1894-1926 oraz kilkanaście tytułów dzieł zwartych. Łącznie oprawiono 85 woluminów. Komputeryzacja zbiorów: zgodnie z planem sporządzono zapis publikacji zagra­ nicznych, które otrzymano w latach 1993-2008. W 2010 roku wprowadzono do kom­ puterowego katalogu dzieła zwarte pozyskane w latach 1993-1995. �390 Kronika Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydawnictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (a czasem kupowane w antykwariatach), wyselekcjonowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki, publika­ cje z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Prowadzona jest pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, sporządzanie wykazów wewnętrznych wpływaj ących książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontrahentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewidencjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dań krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze prowadzi ze 131 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytu­ cje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towarzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partne­ rów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzyma­ nych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalogu Zagra­ nicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej, dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii i folklorystyki. W okresie sprawozdawczym zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolej­ ne wspomnienia sybirackie (11 nowych tek) oraz o dokumentację naukową i wydaw­ niczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegó­ łowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Pozyskiwane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocławskiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy. Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, między innymi słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (tom 3. wydany w 2010 r.) oraz książek z serii �Kronika 391 „Biblioteka Zesłańca” (przygotowano do wydania w 2011 r. dwa kolejne tomy). Gro­ madzone w Archiwum PTL zbiory są także źródłem do merytorycznego przygoto­ wania wystaw muzealnych (np. wystawa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu „Zastaw więcierz, wódź niewodem... Rybołówstwo drzewiej”). W pierwszym półro­ czu 2011 roku ze zbiorów skorzystało 10 osób, udostępniono 110 teczek. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym przyjęto 32 nowych członków: Oddział Poznań - 7 osób, Oddział Północno-Mazowiecki - 5, Oddział Kraków - 4, Oddział Wro­ cław - 4, Oddział Łódź - 3, Oddział Gdańsk - 2, Oddział Lublin - 2, Oddział Opole - 2, Oddział Toruń - 2, Oddział Opoczno - 1. Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej W okresie sprawozdawczym w ramach corocznych grantów z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w Ośrodku przygotowano wybory do dwóch mię­ dzynarodowych bibliografii: Internationale Volkskundlische Bibliographie i Inter­ national Bibliography o f the Social Sciences. Przygotowano na nośnikach kom­ puterowych 214 not bibliograficznych etnografii polskiej za 2009 rok do IVB oraz 310 not do IBSS. W wyniku tych prac ukazują się noty bibliograficzne o polskich wydawnictwach w drukowanych, międzynarodowych rocznikach bibliograficznych oraz w prowadzonej przez IBSS bazie on-line dostępnej na subskrybowanej stronie internetowej. Drugim podstawowym zadaniem wykonywanym w ODilE są prace związane z bieżącą bibliografią etnografii polskiej w Internecie. Zapisano w komputerowej ba­ zie danych i wprowadzono do katalogu on-line łącznie 1125 not bibliograficznych. Bibliografia internetowa: „Bibliografia etnografii polskiej w Internecie” udostępnia­ na na stronie http://bep.uni.lodz.pl zawiera (dane z końca czerwca 2011 r.) ogółem 27.474 noty bibliograficzne, w tym: 4.532 noty za lata 1926-1939, 8.007 not za lata 1986-2000, 5.170 not za lata 2001-2003, 8.603 noty za lata 2004-2009 oraz 307 not za rok 2010. Na prace ODilE uzyskano dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: 2010 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda biblioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; upowszechnianie i promo­ cja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za rok 2009 do bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography o f the Social Sciences 8.350,00 zł; �Kronika 392 2011 rok - tworzenie i użytkowanie bibliograficznych baz danych, kontynuacja na rok 2011. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bi­ blioteczna, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za rok 2010 do bie­ żącej bibliografii etnografii polskiej oraz uzupełnienie brakujących not bibliograficz­ nych z lat poprzednich - 10.500,00 zł; upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja za 2010 rok do bibliografii międzynarodowej International Bibliography o f the Social Sciences - 7.520,00 zł oraz modernizacja strony inter­ netowej „Bibliografii Etnografii Polskiej” dla potrzeb prezentacji międzynarodowej w celu upowszechniania osiągnięć nauki polskiej - 3.000,00 zł. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski D O RO BEK OŚRO D K A DOKU M ENTA CJI I IN FO RM A CJI ETN O G RA FIC ZN EJ PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL został powołany na wniosek prof. Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej przez Zarząd Główny PTL w 1968 roku. Ze względu na kierującą jego pracami, został usytuowany w Łodzi, przy Kate­ drze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego (od 1972 r. pracami kierowała prof. Broni­ sława Kopczyńska-Jaworska). Zgodnie z intencjami założycielki, zakres działalno­ ści ODilE miał obejmować szeroko pojętą dokumentację krajowego i zagranicznego ruchu naukowego, jak również aktywności kulturalnej w zakresie kultury ludowej, w tym w pierwszym rzędzie sztuki ludowej i folkloru. ODilE rozpoczął pracę w oparciu o dotację specjalną uzyskaną z Wydziału I PAN oraz środki przekazywane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu przez PAN na działalność statutową. Sumy te podlegały stałym wahaniom w zależności od zmian w sposobach finansowania nauki i kultury przez państwo oraz od pozyskiwanych dla Ośrodka i całego Towarzystwa dotacji specjalnych. Prace z funduszy specjalnych były wykonywane na zlecenia przez specjalistów-etnografów, będących członkami PTL. W zależności od możliwości finansowych Towarzystwa zatrudniano w Ośrodku stałych pracowników, od jednego na 1/2 etatu w 1968 roku do dwóch pełnych etatów do końca lat 80. Wraz z cofnięciem przez PAN stałych, corocznych dotacji dla towarzystw nauko­ wych, przeznaczanych na cele statutowe, zatrudnianie pracowników w ODilE z roku na rok ulegało stałemu ograniczaniu. Aby wieloletnim współpracownikom zapewnić choćby ciągłość pracy, zatrudnienie pod koniec lat 90. wynosiło 2/5, a nawet 1/3 peł­ nego etatu (w 1973 r. pracownicy ODilE i Instytutu im. O. Kolberga otrzymali status pracowników naukowych), co nie zapewniało pracownikom nawet opieki lekarskiej. �Kronika 393 Z tego powodu ostatnie pracownice odeszły z zatrudnienia etatowego w czerwcu 1998 roku. Mgr Maria Niewiadomska-Rudnicka zrezygnowała całkowicie ze współ­ pracy, druga - mgr Małgorzata Wilbik pomaga w pracach ODilE do dziś. Przez cały czas środki na pokrycie kosztów działalności Ośrodka były uzupełniane różnymi co do wielkości i niecorocznie pozyskiwanymi dotacjami. Należy nadmienić, że po stałym uruchomieniu w Łodzi studiów etnograficznych w 1972 roku, w latach następnych Ośrodek korzystał z pomocy (10 dni pracy w roku akademickim) około 10-osobowej grupy studentów, którzy zaliczali w Ośrodku praktykę instytucjonalną. Niestety w nowych, oszczędnościowych programach na­ uczania praktyka ta została zlikwidowana i nawet na tę niewielką pomoc Ośrodek nie może liczyć. Przez pierwsze kilka lat po likwidacji zatrudnienia etatowego w Ośrodku organi­ zowano dyżury (2 godz. w tygodniu) na zasadzie pracy społecznej byłej pracownicy Ośrodka oraz pomocy pracownicy archiwum naukowego, wyznaczonej przez dyrek­ tora Instytutu. Od czasu przeniesienia pokoju Ośrodka z drugiego piętra Instytutu na parter, w pobliże biblioteki i archiwum Instytutu, raz w tygodniu dwugodzinny dyżur pełniła w nim pracownica archiwum Instytutu, a po uzgodnieniu telefonicznym, in­ formacji udzielała na miejscu kierowniczka ODilE. Niestety, w ramach oszczędno­ ści, w roku akademickim 2009/2010 ograniczono w bibliotece Instytutu liczbę pra­ cowników i archiwistka instytutowa pełni dyżury w bibliotece. W Ośrodku pomaga kierowniczce ODilE dorywczo, w razie istotnej potrzeby. Przedstawione okoliczności spowodowały, że cały okres działalności Ośrodka podzielić można na kilka podstawowych okresów różniących się intensywnością działań, efektami i charakterem pozyskiwanych rezultatów. Zapoczątkowanie prac Ośrodka Początek prac Ośrodka przypadł na lata sześćdziesiąte XX wieku, w którym to okre­ sie Katedra Etnografii UŁ nie prowadziła pracy dydaktycznej. Sytuacja ta pozwoliła na poświęcenie Ośrodkowi szczególnej uwagi. Zgodnie z przyjętym planem działania należało zacząć gromadzić potrzebne dane, z czym wiązały się podstawowe problemy techniczne, jak również sprawa ustalenia zakresu zbieranych informacji oraz techniki ich archiwizowania. Główny problem archiwum stanowił sposób pozyskiwania da­ nych, ich kolekcjonowania, podziału i wreszcie odszukiwania w zbiorze archiwalnym. Organizacja bazy dokumentacyjnej W latach 60. i 70. zarówno muzea, jak i inne instytucje i placówki naukowe gro­ madziły informacje systemem kartotekowym. Dyskusja koncentrowała się wokół kwestii wyboru najlepszych systemów wyszukiwawczych, z czym łączył się pod­ stawowy problem wypracowania systemu klasyfikacji danych, związany nierozłącz­ nie z zakresem przedmiotowym dyscypliny, wyodrębnieniem jej dziedzin i stoso­ wanymi pojęciami. W znanych nam placówkach europejskich panowała ogromna �394 Kronika różnorodność systemów klasyfikacyjnych. Rozpoczęliśmy więc prace nad zasadami tworzenia klasyfikacji, co na gruncie etnologii nie było rzeczą prostą ze względu na zainteresowanie naszej dyscypliny nie tylko człowiekiem i jego zachowaniami, ale także światem wytworów materialnych i niematerialnych jego działalności. Do waż­ niejszych prac z tego okresu należały: w 1970 roku udział pracowniczek Ośrodka w seminariach Ośrodka Informacji Naukowej PAN oraz zapoznanie się z pracami o systemach klasyfikacji i zasadach budowania tezaurusów dyscyplinarnych; w 1971 roku przygotowanie trzech artykułów o potrzebach dokumentacji osią­ gnięć naszej dyscypliny; w 1973 roku udział w pracach sekcji dokumentacji MUNAiE w Chicago; w 1978 roku przejęcie kierownictwa sekcji ds. dokumentacji i informacji KNE PAN, udział w dyskusjach redakcyjnych „Demosu”; w 1980 roku organizacja konferencji KNE PAN; w 1983 roku udział pracownic w kursie OIN PAN; w 1984 roku referat o stosowanej klasyfikacji na kongresie SIEF w Wiedniu; w 1987 roku udział w opracowaniu hasła do „Słownika etnolingwistycznego” pod redakcjąprof. J. Bartmińskiego; w 1989 roku współorganizacja w Toruniu konferencji poświęconej dokumentacji muzealnej; w 1990 roku powielenie opracowanego przez ODilE Słownika kultury material­ nej (rozprowadzanego przez PTL). Kartoteki dokumentacyjne Od początku działalności nawiązano kontakty z Ośrodkiem Informacji Naukowej PAN, Biblioteką Narodową oraz Centrum Informacji Naukowej, Technicznej i Eko­ nomicznej (CINTE), prowadzącymi szkolenia i publikującymi literaturę przedmiotu oraz służącymi fachowym poradnictwem. Pierwsze prace w Ośrodku polegały na założeniu kartotek informujących o pro­ wadzonych w kraju i za granicą pracach badawczych, muzeach etnograficznych, in­ stytucjach naukowych, zespołach folklorystycznych i ich pracownikach, twórcach ludowych itp. Wymagały dotarcia do istniejących źródeł informacji oraz przyjęcia współczesnych sposobów ich przechowywania i wyszukiwania. W założeniach powołania Ośrodka planowano, że stanie się on centralną, ogólno­ polską instytucją udzielającą informacji pomocnych w szeroko pojętej działalności kulturalnej. Jednak już po pierwszych latach działalności przekonano się, że pomimo wysiłków, wiedza o istnieniu Ośrodka i jego możliwościach nie docierała do szero­ kiego kręgu społecznego. Mimo że Ośrodek zgromadził szereg kartotek dokumen­ tujących życie naukowe w dziedzinie etnografii oraz działalność zespołów folklory­ stycznych, rzemieślników i twórców ludowych, po informacje o nich zainteresowani zwracali się przede wszystkim do regionalnych i większych muzeów etnograficz­ nych. Z tego powodu już w początku lat 70. zamknięto kartoteki folklorystyczne, �Kronika 395 ograniczając się do zbierania wiadomości o ruchu naukowym oraz informacji biblio­ graficznych. Działania związane z prowadzeniem kartotek dokumentacyjnych: 19671990 - przygotowanie i publikacja informacji o polskim ruchu naukowym w dziedzinie etnografii w kolejnych rocznikach „Ludu” (t. 54 do 73); 1957-1982 - doktoraty i habilitacje z etnografii i etnologii; 1968- 1970 - prace badawcze prowadzone przez etnografów; 1969- 1973 - festiwale, „dni”, konkursy folklorystyczne; 1970- 1977 - magisteria z etnografii; 1970- 1986 - etnograficzne wystawy czasowe; 1971- 1988 - konferencje naukowe o tematyce etnograficznej; 1975-1977 - polskie etnograficzne wystawy za granicą. Prace bibliograficzne W chwili powołania Ośrodka, PTL przekazał mu notatki z bieżącej bibliografii etnografii polskiej gromadzone przez Bolesława Gawina i do 1960 roku publikowane w „Ludzie”. Stały się one zaczątkiem bibliografii kontynuowanej przez następne lata w Ośrodku. Dane bibliograficzne gromadzono na kartkach katalogowych, wypisując dane z wykazu publikacji zwartych i przeglądu zawartości czasopism publikowanych przez Bibliotekę Narodową. Uzyskane informacje weryfikowano i uzupełniano prze­ glądając roczniki i tygodniki czasopism zamieszczających artykuły interesujące etno­ grafa. Następnie kartki porządkowano zgodnie z przyjętym układem przygotowanych do druku bibliografii, obejmujących kolejne pięciolecia. Po sporządzeniu maszynopi­ su bibliografii, na podstawie szczotki druku sporządzano indeksy - etnogeograficzny i osobowy. Przygotowanie jednego tomu bibliografii zajmowało kilka lat. Pracę uprościło i zintensyfikowało udostępnienie Ośrodkowi przez Katedrę Etno­ grafii UL w roku 1989 komputera, a następnie przystosowanie programu CDS ISIS do tworzenia komputerowej bazy opisów prac etnograficznych. Dzięki temu proces klasyfikacji i wydruku dokonywał się automatycznie. Dodatkowej pracy wymagało wprowadzenie obszerniejszych opisów oraz słów kluczowych oddających zawartość treściową publikacji. Główną troską Ośrodka było zapewnienie ciągłości prac i wystarczających środków na weryfikację biblioteczną, dość pracochłonny wpis poszczególnych not do komputera oraz znalezienie środków na druk kolejnych bibliografii. Ponieważ ostatecznie Ośrodkowi odmówiono środków na publikację bibliografii za lata 1990­ -2000, w oparciu o grant przyznany w wyniku starań prof. B. Kopczyński ej-Jawor­ skiej wprowadzono bazę bibliograficzną do Internetu. Główne dokonania bibliograficzne: 1982 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 1; 1983 - publikacja bibliografii za lata 1961-1969, cz. 2; 1986- publikacja bibliografii zawartości „Literatury Ludowej” za lata 1957­ -1985; �396 Kronika 1988 - publikacja bibliografii zawartości „Ludu” załata 1895-1985; 1989 - publikacja bibliografii za lata 1976-1985, udostępnienie komputera PC, adaptacja programu CDS ISIS; 1991 - początek gromadzenia materiałów bibliograficznych z lat 1986-2000; 1993 - publikacja bibliografii załata 1926-1933; 1996 - publikacja bibliografii za lata 1934-1939 oraz za lata 1986-1990; 2004 - opracowanie struktury bazy internetowej, wprowadzenie słów wyszuki­ wawczych, wprowadzenie do bazy danych z 2001 roku; 2005 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2002-2003; 2006 - uzupełnianie bazy danymi z lat 2004-2006; 2007 - w styczniu - udostępnienie bazy w Internecie. Wybory bibliograficzne dla bibliografii zagranicznych Polskie środowisko etnograficzne utrzymywało współpracę z redakcją między­ narodowego czasopisma abstraktów etnologicznych i folklorystycznych „Demos” (redakcja w Dreźnie, NRD). Między innymi, z ramienia PTL w pracach redakcyj­ nych uczestniczył dr Stanisław Błaszczyk, a z IHKM PAN prof. Anna Kutrzeba-Pojnarowa. W latach 70. przekazano zadanie gromadzenia abstraktów, korektę tłu­ maczeń i korespondencję Ośrodkowi. Średnio wysyłano rocznie około trzydziestu abstraktów (przygotowywano je w języku polskim, tłumaczone były w Dreźnie). Dla potrzeb klasyfikacji opracowano niemiecko-polski słownik słów kluczowych. Waż­ nym zadaniem było opracowanie tablic hierarchiczno-tematycznych słownika słów kluczowych stosowanych w analizie treści pozycji przedstawianych w abstraktach. Współpraca z „Demosem” : 1980 - ankieta muzealna i sporządzenie charakterystyki polskich muzeów do „muzealnego” zeszytu „Demosu”; do 2002 roku udział w zebraniach redakcyjnych „Demosu” : Drezno, Lubiana, Berlin Wschodni, Błażejewko koło Poznania, Drezno, RFN. Po zjednoczeniu Niemiec „Demos” przedstawiający prace tak zwanych demoludów i ZSRR, przestał się ukazywać. Bibliografia IVB W oparciu o przygotowywaną bibliografię bieżącą w Ośrodku opracowywano od roku 1977 wybory do Internationale Volkskundliche Bibliographie, wydawanej najpierw w Szwajcarii, potem w Niemczech Zachodnich, a następnie w Bremie. Po wyzwoleniu krajów bloku sowieckiego redakcję przeniesiono do Tallina w Estonii. Pracownicy Ośrodka brali udział w kolejnych zebraniach redakcyjnych IVB - 1990 Brema, RFN; 1991 Burgerland, Austria; 1992 Zurych, Szwajcaria; 1994 kongres SIEF, Wiedeń, Austria. W zebraniu w 2004 roku nie wzięliśmy udziału ze względu na brak środków. Przesłaliśmy tylko referat opublikowany w „Ludzie” 89, 2005. �Kronika 397 Bibliografia UNESCO W 1971 roku ODilE podjął się redakcji wyborów bibliograficznych dla Section International de Documentation et Information UNESCO, redagującej w Paryżu mię­ dzy innymi Social Science Bibliography/Anthropology. Redakcja ta z czasem prze­ niosła się do London School of Economics, gdzie oprócz corocznego tomu bibliogra­ fii w wersji książkowej zaczęto wydawać bibliografię na CD, a następnie udostępniać ją w Internecie. Z redakcją International Bibliography o f the Social Sciences Ośro­ dek współpracuje do dziś. Należy zaznaczyć, że po roku 2000 Ośrodek dwukrotnie nie dostawał na ten cel rocznych dotacji! W pierwszym roku Ośrodkowi przyszły z pomocą uniwersyteckie ośrodki etnologiczne, opodatkowując się dobrowolnie na rzecz przygotowania bibliografii, w drugim Ośrodek otrzymał jednorazową dotację z Redakcji IBSS, która nie chciała zrezygnować z naszej współpracy. Kartoteki osobowe W 1996 roku sporządzono w Ośrodku dublety kart członkowskich PTL. Zapro­ wadzono ewidencję zmarłych. Rozpisano ankietę osobową wśród pracujących w za­ wodzie absolwentów etnografii. W 1986 roku na zlecenie KNE PAN pozyskano dane statystyczne z GUS z akcji „Magister” i uzupełniono kartoteki. Sporządzono dla KNE PAN analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. Oprócz kartoteki założono teczki osobowe z danymi pozy­ skiwanymi w ramach różnych działań Ośrodka. Po śmierci dr. Jana P. Dekowskiego, w 1988 roku Ośrodek zabezpieczył komple­ towane przez niego materiały do „Słownika zasłużonych etnografów”, który projek­ tował. W 1990 roku, decyzją ZG PTL, przejęła je dr Anna Kowalska-Lewicka. Amerykański słownik antropologów W 1988 roku na zamówienie uniwersytetu w Chicago sporządzono 67 biogramów wybitnych badaczy polskich na polu etnologii, zmarłych przed rokiem 1920. Ze wzglę­ du na rozmiary publikacji tylko trzydzieści z nich redakcja umieściła w International Dictionary o f Anthropologists, New York-London: Garland Publications 1991. Sekcja korespondentów terenowych PTL W 1975 roku, w planie tematu węzłowego (temat 11.1 .IV) została powołana w ra­ mach PTL Sekcja, której celem miało być zorganizowanie siatki korespondentów, mających odpowiadać na przesłane ankiety. Kierownictwo merytoryczne Sekcji ob­ jęła mgr Zofia Neymanowa z Sieradza, natomiast stronę administracyjnąpowierzono Ośrodkowi. Poza sprawami finansowymi Ośrodek zajmował się powielaniem, wysy­ łaniem i ewidencjonowaniem ankiet oraz organizowaniem zjazdów korespondentów. �398 Kronika W 1980 roku przekazano Ośrodkowi kierownictwo Sekcji. Z powodu braku środków finansowych Sekcja decyzją Zarządu Głównego PTL zawiesiła działalność w 1987 roku. Pracowała 12 lat i skupiała od 89 korespondentów na początku, do 137 pod koniec działalności. Archiwum Sekcji zostało przekazane do archiwum PTL we Wro­ cławiu. Odbyły się cztery zjazdy korespondentów: w roku 1976 w Łodzi, w 1977 w Uniejowie, w 1978 w Kaliszu, w 1984 w Łodzi. Bibliograficzna baza internetowa Jak wspomniano, materiały do ostatniego tomu drukowanej bibliografii, obejmu­ jące lata 1986-1990, wprowadzano już do bazy komputerowej programu CDS ISIS przystosowanej do przygotowywania bibliografii przeznaczonej do druku. Podobnie wyglądały zapisy obejmujące lata 1990-2000, z tym że częściowo były one niekom­ pletne, gdyż w latach tych Ośrodek nie posiadał już stałych pracowników. W momencie opracowywania wersji internetowej bazy, opis bibliograficzny roz­ budowano, w związku z czym przekazana do Internetu baza ze wspomnianych lat wymaga niestety pewnych uzupełnień. Redakcje i inne prace organizacyjne Oprócz jedenastu tomów różnego rodzaju bibliografii bieżących i retrospektyw­ nych, Ośrodek zredagował i przygotował do druku dla Ministerstwa Kultury i Sztuki informatory o ośrodkach ginących umiejętności rzemieślniczych w latach 90. XX wieku. Ponadto organizował liczne konferencje i seminaria dotyczące problemów dokumentacji etnograficznej, w tym konferencję poświęconą współczesnym proble­ mom wsi przygotowaną razem z Radą Krajową Towarzystw Regionalnych i Uni­ wersytetem Łódzkim w 1997 roku (referaty drukowane w „Łódzkich Studiach Et­ nograficznych” 37: 1998). Ponadto Ośrodek zorganizował w 1968 roku na terenie łódzkiego Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego wystawę połączoną z poka­ zem produkcji tkanin dwuosnowowych. Wystawa była włączona do programu Mię­ dzynarodowego Triennale Tkaniny zorganizowanego przez Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. Odnośnie do prac organizacyjno-redakcyjnych należy także wspomnieć o zgromadzeniu i przetłumaczeniu w latach 1982-1983 artykułów do „polskiego” zeszytu czasopisma „Objets et Mondes” 24: 3-4, 1967, wydawanego przez Musée de 1’Homme w Paryżu. Baza źródłowa Ośrodka Na zakończenie powyższych informacji warto jeszcze dodać, że w wyniku pro­ wadzonych prac, oprócz dokumentów administracyjnych, Ośrodek posiada materiały dokumentujące niektóre etnograficzne konferencje międzynarodowe i krajowe oraz wystawy etnograficzne, bogate materiały do prac klasyfikacyjnych i słownikowych, �Kronika 399 materiały dotyczące historii i przeglądów filmów etnograficznych, prac związanych z wprowadzeniem do programów szkolnych elementów wiedzy etnograficznej (dzie­ dzictwo regionalne) czy akcji opieki nad twórczością i sztuką ludową, wreszcie dane biograficzne o etnografach czy materiały słownikowe. Można je, moim zdaniem, wy­ korzystać w opracowaniach dotyczących historii naszej dyscypliny. Bronisława Kopczyńska-Jaworska PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, CIESZYN, 14 M A JA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Wydziału Etnologii i Nauk o Edukacji Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie. Rozpoczęła je dziekan Wydziału, prof. dr hab. Halina Rusek, witając członków Komitetu. Obrady poprowadził, według wcześniej przyjętego porządku, przewodniczący Komitetu, prof. Aleksander Posem-Zieliński. Podziękował władzom dziekańskim i dyrekcji Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UŚ za zaproszenie KNE, a następnie usprawiedliwił nieobecnych członków Komitetu: Michała Buchowskiego, Jolantę Kowalską, Piotra Kowalskiego, Sławoja Szynkiewicza, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia. Posiedzenie było poświęcone trzem zespołom zagadnień: prezentacji komunika­ tów, wypracowaniu stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych, nie­ zbędnego do syntetycznej oceny polskiej humanistyki w ramach zadania Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze i Sztuce PAN, oraz prezentacji wnio­ sków wynikających z przeprowadzonej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształ­ cenia etnologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004-2009”. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o sytuacji w PAN, o pracach nad nową ustawą o PAN, szczególnie o dalszym statusie komi­ tetów, a także o reformie nauki i ustawie o tytułach naukowych. Prof. Posem-Zie­ liński przedstawił też założenia organizowanej przez Komitet konferencji „Rozwój a kultura”. Następnie prof. Lech Mróz omówił przygotowania do jubileuszu 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW i połączonych z tymi obchodami przedsięwzięć: konferencji „Antropologia sąsiedzka”, wystawy „Etnologia warszaw­ ska po 75 latach” i studenckiej wystawy w Państwowym Muzeum Etnograficznym. Z kolei prof. Władysław Baranowski poinformował o konferencji „Antropologia miasta” w Łodzi, a prof. Katarzyna Kaniowska o konferencjach studenckich: „Etycz­ ne problemy badań terenowych” i „Jakiej antropologii oczekujemy”. W nawiązaniu do tej ostatniej informacji, prof. Posem-Zieliński wspomniał o podobnej sesji orga­ �400 Kronika nizowanej niegdyś przez archeologów i zaproponował, aby w przyszłości zaplanować konferencję traktującą o tym, czego inne dyscypliny oczekują od nas. Następnie poru­ szono kwestię wydawnictw: prof. Ryszard Vorbrich apelował o składanie materiałów do serii PTL „Prace Etnologiczne”, a prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała 0 powołaniu dr Natalii Bloch na nowego sekretarza „Ludu” oraz o dotacji (25.000 zł) otrzymanej na kolejny, 94. tom tego czasopisma (dziesięć arkuszy w tym tomie stano­ wić mają materiały z konferencji Komitetu na temat globalizacji). W dyskusji rozwa­ żano kwestię, czy poszczególne tomy „Ludu” mogą być tematyczne oraz techniczne problemy związane z recenzowaniem artykułów nadsyłanych do redakcji „Ludu”. Podejmując drugie, przewidziane porządkiem obrad, zagadnienie, przewodniczą­ cy Komitetu podkreślił konieczność wypracowania stanowiska Komitetu na temat stanu nauk etnologicznych. Poinformował, że istnieje projekt opublikowania zgro­ madzonych materiałów całego Zespołu Ekspercko-Integracyjnego Nauk o Kulturze 1 Sztuce PAN. Zwrócił uwagę, że taka publikacja będzie traktowana jako wizytówka nauk humanistycznych. Dla nauk etnologicznych zarezerwowano około ośmiu stron tekstu. Przewodniczący dodał, że nieco zmodyfikował - w stosunku do pierwowzoru - ankietę, którą rozesłał w celu pozyskania danych. Tekst, który zamierza przygoto­ wać w oparciu o otrzymane materiały, będzie traktował o stanie badań w etnologii. Przedstawił 9-punktowy konspekt tego opracowania: 1. ewolucja od etnografii do antropologii. Sytuac ja strukturalna, miejsce etnologii w zespole nauk. Zakres przedmiotowy badań (terytorialny, merytoryczny, refleksja teoretyczna a badania empiryczne), badania jakościowe - przesuwanie się przed­ miotu zainteresowań od „tradycyjnej” kultury wsi do nowych obszarów, na przykład miasta czy Internetu; 2. związki interdyscyplinarne - etnologia i antropologia jako nauki społeczne i humanistyczne, związki z muzealnictwem, religią, sztuką, historią, literaturą, antropologizacja nauk pokrewnych (banalizacja, ale też rozszerzenie współpracy): re­ fleksja antropologiczna i zapożyczanie metod etnologicznych przez inne dyscypliny, ambiwalentne relacje między kulturoznawstwem a antropologią kulturową; 3. kulturotwórcza rola etnologii (ochrona materialnego i niematerialnego dzie­ dzictwa, rozbudzanie tożsamości narodowej, edukacja regionalna, ochrona pamięci kulturowej); 4. najważniejsze osiągnięcia poszczególnych ośrodków w zakresie badań w ostat­ nich pięciu latach (nad Poloniąi Polakami w innych krajach, transformacją od 1989 r., życiem codziennym, antropologią miasta, problemami regionalnymi, uchodźcami w Polsce); 5. popularyzacja wiedzy (ochrona dziedzictwa w muzeach, ekspertyzy, wystawy, publikacje antropologiczne w przekładach, szkoły letnie, konferencje interdyscypli­ narne, udział w mediach, ścieżki edukacji regionalnej, edukacja etnologiczna dla in­ nych kierunków, współpraca z instytucjami samorządowymi, muzealnymi); 6. analizowane i pożądane kierunki badań (studia nad nową Europą, migracjami, uprzedzeniami, antropologia polityczna, antropologia rozwoju, antropologia stoso­ wana, antropologia biznesu, zarządzania, antropologia edukacji, antropologia tury­ styki); �Kronika 401 7. przeszkody i bariery rozwoju: finansowe, organizacyjne (słaby udział w więk­ szych grantach i publikacjach z „pierwszej linii”); 8. środki na realizację badań (granty: promotorskie, indywidualne, krajowe); 9. formy współpracy z zagranicą (zbyt mało konferencji międzynarodowych or­ ganizowanych w kraju, słaba obecność na konferencjach zagranicznych, mało pro­ jektów zagranicznych). W konkluzji prof. Posem-Zieliński stwierdził, że po przygotowaniu opracowania zostanie ono rozesłane członkom Komitetu. W ostatniej części posiedzenia zespół ekspertów wyłoniony przez Komitet, w składzie: prof. prof. Aleksander Posem-Zieliński, Zygmunt Kłodnicki, Lech Mróz, Ewa Nowina-Sroczyńska i Czesław Robotycki, zaprezentował swoje wnioski wyni­ kające z przeprowadzonej ekspertyzy na temat praktyki kształcenia etnologicznego, po czym nastąpiła dyskusja. W ramach wolnych głosów i wniosków, prof. Kaniowska wystąpiła z inicjatywą, aby kolejne posiedzenie Komitetu poświęcić kwestii kształ­ cenia na poziomie doktoranckim i zaproponowała, że przygotuje materiał wprowa­ dzający do dyskusji; stąd prośba do zebranych o dostarczenie odpowiednich danych na ten temat, jeżeli podjęta będzie ta problematyka. Prof. Lech Mróz dodał, że jednym z tematów do dyskusji powinna być też kwe­ stia powstawania nowych ośrodków etnologicznych, a prof. Zbigniew Jasiewicz pod­ kreślił, że trzeba się zastanowić, jak tym nowym ośrodkom pomóc. Zamykając zebranie przewodniczący obiecał, że najbliższe posiedzenie będzie poświęcone sygnalizowanym wyżej zagadnieniom. Ryszard Yorbrich PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PAN, PO ZNA Ń, 21 PAŹDZIERNIKA 2010 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Otworzył je przewodniczący KNE, prof. Aleksander Posem-Zie­ liński, usprawiedliwiając nieobecnych członków Komitetu: prof. prof. Czesława Robotyckiego, Jana Swięcha, Elżbietę Tarkowską, Jerzego S. Wasilewskiego i Henryka Zimonia, następnie poprowadził je według wcześniej przyjętego porządku. Posiedzenie zostało podzielone na trzy części. Pierwszą poświęcono aktualnym problemom środowiska, w tym komunikatom, sprawom bieżącym Komitetu, infor­ macji o sytuacji w PAN, Wydziale I PAN i w innych ośrodkach organizacji nauki, na tle reformy nauki, oraz sprawozdaniu z przebiegu Interkongresu Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Turcji. �402 Kronika W ramach komunikatów przekazano informacje o zakończonych i będących w toku habilitacjach (J. Kajfosza, D. Demskiego, K. Marciniak, M. Trojana, D. Czai) oraz o wszczętych procedurach profesorskich (J. Tokarskiej-Bakir, A. Wieczorkie­ wicz, I. Kabzińskiej). Następnie prof. Ryszard Vorbrich omówił program konferencji „Rozwój a kultura” organizowanej przez KNE w Ośrodku Konferencyjnym w Będlewie koło Poznania. Powiadomiono zebranych o zaszczytnych funkcjach i wyróżnieniach członków Komitetu: prof. Michała Buchowskiego, który został wiceprzewodniczącym World Council of Anthropological Associations, prof. Doroty Simonides, która została nagrodzona „Śląskim Szmaragdem”, prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego, który został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, a także o jubileuszach człon­ ków Komitetu: prof. prof. Henryka Zimonia, Zygmunta Kłodnickiego i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej. Następnie omówiono przebieg naboru na studia w poszczególnych ośrodkach et­ nologicznych. I tak, w Toruniu przyjęto 60 osób na pierwszy stopień studiów oraz 36 na drugi stopień (W. Olszewski); w Gdańsku 60 na pierwszy stopień (W. Bęben); w Poznaniu 70 (pierwszy) i 36 (drugi); w Łodzi 96 (pierwszy) i 28 (drugi), maleje za­ interesowanie studiami wieczorowymi (W. Baranowski); w Warszawie 45 (pierwszy) i 29 (drugi), na niestacjonarne 39 (pierwszy) (L. Mróz); w Cieszynie 75 (pierwszy) i 25 (drugi), nie ma studiów niestacjonarnych i doktoranckich (Z. Kłodnicki); we Wrocławiu około 40 osób na studia dzienne, prowadzenie zaocznych nie opłaca się (A. Paluch). Poinformowano także o kategoriach (pierwszej i drugiej) przyznanych poszczegól­ nym placówkom etnologicznym po ocenie parametrycznej. W dyskusji poruszano mię­ dzy innymi to, że nowa ocena parametryczna nie jest korzystna dla nauk humanistycz­ nych, podobnie jak preferowanie publikacji w języku angielskim, postulowano także potrzebę zmiany „filozofii punktowania” publikacji. Podniesiono także problem stu­ diów doktoranckich, czyli studiów trzeciego stopnia na etnologii. Studia takie funkcjo­ nują w kilku ośrodkach. Na UMK sąto studia wydziałowe, a doktoranci mają stypendia rotacyjne (W. Olszewski); naUAM przyjęto dwie osoby, ogółem jest 12-13 doktoran­ tów, powołano też studia zaoczne płatne (1.500 zł za semestr) (M. Buchowski); na UŁ na studiach wydziałowych studiuje 19 osób, istnieje tendencja do przyjmowania jak największej liczby kandydatów (W. Baranowski); na UW na studiach wydziałowych jest 12 osób, brak stypendium na pierwszym roku i brak pracy po studiach nie zachę­ ca do ich podejmowania (L. Mróz); w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN nabór kandydatów trwa od dwóch lat, a studia są płatne. W dyskusji prof. Posem-Zieliński podkreślił, że korzystne jest kształcenie nowych kadr, ale problemem pozostają dla instytutów koszty, które generują doktoranci i to, kto je ma pokrywać. Kolejną kwestią, o której informowano były granty. Stwierdzono, że do granto­ wej komisji archeologiczno-etnologicznej trafiają także wnioski z innych dyscyplin, mające walor etnologiczno-antropologiczny, co powoduje zagęszczenie puli granto­ wej i konkurencję dla naszych wniosków. W dyskusji wspomniano o sprawie lokalu dla komisji grantowej (R. Vorbrich) oraz powiadomiono o przyznaniu trzech grantów Instytutowi im. O. Kolberga. �Kronika 403 Na zakończenie przekazano komunikaty o interesujących konferencjach: dedy­ kowanej P. Szackiemu - w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie; poświęconej C. Levi-Straussowi; na temat antropologii miasta - w Łodzi; konferen­ cji PTL „Antropologia podróżowania” - w Toruniu; „Obcy w karykaturze” - w War­ szawie; Szkole letniej połączonej z jubileuszem Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Z bieżących spraw Komitetu omówiono przede wszystkim kwestię wydawnictw. Poinformowano o wydaniu pierwszego tomu materiałów z konferencji „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (red. M. Drozd-Piasecka i A. Posem-Zieliński, Warszawa 2010) oraz o stanie prac redakcyjnych nad drugim tomem materiałów z tej konferencji. Ponadto przekazano informację o ukazaniu się materiałów z konferencji Komitetu na temat globalizacji w 94. tomie „Ludu” (czasopismo otrzymało środki na dodatkowe siedem arkuszy). W dyskusji mówiono o tym, że zaprojektowanie ko­ lejnego tomu tematycznego „Ludu” nie jest łatwe, bo nadsyłane teksty nie spełniają stawianych wymogów. Zasygnalizowano też, że na UJ powstała praca licencjacka na temat „Ludu”. Prof. Danuta Penkala-Gawęcka poinformowała o projektowanej konferencji Ko­ mitetu poświęconej zagadnieniom z zakresu antropologii medycznej, która odbędzie się w Będlewie w 2011 roku. Będzie to druga konferencja Komitetu, bo wcześniej, także w Będlewie, odbędzie się sesja międzynarodowa organizowana przez Komisję do Badania Wschodu KNE i Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK. Przechodząc do kolejnego punktu programu, przewodniczący przedstawił krótko aktualną sytuację w PAN i stwierdził, że Komitet winien funkcjonować według do­ tychczasowych zasad do 31 grudnia, czyli do przyjęcia nowych procedur i urucho­ mienia wyborów. Stąd nie ma jasności, czy będzie mogło odbyć się przyszłoroczne, wiosenne posiedzenie plenarne Komitetu, planowane w Gdańsku w Zakładzie Etno­ logii. Przewodniczący dodał, że w projekcie nowej ustawy o PAN wstrzymano próby ograniczenia liczby komitetów - mają one pełnić funkcje eksperckie, pozostawiono oddziały, będzie funkcjonował dawny podział członków PAN, ale dodatkowo zo­ stanie wprowadzone rozgraniczenie na członków-seniorów i członków, przy czym funkcje w PAN będą mogli sprawować tylko członkowie „juniorzy”. Projektuje się także wprowadzenie rad kuratorów dla instytutów, nie rozstrzygnięto jednak, kto bę­ dzie wchodził w ich skład. Nowością jest utworzenie Akademii Młodych, składającej się z naukowców do 38. roku życia, wybieranych na jedną kadencję. Wprowadzono zmiany organizacyjne: z Zakładu Archeologii Śródziemnomorskiej i Zakładu Kra­ jów Pozaeuropejskich utworzono Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Oriental­ nych PAN. Przewodniczący poinformował także, że zostanie wybrany nowy skład Centralnej Komisji na lata 2011-2012, ale zasady jej działania w tym okresie będą takie, jak dotychczas. Następnie prof. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z Interkongresu Między­ narodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (IUAES) w Beka w Tur­ cji, zatytułowanego „Na rozdrożu cywilizacji”, podczas którego wygłosił referat. Ze względu na wysoki koszt, liczba uczestników była ograniczona. Referaty wygła­ �404 Kronika szano w kilku sesjach, ale poziom prezentacji był dość niski. Przeważała tematyka Bliskiego Wschodu - problemy globalizacji, migracji. Referaty dotyczyły głównie etniczności, globalizacji, praw człowieka i tubylczości. Można było zauważyć, że mniejszym zainteresowaniem cieszą się gender studies, studia etnohistoryczne czy z problematyki ekologicznej. Następny interkongres jest planowany w 2011 roku w Perth w Australii, a pełny kongres Unii w 2012 roku w Manchesterze w Wielkiej Brytanii. Natomiast kongres SIEF odbędzie się w 2011 roku w Lizbonie. W części drugiej posiedzenia odbyły się prezentacje przebiegu i rezultatów dwóch przedsięwzięć badawczych. Prof. Zbigniew Jasiewicz wprowadził zebranych w szcze­ góły projektu „Początki polskiej etnologii i antropologii kulturowej (od końca XVIII w. do 1918 r.)”, realizowanego w ramach grantu KBN. Podał kilka powodów zajęcia się tym tematem: rozwój poszczególnych ośrodków etnologicznych i tworzenie się no­ wych, rozwój instytucjonalny etnologii, zwiększenie liczby studentów na tym kierun­ ku, konieczność popularyzacji wiedzy o podstawach etnologii i antropologii kulturo­ wej, globalizacja nauki i poszukiwanie miejsca dla naszej dyscypliny. Dodatkowym motywem było to, że sam wykładał historię etnologii. Sieci poszukiwań zostały szero­ ko zarzucone w kilku kierunkach: objęły między innymi analizę zjawisk etnicznych, opisy i interpretację kultur i ludów pozaeuropejskich, przedstawienie rozwoju kultury ludowej czy próby ukazania innych niż lud warstw narodu. Dwa wątki szczególnie zafascynowały prof. Jasiewicza: początek ośrodka wileńskiego oraz rola kobiet w et­ nologii polskiej. Rezultatem prac będzie monografia zgłoszona do publikacji w ramach serii „Prace KNE PAN”. Dziękując prelegentowi, przewodniczący wyraził nadzieję, że Komitet otrzyma środki na publikację tego tomu. Z kolei o Centrum Badań Migracyjnych UAM mówił dr hab. Jacek Schmidt, któ­ ry wymieniając powody jego powstania wskazał między innymi na tradycje poznań­ skie w zakresie badań migracji (chociaż podkreślił, że prym w tym względzie wiodą Warszawa i Kraków) i brak takiego ośrodka badawczego w Poznaniu. Utworzenie tej placówki jest próbą zintegrowania środowiska badaczy z zachodnich rejonów Polski, zajmujących się migracjami. Centrum jest placówką ogólnouniwersytecką z siedzibą w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, skupia 30 członków z pięciu wydziałów UAM i sześciu różnych dyscyplin, ale także osoby z zewnątrz. W skład rady programowej wchodzą profesorowie: Aleksander Posem-Zieliński, Michał Buchowski, Werner Schiffauer i Jan Sandorski. Cele Centrum to: 1. integracja roz­ proszonych działań, wymiana doświadczeń, aplikacja o fundusze; 2. informacyjny, założenie strony internetowej, wymiana informacji o konferencjach, założenie subbiblioteki; 3. badawczy - prace badawcze będzie prowadził zespół (także obcokra­ jowcy z Włoch, Niemiec i USA) z dużym doświadczeniem, również w pozyskiwa­ niu grantów indywidualnych, ale priorytetem będą granty zespołowe. Dr hab. Jacek Schmidt mówił o zrealizowanych pracach, wdrożonych projektach, zainteresowaniu władz samorządowych badaniami, o zajęciach dydaktycznych, a także o planach utworzenia filii Centrum we Frankfurcie nad Odrą. W ramach trzeciej części zebrania (wolne głosy i wnioski), głos zabrała prof. Katarzyna Kaniowska, która zastanawiała się, czy nie byłoby zasadne omówić na następnym posiedzeniu Komitetu zagadnień studiów doktoranckich. Zaznaczyła, że �Kronika 405 wie, iż nasze środowisko doktorantów oczekuje wsparcia i pomocy w tym zakresie. Na takie spotkanie należałoby przygotować wystąpienia na temat studiów doktoran­ ckich, które byłyby podstawą do dyskusji. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował, aby - ze względu na koń­ czącą się kadencję KNE - do tematu studiów doktoranckich powrócić po wyborach, na początku nowej kadencji. Ryszard Vorbrich K O N FEREN CJA „ETHICS, HEALTH CARE A N D A N TH R O PO LO G Y ”, A M STERD A M , 10 G RU D N IA 2010 Konferencję zorganizowała redakcja holenderskiego czasopisma poświęconego spo­ łecznym i kulturowym aspektom zdrowia, choroby oraz ochrony zdrowia „Medische Antropologie”, ukazującego się od 1989 roku. Jego redaktorem naczelnym jest jeden z najbardziej znanych antropologów medycznych w Europie, profesor Sjaak van der Geest. Spotkanie miało charakter interdyscyplinarny. Brali w nim udział antropolodzy, filozofowie, etycy oraz przedstawiciele biomedycyny (niektórzy również z przygo­ towaniem antropologicznym), przede wszystkim z Holandii, ale również z Niemiec i Bangladeszu. Teksty wszystkich prezentacji były dostępne uczestnikom przed spo­ tkaniem; referenci krótko streszczali swoje prace, a następnie szczegółowo je dysku­ towano. Po uwzględnieniu uwag i komentarzy artykuły zostaną opublikowane w ko­ lejnym numerze „Medische Antropologie”. Wyodrębniono trzy tematyczne panele: etyka ochrony zdrowia - perspektywa medyczna i etyczna, etyka ochrony zdrowia - perspektywa antropologiczna, etyka w badaniach antropologii medycznej. W ramach dwóch paneli poświęconych etyce służby zdrowia prezentowano przede wszystkim wyniki badań prowadzonych w Europie. Antropolożka z Norwegii, El­ len Kristvik (Akershus University Hospital, Lorenskog), podjęła kwestię wyrażania przez pacjenta zgody na terapię. W społeczeństwie zachodnim bardzo dużą wagę przypisuje się autonomii człowieka oraz możliwości decydowania o samym sobie. W kontekście ochrony zdrowia niesie to ze sobą zagrożenie, że lekarze zbyt często oddają decyzję o dalszym postępowaniu pacjentowi, który nie posiada przecież wie­ dzy i doświadczenia lekarskiego. Elleke Landeweer, filozofka z EMGO Institute for Health and Care Research w Uniwersytecie Medycznym w Amsterdamie, omówiła zagadnienia przymusu stosowanego wobec pacjentów oddziałów psychiatrycznych, z uwagi na bezpieczeństwo personelu, oraz związane z tym dylematy moralne. Janus Oomen, lekarz z wykształceniem antropologicznym, skupił się na problemie błędów lekarskich, starając się wyróżnić rodzaje krzywd wyrządzonych przez lekarzy: nie­ zamierzone, nieuniknione oraz takie, których można było uniknąć. Omawiano także �406 Kronika problemy etyczne pojawiające się przy sprawowaniu opieki nad nastoletnimi matkami oraz związane z programami prewencji upadków wśród osób starszych. Opisano toczą­ cą się obecnie w Holandii publiczną dyskusję wokół etycznie istotnych tematów sztucz­ nego zapłodnienia oraz eutanazji. Podjęto również temat zarządzania służbą zdrowia, wskazując na konieczność ciągłego balansowania między dobrem pacjenta a interesem placówki. Freerk Heule, emerytowany lekarz i antropolog, omówił działania fundacji pomagających realizować marzenia terminalnie chorych dzieci, które określa jako in­ stytucjonalizację społecznej potrzeby rekompensaty. Klaartje Klaver z Uniwersytetu w Tilburgu zajęła się kwestiami teoretycznymi i, posługując się koncepcją habitusu Pierre’a Bourdieu, zaprezentowała dane z badań nad opieką szpitalną w Holandii. W tej grupie tylko dwie prezentacje odnosiły się do badań spoza zachodniego kręgu kulturowego. Jedna z nich pokazywała, na przykładzie leczenia gruźlicy w In­ diach, nieadekwatność standaryzacji terapii leczniczych wypracowanych na gruncie euroamerykańskiej biomedycyny. Natomiast Lianne Holten, położna i antropolożka, która pracowała i prowadziła badania w Mali, wskazała, że w krajach, gdzie roz­ winięta jest medycyna tradycyjna, wysiłki czynione na rzecz jej zastąpienia przez biomedycynę są skazane na niepowodzenie. Jej zdaniem, dla dobra pacjentów ko­ nieczny jest dialog między różnymi medycynami i ich integracja. Wystąpienia dotyczące etyki badań z zakresu antropologii medycznej zwracały uwagę na konieczność prowadzenia stałej refleksji nad działaniami badacza. W inte­ resujący sposób ukazano, że kodeksy etyczne stworzone w Europie i Stanach Zjed­ noczonych nie sprawdzają się w innych kontekstach kulturowych, co podważa zasad­ ność oceniania projektów badawczych przez komitety etyczne. Sjaak van der Geest zaapelował do etyków o większe zaufanie do antropologów, którzy znając kulturowe i społeczne uwarunkowania miejsca, w którym prowadzą badania, są najbardziej kompetentni do oceny etyczności swoich działań. W kolejnych prezentacjach stawia­ no również pytanie: „czy kodeksy etyczne mogą podróżować?”. Na koniec zabrała głos specjalistka zdrowia publicznego, Prisca Zwanikken, z komitetu Royal Tropical Institute w Amsterdamie zajmującego się analizą projektów antropologicznych pod względem ich etyczności. Rozważa on wprowadzenie w przyszłości procedur zasię­ gania opinii „lokalnych autorytetów”, w celu dostosowania stawianych badaczowi wymagań etycznych do miejscowych uwarunkowań. Interdyscyplinarne seminaria, podczas których spotykają się reprezentanci róż­ nych perspektyw badawczych i naukowych, mają dużą wartość dla antropologów, gdyż ukazują nam inne punkty widzenia, a to umożliwia pogłębienie naszego inter­ pretowania rzeczywistości. Szczególnie znaczenie ma uwrażliwienie antropologów na etyczne aspekty naszych badań w obrębie systemów ochrony zdrowia i opieki medycznej. Z drugiej strony, etycy oraz lekarze, zapoznając się z wynikami badań antropologicznych prowadzonych w społecznościach pozaeuropejskich, mogą ła­ twiej zauważać kulturowe uwarunkowanie potrzeb zdrowotnych oraz weryfikować założenia swoich dyscyplin dotyczące uniwersalności zasad moralnych. Anna Helena Wądołowska �Kronika 407 KO N FEREN CJA „RO ZW ÓJ A KULTURA. PER SPEK TY W Y POZNAW CZE I PR A K TY CZN E” , BĘDLEW O , 21-23 PAŹDZIERNIKA 2010 Zagadnienia rozwoju i postępu należą do wiodących w światowej antropologii, zwłaszcza w ujęciu postkolonialnym. Polska - po włączeniu w struktury unijne zasiliła grono państw świadczących pomoc rozwojową krajom uważanym za mniej uprzywilejowane. Tym bardziej działania podejmowane w zakresie polityki rozwo­ jowej powinny stać się przedmiotem namysłu i debaty z udziałem nie tylko antro­ pologów, ale i badaczy z innych dyscyplin. Temu celowi służyła trzecia już z cyklu będlewskich konferencji. W organizacji tego przedsięwzięcia siły połączyły trzy ośrodki etnologiczne: Komitet Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk, Insty­ tut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza oraz Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk w Pozna­ niu1. Konferencja miała charakter interdyscyplinarny i zgromadziła, oprócz antro­ pologów - socjologów, politologów, prawników, filozofów, historyków, geografów i misjologów, wśród których byli również praktycy w zakresie pomocy rozwojowej. Wygłosili oni łącznie ponad 30 referatów. Pierwsza sesja plenarna, otwierająca konferencję, nosiła tytuł „Perspektywy rozwoju w ujęciu historycznym i antropologicznym”. W tej części obrad wystąpiło trzech prelegentów. Wątkiem przewodnim referatów był problem samego pojęcia rozwoju, tak w perspektywie historycznej, jak i antropologicznej. Karol Piasecki dokonał analizy zagadnienia rozwoju, łącząc ujęcia adaptacji biologicznej i kultu­ rowej. Argumentował, że główny problem badawczy tkwi w zbyt wąskim rozumie­ niu niezwykle istotnego komponentu definicji rozwoju, jakim jest pojęcie adaptacji biokulturowej. Prelegent rozważał zależności pomiędzy wzrostem a zmniejszaniem się poziomu skomplikowania systemów biokulturowych i wskazywał na różne kon­ sekwencje tych procesów, w tym poznawcze. Referat Ryszarda Vorbricha dotyczył zagadnienia rozwoju w kontekście globalizacji i zmian społeczno-kulturowych we współczesnej Afryce. Od wielu lat ważnym pojęciem jest tu „agent kontaktu”, który we współczesnej formie jest przedstawiany jako „agent rozwoju”. Prelegent zdefi­ niował go jako osobę, która partycypuje w dwóch (lub więcej) kulturach i z racji swej kluczowej pozycji w strukturach społecznych, politycznych czy ekonomicz­ nych, odgrywa istotną rolę w procesie rozwoju grupy i regionu, głównie jako po­ średnik w transferze idei, dóbr materialnych i technologii. W ostatnim referacie w tej sesji, przygotowanym przez Helenę Patzer i Agatę Hummel, analizie zostały poddane powiązania pomiędzy antropologią a rozwojem społecznym. Autorki argumentowa­ ły, iż antropologia jako dyscyplina nauki zaangażowana była od samego początku 1Te trzy ośrodki organizują corocznie konferencję w Będlewie koło Poznania, od 2008 r. Wcześniej miały miejsce dwa takie spotkania: „Komunikacja i dialog kultur” (13-15.06.2008 r.) oraz „Antropolo­ gia polityki i polityka w antropologii” (18-20.05.2009 r.). �408 Kronika swego istnienia - w sposób mniej lub bardziej świadomy - w rozwój i sprawowanie władzy, tak w kontekście kolonialnym, jak i postkolonialnym. Dziś, by nie powielać błędów przeszłości, systematycznie i kompleksowo buduje ona nową subdyscyplinę - antropologię rozwoju, zainteresowaną takimi zagadnieniami, jak zrównoważony postęp, kolonializm oraz neokolonializm, imperializm (w tym kulturowy), Trzeci Świat oraz relacje Północ - Południe. Dyskusja w drugiej sesji plenarnej, zatytułowanej „Perspektywy rozwoju w uję­ ciu filozoficznym, prawnym i misjologicznym”, koncentrowała się wokół relacji obcy - tubylec i dotyczyła wystąpień trzech prelegentów. W wygłoszonych refera­ tach Jarosław Różański i Wojciech Bęben zwrócili uwagę na sposób prowadzenia ewangelizacji, zadając pytanie, czy winna nią kierować zasada inkulturacji czy też inkorporacji. Ta pierwsza rozumiana jest jako swoiste prawo (a nie ustępstwo ze strony Kościoła) kultury do uszanowania jej wartości i promowanego stylu życia, jeśli nie są one sprzeczne z Ewangelią. Jej podstawowym mankamentem wydaje się fakt, że to obcy przeprowadza swoistą selekcję kultury tubylczej, nie do końca ją rozumiejąc. Powinien to raczej robić człowiek wychowany w danej kulturze, który potrafiłby dokonać trafnej jej interpretacji. Inkorporacja zaś dotyczy całości kultury, co może być trudne do zaakceptowania przez Kościół, jako że nie wszystkie elemen­ ty tubylcze są zgodne z jego naukami (na przykład poligynię można przemilczeć, ale zabijanie bliźniąt już nie). Drugi wątek dyskusji dotyczył kwestii praw ludności tubylczej w kontekście świadczonej jej pomocy. Zwracano uwagę, że definicje praw­ ne są oderwane od złożonej i pełnej niuansów rzeczywistości. Trudno więc w tej sytuacji stworzyć uniwersalnie dobre prawo, które można by stosować w praktyce. Jako przykład prelegent - Aleksander Posem-Zieliński - wskazał sytuację Mapuchów z Chile. Mieszkając na swoich terenach, definiowani są jako tubylcy i z tego tytułu przysługuje im prawo do pomocy. Kiedy jednak migrują za pracą do dużych miast, tracą status tubylca. Wątkiem przewodnim trzeciej sesji plenarnej - „Rozwój w doświadczeniach Ja­ ponii” - były przemiany japońskiej gospodarki oraz bezpośrednio z nimi związane zmiany społeczne i kulturowe, które przybliżyło słuchaczom dwoje gości z Japonii. Mayumi Sekizawa z National Museum of Japanese History w Tokio nakreśliła obraz skutków nagłego rozwoju ekonomicznego po II wojnie światowej, ze szczególnym uwzględnieniem przemian z lat 50. XX wieku. Doprowadziły one do gwałtowne­ go spadku produkcji rolnej, zaniku społeczności typu wiejskiego w niektórych re­ gionach, a zarazem do rozwoju osad typu miejskiego i wzrostu liczby robotników w ośrodkach wielkoprzemysłowych. Jedną z przemian, dobitnie zaakcentowanych przez Sekizawę, było pojawienia się nowego modelu rodziny - nielicznej, miesz­ kającej z dala od żyjących przodków oraz towarzyszące temu zjawiska alienacji, niskiej samooceny i problemy osobowościowe. Z kolei Takanori Shintani z Kokogakuin University w Tokio skupił się na przemianach dokonujących się w zakresie tradycyjnych upraw ryżu. Zwrócił uwagę na fakt, iż proces mechanizacji prac rol­ nych doprowadził do zintensyfikowania kultur rolnych, ale równocześnie do indy­ widualizacji rolnictwa. Wraz z wprowadzeniem na szeroką skalę maszyn, utraciły rację bytu działania wspólnotowe i rytuały religijno-magiczne mające dotąd istotne �Kronika 409 znaczenie scalające społeczności wiejskie. Pojawiły się ponadto nieznane wcześniej problemy związane z dziedziczeniem areałów rolnych, masowymi migracjami do miast i ośrodków przemysłowych, starzeniem się społeczeństwa oraz przerwaniem więzi międzypokoleniowych. Wieńczące sesję wystąpienie Jacka Splisgarta stanowi­ ło uzupełnienie dwóch poprzednich referatów. Nakreślił on tło przemian japońskiej gospodarki od połowy XIX wieku do dziś - „otwarcie się” Japonii na idee, nowinki techniczne, a co za nimi idzie wpływy Zachodu. Jednakże zarówno ideologie, jak i technologie zostały w znacznym stopniu przetworzone na rodzimym gruncie i pod­ dane wnikliwej refleksji. Kanwą dla rozważań referenta stał się model rodziny japoń­ skiej przekształcający się z rodziny wielopokoleniowej w nuklearną, z ograniczoną liczbą potomstwa. Tematyka podjęta przez referentów została przyjęta z zaintereso­ waniem przez uczestników konferencji, czego wyrazem była ożywiona dyskusja. Dalsze obrady miały miejsce już w sekcjach. Dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Afryce i Azji” zgromadziła aż siedmiu prelegentów, którzy podjęli zagad­ nienie rozwoju na przykładzie projektów realizowanych w państwach afrykańskich (w Nigerii, Kongo, Tanzanii oraz w Kraju Dogonów w Mali) i azjatyckich (w diaspo­ rze tybetańskiej w Indiach oraz w Tadżykistanie). Wszystkie te wystąpienia łączyła osoba beneficjenta pomocy rozwojowej - zwykle postrzeganego przez instytucje po­ mocowe w kategoriach podporządkowania - traktowanego tu jako sprawczy pod­ miot. Krzysztof Trzciński zwrócił uwagę na istnienie lokalnych koncepcji rozwoju, dostosowanych do rzeczywistości i potrzeb tych, których nazywa się beneficjentami. Uczynił to na przykładzie nigeryjskiego myśliciela politycznego i społecznego Claude’a Ake i jego koncepcji rozwoju powiązanego z demokracją, na przykładzie utopii agrarnej. Koncepcja ta zakładała między innymi realizowanie projektów krótkoter­ minowych na poziomie wsi, decyzyjność samych beneficjentów oraz uniezależnienie od pomocy zewnętrznej. Jacek Łapott poruszył kwestię zmiany kulturowej wywoła­ nej rozwojem turystyki, i podejmowanych przez niektórych Dogonów prób oporu wobec niej. Natomiast Lucyna Tumanowicz ukazała sprawczość dzieci ulicy z tanzańskiej metropolii, które stosują szereg strategii mających na celu zawłaszczenie przestrzeni i generowanie dochodu - w tym ujęciu dziecko jawi się jako równy do­ rosłym żywiciel rodziny. Rafał Beszterda przedstawił działania podejmowane przez mieszkańców Kinnauru z północnych Indii w obliczu projektu budowy hydroele­ ktrowni w ich regionie, które świadczą o świadomym i umiejętnym wykorzystywaniu pomocy państwa, na przykład poprzez uzyskiwanie rekompensat za zniszczoną przez niefortunną realizację projektu rozwojowego drogę, co uniemożliwiało transport ja­ błek na sprzedaż. Natalia Bloch zwróciła uwagę, że pomoc rozwojowa świadczona grupom postrzeganym jako nieuprzywilejowane - jak na przykład uchodźcy tybetań­ scy w Indiach - może prowadzić do zmiany relacji zależności w kontaktach z lokalną ludnością. Dochodzi do sytuacji, gdy goście i gospodarze zamieniają się miejscami, co z kolei stanowi źródło napięć i potencjalnych konfliktów. Anna Cieślewska omó­ wiła współwystępowanie różnych form samorządności na przykładzie organizacji wioskowych w okręgu szarabadzkim w Tadżykistanie, zarówno tych nowoczesnych, mających być agentami rozwoju demokracji, jak i tradycyjnych, od dawna istnieją­ cych na tym obszarze. Z kolei Andrzej Nowak, zadając przewrotne pytanie: „Czy �410 Kronika Kongo istnieje?”, zwrócił uwagę na potrzebę historyczno-systemowego ujmowania kultur i ich rozwoju, czyli konieczność kontekstualizowania kategorii rozwoju. Kolejna, dwuczęściowa sekcja „Problemy rozwoju w Ameryce Łacińskiej” prze­ niosła uczestników konferencji na inny obszar globu. Wystąpienia w jej ramach doty­ czyły trzech głównych kwestii. Pierwsza poruszała zagadnienie programów rozwojo­ wych kierowanych do krajów tego regionu. Marika Kosiel pokazała, jak istotną rolę w tworzonych aktualnie przez Unię Europejską projektach, adresowanych do kra­ jów regionu Karaibów, Pacyfiku, Ameryki Łacińskiej oraz Afryki, odgrywają unijne doświadczenia zdobyte w trakcie realizacji wcześniejszych kluczowych projektów: Wewnętrznej Polityki Spójności oraz Polityki Sąsiedztwa. Aleksander Posem-Zieliński przedstawił zakres oraz sposoby aplikowania różnego rodzaju pomocy (tej stricte materialnej oraz tej nakierowanej na zachowanie własnego dziedzictwa kulturowo-religijnego) przez agendy UE na obszarze Ameryki Łacińskiej. Istotną częścią jego wystąpienia była również analiza słabych punktów, jakie ujawniły się w trakcie reali­ zacji programów pomocowych, a które po części wynikały z ignorancji darczyńców wobec obcej kultury. Dzięki referatowi Magdaleny Śniadecki ej-Kotarskiej można było zapoznać się z problematyką projektów rozwojowych realizowanych wśród kobiet indiańskich w Boliwii. Drugi motyw przewodni dotyczył recepcji tychże programów rozwojowych przez ludzi, do których są one adresowane oraz wpływu, jaki mają na nią tubylcze obrazy świata. Mariusz Kański przybliżył tubylczą wizję „dobrego życia” Indian E ’ńepa z Wenezueli, która leży u podstaw ich sposobu odbio­ ru programów rozwojowych. Kontynuując ten wątek, Tarzycjusz Buliński pokazał, jak bardzo wątpliwe jest przypisywanie potencjału rozwojowego szkole państwowej działającej wśród Indian E ’ńepa. Zestawiając oficjalne cele programu edukacji dwukulturowej z praktyką tubylczą, zaprezentował szkołę jako instytucję zindianizowaną i wykorzystywaną przez Indian do osiągania swoich własnych celów. Z kolei Mag­ dalena Krysińska-Kałużna ukazała, jak dyskurs rozwoju i programów rozwojowych zostaje zawłaszczony i wykorzystany przez przedstawicieli kultury dominującej w Peru, i jakie przynosi to konsekwencje dla grup zdominowanych. Wreszcie trze­ ci wątek dotykał kwestii wpływu problematyki rozwojowej na koncepcje i praktyki badawcze dyscyplin naukowych. Bogumiła Lisocka-Jaegermann nakreśliła proces zmiany w praktyce terenowej geografów, którzy pod wpływem indywidualnych do­ świadczeń pozagabinetowych uwrażliwili się na żywy kontekst kulturowy. Dlate­ go też antropologia oraz tak zwana polityka miejsca stały się istotnym elementem „nowej” geografii kultury. Referat Łukasza Kaczmarka, zamykający sesję, przeniósł jej uczestników w krainę odległą zarówno w czasie, jak i przestrzeni, omawiając badania terenowe Józefa Obrębskiego przeprowadzone na wyspach Fidżi i Jamajce w połowie XX wieku. Osnową antropologicznej analizy zaprezentowanej przez auto­ ra stało się porównanie dwóch modeli rozwoju obu tych byłych kolonii brytyjskich. Drugi dzień konferencji wypełniły obrady w dwóch sekcjach i końcowa sesja plenarna. W ramach sekcji „Teoretyczne i praktyczne problemy rozwoju” podjęto między innymi zagadnienie relacji na linii płeć kulturowa - rozwój. Monika Bobako przedstawiła ujęcia teoretyczne, w których kategoria gender stanowi narzędzie anali­ zy skutków procesów modernizacji. Ambiwalentny wymiar tychże skutków, według �Kronika 411 prelegentki, polega na tym, iż z jednej strony mamy do czynienia z odrzuceniem tych form organizacji życia społecznego, politycznego i ekonomicznego, które niejako degradowały pozycję kobiet w społeczeństwie, a z drugiej z powstawaniem nowych, będących niczym innym, jak utrwaleniem wzorców patriarchalnych w ich nowej, „specyficznie nowoczesnej” formie. Krytyka procesów modernizacji z perspektywy genderowej słusznie zatem dowodzi niewłaściwości bezrefleksyjnego oceniania ich skutków tylko w kategoriach „rozwoju”, jednocześnie jednak niesie ze sobą ryzyko romantyzowania przednowoczesnych relacji społecznych. Z kolei Karol Masłow­ ski uzasadniał, iż skuteczność działań pomocowych jest zależna od mechanizmów regulujących stopień pożądania zmian społecznych. Przyjęcie za miernik rozwoju tych mechanizmów pozwala na sformułowanie uniwersalnej koncepcji rozwoju jako tych zmian w społeczeństwie, które są uznawane za „dobre”, „pożądane”. Natomiast Małgorzata Owczarska, w studium przypadku wolontariuszy organizacji studenckiej AIESEC, poruszyła problematykę rozwoju w kontekście międzynarodowej polity­ ki pomocy rozwojowej, wykazując rozbieżność pomiędzy jej przesłaniem (m.in. uwrażliwienie młodzieży na problemy globalne) a realizacją w praktyce przez orga­ nizacje pozarządowe (przekształcenie wolontariatu w formę turystyki). Wspólnym mianownikiem podsumowującym tę część konferencji było dokonanie krytycznej analizy pojęcia „rozwoju” z wykorzystaniem wachlarza różnorodnych ujęć epistemologicznych. Wystąpienia w sekcji „Problemy rozwoju w krajach postkomunistycznych” obra­ zowały kulturowe uwarunkowania i implikacje rozwoju gospodarczego, ich związki z tożsamością i pamięcią oraz ich wpływ na relacje międzyetniczne/międzykulturowe. W omówionych społecznościach lokalnych Bułgarii (Anna Kijewska), Polski (Maria Godyń) i polsko-niemieckiego pogranicza kulturowego (Paweł Ładykowski i Łukasz Kaczmarek), transformacja związana z upadkiem „żelaznej kurtyny” i li­ kwidacją bloku wschodniego uruchomiła wzajemnie powiązane procesy gospodar­ cze i kulturowo-społeczne bądź ujawniła ich trwanie i dynamikę. Do takich zjawisk należy rewitalizacja życia religijnego w Bułgarii i związane z nią manifestacje etniczności czy odtwarzanie się międzykulturowych, „naturalnych” relacji pogranicza polsko-niemieckiego. Kwestia traumy poprzesiedleńczej mieszkańców wsi Manio­ wy, którą zlikwidowano na skutek decyzji administracyjnej (pod budowę zbiornika wodnego), stanowiła istotny przyczynek do dyskusji nad relacjami pomiędzy pań­ stwem a wspólnotami lokalnymi oraz do refleksji nad rolą pamięci w kulturze mi­ grantów. Istotną cechą wspólną wystąpień w tej sekcji oraz ich niekwestionowaną wartością był fakt, iż powstały one w oparciu o badania terenowe. Konferencję zwieńczyła sesja plenarna podsumowująca obrady w poszczegól­ nych sekcjach. Sławoj Szynkiewicz podkreślił trudność połączenia wątków poru­ szanych w referatach w ramach sekcji dotyczącej tak różnych obszarów, jak Azja i Afryka. Jako jej główny motyw wskazał problematykę negatywnych aspektów pro­ gramów rozwojowych oraz ich skutków ubocznych, niezaplanowanych przez twór­ ców. Obrady sekcji dotyczącej Ameryki Łacińskiej podsumował Karol Piasecki, we­ dług którego z poszczególnych wystąpień wyłaniał się spójny obraz walki o kształt programów rozwojowych, jaką w tym regionie toczą ze sobą społeczności indiańskie �412 Kronika i postkolonialne społeczności metyskie. Przejawy tej właśnie walki uczestnicy kon­ ferencji mogli śledzić w referatach dotyczących różnych grup i rozmaitej problema­ tyki, począwszy od emancypacji kobiet w wielomilionowym społeczeństwie Boliwii, a na niewielkich grupach w Amazonii skończywszy. Z kolei obrady sekcji dotyczącej teoretycznych i praktycznych aspektów rozwoju zsyntetyzował Wojciech Olszewski. Poszczególne referaty, niezależnie od ich zróżnicowania, łączyły elementy ideali­ styczne przewijające się w postulatach ich autorów i dotyczące koncepcji „dobrej” zmiany czy też propagowania feminizmu w krajach afrykańskich. Wreszcie proble­ matykę ostatniej sekcji dotyczącej krajów postkomunistycznych zreferowała Iwona Kabzińska. Podkreśliła, że wszystkie referaty były oparte na własnych badaniach terenowych i łączyło je ukazanie stosunku zwykłego człowieka do wielkich zmian przychodzących z zewnątrz. Jej uwagę zwrócił też fakt, iż w niewielkim stopniu obecne w nich było „antropologiczne zadziwienie”. Całość obrad podsumował pomysłodawca konferencji, Ryszard Vorbrich, który wskazał na kilka jej wiodących wątków. Zwrócił uwagę, że w centrum rozważań nie­ odmiennie plasowały się takie kategorie, jak „rozwój”, „postęp” i „ewolucja”, które poddane zostały krytycznemu oglądowi. Jego efektem było poszukiwanie nowych kategorii, jak na przykład „agent rozwoju”. Opisał dwie podstawowe drogi aksjolo­ giczne, którymi może podążać refleksja antropologiczna nad rozwojem: antropologię rozwoju i antropologię rozwojową. Podkreślił interdyscyplinarność konferencji, któ­ ra przyniosła bogactwo podejść do dyskutowanych kwestii. Współistnienie w obra­ dach ujęć antropologicznych, socjologicznych, politologicznych, prawniczych, filo­ zoficznych, geograficznych i misjologicznych pokazało, jak istotna jest konfrontacja podejść przedstawicieli rozmaitych dyscyplin naukowych. Zwracając na to uwagę, jednocześnie ubolewał, że w spotkaniu zabrakło ekonomistów, których głosy wnio­ słyby wiele do rozważań nad rozwojem. Wyraził na koniec nadzieję, że tradycja in­ terdyscyplinarnych spotkań w Będlewie będzie kontynuowana. Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński2 2 Opracowanie na podstawie sprawozdań Rafała Beszterdy, Natalii Bloch, Lucjana Buchalika, Tarzycjusza Bulińskiego, Łukasza Kaczmarka, Mariusza Kańskiego, Pawła Ładykowskiego i Lucyny Tumanowicz. �Kronika 413 K O N FEREN CJA „ZDROW IE, CH OROBA I LECZEN IE W PERSPEK TY W IE IN TER D Y SCY PLIN A RN EJ”, BĘDLEW O , 9-10 CZERW CA 2011 Konferencja zorganizowana przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN oraz In­ stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, a poświęcona dyskusji nad istot­ nymi problemami zdrowia, choroby i medycyny, odbywała się w tym roku w gronie prawdziwie interdyscyplinarnym. Zaproszenie przyjęło blisko sześćdziesięciu ba­ daczy, reprezentantów socjologii i historii medycyny, psychologii, filozofii, litera­ turoznawstwa, medycyny, farmacji, botaniki, antropologii fizycznej oraz antropolo­ gii kulturowej. Obrady otwierały dwa referaty prezentujące polską oraz zachodnią antropologię medyczną. Danuta Penkala-Gawęcka (IEiAK UAM) wskazała na jej źródła, kierunki w polskich badaniach oraz związki z innymi naukami, podkreślając interdyscyplinarny charakter badań wynikający z jej ksztahowania się na pograniczu różnych nauk. Zwróciła też uwagę na inspiracje zagraniczne, odwołania do koncep­ cji Arthura Kleinmana, Charlesa Leslie czy Allana Younga. Zachodnią antropologię medyczną reprezentował Sjaak van der Geest (Medical Anthropology and Sociology Unit, University of Amsterdam), który ukazał społeczno-kulturowe uwarunkowania efektywności leków w biomedycynie. Ich zmienne znaczenie i skuteczność zależne sąod poziomu zaufania do lekarza i przepisywanej kuracji, co ma swoje strony dobre (efekt placebo) i złe (zastosowanie niezgodne z przeznaczeniem i związane z tym efekty uboczne). Rolą antropologa staje się działanie dla dobra publicznego - po­ znanie lokalnego sposobu percepcji biomedycyny oraz ścisła współpraca z lekarzem, który dzięki temu ma być lepiej przygotowany do kontaktów z pacjentem. Dalsze obrady toczyły się w czternastu sesjach, a dzięki zestawieniu referatów zależnie od problemu, nie zaś podejścia badawczego, stworzono szerokie pole do dyskusji. Zdrowie, choroba i leczenie - ta klasyczna triada kluczowych w antropo­ logii medycznej zagadnień znalazła odzwierciedlenie w strukturze konferencji. Naj­ więcej mówiono o sposobach dbania o zdrowie, zapobiegania jego utracie i przywra­ cania go. Czy jest to wyrazem globalnej tendencji postępującej medykalizacji, która znajduje oddźwięk w podejmowanej przez badaczy tematyce, czy może zwrotem ku zaangażowanej antropologii medycznej i - szerzej - zaangażowanej nauce skupionej na poszukiwaniu oraz ocenie metod i środków służących szeroko pojętemu dobrostanowi? Referenci na ogół chętniej stosowali pojęcie zdrowia niż choroby. Można więc powiedzieć, że zaczynamy widzieć szklankę raczej w połowie pełną niźli w po­ łowie pustą. Zmniejsza się też fascynacja egzotyką „niezwykłych” syndromów cho­ robowych i terapii, na rzecz zainteresowania problemami wyłaniającymi się na styku elementów dynamicznie kształtujących heterogeniczny, bogaty pluralizm medyczny dzisiejszego świata. Powyższy wątek pojawiał się w kilku panelach. W pierwszej grupie sytuowali się badacze poruszający kwestię spotkania medycyny pochodzenia nie-rdzennego (głównie biomedycyny) z tradycyjną w kulturach pozaeuropejskich. Współistnienie �414 Kronika tradycyjnej medycyny japońskiej z zachodnią przedstawiła Iwona Arabas (Insty­ tut Historii Nauki PAN i Muzeum Farmacji, Warszawa). Obserwowany w Buriacji konflikt dwóch światów - współczesnej medycyny tybetańskiej, związanej z kultu­ rą miejską, pismem i buddyzmem, oraz mongolskiej, związanej z kulturą wiejską, tradycją ustną i szamanizmem, ukazała Veronika Belyaeva-Saczuk (KEiAK US). Z kolei Tarzycjusz Buliński (IEiAK UAM) zaprezentował obraz biomedycyny, jaki mają Indianie Yanomami i w tym świetle zinterpretował problemy państwowej służ­ by zdrowia obszaru Amazonii. Druga grupa wystąpień dotyczyła głównie pluralizmu medycznego w Polsce zjawiska heterogenicznego, złożonego i zmiennego. Zdaje się, że przed nami rysuje się fascynujące pole badawcze, warte dalszej eksploracji. Małgorzata Gdok-Klafkowska (KEiAK US) omówiła próbę połączenia koncepcji Wschodu i Zachodu za­ wartą w Agni Jodze - systemie filozoficzno-religijnym autorstwa Mikołaja i Heleny Rerichów, powołanym do życia na użytek człowieka Zachodu. Tomasz Szymoszyn (IAiE PAN, Warszawa) opisał proces upowszechniania tradycyjnej medycyny ty­ betańskiej oraz przeobrażenia, jakim ulegała ona w trakcie dostosowywania do polskich realiów i potrzeb lokalnego odbiorcy. Socjologiczną analizę zjawiska „niekonwencjonalnej psychoterapii” Anatolij a Kaszpirowskiego zaprezentował Wło­ dzimierz Piątkowski (Zakład Socjologii Medycyny i Rodziny UMCS, Samodzielna Pracownia Socjologii Medycyny, UM w Lublinie), natomiast Michał Kocikowski (Instytut Kultury Polskiej UW) - antropologiczne studium ruchu odnowy charyz­ matycznej. Zwracano uwagę na trudności czy wręcz niemożliwość jednoznacznej klasyfikacji całej gamy praktyk leczniczych, a także na napięcia między biomedy­ cyną i różnymi dziedzinami leczenia niekonwencjonalnego, ale i przejawy współ­ pracy. Interesująco prezentowały się badania łączące nurt historii i socjologii nauki. Uży­ cie perspektywy diachronicznej pozwoliło na wykazanie czasowej zmienności para­ dygmatów biomedycznych, a w konsekwencji też praktyk prozdrowotnych i leczni­ czych. Referenci prezentowali w tym ujęciu niemiecką medycynę okresu romantyzmu (B. Płonka-Syroka, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław) i homeopatię, czy raczej dawne i dzisiejsze homeopatie (J. Jeszke, Wy­ dział Pedagogiczno-Artystyczny UAM) oraz zasady prawidłowego żywienia w kilku epokach - „właściwa” dieta pełniła zawsze funkcję samoregulacyjną poprzez dosto­ sowanie potrzeb do istniejących możliwości, wynikających z sytuacji społeczno-eko­ nomicznej i ekologicznej (J. Laskowska-Otwinowska, Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Państwowe Muzeum Etnograficzne, Warszawa). Przeanalizowano tak­ że leki i terapie Rzeczpospolitej szlacheckiej XVII i XVIII wieku - zgodne z doktryną humoralną, ale w kwestii skuteczności oceniane na podstawie odczuć pacjenta, co pro­ wadziło do zacierania granic między praktyką specjalistów a domową sferą leczenia (J. Węglorz, IH UWr). Próba weryfikacji owej skuteczności dowiodła, że najwyższą miały nie leki zalecane na podstawie diagnozy zgodnej z doktryną humoralną, ale sto­ sowane w oparciu o potwierdzoną wcześniej empirycznie skuteczność działania. Dziś metody tego okresu zostałyby raczej uznane za komplementarne względem biome­ dycznych (D. Raj, Katedra Farmakognozji AM, Wrocław). Referenci pokazali, że na �Kronika 415 pluralizm medyczny można spojrzeć nie tylko tu i teraz, ale także biorąc pod uwagę głębię historyczną i transkulturowy proces przepływu idei. Pojęcie zdrowia pojawiało się podczas konferencji w kilku ujęciach. W kontek­ ście kosmologii społeczeństw pozaeuropejskich prezentowane było w klasycznym rozumieniu jako przeciwwaga dla choroby. Koncepcje zdrowia i choroby w dżajnizmie - indyjskim systemie filozoficzno-religijnym, który w odniesieniu do zdrowia i leczenia prezentuje się na tle innych tamtejszych systemów jako najbardziej kon­ sekwentny, omówił Piotr Klafkowski (KEiAK US). Mariusz Kański (IEiAK UAM) pokazał natomiast pojmowanie dobrostanu wśród Indian E ’nepa z Amazonii wenezu­ elskiej, łączone z pojęciem osoby i anty-osoby, zdrowia i choroby, a także powiązane z konstruowaniem człowieczeństwa i pokrewieństwa. Istoty tego, czym jest zdrowie, poszukiwano intensywnie podczas specjalnej sesji warsztatowej, prowadzonej wspólnie przez Danutę Penkalę-Gawęcką i Włodzimie­ rza Piątkowskiego. Młodzi reprezentanci różnych dyscyplin przedyskutowali różne nie-fizyczne jego wymiary. Problemy zdrowia społecznego w perspektywie makroi mikrospołecznej oraz kłopoty z mierzeniem jego poziomu (m.in. subiektywny cha­ rakter) omówiła Katarzyna Walentynowicz-Moryl (Instytut Socjologii, Uniwersytet Zielonogórski). Znaczenia wymiaru psychicznego dowodziła Katarzyna Chlewińska (IEiAK UAM), pokazując, jak interwencja kryzysowa (oddolna, niezinstytucjonalizowana, oparta na wczesnym reagowaniu i wsparciu) służy wzmacnianiu zdro­ wia. Współcześnie upowszechnia się takie właśnie pozytywne traktowanie zdrowia w perspektywie salutogenicznej. Mateusz Glinowiecki (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW) ukazał to przez pryzmat historii socjologii, a w ujęciu antropolo­ gicznym Natalia Weimann (Poznań), która w kontekście promocji zdrowia mówiła o rosnącej popularności takich trendów, jak well-being i slow movement, jako reakcji na ugruntowane koncepcje dobrostanu. Podczas innych spotkań panelowych dysku­ towano też o niektórych szczególnych aspektach zdrowia - głównie w odniesieniu do kobiet. Anna H. Wądołowska (Szkoła Nauk Społecznych IFiS PAN, Warszawa) omówiła dynamicznie rozwijające się w antropologii medycznej studia nad zdro­ wiem reprodukcyjnym, na tle badań nad tymi zagadnieniami w innych naukach spo­ łecznych oraz w naukach przyrodniczych. Przedstawiono także pojęcie urody na tle różnych wizji kobiecości, wskazując, że może być ono także traktowane jako „prze­ dłużenie” zdrowia (E. Kostrzewska, IH UŁ). W dyskusjach pewne kontrowersje budził natomiast problem edukacji zdrowot­ nej. Socjolodzy wykazują dysonans pomiędzy racjonalnością medyczną a potocz­ nym pojmowaniem zdrowego stylu życia, stąd specyfika postaw Polaków wobec zdrowia rysuje się mało optymistycznie (E. Korzeniowska, Krajowe Centrum Pro­ mocji Zdrowia w Miejscu Pracy, Instytut Medycyny Pracy, Łódź, i K. Puchalski, SWPS, Warszawa, Instytut Medycyny Pracy, Łódź). Jak zauważył Krzysztof Puchal­ ski, metody sondażowe nastręczają jednak wielu trudności w ocenie stopnia i zakresu dbałości o zdrowie, zatem niezbędne jest włączenie perspektywy antropologicznej, pokazującej kontekst obserwowanych zjawisk. Badania tego typu prowadzone są obecnie w środowiskach migracyjnych. Prowadząje: Maria Węgrzynowska (School of Nursing, Dublin City University, Irlandia) wśród Polek, które wyjechały z kraju �416 Kronika do Irlandii, oraz Izabella Main (IEiAK UAM) wśród migrantek z Polski w Katalonii (Barcelona) i Wielkiej Brytanii (Londyn). Badania te wykazały znaczną różnorod­ ność strategii zdrowotnych. Nowe środowisko, inna organizacja życia i obcy język skłaniają Polki do trzymania się sposobów leczenia i utrzymania zdrowia opartych na medium rodzimego języka (fora internetowe, telefoniczne porady polskich lekarzy). Mimo że w Irlandii poruszają się one dosyć swobodnie pomiędzy polską a irlandzką biomedycyną, to jednak zawsze chętnie uprawiają tak zwaną turystykę zdrowotną do kraju pochodzenia. Bez wątpienia pojęcie zdrowia ewoluuje i poszerza swoje granice, nie odbierając jednocześnie pola chorobie. Proces medykalizacji dotyczy chociażby kwestii uro­ dy, napędzając przemysł kosmetyczny. W coraz większym stopniu ulegają mu stany naturalne, zmienia się zakres tego, co uznajemy za normę. Halina Bogusz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) przedyskutowała problemy medykalizacji w odniesieniu do opieki paliatywnej, podkreślając, że w II połowie XX wieku umie­ rający na oddziale pacjent był symbolem medycznej porażki, natomiast dziś medy­ cyna przyjęła kierunek redukcjonistyczny w odniesieniu do śmierci. Równocześnie jednak coraz silniej medykalizowany jest okres przekwitania - już nie tylko łatwej do uchwycenia u kobiet menopauzy, ale i tak zwanej andropauzy u mężczyzn. W uję­ ciu biokulturowym pokazały to Maria Kaczmarek i Magdalena Skrzypczak (Instytut Antropologii UAM). Menopauza jawi się jako kompleks zjawisk o wielu wymia­ rach (biologiczny, medyczny, demograficzny, społeczny, kulturowy, historyczny). Na przykład, jak wykazują badania, prawie dziewięćdziesiąt procent kobiet w Polsce doświadcza uderzeń gorąca, podczas gdy w Japonii tylko kilka procent. Andropauza ma natomiast nie tyle podbudowę biologiczną, gdyż brak wyraźnego momentu utraty zdolności reprodukcyjnej, co znaczenie społeczne i medialne. Stopniowy spa­ dek sprawności seksualnej łączy się ze zmianami sytuacji społecznej i skutkuje tak zwanym kryzysem wieku średniego. Nasilającą się medykalizację i jej społeczne konsekwencje umieszczono też w kontekście konfliktu pomiędzy doświadczeniem ciała i aspektem performatywnym tożsamości budowanej w oparciu o przekaz kul­ tury popularnej (M. Bieńko, Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW). Od nie­ co innej strony medykalizację porodu ukazała Antonina Doroszewska (Zakład Dy­ daktyki Ginekologiczno-Położniczej, WUM), kładąc nacisk na zmianę ról lekarza i pielęgniarki. Można tu nadmienić, że w innym ujęciu literacki obraz lekarza, jego zmiany oraz oddziaływanie na wzorce społeczne analizowała Edyta Rudolf (Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceutycznego AM, Wrocław). Rozważania nad chorobą dotyczyły różnych zagadnień, ogólnych i szczegóło­ wych. Marcin Moskalewicz (Katedra Historii Nauk Medycznych UM, Poznań) za­ stanawiał się, czy istnieje choroba jako taka. Zauważył, że ma ona charakter totalny i dualistyczny oraz różne, wzajemnie nieporównywalne wymiary. W perspektywie fenomenologii hermeneutycznej zdefiniował ją jako stan dotykający całości struktury „bycia-w-świecie” jednostki, wypaczający tak zwany czas autentyczny, zaburzający narrację ciągłości. Zajmowano się także chorobą (zwłaszcza psychiczną) w kontek­ ście relacji władzy (M. Wróblewski, IF UMK). Z kolei przeprowadzona przez Ka­ tarzynę Kubat (IEiAK UJ) analiza dyskursu jadło wstrętu psychicznego przez pryz- �Kronika 417 mat jego modeli z podręczników psychiatrii wykazała, że zaburzenia odżywiania to zależny od warunków społeczno-ekonomicznych i światopoglądowych element kul­ tury popularnej. W podobnym świetle przedstawiono melancholię, wiązaną w XVIII wieku z wysokim poziomem wykształcenia, ale zgodnie z doktryną humoralną także z nadmiarem płynu melancholicznego nagromadzonego w śledzionie (E. Nowosiel­ ska, IH UW). Natomiast, jak uzasadniała Anna Pietrzyk (IEiAK UŁ), świńska grypa w tekstach folkloru internetowego realizuje mitologiczny model zarazy rodem ze średniowiecza, niczym budząca ówcześnie postrach dżuma. W kontekście chorób pojawiło się też zagadnienie uzależnień - te substancjalne i niesubstancjalne należą łącznie do głównych problemów zdrowotnych przełomu XIX i XX wieku. Leczenie uzależnienia alkoholowego rozpatrywał Andrzej Stachowiak (Poznań), wskazując na pojęcie „zdrowienia”, ściśle wiązanego z konwersją osobowości. W rozważaniach przewijał się również wątek stresu, presji, pod jaką żyjemy w dzi­ siejszych czasach, pojawiając się w kontekście farmakologicznego radzenia sobie z tym problemem wśród kobiet na Zachodzie (S. van der Geest) oraz interwencji kryzysowej (K. Chlewińska) czy wzrastającej roli psychologa na oddziałach szpitalnych (A. Pa­ tyk i J. Stacherzak-Raczkowska, Zakład Humanistycznych Nauk Wydziału Farmaceu­ tycznego AM, Wrocław). Małgorzata Wosińska (IEiAK UAM) przedstawiła wyniki swoich badań nad zróżnicowanymi sposobami radzenia sobie ze stresem pourazowym, traumą ludobójstwa w Rwandzie. Ogólniej stresem w perspektywie antropologii me­ dycznej zajęła się Małgorzata A. Charyton (IEiAK UAM), wykazując mnogość jego konceptualizacji we współczesnym świecie oraz ujawnianie się tego stanu w opisach wielu chorób i syndromów chorobowych kulturowo związanych. Wiele mówiono o wzroście podmiotowości i poczucia sprawczości. W II połowie XX wieku pacjent zaczął stawać się nauczycielem dla personelu medycznego, niczym rozmówca dla etnologa. Poruszono również problem emancypacji kobiet, których uroda odtąd w mniejszym stopniu miała być towarem wymienianym na utrzymanie i poczucie bezpieczeństwa, a na znaczeniu zyskiwały indywidualne odczucia, podo­ banie się samej sobie. Natomiast Anna Witeska-Młynarczyk (IEiAK UAM) zajęła się fenomenem porodów domowych, jako swego rodzaju przeciwwagi dla medykalizacji, pokazując ich znaczenie dla upodmiotowienia matki i ojca oraz emancypacji położ­ nej pomagającej przy porodzie. Sprawczość wyraża się jednak najdobitniej w etosie działania, akcji, obecnym w środowisku amazonek. Hubert Wierciński (IEiAK UW), przedstawiając opowieści o pokonanej chorobie nowotworowej kobiet, ukazał, jak uprzedmiotowienie ciała podczas terapii (odarcie z seksualności, odjęcie atrybutów kobiecości) staje się motorem zmian, prowadzi do całkowitego przewartościowania życia. Zajmująca analiza dyskursu zwolenników medycyny alternatywnej w Polsce zwróciła uwagę na fenomen legitymizowania własnego stanowiska w debacie pu­ blicznej poprzez zastosowanie strategii mówienia „w imieniu natury”. Andrzej No­ wak (IF UAM) pokazał, że zagadnienia związane ze zdrowiem, chorobą i leczeniem stanowią jedno z głównych pól społecznych, w których toczy się konflikt o ksztah nowoczesności. W dyskusjach zwracano uwagę na konieczność sytuowania badań nad pluralizmem medycznym w szerszym kontekście politycznym i społecznym, ze �418 Kronika szczególnym uwzględnieniem roli państwa neoliberalnego w kształtowaniu reżimów zdrowia i choroby. Podczas zamykającej obrady sesji plenarnej w stronę organizatorów kierowano wyrazy ogromnej wdzięczności oraz gratulacje. Z entuzjazmem podkreślano zasad­ ność i potrzebę interdyscyplinarnych czy transdyscyplinamych studiów nad zdro­ wiem, chorobą i leczeniem. Tę rodzimą perspektywę dopełnił Sjaak van der Geest, zwracając uwagę na niedokończony jeszcze w polskiej antropologii proces home­ -coming, ale i na potrzebę pokazania światu dokonań naszej nauki. Uczestnicy zgod­ nie wyrażali nadzieję, że spotkanie to wybitnie przyczyni się do zacieśniania współ­ pracy między przedstawicielami różnych nauk - badaczami problematyki zdrowot­ nej i medycznej. Małgorzata Anna Charyton1 1 Na podstawie opracowań Tarzycjusza Bulińskiego, Katarzyny Chlewińskiej, Anny H. Wądołow­ skiej, Natalii Weimann i Anny Witeskiej-Młynarczyk. KO N FEREN CJA „SZTU KA AFRYKI W K O LEK CJA C H I BA D A N IA C H PO LSK IC H ”, SZCZECIN, 15-17 LISTOPADA 2010 Ogólnopolska konferencja naukowa „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” została zorganizowana przez Muzeum Narodowe w Szczecinie we współ­ pracy z Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego, Polskim Stowarzyszeniem Sztuki Orientu oraz Stowarzyszeniem Historyków Sztuki, Oddział w Szczecinie. Muzeum Narodowe w Szczecinie od lat 50. gromadzi zbiory afrykańskie, po­ zyskując je głównie w wyniku prowadzenia własnych badań terenowych w Afry­ ce. W Muzeum są prezentowane stałe ekspozycje afrykańskie, wśród których waż­ ne miejsce zajmuje sztuka. Zbiory te wciąż wymagają szczegółowego opracowania i konferencja o sztuce Afryki w zamyśle organizatorów miała być okazją do wymia­ ny doświadczeń i usystematyzowania dotychczasowej wiedzy. Organizatorzy konferencji postanowili potraktować pojęcie „sztuka Afryki” bar­ dzo szeroko, jako sztukę kontynentu afrykańskiego, i przedstawić tę tematykę chro­ nologicznie, poczynając od czasów prahistorycznych poprzez cywilizacje starożytne rozkwitające na północy kontynentu, wpływy wielkich religii monoteistycznych, jak chrześcijaństwo i islam, po zjawiska dawnej i współczesnej twórczości w kultu­ rach tradycyjnych subsaharyjskiej Afryki. W programie znalazło się również miej­ sce na przedstawienie różnych opinii na temat eksponowania zbiorów afrykańskich w warunkach muzealnych oraz problemów dotyczących inspiracji sztuką afrykańską w twórczości Zachodu. Organizatorom zależało na analizie rozmaitych form manife­ �Kronika 419 stacji artystycznej na terenie Afiyki - od sztuk plastycznych, przez architekturę, rze­ miosło tradycyjne, do nowych mediów używanych przez artystów współczesnych. Do udziału w konferencji zaproszono badaczy zajmujących się sztuką afrykań­ ską z perspektywy wielu nauk i specjalności: antropologii, archeologii, architektury, egiptologii, etiopistyki, etnologii, historii, historii sztuki, językoznawstwa, muzeal­ nictwa, orientalistyki. Reprezentowali oni uniwersytety: im. Adama Mickiewicza (UAM), Jagielloński (UJ), Warszawski (UW), Warmińsko-Mazurski (UWM), Mi­ kołaja Kopernika (UMK), Szczeciński (US), Śląski (UŚ), Łódzki (UŁ), Humanistyczno-Przyrodniczy Jana Kochanowskiego (UHP); Polską Akademię Nauk (PAN); muzea: Narodowe w Szczecinie (MNS), w Poznaniu (MNP), Archeologiczne w Po­ znaniu (MAP) i w Gdańsku (MAG), Okręgowe w Toruniu (MOT), Miejskie w Żo­ rach (MMŻ) oraz Stowarzyszenie Historyków Sztuki (SHS). W ciągu trzech dni wygłoszono 39 referatów, które zostały uporządkowane w sześć bloków tematycznych. Pierwszy blok - „Sztuka Afiyki w pradziejach” - poprowadził dr Stefan Jakobiel­ ski (PAN). Wygłoszone referaty poświęcono głównie sztuce naskalnej. Jako wstęp posłużyło wystąpienie „Afrykańska sztuka naskalna w polskich doświadczeniach ba­ dawczych” przygotowane przez trzech autorów: dr. hab. Andrzeja Rozwadowskiego (UAM), mgr Ewę Kuciewicz (UJ) oraz mgr. Pawła Polkowskiego (MAP), przedsta­ wiające polskie osiągnięcia w poznawaniu afrykańskiej sztuki naskalnej w perspek­ tywie historycznej. Każdy kolejny referat nawiązywał do pierwszego, odwołując się do przywołanych wcześniej stanowisk. Większość wystąpień dotyczyła interpretacji lytów naskalnych. Dr Mateusz Wierciński (UHP) w referacie „Motywy inicjacyjno-kosmologiczne w sztuce naskalnej Południowej Afryki” dokonał ciekawej pró­ by interpretacji rytów naskalnych w oparciu o badania nad religią i obrzędowością Buszmenów. O niezwykłym przedsięwzięciu ratowania rytów naskalnych z rejonu IV katarakty Nilu mówił mgr Henryk Paner (MAG). Wycinanie bloków skalnych od­ bywa się tam w związku z budową tamy na Nilu i spodziewanym zalaniem badanych przez archeologów obszarów Pustyni Nubijskiej. Kolejny blok tematyczny - „Sztuka Afryki Północnej w starożytności” - popro­ wadził prof. Włodzimierz Godlewski (UW). Wygłoszone referaty zostały przygoto­ wane w oparciu o polskie badania prowadzone w Egipcie (stanowisko Tell el-Farcha) i Libii (Ptolemais) oraz kolekcje z Afryki Północnej znajdujące się w polskich muze­ ach lub gromadzone przez polskich kolekcjonerów, archeologów-amatorów. Takim był na przykład Michał Tyszkiewicz, którego sylwetkę oraz działalność przybliżyła dr Cecylia Gałczyńska (SHS) w referacie „Kolekcja zabytków egipskich Michała Tyszkiewicza (1828-1897). Polski przyczynek do dziewiętnastowiecznych wykopa­ lisk nad Nilem”. Blok „Sztuka Afryki - I tys. n.e. - XIX w.” poprowadził prof. Michał Tymow­ ski (UW), który wygłosił referat wprowadzający „Sztuka Afryki przedkolonialnej jako przedmiot rozważań historyka”. Zwrócił w nim uwagę na znaczenie dzieł sztu­ ki w badaniach nad przeszłością Afiyki. Stanowią one nieocenione źródła do ba­ dań, między innymi nad strukturami społecznymi, funkcjami władców, ceremonia­ łem dworskim, kontaktami między społeczeństwami afiykańskimi. Prof. Tymowski �420 Kronika poruszył też problem datowana dzieł sztuki afrykańskiej. Do tego tematu nawiązał dr Stefan Jakobielski (PAN) w wystąpieniu „Malowidła z Faras. Pół wieku po od­ kryciu”, w którym podjął się próby nowego datowania poszczególnych malowideł. Podobnie, wyniki badań termoluminescencyjnych - metody umożliwiającej datowa­ nie obiektów znajdujących się w polskich kolekcjach muzealnych - przedstawił mgr Sławomir Szafrański (MNS) w referacie „Terakoty z Mali”. Próbę datowania, tym razem na podstawie szczegółowej analogii wielu podobnych obiektów znajdujących się w muzeach europejskich, podjęła również mgr Marta Tobota (MNS) (na przykła­ dzie brązowej głowy Królowej Matki z Królestwa Beninu ze zbiorów Muzeum Na­ rodowego w Szczecinie). Pozostałe referaty dotyczyły między innymi architektury kameruńskich i nigeryjskich dworów monarszych (dr Krzysztof Trzciński, UW) oraz uszeregowania pewnych emblematycznych cech ikon koptyjskich (dr Marta Woź­ niak, UŁ). Kolejny blok zatytułowano „Sztuka tradycyjna ludów Afryki od XIX wieku”. Poprowadził go i przygotował referat wstępny („Od fetysza do dzieła sztuki. Dekontekstualizacja przedmiotu rytualnego”) ks. prof. Jacek J. Pawlik (UWM). Poru­ szył między innymi problem statusu obiektów sakralnych, pochodzących z kultur tradycyjnych, we współczesnym muzeum europejskim i ich klasyfikacji jako obiek­ tów estetycznych. Zastanawiał się nad tym, czy istnieją jednoznaczne kryteria po­ zwalające zaliczyć określony obiekt do kategorii dzieła sztuki, i kto jest najbardziej odpowiednią do tego osobą: etnolog czy historyk sztuki. W pozostałych referatach scharakteryzowano zbiory afrykańskie w wybranych muzeach: Muzeum Etnogra­ ficznym w Poznaniu (mgr Justyna Kowalińska), Muzeum Okręgowym w Toruniu (mgr MagdalenaNierzwicka) oraz Muzeum Uniwersyteckim w Toruniu (Małgorzata Baka-Theis i mgr Sławomir Majoch). Przedstawiono także sztukę niektórych ludów: Kurumbów (dr Lucjan Buchalik, mgr Katarzyna Podyma - oboje z MMŻ), Bamana (mgr Ewa Prądzyńska, MNS), Tuaregów (dr Adam Rybiński, UW). Innym rodzajem twórczości zajęła się dr Anita Bednarz (Union Internationale de la Marionnette, Fran­ cja), która w referacie „Eclairage sur la naissance et l ’évolution du théâtre en Afrique de l’Ouest” podjęła się analizy źródeł teatru i kierunków jego rozwoju w Afryce Za­ chodniej. Piąty blok tematyczny - „Inspiracja sztuką afrykańską i obrazy Afryki w twór­ czości Zachodu” - poprowadził prof. Maciej Ząbek (US, UW), który rozpoczął go wystąpieniem „Ci fascynujący barbarzyńcy. Portrety Afrykanów w XIX-wiecznej ilustracji europejskiej”. Omówił Afrykę i jej mieszkańców widzianych oczami euro­ pejskich podróżników, pokazując bogaty materiał ilustracyjny pochodzący z dwóch bardzo rzadkich publikacji: Le tour du monde pod red. Eduarda Chartonaz 1889 roku i czasopisma „Misye Katolickie” z 1908 roku. Analizą ilustracji - w tym przypad­ ku fotografii, zajęła się również dr Hanna Rubinkowska-Anioł (UW) w wystąpieniu „Fotografia w książkach etiopskich ze zbiorów biblioteki Katedry Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego”. Tu mogliśmy się przyjrzeć Afryce oczami jej mieszkańców, którzy jako środek artystycznego wyrazu wybrali fotografię. Inny ro­ dzaj aktywności artystycznej Afrykanów przedstawiła mgr Miłosława Stępień (UW). W referacie „Festiwale filmowe jako miejsce ekspozycji współczesnej afrykańskiej �Kronika 421 sztuki audiowizualnej” zwróciła uwagę na trudności, jakie napotyka europejski widz, oglądając filmy powstające w zupełnie innej estetyce. Według prelegentki filmy te wymagają odpowiedniego komentarza, bez niego bowiem stają się często narzę­ dziem prowadzącym do uogólnień i stereotypów o kontynencie afrykańskim oraz utrwalają negatywny wizerunek Afryki. Ostatniego dnia konferencji odbył się blok zatytułowany „Współczesna sztuka Afryki - studia nad estetyką afrykańską”, który poprowadziła dr Małgorzata Kądzie­ la (US). Nie mogło w tym bloku zabraknąć referatu o malarstwie Tingatinga, chyba najbardziej rozpoznawalnej współczesnej sztuki afrykańskiej. Podjął się tego zadania kolekcjoner i miłośnik tej twórczości, mgr Krzysztof Dubiński (Wyższa Szkoła Za­ rządzania Personelem w Warszawie). Dwa kolejne wystąpienia traktowały o współ­ czesnej sztuce i jej twórcach - absolwentach kierunków artystycznych uczelni wyż­ szych w Ghanie (mgr Urszula Duda, UW, „Sztuka Ghany XX w. Epoka przemian czy błędnych interpretacji?” i mgr Marta Ryborz, MMŻ, „Sztuka współczesna tworzona w Akrze - jak zdaniem artystów odbiera się ich prace na gruncie lokalnym”). O spe­ cyfice filmów hausańskich, jednej z prężniej rozwijających się współcześnie kine­ matografii, opowiadała dr Izabela Will (UW). Zwróciła uwagę na ich specyficzną estetykę: sekwencje taneczno-muzyczne, długie mowy wygłaszane przez bohaterów, często nieakceptowane przez widzów spoza hausańskiego kręgu kulturowego. Inte­ resujący referat przedstawiła mgr Hanna Schreiber (UW), która zatytułowała swoje wystąpienie „Miejsce sztuki afrykańskiej w koncepcji «sztuki prymitywnej»: między etnologią a estetyką (od XIX do początku XXI wieku)”. Wiele miejsca poświęciła koncepcji „sztuki prymitywnej” oraz odwiecznemu sporowi, jaki toczą antropolo­ dzy i historycy sztuki o pojmowanie sztuki ludów pozaeuropejskich. Antropolodzy zarzucają historykom sztuki, że swoje badania nad sztuką afrykańską ograniczają do formy dzieła, nie interesując się społeczeństwem, z którego ono pochodzi. Prelegent­ ka poruszyła też problem autentyczności dzieła sztuki afrykańskiej oraz zwróciła uwagę na kwestię jej anonimowości - wartość często zależy od nazwiska kolekcjo­ nera, a twórca w ogóle się nie liczy. Te wątpliwości były też podstawą dyskusji, które ze względu na brak czasu toczy­ ły się głównie w kuluarach. Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich” była pierwszym w Polsce spotkaniem poświęconym w całości sztuce Afryki. Zgromadziła wielu pre­ legentów i słuchaczy. Godny podkreślenia jest fakt, że większość referatów przygoto­ wano w oparciu o własne badania terenowe. Choć wygłoszono prawie 40 referatów, sygnalizowały one jedynie pewne problemy związane z badaniami nad sztuką Afry­ ki. To pokazuje, jak bardzo potrzebne są takie spotkania i wymiana doświadczeń. Z licznych prowadzonych w kuluarach dyskusji narodził się pomysł, aby częściej organizować konferencje poświęcone sztuce Afryki, skupiając się na konkretnych aspektach tej tematyki. Ewa Prądzyńska �422 Kronika PR O JEK TY N A U K O W E I ED U K A CY JN E W M U ZEA CH M ARTYROLO GICZN YCH. N A PR ZY K ŁA D ZIE PR O JEK TU „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O”, M U ZEU M M ARTYROLO GICZN E W ŻA BIK O W IE, 4 M A R CA 2011 W Muzeum Martyrologicznym w Żabikowie zorganizowano seminarium poru­ szające problematykę podejmowania działań naukowych i edukacyjnych dotyczą­ cych Zagłady Spotkanie to było jednocześnie okazją do podsumowania dokonań badawczych grupy studentów, doktorantów i pracowników naukowych zaangażowa­ nych w realizację interdyscyplinarnego projektu „Sztutowo czy Stutthof. Oswajanie krajobrazu kulturowego”. Został on podjęty przez Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Prahistorii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu, a jego ewaluacja dała impuls do rozważenia potrzeby organizowania podobnych działań badawczych, rozpowszechniania wyników oraz ich pożytku dla instytucji państwowych związanych z wystawiennictwem pozostałości Holocaustu i upamięt­ nianiem martyrologii na terenie całej Polski. Głównym punktem konferencji było zaprezentowanie wyników badań tereno­ wych prowadzonych w gminie Sztutowo na przełomie kwietnia i maja 2010 roku. Prezentacja obejmowała: 1. interpretację wywiadów biograficznych i kwestionariu­ szowych prowadzonych z mieszkańcami terenów okołoobozowych, ze szczególnym uwzględnieniem sposobów oswajania się mieszkańców Sztutowa i okolic z prze­ strzenią poobozową; 2. pokazanie kierunku regionalnej polityki, rozwoju i promocji gminy w kontekście działalności Muzeum Stutthof; 3. analizę ankiet prowadzonych wśród osób zwiedzająch Muzeum Stutthof - problem postrzegania gminy przez turystów; 4. rekonstrukcję przestrzeni byłego obozu poprzez zastosowanie niein­ wazyjnych metod archeologicznych, nienaruszających dziedzictwa KL Stutthof; 5. sporządzenie wizualizacji obozu Stutthof z punktu widzenia więźnia i porówna­ nie z dzisiejszą topografią widzianą oczyma zwiedzającego; 6. omówienie zagrożeń materialnego dziedzictwa archeologicznego na terenie byłego obozu, który nie został włączony w przestrzeń muzealną. Seminarium podzielono na dwa panele. Pierwszy z nich, zaraz po oficjalnym roz­ poczęciu obrad i powitaniu gości, rozpoczął referat „Założenia projektu Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego” wygłoszony przez dr Annę Wero­ nikę Brzezińską oraz mgr Małgorzatę Wosińską, obie z IEiAK UAM. W wystąpieniu „Zastosowanie GIS w badaniach nad przestrzenią byłego obozu koncentracyjnego Stutthof’ Daria Ratajczak (IP UAM) przestawiła wizualizację przestrzeni obozowej będącą wynikiem nieinwazyjnych badań prowadzonych przez archeologów na terenie muzeum. Następnie kierownik działu oświatowego Muzeum Stutthof w Sztutowie, Marcin Owsiński, w wystąpieniu: „Co wy tam właściwie robicie w tym Muzeum?”, ukazał działalność edukacyjną i zaangażowanie pracowników muzeum w rozwijanie kształcenia o Zagładzie. W kolejnym - „Turyści w Muzeum Stutthof’ - Kornelia �Kronika 423 Kajda (IEiAK UAM, IP UAM) przedstawiła recepcję muzeum przez zwiedzają­ cych w kontekście współczesnej tanatoturystyki. Sesję zakończył referat Pawła Wity (IEiAK UAM), „Lokalny kontekst funkcjonowania KL Stutthof i Muzeum Stutthof poruszający kwestie rozwoju gminy i budowania jej wizerunku w oparciu o Muzeum Stutthof. Drugą sesję otworzył Mikołaj Smykowski (IEiAK UAM) wystąpieniem „Recy­ kling postobozowy. Nowe «u-życie» przedmiotów ocalonych z Zagłady”, w którym zajął się różnymi sposobami wykorzystywania przedmiotów pozyskanych z KL Stutthof przez ludność lokalną. Tematykę materialności Zagłady kontynuowali mgr Marcin Michalski (IP UAM) i mgr Maksymilian Frąckowiak (IP UAM) w refera­ cie „Zjawisko «poszukiwaczy skarbów» w kontekście ochrony dziedzictwa byłego obozu KL Stutthof’ prezentującym współczesne praktyki niszczenia dziedzictwa archeologicznego wokół Muzeum Stutthof. Następnie mgr Małgorzata Wosińska przedstawiła efekt działań badawczych w ramach „Projekt soundscape w KL Stutt­ h o f’, który miał na celu uchwycenie poszczególnych elementów krajobrazu dźwię­ kowego obecnego muzeum i pokazanie ich wpływu na odbiór ekspozycji przez zwie­ dzających. Tomasz Michalik (Instytut Prahistorii UAM, Instytut Psychologii UAM) w prezentacji: „Piękny obóz. Stutthof - myślenie w kategoriach estetyki” rozważał kwestie estetyzacji przestrzeni naznaczonej Holocaustem. Na zakończenie konferen­ cji, kierowniczka działu pedagogicznego Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie w wystąpieniu „Projekty realizowane przez Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie” dokonała podsumowania dotychczasowej działalności edukacyjnej placówki, w któ­ rej odbywało się seminarium. Równolegle odbył się wernisaż wystawy dokumentującej prace terenowe badaczy zaangażowanych w projekt „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturo­ wego”. Pieczę nad wystawą sprawowali jej twórcy - Agnieszka Skowron i Mateusz Nowak, studenci IEiAK UAM. Seminarium w Żabikowie pokazało, na jakie problemy natykamy się w nauko­ wym ujmowaniu Zagłady, jak o niej mówić i jak prezentować wyniki badań w prze­ strzeniach byłych obozów koncentracyjnych. Różnorodność tematyczna wystąpień stała się inspiracjądo długich dyskusji, zarówno w sali obrad, jak i w kuluarach, gdzie nawiązano nowe kontakty sprzyjające kontynuacji badań w podobnych placówkach. Konferencja, nie tylko w przekonaniu jej organizatorów, ale przede wszystkim gości i słuchaczy, udowodniła, że warto podejmować współpracę z muzeami martyrologicznymi w celu pogłębiania refleksji o Holocauście i wzbogacania dotychczaso­ wych sposobów jego upamiętniania. Projekty badawcze i edukacyjne są obopólną korzyścią zarówno dla środowisk uniwersyteckich, jak i muzealniczych, warto więc we wzajemnym porozumieniu podejmować jak najwięcej działań tego typu. Mikołaj Smykowski �424 Kronika OD KUJAW DO BAŁTY KU. TAJEM NICE CO DZIEN NO ŚCI KULTURY LU DOW EJ. NOW A, STAŁA EK SPO ZY CJA W M UZEUM ETN O G RA FIC ZN Y M W TO RUN IU W 2009 roku Muzeum Etnograficzne w Toruniu obchodziło pięćdziesiąte uro­ dziny. Pracownicy Muzeum uświetnili ten jubileusz, przygotowując z wielką sta­ rannością i wnikliwością nową, stałą wystawę opowiadającą o życiu codziennym mieszkańców wsi i małych miasteczek następujących regionów etnograficznych przylegających do dolnego biegu Wisły: Kujaw, ziemi chełmińskiej, ziemi dobrzyń­ skiej, Kaszub, Borów Tucholskich, Kociewia, Pałuk, Krajny, Żuław i Powiśla. Auto­ rzy wystawy nie ograniczyli się tylko do pokazania kultury ludowej zamieszkuj ących te tereny Polaków i katolików, nie potraktowali ich w izolacji w stosunku do innych warstw społecznych, grup religijnych i etnograficznych. Względy geograficzne, hi­ storyczne, polityczne, gospodarcze, prawne i kulturowe, a także ramy czasowe na­ rzucone ekspozycji (połowa XIX w. - połowa XX w.) wręcz zmusiły do wyjścia poza granice objętych wystawą regionów po to, by pokazać pograniczność kultury ludowej ulegającej wpływom płynącym z sąsiedniego Pomorza, Wielkopolski i Ma­ zowsza, wpływom kultury mieszczańskiej i szlacheckiej, oraz po to, by nakreślić obraz polskiej kultury ludowej nie będącej obojętną wobec kiedyś licznie żyjących na tych terenach Niemców, Żydów, menonitów i ewangelików, poddającej się re­ gułom masowego rynku czy tym wyznaczanym przez władze PRL. W muzealnych salach zobaczymy różne światy kulturowe występujące na obszarze „od Kujaw do Bałtyku”, łączące na różne sposoby, często w wyniku świadomie podejmowanych działań, elementy różnego pochodzenia. Oglądamy tu reprezentację przeszłego sta­ nu kultury, która nigdy przecież nie stanowiła jednorodnej rzeczywistości, lecz była twórczą kombinacją złożoną z rozmaitych tradycji i wyobrażeń, ideologii i kodów kulturowych. Widzimy, jak zacierały się bariery kulturowe, jak wyróżniały się pewne elementy, obserwujemy też, jak różne zjawiska kultury zyskiwały nowy wymiar. Jest to jeden z wielu poważnych atutów toruńskiej wystawy, spełniający jej dydaktycz­ ne zadanie w zakresie edukacji regionalnej: wystawa pokazuje specyfikę kulturową konkretnego obszaru w określonym czasie, co może ułatwiać mieszkańcom dotarcie do własnych korzeni, równocześnie zwracając uwagę na istnienie przemieszczają­ cych się globalnie form kultury. Od ponad dekady zachodnią, a od kilku lat polską humanistykę ożywia ponowne zainteresowanie rzeczami oraz dyskusje etnografów-muzealników i badaczy akade­ mickich o nowym podejściu do przedmiotów, sposobie badania rzeczy i formułowa­ nia pytań badawczych. Sposób widzenia i poznawania rzeczy i poprzez rzeczy ostat­ nimi czasy przeszedł przemianę, wykształcił nowy sens pojęcia kultury materialnej. W obrębie antropologii kulturowej powstała nowa subdyscyplina - antropologia rzeczy, która odchodzi od starego paradygmatu i nie bada przedmiotów jako świa­ dectw materialnych lub jako materialnych kolekcji, lecz widzi je w ścisłym związku z człowiekiem (zob. Kwiatkowska, Kola 2006: 128, 143) i jest nastawiona na bada­ �Kronika 425 nie społecznego i kulturowego życia przedmiotów. Wśród kilku tendencji wspiera­ jących powrót do zainteresowania rzeczami, podkreślę te, które głoszą, że wszystkie przedmioty są w jakimś sensie aktorami społecznymi, ponieważ „wykraczają poza ludzkie działanie i służą do przekazywania znaczeń miedzy ludźmi” (Dant 2007: 25), również „mają możliwości komunikacyjne” (Edensor 2004: 139). Tim Dant zwraca uwagę na to, że proces kulturowy przystosowywania rzeczy polega na różnorod­ nych interakcjach między ludźmi a przedmiotami, jak na przykład patrzenie na nie, dotykanie, mówienie o nich, używanie, a nawet przechowywanie czy przetwarzanie i konserwowanie. Te interakcje z rzeczami mają charakter społeczny w tym sensie pisze Dant - że „uczymy się ich i dzielimy się nimi w obrębie kultury. Przedmioty materialne są fizycznymi wytworami kultur, lecz również wytworami społecznymi w taki sposób, że stają się elementami ustalonego porządku, codziennych zwyczajów i sposobów życia” (Dant 2007: 25-26; zob. też Edensor 2004: 138). Nowa wystawa w Muzeum Etnograficznym w Toruniu wpisuje się w nowy spo­ sób myślenia o przedmiotach. Jej autorzy postawili sobie za cel opowiedzieć o życiu ludzi i ich codzienności poprzez rzeczy (Czachowski, Łopatyńska, red., 2010: 7). Dokonali tego, oddając głos rzeczom. Oddanie głosu artefaktom okazało się zabie­ giem udanym: przywraca rangę i blask rzeczom, zmusza bowiem chodzącego po wystawie do zmiany myślenia o przedmiotach - nie są one tutaj jedynie produk­ tami czy towarami, nie są też obiektami muzealnymi sprowadzonymi do fizycz­ nego pokazania konkretnych rzeczy, lecz również równoprawnymi podmiotami, rzeczami posiadającymi znaczenie, będącymi nośnikami rozmaitych przekonań, wartości, wierzeń oraz będącymi istotną częścią życia człowieka. Autorzy wystawy umiejętnie pokazali, że kultura rozprzestrzenia się dzięki konkretyzacji w rzeczach, a więc w manifestacjach symbolicznych. W jaki sposób rzeczy są nośnikami nie­ materialnych treści kultury, jak technologia wyznacza obszar jej rozumienia, jakie były w latach 1850-1950 nowe ścieżki rozprzestrzeniania się kolejnych przedmio­ tów? Dowiadujemy się o tym, oglądając na przykład różne formy osadnicze, kształty i wielkości zagród, gdy czytamy reklamy zakładów ubezpieczających budynki, zwie­ rzęta i zasiewy od pożarów, powodzi i kradzieży, gdy patrzymy na tabliczki z na­ zwami towarzystw ubezpieczeniowych umieszczane na ścianach domów czy czyta­ my reklamy maszyn rolniczych, octu, Pomorskiej Fabryki Makaronu, Pomorskiego Browaru, gdy patrzymy na sprzęty i przedmioty stojące i wiszące w zrekonstruowa­ nych wnętrzach klasy szkolnej, sklepu czy zakładu fryzjerskiego, służące do higieny osobistej, używane w lecznictwie, w pracach domowych, na polu czy przy hodowli pszczół, rzeczy konieczne do spełnienia wielu rytuałów, pamiątki chrztu, I Komunii czy z wojska. Wszystkie przedmioty na wystawie zostały umieszczone w zrekonstru­ owanych kontekstach odpowiednio poszerzonych o fotografie, nagrania magnetofo­ nowe, prezentacje multimedialne i filmy dokumentalne, co pomaga rzeczy „ożywić” i zrozumieć. Ramą kompozycyjną wystawy, narzędziem służącym do rekonstrukcji kul­ tury ludowej, jest kategoria codzienności. Rekonstrukcja kultury ludowej „od Kujaw do Bałtyku” poprzez codzienność nadała wystawie charakter uniwersal­ ny, taką jej funkcję wymusza bowiem tematyka zwyczajnej, codziennej egzysten­ �426 Kronika cji i jej najdrobniejszych, pozornie nic nie znaczących elementów i przejawów. Zaznaczę, że uniwersalność owa nie kłóci się w żaden sposób z tym, że wysta­ wa ta jest etnograficzną wizytówką regionu, którą to cechę podkreśliłam na po­ czątku - jest to bowiem paradoksalność pozorna, o czym nie trzeba przekonywać antropologów. Małgorzata Bogunia-Borowska, wypowiadając się na temat codzienności i jej społecznych kontekstów, napisała: Badanie różnych aspektów życia codziennego można porównać do malarstwa im­ presjonistycznego, w którym pojedyncze pociągnięcia pędzla i farby nałożone na płótno oglądane z bliska tworzą mieszaninę barw i kolorów, a nie żaden całościo­ wy obraz. Wystarczy jednak znaleźć nieco inną perspektywę, spojrzeć z dystansu na ową mieszaninę impresjonistycznych kolorowych kropek, a wyłoni się z nich wyrazisty, pełen treści obraz (Bogunia-Borowska 2009: 8). Czy taki „wyrazisty i pełen treści” obraz codzienności kultury ludowej udało się złożyć autorom toruńskiej wystawy? We wstępie do katalogu wystawy jej autorzy podkreślają, że przez życie codzien­ ne rozumieją zarówno czas pracy, jak i czas święta, a obiekty na wystawie prezento­ wane są tak, by ilustrowały codzienność ludzi: „co jedli, w co się ubierali, jak dbali o higienę, jak praktykowali i spędzali wolny czas, jak świętowali i w co wierzyli” (Czachowski, Łopatyńska 2010: 9). Objęli zainteresowaniem wiele rodzajów aktyw­ ności człowieka: takie rutynowe działania, jakimi są prace w domu i gospodarstwie, konsumpcja czy higiena, jak również praktyki religijne, magiczne czy symboliczne, działalność w kręgu rodzinnym i sąsiedzkim oraz w przestrzeni publicznej (w straży pożarnej, samorządzie wiejskim, wojsku, w zespołach śpiewaczych, towarzystwach gimnastycznych, w szkole). Scenariusz wystawy nakazuje wręcz nie tracić z pola uwagi tego, że codzienność zawsze jest uwarunkowana społecznie, że życie jednej grupy mieści w sobie elementy i praktyki wielu innych grup społecznych. Codzienność została przedstawiona poprzez rzeczy - te używane na co dzień, które ludzie gromadzili, którymi się otaczali, które eksponowali i które chowali jak skarby w szufladzie lub skrzyni, które miały dla nich znaczenie i do których mieli określony stosunek. Pokazano również rzeczy we wzajemnym powiązaniu i w po­ wiązaniu z człowiekiem. Innymi słowy, na wystawie oglądamy codzienność kultu­ ry ludowej poprzez przedmioty, które nadawały jej konkretny wymiar uczestnicząc w konkretnych sytuacjach. Rzeczy stanowią w tym przypadku soczewkę, poprzez którą patrzymy na wielopoziomowy, wielowarstwowy codzienny świat ludzi (tę me­ taforę powtarzam za Piotrem Sztom pką- Sztompka 2008: 31) wraz z jego wymia­ rem świadomościowym, symbolicznym i aksjologicznym. I tak oto w sposób udany połączono w muzeum toruńskim perspektywę teoretyczno-metodologiczną, jaką jest nowy sposób patrzenia na rzeczy i codzienność, z praktyką wystawienniczą. Autorzy wystawy tworzą narrację o rzeczach w użyciu: we wsi przyglądamy się nie tylko budynkom i zagrodom, lecz ponadto na fotografiach widzimy fachowców przy stawianiu obory i chlewu, ludzi pracujących na polu (przy wykopkach, ogławia- �Kronika 427 m Fot. 1. Wykorzystanie strych ulca w trakcie wypełniania gliną fonny do cegieł. Zalesie, Bory Tucholskie. Fot. Roderyk Lange 1960 (Muzeum Etnograficzne w Toruniu).. Fot. 2. Zakład fryzjerski Kuźmińskich z Golubia z okresu międzywojennego. Fragment ekspozycji. Fot. G.E. Karpińska 2010. �428 Kronika niu buraków cukrowych, siewie z płachty i z kosza, koszeniu kosą, podczas odpo­ czynku), oglądamy narzędzia pracy i sposoby ich używania, widzimy, jak na tę oko­ liczność się ubrali; zaglądając w domu do spiżami i kredensu, widzimy, jakie rzeczy tam przechowywano i używano w kuchni. Podobną wiedzę zdobywamy, oglądając film o wypieku chleba metodą tradycyjną, patrzymy na stroje nakładane na określo­ ne okazje i na materialne atrybuty takim okazjom przynależne, na meble uznawa­ ne za ładne, na dzieci bawiące się zabawkami, zapoznajemy się z narzędziami i za­ klęciami, którymi posługiwał się znachor (instruktażu dostarczają fragmenty filmu z 1968 r. Znachor z Radziejowa). Gdy oglądamy artefakty używane w obrzędowości rodzinnej zatrzymane na zdjęciach, pamiątki komunijne i z chrztu, możemy posłu­ chać kołysanek z Kujaw, pieśni oczepinowych z Pałuk i Kujaw, pieśni pustonocnych z Kaszub, a w specjalnie na ten cel przygotowanym pomieszczeniu usłyszymy opo­ wieści ludowe O Jasiu, który nie bał się strachu (ziemia chełmińska), O stolemach (Kaszuby), O czarnoksiężniku i trzech dziewicach (Kujawy), również o tym, jak Pan Jezus dla świętego Piotra zmienia prąd rzeki (ziemia chełmińska). Mamy możliwość oglądać książeczki do nabożeństwa dla katolików, również luterańską Biblię, kropielniczki wieszane przy drzwiach, szafę-ołtarzyk Tajemnice Różańca, którą jeden z gospodarzy na Pałukach zrobił zgodnie z otrzymanym we śnie nakazem; będziemy mogli stąpać po wzorach ułożonych z piasku. Zakład fryzjerski, sklep i szkoła z wy­ posażeniem zapraszają do przestąpienia ich progów, oglądania, dotykania różnych przedmiotów, do zaglądania „w kąty”. A gdzie tkwi tytułowa tajemnica codzienności kultury ludowej? Janusz Barań­ ski przywołuje Henri Lefebvre’a, francuskiego badacza codzienności, który wymie­ niając sprzeczne cechy codzienności, podkreśla wynikającą z tej sprzeczności jej tajemnicę i bezradność, jaką często wobec tajemnicy okazujemy: „Codzienność to najbardziej powszechny i najbardziej wyjątkowy stan, najbardziej społeczny i naj­ bardziej zindywidualizowany, najbardziej oczywisty i najbardziej ukryty” (Barański 2007: 26). Komentując słowa Lefebvre’a, Barański pisze, że ten dualny charakter codzienności wyrażają również rzeczy, pełniąc funkcję „elementów szerszego kodu kulturowego”, „funkcję mediacyjną w ściśle antropologicznym znaczeniu” (Ba­ rański 2007: 27). Funkcji tych na co dzień nie dostrzegamy, ponieważ naszą uwa­ gę stępia pozorna oczywistość rzeczy wynikająca z bliskiej koegzystencji z nimi. Owa oczywistość pryska, gdy rzecz znajdzie się w gablocie muzealnej lub pojawi się w dziwnym kontekście - wtedy zauważamy, że jest ona wyróżniającym się ele­ mentem kultury i częścią naszego życia, podobnie jak ludzie, z którymi obcujemy (Dant 2007: 27). Tajemnica, by została dostrzeżona, musi mieć tło, jakim jest zwyczajność, norma, konwencja. Tajemnicą jest na wystawie to, co dla etnografii zawsze było najważ­ niejsze: to, co można dostrzec w codziennych przedmiotach pełniących zwyczajną funkcję (garnku, emaliowanej misce umieszczonej w metalowym stojaku, wózku dziecinnym, maszynie do szycia, wiatrowskazie, kaflu z pieca), oraz w przekształ­ caniu potocznego w niezwykłe, wyróżniające się, czasami dziwne, unaoczniające doniosłość sytuacji usankcjonowaną znaczeniami, które rzecz niesie (pocztówka z życzeniami na święta, skrzynia wianna, świąteczne nakrycia głowy, papierowe �Kronika 429 kwiaty w formie bukietów lub girland, wzory sypane piaskiem). Autorzy wystawy odkrywają przed nami ukrytą wiedzę narracyjną zawartą w zwyczajnych rzeczach. Wiadomo, że każda wystawa jest twórczym aktem kreacji jakiegoś fragmentu rzeczywistości za pomocą obiektów muzealnych, w specjalnie przygotowanej sce­ nografii. Realizatorzy wystawy „Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej po­ granicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950)” wyeksponowali w sposób nowoczesny prawie 1400 obiektów ze zbiorów muzeum, wkomponowując je w różne aranżacje scenograficzne i bogatą ikonografię. Części z nich nadano indywidualną wartość: zwiedzający może przekroczyć próg szkoły i usiąść w szkolnej ławce, wejść do skle­ pu kolonialnego i stanąć przed sklepową ladą, odwiedzić zakład fryzjerski i zasiąść w fotelu ustawionym przed konsolą z rozłożonymi szczotkami, grzebieniami, no­ życzkami i innymi fryzjerskimi akcesoriami; jeśli zechce, może posłuchać nagranych w terenie kołysanek lub opowieści - wystarczy założyć na uszy słuchawki, może też obejrzeć prezentacje multimedialne i fragmenty filmów. Dzięki tym prostym zabie­ gom wystawa angażuje i pobudza poznawczo, stymuluje zaangażowanie i ciekawość zwiedzającego. Dobry pomysł, rzetelność merytoryczna, ciekawa kompozycja i kształt plastyczny to właściwości toruńskiej wystawy, dzięki którym nie jest ona stereotypowym poka­ zem obiektów wybranych ze zbiorów muzealnych. Wspomaga jąefektownie wydany katalog liczący 231 stron, z niezwykłym materiałem ilustracyjnym (Czachowski, Ło­ patyńska, red., 2010). Ów katalog stymuluje doznania intelektualne i emocjonalne, jest zaproszeniem do obejrzenia ekspozycji i jednocześnie jej dopełnieniem. Grażyna Ewa Karpińska LITERATURA Barański J. 2007 Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków: Wydawnictwo UJ. Bogunia-Borowska M. 2009 Codzienność i społeczne konteksty życia codziennego, w: M. Bogunia-Borowska (red.), Barwy codzienności. Analiza socjologiczna, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, s. 7-25. Czachowski H., Łopatyńska H.M. 2010 Wstęp, w: H. Czachowski, H.M. Łopatyńska (red.), Tajemnice codzienności. Kultura ludowa ijej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń, Muzeum Etnograficzne, s. 9-10. Czachowski H., Łopatyńska H.M. (red.) 2010 Tajemnice codzienności. Kultura ludowa i jej pogranicza od Kujaw do Bałtyku (1850-1950), Toruń: Muzeum Etnograficzne. Dant T. 2007 Kultura materialna w rzeczywistości społecznej. Wartości, działania, style życia, przeł. J. Barański, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. �Kronika 430 Edensor T. 2004 Tożsamość narodowa, kulturapopularna i życie codzienne, przeł. A. Sadza, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kwiatkowska O., Kola A. 2006 O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej. Głos podwójny w sprawie przedmiotów, w: M. Brocki, K. Górny, W. Kuligowski (red.), Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 127­ -146. Sztompka P. 2008 Zycie codzienne - temat najnowszej socjologii, w: P. Sztompka, M. Bogunia-Borowska (red.), Socjologia codzienności, Kraków: Znak, s. 15-52. SETNA RO CZN IC A U R O D ZIN PR O FESO R A RO M A N A REIN FUSSA W 2010 roku obchodzono setną rocznicę urodzin Romana Reinfussa (1910­ -1998), niestrudzonego badacza kultury tradycyjnej, niekwestionowanego autorytetu w dziedzinie sztuki ludowej, autora wielu opracowań naukowych z zakresu kultury materialnej i sztuki ludowej, dotyczących między innymi budownictwa drewniane­ go, kowalstwa, garncarstwa, meblarstwa, rzeźby kamiennej i malarstwa. Profesor był organizatorem muzeów na wolnym powietrzu, pomysłodawcą i koordynatorem licznych projektów etnograficznych. Jego zainteresowania badawczo-naukowe kon­ centrowały się wokół takich zagadnień, jak problemy wyznaczników granic etnicz­ nych, kultura Łemków, Bojków i Hucułów, kultura ludowa Lubelszczyzny, polska sztuka ludowa i artystyczne rzemiosła ludowe. Pracował w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, prowadził Katedrę Etnografii na Uniwersytecie Wrocławskim i na Uni­ wersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, aktywnie uczestniczył w pracach Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, przez czterdzieści lat kiero­ wał Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej. Prowadził także działalność redakcyjną, współpracując z wieloma czasopismami. Jako człowiek o ogromnym dorobku naukowym był często zapraszany do przewodniczenia w różnych komite­ tach, radach programowych, komisjach konkursowych i festiwalowych. Prywatnie znany jako „dusza towarzystwa”, gawędziarz z dużym poczuciem humoru, zawsze życzliwy i szczery. Opracowana i opublikowana na łamach „Ludu” bibliografia Ro­ mana Reinfussa zawiera 268 pozycji liczących się w literaturze przedmiotu w skali europejskiej (Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Profesor pozostawił po sobie impo­ nujące archiwum obejmujące ponad 95 tysięcy pozycji inwentarzowych - rysunków �Kronika 431 i opisów, a także zbiór około 80 tysięcy fotografii oraz całe grono wykształconych etnografów - uczniów kontynuujących jego dzieło (Fryś-Pietraszkowa 1997: 37-38, 2002: 249-253; Cieśla-Reinfussowa 1980: 54-64). Jubileusz urodzin Profesora stał się okazją do zorganizowania kilku przedsię­ wzięć mających na celu przypomnienie jego dokonań. 27 maja 2010 roku (w rocznicę urodzin Profesora) w Oddziale Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku odbyło się uroczyste poświęcenie pomnika przedstawiającego postać badacza siedzącego na kamiennej ławeczce. Odsłonięcia pomnika dokona­ ły obecne na uroczystości córki Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz i Magdalena Reinfus s-Kny chał ska. Zaproszeni goście wzięli także udział w konferencji naukowej, podczas której zaprezentowano referaty poświęcone wybranym zagadnieniom bogatej działalności naukowej tego wybitnego etnografa. Obrady rozpoczęło wystąpienie Krystyny Rein­ fuss-Janusz, która wspominając postać ojca, zwróciła uwagę na jego związki z Mało­ polską, a szczególnie z Gorlicami. Jej wspomnienie wzbogaciła prezentacja fotografii z archiwum rodzinnego. Kolejne wspomnienie, zatytułowane „Roman Reinfuss - Gorliczanin z zamiło­ wania”, przedstawił przyjaciel rodziny Reinfussów - Jerzy Krzywicki, prezentując przy okazji rysowane przez samego badacza karykatury, komiksy oraz okoliczno­ ściowe wierszyki, będące dowodem wielkiego poczucia humoru Profesora. Całokształt pracy badawczej, naukowej i wydawniczej Romana Reinfussa i jego wpływ na rozwój badań etnograficznych w Polsce omówił prof. Jerzy Czajkowski. Z kolei Hubert Ossadnik, kustosz w Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, zaprezentował i opisał kolekcje zdjęć profesora Reinfussa znajdujące się w zbiorach tego skansenu. Następne dwa wystąpienia - Eweliny L. Pierzyńskiej-Jelskiej i Bogumiły Szurowej - dotyczyły muzealnictwa skansenowskiego, zagadnienia, które w pracy Profe­ sora zajmowało wyjątkowo ważne miejsce. Należy dodać, że Roman Reinfuss był zaangażowany w organizację Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami oraz Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie. Przez wiele lat był konsultantem podczas powstawania i rozbudowywania tych placówek muzeal­ nych, uczestniczył w posiedzeniach rad muzealnych, był członkiem Zespołu Do­ radców ds. Parków Etnograficznych i Budownictwa Drewnianego w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Ostatni referat zaprezentował Tadeusz Łopatkiewicz, omawiając pionierskie ba­ dania Reinfussa nad kamienną rzeźbą ludową oraz działalność kontynuatorów tej dziedziny sztuki ludowej. Wszystkie wystąpienia zostały opublikowane w wydawnictwie pokonferencyjnym Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, wzbogaconym licznymi fotografiami archiwalnymi oraz relacją z obchodów urodzin profesora (Niemczyńska-Szurek, red., 2010). Należy także zaznaczyć, że podczas uroczystości Ośrodkowi Budownictwa Lu­ dowego w Szymbarku nadano imię Profesora Romana Reinfussa oraz zmieniono nazwę oddziału na Skansen Wsi Pogórzańskiej. �432 Kronika Seminarium naukowe poświęcone pamięci Profesora zostało także zorganizo­ wane na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Przez wiele lat był on związany z tym miastem, między innymi jako profesor UMCS, przewodniczą­ cy Rady Naukowej Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz organizator Muzeum Wsi Lubelskiej. Pomysłodawcą i inicjatorem spotkania był prof. Jan Adamowski. W przygotowanie konferencji, obok Zakładu Kultury Polskiej Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, włączył się Lubelski Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Stowarzyszenie Twórców Ludowych. Zorganizowane seminarium miało na celu, z jednej strony, uczczenie setnej rocz­ nicy urodzin Profesora, z drugiej zaś zaprezentowanie jego dorobku oraz ukazanie roli, jaką odegrał w życiu kulturalnym i naukowym UMCS, Lublina i Lubelszczyzny, jak również całej Polski. Innym motywem zorganizowania seminarium stało się re­ aktywowanie na UMCS etnologii jako samodzielnego kierunku studiów. W spotkaniu na lubelskiej uczelni uczestniczyli między innymi córka Profesora - Krystyna Reinfuss-Janusz, „lubelskie dzieci”, czyli jego wychowankowie, przed­ stawiciele instytucji kultury, pracownicy naukowi, studenci oraz zaproszeni goście. Seminarium rozpoczęło okolicznościowe wystąpienie prorektora UMCS - prof. Ryszarda Szczygła, który pamiętał Romana Reinfussa jeszcze z okresu swoich stu­ diów. Przedstawił wieloaspektowy obraz tego zasłużonego dla UMCS wykładowcy. Następnie Krystyna Reinfuss-Janusz w wystąpieniu: „Roman Reinfuss - mój ojciec” przybliżyła zebranym, w sposób ciepły i nierzadko żartobliwy, postać Profesora oraz lubelskie epizody z jego bogatej biografii. Jej wspomnienia wzbogaciła prezentacja fotografii i pamiątek rodzinnych. Aleksander Błachowski przedstawił z kolei wkład Profesora w badania nad sztuką ludową, a Janusz Kamocki w referacie: „Trudne cza­ sy. Roman Reinfuss jako opiekun zbiorów muzealnych w czasie II wojny światowej” omówił mało znany, ale niezwykle znaczący dla całej kultury polskiej epizod z życia Profesora, dotyczący heroicznej ochrony w okresie II wojny światowej narodowych pamiątek zgromadzonych na krakowskim Wawelu. W drugiej części seminarium omówiono działalność i inicjatywy Profesora reali­ zowane w środowisku lubelskim. Roman Reinfuss w latach 1969-1993 pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych. Był inicjatorem i koordynato­ rem powstania tej organizacji, ciesząc się uznaniem i autorytetem wśród twórców ludowych. O roli, jaką odegrał Profesor w historii tej instytucji, mówili prof. Jan Adamowski i Katarzyna Kraczoń w referacie „Co STL zawdzięcza prof. Romanowi Reinfussowi”. W kolejnym wystąpieniu Grzegorz Miliszkiewicz, pracownik lubel­ skiego skansenu, omówił wkład Reinfussa w organizację Muzeum Wsi Lubelskiej. Zaprezentowane zapiski i uwagi Profesora odnoszące się do organizacji przestrzen­ nej skansenu i ekspozycji muzealnych świadczą o jego profesjonalizmie i ogrom­ nej wiedzy w tej dziedzinie. Ostatni referat dotyczył działalności Romana Reinfussa jako profesora UMCS, pełniącego w latach 1957-1967 funkcję kierownika Katedry Etnografii i Etnologii. Jego dokonania i spuściznę, która obecnie znajduje się w In­ stytucie Kulturoznawstwa, zaprezentowali prof. Jan Adamowski oraz dr Marta Wój­ cicka. Wystąpieniu towarzyszył pokaz niepublikowanych dotąd fotografii z badań �Kronika 433 terenowych Profesora i jego studentów. Warto podkreślić, że w tym okresie Roman Reinfuss wykształcił grono świetnych specjalistów: sześciu doktorów i trzynastu magistrów etnografii. Wraz z nimi prowadził badania terenowe, w tym na obszarze Lubelszczyzny i Łemkowszczyzny, oraz opracowywał między innymi monografię kultury ludowej Lubelszczyzny. Spotkanie zakończyły wspomnienia współpracowników Profesora i jego uczniów. O swoim mistrzu i przyjacielu opowiadali prof. Jan Gurba, Danuta Powiłańska-Mazur oraz Maria Grybel-Meksuła. Zaprezentowane podczas uroczystości referaty, liczne wspomnienia i fotografie nie tylko przybliżyły postać, bogatą działalność i ogromny dorobek naukowy Roma­ na Reinfussa, ale były także hołdem złożonym wielkiemu badaczowi i miłośnikowi kultury ludowej. Katarzyna Kraczoń LITERATURA Cieśla-Reinfussowa Z. 1980 Bibliografia prac Romana Reinfussa, „Lud” 64, s. 54-64. Fryś-Pietraszkowa E. 1997 Prof. Roman Reinfuss, „Twórczość Ludowa” 35: 2, s. 37-38. 2002 Roman Marian Reinfuss (1910-1998), w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe DWN, Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, s. 249-253. Niemczyńska-Szurek A. (red.) 2010 Profesor Roman Reinfuss, badacz historii i kultury ludowej - w setną rocznicą urodzin, Szymbark: Muzeum Dwory Karwacjanów i Gładyszów w Gorlicach. URO CZY STO ŚĆ N A D A N IA IM IEN IA JĘD R ZEJA CIERNIAKA PU BLICZN EM U GIM N A ZJU M W ZA BO RO W IE KOŁO BRZESK A, 27 K W IETN IA 2011 Uroczystość odbyła się w rodzinnej, umiłowanej wsi Jędrzeja Ciemiaka, gdzie nadal żyje jego bliska rodzina, a pamięć o „Krzesnym”, jak go zwano, jest wciąż żywa wśród mieszkańców. Jędrzej Ciemiak był wybitnym działaczem społeczno-oświatowym, autorem i inscenizatorem widowisk ludowych, miłośnikiem i krzewicielem polskiego folkloru, pisarzem, redaktorem, twórcą oryginalnej koncepcji „teatru ludowego”, założycie­ �434 Kronika lem i prezesem Instytutu Teatrów Ludowych. Urodził się w 1886 roku w chłopskiej rodzinie. Choć dla dalszego kształcenia się opuścił Zaborów i mieszkał potem przez długie lata w Warszawie, nigdy jednak nie zapominał o swej rodzinnej wiosce. Pra­ cował jako profesor gimnazjalny, następnie w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego piastował stanowisko wizytatora oświaty pozaszkolnej ze specjalnością w dziedzinie teatrów ludowych i uniwersytetów ludowych. Jeśli tylko czas pozwalał, przyjeżdżał do Zaborowa, z przyjemnością słuchał miejscowych pio­ senek, a w czasie pasterki kolęd, szczególnie tych najstarszych, śpiewanych w miej­ scowym kościele. Zawsze napominał młodzież, aby nie zapominała Zaborowskiej nuty. O tym do dziś wspominają starsi mieszkańcy. „To było święto, jak Krzesny odwiedzał wieś”, powiadają. On sam, wiele podróżując po Polsce jako wizytator, z nieodstępnymi skrzypkami, często wygrywał krakowskie, Zaborowskie melodie, a miejscową kapelę prezentował w rozgłośniach radiowych. Marzył o Domu Ludowym w rodzinnej wsi, w którym skupiałoby się życie spo­ łeczne i kulturalne. Udało się to zrealizować w 1934 roku. Ciemiak był współpra­ cownikiem i doradcą Komitetu Budowy, opracował statut Domu. Z myślą o miesz­ kańcach napisał monografię Wieś Zaborów i Zaborowski Dom Ludowy (Warszawa 1936). Dom Ludowy służy mieszkańcom po dzień dzisiejszy, a stosowne tablice upa­ miętniają fundatorów i inicjatora. Niestety, nie ma już Izby Pamięci jemu poświęco­ nej, ale myśli się o znalezieniu na nią nowego lokalu. Uroczysty dzień rozpoczął się mszą św. w kościele parafialnym, w czasie któ­ rej odbyło się poświęcenie sztandaru szkoły. W imponującej szkolnej hali sportowej zgromadzeni goście i przedstawiciele rodziny Jędrzeja Ciemiaka zostali powitani przez dyrektorkę gimnazjum, mgr Joannę Ozorkę-Krawczyk. Nastąpiło nadanie imie­ nia, prawa posiadania i wręczenie sztandaru szkoły, ślubowanie uczniów. Wystąpili też z okazjonalnymi przemowami zaproszeni goście, między innymi przewodniczący Rady Gminy Szczurowa Kazimierz Tyrcha, wójt gminy Marian Zalewski, wizytator Andrzej Szlanta z Delegatury Kuratorium Krakowskiego w Tarnowie, Anna Spiss, redaktor słownika biograficznego Etnografowie i ludoznawcy polscy, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, którego 3. tom (2010) wręczyła dyrek­ torce szkoły. Znajduje się tam biogram Jędrzeja Ciemiaka, autorstwa Aleksandry Jacher-Tyszkowej. Najbardziej osobisty akcent wniosła jedyna żyjąca córka „Krzesnego”, Zofia Ciemiakówna, historyk sztuki, długoletni kustosz Muzeum Narodowe­ go w Krakowie. Mówiła wzruszająco o Ciemiaku jako głowie rodziny, ojcu trzech córek, nauczycielu, propagatorze polskiego folkloru, wreszcie jako Polaku-patriocie. Na początku okupacji hitlerowskiej miał szansę opuścić kraj wraz z rodziną rządo­ wym samolotem - wspominała - ale uważał, że jego moralnym obowiązkiem j est zo­ stać i działać w okupowanej Polsce. W czasie okupacji hitlerowskiej Ciemiak został prezesem tajnego Ludowego Instytutu Oświaty i Kultury, utworzonego w 1940 roku, i członkiem Komisji Oświatowej Stronnictwa Ludowego. Kiedy uczył w szkole po­ wszechnej na Targówku w Warszawie, zaangażował się w tajne nauczanie języka polskiego i historii. Aresztowany 22 kwietnia 1941 roku i uwięziony na Pawiaku, zginął rozstrzelany 2 marca 1942 roku w zbiorowej egzekucji. Ma symboliczny grób na cmentarzu w Palmirach. �Kronika 435 Fot. 1. Uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka gimnazjum w Zaborowie. Przemawia Zofia Cierniakówna. Fot. Piotr Krawczyk. Fot. 2. Zofia Cierniakówna przemawia na uroczystości nadania imienia Jędrzeja Cierniaka gimnazjum w Zaborowie. Fot. Piotr Krawczyk. �436 Kronika Bogaty program artystyczny został bardzo staranie przygotowany i przedstawio­ ny przez przejętą uroczystą chwilą młodzież szkolną Uczennice i uczniowie pre­ zentowali fragmenty utworów, widowisk Ciemiaka na tle „wiejskich”, domorosłych dekoracji, były żwawe tańce w krakowskich strojach, przyśpiewki. Duże zaintere­ sowanie wzbudził amatorski film zmontowany z wywiadów udzielanych uczniom przez krewnych Ciemiaka i niektórych mieszkańców wsi. Przejmujący wiersz Cierniaka A kiedy umrę... przeczytał wzruszony ks. Maciej Fleszar z miejscowej para­ fii. Potem nastąpiło uroczyste odsłonięcie i poświęcenie pamiątkowej tablicy w holu szkoły, ufundowanej przez Marię i Władysława oraz Marzenę i Józefa Wojnickich z Zaborowa, nad którą zawisł portret Ciemiaka namalowany przez wspomnianego księdza. Można było też obejrzeć planszową wystawę autorstwa Karoliny Sikory poświęconą życiu patrona, wypożyczoną z Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. Piękną, starannie zorganizowaną uroczystość nadania imienia Jędrzeja Ciemiaka drugiej szkole w Polsce (pierwsza to wspomniana szkoła na Targówku, obecnie nr 114, gdzie uczył) zakończył obiad przygotowany przez miejscowe gospo­ dynie, podany w sali widowiskowej Domu Ludowego. Zaproszeni goście, uczestnicząc w tak bogatym programie przy szczelnie wypeł­ nionej wielkiej sali, a także w trakcie rozmów z mieszkańcami, przekonali się, że pa­ mięć o Jędrzeju Ciemiaku jest kultywowana we wsi i w okolicy. Można mieć zatem nadzieję, że poprzez zapoznanie się z bogatą działalnością patrona uczniowie będą tym bardziej odczuwać dumę z przynależności do społeczności lokalnej, a współtwo­ rząc wizerunek własnej szkoły, będą ją promować w miejscowym środowisku. Autorkę utwierdza w tym refleksja, jaką podzieliła się z nią nauczycielka gim­ nazjum i współorganizatorka uroczystości, mgr Teodozja Turaczy, a mianowicie uczniowie spontanicznie zaproponowali, iż chcieliby raz w roku organizować dzień poświęcony swemu patronowi, na przykład konkurs wiedzy na temat jego życia i twórczości, śpiewać, tańczyć krakowiaki, kultywować tym samym tradycyjny folk­ lor lokalny, tak jak tego pragnął ich patron. Anna Spiss � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d717a89e29926c1cb0a58bb0154e4cbe.pdf 49ef0114f743d93f25cc8f0236cc64eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1163 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1072 Title A name given to the resource Indeksy / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.386-403 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text INDEKS Adormo Theodor 245 Aitken R. T. 167 Ajdukiewicz Kazimierz 232 Albert H. 226, 230 Alexandrov Vadim 326 Allison Philip 250 AlveI' B. 375 Anderson J. A. 328 Andersson E. 106 Andert A. 305 Andrzejczak Barbara 261-265 Antoniević Dragoslav 270 Antoniewicz Włodzimierz 361 Aoy,agi M. 156 Appun C. F. 93 Arc.iszewski Krzysz,tof 334 Arnaudov Michaił 254 Ast Hiltraud 308 Bachmann A. 306 Bachofen J. J. 84 Bacon Franciszek 57 Baczewski Józef, poseł, 12 Baeksted A. 375 Balfet H. 373 Bandtkie Jerzy Samuel 18 Baranowski B. 173 Barańska Zofia 350 Barjaktarović Mirko 326 Barnett H. G. 121 Basham A. L. 161 Bastide R. 89, 99, 100, 373 Bausinger Hermann 245, BeiU Klaus 30B, 374 Belov-Wrzalik Ewa 352 Berg G. 328 Berliner R. 57 Berndt R. M. BO Bialy Zbigniew :327 Biegeleisen H. 267 Biernacka M. 359 Biernacki J. 322 Bloch M. 97, 226 Blaszak Jan Tadeusz 352 Blasz'czyk Stanisław 269, 321, :359. 361, 363 247, 323, 372, 375 Bazielich Barbara 276-279, Bąk Stanisław 358, 359, 361 Bednarczuk Alicja 247-250 Befu Harumi 292 OSOBOWY 281 270, 313, Bobrowska Mirosława 350 Bohler E. 226 Bottger Walter 303 Brandt Gustav 58, 59 Bratanić Branimir 326 Brednich R. W. 372 Bringeus Nils-Arvid 327. :128 Brown K. 292 Brodowska Helena 324 Bromlej Julian V. 288, n6, :373, :175 Brii.ckner W. 314 Brunhes-Delamarre M. J. 373 Brzeska Wanda 181, 184, 185 Brzezicha Józef 351 Brzozowska T. 22, 251, 259 Brykczyński Piotr 334 Bucek Margareta .308 Bugaj R. 258 Bu.hler Teodor .310 Bujak Jan 354 Bukowski A. 18 Burian V. 283 Burszta Józef 15-28, 51. 85, 244-245, 256-258, 267, 268, 269, 270. 271, .313- .315, 321, 322, 325, 359, 361, 363, 367, 372 �387 Buschan G. 133 Biisching J. G. 33, 34 Butinov N. A. 133 Butkevicius Izidorius 248 Butt J. A. 93 Bystroń Jan Stanisław 75, 174, 190, 267 Callier E. 176 Caraman Piolr 26:~ Cejnowa (Ceynowa) Florian Charbonnier Georges 241 Chętnik A. 203 Chmielowski Stefan 352 Chodakowski Z. 251 Chojnacka J. i W. 22 Choroszajewa 1. F. 89 Chrobak L. 34, 36 Chwojka Anna :351 Ciążyński Wiesław 352 Cieślak Tudeusz 190 Cilingirov Stiljan 255 Cinciala Andrzej 18 Ciolek Tadeusz M. 350 Ciupak E. 363 Cohen M. C. 296 Cohn Norman 96 Collins J. J. 294 Cranstone B. A. L. 145 Cuisenier J. 372, 374 Czernik Stanisław 261, 262 Czmok O. 34 Cytowska Hanna 352 HI, 260 Dahrendorf R. 226 Dalska Urszula 351 Damm Hans 302 Damrosz Jerzy 355 Danielsson B. 155, 162, 165 Davenport W. 167 Dąbrowska Grażyna 269, 321 Dejna Karol 69-82 Dekowski Jan 324, 354, 359, 361 Delinikolova Zorka 301 Delmas S. 156 Dembińska Maria Anna 328 Dias Jorge 270, 375 Dinekow Pelr :n6-337 Dobrowolska Agnieszka 281 Dobrowolska Teresa 325 Dobrowolski Kazimierz 51, 178, 358 Dobrowolski T. 281 Dodziuk Anna 350 Dolle M. P. 374 Diimotiir Tekla 270, 323 Domson R. M. 374 Drager Lothar 304 Drljaca Dusan 326 Drohojowski Jan 334 Drost Dietrich 302 Drozdowska W. 175 Dubiel Ludwik 352 Dujcev Ivan 254 Dunare N. 373 Dunin J. 259 Durbas Zofia 380 Durkheim E. 226 Dzierżanowska Maria 352 Dydowiczowa J. 363 Dygacz Adolf 258, 352 Dynowska Wanda 222 Eckert G. 93 Eilers A. 141 Elkin R. E. 293 Faris J. C. 297 Federowski M. 266 'Festinger L. 235 Finney B. R. 153, 157, 162, 169, 293 Finsch Otto 121, 132, 136 Firth R. 86, 153, 166 Fischer Adam 19, 267 Flizak Sebastian 208, 358 Florescu Florea Bobu 278 Fontanes M. de 374 Frankowska Maria R9, 108, 330, 334, 359, 363, 364, 367 Friederici G. 137 Frobenius L. 139 GaM K. 328 Gajek Józef 70, 80, 82, 190, 267, 367 Ganckaja Olga A. 271 Gandev Christo 326 Gantner T. 328 Gardos Isolde 290 Gaugin P. 155 Gavazzi Milovan 287 Gawęcki Marek 351 Gąsiorowski Józef 259 �388 Georgieva Milica 301 Germer Ernst 131, 302 Gębik W. Hl GiełżyJiski W. 84 Giersz Marcin 17 Girschner M. 142 Gizewiusz Gustaw 17, 252 Glapa Adam 363 Gloger Z. 267 GluziJiski Wojciech 53--f17. 359 Gładysz Mieczysław 327 Gładyszowa Maria 324 Gobel Peter 303 Godlewski A. L. 155, 159, 164. 359 Goldberg H. E. 297 Gołębiowski L. 251 Gołubkowa M. 348 Gołuchowska Maria 351 Goswami B. B. 217 Górski Konrad 190 Górski Ryszard 251, 260, 266 Grabowski E. 35 Graebner F. 138, 140 Greimas J. :374 Grimble A. 160 Grodecka Zofia 271-282 Grzeszczuk S. 259 Guariglia G. 92. 100 Guiart J. 92 Gulgowski Izydor 18 Gutwirth J. 374 Gutzeit Teresa Regina :351 Habermas Ju.rgen 245 Haboviitiak Anton 289 Haid Wolfgang 308 Hajówna Lutosława 373-379 Hanczka- Wrzosek Bożena 350 Hanika J. 40. 41 Hartwig Werner 304 Haubert M. 93 Haupt J. L. 306 Havernick Walter 228. :314 Heilfurlh G. 314, 372 Heim Walter :310, 312 Heim'jch A. C. 293 Hensel W. 287 Hernas Czesław 267 Herskovits M. 153 Heymann Jerzy 351 Hiditz Wilhelm 309 Hilska V. 161 Hochenegg Hans 308 Hofmann 39 Holas B. 106 Hopkins N. A. 296 Horak J. 305 Horkheimer Max 245 Howard A. 168 Hrankowska Teresa :n:J Hugger Paul 312 Hughes D. T. 298 Huizinga J. 175 Hultkranz A. 39. 97 Hunt E. 296 Hyckei G. 34, 35 Ikonomov Nikołaj 255 Iłowski S. :322 Irime Cornel 27G ltman Leszek liO,:l48, 359 Iwaszkiewicz Jarosław 2(;6 Jackowska Jadwiga :352 Jackowski A. 271. 275 Jacobeit W. 372. :)7:'; Jaenecka-Nickel Johanna :311 Jagiełło J. 259 Jakóbiec Marian :J:35-:3:36 .Jakunina J. L. 214 Janeuk N. 267 Jankawerny W. 22 Januszkiewicz Bolesław 17:1-1110. 271- 27:3,274-276 Jarvie J. C. 101 Jasiewicz Zbigniew :322. :324. 359,361.363 Jastrzębski Józef :352, 359. Jaworski M. 271 Jeggle Utz 225-2:34. 245 Jech Jaramir 327. :375 Jęezalik Ewa 356 Jnstnwa Wanda :354,:350 Jurkowski H. 259 KacHubiec Daniel :325 Kacllubiec K. 260 Kaleciuk PialI' :359.:;61 Kane E. 293 Kapełuś H. 260. 267 361 :J:l3. 355. �Kapucyn P. 175 Karadzić Vuk S. 253 Karwicka Teresa :~55 Karlowicz J. 267 Kaznowska-Jarecka Barbara 194, 207 Kay P. 158, 165 Keesing R. M. 292 Kern J. 34 Kętrzyński Wojciech 17 Klapper J. :37, 41 Klemm Gustav Friedrich 302 Klickova Vera 301 Klimaszewska Jadwiga :324, 335, 361, 367 Klimova Dagmar :326 Kloska Gerhard 225-2:l9, 241-24:3, 245~-ł7 Kloskowska A. 63 Kniezović S. :J7:~ KobeJl :)9 Koch A. 1liZ Koch G. 154 Koetschau K. (Hi Kohutnicki B"gdan :332 Kolberg Oskar 1Ii-17, 31. :n, 173, 176, 200, 2(jli-269 Koleva Elena :327 Kolewa Tatiana :326 Kollqtaj Hugo Hi Kołodziejska Barbara 360 Komaro\Vski,j Georgij 273 Komorovsky' .Tan :325-327 Kondratiukowa K. 211 Konopczanka Antonina 260 Konig Wolfgang :)04 Koprak J;jn :127 Kopczyńska-Jaworska Bronisława :~30, :359, :HiO-:171, :nJ Kopernicki I. 267 Korytko E. 251 Kostrzewski J. 2B7 Kotula Francisz:··k 21i5, 266 Kovarova SOllil TW Kowalcwsl,i Z. M. 94 Kowalska Lewicka Anna 286-290, 325, :127-:1:20, :359, 361, :363, 367 Kozioi'Owska Jolanta :152 Koz.\'fa Anna 129-152 Kramer A. 1:~:3 Kl'an1('r Dieter :~1:3 Kriimcr August 121, 155, 164 Krasicka-Meuszyńska Grażyna :~51 Krause A, F. 32 Krawczyk Violetta 321-32:3, 873 Krcek F. 267 Kl'ólikowska Elżbieta 339-346, 354--357, :353, 379-380 Kruszelnicki Zygmunt 181 Krii,TIitz Johann Georg 57 Krzanowski Andrzej 335 Krzywicki L. 267 Krzyżanowski Julian 32, 251, 260, 2G1, 267, 305, 367, :374 Kuba Ludvik 299, 305 Kuba S. 305 Kubary Jan Stanisław 116-119 Kubisz 260 Kucharska Jadwiga 324 Kuczyński A. 359 Kuhn W, 41 Kilhnau Richard 32, 36-37 Kukier Ryszard 25, 181, 306, 359 Kukuiska M. 251 Kula Marcin 333 Kulikowska Pranas 248 Kunczyńska-Iracka 374 Kundegraber Maria 308 Kuoni J. :312 Kup.iec Jan 31, 33 Kup'iec Józef 380 Kusche Rolf 304 Kuśnierkiewicz-Szumska Danuta 352 Kutrzeba-Pojnarowa Anna' 51, 181. ~24, :359, 361, 367, 371-375 324, 323- Kutrzebianka Anna 22 Kuźniewski Ignacy 359, 3Gl Kwaśniewi·cz Władysław 361. ~67 Kwaśniewski Krzysztof 322, 354 Kwiatkowska-Jastrzębska Mirosława Kwilecki A. 26 Lacoste C. 37:3 Lam S. 267 Lambert B. 160 Lamzer Vaclav 316 Lange Kristine 303 Langer-Karasek Alfred Lanternari V. 100, 111 Lapccvić DragiSa 299 La;tković Vido 252 Lauffer Otto 58, 62 40, 41 :l53 �390 Law J. A. 296 Leach E. 155 Lech J. 359 Lechowa Irena 325 Lecotte R. 374 Leopold Wanda 357 Leśnodorski Bogusław 190 Levi-Strauss Claude 114. 94, 241-243 Lew Stefan 359, 361 Lewicki Antoni 353 Libelt K. 2611 Licenoska Zoe 301 Ligęza J. 32, 258 Linette Bogusław 269, 321. 355, 359, 361 Lips J. E. 120 Lompa Józef Ill, 31, 33, 36, 37 Linton R. 100, lOll Lorentz Fryderyk 30 Loukatos D. 372, 375 Lowie R. H. 111 Lozar-Podlogar Helena 326 Ławreckij 1. R. 99 Łepkowski J. 32 Łepkowski Tadeusz 333, 335 Łopaciński H. 267 Łopuszański Bolesław 3711-379 Łowmiański H. 98 Łęgowski-Nadmorski Józef 18 ~achaczek J. 260 ~aciejewska Anna 269-271 ~ajchrzak Józef (J. ~.) 349-350 ~ajeranowski K. 251 ~ajewski K. llll ~ajkowski Aleksander 18 ~ajumdar D. N. 217 Mak 34 ~akarenko A. A. 193 ~akulski Krzysztof 94, 324, :356, 374 Malicki Longin 359, 361 ~alinowskj B. 110, 153, 159. 161 ~alinowski Lucjan 19, 32 ~alkowska Krystyna 87, 335 ~an E. H. 164 ~ańka K. 34 ~ańkowska R. 335 ~ańk{)wski T. 214 ~arcel-Dubois C. 372, 374 ~arczak Krystyna 354 ~aresch Franz 309 Marinov V. 328 ~arkiewicz W. 86 ~arkowska Danuta :356 Markowski R. 271 Markus Michal 327 Martinet A. 226 Mastonytć ~arija 249 ~aser R. 306 ~c Elhanon K. A. 29:3, 297 Mead ~. 84 ~etge J. 94 Metraux A. 93, 141 Metzen Thomas 245 Miarka Karol 18 Michalek Jan 287. 290 ~i'chelsen P. 372 Mikolajczyk Andrzej 250. 251 Milewski T. 13:3, 160 Milius Vacys 249 Millerowa Elżbieta 25fl-260 Minsberg F. 34 Misińska ~aria 211, :324 lVIiśkiewicz B. 88 Mjartan Jan :325 Mładenov Stefan 255 Modzelewska T. 272 Molier Daniel 56-57 ~ontandon G. 131. 1:38 Mooney James 109 Morgan L. H. 114. 154 Morson Ewa :151 Moser H. 323 ~oszyński K. 211. 2fl7 lVIoszYl1skiL. 2115 ~rongowiusz Krzysztof Celestyn Mulkiewicz-Goldbergowa O. 373 Murdock G. P. 291 Musial Siegmund 290 MilUer W. 121 Milhlmann W. 114, 100 Mycieiski St. 363 Myrdal G. 226, 229 Nahodil Otakar 244 Narr Roland 245, 246, 247 Nasz Adolf 350, 359 Natanson-Leski J. 76 Nawka B. 306 Nehring Wladysław 33, 267 III �391 Neickelius Caspar Friedrich 57 Neisser Horst 245 Neyman Zofia :361 Nicolaisen W. 372, 375 Niederer A. 314 Niederle Lubor 287 Niedermeier Hans 308 Niedźwiedzińska Sławomira 351 Niedżwiedziński P. 359 Nikolov Velimir 301 Nimuendaju-Ungel C. 93 Nitsch Kazimierz :31. 285 Niunkiene-Tałłat-Kelpsairte Giedre Nordland O. 328 Nowak Henryk 284 Nowicka Ewa 332 Nyrkowski S. 259 249 Oberlander R. 1:37 Oelsner T. 33, 34 Olesiejuk Feliks 356, 361 Olędzid JRcek 175, 279 Olszewicz Boleslaw 334, 358 Ondrusz J. 260 Opieński H. 267 Optołowicz .Janusz 359, 361 Ortutay C. 375 Orynżyna Janina 272, 358 Ossowski S. 226 Ozgowicz Edward 273-274, 279-280 Pandey T. N. 29:3 Panoff M. 156, 162, 16:3 Pantelić Nikola 326 Paradowska Maria 329-335, 355 PaJ:'CzewskiAlfons 18 Parkinson R. 134 Parrain Ch. 373 Paulini z Drygal 17 Pavković N. 373 Pavlović Jeremija 299 Pawłowska J. 25 Pazaurek G. 65 Peeters K. C. 374 Pelczarska-Parzyńska Teresa 352 Perchonock N. 29fl Pereira de Queiroz L M. 97, 99, 100, 108 Perli ck Alfons 34, 35, 40-41 Peseva Rajna 326 Pesić-Maksimović N. 373 Peter L. 323 Petrović Pop Atanasije 299 Petruseva Ani-ca 300 Peuckert W. E. 37, 41 Piekarczyk S. 111 Pieprzyk Józef 355, 363 Pietkiewicz A. 267 Pietkiewicz Kazimierz 359, 361 Pietrewicz Eugenia 351 Pilk Georg 306 Pinon R. 375 Piotrowska Zofia 319-321, 350-353 Pischel Barbara 42 Piskorz Jerzy 351 Poblocki Franciszek 18 Pochwicki M. 322 Podol<'lk Jan 289, 325 Podwiń ska Anna 352 Pok-rovskaja L V. 373 Polenaković Haralampij 338 Polenaković Radmila :300 Pop M. 374 Posern-Zielińska Mirosława 94, 290-298, 332, 363 Posem-Zieliński Aleksander 83-113, 315-318, 331, 334, 359, 363 Posem-Zieliński W. 335 Pośpiech J. 251 Pranda Adam 326 Prejs Julian (Sjerp-Polaczek) 18 Profeta G. 373 Prus-Wiśniowski Tadeusz 359, 360, 361 Pudlo Kazimierz 359 Pujanek Irena 351 Pulec M. J. 305 PutiIov Boris N. 326 Pypin A. 267 Radcliffe-Brown 153 Radovanović S. Vojislav 299 Ranke K. 372 Ratzel F. 142 Reche O. 145 Redfield R. 226 Reinfuss Roman 190, 211, 359 Riedel Karl Vett 228, 314 Ribeiro R. 93 Rimantiene Rimute 248 �392 Ritzenthaler R. E. 119, 121, 126 Rivere G. H. 372 Robotnicki Z. 327 Rompski Jan 379-380 Romer B. 328 Romer F. 57 Rappel L. 260 Rosiński S. 340 Rostworowska M. 347, :348 Roubin L. 373 Różanowski Kazimierz 361 Ruchlewicz-Oblizajek Jolanta 351 Rud Stanisław 351 Rusić Branislav 326 Rybakow B. A. 287 Rybiński Adam 351 Rychlewska M. 214 'Sismanov Ivan 254 Siverts H. 106 Skalnikova Olga 326, 373 Skrukwa Agata 251-252, 260 Skurpski H. 22 Sobieska Jadwiga 358 Sobieski M. 267 Sobisiak Walerian 284-286, 305-~H2, 363 Sokołova V. K. 373 Speiser F. 132 Sperschneider H. 305 Spooner B. 297 Stahl P. H. 373 Stanner W. E. H. 297 Starek E. 208 Stein Lothar :304 Stelmachowska Bożena 19, 21, 22, 181- Sadownik J. 22 'Safarik P. J. 287 Samar D. L. 218 Sauter Wiesław 11-14 Scharfe Martin 245, 246, 314 Scheffler H. W. 155 Schellhammer K. Ernst 39, 41 Schenda Rudolf 245, 314 Schilling H. 315 Schlee Ernst 314 Schlosser K. 106 SchmaleI' J. E. 305 Schmeltz J. D. E. 121 Schmidt Leopold 308 Schoolcraft H. R. 88 Schock Gustav 245 Schone B. 306 Schuller Linde 307 Semper Karol 116 Senti Alois 311 Service E. R. 155, 162 Seweryn T. 205 Shusky F. 94 Siarkowski W. 260 Sierżputowski A. K. 193 Simiczijew Kole 252-256, 299-302, Stika Jaroslav 326 Stillfried Bernhard 121 Stingl Heinz 303 Stoiłow Anton 299 Stojancević V. 374 Strobach H. 305 Strugarek Przemysław :351 Suboczowa Maria :359. 361 Sumdlder B. G. M. 90, 106 Surzyńska Anna :351 'Svecova Sona :326 'Svehhlk Svetozar :326 Szacki P. 374 Szajbel Jan 181--192 SZ3ityńska-Kurella Joanna :351 Szembekówna Zofia 358 Szmydtowa Zofia 259 Szromba-Rysowa Zofia 324 Szurmiak Aleksandra 352 Szyfelbein-Soknlewicz Zofia 324, :355 Szyfer Anna 23, 45-52, 356, 359 192 335- 338 Simon F. 372 Simonides Dorota 20, 29-43, 256, 355, Slaski J. 259 Siedzi ew ski A. :348 Swiątkowska J. 196, 197 Swderczyńska Krystyna :156 SWieży J. 204, 207 Swirko D. 22 Swirko S. 251, 259 Swirski Władysław 377-:37B 359 Siracky Jan 327 Sirovatka Oldi'ich 289, 372 Talmon Y. 100 Tarko Medard 266-269, :152 �393 Tax Sol 87 Tazbir Janusz 331 Telakowska Wanda 274-276 Tentori T. 375 Terentieva L. N. 373 Teuira H. 165 Thiel Helga 309 Thomaside 17 Thrupp S. 102 Tokarev S. A. 133, 287, 373 Udziela S. 267 Urban Anna 334. :{35 Urbań·czyk 287 Urgacz Barbara 351 U,ivary Zoltan 2lJ9 Vakarelski Christo 288, 326, 372, 375 Vanagas A. 24lJ Vareka Josef 283 Vatulo S. 297 Vidugiris A. 248 Vogt F. 32, 33 Vulcanescu R. 374 Wakarz 363 Walendowska Barbara 333, 334 Walicki A. 111 Waligórsk,i A. 153 Wallace A. F. C. 100, 108 Wallis L. :31 Wallis W. D. 100 Walkowska H. 161 Wawrowski Franciszek 259 Weber M. 226, 228 Weber-Kellermann I. 372 Weinhold Karl 32-33 White L. A. 84 Wiegelmann G. 314, 328 Wieruszewska-Adamczyk Maria 324, 354 Wierzejewska Małgorzata 351 Wildhaber R. 372, 375 Wilson H. 116 Wirz P. 132 Wissler Clark 88 Witczak .T.353 Woeller W. 42 Wojciechowska A. 363 Wojciechowski R. 251 Wójaicki K. W. 251, 252, 267 Wokroj Franciszek 359, 361 Wolfram R. 314 Wolniewicz J. 151 Wolski K'rzysztof 217-224, 363 Wołuchowa E. S. 194 Worsley P. 92, 106 Wróblewski Tadeusz 21, 184, 361, 363 Wrzesiński W. 20 Wunster K. 34 Wypych Konrad 115--128, 302-304, 346-· 349, 357-360, 377-378 Zaborowska Maria 184 Zagrodzka Ewa 352 Zaniewski Bogusław 153-172, 352 Zawiliński R. 267 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 267, 324, 325, 359, 361, 365, 367 Zecević Slobodan 288, 375 Ziarko M~rosława 352 Zienkiewicz R. 252 Zinyc Volodymyr 326 Zmorski Roman 18 Znamierowska-PriiHerowa Maria 22, 359, 361, 374 Żydok Bogusław 351 Żywirska M. 258 Yadava J. S. 297 Y'oder D. 328 �INDEKS RZECZOWY Adaptacja kulturowa 354, 378 Adopcja dzieci 153-172, 352 Akultumcja 84-89, 172, 352 Atlasy gwarowe i etnograficzne 69 Architektura ludowa w Polsce 188 Astronomia ludowa 23, 356 - historyczna 247 - tradycyjna 246-247 - przesiedleńców 21 Etnografii zadanie 247 Etnograficzne badania 246 Etnograficzny atlas świata 291 Etnologia 75 Badania folklorystyczne polskie 251-252 - małych miast.46 - strukturalno-fun~cjonalne w stylu Parsonsa 246 Bajki jugosłowiańskie 253 - śląskie 37 Ballada 259-260, 305, 373 Baśnie ludowe śląskie 32 Bibliografia folkloru 22 Budownictwo kultowe 188 - ludowe 248-249, 352, 363 - - l'umUl1skie 278 - Slowińców 189 - wiejskie Francji :373 Broń łowiecka 141 - wojenna 129-152 Film etnograficzny 373 Flisacy opolscy 29 Folklor 188, 257, 269-271, 319-320 - kaszubski 22 - Łużyczan 287, 290 - muzyczny 269, 321 - śląski 22 - wiślany 363 - zachodnio-pomorski 22 - Ziemi Lubuskiej 12-13, 30-31. Folklorystyka polska 256-260 - śląska 18-19, 32 Folkloryści kaszubscy 18 Folkloryzm 269, 274, 321-323, 350 Chutor 248 Cierlica 210 Garncarstwo 194, 351, 352 - rumuńsktie 279 Grupy etni'czne Pomorza 187 Gwara 71-72 Demony 37 Dialekt 73 Dialektografia, deninicja 71 Dialektologia 72-73 Dialekty polskie 75-79 Dwojaki 187 Dziedziczenie majątku 168-170 EtnobOitanika 294 Etnogeneza Bałtów 248 Etnograf'ia 15, 16, 75, 231-232, 313 355 Haft ludowy 281-282 Historia pisma 188 Integracja kulturowa 25, 26, 45-52, 359 Instrumenty muzyczne 219, 320 Instytucje społeczne 350 235-238, Kanibalizm 373 Klocki do drukowania płócien 211 354, �39il Kolędy 253 Kolowrotek 210 Kostiumologia 133 Krosienka tabliczkowe 211 Krosno poziome 211 Kult "cargo" 101 - drzew 355 - przodków 160, 171,250 - św. Rocha 173-179 - zmarłych 159 Kultowe obrazy 276-277 Kultura, teoria 244-245 - karpacka 289 materialna Polski 188 odpustowa 308 prasłowiańska 286 samochodowa 307-308 Kulturowe pogranicze 289 - przemiany :323-325, 351, 357 - zachowania 46-48 Legendy 312 Lecznidwo ludowe 363, 379 Literatura ludowa 138, 252-254, :l59 - - opolska 29-43 - - Pomorza Zachodniego 30 - - Śląska 20 - sowizdrzalska 259 Ludoznawstwo 15 - szewskie 194, 212-213 - tkackie 210-212 - wlókiennicze 194 Nazwiska polskie 183 Nożyce do strzyżenia owiec 210 Obrzęd kolędowania 261-262 Obrzędowość doroczna 301, 363, 373 - peyotystyczna 294 - rodzinna 351, 363 Obrzędów funkcja 324 Obrzędy bulgarskie 288 dożynkowe 310 inicjacyjne :356 pogrzebowe 249 weselne 252, 356 węgierskie 239 - zimowe 379 OdZiież 249-250, 279, 325 - mieszczańska 213 Opowieści ludowe :325,355 260, Luki 151 Maczugi 150 Magia 130, 131, 354 Malarstwo ludowe 276-278, 356, 374 Maski 302-:l03, 351 Meble ludowe 249 Metoda geograficzno-kartograficzna 326 Metody etnograficzne 138, 247 Meteorologia ludowa 2:3 Miecze 30:3 Miedlica 210 Miotacze bambusowe 150 Młyny 309, ,'373 Muzealnictwo etnogl'afiiczne 53-67, 134, 193, 314, 339-343, 353, 354, 374 Muzyka ludowa 318, 352 Narzecze 72 Narzędzia rolnicze 188, 194, 372 Pasterstwo 139, :354,356 Pasy 213-215 Pieniądze palauskie 115-128 Pieśni kolędnicze 253, 261 - ludowe 253-254, 259-260, 352 - mazurskie 17, 259 - wielkopolskie 259 Pisanki 301 Piwnice wolnostojące 249 Plecionkarstwo 194, 352 Podania historyczne 37, 351 - ludowe szwajcarskie 312 - - śląskie :36 Poezja ludowa 372 Pokrewieństwa systemy 291-293, 296·293 Pożywienie 309, 324, 327-329, 354 Pożywienie obrzędowe 49, 309 Prawo zwyczajowe 164, 163 Przęślica 210 Proza ludowa śląska 256-258 Przyslowia bałkańskie 255-256 - łużyckie 290 RadIo 187 Region 59-60, 355 Regionalizacja dialektologiczna 69-82 �396 - etnograficzna 82 Religie pierwotne 363 - Słowiian 287-288 - synkretyczne 329-335 Religijno-społeczne ,ruchy 83-113 Religiologia 188 Rodzina, ród 153, 188, 351, 354, 356 Rolnictwo 189, 301, 351 Rozplanowanie wnętrza 278 Rybołówstwo Słowińców 189 Rzemiosło ludowe 360 Rzeźba ludowa 273, 301, 346 Rzeźby kamienne 250-251 ~ Skanseny 309, 344-346 Spichlerze 249 Starosta weselny 305 Stodoły 249 Stroje ludowe 186, 188, 189, 194-209, 219, 320, 363 Sztuka ludowa 278-280, 188, 271-273, 274-276, 315, 320, 321, 350 Sztuka ludowa Radżastanu 218-219 - społeczeństw pierwotnych 243 Suszenie zbóż 49 Tabakierki 215 Tańce ludowe 218, 220, 269 Taniec wojenny 130-131 Tarcze 151 Teatr ludowy lllll, 224 Tkactwo 209-211, 249. 278, 252 Tkanina ludowa :120 Ulicówka 248 Uprząż 194 W,iatraki 283-284 Widowiska radżastańskie 221-223 Wierzenia ludowe 188, 294, 355, 356 Więź społeczna l8B Wijadła 210-211 Wnętrze mieszkalne 194, 352, :154 Wojny międzyplemienne 130 Wozy 49 Wrzeciona 210 Wychowanie dzieci 351, :15:l Zagrody czworoboczne 373 Zdobnictwo ludowe l81l. 314, 354 Zwyczaj święcenia bydła 1n-180 Zwyczaje dOl'Oczne 50. :)09, 326, 372. 373 - pogrzebowe 312 - prawne 363 Zwyczaje rodzinne 352 - rolnicze 355 - rybackie 187, 189 - świętojańskie 305, 309 Zwyczajowość 188 �INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY Afryka Afryka 90, 92. 94, 106, 188, 251, 356, 357 Kenia 2911 Mauretania :ł6:3 Nigeria 304, 357 _ Wschodnia 250 Sahara 363, 35(; Senegal %:ł Sudan 297 Z.R.A. :ł04 Ameryka Ameryka 92, 188, 329-335 Ameryka PIn. 29:ł, 363 Ameryka Płd. 93, 353 Antyle 3:ł:l Brazylia 3:n-:ł34 Indianie Amazonki :l6;ł _ Ameryki Płn. 88, 94, 97, 109, 304 - Nahua 29(; -- Pueblo 29:l. 294 _ Tupi-Gum'ani :nl-332 Meksyk 89. 292, 296, 330-331, 363 Nawahowie 2911 Paragwaj :nl Azja Azja 183, 36;ł Beludżystan 363 Borneo 303 Celebes 122 Chiny 161, 303 Indie 161, 217, 297. :ł04 Indonezja 12:ł Irak 355 Izrael 297 Japonia 161, 273, 292 Kazachowie :l51 Mindanao 293 Persj.a 297 Pigmeje Andamańscy 164 Półwysep Malajski 122 Sumatra 363 Sybir 326 Taiwan 296 Turkmeni 304 Uzbecy 355 Australia i Oceania Australia 129, 153, 188, 353 Bainingowie 303 Jap 115, 121-122 Karoliny 125, 298 Melanezja 92, 94, 106, 352 Mikronezja 160 Nowa Brytania 302 Nowa Gwinea 92, 106, 130, 293, 297 Nowa Zelandia 94, 294 Oceania 129-152, 153, 363 Palau 115-128 Polinezja 153-172, 294 Ponape 298 Europa Austria 309 Bałkany 255-256 Bułgaria 254-256, 282, 288, 326 Cyganie Alzacj,i 374 Czechosłowacj.a 283-284 Dzukowie 247-250 Francja 373 Góry Bałkańskie 281 - Dynarskie 281 Irlandia 293 Jadźwingowie 248 Jugosławia 252-254, 282, 316, 326 �398 Karpaty 281, 289, 326 Litwa i Białoruś 251 Litwini 248 Lużyce 305-306 Luży,czanie 290 Macedonia 299~302 Morawy 281 N. R. D. 89 N. R. F. 89, 245, 313 Rodopy 281 Rumunia 276-279, 282, 373 Serbia 288-289 Slawonia 309 Słowacja 281 Słowianie 189, 287-290, 355 - Zachodni 188 Szwajcaria 310-312 Szwecja 89 Ukraina 281 Węgry 282, 323 Związek Radziecki 89 Żydzi 374 Polska Polska 188, 251-252, 363 Chazacy 284-286 Kaszuby 18, 22, 183, 186, 187 Kieleckie 205-207 Kurpie 23, 175, 279-280, 356 Lubelskie 207, 352, 354, 356 Łowickie 195-202, 209, 210, .211, 355 Małopolska 205-209 Mazowsze 202 Mazury p. Warmia Opoczyńskie 211 Orawa 325-327, 354 Podhale 320, 324 Podlasie 204, 209, 213, 356 Pomorze 184, 1B6, 187, Illll - Kaszubskie 181, 1B2 - Zachodnie 21, 22, 30 Puszcza Zielona 203 Radzyń PodlaskJi, powiat 210, 211, 212, 215 Rzeszowskie 261-265 Słowińcy Hn, 182, 184. 1116.1B7, lB9 Suwalszczyzna 248 Śląsk 19, 31, 1B7, 256-25B. 281, 354 - Dolny 18, 60, 61. 184. :H6-:350, 356, 360,37B - Górny 17, 324, 352 - Opolski 20, :31,352, :371l - Zaolziański 325 Warmia i Mazury 17, IB. 22, 2:1, 45-,52, 356, 359 Wielkopolska płd. 21. 173. 319, :363, 352 Ziemia Lubuska 11-14. 22, :10. 184, 187, 352, 355, 360 Ziemie Zachodnie 15-2B, 45, 86. 11l1,T24. 359, 360, 378 Ziemia Złotowska 20 �SPIS ILUSTRACJI Ryc. 1. Pieniądze lokalne z wysp Palau Tab!. I. Ornamentacja broni Tab!. II. Maczugi z głowicą płaską Tab!. III. Maczugi z głowicą bryłowatą Tab!. IV. Maczugi z Nowej Zelandii Tab!. V. Proce Tab!. VI. Miotacze oszczepów Tab!. VII. Luki i strzały Tab!. VIII. Sztylety Tab!. IX. Tarcze prostokątne Tab!. X. Motywy zdobnicze na tarczach z okręgu Telefomin Tab!. Xl. Tarcze owalne Tab!. XII. Pancerze . Ryc. 1. Św. Roch Ryc. 2. Święcenie bydła w odpust św. Rocha Ryc. 3. Zabieranie wody święconej w odpust św. Rocha Ryc. 1. Rabudzi Rathar poluje na dziki Ryc. 2. Dhola przybywa do domu Maruwani Ryc. 3. Dhola i Maruwani jadą do Nagaur Ryc. 1. Matka z dzieckiem Ryc. 2. "Smutek" Ryc. 3. Św. Jadwiga Śląska Ryc. 4. Kobieta Władysław Świrski 118 130 132 135 136 137 138 140 144 na Nowej Gwinei 146 147 148 149 174 177 179 220 221 223 347 347 348 349 377 SPIS MAP Mapa 1. Dialektologiczna regionalizacja polskiego obszaru etnicznego z uwzględnieniem przedpiastowskich skupisk plemiennych Mapa 1. Występowanie broni ofensywnej uderzeniowej w świetle literatury wydanej w latach 1873-1965 Mapa 2. Występowanie broni ofensywnej kłującej na podstawie literatury pochodzącej z lat 1873-1965 . Mapa 3. Występowanie broni defensywnej w świetle literatury wydanej w latach 1873-1968 81 132 140 148 �CONTENTS 1. THE 25TH ANNIVERSARY OF THE WESTERN TERRITORIES Stanisław N o wac z y ń s k i, Allocution Wiesław S a u t e r, The National Role of Folklore in the Lubusz Region (Ziemia Lubuska). (Summary in English) Józef B u r s z t a, Polish Ethnography and the Western Territories (Summary in English) Dorota S i m o n i d e s, Opole Folk Literature in the FolklOl'e of the Odet' Lands (Summary in English) Anna S z y f e r, Research into Processes of Socio-Cultural Integration in Masuria and Varmia (Summary in English) Wojciech G l u z i ń s k i, On the Nature and Functions of Regional Museums (Summary in English) 9 11 15 29 45 53 II. STUDIES, ARTICLES, PAPERS Karol D e j n a, Dialectological Regionalization of the Polish Ethnic Area (Summary in English) Aleksander P o s e r n - Z i e l i ń s k i, An Anthropological Interpretation of Socia-Religious Movements in the Third World. Appreciation and Propositions, (Summary in English) Konrad W y P Y c h, Native Money on the Palau Islands (Summary in English) Anna K o z y r a, Weapons of the Peoples of Oceania (Summary in English) Bogusław Z a n i e w s k i, Child Adoption among Polynesian Islanders (Summary in English) 69 83 115 129 153 III, DISCUSSIONS AND MATERIALS Bolesław J a n u s z k i e w i c z, The Living Tradition of Consecreating Animals in Southern Great Poland (Summary in English) Jan S z a j b e l, The Manuscripts of Bożena Stelmachowska in the Archives of the Polish Academy of Sciences (Summary in English) Irena T u r n a u, The Polish Collection in the State Ethnography Museum of the Nations of the Soviet Union in Leningrad (Summary in English) Krzysztof Wal s k i, The Indian Institute of Folk Art in Udaipur (Summary in English) Gerhard K l a s k a, The Problem of Judgment in Ethnography (Summary in English) In 181 19:3 217 225 �401 IV. REVIEWS OF PUBLICATIONS AND JOURNALS Georges C h a l' b o n n i e r, Conversations with Claude Levi-Strauss. Translated by Jacek Trznadel and with his introduction. Warsaw 1968, p. 163 (Gerhard Kloska) 241 Otakar N a h a d i l, Kultur und Humanitat. Prolegomena einer Theorie der Kultur. Bad Krotizgen, Erich May Verlag, 1970, 41 S. Abhandlungen zur Theorie der Kultur, I (Józef Burszta) Abschied vom Volksleben. Untersuchungen des Ludwig-Uhland-Instituts del' Universitiit Ttibingen im Auftrag der Ttibinger Vereinigung filI' Volkskunde, published by Hermann Bausinger, Gottfried Korff, Martin Schade and Rudolf Schenda, Tiibingen 1970 (Gerhard Kloska) Panemuniu D z u k a i, Lietuvos TSR Moksiu Akademijos Institutas, Vilnius 1970 (Alicja Bednarczuk) (Agata Skrukwa) L a t k a v i ć, (Kole knjizevnost I (Folk literature). Belgrade 1967 Simiczijew) 252 czak) 254 256 2511 261 Uwagi autora Hej, leluja auth01' of Hej. leluja (Fmnciszek do uwag recenzentki tejże pracy (Notes from the according the notes of the reviewer of this book) Kotula) Ryszard Gór s k i. Oskar Kolberg. Zarys życia i dzialalności (Oskar Kolberg. His life and activity). Warszawa 1970 (Meda1'd Ta1'ko) Folklor w życiu wspólczesnym. Materialy z Ogólnopolskiej Sesji Naukowej w Po;-;naniu (Folklor in contemporary life. Materials from the Allpolish Scientific Session in Poznań). Poznań 1970 (Anna Maciejewska) Olga A. G a n c k Gl ja. Narodnoje iskustwo Polszi (Polish folk art). Moscow 1970 (Bolesław Januszkiewicz) Georgij K o m a l' () W s kij, Pjat tysjacz budd Enku (Five thousand Budds by Enku). Moscow 1968 (Edward Ozgowicz) Wanda T e l a k o w s k a, W kręgu chłopskiej kultury. Inwencja ludowa we wsp(,!czesnej wytwórczości (In the sphere of rural culture. Folk invention in contemporary production). Warszawa 1970 (Bolesław Januszkiewicz) Cornel I l' i m e, Marcela F o c s a, Romanian icons painted on glass. Bucharest 1961J (Barbara Bazielich) Florea Bobu F lor e s c u. Paul P e t l' e s c u, Paul H. S t a hl, Artta popuLo.td. 250 251 Narodna Balkanska nawdna m'drost. Usporedici na b'lgarski, sr'bski, turski, rum'nski, gr'cki ialb,mski poslovici i pogovorki (Balcan folk wisdom. Paralles in Bulgarian, Serbian, Turkey, Roumanian, Greece and Albanian proverbs and confabs). Sofia 1969 (Kole Simiczijew) Dowta S i m o n i d e s, Współczesna śląska proza ludowa (Contemporary folk prose from Silesia). Opole 1969 (Józef Burszta) W świecie pieśni i bajki (In the World of song and tale). "Studia folklorystyczne", Wrocław-Warszawa-Kraków 1969 (Elżbieta Millerowa) Franciszek K a t u l a, Hej, leluja - czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rzeszowskiem (Hey leluja - Ol' about oldfashioned carol songs in the district of Rzes;-;ów). Warszawa 1970(Barbara Andrzej- 21i - 245 247 Philip A 11 i s o n, Cwss River Monoliths, Lagos 1968 (Andrzej Mikolajczyk) Dzieje folklorystyki polskiej IlJOO-1863. Epoka przedkolbergowska. The History of Polish folkloristic. The pre-Kolberg period Wrocław-Kraków 1970 Vido 244 t. 55, 1071 265 266 20n 271 2n 274 276 �402 lara de pe Valea Bistritei (Barbara (Folkart in the village Bistritei). Bucharest 196!! Bazielich) 27a Jacek O l ę d z k i, Sztuka Kurpiów (Art of the inhabitants of Puszcza Kampinoska and of the district of Myszyniec). Wrocław-Warsaw-Kraków 1970 (Edward 279 Ozgowicz) Barbara B a z i e l i c h, Barwne wyszycia na płótnie u górali karpackich (Coloured embroiders on cloth among the Carpathian highlanders). Bytom 1970 (Zofia 281 Grodecka) Josef Val' e k a, Vetrne mlyny na Morave a ve Slezsku (Windmills in Moravia and Silesia). Uherske HradiSte 1967 (Henryka Wesołowska) Henryk N o w a k, Gwary chazackie w powiecie rawickim (Dialects of Hazacy - habitants of an ethnographic group of Great Poland - in the district of Rawicz). Poznań 1970 (Walerian Sobisiak) Ethnologia Slavica. Bratislava 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, vol. 7 (Mirosława Posern-Zielińska) Ethnology. An International Journal of Cultural and Social Anthropology. Pittsburgh 1968, vol. 8 (Mirosława Posern-Zielińska) Glasnik na Etnoloskiot Muzej. Skopje 1960 (Kole Simiczijew) Jahrbuch des Museums fUJ' Volkerkunde zu Leipzig. Vol. XXVI. Berlin 1969 (Konrad Letopis. Wypych) 1970 (Walerian des Instituts fiir sorbische Volksforschung. 286 290 290 299 Bautzen Sobisiak) Zeitschrift 3U5 fiir Volkskunde. Vol. 73, Vienna 1970 (Walerian Sobisiak) 307 Schweizerisches Archiv flir Volkskunde. Vol. 64, no 3/4 and vol. 65, no :~/4. Basel 1968 and 1969 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift flir Volkskunde, vol. 66, Stuttgart 1970 (Józef Bursz ta) Kultura. Casopis za teoriju i sociologiju kulture i kulturnu politiku, (Journal for the theory and sociology of culture and culture politics), Belgrade 1970 (Aleksander 284 302 Jahresschrift Osterreichische 283 Posern-Zieliński) 310 313 315 V. CHRONICS Festivals, "days", competitions in 1969 (Zofia Piotrowska) On the margin of folklorism (Violetta Krawczyk) The IV Allpoland ethnographic conference devoted cultural changes. Arturówek in the neighbourhood of Łódź, 13-14 November 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) The conference 323 . of Slovacian ethnographers in the region of Orava (Jan Ko- morovsky) The first international food, Lund 21-25 The IVth ethnographic 325 symposium devoted ethnographic investigations about August 1970 (Anna Kowalska-Lewicka) Seminar of Americanists in Poznań (Maria Paradow- ska) The 60th birthday of Prof. Dr. Marian Jakóbiec (Kale Simiczijew) The 60th birthday of the Bulgarian academician Petra Dinekow (Kale Simiczijew) The jubilee of academician Haralampije Polenaković (Kale Simiczijew) Investigations made by museums in the years 1968-1970 (Elżbieta Królikowska) 319 321 327 329 335 336 338 339 �403 Index of the LV-th volume of Lud (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Open-ail' museums (Elżbieta Królikowska) Days of folklor and folkart in Lower Silesia (Konrad Wypych) Foll<1oristic festival and scientific session in Lubań (J. M.) List of MA c1egl'ees in ethnography on Polish Universities 1970 (Zofia Piotrowska) 386 344 346 349 350 Appendix to the list of MA degrees in ethnography in Polish Universities during XXV anniversary of the Polish People's Republic (Zofia Piotrow3~ sk~ Ethnographi:: exhibilions in 1970 (Elżbieta Królikowska) Doclor's degrees and habilitations in ethnography in the (Elżbieta 353 years 1968-1970 Królikowska) 35'1 The XLV -th Meeting and scientific session Międzyrzecz (Konmd Wypych) Report of the management of the Polish 22 X 1967 to III IX 1970 (B1"Onislawa The I Kongres of European ethnology in of the Polish Ethnologic Society in 357 Ethnologic Society for the period Jaworska) Paris 24-28th 360 August 1971 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa) 371 VI. IN MEMORIAM Władysław Świrski (Konrad Wypych) Lutoslawa Hajnówna (Boleslaw Łopuszański) Jan Rompski Zofia Durbas Józef Kupiec (Elżbieta Królikowska) 377 378 379 380 380 VII. VARIA More important abroad publications sent to the J. Czekanowski the Polish Ethnologic Society in 1970 (J. Gerlach-Klodnicka) Library of 381 �Cena zł 50.- WYDAWNICTWA POLSKIEGO TOWARZYSTWA w latach 1895-1971 -----.-.---~~----.----------~------. 0/3 L --- T. 5j~971 LUD (1895-1971) Tomy I-LV PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I - (1934-1971) XXVI PRACE ETNOLOGICZNE Tomy I - (1947-1971) IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1971) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 część II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 . część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1971) Nr 1-31 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy I - LITERATURA (1958-1971) V LUDOWA (1957-1971) Roczników 11 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1971) Tomy I-XIII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA KOLBERGA (1961-1971) wyszło: Reedycja - 36 tomów. Edycja - Zamówienia POLSKIE 18 tomów przyjmuje: TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acbbaa3b242ec3ea47eac7ab28201c62.pdf 8c15c002e8c75869d7427cc1ae05fec2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1161 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1070 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.377-380 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. I N M E M o R I A M Lud, t. 55, 1971 WŁADYSŁA W ŚWIRSKI 6 VI 1894 - 15 II 1971 Dnia 15 lutego 1971 r. zmarł we Wrocławiu, po długotrwałej i ciężkiej chorobie, dr praw Władysław Świrski, dlugoletni członek Oddziału Wrocławskiego PTL, jego były prezes i członek Komisji Rewizyjnej, dziennikarz i socjolog. Odszedł od nas Człowiek prawy, zasłużony i skromny, gorący patriota, wytrwały w pracy i długoletnich cierpieniach. W czasie okupacji hitlerowskiej pełnił WLADYSLA W ŚWIRSKI funkcję zastępcy delegata rządu na okręg lwowski AK, redaktora tygodnika "Wytrwamy". pisma Polski Podziemnej we Lwowie. Po długoletniej nieobecności w kraju powr()c.ij do Lwowa w sierpniu 1956. Od 1957 r. współpracowal stale, już we Wrocławiu, z Krajową Agencją Informacyjną, która l"Ozsyłała informacje do wszystkich bez wyjątku pism polskich w całym świecie i do głównych organizacji i działaczy Polonii zagranicznej. Srogo doświadczony przez niesprzyjający los, użyczył swego pióra nie przypadkowo Kra- �378 In memorIam jowej Agencji Informacyjnej, chciał bowiem służyć informacjami r07.siun.vITIpo świecie i podobnie jak On dotkniętym przez los. Wszechstronne Jego zainteresowania na niwie dziennikarskiej najlepiej obrazują przypadkowo wybrane z Jego spuścizny tytuły odbitek, jak np. BibHoteka gdańska - dokumentem polskiej kultury (Nr 1, 1958); Prace antropologów wrocławskich (Nr 7, 1959); Marm ury sla u:nowickie (Nr 25, 1961); Wrocławska Leopoldina (Nr 29, 1962); Ciekawa książka o ludności Ziem Zachodnich (Nr 23, 1963); Pomyślne wyniki gospodarki rolnej na Ziemiach Zachodnich (Nr 12, 1964); Kino i telewizja w Polsce (Nr 51, 1969). Zmarły współpracował nadto z Instytutem Śląskim w Opolu i na jego zlecenie badał współczesne przemiany na wsi opolskiej. Owocem tych badań są bogate materiały, z których przytaczam wybrane tematy, jak np.: "Chłopi-robotnicy a struktura ekonomiczno-społeczna i funkcjonowanie gospodarstwa rolnego w wybran.vch miejscowościach Opolszczyzny" (maszynopis, ss. 101), "Czynniki przyspieszające adaptację ludności napływowej na Śląsku Opolskim" (maszynopis, ss. 27) albo też ..Procesy urbanizacji na wsi opolskiej wśród ludności napływowej" (maszynopis, ss. ;l(;). W ramach prac badawczych Oddziału Wrocławskiego dr Świrski prowadził mimo ciężkiego stanu zdrowia badania wiejskich społeczności lokalnych na Dolnym Śląsku, w czasie których opracował kilkanaście set ankiet, stanowiących dziś już cenny materiał badawczy. Problemy socjologii wsi były pasją Jego życia, w którym Zmarły nie znalazł czasu na uporządkowanie licznych materiałów. Nie przywiązywał także uwagi do gromadzenia odbitek publikowanych prac. Kiedy tuż po śmierci starałem się ująć choć cząstkę twórczego dorobku Zmarłego, dzieląca z Nim ciężkie losy życia Zona Zmarłego wręczyła mi pożółkłe dwie odbitki Jego prac: Geneza i rozwój wiejskich społeczności lokalnych na Ziemiach Zachodnich, "Roczniki Socjologii wsi", t. IV, 1965 oraz pracę wydaną w nakładzie własnym w Inst~'tucie Śląskim w Opolu w 1965 r., pt. Nowa społeczność wsi Grzybowice. Długoletnie ciężkie cierpienia dr Świrski zabrał ze sobą. Ciekawych dla nauki spostrzeżeń o dalekich ludach nie spisał, ze stratą dla historii, ze stratą dla etnografii powszechnej. Cześć Jego pamięci. Konrad Wypych LUTOSLAWA HAJOWNA (1909-1971) Dnia 28 IX 1971 r. zmarła w Krakowie długoletńia kierowniczka biblioteki Muzeum Etnograficznego i długoletni członek zarządu Oddziału Krakowskiego PTL Lutosława Hajówna. Ur. 11 VI 1909 r. w Krakowie, po złożeniu matury w r. 1928 rozpoczęła studia w zakresie etnografii i geografii na UJ, będąc m. in. uczennicą prof. Kazimierza Moszyńskiego. 15 V 1937 rozpoczęła pracę w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. współpracując jeszcze z założycielem Muzeum Sewerynem Udzielą. Oprócz zajęć codziennych, związanych z inwentaryzacją zbiorów, dała poważny wkład pracy w organizację filii Muzeum Etnograficznego, które pod nazwą Muzeum Ziemi Krakowskiej otwarte zostało w czerwcu 1939 r. i którego kierownictwo faktycznie objęła. Po wybuchu wojny pracowała z pełnym poświęceniem przy zabezpieczaniu �379 In memorIam narażonych na wywiezienie do Niemiec zbiorów, ukrywając co cenniejsze okazy w prywatnych mieszkaniach i przechowując u siebie w domu przez cały okres okupacji główny katalog zbiorów, złożony z 8000 kartek, który po wojnie posłużył jako podstawa do akcji rewindykacyjnej. Po wyzwoleniu natychmiast powróciła Lutosława Hajówna do pracy w Muzeum Etnograficznym, biorąc czynny udział w porządkowaniu i inwentaryzowaniu uratowanych zbiorów, co pozwoliło na szybkie ustalenie strat wojennych. W r. 1951 objęła stanowisko kiewwniczki biblioteki muzealnej, na którym pozostawała aż do przejścia na emeryturę w r. 1969. Obok swych obowiązków zawodowych prowadziła Lutosława Hajówna również prace naukowo-badawcze. Należała do współpracowników Polskiego Atlasu Etnograficznego i Instytutu Historii Kultury Materialnej Oddziału Krakowskiego PAN oraz czynnie uczestniczyła w badaniach terenowych. Oprócz uczestnictwa w organizowanych pt'Zez Muzeum Etnograficzne obozach naukowo-badawczych, kontynuowała od szeregu lat indywidualne badania, zainicjowane przez PTL w Tyt'tcu pod Krakowem, gmmadząc wiele interesujących materiałów z zakresu obrzędowości i medycyny ludowej, na podstawie których ogłosiła w Roczniku Muzeum Etnograficznego dwa artykuły: Lecznictwo ludowe w Tył1cu i Zimowe obrzędy i zwyczaje w Tyńcu pod Krakowem. Ponadto ogłosiła tamże, wraz z Jerzym Czajkowskim, art.ykuł pL Kultura ludowa Starej Wsi w pow. oświęcimskim w świetle testamentów, inwentarzy i innych aktów prawnych w XIX w. W ostatnim okresie rozszerzyła swoje zainteresowania o problematykę pożywienia ludowego, przygotowując artykuł do zbiorowego tomu, zawierającego materiały z sesji naukowej, poświęconej zagadnieniu pożywienia, zorganizowanej przez Oddział Krakowski PTL w r. 1970. Smierć przerwała jej przygotowanie obszerniejszego opracowania tego problemu na przykładzie pow. chrzanowskiego i oświęcimskiego. Od r. 1957 wchodziła Lutosława Hajówna nieprzerwanie w skład zarządu Oddziału Krakowskiego PTL, pełniąc w nim funkcję skarbnika i czynnie uczestnicząc we wszystkich organizowanych przez Oddział imprezach. Odznaczona była Złotym Krzyżem Zasługi i dyplomem Zasłużonego Działacza Kultury. Bolesław Łopuszański JAN ROMPSKI Dnia 30 XII 1969 r. zmarł w Toruniu mgr Jan Rompski - kustosz Muzeum Etnograficznego w Toruniu, członek zarządu i skarbnik torut'tskiego Oddziału PTL, zasłużony dla muzealnictwa pomorskiego, regionalnego ruchu kaszubskiego i kaszubskiej literatury. Urodził się 8 XII 1913 r. w Kartuzach, tam też ukończył szkołę podstawową. Egzamin dojrzałości złożył w Państwowym Gimnazjum w Poznaniu w 1937 r. W okresie okupacji hitlerowskiej brał aktywny udział w pracach tajnej organizacji "Gryf Pomorski", co stało się przyczyną zesłania Go jako więźnia politycznego do obozu koncentracyjnego w Stutthofie. Studia etnograficzne rozpoczął po wojnie na Uniwersytecie M. Kopernika w Toruniu, ukończył je w 1950 r. Od 1951 r. do końca życia pracował w muzeach toruńskich początkowo w Mu- �380 In memoriam zeum Okręgowym, później w Etnograficznym. Położył także duże zasługi w organizowaniu muzeów w woj. bydgoskim. Poza pracą zawodową przez cały czas brał udział w pracach wielu organizacji polityczno-społecznych i naukowych. Był jednym z założycieli Zrzeszenia Kaszubskiego, w latach 1945-1947 pełnił funkcję redaktora czasopisma "Zrzesz Kaszebskoa". Jego różnorodna działalność spotykała się z dużym uznaniem ze strony władz i społeczeństwa, o czym świadczą między innymi, przyznane Mu odznaczenia: w 1945 r. - Medal Zwy·cięstwa.i Wolności; w 1955 - Medal X lecia PRL, w 19571'.Srebrny Krzyż Zasługi. Niespodziewana śmierć wyłączyła Go nagle z realizacji głębokich idei, dla których żył i pracował i którym pozostał wierny do końca życia. ZOFIA DURBAS W dniu 6 I 1970 r. zmarła w Mszanie Dolnej Zofia Dm'bas, nauczycielka Szkoły Podstawowej nr 2, członek Oddziału PTL w Mszanie Dolnej. Do ostatnich swoich dni brała czynny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych Oddziału. Jako miłośniczka kultury ludowej Zagórzan wielokrotnie upowszechniała wiedzę o niej łącząc to ze swoją pracą zawodową i społeczną. JOZEF KUPIEC W dniu 27 III 1970 1'. zmarł w Mszanie Dolnej Józef Kupiec, wieloletni członek Oddziału w Mszanie Dolnej. Brał on zawsze aktywny udział w pracach Oddziału. na podstawie materiałów ODiIE opracowała Elżbieta Królikowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42de271732757faad4807f451b8b1b3c.pdf 9295f3aa661731e786feb08f721f71f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1071 Title A name given to the resource Varia / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.381-385 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. A V NAJWAŻNIEJSZE BIBLlOTEKI POLSKIEGO R NABYTKI A ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1970 (BEZ CZASOPISM) zestawiła I IM. J. CZEKANOWSKIEGO J. Gerlach-Kłodnicka OGOLNE DANZEL THEODOR-WILHELM: Ethnologische Kulturkunde. Versuch einer universalen Systematik der Kulturwissenschaften. Hamburg 1967, ss. 1119. ANTHROPICA. Gedenkschrift zum 100. Geburtstag von P. Wilhelm Schmidt. Sto Augustin 1968, ss. 452. LOMMEL ANDREAS: Die Welt del' friihen Jager. Medizinmanner, Schamanen, KiiJlstIer. Mtinchen 1965, ss. 196. HOFFMANN-KRAYER Eduard: Kleine Schriften zur Volkskunde. Mit einen Lebensbild. Basel 1946, ss. 248. FOLKLOR I ETNOGRAFIJA pod red. B. N. Putilova. Leningrad 1970, ss. 254. ETNONIMY. Red. V. A. Nikonov. Moskva 1970, ss. 267. VRABIE GHEORGHE: FalcloruI. Obiect - principii - metoda - categorii. Bucuresti 1970, ss. 550. MEAD GEORGE R.: The Matrifocal Family; Transition, Economics, and Stress. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series no. 7. Greeley 1968, ss. 23. SCHMIDT LEOPOLD: Volksglaube und Volksbrauch. Gestalten, Gebilde, Gebarden. Mit 4 Karten. Berlin 1966, ss. 420. TARVYDAS STANISLOVAS: Indoeuropieciai. Vilnius 1970, ss. 94. BIBLIOGRAFIE AN ETHNOGRAPHIC Bibliography of New Guinea. Vol. 1 - Author Index. ss. 313. Vol. 2 - District Index, ss. 110. Vol. 3 - Proper Names .Index, ss. 255. Canberra 1968. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. II - 1967. Sofia 1969, ss. 362. FRASER LYNETTE: A Bibliography of Publications Relative to Afro-American Studies. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 10. Greeley 1969, ss. 9;~. INTERNATIONAL Bibliography of the Social Sciences. Anthropology vol. 6-10. London 1962-1966. MICKEY BARBARA H.: A Bibliography of Studies concerning the Spanish-Speaking Population of the American Southwest. Museum of Anthropology Miscellaneous Series, nr. 4. Greeley 1969, ss. 42. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie. Verzeichnis der Neuerscheinun- �382 Varia gen fur die Jahre 1965 bis 1967. Bearbeitet von Klaus Beitl, Ernst Burgstaller, Elfriede Grabner, Maria Kundegraber. Wien 1969, ss. 192. ROUSovA JIRINA, SVOBODOvA VLASTA: Soupis narodopisnych pi'ispevku v regiom'llnich casopisech zapadni Moravy. Brno 1967, ss. 47. KONFERENCJE A SYMPOSIUM on East European Ethnography edited by Zdenek Salzmann. Research Reports nr 6. Amherst 1970, ss. 115. FORMS of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Robert F. Spencer, editor. Seattle 1969, ss. 233. MAN AND CULTURE t. II. Contributions of the Czechoslovak ethnologists for the VIII International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Tokyo 1968. Prague 1968, ss. 119. XII NAUCNAJA KONFERENCIJA Gosudarstvennogo etnograficeskogo muzeja Estonskoj SSR 14-16 aprelja 1970 g. Tartu. Tallin 1970. ss. 27. TRUDY VII Mezdunarodnogo Kongressa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk. Moslwa (3-10 avgusta 1964). T. 5. Sekcija 8. Materialnaja kultura pod red. G. S. Maslovoj, 1970, ss. 829; T. 6. Sekcija 13. Ustnoje narodnoje tvorcestvo pod red. V. K. Sokolovoj, 1969, ss. 471; T. 7. Sekcija 14. Narodnoje izobrazitelnoje iskusstvo pod red. I. V. Makoveckogo, 1970, ss. 565. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA CESKOSLOVENSKA Vlastivecta, t. III. Lidova Kultura. Hmotna a duchovni kultura Ceskeho a Slovenskeho lidu. Praha 1968, ss. 783. FOJTIK KAREL, SIROVATKA OLDfuCH: Rosicko-Oslavensko. Zivot a kultura lidu v kamenouheinem reviru. Praha 1961, ss. 352, il. 73. KARNEJCYK J.: Belaruskaja nacyja. Minsk 1969, ss. 308. KOLESSA F. M.: Melodii ukrainskych narodnych dum. Kyiv 1969, ss. 586. KRANDZALOV DIMITR: Probiernatika puvodu moravskych Valachu. Brno 1968, ss. lO. KREMENŚEK SLA VKO: Ljubjansko naselje Zelena jama kot etnoloski problem. Razred za Zgodovinske in Druzbene Vede t. 16. Ljubljana 1970, ss. 145. NARODNOSTNA i bitova obscnost na rodopskite balgari. Sbornik ot statii. Sofija 1969, ss. 241. PIŚUTOvA IRENA: Ludove marby na skle. Martin 1969, ss. HO, il. 244. PL YNIESZ OLZO... Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego pod red. D. Kadłubca. Ostrava 1970, ss. 221. SALZMAN ZDENEK: A Contribution to the Study of Value Orientations among the Czechs and Slovaks. Research Reports nr 4. Amherst 1970, ss. 100. SIROV ATKA OLDRICH: Ceska lidova slovesnost a jeji mezinarodni vztahy. Rozpravy Ceskoslovenske Akademie V,ed. Rada Spolecenskych Ved R. 77 z. 15. Praha 1967, ss. 70. UMENI Ceskoslovenskeho Lidu. 192 reprodukce typickych staveb, i'ezeb, maleb, praci umeleckeho i'emesla a kroje lidoveho v Ceskoslovensku od XVII do konce XIX stoleti. Sestavil Zdenek Wirth. Praha 1928, ss. 48, 192 il. VACLAVIK ANTONIN: Luhacovske Zalesi. Pi'ispevky k narodopisne hranici Valasska. Slovenska a Hane. Luhacovice 1930, ss. 671, tabl. 181. VANCIK FRANTISEK: Kalendarni obyceje z jihoceskeho Sobenova. Terenni vyzkum z let 1962-1963. Opera Ethnologica t. 4. Praha 1969, ss. 78. �Varia ETNOGRAFIA 383 POZASŁOWIAŃSKA EUROPA A MAGYAR Nepmil.veszet Evszazadai II. Kepek es szobroJe Jahrhunderte del' Ungarischen Volkskunst II. Bilder und Bildwerke. Szekesfehervar 1970, ss. 44, il. 42. ART POPULAIRE Travaux artistiques et scientifiques du I er Congres International des Arts Populaires Praque 1928. Introduction par Henri Focillon. t. I, ss. 249, tab!. 100, t. II, ss. 210, tabl. 100. Paris 1931. BAUMGARTEN KARL: Hallenhauser in Mecklenburg. Eine historische Dokumentation. Bel'lin 1970, ss. 164. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN: Geographie et Ethnologie de l'attelage au joug en France du XVIIe sieele a nos jours. Kultura a Tradice fada B, t. 1. Uherske Hradiśte 1969, ss. 116. EESTI rahvakunst tekstiilis. Niiitusekataloog. Tartu 1969, ss. 15, il. 24. EESTI talupoja toolid (Stulja v zilisce estonskogo krestjanina). Tartu 1969, ss. lO, il. 57. ETNICESKIJE processy v stranach zarubeznoj Jevropy. Red. O. A. Ganckaja, J. N. Grozdova, M. Ja. Salmanovic. Moskva 1970, ss. 282. FRANKISCHE Volkskunst von 1780-1820. Zeitloser und zeitgebundener Stil. InaugUl'al-Dissertation zur Erlangung der Doktorwurde der Philosophischen Fakultat der Julius-Maximilians Universitat Wtirzburg vorgelegt von B. Armbruster. WUJ'zburg 1970, ss. :12:3. HISTORlSCHE Volkssagen zwischen Elbe und Niederrhein herausgegeben von Gisela Burde-Schneidewind. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 49. Berlin 1969, ss. 350. KOEKIRJALISED kindad ja sukad (Percatki i culki s vvjazanymi uzorami), Tartu 1969, ss. 6, il. 44. KONSIN K.: Eesti rahvakunst (Estonskoje narodnoje tvoreestwo). Tallinn 1970, ss. 63. LAANEMERESOOMLASTE Rahvakultuurist. (O narodnoj kulture pribaltijsko-finskich narodov). Tallinn 1970, ss. 260. MUZEJI un kulturas pieminekli. Riga 1969, ss. 103. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Mecklenburgischer Volkserzahler. Die Geschichten des August Rust. Zweite, erweiterte Auflage. Veroffentlichungen des Instituts fur deutsche Volkskunde t. 48. Berlin 1970, ss. 182. RUDOLPH WOLFGANG: Segelboote del' deutschen Ostssekuste. Veroffentlichungen des Instituts ro.r deutsche Volkskunde t. 53. Berlin 1969, ss. 160. STROESEU SABINA CORNELIA: La Typologie Bibliographique des Faceties Roumaines, t. I i II, Bukarest 1969 ss. 1767. TURVILLE-PETRE E. O. G.: Myth and Religion of the North. The Religion of Ancient Scandinavia. New York 1964, ss. 340. VILKUNA KUSTAA: Finnisches Brauchtum im Jahreslauf, Helsinki 1969, ss. 365. WACKERNAGEL HANS GEORG: Altes 'Volkstum del' Schweiz. Gesammelte Schriften ZU1' historischen Volkskunde. 2 Auflage. Basel 1959, ss. 326. AFRYKA BAX D.: Zuid-Afrika's eerste openbare verzameling op het gebied van kunst en etnologie 1764-1821. Schenkel's: Von Dessin, James Cook, James King. With a summary in English. Verhandeligen del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Weten- �384 Varia schappen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75, nr. 3. Amsterdam 1970, ss. 156. GARIJI RENE: Unter afrikanischen Handwerken. Bern 1969, ss. 24:3. GIRARD JEAN: Genese du pouvoir charismatique en basse Casamance (Senegal). Initiationes et Etudes Africaines nr 27. Dakar 1969, ss. 369. PLOTNICOV LEONARD: Strangers to the City. Urban Man in Jos, Nigeria. Pittsburgh 1967, ss. 320. ZWERNEMANN JURGEN: Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken del' Sudanisehen Volker. Berlin 1968, ss. 545. AZJA DENTAN ROBERT KNOT: The Semai. A Nonviolent People of Malaya. New York 1968, ss. 110. DOLGICH B. O.: Ocerki po etniceskoj istorii Nencev i Encev. Mosk\'a 1970, ss. 267. GAFFERBERG EDIT G.: Beludzi Turkmenskoj SSR. Ocerki chozjajstva, materialnoj kultury i by ta. Leningrad 1969, ss. 238. GONDA J.: Notes on Names and the Name of God in Ancient India. Ver'handelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afel. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75. nr. 4. Amsterdam 1970, ss. 113. GRANTOVSKIJ EDVIN A.: Rannaja istorija iranskich plemien Perednej Azji. Moskva 1970, ss. 393. HOLE FRANK, FLANNERY KENT V., NEELY JAMES A.: Prehistol'Y and Human Ecology of the Deh Luran Plain, an Early Sequence from Khuzistan. Iran. Ann Arbur 1969, ss. 480. IVANOVA ELENA V.: Tajskije narody Tailanda, Moskva 1970, ss. 197. MIHAYL MARION: The Changing Status of Women in the Middle East. A Statement of Cultural Change. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series nr 6. Greeley 1969, ss. II. OBŚCESTVENNYJ stroj u naroelov severnoj Sibiri. XVII- nacalo XX v. Moskva 1970, ss. 453. ODEZDA narodov Sibiri. Sbornik statej Muzeja antropologii i etnografii. Leningrad 1970, ss. 222. POTAPOV LEONID P.: Ocerki narodnogo by ta Tuvincev. Moskva 1969, ss. 400 .. PREOBRAZOVANIJA v chozjajstve i kulture i etniceskie processy u narodov Severa. Moskva 1970, ss. 278. WIRGHT HENRY T.: The Administration of Rural Production in an Early Mesopotamian Town. Antropological Papers Museum of Anthropology, University of Michigan nr. 38. Ann Arbor 1969, ss. 162. AMERYKA FAY GEORGE E.: An Indian-Mexican House Type in Sonora, Mexico. Museum of Anthropology Miscellaneous Series no. 5. Greeley 1969, ss. 9. FAY GEORGE E.: Arts and Crafts of Mexico. Museum of Anthropolm;y Miscellaneous Series nr. 16. Greeley 1970, ss. 13. FAY GEORGE E.: Treaties between the Menominee Indians and the United States of America, 1817-1856. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 12. Greeley 1970, ss. 40. FJELLSTRbM PHEBE: Swedish-American Colonization in the San Joaquin Valley in California. A Study of the Acculturation and Assimilation of an Immigrant Group. Uppsala 1970, ss. 157. �385 Varia FORD or ,JAMES the Washington GANS A.: Psychic A Comparison Unity HERBERT J.: Series INDIANER The Urban Villagers. vom nr. 2. Greeley Amazonas. Gegenstande Herausgegeben Cultures KILPATRICK Group and Handwel'k to FREDERICK AND .JAMES ROBERT: Ritual of Flowers" and Medieval "Melee" Militarism. Museum WILLIAMS Anthropology ANNA of Anthropology C.: Smithsonian and Sandpaintings ANSWERING your Questions 1969. ss. H. G.: KENNEDY T. F.: A Descriptive 8cing lvlelanesia, C. G. R.: Life 11, of Halian- New Chaco. nr and Series of the 5, Tonkawa Washington 6, 1969. of a Cherokee Washington of the 1970, Aztec Development "War of Maya nr. 9. Smithsonian Contributions Navaho Shootingway and the t. 13, Washington to Walcott 1970, ss. 102. I OCEANIA Aborigines. Atlas Siida- Gran Process. of the a Palauan. tropischen dem Notebook Parkville 1969, York of the 1960, ss. 32. of Australia. 90 full-colour n. BARNETT nr Comparison Origin to Anthropology about 2, t. 2, A the Miscellaneous Contl'ibutioDs des Culture t. BAGLIN DOUGLASS, MULLINS BARBARA: Aborigines their fast-vanishing traditional way of life, featuring over Polynesia. MC KAY t. of Anthropology und GRITTS: Combat. AUBREY W.: Navojo Political t. 9, Washington 1970, ss. 75. LELAND in the Museum Material Anthropology A USTRALIA Sydney Diffusion 1960, ss. 160. Anthropology to ss. 125. MORIARTY WYMAN Americas Anthropology del' Indianer Historyand Contributions the class Ostbrasilien MUnchen on the Contributions Smithsonian Collection. the to America. Guayana, Lommel. K.: Notes JACK und Amazonien, von 'Andreas Smithsonian Shaman. in Contributions 1967, ss. 2l. Kunst aus WILLIAM Indians. ss. 81. Smithsonian London 1969, ss. XVI, :367. B. C.: Religions Syncretism in Spanish Miscellaneous JONES of Formative Man. 1969, ss. 21l. -Americans. HEDRICK merika. of A record of photographs. ss. 87. Pacific Islands. New Micronesia, Philippines. Wellington 1968, Samoaml. A personal story of the Samoan Zealand, ss. 64. Islands. Australia. Wellington 1969, ss. 177. MEAD S. M.: Traditional Change. Wellington NEWMAN PHILLIPPS PHILIP Maori L.: Knowing W. J.: lVlaol'i Life An Clothing. A Study of Technological Illustr'ated the and Gururumba. Custom. York 1965. 1969, ss. 180. REED A. W.: A. W.: An Illustrated Encyclopedia of Maori Life. A. W.: Myths and Legends of Maoriland, Wellington REED A. W .. HAMES 1967, ss. 251. ROWLEY THE 25 - C. D.: Aboriginals JAMES: Polynesia AUSTRALIAN Roland Lud. INEZ: Robinson. L 55. 1971 Myths and in Aust.ralian in Colour. Aboriginal Sydney Encyclopedia New Wellington REED REED SIERS and Functional 1969, ss. 238. of Aboriginal Legends Society. Wellington in Colour. 1968. ss. 112. Life. of Fiji Melbourne ss. 1969, ss. 175. Wellington 1966, 1967, ss. 246. ss. 2US. and Sydney 110. Rotuma. 1968, Wellington ss. 19. 1968, ss. 112. Photographs by Douglass Baglin. Text by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/383c78a44a5e4e11ccccebe4464a6d7a.pdf 1b0699cf373a4fca5ccfb5d2b6bdb182 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4903 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4548 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.4 ; s.169-170 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IMMH �T R E S C Stanisław Błaszczyk P o z n a ń s k i e obrazy z l i t o g r a f i a m i Wacław Sułkowski Strój łukowski Halina W ó j c i k Rzeszowskie ł y ż n i k i schodkowane Barbara Poloczkowa K o r o n k i koniakowskie Aleksander Jackowski Nikifor KRONIKA SUMMARY PE3KDME OF ARTICLES z Krynicy 171 181 (Wspomnienie . . . . 199 209 pośmiertne) 241 . 243 245 . 247 Na okładce: Tkanina na spódnicę, wyk. Weronika Wereszczyńska, ok. 1910 r. Zdżary pow. Łuków. Fot. Stanisław Stępniewski. Wieśniaczka z okolic Łukowa, XIX w. Repr. z: „Wisła" T. III, 1889 z. 2. Na stronie tytułowej: Ubiór króla Heroda, pow. Trzebnica, 1966 r. Fot. Jan Swiderski. ��R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.,), Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ m a n Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — K r y s t y n a Chojnacka. Redaktor techniczny — Maria K l u k o w s k a . U k ł a d graficzny - • Jadwiga Jarnuszklewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz (angielski), Natalia S t a s i ń s k a (rosyjski). Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N , Warszawa, ul. Długa 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. W y d a w n i c t w a Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2ad6bc9ca369869d046a6a33e838b37.pdf 52e29308d28e2b2c98efc221332f8990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4896 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4542 Title A name given to the resource Dwadzieścia pięć konkursów szopek krakowskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.150-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa DWADZIEŚCIA 8 grudnia Rynku 1967 r. krakowskim PIĘĆ pod KONKURSÓW pomnikiem stanęło 100 Mickiewicza szopkarzy ze swymi d z i e ł a m i do k o l e j n e g o , X X V , a w i ę c j u b i l e u s z o w e g o kursu. Trzydzieści lat upłynęło od dorocznych, przerwanych tylko w kursów, cych dr których już celem wówczas tradycji Jerzy Dobrzycki, gandy przy dyrektor, a głównym kolędniczych. kierownik Miejskim, obecnie rozpoczęcia okresie okupacji podtrzymanie ówczesny Zarządzie kustosz m. Krakowa, wybitny pozostał było Inicjator działu organizatorem 549 otrzymało 2 nienia . Liczba konkursach nia 1937 r. nagrody, zgłaszanych dość wysoka a — dziś akcji . szopek b y ł a (np. przedstawiono 86 na na szopek), szopkarzy tj. 54,5%) osób wyróż­ pierwszych gdyż 21 grud­ niektórzy statystycznych brała udział ponad tylko w dwukrotnie, dalsze 9 razy. Ł ą c z n i e szopkarzy. Na stanowi wyróżnienie to 1948—1960 l i c z b a s z o p e k tem się zaczęła na nie przekraczała stopniowo w z r a s t a ć poziomie około 100 i od 1963 50 r- W latach sztuk, po­ utrzymuje szopek. występujące told 150 indywidualnych (w t y m 45 k o b i e t ) i 10 zespołów pominięte. osoby, konkursie, osoby 70 (15%) — 96% ogólnej Głuch, na listach nagród. Należą Zbigniew liczby najwytrwalsi, Grzech, Wojciech tym wielokrot­ do nich Igła, Jan Wi­ Prze­ w o r s k i i F e r d y n a n d S a d o w s k i ( u c z e s t n i c y 10 k o n k u r s ó w ) , Władysław Owsiński, Aleksander Kudłek worski w (14), J a n Tadeusz Ruta rekwizytor 7 nagród konkursów), Michał Prze­ J ę d r s z c z y k , Franciszek T a r n a w s k i i A n ­ (16), Wacław Zdzisław Dudzik Dla uzyskania pełniejszej dodać (11 (12), K a z i m i e r z D u d z i k , Wojciechowski konkursach ców W 23 k o n k u r s a c h p o w o j e n n y c h b r a ł o u d z i a ł 426 u c z e s t ­ ników w dalszych (232 bardziej, że w ś r ó d nich znajdziemy nazwiska, toni sprzedaży. 64 zasługują P r z e w o r s k i (20). N a j c z ę ś c i e j , b o p o masowej zło­ 3 l u b 4 r a z y , 30 o s ó b (7%) 5 do 6 r a z y , a 13 o s ó b (3,1%) znaczonych do one połowa jednym t w ó r c y d o s t a r c z a l i d u ż e serie i d e n t y c z n y c h szopek, p r z e ­ później zespoły, jednorazowo zostały indywidualnych (16,4%) — — 7 do nie pierwszym tylko Z propa­ 510 — Wszystkie występowały rozważaniach Historycznego dalszych młodzieży, tych D o 25 k o n k u r s ó w z g ł o s z o n o ł ą c z n i e 1399 s z o p e k , z k t ó ­ rych z większych . kon­ 1 tej żone 3 lub k o n k u r s a c h , nie z d o b y w a j ą c ż a d n y c h n a g r ó d ; w wieloletni z n a w c a i m i ł o ś n i k m i a s t a , do dwuosobowych KRAKOWSKICH kon­ zamierają­ późniejszy Muzeum na SZOPEK i po i Marian uczestniczyli i Władysław Dudzik, Turski. 48-letni „Rozmaitości", uzyskał pierwszych (17) 21 r a z y charakterystyki tych warto, że Z d z i s ł a w teatru Morys 4 drugie i za s w e trzecie twór­ obecnie szopki nagrody. �3 äff ¿¡-A ™ . w X W y k . T a d e u s z G i U e r t , u>ys. 165 c m . 5 . ; e ¿ - « �7 a 8 równy Turski, raz mu ilością 63-letni pierwszą względem startów pracownik nagrodę, ilości w ale Wśród ścisłej czołówki 2— III nagrody), nagród nych. Na ogół stażem Witold Grzech, rzadko Sadowski zdarza krótko się, aby 2 drugie 2 pierwsze 2 drugie ale ten wartości spotykamy w nagrody na względów grupę zawodowej nie ostatnim, małą wzbudzała (ił. szopkarzy stwierdzamy, to u c z n i o w i e s z k ó ł p o d s t a w o w y c h , że rzadziej trwały, dwukrotnie, choć przystępują Zbigniew Kłysik, w konkursach, stanowi niektórzy Jerzy Janusz Kruk) element młodzi do k o n k u r s ó w Godyń, (Jan ogół i w naszych reprezentowanej składa s i ę ze 110 wykształceniem rze­ technicz­ osiągają z niezłe kształceniem 6 osób spod ny bez Na z wyodrębnionych Niedostatki ściślejsze zauważyć Inni, samodzielności fizyczni a 13% dalsze składa i emerytów, trudno je 1 zawód się rolnik zanotowa­ włączyć w którąś 5 na nie terenie na razie Poza oczywistym wizualnej można pewne na rozprzestrzeniania miasta. i propagandy także pozwalają mechanizmu interesujące tu jed­ zależności. W k o n k u r s a c h b i o r ą np. u d z i a ł g r u p y c h ł o p c ó w — kole-, g ó w z jednej klasy, z jednej Maciej pracownicy pozostałe dokumentacji prasy ry­ grup . przebadanie szopkarstwa nak i jak mechaników (52 osoby, w t y m 7 z w y ­ 29 r e n c i s t ó w niedokładnie mu­ Ponadto zawodowych, K r a k o w a , o r a z 19 o s ó b , k t ó r y c h został ślusarzy. specjalności, stanowią wyższym). zawodu, zanotowano pokojowych, kwalifikacji także szkol­ to n a d a l po o s i ą g n i ę c i u szopkarzy i bez 11 innych malarzy nie­ Nuckowscy, braćmi, elektryków, raz, systematycznie i Krzysztof Stobiecki 12 najwięcej szopek k r a k o w s k i c h — 12% — p r a c o w n i c y u m y s ł o w i się mło­ jeden rzemieślników przedstawicieli 8°/o o g ó ł u wpływem zawodo­ najbardziej chłopcy itp. dalej kwalifikowani pod wyniki. 152 obecnie grupa wykonawców kaletników, 33% k t ó r z y z a c z y n a l i b u d o w a ć s z o p k i jeszcze w w i e k u nym, kontynuują i na 18). (22), marzy, technicznych, miała 426 Gra­ uzyskał tylko butelce, k t ó r a ze (ostat­ Zygmunt Niestety in­ konkursach. konkursach artystycznej omawianą uczestnicząca do i o s ó b ze ś r e d n i m (26%). W ś r ó d 4—II, i kilku i ś r e d n i c h , a d a l s z e 7% — s t u d e n c i . W ł a ś n i e dzież, są co do w i e l k o ś c i tradycyjnych (2 — - I , wyższe czy do rarzy przedstawił w płaskiej struktury uczestników wych nagrody. szopkarz Rozpatrując względem nagrody), zainteresowanie większej Druga mieślników 2 — II, Janusz K a c z o r o w s k i k o l e j n y c h czterech wprawdzie M e j , K a z i m i e r z Pysz) zaliczani zawodowej. (3 — I , Moszew uczestniczący w szopkę zmontowaną grupy dru­ konkursów Głuch barski, który konkursie Janusz rozważaniach nym Maciej takich należy i wysuwa Tarnowski, zdobywca nie 2 konkursy, XXV czoło uczestników Ferdynand twórcy Do w y j ą t k ó w na Pod nagród . weszli: Zbigniew zdobywali i 8 trzecich. (inż. Grzech, i n ż . Tadeusz G i l l e r t , J a n P r z e w o r s k i , M i c h a ł Przeworski, 4 i 9 drugich młodszych 2 — III), otrzymał W a c ł a w M o r y s (9 p i e r w s z y c h i 4 gie) o r a z d a w n y m u r a r z F r a n c i s z e k 8 pierwszych Władysław „Wawel", 6 drugich pierwszych się zdecydowanie konkursach fabryki grupy nego t y p u u l i c y czy n a w e t towarzysko-sąsiedzkie kręgi wybitnego twórcy, szopkarzy np. k i l k u grupują osób kamienicy, dorosłych. się w o k ó ł pracowników teatru m a i t o ś c i " zaczęło b u d o w a ć szopki pod w p ł y w e m wa In­ jednego „Roz­ Zdzisła­ D u d z i k a . Ł a t w i e j s z e do u c h w y c e n i a s ą k l a n y r o d z i n ­ ne, w ś r ó d k t ó r y c h na p i e r w s z y p l a n w y s u w a s i ę r o d z i n a Przeworskich. M a r i a n P r z e w o r s k i , jego b r a c i a i bratan- �10 Szopki z konkursu 1967 r.: 11. 7. Wyk. Bronisław Janusz Kaczorowski, wys. 45 cm. 11. 9. Wyk. Maciej Wyk. Kazimierz Gadek, wys. 126 cm. Piączik, Moszew, Wys. wys. 145 cm. 138 cm. 11. 8. Wyk II. 10. 11 �12 13 kowie, oraz synowie, M i c h a ł , Jan na krakowskich że Przeworscy karską" W w są z wyników się towarzyszący „szop- w rok w ze konkursów już 6 tej imprezie . szopki, zakresie a r c h i t e k t u r y szopki, rok nowej nastrój funkcji zamkniętej trudności kursowe znaną inną podkreślał uznano m . i n . brak których także trzeba, powojennych r. recenzent istotnych przemian między Dodać Wojciechowskich. beznadziejności, wytworzenie a spokrewnieni 1955 jej wyraz brak szopki. rodziną pewnej Za 62 podsumowaniu dokonanym i Mieczysław, wystawili konkursach niemal dzielona znalezieniem eksponaty. N i e k t ó r e jest mistrzów, pula nagród, na 7 sów . Warto 8 kursu . marginesie konkursie poprzednich konkur­ z ostatniego Głucha motyw ( i l . 1—2). Głuch wprowadził jako wytrzymującym Nieliczni rytmów twórcy królewskie. odchodzą architektonicznych rozwijając il. nagrobki filigranowe 6). P r a c e ich nie od realizmu zdobnictwo znajdują Trzecia kierunku wreszcie architektury, skupia cyjnej, w stąd niewielkich poszukując ( B r o n i s ł a w P i ą c z i k , i l . 7) (Tadeusz uznania („to m a u być zwolenników upraszczając nieco się na opracowaniu części szopkach nieruchomych występuje laleczek, charakterystyczne bardziej tyczne, a t a k ż e s p o t y k a n e n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e na harmonijnym różnorodnych zabytkach, celniejszy chwytują Niektórzy lub szopkarze t y w y . Zdarza np. stępnej w z na na który szopki archi­ krakowskich kopiowanych. Każdy zakresie wkrótce powtarzają inni się szperaczami, postanowił neogotyckie „polują" po mo­ poszukiwań, wprowadzić wieże pod­ twórcy. nie opatrzone dotychczas s i ę c z a s e m , ż e g u b i ą sens t y c h twórca, swej stają Starówce elementów ogół nich tym i w i e l o k r o t n i e nieraz krakowskiej jak dosłownie „wynalazek" na do na­ podgórskiego kościoła. Przykłady Zaliczyć szopek „architektonicznych" wykazujących staranie o charakterze o wierność de­ tu można ( i l . 10—11), J a n a M a l i k a skiego ilość postacie szopki historyczne, Kazimierza ( i l . 12) czy J a n u s z a mi­ ulicach Gadka Kaczorow­ ( i l . 8). Powyższe różnice wszystkim w gdyż przy budowie które od k i l k u konieczne tetyczny małych się i oczywiście średnich swojej dobrze i Syn­ scenograficzny, Maciej stanowi istotę szopek, konkursach, uproszczeń. nadawania oddają na projekt szopce t a k ż e zainteresowania przede rozmiarów, miniaturowych dużych przypominający mechanizacji ( i l . 9). B a r d z o i zastosowanie ośrodek rozbudowa dużych l a t znacznie p r z e w a ż a j ą jest w zarysowują szopkach skrót, zastosował którego dokumentarnym, 154 miasta. narra­ przedstawiających klasycz­ wzorowanych sprawy duża od krakowskie szop­ K.G.). grupa, wielu lub Gillert. krakowska typu, stała się mniej lub splotem cen­ ujęciu p o r ó w n a n i a z d o b r ą r z e ź b ą W d o w ą , obok wkomponował nego ezenekierowskiego tektonicznych, się już dawno kon­ Morysa Witolda t r a l n y f r o n t o n u m i n i a t u r ę o ł t a r z a W i t a Stwosza w ka — ta k a t e d r a Notre Dame?" — roz­ wykonane oraz stra­ typo­ szopki ( i i . 4), R u d o l f a K o z i n y , J a n a N u c k o w s k i e g o zagadnień nie je u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m Szopka, o d e r w a w s z y ostatnim S a d o w s k i e g o ( i l . 5), W a c ł a w a realistycznego lat. Kwestie zmian dwóch na kon­ logicznych i f o r m a l n y c h szopki, a t a k ż e jej f u n k c j i patrywano stanowiły przez F e r d y n a n d a na odbiorców z tych ciły a k t u a l n o ś c i m i m o u p ł y w u grupy talu, Moszew, j u ż od ruchu dla dawna figurkom krakowskiej szopki �15 Szopki z konkursu 1967 r.: 11. 12. Wyk. Jan Malik, wys, 90 cm. II. 13. Wyk. Rudolf Kozina, wys. 90 cm. II. 14. Wyk. Stanisław Paczyński, wys. 114 cm. II. 15. Wyk. Janusz Nuckowski, wys. 44 cm. II. 16. Wyk. Anna i Iwona Sawickie, wys. 50 cm. 155 �II. 17. Szopka, wys. 36 cm, Zygmunt Grabowski. także niektóre szopki wyk. 1967 r. wykonywane Piotr Chornikowski. przez dzieci II. 18. Szopka (il. w butelce, wys. 15 cm, wyk. 1967 r. P R Z Y P I S Y 16—17). W starym i tradycyjnym historia konkursów konkursy imprez te i o tym trwale weszły wzbudzają z jednej Krakowie szopek to o k r e s do duże 30-letnia zaledwie niewielki, kalendarza licznych twórców, miejskich zainteresowanie. strony fakt omawiany na k o n s t r u o w a n i e szopek s t a ł o s i ę c z y m ś w dla niemniej których nie Świadczy początku, rodzaju zrażają kłopoty s p r z e d a ż ą s w y c h dzieł, a ponadto stale p r z y c i ą g a tantów. Z drugiej s t r o n y •— k o n k u r s y w i d z ó w , począws-zy pomnika na w dniu od konkursu, pokonkursowych 1966 r. co aż do liczbą wielokrotnie na ogromnej 33.613 o s ó b , a setki stopnie frekwencji Zamknęła przewyższa się w ona w r. — 1967 liczbę publiczności na i n n y c h w y s t a w a c h a r t y s t y c z n y c h , u r z ą d z a n y c h w kowie. I chyba trzebowaniu te społecznym przede w s z y s t k i m szej j e j właśnie za czynniki, na mówiące konkursy, sensem imprezy i o Kra­ zapo­ przemawiają celowością dal­ kontynuacji. Trzeba d o d a ć t a k ż e , że szopki k r a k o w s k i e ły w w i e l u m i ę d z y n a r o d o w y c h sztuki ludowej, a ostatnio w wano w Madrycie kursu ze debiu­ przyciągają napierającego wystawach. imponującą 30.613, tłumu, że hobby z okazji Belenistycznego, gdzie występowa­ konkursach i 1967 wystawach r . 10 s z o p e k ekspono­ V I Międzynarodowego zyskały duże Kon­ uznanie. Fot. Jan 1 T . W r o ń s k i , Konkursy krakowskich K r a k o w a " n r 287 z d n . 7.12.1967. 2 szopek, „Echo Tamże. 3 O b l i c z e ń dokonano na p o d s t a w i e k a r t o t e k i , pro­ wadzonej w Pracowni Badania Sztuki Ludowej Insty­ tutu Sztuki PAN. 4 Obliczenia te m o g ą nie b y ć p e ł n e , g d y ż w proto­ k o ł a c h k o n k u r s ó w ;z p i e r w s z y c h l a t p o w o j n i e częściej notowano wysokość pieniężną nagród lub ich jakość ( n p . b u t e l k a w i n a , s t r u c l a ) z a m i a s t p r z y z n a n e g o szopce miejsca. 5 R o z p a t r u j ą c p o w y ż s z e zagadnienia trzeba u w z g l ę d ­ n i ć poza p e w n y m i n i e ś c i s ł o ś c i a m i zapisu t a k ż e m o ż l i ­ w o ś ć f i r m o w a n i a szopek przez osoby podstawione przez t w ó r c ó w dla z w i ę k s z e n i a szansy o t r z y m a n i a nagrody. W zasadzie b o w i e m na k o n k u r s i e n a g r a d z a się t y l k o j e d n ą s z o p k ę danego autora. 6 Z . B . G ł o w a , X Powojenny konkurs szopek w kowie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1956, n r 1, s. 62 i dalsze. 7 E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Drogi rozwoju kowskiej na podstawie dwóch ostatnich XXIII i XXIV, „ P o l . Szt. L u d . " 1967, n r Kra­ szopki kra­ konkursów: 2, s. 113—116. 8 W X X V konkursie przyznano 4 pierwsze nagrody, które otrzymali: Tadeusz Gillert, B r o n i s ł a w Piączik, Maciej Moszew i Witold Głuch; 5 drugich nagród: W a c ł a w Morys, Aleksander Urbanik, Ferdynand Sadow­ s k i , K a z i m i e r z Gadek i J a n u s z K a c z o r o w s k i ; o r a z 5 t r z e ­ cich i 7 czwartych n a g r ó d . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/00e5b2d718c66bc9fecb94ef5312cc71.pdf 46618ccf05670fc91bcf0201039a3dac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4899 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4545 Title A name given to the resource List do redakcji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 �bogato m a l o w a n e , d o c h o d z ą c e prawie do wysokości metra, w formie przypominające barokowy ołtarz. P ó ł r o k u t e m u r z e ź b i a r z a p o r a z i ł p i o r u n . O d tej p o r y b a r d z o ź l e w i d z i i j u ż n i e r z e ź b i . G d y go n a m a w i a ł e m , powiedział, że s p r ó b u j e , m o ż e w i ę k s z e kapliczki będzie Również w kapliczka stojąca Warszawie. Moja II. K R !. fi?c:bmr? Adres Szeligi: poczta Pyzówka O Z Szeliga ze N sicoimi 96, pow. znajduje się na kolor Nowy Targ poważaniem Janusz ( w y s o k o ś ć 48 c m ) . Stanisław strony jest b e j c o w a n a orzecha i złocona. m ó g ł r z e ź b i ć . O k u l a r ó w nie nosi i nie m o g ł e m się do­ w i e d z i e ć , czy b y ł u o k u l i s t y . K a p l i c z k a w i d o c z n a w ś r o d ­ k u ( i l . 1) j e s t o b e c n i e m o j ą w ł a s n o ś c i ą z lewej kapliczka kapliczkami. I Fot. Janus: K Eysymont Ej/sj/mowt. A za okres IV - VI 1968 Dnia 2 czerwca z m a r ł śmiercią t r a g i c z n ą dr Franciszek K l o n o w s k i , kustosz i wicedyrektor Muzeum M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e . Jego za­ sługą było zorganizowanie działu etnografii w muzeum jak również dokonanie pełnej inwentaryzacji b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o na t e r e ­ nie W a r m i i i Mazur. N i e m a ł e za­ sługi o d d a ł dr K l o n o w s k i przy orga­ n i z o w a n i u jednego z najciekawszych m u z e ó w s k a n s e n o w s k i c h w Polsce 164 — p a r k u etnograficznego w Olsz­ tynku. Problematyce kultury ludo­ wej regionu w a r m i ń s k o - m a z u r s k i e g o p o ś w i ę c i ł szereg a r t y k u ł ó w n a u k o ­ wych i prac popularnonaukowych. Za z a s ł u g i na p o l u b a d a ń n a u k o ­ w y c h odznaczony b y ł Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, odznaką ministra k u l ­ tury i sztuki „Zasłużony Działacz K u l t u r y " oraz złotą o d z n a k ą ,,Za­ s ł u ż o n y dla W a r m i i i M a z u r " . Konferencje, muzeów zjazdy, działalność W d n i a c h 27—28 m a j a w s a l a c h lubelskiego Z a m k u t o c z y ł y się ob­ rady Ogólnopolskiego Zjazdu T w ó r ­ c ó w L u d o w y c h . W zjeździe uczest­ n i c z y l i poeci, pisarze oraz t w ó r c y sztuki ludowej — rzeźbiarze, ko­ wale, wycinankarki, tkaczki. Na obrady przybyli przedstawiciele władz województwa, ZSL oraz � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/638c61c0318982f6f1021510c8fbfee1.pdf c2fb67c537c71305358844ac564b2907 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4898 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4544 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.161-163 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N T ó t h Janos: G O C S E J N E P I E P I T E S Z E T E ( B u d o w n i c t w o l u d o w e B u d a p e s z t 1965, s. 156, ilustir. 270 + 8 r y c i n k o l o r . W d r u g i m n u m e r z e P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j w 1967 z a m i e ś c i ł e m r e c e n z j ę p r a c y J. T ó t h a o w ę g i e r s k i e j a r c h i ­ t e k t u r z e l u d o w e j . O b e c n i e d o s z ł a do n a s z y c h r ą k i n n a p r a c a tego a u t o r a o l u d o w y m budownictwie regionu Gocsej w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h W ę g r z e c h , w pobliżu granicy jugosłowiańskiej, w komitacie Zala. K s i ą ż k a m a cztery rozdziały. W pierwszym, k r ó t k i m rozdziale, autor p o d s u m o w a ł dotychczasowe w y n i k i ba­ d a ń nad o s a d n i c t w e m . O n sam dla s w y c h c e l ó w p r z e ­ b a d a ł p o n a d 100 o s i e d l i z a r ó w n o w t e r e n i e , j a k i na p o d s t a w i e m a p k a t a s t r a l n y c h z 1860 r. N a j b a r d z i e j i s t o t ­ n y jest f a k t , że n i e w i e l k i ten region, o p o w i e r z c h n i za­ l e d w i e 1600 k m , p o k r y t y j e s t g ę s t ą s i e c i ą o s i e d l i n i e posiadających dawniej prawie żadnych dróg dojazdo­ w y c h . P o w o d o w a ł o to z n a c z n ą i z o l a c j ę , a t y m s a m y m wytworzenie w przeszłości indywidualnych form w bu­ downictwie wiejskim. 2 A n a l i z u j ą c t y p y osiedli, a u t o r m . i n . z w r a c a uwagę na c h a r a k t e r y s t y c z n ą , ś r e d n i o w i e c z n ą , r o z p r o s z o n ą for­ m ę osadnictwa wojskowego, zwanego „szer", oraz na osiedla u l i c o w e w y t w o r z o n e w rezultacie r y t m i c z n e g o rozmieszczenia d o m ó w . Z a j m u j e się on t u r ó w n i e ż roz­ przestrzenieniem zagrody „ o k o ł o w e j " z w i ą z a n e j z ho­ d o w l ą z w i e r z ą t na w o l n y m p o w i e t r z u , s t w i e r d z a j ą c p r z y t y m , że ten t y p z a b u d o w a ń b y ł w X V I I I i l.poł. X I X w . p o w s z e c h n y nie t y l k o w Gocsej, ale r ó w n i e ż w O r s é g , w s ą s i e d n i m k o m i t a c i e Vas oraz w S t y r i i . Drugi, najobszerniejszy rodział p o ś w i ę c i ł autor ana­ lizie i opisowi b u d y n k ó w z a c z y n a j ą c od o b i e k t ó w sytuo­ wanych w winnicach, a p o s i a d a j ą c y c h jedno pomiesz­ czenie n a t ł o c z n i ę w i n n ą i . d r u g i e — n a b e c z k i z m o s z ­ czem. T e n gospodarczy b u d y n e k r o z r a s t a się przez d o ­ danie d o ń s t a j n i , i z b y i t d . K o n t y n u a c j ą tego jest d o m zwany „szorosz" — w układzie jednotraktowym, w k t ó ­ r y m środek b u d y n k u zajmuje kuchnia z w e j ś c i e m z d w o ­ r u , obok niej z j e d n e j s t r o n y jest izba, z d r u g i e j k o m o r a , a nieraz też część gospodarcza r o z c i ą g a się przez do­ d a n i e s t a j n i i szopy. K o l e j n y t y p b u d y n k u to d o m z ł o ż o n y j a k i p o p r z e d n i z izby, k u c h n i i k o m o r y , z d o s t a w i o n y m od s t r o n y k o ­ m o r y , pod k ą t e m prostym, b u d y n k i e m gospodarczym, w s k ł a d k t ó r e g o wchodzi nieraz druga k o m o r a , dalej stajnia i stodoła. W ten sposób cała zagroda m a w r z u ­ cie k s z t a ł t l i t e r y „ L " , a n i e k i e d y , r o z r a s t a j ą c się w d r u g ą stronę, uzyskuje kształt litery ,,T". P e w n ą o d m i a n ę stanowi dom, k t ó r y oprócz g ł ó w n e j k o m o r y m a jeszcze m a ł ą k o m ó r k ę z p r z e z n a c z e n i e m n p . na p r z e c h o w y w a n i e n a p o j ó w alkoholowych. Niekiedy k o m ó r k a ta z a m i e n i o n a na d r u g ą i z b ę m i e s z k a l n ą jest d o s t a w i o n a do s z c z y t u i z b y w p o ł o w i e j e j s z e r o k o ś c i , zawsze od s t r o n y u l i c y . Z e w z g l ę d u n a j e d n o l i t ą k o n ­ strukcję dachu przed k o m ó r k ą powstaje n a r o ż n y podcień. C a ł k o w i c i e odmiennie k s z t a ł t u j e się t y p o w y dla a r c h i ­ t e k t u r y w G ô c s e j b u d y n e k z w a n y na W ę g r z e c h „ c s o n kakontyos", w k t ó r y m analogiczna k o m ó r k a dostawio­ na jest do d ł u ż s z e j ś c i a n y izby p r z y jej zewnętrznym narożu, ewentualnie w niewielkiej o d l e g ł o ś c i od izby, t a k ,że t w o r z y s i ę p o m i ę d z y n i m i w o l n e p r z e j ś c i e , z a ­ m k n i ę t e j e d n a k od s t r o n y u l i c y d r z w i a m i . T e g o r o d z a j u sytuacja k o m ó r k i m i a ł a s w o j ą g ł ę b o k ą konsekwencję, a l b o w i e m ta w ł a ś n i e c z ę ś ć d o m u s t a n o w i f a s a d ę f r o n ­ tową, nad którą dach posiada swoistą konstrukcję i bryłę. O m ó w i o n e rodzaje b u d y n k ó w są w regionie G ô c s e j t y p o w e . W i d a ć to w y r a ź n i e n a l i c z n y c h r y c i n a c h , , k t ó r y ­ m i autor ilustruje k a ż d e o m a w i a n e zagadnienie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , na k t ó r ą n a l e ż y z w r ó c i ć s z c z e g ó l n ą b u d o w n i c t w i e tego u w a g ę , jest to, ż e w t r a d y c y j n y m r e g i o n u , s z c z e g ó l n i e w ó w c z a s , g d y m a m y do c z y n i e n i a Z w regionie J Gocsej), E wyd. MUszaki K6nyvkiadó. z chałupami o konstrukcji z r ę b o w o ^ w ę g ł o w e j , nie ma przejść w e w n ę t r z n y c h p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i pomiesz­ c z e n i a m i . C h c ą c z i z b y p r z e j ś ć do k u c h n i czy k o m o r y , m u s i się w y c h o d z i ć na z e w n ą t r z d o m u . Po o m ó w i e n i u p o w y ż s z y c h z a g a d n i e ń a u t o r a n a l i z u j e bogatą dekorację m a l a r s k ą i ciesielską, wiążąc je z k o n ­ re­ kretnymi stylami historycznymi. Przejawem stylu nesansowego są d r e w n i a n e szczyty d a c h ó w zdobione za­ r ó w n o malaturami, jak i m o t y w a m i wycinanymi na s t y k u desek l u b i c h p o w i e r z c h n i . W y s t ę p u j ą t u zdob­ nicze elementy w postaci p o j e d y n c z y c h k w i a t ó w czy r o ś l i n l u b c a ł y c h b u k i e t ó w , serca, g w i a z d y , k r z y ż e , m a ­ lowane w strojach regionalnych f i g u r k i ludzkie itp. Prze­ j a w e m baroku i klasycyzmu są w budownictwie ludo­ w y m g a n k i i podcienia k o l u m n o w e , k t ó r e b ą d ź to obie­ gają dom z k i l k u nieraz stron, b ą d ź też t w o r z ą w n ę k i w ś r o d k o w e j części b u d y n k u . Natomiast z okresu eklek­ t y z m u p r z e s z ł y do a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j n i e k t ó r e f o r ­ m y g a n k ó w i f i l a r y na r o g a c h b u d y n k u . Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł autor r ó w n i e ż w y p o s a ż e n i u w n ę t r z a i jego s k ł a d o w y m e l e m e n t o m , w ś r ó d których widzimy bogato zdobione r ó ż n y m i t e c h n i k a m i szafy, skrzynie m a l o w a n e ( X V I I I w.), zydle m a l o w a n e i r z e ź ­ b i o n e ( X V I I I w . ) , s t o ł y n a w i ą z u j ą c e do m e b l i s t y l o w y c h , no i o c z y w i ś c i e s k r z y n i e s a r k o f a g o w e z bogato r y z o w a ­ nym wzorem geometrycznym. N i e p o m i j a J. T ó t h r ó w n i e ż u r z ą d z e ń ogniowych, wśród których omawia zarówno prymitywne kuchenne piece b u d o w a n e z k a m i e n i a , j a k i piece ogrzewalne u dołu czworoboczne, u g ó r y o k r ą g ł e , a w y k o n a n e z k a f l i kwadratowych o miskowatym wgłębieniu. Załączone i l u s t r a c j e p o z w a l a j ą z o r i e n t o w a ć się, że tego rodzaju p i e c e s ą do d z i ś j e s z c z e u ż y w a n e . Osobne zagadnienie s t a n o w i k o n s t r u k c j a dachu, k t ó ­ r e g o r ó ż n e p r z y k ł a d y s t o p n i r o z w o j o w y c h z a c h o w a ł y sie w ł a ś n i e w regionie Gocsej. N i e z m i e r n i e i n t e r e s u j ą c a jest pewna odmiana konstrukcji na sochy i ś l e m i ę , k t ó r e j ( u w a g a m o j a — J.C.) o d p o w i e d n i k a n i e z n a j d u j e m y w Polsce. Polega ona na t y m , że pod k a l e n i c ą c a ł e g o b u ­ d y n k u biegnie ślemię (węgierskie: „ s e l e m e n a " ) leżące w w i d e ł k a c h k i l k u p a r k o z ł ó w . D o p i e r o na ślemieniu s p o c z y w a j ą k o ń c e k r o k w i , k t ó r e s t a n o w i ą szkielet po­ szycia dachu. N i e k i e d y ś l e m i ę p o d p a r t e jest t a k ż e socha­ mi (węgierskie: „soha"). Jednym z istotnych zagadnień, k t ó r e m u autor po­ ś w i ę c a w i e l e miejsca, są b u d y n k i gospodarcze, a w ś r ó d n i c h s t o d o ł y . S z c z e g ó ł o w o zajmuje się on s t o d o ł a m i w i e l o b o c z n y m i , z k t ó r y c h obecnie jeszcze k i l k a z a c h o w a ł o się w terenie na z a c h ó d od D u n a j u , w północnych W ę g r z e c h j e s t i c h z n a c z n i e w i ę c e j . U w a ż a j e za n a j s t a r ­ szy t y p s t o d o ł y n a W ę g r z e c h , p o l e m i z u j ą c p r z y tym z r ó ż n y m i p o g l ą d a m i o d n o ś n i e c e l o w o ś c i b u d o w y tego r o d z a j u s t o d ó ł (np. ż e k o ń c ó w k a p o l i g o n a l n a jest w ł a ś ­ ciwsza p r z y u s t a w i a n i u b u d y n k u pod w i a t r l u b że w t a k i e j stodole jest w i ę c e j miejsca). Sam autor jest s k ł o n ­ ny widzieć pewne pokrewieństwo pomiędzy stodołami wielobocznymi a architekturą kościelną. Jakkolwiek wiadomo m u o istnieniu takich stodół we wschodniej E u r o p i e , to j e d n a k n i e w i ą ż e an tego z a g a d n i e n i a z d r u ­ gim problemem, a mianowicie konstrukcją dachu na s o c h y i ś l e m i ę . M o ż l i w e w y d a j e s i ę ( u w a g a m o j a — J.C.) z a p o ż y c z e n i e o b u t y c h e l e m e n t ó w od S ł o w i a n . S u g e r u j ą to z r e s z t ą w y r a ź n i e s ł o w i a ń s k i e n a z w y sochy i ś l e m i e ­ n i a . T y m b a r d z i e j , ż e za p o ż y c z k a s ł o w i a ń s k ą t y c h o s t a t ­ nich w y p o w i a d a ł się j u ż przed . k i l k u l a t y węgierski etnograf, J. Barabasz. Z a s ł o w i a ń s k i e n a t o m i a s t u w a ż a J. T ó t h znane w r e g i o n i e ' Gocsej . pod n a z w ą „ k a s t u " k t ó r e (uwaga m o j a — J.C) ze w z g l ę d u n a spichlerze („kaaste"), swą kon- m �s t r u k c j ę s t a n o w i ą a n a l o g i ę dla pospolitych w Czecho­ s ł o w a c j i , a z n a n y c h i w p o ł u d n i o w e j Polsce, t z w . s y p a ń c ó w , ze z r ę b o w y m b e c z k o w a t y m s k l e p i e n i e m . Z kolei o m a w i a J. T ó t h b u d o w l e sakralne, a w ś r ó d nich przede w s z y s t k i m liczne odmiany dzwonniczek, analizując kompozycyjne metody ich konstrukcji. Z z a g a d n i e ń k o n s t r u k c y j n y c h poruszonych przez auto­ ra n a l e ż y w y m i e n i ć t r a d y c y j n o ś ć i p o w s z e c h n o ś ć kon­ strukcji zrębowej, przy czym poszczególne w i e ń c e w i ą ­ zane s ą n a n a r o ż a c h na w ę g i e ł , t z w . o b ł a p . O p r ó c z tego do d z i ś jeszcze z a c h o w a ł y s i ę s t a r e d o m y , i c h c z ę ś c i (np. s t a j n i a ) l u b b u d y n k i z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą i p r z e ­ chowywaniem wina, k t ó r y c h ściany s ą wyplatane z ga­ łęzi na osnowie z d r ą ż k ó w , a n a s t ę p n i e polepione w a r ­ s t w ą g l i n y i pobielone. W t r z e c i m rozdziale swej p r a c y z a z n a j a m i a nas J. Tóth z planami budowy muzeum budownictwa ludowe­ go, n a w o l n y m p o w i e t r z u , z r e g i o n u G o c s e j , u m i e j s c o ­ wionego w w o j e w ó d z k i m m i e ś c i e tej okolicy — Zalaeger- szeg. B ę d ą t a m p o m i e s z c z o n e r ó ż n e t y p y z a g r ó d i d o ­ m ó w , w o j n o s t o j ą c e o b i e k t y gospodarcze, d z w o n n i c z k i itd. Całość została zlokalizowana wokół stojącego t a m w naturalnych warunkach zabytkowego wodnego m ł y n a . W k o ń c o w e j części pracy autor daje k r ó t k i e i n f o r ­ macje o z a b y t k o w y c h b u d y n k a c h w r ó ż n y c h m i e j s c o ­ w o ś c i a c h r e g i o n u . P o n a d t o , w i d z ą c zatracanie s i ę cech tradycyjnych we współczesnej architekturze wiejskiej kopiującej wzory miejskiego budownictwa, wskazuje m o ż l i w o ś c i zastosowania p o s z c z e g ó l n y c h d a w n y c h ele­ m e n t ó w w obecnej zabudowie w s i w ę g i e r s k i e j . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e t y l k o szacunek i p o w a ż a n i e dla tradycji może właściwie ustosunkować wiejskich budow­ n i c z y c h do d a w n e j a r c h i t e k t u r y l u d o w e j . Praca J. T ó t h a , w y d a n a bardzo starannie na k r e d o ­ w y m , w y s o k i e j k l a s y p a p i e r z e , m o ż e s ł u ż y ć za w z ó r d l a tego r o d z a j u e d y c j i . Jerzy Czajkowski Georgi K o ż u c h a r o w : B A Ł G A R S K A T A K A S Z T A P R E Z P E T S T O L E T I J A ( B u ł g a r s k i d o m w c i ą g u p i ę c i u stuleci). W y d . B a ł g a r s k a A k a d e m i j a n a N a u k i t e , S e k c i j a za T e o r i j a n a G r a d e u s t r j s t w o i A r c h i t e k t u r a t a . S o f i a 1967, s. 267, r y c . 202, t a b l . 8. W serii prac p o ś w i ę c o n y c h b u d o w n i c t w u l u d o w e m u w Bułgarii praca K o ż u c h a r o w a zajmuje pozycję w y ­ j ą t k o w ą . Jest t o p i e r w s z a p u b l i k a c j a o c h a r a k t e r z e s y n ­ tetycznym d a j ą c a obraz b u ł g a r s k i e g o b u d o w n i c t w a l u ­ dowego w t a k rozległej p e r s p e k t y w i e historycznej. A u t o r podzielił s w ą p r a c ę na dwie części. Pierwsza o b e j m u j e czasy od k o ń c a w . X I V do p o c z ą t k ó w o d r o ­ dzenia narodowego B u ł g a r ó w w 2jpołowie w . X V I I , d r u g a z a ś czasy p ó ź n i e j s z e do oswobodzenia Bułgari s p o d j a r z m a t u r e c k i e g o w r . 1878. K a ż d a z w y m i e n i o n y c h części dzieli s i ę na rozdziały o b e j m u j ą c e k r ó t s z e okresy historyczne. W rozdziale k o ń c o w y m autor omawia w s p o s ó b s k r ó t o w y dzieje b u d o w n i c t w a l u d o w e g o w B u ł ­ g a r i i p o czasy n a j n o w s z e . J a k z w y k l e w p o d o b n y c h o p r a c o w a n i a c h czasy n a j ­ dawniejsze a ż po koniec X V I w . p o t r a k t o w a n e s ą w spo­ s ó b o g ó l n i k o w y , co u z a s a d n i o n e j e s t b r a k i e m m a t e r i a ­ ł ó w faktograficznych. N a r ó d b u ł g a r s k i znosił w ó w c z a s ciężką n i e w o l ę t u r e c k ą . K r a j p l ą d r o w a n y b y ł przez n a ­ jeźdźców, l u d n o ś ć m i e j s c o w ą wysiedlano, a na j e j miejsce sprowadzano p r z y b y s z ó w z M a ł e j Azji. Wiele budowli 0 charakterze m o n u m e n t a l n y m uległo zniszczeniu, a b u ­ d o w n i c t w o w i e j s k i e , j a k w y n i k a ze s z c z u p ł y c h t r e ś c i o w o relacji podróżników, przedstawiało się nad wyraz nędz­ nie. M a ł e d o m k i p a r t e r o w e l u b p i ę t r o w e , budowane z drewna na w ę g i e ł l u b o konstrukcji ramowej w y p e ł ­ nionej p l e c i o n k ą o b r z u c o n ą gliną, b y ł y ubogie i brudne. N a w e t siedziby t u r e c k i c h f e u d a ł ó w nie p r z e d s t a w i a ł y się okazale, g d y ż nie p o z w a l a ł y na to dość ograniczone środki materialne T u r k ó w j a k również ciągła obawa przed e w e n t u a l n ą k o n f i s k a t ą mienia, k t ó r a w krajach p o z o s t a j ą c y c h p o d b e r ł e m s u ł t a n ó w n i e n a l e ż a ł a do r z a d ­ kich wypadków. Dopiero w w i e k u X V I I i w pierwszej połowie X V I I I w . w związku z postępującym upadkiem potęgi tureckiej 1 w z r a s t a j ą c y m w p a ń s t w i e r o z p r z ę ż e n i e m sytuacja zmie­ niła się na k o r z y ś ć B u ł g a r ó w , k t ó r z y dzięki swej ogrom­ nej p r a c o w i t o ś c i , z n a j o m o ś c i r z e m i o s ł a i t a l e n t o m h a n ­ d l o w y m z a c z y n a j ą p o d n o s i ć s i ę e k o n o m i c z n i e , co z n a j ­ duje r ó w n i e ż s w ó j w y r a z w b u d o w n i c t w i e . Z tego w ł a ś ­ n i e o k r e s u p o c h o d z ą najstarsze, zachowane do d z i ś za­ b y t k i b u d o w n i c t w a m i e s z k a l n e g o : czy to w i e j s k i e g o n p . w miejscowości Gradec leżącej na B a ł k a n i e Wsch. koło p r z e ł ę c z y K o t l e n s k i e j , K o p r i w s z t i c a (obecnie m i a s t e c z k o na p ó ł n o c n y m p o d n ó ż u Szysztin), B o ż e n c i (k. G a b r o w a ) , S t o j n o w c y (k. T r j a w n y ) , B e l i c a (k. R a z ł o g ) , A r b a n a s i (k. W e l . T i r n o w o ) , czy m i e j s k i e g o , k t ó r e g o przykłady znajdujemy w Samokowie, Bansku i wielu i n . Jak w y n i k a z o m a w i a n y c h przez autora o b i e k t ó w , b u d o w n i c t w o b y ł o j u ż w ó w c z a s d o ś ć znacznie z r ó ż n i c o ­ wane. D o m m i e j s k i z S a m o k o w a jest p a r t e r o w y , z b u d o w a n y z d r e w n a na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a się on z d w u m n i e j więcej r ó w n y c h wielkości izb. W s p ó ł c z e s n e m u domy zachowane w Bansku m a j ą charakter obronny. S ą jedno­ piętrowe, o masywnych ścianach budowanych z ka­ 162 m i e n i a . W c z ę ś c i p a r t e r o w e j poza o b s z e r n y m p o d c i e n i e m s ł u p o w y m z n a j d u j ą s i ę trzy pomieszczenia, z k t ó r y c h jedno służyło jako stajnia, d w a pozostałe zaś jako s k r y t ­ k i połączone schodami z pomieszczeniami z n a j d u j ą c y m i się n a d n i m i . P i ę t r o w y p e ł n i a obszerna, o t w a r t a w e ­ randa zwana „czardak", znajdująca się nad podcieniem, i dwie d u ż e izby z w e j ś c i e m w p r o s t z czardaka. C h a ł u p y wiejskie były częściowo murowane a częścio­ wo wykonane z drewna przy wykorzystaniu różnych możliwości konstrukcyjnych. Np. dom w e w s i Bożenci m i a ł c z ę ś ć p a r t e r o w ą z b u d o w a n ą z k a m i e n i a , podczas gdy p i ę t r o z obszernym n a r o ż n y m czardakiem w y k o n a n e było częściowo z drewna na sumik i łątkę, częściowo zaś'posiadało ściany o konstrukcji ramowej wypełnionej plecionką z glinianą polepą. Trzy znajdujące s i ę na p i ę t r z e pomieszczenia t w o r z y ł y k ą t p r o s t y z izbą za­ o p a t r z o n ą w ognisko p o ś r o d k u . Z izby tej zwanej „ k a s z ­ ta" w i o d ł y d r z w i na lewo do drugiej izby zwanej „soba", n a p r a w o z a ś do k o m o r y z w a n e j „ k i l e r " . W K o p r i w s z t i c y p a r t e r o w y dom zbudowany w l.pol. X V I I I w . posta­ w i o n y b y ł z d r e w n a , c z ę ś c i o w o n a w ę g i e ł , c z ę ś c i o w o na s u m i k i ł ą t k ę . S k ł a d a ł się z sieni zwanej „ p r u s t " i izby z o g n i s k i e m (kaszta) oraz szerokiego p o d c i e n i a s ł u p o w e ­ go, b i e g n ą c e g o w z d ł u ż c a ł e j d ł u g o ś c i ś c i a n y licowej. Z a c z y n a j ą c y się j u ż na p r z e ł o m i e X V I I i X V I I I w . okres p r o s p e r i t y gospodarczej B u ł g a r ó w o s i ą g n ą ł s w ó j p u n k t k u l m i n a c y j n y w 2.poł. w . X I X . W m i a r ę j a k p o ­ stępował w e w n ę t r z n y rozkład p a ń s t w a tureckiego i j a k pogłębiał się ekonomiczny upadek w o b r ę b i e Turcji w ł a ś c i w e j coraz w i ę k s z e znaczenie w ż y c i u gospodarczym kraju grali Bułgarzy,' którzy s w ą produkcją towarową p o k r y w a l i 1/5 h a n d l u z a g r a n i c z n e g o c a ł e g o p a ń s t w a t u ­ r e c k i e g o i jeszcze w i ę k s z ą c z e ś ć h a n d l u w e w n ę t r z n e g o . Z a r o b k i u z y s k i w a n e p r z e z B u ł g a r ó w ze s p r z e d a ż y p r o ­ d u k t ó w z w i e r z ę c y c h , r o l n y c h oraz w y r o b ó w r z e m i e ś l n i ­ czych p r o w a d z i ł y do a k u m u l a c j i z n a c z n y c h k a p i t a ł ó w , k t ó r e z u ż y w a n e b v ł y r ó w n i e ż n a cele b u d o w l a n e . D l a ­ tego t e ż w n i e k t ó r y c h o k o l i c a c h b u d o w n i c t w o l u d o w e r o z w i n ę ł o s i ę wspaniale. J e d n y m z p r z y k ł a d ó w tego roz­ w o j u s ą bogate wsie w Rodopach, k t ó r y c h m i e s z k a ń c y prócz w y p a s u owiec i produkcji t k a n i n w e ł n i a n y c h p r o ­ w a d z o n y c h na o g r o m n ą s k a l ę z a j m o w a l i się również r z e m i o s ł e m b u d o w l a n y m , na czym doskonale zarabiali. Strefą działania tych ludowych budowniczych były roz­ ległe obszary s i ę g a j ą c e na p ó ł n o c po P l o w d i w a na p o ­ łudniu obejmujące całą niemal dzisiejszą Grecję i w y ­ b r z e ż e M a ł e j A z j i , ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m K o n ­ stantynopola, gdzie b y ł o t y c h sezonowych, w ę d r o w y c h rzemieślników najwięcej. Jak w y n i k a z m a p y oublikowanej w pracy K o ż u c h a ­ rowa podobnych ośrodków ludowego rzemiosła budowla­ nego b y ł o n a t e r e n i e B u ł g a r i i w i ę c e j . S p o t y k a m y s i ę z n i m i p r z e w a ż n i e w rejonach górskich (np. Riła, S t r a n ża, Stara P ł a n i n a ) . Stawiane przez w i e j s k i c h a r c h i t e k t ó w b u d o w l e czy to w e wsiach (Bożenci. Smolian, K o p r i w ­ sztica, A r b a n a s i i w i n n y c h ) , czy w m i a s t a c h ( P l o w d i w , �Samokow, Gabrowo) b y ł y n i e z w y k l e o k a z a ł e , zdobione w s p a n i a ł ą s n y c e r k ą , k t ó r e j najbogatsze p r z y k ł a d y sta­ n o w i ą d r e w n i a n e stropy, t z w . t a w a n y . Tego r o d z a j u do­ m o s t w a b y ł y o c z y w i ś c i e w ł a s n o ś c i ą l u d z i b o g a t y c h , ale w o m a w i a n y m okresie z a m o ż n o ś ć nawet mieszkańców w s i b y ł a taka, że znalazła ona w y r a z w charakterze zabudowy c a ł y c h osiedli (Smdlian, Rajkowo, Arbanasi i innych). K o ż u c h a r o w daje liczne ilustracje zdobnictwa d o m ó w b u ł g a r s k i c h , ale szerzej n i e z a j m u j e s i ę t y m p r o b l e m e m , i n t e r e s u j ą go p r z e d e w s z y s t k i m z a g a d n i e n i a typologiczne i rozwój d o m u bułgarskiego. P r z y j m u j ą c jako p o d s t a w ę systematyki wzajemne usy­ tuowanie pięciu g ł ó w n y c h części s k ł a d o w y c h d o m u b u ł ­ garskiego, a m i a n o w i c i e i z b y z o g n i s k i e m (kaszta), sieni (prust), k o m o r y (kiler), izby z piecem ogrzewalnym (soba) o r a z w e r a n d y ( c z a r d a k ) , w y r ó ż n i a a u t o r d w a z a ­ sadnicze t y p y . Jeden s t a n o w i dom, k t ó r e g o p l a n r o z w i j a się d o k o ł a czardaka jako p u n k t u centralnego, obejmu­ j ą c y s w y m z a s i ę g i e m p o ł u d n i o w ą część B u ł g a r i i po r z e k ę M a r i c e na p ó ł n o c y , i d r u g i t y p , k t ó r y r o z w i j a się w o k ó ł izby z o g n i s k i e m (kaszta), w y s t ę p u j ą c y na p o z o s t a ł y c h obszarach k r a j u z w y j ą t k i e m okolic g ó r S t r a n ż a . P o ­ dział n a b u d o w n i c t w o części p ó ł n o c n e j i p o ł u d n i o w e j m a r ó w n i e ż swe uzasadnienie jeśli chodzi o zagadnienie u r z ą d z e ń ogniowych. W części p ó ł n o c n e j w o b r ę b i e do­ m u jest jedno t y l k o pomieszczenie p o s i a d a j ą c e ognisko do g o t o w a n i e , p o d c z a s g d y w c z ę ś c i p o ł u d n i o w e j u r z ą ­ dzenia t a k i e z n a j d u j ą się w k a ż d y m w n ę t r z u m i e s z k a l ­ nym. D o m y b u ł g a r s k i e z a r ó w n o w części północnej, jak i p o ł u d n i o w e j s ą w zasadzie s z e r o k o f r o n t o w e . T y p b u ­ downictwa wąskofrontowego z szeregiem wnętrz w amfiladzie, z w e j ś c i e m w węższej ścianie b u d y n k u , w y ­ stępuje w rejonie gór S t r a n ż a i w z d ł u ż w y b r z e ż a Morza Czarnego a ż poza Burgas n a p ó ł n o c y . D a w n i e j p o d o b n y u k ł a d (obok szerokofrontowego) s t o s o w a n y b y ł w c h a ł u ­ pach t y p u ziemiankowego, k t ó r e w y s t ę p o w a ł y w szero­ k i m pasie c i ą g n ą c y m się w z d ł u ż D u n a j u . N a t l e p o d ­ stawowego zróżnicowania wyodrębniło się w 2.poł. X I X w . .szereg o d m i a n l o k a l n y c h , k t ó r e a u t o r o m a w i a w sposób szczegółowy, przedstawiając k a ż d o r a z o w o ich rozwój w postaci bardzo interesujących schematów. Tekst uzupełniają mapy ilustrujące zasięgi w y s t ę p o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w i odmian w p a r u przekrojach czasowych. Jak j u ż wspomniano w y ż e j , w d a w n y m budownictwie b u ł g a r s k i m u ż y w a n y b y w a ł budulec drewniany. W y ­ s t ę p o w a ł on przede w s z y s t k i m na terenach g ó r s k i c h , L I S SZANOWNA Przesyłam sują. W zówka T Rss. D O W a m 2 zdjęcia, 1967 pow. Nowy Skupień. Pyzówce, k t ó r e może Was r. b y ł e m na Targ. Poznałem biarza kapliczek S t a n i s ł a w a samej Praca K o ż u c h a r o w a dzięki przejrzystości konstrukcji, zgromadzeniu sporego m a t e r i a ł u faktograficznego, in­ teresującym rekonstrukcjom naświetlającym problemy genetyczne i rozwojowe p o s z c z e g ó l n y c h t y p ó w a r c h i t e k ­ tonicznych m a d u ż ą w a r t o ś ć n a u k o w ą . Jest ona j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h pozycji dla p r z y s z ł y c h prac w dzie­ dzinie b a d a ń nad l u d o w y m b u d o w n i c t w e m w rejonie k a r p a c k o - b a ł k a ń s k i m . Z pracy tej w y n i k a jednak, że budownictwo Bułgarii wykazuje wiele analogii z budow­ nictwem południowej i południowo-wschodniej Rumunii. Wiąże je z n i m dawne w y s t ę p o w a n i e b u d o w n i c t w a zie­ m i a n k o w e g o po o b u s t r o n a c h D u n a j u , d o m ó w p i ę t r o w y c h z pomieszczeniami gospodarczymi w części parterowej a m i e s z k a l n y m i i c z a r d a k i e m na p i ę t r z e . A n a l o g i e te, k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y rejestr m o ż n a by znacznie rozsze­ rzyć, kańczą się u podnóża Karpat p o ł u d n i o w y c h . B u ­ downictwo Siedmiogrodu w sposób w y r a ź n y odcina się o d tego, co s p o t y k a m y n a t e r e n i e B u ł g a r i i i p o ł u d n i o w e j R u m u n i i . T r u d n o b y ł o b y d o s z u k a ć s i ę p o d o b i e ń s t w a czy bardziej czytelnych z w i ą z k ó w p o m i ę d z y b u d o w n i c t w e m b u ł g a r s k i m a t y m , k t ó r e w y s t ę p u j e na terenach K a r p a t , szczególnie zaś wschodnich i zachodnich. R E D A K C J I REDAKCJO sierpniu wiskiem p o d c z a s -gdy w d o l i n a c h s t o s o w a n y b y ł t z w . p a j a n t , t j . konstrukcja ramowa w y p e ł n i o n a plecionką z chrustu polepionego gliną. Dziś k o n s t r u k c j a p a j a n t o w a panuje już w całej Bułgarii, zaś chałupy budowane z drewna n a w ę g i e ł czy s u m i k i ł ą t k ę n a l e ż ą do b a r d z o r z a d k i c h zabytków. Z b u d o w n i c t w a wiejskiego w y w o d z ą się genetycznie budowle miejskie, których najwspanialsze przykłady stanowią domy bogatych k u p c ó w w starej dzielnicy Plowdiwu. Po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i w z w i ą z k u z k o n i e c z n o ś ­ cią b u d o w y reprezentacyjnych g m a c h ó w dla w ł a d z a d m i ­ n i s t r a c y j n y c h , s z k o l n i c t w a etc. p o j a w i a s i ę w m i a s t a c h bułagarskich architektura typu zachodnioeuropejskiego. Wprawdzie z początkiem X X w. architekci bułgarscy p r ó ­ b o w a l i w s w y c h p r o j e k t a c h n a w i ą z y w a ć do l o k a l n y c h tradycji, jednak nie u d a ł o i m się z a h a m o w a ć naporu kosmopolitycznych w z o r ó w , k t ó r e ostatecznie zadecydo­ w a ł y o obliczu większości miast b u ł g a r s k i c h . Bardziej konserwatywna o k a z a ł a się natomiast w i e ś , k t ó r a m i m o przemian gospodarczych i s p o ł e c z n y c h , j a k i e zaszły po I I wojnie światowej, nawet w s w y m najnowszym, w dużej mierze zmodernizowanym b u d o w n i c t w i e nie z r y w a całkowicie więzów z przeszłością. Kilka przy urlopie we tam zaintere-. m o g ł e m s i ę d o w i e d z i e ć , czy w i n n y c h w s i a c h s ą wsi jego ludowego kapliczek znajduje drodze, jedna przy stacji kobieta, której syn zginął Skupień kapliczki rzeź­ swoje m a l u j e i złoci. F i g u r e k kich się pelii. Żalił się nawet, w kolejo­ również kapliczki. przez­ Szeligę, znanego pod jego Py­ nie rzeźbi. K a p l i c z e k że b y l i u niego i n a m a w i a l i go, a b y r z e ź b i ł ludz­ żadnej jacyś „ r ó ż n e t a k i e pajace", ale jego d w a rodzaje: jeden — „ p o l n e " , stosunkowo m a ł e i proste, równię? w sąsiedniej wsi Sieniawie. Nie a inne przeznaczone do jego wnętrz, można podzielić on m i e j s c u p o d p o c i ą g i e m ) . P o z a t y m r o z p o z n a ł e m 2—3 kapliczki Kapliczki Ce­ z Krakowa na ją przystał. w tym (ufundowała nie sprzedaje w wej to nie precyzyjnie na rzeźbione, 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8405bd1dee0fc7808986575a9acfbb58.pdf 4a17b1b32bed9d288d64b34cc9d3fd83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4901 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4547 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.166-167 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S Q U A R T E R L Y F U B L I S f í ED 3 R F O L H K t3Y TlíTÍ AIÎ.T I N S T I T U T E OF T H E FOL I SU A-CADE M Y OF SCIENCES YEATí BOOK X X I I T 19b!j SUMMARY OF A R T I C L E S R o m a n R e i n f u s s - S K A N S E N M U S E U M OF F O L K I N D U S T R Y A T ETERA (Bulgaria). I n Bulgaria, apart from preserving whole groups of historical buildings, single objects are also under protection. The Museum at Etera is of a special cha­ racter: i t houses a collection of r u r a l i n d u s t r i a l equip­ ment (fulling presses, mills, turneries, blacksmiths' workshops, saw-mills, etc). Some of them are local ir. origin, others have been brought there or reconstructed. The situation of the Skansen Museum (at the foot of the mountains on the banks of streams) creates excellent conditions for the exploitation of the equipment. Part of the production of the workshops is sold on the spot as tourist souvenirs (flints from the blacksmiths', wooden plates and bowls from the turnery) (fig, 10). There is also a workshop producing twisted cords for the galloons of Bul^aria-i folk costumes. The author savs that the museum a t Etera is not a dead display l i k e most centres of this type. The w o r k s ­ hops w o r k for the village, producing souvenirs for tourists. The workers are retired craftsmen. I n a few vears time, when a l l the workshops have been set in motion, the museum w i l l be self-supporting. The author stresses that the idea of organizing this Bulgarian Skansen Museum is a good one and that i t w o u l d be a good thing if one was organized i n Poland. I n this way, m a n y folk crafts could be reactivated. B a r b a r a B a z i e l i c h — FASHION I N REGIONAL CUSTUMES T H E SUBJECT OF E X H I B I T I O N I N S I ­ LESIA ii,. A n exhibition entitled "Fashion i n Regional Costu­ mes was opened i n June 1967 i n the Katowice Y o u t h Palace. On the m a r g i n of her remarks about the e x h i b i ­ t i o n , the authoress touches upon the problem of the m o ­ dification of Silesian costumes from the middle of the 19th century t i l l todav. The costumes were presented i n two groups: everyday and Sundav clothes W i t h i " the f r a m e w o r k of these groups, summer and w i n t e r costumes were shown, attention also being paid to the time of the day they are w o r n . The exhibition was completed w i t h f a m i l y photographs from the t u r n of the 19th and 20th centuries, (fig. 19). So far, exhibitions have shown the t e r r i t o r i a l traditions of groups of S i ­ lesian costumes. The authoress, i n presenting a picture of the exhibition, gives prominence to the differences i n folk costumes, depending on their function the status of those who wear them and the occasion or the year for w h i c h they are w o r n . A p a r t from sets of costumes of a t r a d i t i o n a l cha­ racter, sets showing the influence of elements of urban clothes are also displayed. The costumes of the brido and bridegroom and the best man and chief bridesmaid (fig. t>) formed a separate firoup, and also children's costumes, w h i c h were modelled on adult costumes a t the beginning of the 20th century. Today, the children's costumes are onlv for special occasions,' and are w o r n above a l l , for church ceremonies. The exhibition was an opportunity to follow the changes that Silesian costumes have undergone in various t e r r i t o r i a l groups. One of the signs of changes was the use of factory made fabrics (cashmir wool, foulard, Chinese silk) imported from France and Austria. Some form^ and elements of the costumes have become more modest and others have been abandoned a l t o ­ gether, w h i l e s t i l l others have been adapted to the prevailing fashions. The peasants' costumes w o r n i n Silesia gave the wearers a feeling of national distinctness. The costumes emphasized that thev belonged to a certain region and nation. 166 Some sets of certain parts of the costumes and ornamentation, for instance, embroidery and laee (fig. 14), etc. were also on show at .the exhibition, w h i c h demonstrated the character of the changes t a k i n g place i n the Silesian countryside under the influence of fashion. S t e f a n i a K r z v s z t o f o w i c z — T H E O R I G I N OF I C O N O G R A P H I C PICTURES OF T H E EYE OF PRO­ VIDENCE The authoress discusses a group of folk paintings o f the Eye o f Providence. A l l o f them are painted according to one compositional pattern. The upper part of the p i c ­ ture shows the Eye of Providence i n a triangle s u r r o u n d ­ ed w i t h clouds, garlands of flowers and wreaths. O w i n g to the compositional differences i n the lower part of the pictures, the authoress divides them into several groups of different types. The first group are pictures w i t h a scene showing adoration of the Eye of P r o v i ­ dence by one person (fig. 1), the second group is o f pictures where the Eye of Providence is adored by two or more persons (fig. 2—6, 8). The folk paintings discussed i n the article constitute an example of the penetration of official iconographic patterns into folk art. The authoress discusses p u b l i ­ cations spreading the cult of Providence. They appeared in Poland in the 17th and 18th centuries. The folk p a i n ­ tings date back to the 19th century. I t is certain that the compositional patterns were t a k e n from illustrations. Drawings i l l u s t r a t i n g the texts of prayers, sermons and litanies (fig. 10) were used b y the folk artists as examp­ les. The authoress says t h a t the folk paintings w i t h the Eye of Providence are one of the few examples of the cult of the abstract notion of Providence. The w a y of interpreting this cult shown i n official art suited the m e n t a l i t y of the folk artists. Elżbieta CARRIERS Królikowska — WANDERING CRIB The crib is one cf the forms of the folk puppet theatre that has lasted t i l l this verv day i n some regions of Poland. The authoress w r i t e s about the t r a d i t i o n of crib-shows i n B e ł c h a t ó w district (Łódź Voivodship). One of the villages there was, u n t i l the second w o r l d war a centre of wandering crib-carriers. A t present there is only one c r i b - c a r r i e r left w h o takes his crib¬ -show round the neighbouring villages every year at Christmas (fig 2) Jan Jasicha is 71 vears old and is the last of the wandering crib-carriers of B e ł c h a t ó w district * Jasicha's crib-show is based on the old traditional models. The l i t t l e wooden puppets only differ from each other by the wav they are dressed. They have no arms or legs (fig 3—9) The text of the crib-show is partjy spoken and p a r t l y sung. The authoress gives the text and music for the parts that are sung. Insufficient source material made i t impossible for the authoress to trace the evolution of the f o r m and subject of the crib-show. There is a constant decline of interest i n the crib-shows and there is nobody to continue the traditions. The T V , radio and the cinema are a better f o r m of entertainment for the people. S t a n i s ł a w S k i b i ń s k i — THE HARVEST-HOME "GOAT" I N T H E CHEŁM DISTRICT The rite k n o w n as "the Goat" consists i n l e a v i n g handfuls of uncut w i n t e r corn and t y i n g them up at the top A t the place where i t is tied, the "goat" i s adorned w i t h flowers and herbs (fig. 2, 3). The earth bet­ ween the uncut clumps is dug w i t h a sickle and tho grain from the ears of uncut corn is used to make �the first sowing. The author analyses the names given to the rite i n the Chelm L u b e l s k i district. There are two names, the boundary between them is sot by the author as r u n n i n g f r o m the north-east to the north-west (fig. 1). The rite is acampanied b y the singing of couplets, several of w h i c h are quoted by the author. The r i t e k n o w n as "the Goat" is d y i n g out, one of the reasons for this being the ever more generally applied mecha­ nical methods of harvesting corn. Ewa S n i e z y r i s k a - S t o l o t — ADEODATUS MAR­ T Y N S K I , STONE M A S O N F R O M B O R Z E C I N (1833—1895) D u r i n g studies conducted by the laboratory for r e ­ search on folk a r t of the P A S A r t Institute, i n Brzesko district (Cracow Voivodship) several figures signed bv the stone mason A . M a r t v n s k i were recorded i n the inventory (fig. 1—5). The compositional p a t t e r n of several others give grounds to assume that they were also made bv M a r t y n s k i (fig. 8). T h e Martynsiki f a m i l y came to Poland f r o m Slovakia. The authoress w r i t e s about the figures found by the wayside ( M a r t y n s k i also d i d interior decoration i n churches), analysing their f o r m and ornamentation. She classifies M a r t y n s k i ' s w o r k to the so-called sculpted figures w h i c h have l i m i t e d architectural elements and w e l l developed w o r k m a n s h i p i n carving. M a r t y n s k i ' s mastery of his a r t can be seen p a r t i c u l a r l y w e l l L i carvings where there is a group of figures (fig. ft), and the m o t i f Df b i l l o w i n g clouds is characteristic i n h i ^ w o r k . The columns of the figures are adorned w i t h bas relief carving. The authoress discusses i n brief the problem of the patterns on w h i c h the stone mason's w o r k was based. They originated f r o m Leipzig, M u n i c h and Grbd-en. There is no doubt that M a r t y n s k i based his w o r k on reproductions of these patterns. H i s w o r k is based on the old craftsman's traditions. The artistic level of his figures distinguishes them f r o m other stone mason's w o r k s to be found i n the Cracow Voivodship. n O J l b C K O E KBAPTAJIbHHKE 3 JKYPHAJI J ó z e f P ó ł ć w i a r t e k — M A K E R S O F PIPES A N D TOYS I N L E Ż A J S K Y E S T E R D A Y A N D T O D A Y Basing himself on archive m a t e r i a l f r o m the 17th and 18th century, the author discusses the w o r k of the makers of pipes and toys i n L e ż a j s k and the surrounding parts. A p a r t f r o m artisans affiliated i n guilds and en­ gaged i n the production of toys, there were also "bot­ chers" i n small towns and villages. The archive docu­ ments reflect the struggle of the guilds against the "botchers". They sold their products at religious festi­ vals and at fairs. The studies of the author have shown that the p r o ­ ducers of pipes and toys were w h e e l w r i g h t s and coopers. Today, the toymakers produce wheelbarrows, coaches and horses, w i n d m i l l s , birds, etc. (fig. 2—5>, U p t o the First W o r l d W a r manv of the tov-makers were engaged exclusively i n the production of pipes. Toy m a k i n g is now on the decline. F r a n c i s z e k K o t u l a — C O M P L 2 X S T U D I E S OF THE FOLK CULTURE I N MIELEC DISTRICT The ethnographic section of the Museum i n R z e s z ó w organized a stationary camp i n Mielec district i n 196S. The subject of the studies carried out was the geography, settlement, history, building, methods of healing, magic practices and the customs and folk rites of the district. The a i m of the studies was to establish the boundary line between the ethnic groups of Lasawiaks and Eastern Krakowiak.**, neighbouring on each other. D u r i n g the research w o r k an interesting historical object was discovered, namely a glass j u g w i t h etched ornamenta­ tion (fm 2—4), made at the nearby sjlass w o r k s i n L i o nica. The author describes the colour and ornamentation of the j u g and apalyses the motifs used i n the decoration. Another interesting object o r i g i n a t i n g - f r o m the neighbouring glass w o r k s i n N i w i s k o is the glass chandelier discovered i n a wooden church (fig. 8). H f l P O t f H O E H C R Y C C T B O J43,n,ABAEMblH M H C T H T Y T O M P I C K y C C T B A TIOJILCKOl/I A K A A E M M M I"OA M3flAHM5I X X I I HAYK 196& PE3IOME P o M a H P e i i H t p y c c — CKAHCEHOBCKMH M y 3 E i f HAPO,n;HhIX x y f l O J K E C T B E H H B I X ITPOMHCJIOB B ETER A (Eojirapwj) B BojirapiiH oKpyjKaioT KOMrcJieKCLt a p x H T e K T y p i r b i x s a ó o T o i i He TOJIŁKO u e j i b i e n a M H T H H K o a , HO o S e p e r a i O T TaJOKe oTse.tnwe OG-LCKTM. My3eił B Etera HOCMT c n o - HnaJTbi!bix x a p a K T e p : D HeM c o G p a n w ^ e p a B e H C K t i e n p o M L m w e n H b i e o S t e K T b i (cy-KHoua.ibHM, MejiŁHwubi, T i w a p HH, Ky3HHU,feT, J i e C O O K J I b H H H T.TI.). H a C T b H3 H H X MCCTn o r o x a p u K T e p a , a ' l a c r b n e p e n e c e H a jinf>o p e K O H C T p y n pOBaHa. CKaHceii pacnojiojKeH y noflHOJKhH r o p , HLI.I n o T O K t i M i i , IJTO f 0 3 f l a e r n p e K p a c i i b i e y c j i o B M H RJIR S K C njiyaTaiyiH 3THX o 6 i . e K T o a . H a c T b K 3 A e j i n w M a c x e p c K w x npo/jacTCH Ha MecTe B K a i e c T B e TypMCTHnecKwx cyBCHHPOB ( o r n i i B O H 3 K y 3 H M U b r , a e p e B f l i i H b i e T a p e j i K H w MHCKH M3 T O K a p H o f i . w a c r e p c K O f i ) (MJIJI. 10). Ha TeppHTOpHH OKaHceHa paSoraeT T a K J K e MacTepcKaa, B Ł i n y c K a r o m a H BHTbie u i H y p b i fljifl y K p a i n e H M H S o J i r a p c K w x KOCTKXMOB. i ABTOP MepTBWM rmiueT, oo'bOKTOM MTO 3 T e p o K M K i wy3e« H e HBJiaeTCfl K 3 K fioJibiiiMHCTBO nofloSnwx My3eee. MacTepcKHe n y s e n paooTaroT flJifl HyJKfl flepeBiui, w3roTOBJiHK>T c y a e H t i p w flJifl TypwcToB. PaGDTaiOT r a n peMecjieHHHKH-nencMoHOpbt. Hepea H e c K o j i b K o jier, KOTA* BCTVTlJIT B CTpoft B C e O O ^ e K T b l , M y 3 e f t CTQHeT 3 K 0 H O M W Hecxw He3aBHCHMbiM. ABTOP HaxoflHT K o i ^ e n u H i o opraHH3au.jiw C o J i r a p c K o r o c j c a n c e H a o n e H b y a a H H o i i vs. n p e a j i a r a e r y c r p o H T b T a K o r o poAa Mysen a BoccTaiiOEiiTb H o j i M u e . TDKMM o ó p a 3 0 M MOHCHO 5MJTO 6M pna i i a p o H H b t x n p o M i d c n o B . E a p 6 a p a E a 3 e . i u x — MOflA B P E I ' I f O H A J I b H b l X HAPH/1AX — K A K TEMA CHJIE3CKOH B H C T A B K M B Hfone 1967 r. B K a T o n m j K O M jiBopne MOJIOA^HM O T K p b M a c b B M C T a B K a no;i na3BaniieM Mofla B p e r t f o n a j i b i r i i i x napfmax. A B T O P B CBOHX s a M e H a n i i n x o B b r c T a s K C saTparaiaaeT, MeiKay npoHHM, n p o 5 j i e M y MOAMCpHKa^ni C K J i e a c K o r o KOCTioMa c cepeflMHbi X I X B . nacToamero B p e w e H M . Ha BbicraeKe 5buin npCTCTaBjieHbr ppe r p y n n b i o^eMCAw: 5y^HMH-noM u rrpaaftHWHHon. B K a j K f l o i l r p y n n e Gbura noKasatia 3MMHjra H JieTHHft oaejKAa, n p H i e M y i M Bpe3KCin03MHHIO BbtCTaBKH ^OnO.TIHfiJIH c e M e w H b i e opoTorpaobHM K o m j a X I X u H a n a j i a X X B B . (H.IJI. 19). n p e j K HHe 3KCn03HUHM TpanMUHOiniO ACMOHCTpHpOBajIH T P p p H TopwajibHbie r p y n n b i C K J i e 3 C K H x KOCTIOMOB. A B T O P , r o TOBH CUeHOPMK B b l C T a B K M , OTHeTJIWBO y K a 3 a j i Ha p a 3 J1HHHH B HapO,HHOM KOCTTOMe B SaBWCIfMOCTH OT d p y H K I ( H K , MCHH. MaTepnajibHoro Hapnfly c nojioateHHfl, KOMnjieKTaMH TOpjKecTB H BpeaieHH TpaflwrrMOHHoro rofla. xapaKTepa GbUlH npeflCTaBJieHW KOMnjISKTbt c SJieMeHTaMH, 3awMCTBODaHHtiMM M3 M e u i a s j c K o i i MOau, O T ^ e j i b H y i o rpyimy cocTaBJifljiw KocTMMbi H O B o S p a H i i w x H uiadpepoB (MJIJI. 6). a T a K i K e flSTCKMe n a p a f l b i , K o T o p b i e B n a n a j i e X X B. AejiaJiHCfc n o o6pa3iry KOCTIOMOB Bspocibix H a n a j i a X X a. CoBpeiMenHbie A e r c K w e H a p n / i b i oT.TOHatOTca H C K J I I O I M - 167 �TejibHo npa3flHWHHbiM x a p a K T e p o M Byio H oAesaiOTca B nep- onepeflb n o cjiynaio K»cTejibHbrx TopatecTB. Ha BbieTaBKe MOJKHO 6MJIO n p o c j i e f l M T b K3MeHeHHH, K O T O p b i M nofflBeprajiicH CMjie3CKKM KOCTIOM B p a 3 j i M H H b i x T e p p w r o p w a j i b H b i x r p y o n a x . OAHMM M3 n p o a B J i e H M i i 3TMX KWOmmA Sbuio ynoipeSjieHMe cpa6pMHHbrx TKaHeń (KameMMp, cbyjiap, K M T a w c K M M i n e J i K ) , n p M B 0 3 M M b i x MS O p a m i H M M ABCTPMM. H e K O T o p b i e c p o p M b i M OJieMeiiTbi H a p n f l a CTaHOBMJTHCb cKpoMHee, flpyrne c o B e p m e H H o OT6nacbiBajiMCb, MHbie JKe npMHopaBjiMBajiwcb K rocnoflCTBonaBrneił Mo e. f l „KpecrbHHCKaa" o exAa A B CnjiesMM erejibCTBo- OTJW o HauMOHajibHaM c-BoeoopaawM. O f l e j K ^ a Bajia Bajia noflHepKM- pernoHajibHyK) M HairMOHajibHyio n p w H a f l j i e ł K H o c T b . Ha BbicTaaice 3KcnoHnpoBajica r a k s c e Ha6op neKOTOp w x n p H H a f l j i e s t H o c T e w oflejKflbi M y K p a i n e H M M , K a K H a l i p M M e p B b l l l I M B K M , K p y j K C B a U4JIJI. 14) M T . n . 3 K C n 0 3 M U , H H B b r c T a s K H 0 T o 6 p a 3 i n j i a x a p a K T e p M3MeHeHMM, n p o n c x o f l H LU.MX B cMJieaoKOM flepoBHe n o « B J I M H H H B M uoĄbi. CTecpaHMH — KjKMuiTocpoBMH JlKOHOrPAOM- 4 E C K M E M C T O H H H K H 1IO M30BPA>KEHMK) BWAHllJ,ErO O K A 11POBMAEHMH ABTOP 5KaK>mwx e«MHOił oBcyjKflaeT npoMbiceji rpynny OOJKMM. K0Mno3jmnoHHOM BCE- HapoflHbix KaprMH, H 3 o 5 p a B c e OHM n p M A e p j K M B a i o T c n cxe bi. M a M BepxHeń naciM K a p T M H b i x a p a K T e p e H MOTUB B c e B H f l a m e r o O K a — M 3 o 6 p a JKGHHoro B j i y n a x cpeAM TpeyrojibHMKa, yKpanieHHoro r w p j i H H f l a M M UBOTOB M B e H K a M w . B B M f l y K 0 M i n o 3 M U , « O H H b i x pa3jrMHMM B HMJKHeJł HaCTM, S B T O p B b m e j i a e r H e C K O J I b K O TwnoBbix r p y n n . K n e p B o w r p y n n e OTHOCHTCH K a p r a u b i co c u e n o M npeKJioHeHMa oflHoro j m u a n e p ą ą BceBMAamMM OKOM (MJIJI. 1), B c u e H a x B T o p o w r p y n n b i y i a c T B y e T H e CKOJIbKO JIMII (MJIJI. 2—6, 8). PaccMaTpwBaeMbie B c i a T b e n a p o A H b i e K a p T W H b i CBMflexejibCTByioT o n p o H M K a H M i i ocpMij,MajibHbix MKOHorpaCDMHeCKMX 0 6 p a 3 ą O B B H a p O f l H O e T B O p H e C T B O . A B T O P m i uieT o ny6jniKan,HHx, nonyjiapM3MpyiorHMx K y j i b T ripoBMfleHHH. O H H C T a j i w n o H B J i a T b C H B Hojibme B X V I I w X V I I I BB. H a p o f l H b i e K a p n i H b i flanupyioTca X I X B. K O M no3MUHOHHbie o6pa3n,bi H ©C OM H ©HH O 3aHMCTB0BaHbi M3 M J i j n a c T p a r i M M . P M c y H K M ITOM T e R C T a x MOJiwTB, i r p o n o B ą ą e ń M jnrraHJiił (MJIJI ) c j i y j K M J i M oopaanaMM fljia HapoflHWx jKMBonncu,eB. ABTOP c T a T b M o T M e H a e r , HTO HapoflHbie KapTMHbi c MSoopasceHMeM sceBM^amero O K a npMHafljiescaT K HeMHoruM npMMepaM KyjibTa oOCTpaKUMOHiioro n o H a T M a , KaKMM a B j i a e r c a noHaTMe npoBMfleHMH. Cnoco6 MHTepnpeTauHH s r o r o KyjibTa, npeflcraBjiaeMbiM B ocpMUMajibHOM MCKyccTBe, oTBenaji oopasy MbimjieHHa HapoflHoro xyAOJKHMKa. 3 j i b a c 6 e T a — K p y j i M K O B C K a CTPAHCTByiO- HJ,ME K y K O J I b H M K M Beprein ceń flem, — oflHa M3 cbopM w 3epHa M3 K O J i o c b e B ynoTpef>jiaioT K nepBOMy ceBy. A B T O P aHajiM3wpyer n a s B a i i M e 3Toro oSpaAa Ha TeppMTOPMM X e j i M C K o r o p a i i o H a . O H O a s j i a e T c a ABOHKMM: c M e a t - Hyio npaHMi;y OOOMX HaaBaHMM aBTop HaMenaeT c c e Bepo-BocTOKa H a c e B e p o - 3 a n a A (MJIJI. 1). OdpaA c o n p o B O J K f l a e T c a pa3JIMHHbiMM H a n e B a M M . H e K o r o p b i e ta HMX aBTop npMBOAMT K TeiccTe. OSpaA „ K 0 3 b i " n o c T e n e H H O M C H e 3 a e T ; OAHOM M3 IIPMHMH STOTO a B J i a e r c a MexaHMHecKaa y S o p K a 3epHa, n o j i y n a i o m a a s e e Gojibuiee p a c n p o - crpaneHMe. 3ea C b H e j K M H b C K a - C T O J i e T — AAEOAATYC M A P T b I H b C K M . BOXCEHTMHCKMH K A M H E P E 3 (1833 —1895) B o BpeMa pa5oT, KOTopbie Beji K a S M H e r n o MccjieAoBaHMK) H a p o A H o r o T B o p n e c T B a n p M H H C T M T y T e M C K y c c r e IIoJibCKOM A » a A e M M M H a y K , B B s t e c K O M paMOHe ( K p a KOBCIKOe BOSBOACTBO) 5bIJIO 3 a H e c e H O B M H B 6 H T a p b H e ­ CKOJIbKO C K y j i b n r y p , n o f f l n M c a H H b i x K a M H e p e a o M A. MapTblHbCKMM ,MJIJI. 1—5). KOM'n03MI^M0HHaH C X e M a H e C K O J I b KMX A P y r M x c p M r y p H a a o A M T na M b i c j i b , HTO OHM T a K H c e n p M H a A J i e x a T K p a S o i a M M a p r M H b C K o r o (MJIJI. 8). CeMb* M a p T M H b C K M x n p M S b i j i a B n o j i b u i y M3 C j i o a a K M M . ABTOP M3ynaeT npMAopoHiHbie cpMrypbi (MaprbiHbCKM Monojinaji TaKace AeKopaTMBHbie pafcoTbi B K o c T e j i a x ) , a H a j i M 3 M p y a MX c p o p M b i M p e 3 H 0 M o p H a M e H T . n o MHBHMIO aBTopa cpMrypbi MapTMHbCKoro oTHocaTca K T a K Ha3. C K y j i b n T y p H b i M cpMrypaM c orpaHMHeHHbrMw apxMTeKTOHMnecKMMM 3JieMeHTaMM M Oojiee pasBMTbiMw p e s u w M M c p o p MaMM. X a c T e p c T B o M a p T M H b C K o r o o c o O e H H o 6pocae T ca B raasa B r p y n n o B b i x M3o5pajKe Max (MJIJI. 9); xapaKTepH HbiM MOTMBOM e r o p a o o T OcHOBaHMe cpMryp MacTep HBjiaiOTca KyneBbie oOJiaKa. yKpamaji SapejibecbaMM. CTaTbM BRpaTu,e o 6 c y » c A a e T n p o ó j i e n i y K a M H e ma6ji0HOB, OTMenaa, HTO MX POAMHOM 6buin JIeM ^^M^, MIOHXCH, u TpeAeH. M a p T b i H b C K M HecoMHeHHO noJib30Bajica p e n p o A y K i | M a M M 3TMX o5pa3upB. Ero T B O P necTBo onMpajiocb H a CTapyio peMecjieHHyio TpaAMUHio. XyAOJKecTBeHHbiM y p o B e m , cpMryp MapTMHbCKoro B H A e j i a e T ero r r p o H S B e A e H M a c p e A M pa6oT A'pyrMX MacrepCKMX K a M H e p e 3 H b I X K p a K O B C K O M 3eMJIM. ABTOP pesHbix 1 W a e c b n y j i i i b B H p T e K - JIEJKAlłCKME MACTEPA H H I 1 I A J I O K M flETCKMX M r P y i U E K B H E P A M CETOflHH i . , ( , Ha ocHosaHMM a p x M B H b i x M a x e p M a j i o B X V I I — ^ X V H I BB., a B T o p C T a T b M r i H i i i e T o M a c T e p a x M r y u i e n H b i x M3AejiMM B JlejKaMCKe M ero oKpecraocTax. K p o M e u , e x o s b i x peMeCJieHHMKOB, M3rOTOBJiaBUJ,MX M r p y m K M , cymecTBOBajiM „xajiTypmMKM" B - MecTenKax M flepesHax. ApxMBHbie AOKyMeHTbi oTo6pa»aiOT 5opb6y u e x o s c „xajiTypmHK a M M " . CBOM M3AeJiMa w r p y m e H H M K M n p o A a J i M BO s p e M a n p e c T o j i b H b i x npa3AHMKOB M H a a p M a p K a x . a B HapoflHoro Tearpa c o x p a H M J i c a B HeKOTopwx p a M O H a x — no nojibiun. ABTOP onwcbiBaeT TpasMUMio B e p T e n o B B E e j i x a T O B C K O M paiiOHe ( B e j i x a T y B , J I o f l S M H C K o e BoeBOflCTBo). OAHa M3 6ejixaroBCKMX flepesenb Bwna o B T O O M MMPOBOM BOMH M r^eHTpoM nepeflBM3KHbix B e p r e n o B . Tenepb TOJibKO OAMH K y K o j i b H M K e a c e r o f l H O cTpaHCTtayeT c BeprenoM no oKpecTHbiM jiepeBHaM (MJIJI. 2). H n y H c M x e , nocjieflHeMy M3 CTpaHCTByK)Lu;MX K y K O J i b H M K O B B B e j i x a T O B C K O M p a i i o He. 71 r o A . fl P BepTen HCMXM H B J i a e T c a o T p a © H M G M n p e 3 K H M X 0 6 pa3u,0B. flepeBaHHbie KyKOJrKM-MiapMOHerKM po3HHTca M e s t A Y CO5OM TOJibKO H a p a A O M , n p M n e M OHM j i M u i e n w p y K w HOT (MJIJI. 3X9). T a K C T n p e A C T a B J i e H M H n a c T M H H O p a 3 r o BOPHblM, HaCTMHHO HCe n e « e H H b I M . A l B T O p C T a T b M n p M B O AMT T e K C T M H O T H y i o T p a H C K p M n u M i o K n e c e H H b i M n a p T M a m . OrcyTCTBMe A*OC T a T O H H o r o KOAMnecTBa MaTepMaAOB JIMUIMJIO aBTOpa B03M05KHOCTM n p O C J I C A M T b 3BOJHOLCI1K) cpopMbi M c o A e p a c a H M a npeACTaBJieHMH. MHTepec K BepTenaM ace 6ojibuie ocjia6eBaeT. H e A O C T a e T n p o A O J i J K a T e j i e M TpaflMr^MM. T e j i e B M A e H M e , paAMO w KMHO HBJiaioTCa Sojiee M H T e p e c H o i i dapoMOM pa3BjieHeHMH, d a H M C J i a B cepnoM C K H Ó H H b C K H — fl02KMHKOBAH „K03A" B XEJIMCKOM PAHOHE OSpaA „ K 0 3 b i " a a K J i i O H a e T c a B TOM, HTO BO BpeMa x a T B W o c T a B J i a i O T H e c j K a T y i o r o p c T b 03MMM M n e p e B a 3 b i B a i o T e e , y K p a u i a a B a e p x y y3eji LCBeTaMM M T p a s a n n (MJIJI. 2 , 3). 3eMJiK> M e s t A y STMMM n y H K a M M oKanbmaioT H c c j i e A O B a H M a a B T o p a n o K a a a j i M , HTO MsroTOBJieHMeM riMmajioK M M r p y u i e K 3 a H M M a J i w c b KOACCHMKM M DOHAapM. CoBpeMeHHbie M r p y u i e H H M K M A S J i a i O T TaHKM, 6PMHKM C J i o i u a A K a M M , B e i p a H b i e M e j i b H M i ; b i , c p M r y p K M n r M r i M T.n. (MJIJI. 2—5). flo n e p B O M MMPOBOM BOMHW MHorMe M r p y u i e H ­ HMKM 3aHMMajiMCb TOJibKO M 3 r o T O B j i e H M e M nwmajiOK (CBMpejiefi). npocbeccMa MrpyrueHHMKOB npMXOAMT Tenepb B ynaAOK. < J > p a H i i M i i i e K K o T y j i a — K O M n J I E K O H H E MCCJIEflOBAHMH H A P O ^ H O H K Y J I b T y P b l B MEJIEU;KOM PAHOHE B 1966 r. STHorpacbMHecKoe oAejieHMe XCeniOBCKoro My3ea o p r a H M 3 0 B a j i o CTar^MOHapHbiM j i a r e p b B Mejibue. MccjieAOBaHMM Sburw r e o r p a c p M a , nocejieH- npeAMeroM n e c T B O , M C T o p n a , c T p o M T e j i b C T B o , 3 A p a B 0 0 x p a H e H M e , M-arMa, H a p o A H b i e o O b i n a M M o6paAbi. M c c j i e A O B a T e j i M noerasMJiH ce5e n;ejibio y c r a H O B M T b npaHMirbi Mempy CMOKHBIMII 3THMH6CKMMM rpynaMM J l a C O B M K O B M BOCTOHHWX K p a K O B a K O B . B o BpeMa MccjieAOBaHMM 6bijia o S H a p y s c e H a MHTepecHaa n a x o A K a — C T e K j i a H H b i M K y B u i H H c T p a B j i e H b i M y 3 o p o M (MJIJI. 2—4), p a G o T b i 6jiM3jiexaui,ero CTeKOJibHoro M a B ^„Lf™iSMKa^ TMBbI. flpyroił MHTepecHoii naxoAKOM a B j i a e r c a cTeKJiaimaa j i i o c T p a (MJIJI. 8), o B H a p y s c e H H a a B A e p e B a H H O M KOCTejie. J I i o c T p a S b i j i a M 3 r o T O B J i ę H a 7 5 S - < p c e A H e M HMBHCKOM C T e KOJIbHOM 3 a B 0 A 6 . ^ '(mm �CZASOPISMA INSTYTUTU SZTUKI PAN [ wydawane przez: 't' P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E ' B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego f o r m a t u , około 100 i l u s t r a c j i . Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 86 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego f o r m a t u , bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. * f P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna —72 zł, M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z e k ł a d y nutowe. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w prenu­ meracie. j f W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie dc dnia 10 m i e s i ą c a p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę ; na k r a j dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z v j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy i n d y w i d u a l n i m o g ą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż na konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i W y d a w n i c t w „ R u c h " — Warszawa, ul. Wronia 23. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne m o g ą z a m a w i a ć prenume­ rato w y ł ą c z n i e za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zl 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40"/* droższa od ceny podanej w y ż e j . P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych Ruch" w Warszawie, u l . Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa' konto nr 1-6-100024, teł. 20-46-88. SPRZEDAŻ I Egzemplarze n u m e r ó w zdezaktualizowanych m o ż n a nabvwac w P u n k eie W y s y ł k o w y m Prasy A r c h i w a l n e j „ R u c h " , Warszawa, u l . Nowomiejska nr 15/17 na miejscu, lub na n a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto PKO Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d " ' ' Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N \ v P a ł a c u K u l t u r y i N a u k i w Warszawie. ' , \ 6 P Do C z y t e l n i k ó w P u d j o l i Ś L i n w ^ z ^ t k i f m e z b e d r e tvn.<i. aoy w m . w n a ć opóźnienia w c w gu b i e ż ą c e j ; r.»ku i z a c h o w a ć i>a j j r z > s . : ) o ś r pełną r r t m i c / n ^ s c u kar.'wauia się p i s m a . Redakcja ' ' Z a k ł a d y G r a f i c z n e . . T a m i s a " . 7.Msú X r ; . W - w a , P o d c h o r ą ż y c h 39. Z a m . 492. l l u s u . k l . I I I , 113 s D l k,.i-;on b i a ł y kl. I I I . 220 « . S I . N a k ł a d león . ¿ / . t I ' ! ' Pap. K-ZI. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4216cb4ed82fc742fb7c3f0294394d9a.pdf a111c94506ccd9e7ee79342cdd4d0d7b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4900 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4546 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.164-165 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text bogato m a l o w a n e , d o c h o d z ą c e prawie do wysokości metra, w formie przypominające barokowy ołtarz. P ó ł r o k u t e m u r z e ź b i a r z a p o r a z i ł p i o r u n . O d tej p o r y b a r d z o ź l e w i d z i i j u ż n i e r z e ź b i . G d y go n a m a w i a ł e m , powiedział, że s p r ó b u j e , m o ż e w i ę k s z e kapliczki będzie Również w kapliczka stojąca Warszawie. Moja II. K R !. fi?c:bmr? Adres Szeligi: poczta Pyzówka O Z Szeliga ze N sicoimi 96, pow. znajduje się na kolor Nowy Targ poważaniem Janusz ( w y s o k o ś ć 48 c m ) . Stanisław strony jest b e j c o w a n a orzecha i złocona. m ó g ł r z e ź b i ć . O k u l a r ó w nie nosi i nie m o g ł e m się do­ w i e d z i e ć , czy b y ł u o k u l i s t y . K a p l i c z k a w i d o c z n a w ś r o d ­ k u ( i l . 1) j e s t o b e c n i e m o j ą w ł a s n o ś c i ą z lewej kapliczka kapliczkami. I Fot. Janus: K Eysymont Ej/sj/mowt. A za okres IV - VI 1968 Dnia 2 czerwca z m a r ł śmiercią t r a g i c z n ą dr Franciszek K l o n o w s k i , kustosz i wicedyrektor Muzeum M a z u r s k i e g o w O l s z t y n i e . Jego za­ sługą było zorganizowanie działu etnografii w muzeum jak również dokonanie pełnej inwentaryzacji b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o na t e r e ­ nie W a r m i i i Mazur. N i e m a ł e za­ sługi o d d a ł dr K l o n o w s k i przy orga­ n i z o w a n i u jednego z najciekawszych m u z e ó w s k a n s e n o w s k i c h w Polsce 164 — p a r k u etnograficznego w Olsz­ tynku. Problematyce kultury ludo­ wej regionu w a r m i ń s k o - m a z u r s k i e g o p o ś w i ę c i ł szereg a r t y k u ł ó w n a u k o ­ wych i prac popularnonaukowych. Za z a s ł u g i na p o l u b a d a ń n a u k o ­ w y c h odznaczony b y ł Z ł o t y m K r z y ­ żem Zasługi, odznaką ministra k u l ­ tury i sztuki „Zasłużony Działacz K u l t u r y " oraz złotą o d z n a k ą ,,Za­ s ł u ż o n y dla W a r m i i i M a z u r " . Konferencje, muzeów zjazdy, działalność W d n i a c h 27—28 m a j a w s a l a c h lubelskiego Z a m k u t o c z y ł y się ob­ rady Ogólnopolskiego Zjazdu T w ó r ­ c ó w L u d o w y c h . W zjeździe uczest­ n i c z y l i poeci, pisarze oraz t w ó r c y sztuki ludowej — rzeźbiarze, ko­ wale, wycinankarki, tkaczki. Na obrady przybyli przedstawiciele władz województwa, ZSL oraz �przedstawiciele w ł a d z kulturalnych, instytucji naukowych i wydawnictw popularyzujących twórczość ludo­ w ą . R e f e r a t p o ś w i ę c o n y sztuce l u ­ dowej wygłosił prof. dr Roman Reinfuss. W czasie d w u d n i o w e j dyskusj' delegaci poruszyli problemy roli sztuki i pisarstwa ludowego w ogól­ nonarodowym dorobku kulturalnym, roli t w ó r c y ludowego w środowisku oraz s y t u a c j i m a t e r i a l n e j t w ó r c ó w , pomocy i opieki w ł a d z terenowych nad s z t u k ą l u d o w ą . W czasie t r w a n i a z j a z d u u c z e s t n i ­ cy o d b y l i i n d y w i d u a l n e s p o t k a n i a autorskie, czynna była wystawa sztuki ludowej, pisarstwa chłop­ skiego i k i e r m a s z k s i ą ż e k . Na z a k o ń c z e n i e zjazdu p o w o ł a n o nowe w ł a d z e Stowarzyszenia T w ó r ­ ców Ludowych. Przewodniczącym został Bronisław Pietrak-kowal i poeta z G u t a n o w a p o w . Puławy, w i c e p r z e w o d n i c z ą c y m do s p r a w p i ­ sarstwa — Jan Pocek — poeta z Lubelszczyzny, wiceprzewodniczącą do s p r a w t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j — Czesława Konopkówna — wycinankarka kurpiowska. W kwietniu w Muzeum Okręgo­ w y m w Rzeszowie o t w a r t o w y s t a w ę Pii. „ N a b y t k i d z i a ł u etnograficzne­ go". C e l e m w y s t a w y , k t ó r a r o z p o ­ c z ę ł a c y k l c o r o c z n y c h tego r o d z a j u °kspozycji, było przedstawienie plo­ nów/ z a k c j i n a b y w a n i a zabytków kultury ludowej. Wydano katalogskładnnkę z krótkim tekstem wpro­ wadzającym i wykazem ofiarodaw­ ców. W y s t a w ę zorganizowali mgr T. Szteia i m g r K . Ruszel. * W maju otwarto w Pcimiu pow. Myślenice p i e r w s z ą w powiecie izbę p a m i ą t e k r e g i o n a l n y c h . P r e l e k c j ę na t e m a t znaczenia izb regionalnych w życiu kulturalnym regionu w y ­ głosił w dniu otwarcia prof. dr Roma.n Reinfuss. Wystawy, festiwale, dni folkloru W k w i e t n i u czynna b y ł a w salo­ nie B W A w Olsztynie w y s t a w a m a ­ l a r s t w a N i k i f o r a oraz r z e ź b y Leona K u d ł y . P o k a z a n o 38 p r a c N i k i f o r a i 22 r z e ź b y K u d ł y . W y s t a w a c i e ­ szyła się o g r o m n y m powodzeniem, b y ł a to p i e r w s z a e k s p o z y c j a dzieł p r y m i t y w i s t ó w w Olsztynie. W kwietniu w Domu Kultury „Zacisze" w Warszawie czynna była wystawa kołbielskiej sztuki ludo­ w e j . Na w y s t a w i e eksponowano do­ robek Spółdzielni Pracy P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego w Ś w i ­ drach Wielkich. Szczególnie efek­ townie p r e z e n t o w a ł y się różnoko­ lorowe k i l i m y i zapaski, pokazano również krosna tkackie. * W dniu 5 maja w M D K w L u ­ baniu otwarta została w y s t a w a pn. „Współczesna plastyka obrzędowa na w s i d o l n o ś l ą s k i e j " z o r g a n i z o w a ­ na p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w e W r o c ł a w i u z okazji obchodzonych na Dolnym Śląsku Dni Folkloru i Sztuki L u d o w e j . Do w y s t a w y w y ­ dano folder o p r a c o w a n y przez M a r i ę G o ł u b k o w pt. „ W s p ó ł c z e s n a p l a s t y ­ ka wsi d o l n o ś l ą s k i e j " . * Z okazji Dni Oświaty Książki i Prasy otwarto w m a j u szereg wystaw sztuki ludowej; m i n . M u ­ zeum Regionalne w Myślenicach p r z y g o t o w a ł o 2 w y s t a w y objazdowe: haftu ludowego pow. myślenickiego i sztuki l u d o w e j tego regionu. W Krzczonowie eksponowano r ó w n i e ż haft oraz pisanki. W e w s i Jaszkowa G ó r n a (pow. k ł o d z k i ) c z y n n a b y ł a w y s t a w a pn. „ L u d o w a plastyka ob­ rzędowa". W Zalipiu odbył się finał k o n k u r s u na „ m a l o w a n e c h a t y " ; w ramach konkursu malarki pokazały swoje domy, hafty, w y c i n a n k i a dzieci szkoine m a i o w a n k i na pa­ pierze. * W czerwcu czynna b y ł a w lokalu Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki w Krakowie wystawa drzeworytów ludowych z Płazowa i grafiki ludo­ w e j z M a ł o p o l s k i p o c h o d z ą c y c h ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e . Ekspozycja pn. „Polski drzeworyt ludowy" obejmowała ko­ lekcję 50 g r a f i k i drzeworytów, wśród nich drzeworyty płazowskie Macieja Kostryckiego. * 3 czerwca otwarto w Muzeum Etnograficznym we W r o c ł a w i u po­ k o n k u r s o w ą w y s t a w ę pn. „Wiosen­ na p l a s t y k a o b r z ę d o w a w s i d o l n o ­ ś l ą s k i e j " . N a k o n k u r s 50 t w ó r c ó w z g ł o s i ł o 507 p r a c , 39 o s ó b o t r z y m a ł o nagrody i wyróżnienia ufundowa­ ne p r z e z M i n . K u l t . i S z t u k i , W y d z . Kult. PWRN we Wrocławiu oraz W D K . Na w y s t a w i e pokazano p i ­ s a n k i , p a l m y , b u k i e t y ze s z t u c z n y c h kwiatów, pająki oraz ozdoby ze słomy. * W czerwcu rozstrzygnięto konkurs na p i s a n k ę l u d o w ą o g ł o s z o n y przez W y d z i a ł y K u l t u r y M R N i P R N oraz Muzeum w Częstochowie. W kon­ k u r s i e w z i ę ł o u d z i a ł 12 u c z e s t n i k ó w , k t ó r z y n a d e s ł a l i 69 p r a c . W W D K otwarta została w czerw­ cu z o k a z j i „ W i o s n y O p o l s k i e j " w y ­ stawa współczesnej twórczości l u ­ dowej Opolszczyzny zorganizowana przez dział etnografii M u z e u m Ś l ą ­ ska Opolskiego. Prezentowane na niej eksponaty pochodziły w w i ę k ­ s z o ś c i z k o n k u r s ó w na twórczość ludową organizowanych kilkakrot­ nie w ostatnich latach przez m u ­ zeum. N a w y s t a w i e pokazano w y ­ cinanki, pająki, pisanki, wieńce ż n i w n e , rózgi weselne i inne r e k w i ­ zyty obrzędowe oraz c e r a m i k ę i rzeźbę. * W ramach corocznych obchodów Mazowieckiej Wiosny Kulturalnej z o r g a n i z o w a n o od m a j a d o c z e r w c a Dni Kultury Kurpiowskiej, Dni Zie­ m i Przasnyskiej, D n i K u l t u r y Pod­ l a s k i e j o r a z c a ł y szereg i m p r e z r e ­ gionalnych będących przeglądem folkloru różnych regionów woj. war­ szawskiego. Obok p r z e g l ą d ó w a m a ­ torskich zespołów artystycznych i regionalnych zorganizowano wysta­ w y , pokazy i kiermasze sztuki l u ­ dowej. Na z a k o ń c z e n i e tegorocznej wiosny odbył się I I F e s t i w a l F o l ­ kloru Ziem Nadwiślańskich. * W ramach D n i Sieradza o t w a r t o 9 czerwca p o k o n k u r s o w ą wystawę sztuk; ludowej zorganizowaną z okazji 25-lecia P R L . T w ó r c o m l u ­ d o w y m rozdano nagrody u f u n d o w a ­ ne p r z e z M i n . K u l t . i S z t u k i o r a z Wydz. Kult. M R N w Sieradzu i W R N w Lodzi. Bardzo interesująco z a p r e z e n t o w a ł o się w y c i n a n k a r s t w o , zdobnictwo w n ę t r z a (bukiety, pa­ jąki) oraz k o w a l s t w o i garncarstwo. W tkaninach dominowały pasiaki Iniano-weŁniane, wycinanki nawią­ zywały do starych tradycyjnych wzorów. W d n i a c h 9—16 czerwca odby­ w a ł y się D n i Skoczowa. Otwarto w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludowych i artystów amatorów, odbyło się szereg i m p r e z e s t r a d o w y c h . * W k o ń c u maja i pierwszych dniach czerwca o d b y ł y się w Szubinie D n i K u l t u r y P a ł u c k i e j . O d b y ł o s i ę sze­ reg i m p r e z estradowych, k o n c e r t ó w i spotkań autorskich. W P D K w Szubinie otwarto w y s t a w ę p a ł u c k i e j twórczości ludowej. Wystawa cie­ szyła się ogromnym powodzeniem, część e k s p o n a t ó w zakupiło M u z e u m Etnograficzne w Toruniu. * Muzeum Archeologiczne i Etno­ graficzne w Łodzi otworzyło w c z e r w c u szereg w y s t a w w trzech d z i a ł a c h . W dziale e t n o g r a f i c z n y m pokazano o b r ó b k ę d r e w n a na t e r e ­ nie P o d h a l a , p o d l a s k i e o b r z ę d y l u ­ dowe, r y b o ł ó w s t w o kaszubskie oraz sztukę ludowa Ziemi Łowickiej. 22 c z e r w c a o t w a r t o D n i F o l k l o r u Pogórza Dynowskiego. Z okazji D n i o d b y ł a się w y s t a w a sztuki ludowej, pokazano p r o g r a m folklorystyczny pt. „ P o g ó r z e D y n o w s k i e t a ń c z y i śpiewa" i obrzędy dożynkowe z Bachorza. * W M u z e u m O k r ę g o w y m w Rze­ s z o w i e o t w a r t o 22 c z e r w c a w y s t a w ę i k o n ze z b i o r ó w m u z e ó w w o j . r z e ­ szowskiego. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1a334c6879f5d350a1a5fcacb5a4feb3.pdf 5f035bddcf6fc62467b46f99d68e3e0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4061 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource Podhale - sztuka ludowa parzenice gorczańskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3795 Title A name given to the resource Parzenice gorczańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.217-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Goldberg, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PARZENICE GORCZAŃSKIE OLGA Farzenica mentów Występuje jątkiem w jest jednym zdobniczych ona w charakterystycznych stroju ele­ góralskiego. całych p o l s k i c h K a r p a t a c h , z Beskidu budowie z męskiego Śląskiego, i ze motywów, względu kolorystyce i wy­ na różnice technice wyko­ n a n i a s t a n o w i jedną z cech, p o których możemy poznać przynależność etnograficznych, a Górali nawet do roz­ określonych mieszkańców grup poszczegól­ pracy łowym T. Sewerynai omówieniem rozwoju motywów autor zajmuje halańską, kie, w parzenic, inne spiskie czy bardziej ich — przy czym parzenicą pod­ jak np. babiogórskie ogólny, szczegó­ powstania, obecnie, wszystkim zaś p a r z e n i c e sposób się ze genezy występujących się p r z e d e sądeckie, już spotykamy szczawnic­ — podobnie omawia jak i towanej czy p r a c y występują noszone przez Od chwili ukazała dania w Górali. zapoczątkowano kultury związku riały mało z a j m o w a n o gorczańskich światowej czym dotyczące Seweryna, się kulturą Dopiero bardziej plastycznej z T. na zebrane zdobnictwa po II szczegółowe tamtejszych zostały stroju w Sekcji uzupełnionych nymi w Górale lami Badania również własnymi wywiadami Praca zgroma­ Ludowej PIS, przeprowadzo­ gorczańscy zamieszkują partie Gorców północne oraz W y s p o w e g o , n a południu nowotarskimi, od wschodu c y zaś z L a c h a m i , podstawą z okolic którzy Tadeusz S e w e r y n : 1930. 2 Sebastian Flizak: X X V I I , s t r . 227. przyległą graniczą z część Góra­ Myślenic^, o d p ó ł n o ­ stanowią ziemi północ­ z sądeckimi, o d z a ­ Parzenice Z i grupę góralskie. Zagórzan. przejścio­ Kraków Ziemia, Krakowskiem^. Górale silnego grup róż­ etnograficznych. poczucia własnej odręb­ wyraźnie oddzielał i c h od sąsiadów, b y ł strój. J e d n y m z j e g o elementów, podlegał i p o d l e g a który n a d a l dużemu zróżnicowaniu i l i c z ­ n y m z m i a n o m w czasie, są j e g o o z d o b y , a w ś r ó d n i : h parzenice. wiła Na się w noszono dynie tamtejszym spodnie z czerwonym działały w Podhala, terenie I I p o ł o w i e ubiegłego jednym Na czasach terenu J a k już w s p o m n i a n o , rozprzestrzeniły dwóch przyporach, się Zazwyczaj silne od wśród sznurka. wpływy początku Zagórzan sam krawiec na­ wyszyciami którzy wyszywa wie­ spodnie z Wykonaniem krawcy, je­ parzenic d l a Góralszczyzny*. ozdobionych c i sami otoczone d o I I p o ł o w y ubiegłego się wełnianego zajmują poja­ Pierwotnie rozwój bardzo uważanego szego s t u l e c i a za r e p r e z e n t a c y j n y ku parzenica stulecia. przyporem, obszyciem. ostatnich jako o kolo­ parzenic szyją spodnie. jedynie trudniej­ sze części o z d o b y , j a k n p . ś r o d k o w ą p a r t i ę parzenicy, resztę zaś z o s t a w i a d o r o b o t y p o m a g a j ą c y m m u człon­ kom r o d z i n y , n p . żonie i s t a r s z y m Na terenach zagórzańskich góralskie u b r a n i e z n a j d u j e Zawód krawca dzieciom. krawiec się p r a w i e należał d a w n i e j umiejący w szyć każdej w s i . d o popłatnych, toteż u c z y l i o n i chętnie s w o i c h synów, uważając, a b y le kogo n a naukę warsztatu i nie krawców, którzy chodu z Kliszczakami 1 mate­ góralskiego. Plastyki ba­ terenie. no-zachodnie Beskidu Dawniej terenach, n i n i e j s z a o p a r t a j e s t g ł ó w n i e n a materiałach dzonych pla­ wojnie a ności i c z y n n i k i e m , k t ó r y rowego się p r a c a ć w i e r ć w i e k u , w k t ó r y m t o czasie stosunkowo bardzo styczną j a k o „kliszczackie", t o z n a ­ Kliszczaków. kiedy minęło już p r a w i e cy­ Góralszczyzną nią się o b e c n i e o d o k o l i c z n y c h wy­ s z y c i a n a s p o d n i a c h G ó r a l i gorczańskich, k t ó r e w między gorczańscy, c z y l i t a k z w a n i Zagórzanie, n i e w i e l e i nych wsi. W wą MULK1EWICZ gospodarstwie jej n i e brać, psuł interesu" szyciem i szyją w s i , występują też aby t a k i wości. Do takich przy d l a mieszkańców swo­ sławniejsi la należą mistrzowie, np. Wincenty koło M s z a n y z Niedźwiedzia. Odrębną Obok się u b o c z n i e nujący z a m ó w i e n i a n a p ł y w a j ą c e z o d l e g ł y c h z Gronoszowa „by­ otworzył (Niedźwiedź). zajmują jedynie nie Dolnej wyko­ miejsco­ Nawieśniak czy A n t o n i Ogie- grupę s t a n o w i l i krawcy s Roman Reinfuss: Pogranicze krakowsko-góralsk i e w ś w i e t l e d a w n y c h i n a j n o w s z y c h badań e t n o ­ g r a f i c z n y c h . L u d , t . X X X V I , s t r . 222 i n a s t . S e b a s t i a n F l i z a k : E k s p a n s j a podhalańskiej kul­ t u r y l u d o w e j . L u d , t . X X X I V , str. 269—271. 4 217 �Ryc. 1. Schematy ludowych w ę d r o w n i , j a k n p . Józef parzenic gorczańskich. (Na podstawie Plastyki Ludowej PIS). K u b i k , mieszkający materiałów z archiwum Sekcji Badania obecnie była w L u b o m i e r z u . Wędrowali o n i o d w s i do w s i , zatrzy­ ców, mując z w i ą z k u z trudnościami w n a b y w a n i u w ł ó c z k i , k r a w ­ się t a m , g d z i e b y ł y kach swych sząc stamtąd czynili się docierali nową zamówienia. również modę. znacznie do na W wędrów­ Podhale, Wędrowni przyno­ krawcy rozpowszechnienia przy­ nowych cy przeważnie w stosowano przędzę okresie używać i wana w 218 gdyż wyszywania własnej można dopie­ powszechnie otrzymać stosowany więcej obecnie fabryczna, kupo­ D o l n e j , „stament", t o jest n i c i również wełna zaczęto włóczka parzenic produkcji, było Materiał stanowią: Mszanie przędziona owczą kolorów. wyszywania wyszywania, do międzywojennym włóczki, ładniejszych do dość pochodzenia o w c z a , która fabrycznego, j a k o tańsza do oraz używana mniej dla wykwalifikowanych kraw­ biedoty wiejskiej. powszechnie używają farbowanej w motywy postaci Obecnie, miejscowej domu w wełnianej 1 barwikami fabrycz­ nymi. Proste Pierwotnie przez szyjących przędzy form. ro zawsze w tzw. g o " l u b serca k r a w i e c w y s z y w a jąc jedynie odległości. i centymetrem Jeżeli rozbudowany, skiego, rysuje wzór jak na „węzła lub cyrklem jest rycerskie­ „z głowy", bardziej np. parzenica odmierza­ poszczególne skomplikowany typu suknie cyrklem kilka podhalań­ kół środkowych i p o t e m według n i c h w y s z y w a środkowy czyli rzenic kwiatek, „koguty", typu a następnie i t p . Niektórzy podhalańskiego okalające krawcy gotowe, współ- najpierw go mają wycięte pętle, dla pa­ z tek- �Ryc. go". 2. Parzenica Wyk. Jan z motywem „węzła rycerskie­ Płoskonka. Kasina Mała (pow. Limanowa). Ryc. 3. Parzenica Michalczewski. z motywem Niedźwiedź serca. Wyk. Marcin (pow. Limanowa). 219 �Ryc. 4. Parzenica. tury szablony Wyk. i Bartłomiej Słone. przykładając je Leśny. Rabka odbijają od — razu cały s k o m p l i k o w a n y w z ó r n a s u k n i e . Ściegi ben stosowane „płaski", wyszywa się parzenicach wszystkie „klucze", „kulki" skiego" w „krokiewka" t o łańcuszek, („Janina"). kontury itp., jedynie proste motyw s t a n o w i s z n u r e k kręcony typu w o l n y c h przestrzeni w podhalańskiego, kwiatki czy „pawie oraz puste przestrzenie w występuje jeszcze się najczęściej W okresie porem, rycer­ nakła­ sznurka, czasem Wieku i lu obok zaczęto R y c . 5. Parzenica go. Wyk. Antoni (pow. 220 typu nowotarskie­ Ogieła. Niedźwiedź Limanowa). on środki nim w którą zapełnia z jednym wyszyciem zewnątrz W spodnie Bogactwo czynników, j a k w i e k środkowe „kogutkach" przyporów. od kropki. nosić nowszych s e r c u u dołu. O p r ó c z t e g o był którego bardziej ozdobne. a również się k i e d y noszono spodnie niebieskie jest do zapeł­ tzw. „krokiewka", otoki wokół otoczony faliste, z włóczki i parzenicach wyszywa oczka", lub „węzła d a n y n a s u k n o . Ś c i e g płaski u ż y w a n y nienia stę- Łańcuszkiem drugiej z z przy- czerwonego biegły jeszcze połowie dwoma XIX przyporami ozdób zależało o d w i e ­ i zamożność zamawiającego, czas p o w s t a n i a p a r z e n i c . S p o t y k a n e obec- �R y c . 6. Parzenica. indywidualnego. nie n a terenie Przykład Kasinka Gorców nietypowego Mała (pow. parzenice rozwiązania Limanowa). dzielą się n a t r z y zasadnicze t y p y . N a j s t a r s z y z n i c h , z m o t y w e m „węz­ ła parze­ rycerskiego", n i c e Górali uważany jest wprawdzie za sądeckich, j e d n a k z a r ó w n o j e g o zasięg, j a k i t r a d y c j a wskazują, że p a r z e n i c e t e w y s t ę p o w a ł y od dawna równorzędnie spotykamy cach Łącka i Szczawnie, Zabrzeziu, stronie na o b u terenach. j e n a Góralszczyźnie pasma dalej sądeckiej k u południowi — jak również w po górskiego, n a t e r e n a c h Obecnie w okoli­ Zasadnem, przeciwnej zagórzańskich, np. w e w s i a c h Glisne i K a s i n k a . P o d s t a w o w y m wem zdobniczym wspomniany ci i pętlicy, „węzeł tego najczęściej sznurka (ryc. la, parzenicach centralny m o t y w jest szeregiem l i n i i tworzących ld), przyozdobiony wzdłuż sercowaty krawędzi moty­ typu rycerski" w wykonanej niebieskiego W bogatszych lc, parzenicach poprzednio potrójnej wonego w jest posta­ z czer­ lb, 2). otoczony otok (ryc. trójkątnymi ząbkami l u b w o l u t a m i ( r y c . l d ) . Nieco młodszy jest według opinii informatorów d r u g i t y p p a r z e n i c o p a r t y c h n a m o t y w i e serca, z j e d ­ ną pętlą wewnątrz (ryc. le, l i , 4). Parzenice tego Ryc. 7. Parzenica o formie nowotar­ skiej skrzyżowanej z sądecką. Wyk. w okresie międzywojennym Antoni Ogiela. Niedźwiedź (pow. Limanowa). 221 �typu są n i e r a z bardzo zwielokrotnienie bogate, konturu co osiąga lub p a r t i a m i h a f t u płaskiego. N a z e w n ą t r z bią często w o l u t o w a t o w y g i ę t e (ryc. mi 4), p r z e s t r z e n i e kształt serca się przez wypełnienie otok i c h zdo­ spirale, t z w . „klucki" między liniami wypełnione Oprócz w y m i e n i o n y c h w y ż e j środka spotyka my przejściowe, parzenica „krokiewka". konana C z a s e m n a z e w n ą t r z w y s z y c i a biegną h a f t o w a n e k r z y ­ Ogielę ż y k i l u b g w i a z d k i ( r y c . 3). ny Rozwojowi szy motywu wzbogacenie głównego o t o k u wokół w i e „węzła rycerskiego" najczęściej nicach parzenicy przypora. moty­ s k r a j n e l i n i e o t o k u stanowią przedłużenia zakończeń „ w ę z ł a " ; w typu związany sercowafego z dolnym otok jest ornamentem. o t o k u u ż y t e są t e s a m e Przy ściegi o r a z czego o t o k s t a p i a się z m o t y w e m parze­ również kolory, skutkiem głównym w jedno­ wem „węzła były rycerskiego" wyłącznie granatowym, Obecnie w przy czym dem Wincenty Nawieśniak sobie, rycerskiego", zamawiają u niego roku jedynie dziej noszonych, stanowiące „światowej". kwiatek jedy­ albo Motyw „pawie czami". Parzenica na tamtym tru­ motyw z takim l a t , gdyż obecnie podhalańskie, około piękniejsze o d d o ­ przejaw mody centralny oczko" z się zagórzańskich 1920 i u w a ż a n e są za w i e l e tychczas otoczone bar­ stanowi dużymi tu „klu­ zakończona j e s t u dołu r o m b o i d a l ­ n y m k r z e s i w k i e m ( r y c . 5). Wśród parzenic również f o r m y typu skromniejsze, w parzenicy Niekiedy nowych kolorów. podhalańskich do ośmiu z na ich tradycyjne przeładowanie oraz „doczepio­ wprowadzenie pojawieniem wzrosła kolorów, skimi czy t e r e n ó w Góralszczyzny parzenice wych w stycznych. skala wśród się parzenic barw. których motywów d l a ozdób parzenicach aby się torów, najładniejsze z czerwonym, „zgodziły". jasno Ażeby sie­ widuje się n i e b i e s k i , żółty i Według połączenia zielony cza­ odpowiednio dają opinii do­ informa­ kolory z mieć żółty środek, b i a ł e zaś z i e l o n y , „ b o t a k już świecie". pewne W elementy parzenicach mają zawsze typu ró­ barwy, czarne typów starszych v (z „ w ę z ł e m trafiają się zupełnie czasem rycerskim" lub 222 środka. wśród sercem), wyjątkowo. Tablice np. lub gra­ n a t o w e i zależnie o d t e g o d o b i e r a się k o l o r y j e d n o k o l o r c . ve, w y s t ę p u j ą c e jest podhalańskiego określone „ k l u c z e " , c z y l i „ k o g u t y " , muszą b y ć Parzenice przy­ mają­ z innych stron u Górali sądeckich, zwłaszcza mienieckiej?. Forma szczawnickich , Cechy w sercowata spiskich , 8 — występuje babiogórskich^ grupie łącko-ka- występuje u Górali starsze parzenice gorczańskie o d i n n y c h s t a n o w i g ł ó w n i e sposób r o z w i ą z a n i a wów p o b o c z n y c h , j a k n p . w y p e ł n i e n i e serca tami abstrakcyjnymi w deckiej, kalna interpretacja Górali Cechy do motywy zdobin z kwiatowe) wolutowych te zawodzą sądeckich zbliżone moty­ (elemen­ odróżnieniu o d p a r z e n i c y gdzie występują kolorów. do wyjścio­ sądeckichw. 9 wyróżniające typu orawskich, szereg podobny w okolic oraz s t o s u n k u do Łącka, które są­ czy l o ­ dobór parzenic są bardzo ozdobą spodni zagórzańskich. P a r z e n i c e n i e są j e d y n ą haftowaną ne. kręconym Spotykamy Haftowane oraz stępujących rozcięcia kolorów, oraz co w podobne sowych, brak postaci „węzła Obecnie rzadziej, kieszeni. W spodni, i motywów, t u jednakże elementu rycerskiego" panów Zagórzan i haftach wy­ noszonych te same pa­ zdobniczego w serca. wyraźnie ubrał" ściegi zwłaszcza zanika, wszystkim wysoka Przysłowie, by co n a klapka nad sukmanach, rozwiązania strój haftowa­ i wzory, w i d u j e się t e n s a m dobór zdobnictwie góralskiego. dziesięciu ściegi wy­ zewnętrznego są r ó w n i e ż n a zagórzańskich już zresztą c o r a z bocznego sznurkiem lub t a m te same parzenicy. przyporem wzdłuż że „za cena jednego (Mszana Dolna)) czego ubra­ Górala nie­ wątpliwie jest bardzo istotne. różowy z c i e m n y m , biały ż o w y m l u b n i e b i e s k i m . Oprócz t e g o k w i a t y p o w i n n y na się wykazują motyw, tego spiskich^, nia czerwony, te p o w i n n y być brane, zdarzają Zagórzan Pętlicowy no zielony, różowy, Lachów ościennych. przyczyną jest przede biały. K o l o r y spodni porównaniu z f o r m a m i parzenic najczęściej c z a r n y , g r a n a t o w y , f i o l e t o w y , j a s n o i c i e m ­ sem u przyporów c y c h bezpośrednich p o w i ą z a ń z p a r z e n i c a m i z a g ó r z a ń - wykonane otokami p a r z e n i c a podobała się, m u s i o n a z a w i e r a ć t e r a z dem motyw i n d y w i d u a l n y c h ( r y c . 7), n i e szwu, gwiazdkami, wydatnie jest na ułożonymi k w i a t k a m i , f o r m mieszanych postaci samego k r z e - podhalańskiej Wraz obok na nogawkach spowodował kwiatkamf i z wyszyć szycia różnymi m o t y w a m i , j a k n p . m e c h a n i c z n i e nymi" symetrycznie k ł a d y i-ozwiązań otoku gorczańskie dwoma spotykamy podhalańskiego przyporów. Wpływ ( r y c . 6) w z o r o w a n y męskich. P r ó c z n i c h w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż k o l o r o w e s i w k a z w y p e ł n i o n y m środkiem i o z d o b n y m i formy tej parzenicy czerwony. parzenice się n a t e r e n a c h Zewnętrz­ kolor spodni od szergu Antoniego (pow. L i m a n o w a ) . „węzła rycerskiego" — niewątpliwie jeden z Gronoszowa, że Rabce, w y ­ niebiesko- zamawiają for­ się e l e ­ p.zez i j a k układa twierdząc, n i e szył już pojawiły z Niedźwiedzia zaczerpnięty i przypomina Muzeum w punktów znanych krawców wyszyciem które typu moty­ w międzywojennym wykonywane serca przeważał z gospodarze. już „węzła czy starszego Jeden z najbardziej terenie, parzenice kolorach czerwonym parzenice nie starzy starsze okresie z z W dotychczas przez mieszanie sądeckich. litą całość. Omawiane powstające przechowywana w kontur serca ściśle wyszywaniu parzenic f o r m i e n o w o t a r s k i e j , środek j e j zaś w y p e ł n i a towarzy­ Przy trzech typów n a t e r e n a c h zagórzańskich mentów o różnym pochodzeniu. Przykładem tego jest wyznaczający­ bywają się n i e k i e d y rysował 5 E d y t a Starek; Parzenice spiskie. Polska Sztuka L u d o w a , n r 3/1952. 6 S e w e r y n Udziela: U b i o r y l u d u polskiego. Kraków 1904, z e s z y t I V , t a b l . I V . 7 Mieczysław C h o l e w a : S t r o j e l u d o w e Z i e m i Są­ d e c k i e j . L u d , t . X X X V I , s t r . 2 7 1 , r y c . 1. Roman Reinfuss: Stroje Górali szczawnickich. L u b l i n 1949, r y c . 2, 5, 7, 8. E d y t a Starek: Parzenice spiskie, j . w . ю Mieczysław C h o l e w a : Stroje l u d o w e Z i e m i Są­ deckiej. Zdzisław S z e w c z y k : Materiały do s t r o j u m ę ­ skiego Górali o c h o t n i c k i c h . P r a c e i Materiały E t n o ­ g r a f i c z n e , t . X , t a b l . I I I , r y c . 2, 4. 8 9 Dobiesław Walknowski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5960c168c19b75d01803b124512119e1.pdf ecfeb44c9afb4baf084ae721322c0233 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4063 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3797 Title A name given to the resource Sprawozdania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.251-255 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A WYSTAWA OPOLSKIEJ SZTUKI L U D O W E J Ryc. 1. Fragment wystawy w Muzeum Opolskim. BARBARA Otwarta w m a j u i czerwcu br. w Muzeum w Opolu W y s t a w a O p o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j n i e była p i e r w ­ s z y m p o w o j e n n y m p o k a z e m l u d o w e j twórczości Z i e ­ m i O p o l s k i e j . Z końcem b o w i e m 1953 i w początkach 1945 r . została o t w a r t a p r z e z W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u ­ k i W R N w O p o l u w y s t a w a p o d t y m s a m y m tytułem, której c e l — z a p o z n a n i e społeczeństwa z b o g a t y m m a ­ teriałem twórczości l u d o w e j Z i e m i O p o l s k i e j o r a z w y ­ k a z a n i e z w i ą z k u s a m e j twórczości z i n n y m i r e g i o n a ­ m i P o l s k i — b y ł p o w o d e m zachęcającym d o k o n t y ­ n u o w a n i a t e j p r ó b y p r z e z następne l a t a . O w ą pierwszą w y s t a w ę p o p r z e d z i ł y l i c z n e prace przygotowawcze, a i c h początek sięga n a w e t r o ­ k u 1952 — czasu, k i e d y w R a c i b o r z u o d b y ł się p r z e ­ gląd s t r o j ó w l u d o w y c h . P r z e g l ą d t e n w ł a ś n i e zrodził myśl z o r g a n i z o w a n i a w y s t a w y z g ł ó w n y m n a c i s k i e m na strój l u d o w y . D o r e a l i z a c j i t e g o p l a n u p r z y s t ą p i o ­ n o w r o k u 1953. O p o l s k i K o m i t e t B a d a ń N a u k o w y c h przeprowadził n a j p i e r w w t y m c e l u konferencję, p o której W y d z i a ł K u l t u r y P r e z y d i u m W R N w O p o l u w porozumieniu z Ministerstwem K u l t u r y i Sztuki z a a n g a ż o w a ł d w i e o s o b y (ob. ob. Dąbską i F i s c h e r o w ą ) do p r o w a d z e n i a p e n e t r a c j i i poszukiwań w terenie. B a d a n i a t r w a ł y p r z e z cały o k r e s l e t n i i skończyły się n a początku j e s i e n i . N a k o n f e r e n c j i 28 października 1953 г., która o d b y ł a się w W y d z i a l e K u l t u r y , d o k o n a ­ n o o c e n y z e b r a n e g o materiału, typując najciekawsze o k a z y n a w y s t a w ę . P o c h o d z i ł y o n e z 37 m i e j s c o w o ś c i ' z powiatów: kluczborskiego, p r u d n i c k i e g o , strzeleckiego, o l e s k i e g o i o p o l s k i e g o , c o w y k a z a n o n a niedużej m a p ­ ce całego w o j e w ó d z t w a , u m i e s z c z o n e j w ó w c z a s n a w y ­ s t a w i e . O g ó ł e m e k s p o n o w a n o 187 o k a z ó w z z a k r e s u s t r o j u i jego zdobnictwa, t k a c t w a , p i s a n k a r s t w a i n i e - 246 ВА7.1Б1 IiH co s p r z ę t ó w d o m o w y c h , a w c e l u w y k a z a n i a i c h uży­ teczności — także opartą o t r a d y c y j n e w z o r y l u d o w e produkcję C P L i A . D l a uzupełnienia o k a z ó w z e b r a n y c h w t e r e n i e P r e z y d i u m W R N ogłosiło w t e d y k o n k u r s na strój l u d o w y i i n n e z a b y t k i , za k t ó r e w d n i u o t w a r ­ cia w y s t a w y j u r y przyznało o d p o w i e d n i e n a g r o d y . Na w y s t a w i e m a t e r i a ł p o k a z a n o p o r ó w n a w c z o , zestawiając go z twórczością pochodzącą z i n n y c h r e g i o n ó w P o l ­ s k i , j a k K r a k o w s k i e g o , S i e r a d z k i e g o i M a z o w s z a . Była to więc n i e t y l k o zwykła d o k u m e n t a c j a d o r o b k u prze­ szłości i teraźniejszości, lecz w y k a z a n i e i podkreślenie polskości t y c h z i e m . P o d o b n e cele p r z y ś w i e c a ł y w i ę c r ó w n i e ż w y s t a w i e zorganizowanej w b i e ż ą c y m r o k u p r z y współudziale t y c h s a m y c h czynników i z materiału uzyskanego przy p e n e t r a c j a c h t e r e n o w y c h . J a k w r o k u ubiegłym, t a k i t y m r a z e m u w a g ę s k i e r o w a n o g ł ó w n i e n a strój, toteż o b o k pełnych k o m p l e t ó w w y s t a w i o n o i poszczególne j e g o części, j a k : c z e p k i , k o r o n k i , w s t ę g i , c h u s t y , k o s z u ­ le, z a p a s k i . S t r o j ó w m ę s k i c h n i e p o k a z a n o w c a l e — m a t e r i a ł y p o d t y m w z g l ę d e m , j a k w i a d o m o , są t r u d n e do o d s z u k a n i a w terenie, s t r o j e męskie wyszły b o w i e m z użycia jeszcze w początkach X X w i e k u . L e c z n a w y ­ s t a w i e n i e b y ł o w o g ó l e żadnych n a t e n t e m a t w y j a ś ­ nień a n i w z m i a n k i , co uznać n a l e ż y za p o w a ż n y b r a k . I n n y c h o k a z ó w p o z a s t r o j e m p o k a z a n o b a r d z o mało. Były to s k r z y n i e w i a n o w e , wieńce dożynkowe, p i s a n ­ k i w y k o n a n e g ł ó w n i e p r z e z w y s k r o b y w a n i e w z o r u na k o l o r o w y m t l e j a j a — w s z y s t k o p r z e d s t a w i o n e raczej j a k o uzupełnienie e k s p o z y c y j n e i w y p e ł n i e n i e tła, niż j a k o e k s p o n a t y przyciągające główną uwagę w i d z a . W y s t a w a t a w i ę c , j a k w i d a ć , b y ł a poniekąd w y n i k i e m prac l a t ubiegłych, z uwzględnieniem p o p r z e d n i e j w y - �stawy. Można było rozpoznać e k s p o n a t y już p o p r z e d ­ nio w i d z i a n e , n i e m n i e j j e d n a k p o k a z a n o r ó w n i e ż o k a z y nowe, będące d u ż y m p r z y c z y n k i e m d o d a l s z y c h p r a c i rozważań n a u k o w y c h w b a d a n i a c h n a d s t r o j e m l u d o ­ w y m Z i e m i O p o l s k i e j . D l a t e g o też w a r t o choćby p o ­ bieżnie przyjrzeć się i m z b l i s k a . Wśród czepków można b y ł o w y r ó ż n i ć c z t e r y i c h f o r ­ my, a m i a n o w i c i e : 1) c z e p k i z s z y w a n e z d w ó c h p r o ­ stokątnych k a w a ł k ó w b i a ł e g o płótna, zakrywające uszy, ściągane w t y l e tasiemką i h a f t o w a n e n a p o t y ­ l i c y przeważnie czerwoną b a w e ł n ą ściegiem płaskim, dziurkowanym i krzyżykiem; okazy t y c h czepców p o ­ chodzą z końca X I X i początku X X w i e k u ( r y c . 4 ) ; 2) czepki t z w . „ k a p i c e " , r ó w n i e ż płócienne, l e c z n a podszewce, p o d o b n i e k r o j o n e , b o g a t o h a f t o w a n e k o ­ lorowym jedwabiem, zdobione cekinami, drobnymi s z k l a n y m i k o r a l i k a m i , a także nicią złotą ( r y c . 5 ) ; 3) małe c z e p k i s i a t k o w e , k t ó r e w k ł a d a n o p o d „ k a p i c e " i 4) białe, t i u l o w e , h a f t o w a n e czepce z szeroką k o r o n ­ kową krezą z w z o r z y s t y m i w s t ę g a m i z w i ą z a n y m i w t y ­ le głowy n a dużą k o k a r d ę i luźno p u s z c z o n y m i z p r z o ­ du, p r z y s z y t y m i d o k r e z y powyżej uszu, noszone jeszcze w początkach X X w i e k u ( r y c . 3). W s t r o j u śląskim, a zwłaszcza o p o l s k i m c h a r a k t e r y ­ styczne j e s t u ż y w a n i e k i l k u r o d z a j ó w c h u s t , z k t ó r y c h na w y s t a w i e m o ż n a b y ł o oglądać m a ł e k w a d r a t o w e z frędzlami c h u s t k i w e ł n i a n e o w y m i a r z e około 75 c m , w kwieciste wzory, tzw. „merynki", t a k i e j samej w i e l ­ kości k o l o r o w e c h u s t k i j e d w a b n e i duże w e ł n i a n e c h u ­ sty „tureckie". N a szczególną u w a g ę zasługiwała d a m s k a k o s z u l a weselna z r o k u 1872, o o s o b l i w y m k r o j u i c i e k a w y m hafcie. W y k o n a ł a ją F r . L e l c z u k , a o b e c n i e j e s t o n a w posiadaniu F l o r e n t y n y Koszyk z K o m p r a c h c i c , pow. Opole ( r y c . 8). K o s z u l a t a , o k r o j u p r z y r a m k o w y m marszczonym, u s z y t a była z dwóch gatunków m a t e ­ riału: r ę k a w y w r a z z p r z y r a m k a m i b y ł y z płótna f a ­ brycznego, r e s z t a w r a z z p o d s z y c i e m p r z y r a m k ó w — z płótna l n i a n e g o . W całości k o s z u l a t a p r z y p o m i n a ł a zupełnie r o z b a r s k i „ k a b o t e k " , n i e sięgała w i e l e poniżej pasa, t y l k o j e j p r z o d y i p l e c y w y k o n a n e b y ł y z j e d n e j długości płótna, w m i e j s c u r ę k a w ó w r o z c i ę t e g o u g ó ­ r y n a A szerokości, z a k o ń c z o n e g o k r a w ę d z i ą o b u przodów. Górą p r z y p r z y r a m k a c h o r a z n a p r z o d a c h i z tyłu w o k ó ł o s z e w k i k o s z u l a b y ł a gęsto m a r s z c z o n a , podobnie j a k rękawy p r z y p r z y r a m k u i m a n k i e c i e ; p o d p a c h a m i z n a j d o w a ł y się w s t a w i o n e kwadratowe k l i n y , a o s z e w k ę , która b y ł a w m i e j s c u kołnierza, związywano d w o m a tasiemkami. Na przyramkach i m a n k i e t a c h k o s z u l a b y ł a gęsto h a f t o w a n a : n a m a n ­ kietach bawełną w k o l o r a c h c z e r w o n y m i c z a r n y m , na p r z y r a m k a c h — z ł o t a w y m i b r ą z o w y m . O s z e w k a obszyta była f a b r y c z n ą płócienną bortką. Całość p o ­ twierdzała, że b y ł a t o k o s z u l a w e s e l n a , i ś w i a d c z y ł a o zamożności właścicielki. Na wystawie przedstawiono w c a l e pokaźną ilość o l e s k i c h „ b u r o k ó w " , t j . k i e c e k u s z y t y c h z d w u części: samodziałowego p a s i a k a w e ł n i a n e g o , z s z y t e g o z s u ­ k i e n n y m g r a n a t o w y m s t a n i k i e m , czyli „opleckiem". Wełniaki t e , p o c h o d z ą c e p r z e w a ż n i e z t k a c k i c h w a r ­ sztatów w W i c h r o w i e ( A n n y S z c z e c i n y i G e r t r u d y M a ­ ciej), w B o d z a n o w i c a c h ( A n n y H u ć ) i w K a r m a n k a c h N o w y c h (Franciszki Winciesz), miały m n i e j więcej o d 50 do 100 l a t . B y ł y t o p a s i a k i o w ą s k i c h p a s k a c h p r z e ­ ważnie w k o l o r a c h f i o l e t o w y m i z i e l o n y m n a c z e r w o ­ n y m t l e . „ O p l e c k i " zaś m i a ł y duże w y c i ę c i a , t w o r z ą c e na r a m i o n a c h dość s z e r o k i e s z e l k i : p l e c y z s z y t e b y ł y z t r z e c h k a w a ł k ó w , a p r z o d y p r z y zapięciach { n a c z t e ­ r y g u z i k i ) o b s z y t e b y ł y wąską, falistą taśmą ( r y c . 5). S w y m i k o l o r o w y m i h a f t a m i ściągały u w a g ę w i d z a zapaski, wśród których wyróżnić można było d w a r o ­ dzaje o d m i e n n e n i e c o k r o j e m i g a t u n k i e m materiału. P i e r w s z y z n i c h t w o r z y ł y z a p a s k i płócienne — a l b o j e d n o b a r w n e , n p . białe, k r e m o w e , a l b o w w ą s k i e p a s k i biało-niebieskie, s z y t e z t r z e c h k l i n ó w i z d o b i o n e n a j ­ częściej h a f t e m j e d n o k o l o r o w y m w y k o n a n y m b a w e ł ­ n i a n y m i nićmi. D r u g i r o d z a j s t a n o w i ł y z a p a s k i z c i e n ­ k i c h w e ł e n l u b ciężkich j e d w a b i ó w , n i e s k r a w a n e , lecz z j e d n e j szerokości, o h a f c i e różnokolorowym wykonanym nicią j e d w a b n ą (na j e d w a b i a c h ) lub wełnianą (na w e ł n a c h ) . T a k n a j e d n y c h z a p a s k a c h , j a k Ryc. 2. Korona dożynkowa z ziarna żytniego, nego i jęczmiennego. Wys. 44 cm. Muz. w pszen­ Opolu. 3 Ryc. 3. Czepek ciszka Marlik biały tiulowy z wstążkami. Wyk. z Prudnika Strzeleckiego (pow. Fran­ Opole). 247 �Ryc. 4. Czepek haftowany bawełną czerwoną i białą. Haft biały dziur­ kowany, płaski. Na krawędzi haft krzyżykowy. 248 �Ryc. 7. Serwetka współczesna. H a f t tradycyjnego wzoru na rękawie Wyk. Beata bangos z Osowiecia Opole). i n a d r u g i c h w y s t ę p u j ą roślinne m o t y w y z d o b n i c z e , które h a f c i a r k i bądź s a m e w y m y ś l a ł y , bądź też o d r a ­ biały z t z w . „ m u s t r ó w " . Osobnego omówienia wymagają stroje. N a w y s t a w i e pokazano i c h zestawy t y l k o z czterech regionów, a m i a n o w i c i e strój o l e s k i , o p o l s k i , s t r z e l e c k i i r a c i ­ borski. W s z y s t k i e o n e w y r a ź n i e różnią się m i ę d z y sobą, toteż n i e m o ż n a o n i c h w s p o m n i e ć t y l k o o g ó l n i e j a k o o całości. T a k n p . n a d z i e w c z ę c y strój r a c i b o r s k i składają się: w i e n i e c ze s z t u c z n y c h k w i a t ó w i b a r w ­ n y c h b a n i e k z szeroką c z e r w o n ą , m a l o w a n ą w k w i a t y wstęgą, w i ą z a n ą w t y l e n a k o k a r d ę ; t z w . „ k o s z u l k a " biała, płócienna, z k r ó t k i m i r ę k a w a m i , obszytymi u krawędzi koronką; k i e c k a wełniana l u b z j e d w a b ­ n e g o r y p s u , f i o l e t o w a , z p l i s o w a n ą d o ł e m falbaną sze­ rokości 30 c m ; z a p a s k a z a d a m a s z k u k r e m o w e g o o r a z „ m e r y n k a " w e ł n i a n a z f r ę d z l a m i , t j . c h u s t a biała w k o l o r o w e k w i a t y , którą p o złożeniu n a r o g i p r z e ­ r z u c a się p r z e z p l e c y , s k r z y ż o w u j e n a p i e r s i a c h , a k o ń ­ ce z w i ą z u j e w t y l e p o d z w i s a j ą c y m ś r o d k o w y m r o ­ giem. Z u p e ł n i e o d m i e n n i e p r z e d s t a w i a się strój o l e s k i . J e ­ go d z i e w c z ę c y k o m p l e t stanowią п р . : „ b u r o k " , t j . spódnica z p a s i a k a w e ł n i a n e g o w k o l o r z e c z e r w o n y m , w wąskie pasy zielono-fioletowe, marszczona i obszy­ t a d o ł e m taśmą z n i e b i e s k i e g o sukna, z doszytym „opleckiem"; c i e n k a wełniana zapaska w kolorze k r e ­ mowym w różowo-fioletowe różyczki; „merynka" 0 r o z m i a r a c h 133 c m , b o r d o w a , z k w i e c i s t y m s z l a k i e m w z d ł u ż k r a w ę d z i , złożona n a r o g i i założona p o d o b n i e jak w stroju raciborskim. Pozostałe z e s t a w y t w o r z y ł y s t r o j e k o b i e t zamężnych. Nie wyglądały one jednak zbyt ciekawie, a b r a k d o ­ k ł a d n y c h w y j a ś n i e ń c o d o okoliczności i okresów, w j a k i c h b y ł y n o s z o n e , m ó g ł nasunąć b ł ę d n e w n i o s k i . O d r ę b n y dział t w o r z y ł a r t y s t y c z n y p r z e m y s ł l u d o w y n a Opolszczyźnie. T u t a j , oprócz s t r o j ó w s z y t y c h n a p o ­ t r z e b y ś w i e t l i c o w e p r z e z k r a w i e c k ą spółdzielnię r e ­ gionalną w O p o l u , p o k a z a n o jeszcze s e r w e t k i i m a k a t ­ k i , których h a f t y o p a r t o n a t r a d y c y j n y c h wzorach ( r y c . 7), o r a z w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . Oceniając t e n m a ­ teriał, s t w i e r d z i ć należy, że r e k o n s t r u k c j e strojów 1 h a f t ó w w y k o n a n e są dość s t a r a n n i e i b l i s k i e a u t e n - według koszuli (pow. Ryc. 8. Koszula weselna z 1872 roku. Krój przyramkowy. Wyk. Franciszka Lelczuk. Własnoeć Florentyny Koszyk z Komprachcic (pow. Opole). 249 �tyczności. N i e m n i e j j e d n a k w i d a ć , że spółdzielnia n i e we wszystkich wypadkach dysponuje odpowiednim s u ­ rowcem; zwłaszcza p o d w z g l ę d e m kolorystycznym w y n i k i n i e są z a d o w a l a j ą c e , n p . taśmy n a „ o p l e c k a c h " czy też p a s i a k i w s t r o j u o l e s k i m m a j ą b a r w y n i e c z y ­ ste, złamane. O g ó l n i e s t w i e r d z i ć należy, że w y s t a w a n i e b y ł a u b o ­ ga w e k s p o n a t y , a m a t e r i a ł d o t y c h c z a s rozproszony w terenie po z g r u p o w a n i u t u t a j wykazał bogactwo i ż y w o t n o ś ć t r a d y c j i . M i m o t o d o całości e k s p o z y c j i w k r a d ł y się p e w n e niedociągnięcia, k t ó r y c h n a p r z y ­ szłość należałoby uniknąć. P r z e d e w s z y s t k i m z b y t n i e natłoczenie m a t e r i a ł u w g a b l o t a c h c z y n a w e t p o z a n i m i ( n p . k o l e k c j a „ b u r o k ó w " w s a l i d r u g i e j ) czyniło w y s t a w ę nieprzejrzystą i ciasną. O k a z y n i e b y ł y n a ­ leżycie u s y s t e m a t y z o w a n e , a poza t y m p r z e d s t a w i o n e zostały bez o d p o w i e d n i e g o k o n t e k s t u : m o ż n a j e b y ł o oglądać luźno n i e m a l w e w s z y s t k i c h t r z e c h s a l a c h ( z a p a s k i , c h u s t y , czepce). C i e k a w y p r z y k ł a d m a r z a n k i ( r y c . 9), będącej w y r a z e m z d o b n i c t w a o b r z ę d o w e g o , u m i e s z c z o n o t u t a j o b o k z e s t a w ó w s t r o j u , co p r z e c i ę t ­ n e g o w i d z a w p r o w a d z i ć m o g ł o w błąd. N i e w s z y s t k i m b o w i e m w i a d o m o , że postać m a r z a n k i , j a k o u o s o b i e n i a z i m y , c h o r o b y i w o g ó l e zła, j e s t w ł a ś c i w i e parodią, p r z e z c o j e j u b i o r u n i e można u w a ż a ć za w i e r n e o d ­ danie stroju tradycyjnego. B r a k odpowiednich m e t r y k i objaśnień o r a z p o d a n i a d a n y c h h i s t o r y c z n y c h , które o k a z y są starsze, a k t ó r e n o w s z e , s p o w o d o w a ł o b n i ż e ­ n i e wartości d y d a k t y c z n e j w y s t a w y . Oczywiście w i a ­ d o m o , że osiągnięcie t a k i c h i n f o r m a c j i p r z y z a k u p i e e k s p o n a t ó w n i e w k a ż d y c h okolicznościach j e s t m o ż l i ­ we, lecz n i e w o l n o i c h pomijać, t a k s a m o j a k określenia z a w o d u i s t a n u zamożności t w ó r c y i właściciela o r a z i c h n a z w i s k . P o d a n y na w y s t a w i e c y t a t : „Strój l u d o ­ w y j e s t w y r a z e m przynależności c z ł o w i e k a d o o k r e ś ­ l o n e j g r u p y społecznej i n a r o d o w e j " — s t w i e r d z a t e n f a k t , a l e go n i e u z a s a d n i a n a p r z y k ł a d a c h . Ryc. 9. „Marzanka" z Prudnickiego. szkolni. Muzeum w Wyk. Opolu. uczniowie Fotografował 250 O m ó w i o n e u s t e r k i są n a t u r a l n i e n i e u n i k n i o n e p r z y o r g a n i z o w a n i u tego r o d z a j u w y s t a w , m i m o to n i e zawsze wynikają one z w i n y organizatorów. Podjęta p e n e t r a c j a t e r e n u i o r g a n i z o w a n i e w y s t a w t o już p o ­ ważny sukces, a k o n t y n u o w a n i e t e j a k c j i n i e t y l k o dostarcza n o w y c h materiałów do wniosków i syntez n a u k o w y c h oraz w dziedzinie popularyzacji wiedzy, a l e t a k ż e g r u n t u j e t w i e r d z e n i e , że s z t u k a l u d o w a n a Opolszczyźnie, w szczególności strój i j e g o zdob­ n i c t w o — w y k a z u j e jedność z ogólnopolską sztuką l u d o w ą w f o r m i e i treści. Stefan Deptuszewski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9a4da936a5a40e01dad67fd08329d82.pdf 452502f6df95e37daa8c26ee3913ad63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3791 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I A I R E C E N Z J E NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u ­ jącą uwagą: „ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz­ budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o , domo­ wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u ­ d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y ­ je i rozwija się," Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n ośrodek hafciarski w e Wdzydzach, zorganizowany przez G u l g o w s k i c h . Autor wspomnianego a r t y k u ł u o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l ­ gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne możliwości rozwojowe. Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n ­ t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r ­ t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz w innych miejscowościach, Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r ­ stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y wykoncypowane p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o ­ d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i . T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y ­ r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z ­ ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną, b y ł najsilniejszy i najbardziej znany. I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a ­ ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e tak p o w s z e c h n i e z n a n y . J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w ­ s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y ­ s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę n a d ł u g i e lata. Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h , rewindykując s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a ­ n i z o w a ł a pracownie hafciarskie. W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y ­ buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u ­ pełnie. P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i ­ m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu, do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i ­ ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a ­ nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a ­ r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane w ekspozyturach rejonowych, Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze haf ciarki, które tak c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo­ r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod w p ł y w e m niefortunnych innowacji, zdezorientowały i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y . Na tle tych nieustannych kontrowersji między C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w — 170 p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a ­ sadnić. Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub­ skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i ­ na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim p i ę k n y m artykule o złotogłowiach: „ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u ­ cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t , do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a . J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y ­ rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków« czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie błękitną farbą: p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a ­ ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a ­ sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m ­ pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach." Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n ­ dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf­ cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a ­ dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w . Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają hafciarki kaszubskie. W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy, Maj­ kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą­ z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y bukiety k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h , w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym zabarwieniu. K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c 0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u ­ d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o ­ w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i ­ siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r . Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e ­ go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e , czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i ­ w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o ­ lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o ­ wtarzanych wzorów. J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w ­ n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę ­ tach domowych. Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna. M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż grały w e w n ą t r z szczegóły umeblowania, ceramiki 1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą całość rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy. N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o ­ lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h stosowano m o t y w y hafciarskie. C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z ­ n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod- �t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za­ w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany na ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l ­ n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y , W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by­ ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o ­ trzeb c z ł o w i e k a Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u . Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj, w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t ­ n i a ł y n i e j a k o statycznie. P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n ­ t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a . Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio­ nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie — jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie. J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó ­ r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o ­ wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce. J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f ­ ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar­ c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a — naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie­ nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic­ twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie kolor trawiastozielony zamiast oliwkowego, ostra c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i . A u d i a t u r et a l t e r a p a r s . T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli. T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a ­ ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a ­ szubskim w Kartuzach. Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a ­ s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek. T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a ­ zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y ­ w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o ­ rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u Muzeum Kaszubskie w Kartuzach. P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w ­ n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u . H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e ­ t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz­ kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro­ j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y — o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego. Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j ­ c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec­ kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle­ p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę ­ dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y ­ t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d ­ kich w z o r ó w . W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u — S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u ­ jąco; „ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l ­ k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w . D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e ­ d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a ­ ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o ­ w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś ­ ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j . T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u ­ bione z d o b i n k i i w z o r y " . Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j ­ n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s ­ nych wzorów. Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! . W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a , ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u kolorowego, opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c , pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m , u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o ­ r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i rodzimej. M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e — p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i ­ sze o n : „Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o pod Względem k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a ­ kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po­ ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l ­ kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . " W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o ­ w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna. Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e ­ go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e n a l e ż ą do tego samego t y p u . O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o ­ togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e , co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e , w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie­ w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p ­ c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u ­ zach. N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z ­ w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś ­ m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j ­ szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , j<kiwab s i ę p r z y c i e m n i ł i wiele nici jest porwanych. Zapewne nie k a ż d a K a s z u b k a m o g ł a p o s i a d a ć cze­ piec w y s z y w a n y z ł o t ą n i c i ą . R ó ż n i c e k l a s o w e w y s t ę ­ p o w a ł y tu zapewne bardzo w y r a ź n i e . P r z y ó w c z e s n y m rozwarstwieniu s p o ł e c z n y m odzieży, n a s c h y ł k u X V I I I i w początkach X I X wieku, musiały się Kaszubki s t o s o w a ć do tej k o n w e n c j i s p o ł e c z n e j ; bogatsze n o s i ł y czepce z ł o t e , m n i e j u p o s a ż o n e w k ł a d a ł y jedwabny czepiec k o l o r o w y . M o ż e m y u w a ż a ć , ż e czepce k o l o r o w e b y ł y b a r d z i e j ludowe i n a p e w n o przez l u d w y s z y w a n e . J e ż e l i w z o r ­ nictwo tych c z e p c ó w o p i e r a ł o s i ę n a w e t o haft złoty, to j e d n a k s a m o d z i e l n e p r z e t w o r z e n i a l u d o w e w y b i ­ jają s i ę bardzo w y r a ź n i e . i Udziela S.: Polskie hafty ludowe. (Wstęp.). 171 �J e ż e l i z ł o t e czepce o w z o r a c h p r z e w a ż n i e o b c y c h , z a c h o d n i c h , s t a n o w i ł y i m p u l s t w ó r c z y d l a l u d u , to przecież lud potrafił p o w t a r z a j ą c y s i ę tak często w z d o b n i c t w i e k a s z u b s k i m owoc g r a n a t u z a m i e n i ć n a : " ś l i w ę " czy „ m a k ó w k ę " ; p a l m e t ę — n a r o z s t r z ę p i o n e l i s t k i ; l i ś c i e a k a n t u — n a l i ś c i e d ę b o w e ; rozety — na róże; storczyki — n a „ g w i a z d y morskie"; n a r c y z o w a te k w i a t k i o t r z e c h l i s t k a c h — n a „ p s z c z ó ł k i " ; r ó ż n e p ą c z k i i owoce — n a „ ż u c z k i " czy „ w i s i e n k i " itp. T a k w i ę c n a j b l i ż s z ą a n a l o g i ę kolorowego haftu sta­ n o w i ł y b y , historycznie rzecz biorąc, b a r w n e czepce kaszubskie z X V I I I i X I X wieku. I d ą c za tokiem o p i s ó w F l o r i a n a C e y n o w y , c z y t a m y , ż e d r u h n y , j a k i p a n n a m ł o d a , i d ą c a do ś l u b u — m i a ­ ły: „ C z e r z v j o n e w o p j n k j se s v j e c ą c e m i c ę t k a m j i n a s a m j m v j e r z c h u g ł o v e p o z ł o c ą n i v j n c ze zeloneho borvjiku; prze hoku vjelgj p ę k s z n u r ó w czerzvjonech, a na k o ń c u b l a s z k ą wobsadzonech. Na posvjętnj dzenj p r z e b j e r a ł e r ó ż n e wozdobe, c h t ś r e j i m k u p c e z eezech k r a j ó w s p r o v o d z a l ć . " 2 Ze wzmianki Ceynowy wynika, że Kaszubki lubiły k o l o r o w e n a k r y c i a g ł o w y , zielone w i e ń c e , czerwone w s t ę g i z a k o ń c z o n e z ł o t y m i b l a s z k a m i oraz r ó ż n e ś w i e cidła, nieraz sprowadzane przez G d a ń s k z zagranicy. M a m y t u w i ę c n a w i ą z a n i e do b a r w n o ś c i . D y s k u s j a , j a k a przez k i l k a l a t t o c z y ł a s i ę n a ł a m a c h różnych pism Wybrzeża, na konferencjach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego — szczególniej w ekspozyturze g d y ń s k i e j , na k u r s a c h hafciarskich w G d a ń s k u i G d y n i — k o m e n t o w a n a b y ł a szeroko przez l u d k a s z u b s k i w terenie. Z h a f c i a r e k k a s z u b s k i c h m ł o d e d z i e w c z y n y nie z n a ­ j ą genezy swojego haftu, starsze z a ś , c h o c i a ż n a o g ó ł z n a j ą , n i e m a j ą odwagi z a b r a ć g ł o s u w n i e p r z y c h y l ­ n e j d l a n i c h atmosferze. W y j ą t k i t y l k o , j a k Z o f i a i Jadwiga P t a c h ó w n y z Ż u k o w a , zdecydowanie bro­ nią swojej kolorystyki kaszubskiej. L u d nie chce p r z y j ą ć np, ż ó ł t e g o h a f t u jednolitego n a s z a r y m tle szarego p ł ó t n a , a b i a ł y h a f t u w a ż a z a j u ż p r z e b r z m i a ł y etap zdobnictwa, do k t ó r e g o nie chce n a w r a c a ć . L u d o w i podoba s i ę k o l o r y s t y k a i p r a g n i e s t o s o w a ć o w y c h siedem t r a d y c y j n y c h b a r w , o p a r t y c h o widmo słoneczne. * Florian move." Cejnowa: „Skórb Kaszebskosłovjnskja Z tego, co p o w i e d z i e l i ś m y , w y n i k a , ż e z a g a d n i e n i e haftu k a s z u b s k i e g o r o z s z c z e p i a s i ę n a d w a o d r ę b n e tematy: h a f t u kolorowego — p r z y c z y m ta k o l o r o w o ś ć m a się z a m y k a ć w siedmiu ś c i ś l e oznaczonych b a r w a c h — oraz haftu b i a ł e g o . T o c z ą s i ę w i ę c n i e j a k o d w a n u r t y d y s k u s y j n e obok siebie i obydwa znajdują w y r a z w życiu praktycz­ n y m , a ż e c a ł o ś ć z a g a d n i e n i a r o z g r y w a s i ę n a bazie gospodarczej, w i ę c p o w s t a j e k o n k u r e n c j a , k t ó r a n i e jest k o r z y s t n a dla haftu ludowego w o g ó l e . J e d n a k ż e na s k u t e k o ż y w i e n i a s i ę r u c h u f o l k l o r y ­ stycznego n a P o m o r z u — p o w s t a j ą w a r u n k i , w k t ó ­ r y c h haft kolorowy z w y c i ę ż a . Do w i e l o b a r w n o ś c i n a w i ą z u j ą plastycy, k t ó r z y w b a r w n y m hafcie k a s z u b s k i m z n a j d u j ą i m p u l s t w ó r ­ czy i r o z w i ą z u j ą n a jego tle r o z m a i t e p r o b l e m y d e ­ koracyjne wnętrza. B a r w n e wzory kaszubskie o mo­ t y w a c h z a c z e r p n i ę t y c h z haftu p o j a w i a j ą s i ę j a k o ozdoba w n ę t r z a w ś w i e t l i c a c h , w gospodach t u r y ­ stycznych, na stacjach kolejowych, w polichromii k o ś ­ ciołów. P o n i e w a ż nie s ą j u ż d z i ś p l a s t y k o m z n a n e i n n e w z o ­ ry dekoracyjne, tylko hafciarskie, w i ę c cale pęki kwietne, zerwane niejako z h a f t ó w ludowych, prze­ noszone s ą n a ś c i a n y p o l i c h r o m o w a n y c h w n ę t r z . Z p o d z i w e m o g l ą d a m y te i n w e n c j e d e k o r a c y j n e p l a ­ s t y k ó w , p o d c h w y t y w a n e n a s t ę p n i e p r z e z zdolne j e d ­ n o s t k i z l u d u i przenoszone d a l e j , w e w ł a s n e j j u ż k o m p o z y c j i , do d e k o r a c j i w y k o n y w a n y c h s a m o d z i e l ­ nie. O b o k a r t y s t y - p l a s t y k a staje k o l e j a r z czy robotnik i nabrawszy rozmachu — maluje na Kaszubach, w y ­ b r a n y do tej a k c j i przez s w ó j z e s p ó ł z a w o d o w y . B i a ł y albo ż ó ł t y haft s p o t y k a m y n i e t y l k o w s k l e ­ pach Centrali P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, b y w a on t a k ż e z a k u p y w a n y n i e ś w i a d o m i e p r z e z t u ­ r y s t ó w w sklepach galanteryjnych, w kioskach p a ­ miątkarskich, na wystawach. W cichych wioskach kaszubskich, w z a p a d ł y c h „ c h e ­ c z a c h " nad j e z i o r a m i m ł o d e d z i e w c z y n y , pouczone przez m a t k i i b a b k i , n i e w i e d z ą c e n i c o d y s k u s j a c h t o c z o n y c h n a tle h a f t ó w , s n u j ą d a l e j k o l o r o w ą n i ć i spod i c h p a l c ó w w y k w i t a j ą z n o w u n i e b i e s k i e t u l i ­ pany, czerwone r ó ż e , w o b r z e ż e n i u o l i w k o w y c h l i ś c i . W z o r ó w do b a r w d o s t a r c z a j ą i m m o d r e j e z i o r a , l a s y bukowe nasycone z i e l e n i ą i z ł o t e promienie słońca r z u c a j ą c e b l a s k i n a sady w i ś n i o w e i ogrody, Bożenna NA MARGINESIE „JABŁONECZKI" JULIANA PRZYBOSIA W y d a n a w 1953 r o k u przez J u l i a n a P r z y b o s i a a n ­ tologia p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j „ J a b ł o n e c z k a " była w p e w n y m sensie p i e r w s z ą p r ó b ą d o s t a r c z e n i a c z y ­ t e l n i k o w i w y b o r u p i e ś n i ś p i e w a n y c h przez l u d w c a ł e j Polsce. D o t y c h c z a s o w e z b i o r y tego r o d z a j u — j a k ; W a c ł a ­ w a z O i e s k a (Zaleskiego), K a z i m i e r z a Wójcickiego. 2egoty Paulego, m o n u m e n t a l n e d z i e ł o O s k a r a Kol­ b e r g a „ L u d " , w y c h o d z ą c e w l a t a c h 1865—1890, „ P i e ś ­ ni ludowe z P o l s k i e g o Ś l ą s k a " w y d a n e przez J , S t . B y s t r o n i a , J . L i g ę z ę i M . S t o i ń s k i e g o w l a t a c h 1934 i 1938—9 oraz i n n e — m a j ą c h a r a k t e r d o k u m e n t a r n y , s ą t r u d n o d o s t ę p n e i nie n a d a j ą s i ę do u p o ­ w s z e c h n i a n i a tej dziedziny polskiego f o l k l o r u . W y ­ mienione d z i e ł a p r z e d s t a w i a j ą o g r o m n ą w a r t o ś ć dla b a d a c z y l i t e r a t u r y , k u l t u r y i etnografii p o l s k i e j ; d l a czytelnika szukającego w pieśni ludowej p i ę k n a i prawdy o ż y c i u i odczuciach ludu — m a t e r i a ł w nich z e b r a n y jest z b y t obszerny i za m a ł o w y s e l e k c j o n o ­ wany. G r o m a d z ą c w s w o j e j antologii to w s z y s t k o , co spo­ śród tysięcy pieśni ludowych w y d a w a ł o mu się n a j ­ 172 Stelmachowska 1 p i ę k n i e j s z e , d o k o n a ł P r z y b o ś wielkiego z a d a n i a , spo­ p u l a r y z o w a ł w s z e r o k i c h k r ę g a c h c z y t e l n i c z y c h 674 teksty, m a ł o d o t y c h c z a s znane. Mimo licznych niedostatków, o których będzie m o ­ w a później, „Jabłoneczka" spełniła s w o j ą rolę. Z a w a r ­ ty w n i e j m a t e r i a ł p i e ś n i o w y jest i l u d o w y , i ł a d n y . C z y t e l n i k s i ę g n i e n i e w ą t p l i w i e po a n t o l o g i ę P r z y b o ­ sia. aby o d k r y w a ć w niej coraz to n o w e s k a r b y p o l ­ skiej twórczości pieśniarskiej. Wystarczy przekonać s i ę o t y m w e r t u j ą c zbiorek. S z c z e r e u z n a n i e n a l e ż y się Przybosiowi cd wszystkich m i ł o ś n i k ó w twórczości ludowej za i n i c j a t y w ę i trud w y d a n i a „Jabłoneczki". C z ę ś ć t e k s t o w ą antologii poprzedza obszerny w s t ę p . Z n a l a z ł y się w nim s ą d y autora n a temat p i e ś n i l u ­ dowej w o g ó l e , o m ó w i e n i e c e l u i z a d a ń p o d j ę t e j p r a ­ cy oraz — p r z y o k a z j i — u w a g i d o t y c z ą c e o s i ą g n i ę ć i Julian P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a . Antologia p i e ś n i l u d o w e j . W a r s z a w a 1953. P a ń s t w o w y W y a a w n i c z y . 8° s. 511, 1 n l b . polskiej Instytut �B y s t r o n i a . P r z y b o ś g r o m a d z i p i e ś n i ze w s z y s t k i c h r e ­ g i o n ó w Polski, d o k o n y w u j ą c przy tym wyboru w o p a r c i u o k r y t e r i a a r t y s t y c z n e , W u j ę c i u a u t o r a (w p e w n y m sensie) „ J a b l o n e c z k a " s t a ć s i ę m i a ł a p r z e ­ c i w s t a w i e n i e m w y d a n e j p r z e d w o j n ą antologii B y ­ s t r o n i a ^ d z i e s i ę c i o k r o t n i e n i e m a l u b o ż s z e j w teksty, opartej n a z a s a d a c h , k t ó r e P r z y b o s i o w i nie w y d a w a ł y s i ę s ł u s z n e . „ B y s t r o n i o w i nie c h o d z i ł o o w y b ó r n a j ­ ł a d n i e j s z y c h p i e ś n i , lecz p r z e d e w s z y s t k i m o i l u s t r a c j ę s w o i c h tez o istocie p i e ś n i l u d o w e j . N i e w a r t o ś c i o ­ w a ł on p i e ś n i , w y b i e r a ł t e k s t y n i e dlatego, ż e p i ę k ­ ne, lecz ż e r e p r e z e n t u j ą t a k i l u b i n n y r o d z a j w s t w o ­ r z o n e j przez niego k l a s y f i k a c j i . " 3 T a k i s ą d o B y s t r o n i u , k t ó r e m u n i e podobna o d m ó ­ w i ć z a s ł u g w dziedzinie p r a c n a d f o l k l o r e m p o l s k i m — wydaje się nam niesłuszny. Jeżeli nawet przyjmie­ my, ż e antaiogia B y s t r o n i a p o w s t a ł a d l a p o p a r c i a w ł a s n y c h jego tez o p i e ś n i l u d o w e j , nie d y s k w a l i f i ­ k u j e to jeszcze j e j w a r t o ś c i . Z r e s z t ą w i e l e t e k s t ó w zamieszczonych u B y s t r o n i a , albo i c h w a r i a n t ó w , znaleźć można również w „Jabłoneczce".,. Przyboś zarzuca Bystroniowi niewłaściwą ocenę pieśni ludowej: „ B y s t r o ń d o p a t r y w a ł się nawet szcze­ g ó l n e j cechy t w ó r c z o ś c i l u d u w t y m , ż e n i e s i e ona, j a k samo ż y c i e , r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś c i o w y c h i z p o w a g ą n a u k o w c a p r z y s t ę p o w a ł z a r ó w n o do t e k ­ s t ó w n i j a k i c h , j a k i do u t w o r ó w o w y s o k i e j w a r t o ś ­ c i a r t y s t y c z n e j . A l e nie jest to cecha w y r ó ż n i a j ą c a ; podobnie j a k l i t e r a t u r a p i s a n a , i t w ó r c z o ś ć l u d o w a bezimienna m a swoje szczyty i niziny. Z a s ó b p i e ś n i l u d o w y c h , k t ó r e n a m z a p i s a l i zbieracze, obejmuje k i l k a w i e k ó w p o e z j i c h ł o p s k i e j , nie p r z e b r a n e j nigdy przez ż a d n e g o h i s t o r y k a l i t e r a t u r y . P i e ś n i ludowe traktowano j a k o folklorystyczny zabytek, a nie jako p o e z j ę , w k t ó r e j obok a r c y d z i e ł z n a l e ź ć s i ę m u s z ą u t w o r y b e z w a r t o ś c i o w e , podobnie j a k w l i t e r a t u r z e pisanej."5 Twierdzenie Bystronia o t w ó r c z o ś c i ludowej, która „ j a k samo ż y c i e niesie r z e c z y cenne obok b e z w a r t o ś ­ c i o w y c h " n i e w y d a j e n a m s i ę bez r a c j i . P r z y z n a j e m u z r e s z t ą s ł u s z n o ś ć i s a m P r z y b o ś . W e w s t ę p i e do „Polskiej pieśni ludowej" B y s t r o ń pisze: „Wbrew utartemu w dotychczasowych w y d a w n i c t w a c h z w y ­ czajowi umieszczania t e k s t ó w najbardziej odpowia­ dających l i t e r a c k i m gustom p u b l i c z n o ś c i , - a zatem c z ę s t o sztucznie zrekonstruowanych i troskliwie u p i ę k s z a n y c h , w r e z u l t a c i e z a ś d a j ą c y c h f a ł s z y w e po­ j ę c i e o p i e ś n i l u d o w e j , w zbiorze n i n i e j s z y m w y b r a ­ n e s ą p i e ś n i n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s t y c z n e , bez j a ­ k i c h k o l w i e k z m i a n , o p u s z c z e ń czy u z u p e ł n i e ń , t a k j a k j e l u d do d z i ś d n i a ś p i e w a . K a ż d y tekst o k r e ś ­ lony j e s t t e r y t o r i a l n i e , p r z y c z y m p r z y i c h w y b o r z e m i a r o d a j n ą by)a z a s a d a możliwie równomiernego u w z g l ę d n i e n i a w s z y s t k i c h z i e m polskich"^. 1 O b y d w u a u t o r o m antologii chodziło o wybranie i przekazanie t e k s t ó w prawdziwie ludowych. B y s t r o ń dobierał najbardziej charakterystyczne, P r z y b o ś prze­ de w s z y s t k i m — p i ę k n e . B y s t r o ń z d a j e sobie s p r a w ę z t r u d n o ś c i p o d a n i a d o k ł a d n e j definicji p i e ś n i ludowej. Nie tylko b » w i e m one w y w i e r a ł y duży w p ł y w na naszą literaturę: „ w i e d z i e ć warto, ż e i w p ł y w l i t e r a c k i n a n a s z ą p i e ś ń l u d o w ą b y ł bardzo silny, ż e w i e l k a ilość p i e ś n i m i ­ łosnych, zalotnych i komicznych, a t a k ż e pewna ilość pieśni balladowych o w ą t k a c h tragicznych — p o w s t a ł a pod w p ł y w e m l i t e r a t u r y X V I i X V I I w i e ­ k u , k t ó r ą w ę d r o w n i ś p i e w a c y , r y b a ł c i czy t e ż zbiory drukowane pieśni szlacheckich lub też wreszcie r ę ­ k o p i ś m i e n n e silvae r e r u m r o z p o w s z e c h n i a ł y bezpo- * J a n Stanisław Bystroń: Polska pieśń ludowa. W y b ó r . K r a k ó w 1925. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 7—6. N p . J a s i o konie p o i ł , K a s i a w o d ę b r a ł a ( B y s t r o ń : P o l s k a p i e ś ń l u d o w a s. 28—31; P r z y b o ś : J a b ł o n e c z ­ k a s. 91—94), N a s z m a i k z i e l o n y ( B y s t r o ń , j w . , s. 17— 18; P r z y b o ś , j w . , s. 208—209), W p o l u l i p e ń k a , w p o ­ l u zielona ( B y s t r o ń , j w . , s. 18—19; P r z y b o ś , j w . , s. 246—247) i w i e l e i n n y c h . P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a , w s t ę p s, 8. « s. X L I I . 4 5 średnio i p o ś r e d n i o w ś r ó d szerszych warstw s p o ł e ­ c z e ń s t w a . G d z i e ż t u p r z e p r o w a d z i ć granice, k i e d y ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e tu k r e s p i e ś n i l u d o w e j , a z a ­ czyna się poezja literacka?"" „ P i e ś n i ą l u d o w ą — pisze dalej — j e s t b e z i m i e n n a t w ó r c z o ś ć l u d u ; w ten s p o s ó b w y ł ą c z a m y w s z e l k i c h p o e t ó w i w i e r s z o k l e t ó w w i e j s k i c h i m a m y do c z y ­ nienia j e d y n i e z p i e ś n i ą , k t ó r e j autor jest n a m n i e z n a ­ ny, z p i e ś n i ą w r e s z c i e , k t ó r a ś p i e w a n a przez d ł u g i e lata, d r o g ą p o w o l n y c h z m i a n t a k s i ę d o s t o s o w a ł a do swego ś r o d o w i s k a , ż e s ł u s z n i e m o ż n a j ą n a z w a ć w ł a s ­ n o ś c i ą s w o j e j grupy."8 P r z y b o ś n i e podaje d o k ł a d n e j d e f i n i c j i tego, co s a m za p i e ś ń l u d o w ą u w a ż a , a l e s t w i e r d z a z a B y s t r o n i e m , ż e : „ N i e z a l e ż n i e od i c h s p o ł e c z n e g o pochodzenia p i e ś ­ ni od d a w n a u t r z y m u j ą c e s i ę w ś p i e w i e l u d u , n a l e ż y u w a ż a ć n a r ó w n i z p i e ś n i a m i samorodnie c h ł o p s k i m i za ludowe. Z o s t a ł y one b o w i e m w u s t a c h ś p i e w a k ó w sprawdzone, p r z e m i e n i o n e , p r z y s t o s o w a n e do i c h p o ­ j ę ć tak, ż e c z ę s t o m o ż e m y u w a ż a ć p i e ś n i pochodze­ n i a szlacheckiego, ś p i e w a n e przez c h ł o p ó w z a p r z e ­ róbki — twórcze"9. O k r e ś l e n i e P r z y b o s i a nie w n o s i w ł a ś c i w i e n i c n o w e ­ go. J e s t p o w t ó r z e n i e m opinii B y s t r o n i a o i n n e j n i e c o szacie s ł o w n e j . P r z y o k a z j i n a l e ż a ł o b y istotnie z w r ó c i ć u w a g ę n a brak poprawnej i w y c z e r p u j ą c e j definicji pieśni l u ­ d o w e j . P o d a n e b o w i e m przez B y s t r o n i a , P r z y b o s i a i i n n y c h są n i e d o k ł a d n e , i n i e z a w s z e s ł u s z n e . P r z y b o s i o w i , podobnie j a k i B y s t r o n i o w i , c h o d z i ł o 0 poprawne i wierne wydanie t e k s t ó w ludowych. Z a ­ gadnieniu temu p o ś w i ę c i ł P r z y b o ś d u ż o miejsca z a ­ r ó w n o w e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " , j a k i n a ł a ­ m a c h „&ycia L i t e r a c k i e g o " : „ N i e przez b r a k s z a c u n k u d l a o r y g i n a ł u l u d o w e g o 1 nie przez s t y l i z a c j ę w i e d z i e droga do t w ó r c z e j p o ­ e z j i l u d o w e j , to jest do p o e z j i tak t r a f i a j ą c e j w u p o ­ d o b a n i a powszechne, ż e b y p r z e s z ł a w p i e ś ń l u d o w ą , v/ p r z y s ł o w i a , w p o r z e k a d ł a , h a s ł a , (...) T r z e b a z e r w a ć z p r z e s ą d e m , ż e s z t u k a » p r y m i t y w n a s jest c z y m ś n i ż s z y m od s z t u k i » u c z o n e j « i ż e co n a j w y ż e j s ł u ż y ć m o ż e z a p r e t e k s t do a r t y s t y c z n y c h w a r i a c j i n a j e j temat. N a j p i l n i e j s z y m w i ę c z a d a n i e m p o e t ó w i m u z y k ó w m a j ą c y c h uszy czułe na auten­ t y c z n ą p i e ś ń l u d o w ą jest obrona o r y g i n a ł u ludowego przed przerabiaczami, popsujami i falsyfikatorami. Z a d a n i a tego p o w i n n i by s i ę p o d j ą ć w ł a ś c i w i e k r y t y ­ cy, a l e czy m a m y t a k i c h k r y t y k ó w ? O p i e k a n a d c z y ­ s t o ś c i ą t e k s t ó w ś p i e w a n y c h przez liczne z e s p o ł y ś p i e ­ w a c z e i taneczne m u s i w i ę c p r z y p a ś ć z n a w c o m p o ­ e z j i — a w i ę c poetom. N a n i c h w i n n a s p o c z ą ć o d p o ­ w i e d z i a l n o ś ć i troska o dobór n a j p e ł n i e j s z y c h i n a j ­ starszych odmian t e k s t ó w " . 1 0 I słusznie. P i e ś ń ludowa powinna p o d l e g a ć takim samym prawom ochronnym, jak wszelkie literackie d z i e ł o a u t o r s k i e . W b r e w t e m u , co o b u r z a P r z y b o s i a , pieśń ludowa pośród z a b y t k ó w literatury pełni prze­ cież f u n k c j ę d o k u m e n t a c y j n ą . Jeżeli nawet wybór zostanie s p o r z ą d z o n y w y ł ą c z n i e pod k ą t e m w a l o r ó w l i t e r a c k i c h , p i e ś ń pozostanie z a w s z e d o k u m e n t e m o b y ­ c z a j o w y m , j ę z y k o w y m i a r t y s t y c z n y m danego ś r o ­ d o w i s k a , w p e w n e j epoce. W p r z e c i w i e ń s t w i e do d z i s i e j s z y c h metod, o p a r t y c h na z e s p o ł o w e j pracy ekip odpowiednio przygotowa­ n y c h i w y p o s a ż o n y c h , d a w n i zbieracze, j a k : K o l b e r g , G l o g e r i i n n i (z k t ó r y c h obficie czerpie P r z y b o ś ) do­ konywali sami olbrzymiej pracy zbieraczej, k i e r u j ą c s i ę w ł a s n y m i i nie z a w s z e ś c i ś l e p r z e s t r z e g a n y m i p r a ­ w i d ł a m i , c z a s e m k o r z y s t a j ą c z pomocy z n a j o m y c h l u b p r z y j a c i ó ł , p r z y s t ę p u j ą c y c h do tej p r a c y z u p e ł n i e j u ż po a m a t o r s k u , J a k w i a d o m o , G l o g e r w zbiorze s w o i m nie z a c h o w u j e w ł a ś c i w o ś c i g w a r o w y c h w z a k r e s i e fo­ n e t y k i ; n i e m a m y r ó w n i e ż ż a d n e j p e w n o ś c i , czy t a k samo n i e p o s t ę p u j e z p o z o s t a ł y m i c e c h a m i g w a r y i c z y w e d l e w ł a s n e g o literackiego s m a k u t e k s t ó w n i e p o - " B y s t r o ń : A r t y z m p i e ś n i l u d o w e j , P o z n a ń 1921 s. 4. « J w . , s. 6—7. » P r z y b o ś ; J a b ł o n e c z k a s. 6—7. io J . P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w . Ż y c i e l i ­ t e r a c k i e 1953 n r 14—15 s. 7. 173 �prawią, Z w a i y w s z y całkowitą niemożność sprawdze­ n i a d z i s i a j , w j a k i e j m i e r z e i k t ó r e p i e ś n i z a p i s a n e zo­ s t a ł y w i e r n i e , nie s ą d z ę , aby b y ł o m o ż n a do b a r d z o prawdopodobnych b ł ę d ó w dawniejszych d o d a w a ć no­ w e przez wprowadzanie poprawek opartych jedynie n a w y c z u c i u p o e t y c k i m , c h o c i a ż b y w y p a d a ł y one b e z ­ w z g l ę d n i e na k o r z y ś ć tekstu. W ł a ś c i w y m miejscem na r e k o n s t r u k c j ę rzekomo prawdziwego brzmienia t e k s t u , z p o d a n i e m odpowiedniej m o t y w a c j i , b y ł y b y p r z y p i s y . W s z e l k i e o d s t ę p s t w a od t e k s t u ź r ó d ł o w e g o (terminem t a k i m n a z y w a ć b ę d z i e m y teksty zawarte w e w c z e ś n i e j d r u k o w a n y c h zbiorach, j a k i e p o s ł u ż y ł y P r z y b o s i o w i z a p o d s t a w ę do w y d a n i a jego antologii) n a j c z ę ś c i e j ź l e o d b i j a j ą s i ę n a t r e ś c i o w y m aspekcie pieśni i obniżają stronę artystyczną; jeżeli nawet w p ł y w a j ą n i e k i e d y n a tekst dodatnio, o s ł a b i a j ą w k a ż d y m r a z i e z a u f a n i e do w i e r n o ś c i p r z e k a z u . Po u w a ż n y m przejrzeniu i sprawdzeniu z tekstami ź r ó d ł o w y m i o k o ł o 300 p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k i " , o k a z a ł o się, ż e wiele z n i c h nosi p i ę t n o jeżeli nie j a k i e g o ś ś w i a d o m e g o w y g ł a d z a n i a r ę k ą a u t o r a antologii, to w k a ż d y m r a z i e n i e u w a g i p o s u n i ę t e j t a k daleko, ż e p o w o d u j ą c e j z n i e k s z t a ł c e n i e tekstu. Jaskrawsze wypadki takich zniekształceń się zilustrować przykładami. Trzecia zwrotka „Na wieczór przedślubny" u Przybosia brzmi: dadzą pieśni „ B e n d ó nom grali, bendo spsiewali, m y loboje, p r z e z ł u l t o r z e m ( o ł t a r z e m ) bendziem ś l u b brali" — u podczas gdy u Steffena, z k t ó r e g o zbioru P r z y b o ś s w ó j tekst z a c z e r p n ą ł , w i e r s z trzeci o w e j . z w r o t k i j e s t daleko b a r d z i e j z r o z u m i a ł y i b r z m i i n a c z e j : „ m y łoboje, przed 1 łulturzem" '. bosia p o s t u l a t o w i wierności przekazywania tekstu. W całej p i e ś n i „Jasio" ani ż a d n e inne i m i ę w ł a s n e nie w y s t ę p u j e . i J a k dalece n i e d u ż e s t o s u n k o w o o d c h y l e n i a ó d t e k ­ stu ź r ó d ł o w e g o w p ł y w a j ą n a z m i a n ę t r e ś c i , z a c i e r a j ą p o i n t ę , a w s k u t e k tego o b n i ż a j ą jego w a r t o ś c i a r t y ­ styczne, p r z e k o n u j e m y s i ę n a p r z y k ł a d z i e p i e ś n i „ M a m babę, mam". Wedle Przybosia p o c z ą t e k jest n a s t ę p u j ą c y : 1 6 „Mam babę, m a m — nie sprzedam ją." kochaną, U Kolberga, służącego Przybosiowi p o c z ą t e k tej p i e ś n i b r z m i i n a c z e j : „Mam babę, mam — kochaną, i sprzedam j ą " . jedyną za podstawę, jedyną 1 7 W dalszym c i ą g u tekstu c y t u j ę z a Przybosiem: „ N i e d a m j e j z a t r z y — bo m i ł a d n i e p a t r z y m a m babę, mam. N i e d a m z a cztery — z r o b i ę z n i e j l i r y i będę grać. Nie dam jej za pięć — umie uprać, uszyć, m a m babę, mam. N i e d a m j e j z a s z e ś ć — bo m i g o t u j e j e ś ć , m a m babę, mam." N i e s ą d z i m y , aby w y d a w c a „ J a b ł o n e c z k i " n i e z r o ­ z u m i a ł w ł a ś c i w e g o s e n s u p i e ś n i . P o d pozorem t a r g u z domniemanym n a b y w c ą p i e ś n i a r z ludowy dokonuje p o c h w a ł y b a b y - ż o n y . O k a z u j e s i ę , ż e n a b a b ę nie m a w ł a ś c i w i e ceny, bo w d o m u j e s t i m i ł a , i p o ż y t e c z n a . C h ę ć s p r z e d a ż y b y ł a t y l k o p r e t e k s t e m do w y g ł o s z e ­ nia p a n e g i r y k u n a j e j c z e ś ć . Analogiczny w y p a d e k zachodzi w pieśni „ K o ł y s z ę j a cały dzleń" ^. 1 Podobnie w p i e ś n i „ K o l e ł a s a " z a p i s a n e j w neezce" n a s. 193—194: „Jabło- „Kołyszę ja cały dzień, a nigdy s i ę nie w y ś p i ę . K o ł y s z ę j a i w nocy, m o j e s p ł a k a n e oczy." „ U c i e k a j , nie u c i e k a j z w i a n e c z k i e m do ł a s a m a j e r a n do k o l a n , c h u s t e c z k a do p a s a " — sens j e s t n i e z r o z u m i a ł y . Dlaczego d z i e w c z y n a m i a ł a ­ b y j e d n o c z e ś n i e u c i e k a ć i n i e u c i e k a ć ? W y j a ś n i a to poprawny tekst źródła: Wersja Kolberga, jest odmienna: „ Z i m n e g o w i a t r u , zimnego •— w y r w i j ż e n a m , p a n i e w i e t r z e jednego. K t ó r e g o by, jakiego? Z e d w o r a J a s i a do tego, 1 W tekście źródłowym u Kolberga * brzmienie wiersza jest n a s t ę p u j ą c e : poprawne „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , N i e c h ci P a n B ó g d o p o m o ż e , Chmielu niebożę." partykuły wzmacniającej „to" — pieś­ dobitnie z a z n a c z a , ż e chodzi t u o tego, Jasia, W p r z y p i s a c h K o z ł o w s k i podaje u w a g ę : „ W n i e k t ó ­ r y c h w s i a c h z a m i a s t tego w i e r s z a ś p i e w a j ą : „ O j c h m i e l u , oj n i e b o ż ę , to n a d ó ł , to k u g ó r z e . " w 1 1 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 174. A . S t e f fen: Z b i ó r p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h W a r m i i . P o z n a ń 1931 s. 3. K o l b e r g : S a n d o m i e r s k i e 1 s. 66 n r 68, K o l b e r g : M a z o w s z e 1 s. 179 n r 63. 15 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 232—233. 174 Przybosia N i e p o p r a w n e o d c z y t a n i e t e k s t u pochodzi prawdo­ podobnie s t ą d , ż e K o l b e r g t ę z w r o t k ę u m i e ś c i ł p o d pięciolinią, nie postawił znaków przestankowych i tylko drugi wiersz rozpoczął dużą literą. Kropki i p r z e c i n k i w „ J a b ł o n e c z c e " p o c h o d z ą od P r z y b o ­ sia i s ą ź l e postawione. K r o p k a niepotrzebnie k o ń c z y wiersz drugi. Weselna pieśń o chmielu^ u K o z ł o w s k i e g o ^ , z k t ó ­ rego czerpie P r z y b o ś , m a n a s t ę p u j ą c y refren w ł a ś c i ­ wy: to tego". „Dumka dziewczęcia"is — z w r o t c e s z ó s t e j tej pieśni P r z y b o ś n a d a ł i m i ę w ł a s n e „ J a s i e ń k o " pospo­ litemu „kochankowi". Zmiana, c a ł k o w i c i e dowolna, dokonana z o s t a ł a prawdopodobnie n a rzecz zgodniejszego r y m u , w b r e w w i ę c w y s u w a n e m u p r z e z P r z y ­ 1 2 dla 1 W p i e ś n i s o b ó t k o w e j , z a p i s a n e j u P r z y b o s i a n a str. 206, do drugiego w i e r s z a z w r o t k i d r u g i e j z n ó w z a ­ kradł się błąd: Za pomocą niarz ludowy a n i e innego źródłem „ K o ł y s z ę j a cały dzień, k o ł y s z ę j a i w nocy, a nigdy s i ę nie w y ś p i ą m o j e s p ł a k a n e oczy." * „ U c i e k a j , n i e cekaj"V3, „Ze dwora Jasia będąca w P r z y b o ś w y b r a ł ten d r u g i r e f r e n z p r z y p i s u , a l e czy słusznie? IB P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 326. K o l b e r g : K a l i s k i e 23 s. 159 n r 149. IS P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s 319. !9 K o l b e r g : M a z o w s z e 3 s. 337 n r 550. 20 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 144. 21 K o r n e l K o z ł o w s k i : L u d . W a r s z a w a 1867 1 7 s. 231. �P o s p o l i c i e z n a n a i ż y w a j e s z c z e do d z i ś d n i a p i e ś ń b a l l a d o w a „ P o d o l a n k a " c y t o w a n a jest w „ J a b ł o n e c z ce" z a C z e r n i k i e m , t a k s a m o j a k i d r u g a w e r s j a b a l l a d y „ P a n i p a n a zabita". P o m i j a j ą c j u ż f a k t , ż e Czernik w swojej „Poezji c h ł o p ó w polskich" (Warsza­ w a 1951) r e k o n s t r u u j e teksty, u w a ż a m y , a ż autor a n ­ tologii p o w i n i e n b y ł c z e r p a ć t e k s t b e z p o ś r e d n i o ze ź r ó d ł a , a nie z a p o ś r e d n i c t w e m C z e r n i k a , k t ó r y s i ę ostatecznie opiera n a K o l b e r g u . P r z e j d ź m y t e r a s do innego r o d z a j u n i e z g o d n o ś c i m i ę d z y tekstem „ J a b ł o n e c z k i " a tekstami ź r ó d ł o w y m i , jakie jej autorowi p o s ł u ż y ł y za podstawę.. Z a l i c z y l i ś ­ m y do n i c h d o w o l n e s t r e s z c z e n i a . N a str. 326—327 „ J a b ł o n e c z k i " u m i e ś c i ł Przyboś p i e ś ń z a t y t u ł o w a n ą „Ej m u r a w a , murawa". T e k s t ten zaczerpnięty został z „Ludu" Kolberga^. Przyboś o p u ś c i ł t u z w r o t k ę p i e r w s z ą ( z a p i s a n ą pod p i ę c i o l i ­ n i ą ) , k t ó r e j p r a w d o p o d o b n i e n i e z a u w a ż y ł . M o g ł o to z d a r z y ć się z ł a t w o ś c i ą , z w ł a s z c z a ż e druga zwrotka z o s t a ł a b ł ę d n i e oznaczona k o l e j n y m n u m e r e m „1". Zwrotka pierwsza łączy s i ę tymczasem tematycznie z c a ł o ś c i ą i jest r o d z a j e m „ a u t o a p o s t r o f y " . D l a i l u ­ s t r a c j i c y t u j ę p i e r w s z ą z w r o t k ę za K o l b e r g i e m , p o ­ zostałe za Przybosiem: E j murawa, murawa, da, n a m u r a w i e ł a w a , ej, n a j m i l s z a m i z t o b ą , da, ż o n e c z k o z a b a w a . E j , murawa, murawa, da, n a m u r a w i e sanie, ej, n a j m i l s z e m i z w a m i , da, d z i e c i a k i gadanie. dzieci m o j e , dzieci, coście mnie obsiadły, nie siał j a , nie orał, coż będziecie jadły?" K o l b e r g w t. 19 K i e l e c k i e , n o t u j e d w i e r ó ż n e p i e ś ­ n i o S t r a l i , n a str. 161, pod n r 485 i n a str. 162 n r 487. P r z y b o ś podaje j e pod w s p ó l n y m t y t u ł e m S t r a l a , z a z n a c z a j ą c r ó ż n o ś ć pochodzenia c y f r a m i I , I I i n a ­ z w a m i m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r y c h p o c h o d z ą teksty. P o s t ę p o w a n i e takie w y d a j e się n i e s ł u s z n e m. in. i dlatego, ż e a n t o l o g i ę s w o j ą t r a k t u j e P r z y b o ś j a k o osnowę słowną pieśni. Tymczasem pieśni łączone sztucznie m a j ą n a j c z ę ś c i e j z u p e ł n i e r ó ż n y r y t m , u n i e ­ możliwiający śpiewanie na wspólną melodię połą­ czonego t e k s t u . P i e r w s z a p i e ś ń o S t r a l i o p r ó c z w i e r ­ sza p i e r w s z e g o s i e d m i o z g ł o s k o w e g o m a w pozosta­ ł y c h p i ę c i u r e g u l a r n i e po o s i e m z g ł o s e k , p i e ś ń d r u g a natomiast s k ł a d a s i ę w całości z wierszy s z e ś c i o z g ł o s k o w y c h . P o d o b n i e w p i e ś n i „ J a b ł o n e c z k a i jawor" ** z n a l a z ł y s i ę d w a r ó ż n e teksty, p o ł ą c z o n e p r a w d o p o ­ dobnie n a p o d s t a w i e w s p ó l n e g o r e f r e n u „...hej' l e l u j a ! " , pomimo różnicy w budowie rytmicznej. C z ę ś ć p i e r w ­ sza s k ł a d a s i ę z trzynastu s z e s n a s t o z g ł o s k o w y c h w i e r ­ szy. C z ę ś ć d r u g a , o j a w o r z e , m a b u d o w ę nieregu­ l a r n ą : w i e r s z e 1 i 2 l i c z ą 12 z g ł o s e k ; 3, 4, 5 — 14; i 7 _ 15; 8, 9 — .13; 10 — 12; 11 — 14; 12 i 13 — 12; w i e r s z 14 — z g ł o s e k 15. 2 6 , , O j , p u ś ć k o n i a do k o n i da, s a m se i d ź do ż o n y . O j , p u ś ć konia n i e c h leci da, s a m se i d ź do d z i e c i . Ej, da, ej, da, Bliżej jednak zajmiemy się zjawiskiem odwrotnym, k i e d y to z d w ó c h r ó ż n y c h t e k s t ó w ź r ó d ł o w y c h P r z y ­ boś tworzy j e d n ą całość. ł P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ N i e o d j e ż d ż a j ode mnie"2S w k t ó r e j d z i e w c z y n a d a r e m n i e u s i ł u j e zatrzymać odjeżdżającego kochanka. Z a nieczułość na p r o ś b y i ł z y dziewczyny niegodziwca spotyka z a s ł u ­ żona kara — motyw charakterystyczny i często w y ­ stępujący w pieśniach ludowych. W omawianej p i e ś ­ n i m o t y w ten w y s t ę p u j e dopiero w o m a w i a n e j z w r o t ­ ce, k t ó r e j u P r z y b o s i a b r a k , c h o c i a ż z n a j ą K o l ­ berg, z k t ó r e g o z b i o r ó w P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł : > „ U j e c h a ł ci m i l ę , złamał nogę, syję. P a n B ó g c i go s k a r a ł za g r z e c n ą dziewcynę"24. Poza o m ó w i o n y m i przykładami naliczyliśmy w s p r a w d z o n y c h p i e ś n i a c h j e s z c z e 15, k t ó r e z o s t a ł y do­ w o l n i e s k r ó c o n e przez P r z y b o s i a , o c z y m w p r z y p i ­ sach najmniejszej w z m i a n k i nie ma. Podajemy poni­ ż e j z e s t a w i e n i e o p u s z c z o n y c h (w s t o s u n k u do t e k s t u źródłowego) zwrotek w pieśniach zebranych w „ J a b ł o n e c z c e " . Z o b . : t a b l i c a 1. N i e r z a d k i m z j a w i s k i e m w o m a w i a n e j antologii jest rozbicie jednego t e k s t u ludowego, z a c z e r p n i ę t e g o od K o l b e r g a , G l o g e r a i i n n y c h w y d a w c ó w , n a d w i e co najmniej pieśni odrębnej25. I n n y m p r z y k ł a d e m omawianej kategorii jest p i e ś ń „ B o g i n k i " n a str. 83 „ J a b ł o n e c z k i " , k t ó r a w e d l e s p i ­ su r z e c z y antologii P r z y b o s i a w y p i s a n a z o s t a ł a z „ L u ­ d u " K o l b e r g a — tom 19 K i e l e c k i e , n r 489—490. P r z y ­ pisy p i e ś n i tej d o t y c z ą c e k a z a ł y p ó j ś ć ś l a d a m i a u t o ­ r a antologii, a b y dociec, s k ą d w i a d o m o , ż e „ B o g i n k i " (z d w ó c h r ó ż n y c h f r a g m e n t ó w p o w s t a ł e ) to „ u r y w k i s t a r y c h p i e ś n i p o g a ń s k i c h ze w z m i a n k a m i o p o s t a ­ ciach mitycznych"". O k a z a ł o się, że ź r ó d ł e m i przy­ pisu, i p o m y s ł u p o ł ą c z e n i a d w ó c h t e k s t ó w w j e d e n , bo t a m w ł a ś n i e f r a g m e n t y d w ó c h r ó ż n y c h p i e ś n i p o ­ dane z o s t a ł y t u ż po sobie, j e s t A . B r u c k n e r a „ M i t o l o ­ gia polska", W a r s z a w a 1924. W e d l e B r u c k n e r a „ s t r a ­ l a " to d u c h w i e t r z n y , l a t a w i e c , a w i ę c p o s t a ć m i t y c z ­ na, a „boginki", r ó w n i e ż przedstawicielki ś w i a t a m i ­ tycznego, to m a m u n y i p a n u ń c i c e . P r z y t e r m i n i e „ b o ­ g i n k i " B r u c k n e r podaje o b j a ś n i e n i e w n a w i a s i e : „ n a ­ z w a to o d w i e c z n a , rodzima"28. N i e w y d a j e s i ę r z e c z ą s ł u s z n ą n a podstawie d w ó c h w y r a z ó w , k t ó r y c h h i ­ storia jest w zasadzie nieustalona, c a ł ą p i e ś ń u z n a ć za starą, p o g a ń s k ą , t y m bardziej, ż e „ S ł o w n i k ety­ mologiczny j ę z y k a polskiego", K r a k ó w 1927, pod h a ­ s ł e m „ B ó g " — inaczej o b j a ś n i a pochodny w y r a z : „ b o g i n i — l u d o w e , o d 16 w . z n a n e boginki, m a m u ­ ny, r u s a ł k i , wiły..." Nie mogą zatem p i e ś n i za­ c y t o w a n e przez P r z y b o s i a b y ć f r a g m e n t a m i s t a r y c h , p o g a ń s k i c h ś p i e w ó w , skoro c a ł a i c h b u d o w a i s ł o w ­ n i c t w o n i e w s k a z u j ą n a to, a n a z w a m i t y c z n y c h b o g i ­ nek z n a n a j e s t u n a s dopiero od X V I w i e k u . Sztuczne ł ą c z e n i e p i e ś n i jest niezgodne z o g ó l n i e przyjętymi i gorąco propagowanymi przez s a m e g o autora antologii z a s a d a m i o w i e r n o ś c i w cytowaniu t e k s t ó w l u d o w y c h . W a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w " 2 9 pisze P r z y b o ś : „ . . . t r z e b a d b a ć , ż e b y ś p i e ­ wano melodie i s ł o w a prawdziwie ludowe, ż e b y nie c z ę s t o w a n o m i e s z k a ń c ó w miast falsyfikatami. Nie­ stety c z ę s t o s i ę z d a r z a , ż e k i e r o w n i c y c h ó r ó w i o r ­ kiestr z a c h o w u j ą s i ę wobec p i e ś n i ludowej j a k dzie­ dzice n a f o l w a r k u : z l e k c e w a ż e n i e m i p o g a r d ą d l a o r y g i n a ł u ludowego. P r z y s t r a j a j ą i m u z y k ę , i t e k s t dowolnymi fioriturkami, m i e s z a j ą zwrotki ni w p i ę ć , ni w d z i e w i ę ć , k l e c ą c ze s ł ó w r ó ż n y c h p i e ś n i j e d e n tekst bez sensu. P r a k t y k a ta p r z y p o m i n a z a b a w y d a d a i s t ó w . P o w s t a j e j a k i ś a b s u r d a l n y zlepek z d a ń w B S K o l b e r g : L u b e l s k i e 17 s. 24 n r 60. P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 224. K o l b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 107, Przykładem rozbicia m o ż e b y ć p i e ś ń zapisana przez K o l b e r g a w t. 4, K u j a w y , s. 7 n r 109, k t ó r ą P r z y b o ś p r z e n i ó s ł do s w e g o z b i o r u j a k o d w i e r ó ż n e p i e ś n i : „ K i e d y b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda" — „ J a b ł o n e c z ­ k a " , s. 219 (w s k ł a d tej p i e ś n i w e s z ł y 4 p i e r w s z e zwrotki p i e ś n i zapisanej u Kolberga) — i „ Ż e b y ś ty m n i e m o j a m i ł a c h c i a ł a " — „ J a b ł o n e c z k a " , s, 242 ( p i e ś ń t a s t a n o w i 5, 6 i 7 z w r o t k ę t e k s t u K o l b e r g a ) . a s 2 4 2 5 28 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 77—78 —• p i e ś ń p o w s t a ­ ł a na podstawie t e k s t ó w z a c z e r p n i ę t y c h z Zegoty Paulego „ p i e ś n i l u d u polskiego w G a l i c j i " , Lwów 1833, z a p i s a n y c h p o d k o l e j n y m i n u m e r a m i 1, 2, j a k o pieśni różne. 27 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 478. 28 A , B r u c k n e r : M i t o l o g i a p o l s k a . W a r s z a w a 1924, s. 116. 29 „ Z y c i e l i t e r a c k i e " 1953 n r 14—15 s. 7. 175 �lukrze ckliwej muzyczki, nic lub niewiele m a j ą c y wspólnego z pieśnią chłopską." D o t y c h w s z y s t k i c h n i e d o k ł a d n o ś c i dochodzi j e s z ­ cze spora l i c z b a w a r i a n t ó w tej s a m e j p i e ś n i , u m i e s z ­ c z o n y c h w r ó ż n y c h d z i a ł a c h k s i ą ż k i . W o b e c bogate­ go zasobu p o l s k i c h p i e ś n i l u d o w y c h i w o b e c f a k t u p r z e j r z e n i a przez P r z y b o s i a k i l k u d z i e s i ę c i u i c h t y ­ s i ę c y , n a l e ż a ł o b y m o ż e w ł ą c z y ć do z b i o r u t y l k o j e d e n z w a r i a n t ó w pieśni. Nagromadzenie bowiem wielu odmian tej s a m e j p i e ś n i w antologii m o ż e n a s u n ą ć c z y t e l n i k o w i s ł u s z n e przypuszczenie, ż e m n o g o ś ć n a ­ szego l u d o w e g o zasobu p i e ś n i a r s k i e g o p o l e g a n i e n a w i e l k i e j liczbie z u p e ł n i e r ó ż n y c h p i e ś n i , lecz n a d u ­ ż e j i l o ś c i o d m i a n jednego t e k s t u . I n n y m rodzajem p r z e k s z t a ł c e ń tekstowych s ą do­ w o l n e z m i a n y w p r o w a d z o n e przez P r z y b o s i a m . i n . do p i e ś n i „ J a s i e ń k o z K a s i ą p o l u b i l i s i ę " . C h o d z i tu 0 z m i a n ę imienia bohaterki Skolasi (jak brzmi w ł a ś ­ c i w e i m i ę u K o l b e r g a — M a z o w s z e t 5 s. 268 n r 278— k t ó r e g o t e k s t b y ł p o d s t a w ą d l a „ J a b ł o ń eczki") n a Kasię. Pod w z g l ę d e m rytmu, k t ó r y jedynie m ó g ł b y jakoś Przybosia tłumaczyć, pieśń nic n a tym nie z y ­ skuje. Schemat z g ł o s k o w e g o u k ł a d u zwrotek przed­ stawia s i ę następująco. Wiersze pierwszy, drugi 1 c z w a r t y k a ż d e j z w r o t k i m a j ą po p i ę ć z g ł o s e k , w i e r s z trzeci — s z e ś ć . J e d y n i e w p i e r w s z e j z w r o t c e w s k u ­ tek p r z y d ł u g i e g o imienia dziewczyny w i e r s z trzeci tekstu ź r ó d ł o w e g o (Kolberga) d ł u ż s z y jest o j e d n ą sylabę, a u Przybosia, przy zmianie imienia — k r ó t ­ szy r ó w n i e ż o j e d n ą s y l a b ę . D l a p r z y k ł a d u p o d a j e m y rozbitą na sylaby p i e r w s z ą z w r o t k ę wedle Przybosia: „Na-po-lu wiś-nie po-chy-li-ły się Ja-sień-ko z Ka-sią po-lu-bi-li się". U K o l b e r g a w i e r s z trzeci tej z w r o t k i b r z m i : „Hej Ja-sio ze „ H e j z g ó r y , (z g ó r y ) jadą Mazury, jedzie, jedzie M a z u r e c z e k , wiezie, wiezie m i wianeczek rozmarynowy, rozmarynowy." W p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ W y p r a w a p a n a do m ł y na"3i P r z y b o ś t r z y k r o t n i e o d s t ą p i ł od p r z y j ę t e g o w całej pieśni siedmiosylabicznego układu wierszy, z m i e n i a j ą c w z w r o t k a c h 24 i 25 w w i e r s z u p i e r w s z y m f o r m ę w o ł a c z a „ p a n " n a „ p a n i e " (bardzo n i e k o r z y s t ­ n a modernizacja, p o z b a w i a j ą c a p i e ś ń l u d o w y c h cech j ę z y k o w y c h ) i w z w r o t c e 36 w w i e r s z u p i e r w s z y m w s t a w i a j ą c nie i s t n i e j ą c y w t e k ś c i e ź r ó d ł o w y m ( K o l ­ b e r g : Ł ę c z y c k i e 22 s. 121 n r 203) w y r a z „ m n i e " , b u ­ rzący rytmiczną regularność wierszy. P o d o b n i e r z e c z s i ę m a w p i e ś n i pt. „ K o c h a n e k j a ­ d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a " . Z w r o t k a p i e r w s z a u P r z y b o s i a ( J a b ł o n e c z k a s. 127—128): „Chciał s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u z a b r o n i ć , ze s e r d u s z k a , ze szczerego, n i e mogli m u z a b r o n i ć . " N a t o m i a s t w „ P i e ś n i a c h l u d o w y c h z polskiego Ś l ą s ­ k a " t. 1 s. 51—52 n r 14, k t ó r y c h tekst b y ł ź r ó d ł e m dla Przybosia, czytamy: „ C h c i a ł s i ę Jasiek ż e n i ć , nie mogli m u zbronić, ze s e r d u s z k a ze szczerego n i e m o g l i m u z b r o n i ć . " Sko-Ia-sią". C o s k ł o n i ł o t w ó r c ę „ J a b ł o n c c z k i " do z m i a n y i m i e ­ n i a d z i e w c z y n y , nie w i e m y . W y d a j e s i ę jednak, ż e zmienianie imion w ł a s n y c h , pomijając już sprawę autentyczności pieśni ludo­ w y c h , jest n i e w ł a ś c i w e i z tego jeszcze w z g l ę d u , ż e w niektórych przypadkach, zwłaszcza w pieśniach b a l l a d o w y c h , i m i o n a w ł a s n e m o g ą p r z y c z y n i a ć s i ę do zlokalizowania i przynajmniej w przybliżeniu okre­ ślenia wieku pieśni. T y l e w sprawie wiernego przekazywania o r y g i n a ł u ludowego. P o n i e w a ż n a c z e l n ą z a s a d ą w y b o r u p i e ś n i do „ J a błoneczki" b y ł dla Przybosia artyzm, chcielibyśmy p o k r ó t c e zająć s i ę t y m zagadnieniem. B r a k teoretycz­ nych o p r a c o w a ń artyzmu w pieśniach ludowych ( J a ­ na S t a n i s ł a w a Bystronia: Artyzm pieśni ludowej. P o z n a ń 1921 — j e s t j e d y n ą p r a c ą s p r a w i e tej p o ś w i ę ­ c o n ą ) i s z c z u p ł e r a m y r e c e n z j i nie p o z w a l a j ą n a szczegółową analizę artystyczną t e k s t ó w zawartych w antologii P r z y b o s i a . S ą d oparty n a w y c z u c i u — t y m r a z e m w y p a d ł n a k o r z y ś ć autora „ J a b ł o n e c z k i " . W i ę k s z o ś ć p i e ś n i odznacza się prawdziwym pięk­ nem. L e k t u r a ich nierzadko dostarcza wzruszeń i przeżyć estetycznych, chociaż zdarzają s i ę w ś r ó d p i e ś n i i takie, wobec k t ó r y c h m i e l i b y ś m y p e w n e z a ­ s t r z e ż e n i a , czy istotnie n a l e ż ą do n a j l e p s z y c h pod w z g l ę d e m artystycznym. D l a p r z y k ł a d u cytujemy p i e ś ń z a p i s a n ą w „ J a b ł o n e c z c e " n a s t r . 25, pod n a d a n y m tytułem „ N a p a ń s k i e nie pójdę": „ C h ł o p i e c - c i j a , c h ł o p i e c , n a p a ń s k i e nie p ó j d ę , na p a ń s k i e nie pójdę, ani nie pojadę." W p i e ś n i tej, a raczej w k r ó t k i e j p r z y ś p i e w c e , do­ m i n u j ą przede w s z y s t k i m b a r d z o silne a k c e n t y spo­ ł e c z n e , lecz z a r t y z m e m m a o n a c h y b a n i e w i e l e w s p ó l ­ nego. J e d n y m z podstawowych warunków poprawności t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h jest rytmiczna z g o d n o ś ć w i e r ­ szy i strof. J e ż e l i ś p i e w a s i ę w s z y s t k i e z w r o t k i n a t ę s a m ą m e l o d i ę , to w s z y s t k i e n i e u m o t y w o w a n e z m i a n y w zakresie r y t m u s ą j e d n o c z e ś n i e wykroczeniem 176 przeciwko artyzmowi pieśni. W pieśni „Hej, z góry j a d ą mazury"30 s k r ó c o n y został wiersz pierwszy o d w i e z g ł o s k i , przez co p o z b a w i o n o go r ó w n i e ż p o ­ w t ó r z e n i a , charakterystycznego dla stylu p i e ś n i l u ­ dowej i w y s t ę p u j ą c e g o w c a ł e j p i e ś n i przez wszyst­ kie zwrotki. Zniekształcona zwrotka pierwsza brzmi n a s t ę p u j ą c o (w n a w i a s i e p o d a j e m y u z u p e ł n i e n i e t e k ­ stu n a p o d s t a w i e Z . G l o g e r a „ P i e ś n i ludu", 1892 s. 152 n r 14, z k t ó r y c h P r z y b o ś p i e ś ń t ę z a c z e r p n ą ł ) : C a ł a ta p i e ś ń s k ł a d a s i ę z szesnastu dwuwierszo­ w y c h zwrotek; k a ż d y pierwszy wiersz zwrotki m a 12 z g ł o s e k , k a ż d y d r u g i — 14, T y m c z a s e m w p r z y t o ­ czonej w y ż e j z w r o t c e P r z y b o ś w y d ł u ż a oba w i e r s z e o jedną sylabę, modernizując jednocześnie gwarowe cechy s ł o w n i c t w a . Na podstawie podanych p r z y k ł a d ó w i n a podsta­ wie wielu innych, które zostaną zacytowane w w y ­ kazie b ł ę d ó w wydawniczo-technicznych, stwierdzić m o ż n a , ż e najczęstszą p r z y c z y n ą n i e z g o d n o ś c i teksto­ w y c h antologii P r z y b o s i a z t e k s t a m i ź r ó d ł o w y m i j e s t n i e z a c h o w y w a n i e g w a r y . W e w s t ę p i e do „ J a b ł o n e c z k i " P r z y b o ś wprawdzie zaznacza, ż e nie u w z g l ę d n i a fo­ netycznych w ł a ś c i w o ś c i gwarowych, j a k mazurzenie, p o c h y l e n i a s a m o g ł o s e k i i n . S z k o d a , bo g w a r a — j a k o czynnik s k ł a d o w y formy z e w n ę t r z n e j p i e ś n i — bar­ dzo ś c i ś l e ł ą c z y s i ę z t r e ś c i ą . J ę z y k l i t e r a c k i n a j ­ c z ę ś c i e j nie h a r m o n i z u j e z t e m a t y k ą w p i e ś n i a c h z a ­ w a r t ą i sposobem m y ś l e n i a t w ó r c ó w l u d o w y c h . P o ­ z b a w i a n i e u t w o r ó w l u d o w y c h g w a r y o b n i ż a bardzo ich w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , odbiera i m w d z i ę k i u r o k . Pobudki społeczne, którymi kierował się Przyboś chcąc j a k najbardziej udostępnić i r o z p o w s z e c h n i ć p i e ś ń l u d o w ą , nie u z a s a d n i a j ą w ż a d n y m w y p a d k u w p r o w a d z a n i a do n i c h z m i a n t e k s t o w y c h . KoJejno przechodzimy do o m ó w i e n i a k l a s y f i k a c j i p i e ś n i dokonanej przez P r z y b o s i a w „ J a b ł o n e c z c e " . Klasyfikacja Bystronia, oparta n a zasadzie t r e ś c i o w o - f u n k c j o n a l n e j , daje n a j o g ó l n i e j s z e t y l k o r a m y p o d z i a ł o w e , b ę d ą c p i e r w s z ą u n a s p r ó b ą tego r o d z a ­ ju. Wydaje : że krokiem naprzód w tym zakresie jest k l a s y f i :ja, p r z y j ę t a przez „ P r a c o w n i ę badania tekstów luć ych" P I S — również treściowo-funkcjon a l n a , posz ona w schemacie g ł ó w n y m i rozbudo­ w a n a wew: rznie. Moment i k c j o n a l n o ś c i ograniczono t u j e d n a k do p i e ś n i treś< vo z w i ą z a n y c h z o b r z ę d a m i , w y k l u c z a ­ no P r z y b e . 3i P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s. 222—224. J a b ł o n e c z k a s. 135—139. �j ą c m o ż l i w o ś ć z a m ę t u w y n i k a j ą c e g o z f a k t u , ż e te same pieśni w r ó ż n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h m o g ą p e ł n i ć różne funkcje. P o d z i a ł pieśni zastosowany przez Przybosia nie da się objąć ż a d n y m z wymienionych r o d z a j ó w klasyfi­ k a c j i , ani t e ż nie t w o r z y nowego s y s t e m u . A u t o r „ J a błoneczki" s w o j ą klasyfikację oparł n a niejednoli­ tych kryteriach i w ramach niekonsekwentnie wydzie­ lonych grup n i e w ł a ś c i w i e teksty p o u m i e s z c z a ł . Z a w a r t o ś ć ,,Jabłoneczki" podzielona z o s t a ł a n a g r u ­ py: „ P i e ś n i b u n t u i niedoli", „ E p i k a " , „ P i e ś n i o b r z ę ­ dowe" (w t y m p i e ś n i weselne, s o b ó t k i , p i e ś n i g a i k o ­ w e i innej, „ L i r y k a m i ł o s n a " , „ L i r y k a rodzinna", „ L i r y k a p a s t e r s k a " , „ P i e ś n i taneczne", „ P i e ś n i ż o ł ­ nierskie", „ P i e ś n i ż a r t o b l i w e " . G r u p y g a t u n k ó w l i ­ terackich m i e s z a j ą s i ę tu z grupami funkcjonalnymi. Do t y c h o s t a t n i c h n a l e ż ą p i e ś n i taneczne i ż o ł n i e r ­ skie z t y m , ż e p i e ś n i ż o ł n i e r s k i e i t e m a t y k ą d o t y c z ą ż y c i a ż o ł n i e r s k i e g o . P i e ś n i b u n t u i niedoli z o s t a ł y w y ­ dzielone ze w z g l ę d u n a i c h t r e ś ć . J a k j u ż w s p o m n i e l i ś m y , w o b r ę b i e s a m y c h g r u p da s i ę s t w i e r d z i ć sporo niekonsekwencji. Do pieśni e p i c z n y c h w e s z ł y np. p i e ś ń o S t r a l i , p i e ś ń o d z i e w ­ czynie i panu, k t ó r y jej dzban rozbił (miłosna),,'Za­ t y t u ł o w a n a „ Z i e l o n y dzban"3S, „ ś p i bieda"34 — p i e ś ń s p o ł e c z n o - k l a s o w a itp. P o d o b n i e dzieje s i ę w e w s z y s t ­ kich innych działach, a zwłaszcza w pieśniach ta­ necznych, z k t ó r y c h wiele p r ó c z r y t m u i melodii nie m a z t a ń c e m nic w s p ó l n e g o . Np. 3 2 „ O j , s k o w r o n e c z e k orze, da, j a s k ó ł e c z k a pogania, oj, j e s z c z e m nie w i d z i a ł a , da, takiego kochania."3S Albo: „ E j , leci g ł o s po rosie, ej, po polu, po lesie. E j , co ludzie g a d a j ą , w s z y s t k o to w i a t e r e k niesie. O j , co l u d z i e g a d a j ą , w s z y s t k o o n a s z e j doli — oj, n i e c h o to nikogo, da, g ł ó w e ń k a nie b o l i . " 38 N i e u l e g a w ą t p l i w o ś c i , ż e u k ł a d antologii c a ł k o w i ­ cie z a l e ż y od jej autora, n i e m n i e j przeto c z y t e l n i k m a p r a w o w y m a g a ć , aby u k ł a d ten b y ł j a s n o i logicznie pomyślany. Wszystkie pieśni zawarte w „ J a b ł o n e c z c e " zaopa­ trzone z o s t a ł y t y t u ł a m i , k t ó r y c h , gdy i m s i ę p r z y j ­ rzeć bliżej, w y r ó ż n i ć m o ż n a trzy typy. T y p p i e r w s z y , n a j p o w a ż n i e j s z y , to u ż y c i e i n c i p i t u , tzn.. ż c t y t u ł p i e ś n i s t a n o w i ą p i e r w s z y lub d w a p i e r w ­ sze j e j w i e r s z e , a c z a s e m t y l k o p i e r w s z e s ł o w a tekstu. P o c z ą t e k p i e ś n i p r z e n o s i P r z y b o ś do t y t u ł u n a o g ó ł bardzo d o k ł a d n i e , z t y m ż e c z a s e m opuszcza s p ó j n i ­ ki i w y k r z y k n i k i , s t a n o w i ą c e oryginalny początek pieśni, np.: „Ożeniłem się" zamiast „A ożeniłem s i ę " ? ; „ O n a g n a ł a w o ł k i " z a m i a s t „ D a ona g n a ł a wołki"38 „Spojrzał na s ł o n e c z k o " zamiast „Oj spoj­ rzał n a s ł o n e c z k o " itp., albo t e ż , prawdopodobnie przez n i e u w a g ę , podaje i n c i p i t bez s e n s u i co gorsza, n i e j e d n a k o w o : i n a c z e j n a d t e k s t e m , inaczej w spisie rzeczy. Np.: t e k s t r o z p o c z y n a s i ę od s ł ó w : „ N j e b ą d ę sę r e c h l i żenjeł"*", t y t u ł n a d t e k s t e m b r z m i „ N j e b ą ­ dę s ę r e c h l i " , co z n a c z y „ N i e b ę d ę s i ę p r ę d k o " , a w spisie r z e c z y p i e ś ń t ę z a t y t u ł o w a n o : „ N j e b ą d ę r e c h l i ż e n j e ł " — kogo? 3 ; 3 9 3 2 Przyboś: Jabłoneczka J w . , s. 107—109J w . , s. 82. J w . , s. 394. J w . , s. 398. J w . , s. 324—325. »8 J w . , s. 357. J w . , s. 389. i » J w . , s. 264. as a* « »» 3 3 7 s. 83. T y p drugi t y t u ł o w a n i a to w y j ę c i e w i e r s z a c a ł e g o l u b jego f r a g m e n t u ze ś r o d k a p i e ś n i , np. „ Z a r z u c ę j a r u ­ ciany wianeczek" . 41 „ Z r o b i ę j a tej s w o j e j m a t u s i uciechę, uciechę, zarzucę j a ruciany wianeczek na s t r z e c h ę , n a s t r z e c h ę " — incipit s t a n o w i dopiero w i e r s z trzeci z w r o t k i . T a k samo rzecz s i ę m a w p i e ś n i pt.: „ G d z i e dziesz n o c o w a ł a " ?^2 „ A ty. p s z c z ó ł e c z k o m a ł a , gdzie b ę d z i e s z n o c o w a ł a ? " bę­ — i n c i p i t s t a n o w i dopiero w i e r s z d r u g i . T r z e c i m r o d z a j e m t y t u ł o w a n i a jest n a d a w a n i e ty­ t u ł u p r z e z samego w y d a w c ę , j a k n p . „ Ż a ł o s n a k o ­ chanka" *, „ P o ż e g n a n i e d o m u " i inne. P r z y r o z ­ p a t r y w a n i u tego ostatniego sposobu t y t u ł o w a n i a n a ­ s u w a s i ę pytanie, w j a k i m c e l u P r z y b o ś n a d a ł n i e ­ k t ó r y m p i e ś n i o m t y t u ł y sztuczne, c z a s e m n a w e t n i e ­ n a j g o r s i o g ó l n ą treść lub nastrój pieśni oddające, z a w s z e j e d n a k obce s a m e m u t e k s t o w i . T y t u ł s z t u c z n y nie m o ż e zrosnąć się z p i e ś n i ą w j e d n o r o d n ą całość, t y m b a r d z i e j ż e k a ż d y w y d a w c a m a niegorsze od Przybosia prawa nadawania nazw publikowanym p i e ś n i o m . S t w a r z a to r o z l e g ł e m o ż l i w o ś c i n a j r o z m a i t ­ s z y c h n i e p o r o z u m i e ń , gdy n p . c a ł k i e m p r z y p a d k o w o r ó ż n e p i e ś n i z o s t a n ą przez r ó ż n y c h w y d a w c ó w j e d n a ­ k o w o n a z w a n e l u b odwrotnie. T y t u ł n a d a n y n i e s ł u ­ ż y zatem identyfikacji pieśni, nie o k r e ś l a jej w ą t k u , a w k a ż d y m r a z i e nie c z y n i tego a n i s y s t e m a t y c z n i e , ani d o k ł a d n i e , wobec czego n a r z u c a n i e go p i e ś n i l u ­ d o w e j jest n i e u z a s a d n i o n e i c a ł k o w i c i e jej obce. Większość wydawnictw pieśni ludowych prawie w y ­ ł ą c z n i e z a m i a s t t y t u ł u d a j e incipit p i e ś n i . Z w y c z a j ten n a l e ż y p r z y j ą ć z a z a s a d ę . P o c z ą t e k p i e ś n i ł a t w y j e s t do z a p a m i ę t a n i a i t w o r z y z p i e ś n i ą j e d n o r o d n ą c a ł o ś ć . N a jego p o d s t a w i e c z y t e l n i k bez t r u d u po­ t r a f i d o t r z e ć do w ł a ś c i w e g o t e k s t u . P r z y b o ś w c y t o w a n y m a r t y k u l e pt. „ P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w ^ " i w e w s t ę p i e do „ J a b l o n e c z k i " k i l k a ­ krotnie z w r a c a u w a g ę na wielkie zapotrzebowanie s p o ł e c z e ń s t w a na p i e ś n i ludowe i gorliwie upomina s i ę o n i e s k a z i t e l n o ś ć nie t y l k o t e k s t ó w , a l e i m u ­ zyki ludowej. „Temu pragnieniu — pisze P r z y b o ś — u d o s t ę p n i e ­ n i a t w ó r c z o ś c i poetyckiej i muzycznej ludu trzeba od­ powiedzieć dostarczeniem p i e i n i szczerze ludowych, nie zepsutych przez przypadkowych przerabiaczy i poprawiaczy"i\ „Łżeludowość jest plagą nie tylko poezji, szerzy s i ę ona hałaśliwie i w innych sztukach, a zwłaszcza w muzyce. Niebezpieczeństwo zafałszowania tego, co lu­ dowe przez czerpiących z m e l o d i i i tekst&w ludowych jest natarczywie aktualne"**. T o upominanie s i ę , n a j z u p e ł n i e j z r e s z t ą s ł u s z n e , o teksty i melodie p r a w d z i w i e l u d o w e w i ą ż e s i ę z z a ­ g a d n i e n i e m sposobu i c h p u b l i k o w a n i a . C h o d z i m i a ­ n o w i c i e o to, czy s ł u s z n ą jest r z e c z ą p u b l i k o w a n i e t e k s t ó w p i e ś n i o w y c h z p o m i n i ę c i e m melodii. P r z e c i w p u b l i k o w a n i u n i e z a l e ż n i e od siebie t e k s t ó w i m e l o d i i l u d o w y c h p r z e m a w i a s t w i e r d z e n i e , ż e p i e ś ń j e s t po­ ł ą c z e n i e m d w ó c h e l e m e n t ó w : s ł o w n e g o i muzycznego, ż e rozdzielanie i c h d a j e t r o c h ę sztuczne, a p r z y n a j ­ mniej n i e p e ł n e twory i ż e przy o d ł ą c z e n i u t e k s t ó w p i e ś n i od melodii p o w s t a j ą d u ż e m o ż l i w o ś c i w ł a ś n i e stylizacji i kompozycji pseudoludowych z a r ó w n o w zakresie s ł o w n y m , j a k i m u z y c z n y m . Z drugiej z a ś strony same teksty p i e ś n i o w e s t o j ą c z ę s t o n a w y s o ­ k i m poziomie a r t y s t y c z n y m i w y d a n e oddzielnie m o ­ gą przedstawiać zbiór o d u ż y c h w a r t o ś c i a c h literac­ kich. Wydaje s i ę w i ę c , ż e obydwie formy s ą u p r a w ­ 4 1 4 2 ni a *3 41 45 •iu J w . , s. 183—184. J w . , s. 324. J w . , s. 132—133. J w . , s. 154—156. J W . , S. 6. P r z y b o ś : P i e ś ń l u d o w a d l a p o e t ó w O. c. s. 7. 177 �nit>ne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o ­ r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a o publikowaniu samych tylko tekstów. N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna strona „Jabłoneczki" Juliana Przybosia. Odpowie­ d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y ­ tut W y d a w n i c z y . T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a ­ ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - ' k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na prędkie „zaczytanie". Wielka ilość b ł ę d ó w drukarskich, niedbalstwo w przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego. S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo­ s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e ­ lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a ­ n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a — P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y — c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o ­ c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j , ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć . Niekonsekwentne to oznaczenie d e z o r i e n t u j e trochę c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a — s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u ­ sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o ­ wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron. Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j ­ szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m . S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e ­ n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a ­ ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę — r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ; S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o ­ z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y ­ raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n ­ tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności. Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen­ t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając tej naczelnej za­ sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej wyjątków na rzecz utworów wyraźnie chybionych lub zbyt znie­ kształconych, dobierałem teksty tak, żeby przedsta- 4 7 « 4 9 5 0 5 1 niku. 178 P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467. J w . , s. 6—7. J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą , J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany. J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i wiały twórczość poetycką całego obszaru etnograficz­ nego Po Es k i " * . P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a ­ zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo­ w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y sięgnąć albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć 0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po­ s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z ­ t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e ­ n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi. W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp­ n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d ­ ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e . D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po­ d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę 1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I . 4 30 Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.: tablica I I I . W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze­ w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w ­ szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę ­ ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł : Anto­ logia polskiej pieśni ludowej. U d o ł u , pod f i r m o w y m sygnetem, umieszczony nakładca: P I W . Identyczny u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e ­ nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta­ w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś , tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio­ rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do czynienia z t y ł u ł e m nadanym, wprowadzającym w błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e ­ s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so­ bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d ­ p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś ­ ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru, j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z ­ k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w ­ szym zetknięciu się z książką. Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to­ ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S . Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a ­ ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e . s przewoź­ ~> J w . , s. 143—144, Maria Błońska �T A B L I C A Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia 147 P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie I Źródło Opuszczenia Kolberg: Radomskie 22 s. Zwrotki 3,4,5 175 i 7. weselnjitn 161-2 Rozpleciny V. Kolberg: Mazowsze s. 246 nr 130 D w a w i e r s z e po wierszu 14-um. 3 197 Nie b ę d z i e s z , 4 214 Z pieśni 5 219 6 220 Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84 D w i e p i e r w s z e zwrotki, Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53 Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19. Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr 109 Zwrotki Z a J a s i e m do Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i 165 Cztery zwrotki k o ń c o w e . Marysiu dożynkowej Śląska 5-10. 7 231-2 J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr 278 8 233-4 S z u m i las Kolberg: Mazowsze 5 s 272 9 241-2 Koło mego o g r ó d e c z k a Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53 Zwrotki 8-11. 242 Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a , Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr Zwtotki 8-10. 10 263 nr 109 Brak ostatniej z w r o t k i . Brak zwrotek 5-3. chciała 11 250 12 259 Oj, wołałem, 277-87 Biała l e l i j a 13 Przy oknie s p a ł a wołałem Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371 T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki. Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121 Brak zwrotek 3-S. Kolberg Sandomierskie 1 s. 58 nr 53 Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i wy­ brane tylko zwrotki 27-29. [4 280-81 T o p ó l s i ę 15 283 Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165 rozwija H u l a j , bujaj, j e l e n i u Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr 298 Zwrotki 1-4 i 13-18. Zwrotki 5-11, oddzielone przez Kolberga od poprzed­ nich p o z i o m ą kreskg. T A B L I C A Nr Strona i t y t u ł p i e ś n i u 1 80 2 143 Przubosia II Ź r ó d ł o podane mylnie Pieśń o gołębiu Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a. Z ł o t e ziarno Kolberg: Kaliskie 13, s.169 Sprostowanie Informacja nr 170 mylna. Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . . 3 1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111. 4 177 Już-ci 5 225 T u r l a m j a se, 6 257 Prosto mego o k i e n e c z k a Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271 Powinno byc: Kolberg, 12. Po/nariskie, s.145 nr 272. 7 273 K o c h a n c c z k a po chodzi Steffen Informacja 8 314 Na kopieczku kwitnie r e ż P i e ś n i I I , nr 331 9 347 A wyjrzyjże, dziewczyno Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5 Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211. Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217 pojechał turlam sadeczku Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s. c Informacja mylna. 289 mylna. Powinno b y ć : Pieśni, H , s. 331 nr 272 c. Inforinccjo mylna. �T A B L I C A Nr I Str. III Jest Pieśń 2 3 75 83 103- - 6 4 5 6 112- - 3 115- - 9 121- - 2 wiersz 6 j 7 O turze, co z ł o t e różki m a Strala zwrotka 2 wiersz O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i 18 tureckiej ,. 4 W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o „ 18 J a s i u z w o j e n k i jedzie ., Brat zabija s i o s t r ę 3 „ 127 8 129 - 3 0 135- - 9 K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o W y p r a w a pana do m ł y n a 7 a 9 10 11 12 13 14 15 Ib 17 li! 19 20 21 22 23 24 25 „ 143 147- - 8 154- - 6 164 174 175 178 188 193- - 4 206 211- - 1 2 Z ł o t e ziarno Bóg zapiać P o ż e g n a n i e domu Wianek weselny I . Na wieczór przedślubny Po wianek P r z e l e c i a ł y ptaszki W y s z ł a Kasieńka Kole ł a s a Zimnego wiatru P i e ś ń gaikowa ., >• 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 213 214 222- - 4 231- - 2 232- - 3 Podkoziolek Z pieśni dożynkowej H e j , z g ó r y jadą Mazury J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę Dumka d z i e w c z ę c i a jt 238 243 - 4 245 - 6 246 - 7 S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e A z w i e c z o r a czarna burza P o w i e d z i e mi, powiedz Lipeńka 251- - 5 2 263 2b6 267- - 8 272- - 4 275 277 - 8 296 J e d z i e konik z miasta Po c ó ż e ś c h o d z i ł a Droga do dziewczyny P r z y j e c h a ł o siedmiu Gricbziujszczek ji łupod Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e B i a ł a leiija Pierse kury zapiały 48 49 50 51 52 324 326 332 - 3 343- - 4 357- - 8 Gdzie będziesz nocowała M a m b a b ę , mam A dala s i ę moja pani matka Poleciała gąska Piosenka ś w i n i o p a s a „ 1 „Ii wiersz 2 zwrotka 9 w i e r s z „ 24 ,, „ 25 „ 36 w i e r s z 12 z w r o t k a 5 wiersz 6 4 3 „ 1 „ 1 ., 3 3 „ 2 11 „ 12 „ 15 „ tytuł 4 1 2 3 2 1 1 l 1 1 3 3 3 4 2 3 3 2 1 2 2 ,. I „ 15 1 3 2 2 2 1 3 2 9 17 22 24 3 4 2 1 ., „ ,, 4 .. ., „ ., .. ., „ „ „ „ „ „ 2 3 1 „ 2 „ „ 1 2 1 1 14 Powinno b y ć szczure dolej szyre dali swej pitrzyj tohie juzem się ja rozmyśliła zabronić pokochało na p r ó g panie pumę mnie a pan m ł o d y ł a u y, ściHny Jawy, s t o ł y oj t y l i rai dobrze pr*ez nie m o s z c i j a d o m a Mareskie wsie u c i s k a j , n i e uciekaj do pierścionka pawie prosił o jej 0 wieniec podkoziolka dożęli Hej, z góry mi Jasieńku w rynku Jasieńka dziew z ę stada ciebie Jasieczku goni bystro mam j a mila na r ę k u mi s i o j n ł a m se wtórowany dziewukl lelijo 1 se z d j ą n te bucicki pszczółeczko nie s p t z e d a m mię te docy swojej patrzaj tobiem juzem się już j a rozmyśliła zbronić zakochało za próg pan pan a m ł o d y pan ściany, ławy stoły, ławy 0 tyla mi dobrze przed nie masz ci j i doma Marewskie wsio uciekaj, nie c e k a j to pierścienia panie p r o s i ł jej o wieniec podkoziolek dożęlim Hej. z góry, z góry mnie Jasiuleńku w ryku ( p ł o c i e ) Kochanka złoto stado siebie Jasieńku płynie bystra mam-U mata na r ę c e ma stojala se wy torowany dziewuli lelija 1 z d j ą n se b u c i c k l pscółeńko i sprzedam mi to decy �GARNCARSTWO L U D O W E Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955 P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i produkcyjne g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e pieców kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y ­ twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź­ n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo­ darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli­ n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n ­ c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o — j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u — t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u . A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u ­ ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po­ z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o z a j ą ć s i ę t y m tematem. Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u ­ d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w monograficzne opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł ­ tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o ­ z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a ­ d a ń terenowych, prowadzonych systematycznie od k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n ­ k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o Kultury i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a ­ szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j a ż do n a s z e j współczesności, w której wytwórcy z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a ­ n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e ogniska garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po­ w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w bogac­ t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o materiału. Nadto należy p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o ­ r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se­ l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o ­ d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a jego p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety, t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k drukarskich. Mimo tych i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą pozycję wydawnictwa „Sztuka". P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l ­ sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a ­ sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h opraco­ w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie poznanych ośrod­ k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i . Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę technologiczną garncarstwa, która w książce Rein­ fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c : c z e r e p e m n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e tworzywo naczynia glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po­ rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu wypalania ich w temperaturze niskiej. A n g o b ą nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i , w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o e n g o b e, a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d ­ n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a , p o1e w a z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno. W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą ­ c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y ­ b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y ­ daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e ­ nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y ołów m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a ­ p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o ­ dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól­ nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r ­ ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a , krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi­ lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i ­ wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga­ n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele). R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z ­ łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem, k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u ­ miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł wcale bogatą onomastykę kształtów naczyń, regionalnie z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o . O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w czasopiśmie warszawskim „Pamiętniku ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą ­ cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d ­ goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ; „drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ; „p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ; „o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ; „ p n i a k i " — to garnce; „j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ; „kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i ­ szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i ­ sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k". Garnek k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e do topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a", a trójnóżek — ,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e ­ l i z n y , zw. „ p o 1 e w a n i c a". Na Śląsku Cieszyń­ s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego z rurką, zwanego „ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y ­ w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t ­ n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r ­ stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form, p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę ­ zykowych. Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d ­ bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a ­ chodnio-europejskim wymagano tego od czeladni­ k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r ­ dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu rodzimość formy polskiego g a r n c a r s t w a ludowego. Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y ­ w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n ­ teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z ­ mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do­ piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o ­ w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m 179 �przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie Rze­ m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u ­ belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o ­ deli w e d ł u g w y k o p a l i s k s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a ­ lebną". Poważniejszego natomiast uzupełnienia wymaga rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob­ nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e ­ m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca, szyjki, u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y ­ n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e ­ r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r ­ t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l ­ s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for­ m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u — co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y ­ s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a jed­ n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co jako wyraz naszej wrażliwości na formę, smaku i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a ­ k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki. W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n ­ c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a ­ s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m ­ pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m . G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a , trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e ­ lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e ­ o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł ­ cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a , r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e ­ czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą , a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo­ j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y ­ w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a , g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o ­ nego z p r ę c i a . T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne, b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d ­ n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e . S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o ­ d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y ­ k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w ­ s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego, nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a ­ nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż n a niezawodne kierowanie procesem wypalania. Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej wychodzą spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż ­ ne zielenie m i e d z i o r a z żółcienie i brązy ugrów. M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a ­ ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a . T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i , n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a ­ l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d ­ n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o ­ d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą , i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą . A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w , k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki. D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a ­ chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce. Tadeusz CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ Seweryn WYSTAWIE CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani­ zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u ­ zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a ­ w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po­ w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a ­ ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego. Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a ­ n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso­ w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t ­ k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a ­ j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n ­ stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w , kończąc na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji skupimy naszą u w a g ę . W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob­ szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza. M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź ­ by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n ­ c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a 180 z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y ­ s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a ­ tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi­ skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane), d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y , plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) , wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a ­ wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e ­ d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e ­ r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż zanadto rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa­ m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych, a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó ­ ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y ­ stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e ­ go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y - �s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez f a c h o w c ó w scenariusza. M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego, co m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś ­ ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e zawęziło z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i ­ z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y ­ boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y ­ ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te­ go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą ­ dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a , czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob­ n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r ­ nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze­ g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k ­ towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny. Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w ­ nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i , Bilińskiego ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele innych. Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u ­ zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego), Siera­ dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o ­ wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew­ ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l ­ s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i , K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek, J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a ­ szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie­ tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J . S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E . Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W. Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś). Wyroby zaprezentowane na wystawie to prze­ w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o ­ nana produkcja bieżąca, którą znamy z wielu już w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y wymienić wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład­ k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o ­ b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a ­ ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę ­ cim. tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e ­ koracyjnego. W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany, z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e natomiast w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł ­ dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u . Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a ­ m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n ­ c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e ­ p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i ­ s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h właśnie wystawach zapoznawali się pracownicy C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y ­ twórcami. Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c ­ twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we 2 ^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y ­ t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " . Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a ­ zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą " z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz­ powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk, W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y ­ li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo­ wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą . W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę, flamerowa­ nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod koniec pierwszego d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930). 1 Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m nadzoru artystycznego C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o ­ by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r ­ tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o ­ n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a ­ rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a ­ cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o - 1 Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej. P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345. Ryc. 1. Reaktywowana Wyk. Zdzisław ceramika Plagowski, „flamerowaną". Pułtusk. 181 �Ryc. 2. Reaktywowana Wyk. Władysław Włocławku organizował kolektywy projektanckie, złożone z miejscowych robotnic fabrycznych lub specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo­ wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w ­ s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o ­ s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o ­ l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u . Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku­ mentowany dorobek kolektywu malarek ludowych z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle interesujące. C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w ­ n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y , g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i . W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad­ k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o ­ d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o ­ w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż ­ n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof. R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r ­ tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w ­ s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś ­ ci samodzielnie korzystać, w i d a ć z prac dawnej u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r ­ c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego w y r a z u , czego liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w Suwałkach. W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany katalog, s t a n o w i ą c y p r a c ę z b i o r o w ą pod redakcją M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną. Interesujące nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz­ d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę Popławską. Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej" str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo­ zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk­ cjonalności wyrobów garncarskich i jej związek z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po­ krótce techniką w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej czy U r z ę d o w i e . W zakończeniu s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a ­ 182 ceramika Latoszek, „flamerowana". Pułtusk. c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w mieście, i omawia dzałalność CPLiA n a odcinku ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r ­ tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom­ p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h , k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a ­ ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a ­ n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h form ludowej ceramiki, mimo istniejących możli­ w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a , k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y ­ stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a ­ j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n ­ carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y ­ w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e ­ s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest 2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i . P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby skrępowana swym oficjalnym stanowiskiem, które nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej, j a k a cechuje wypowiedzi niektórych współautorów katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y ­ tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i ­ sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo­ w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i ­ w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po­ ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j . Świa­ d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a ­ k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż nieczynne. D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a , pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j �produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o ­ wym plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud­ nionymi w zakładzie ceramicznym. Według słów autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a ­ k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r ­ w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l ­ licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i , zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś ­ ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą ­ cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie­ jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka, k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h , nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a ­ dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o Fotografował i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż ­ n a by p o d a ć w i ę c e j . W y t y k a j ą c autorkom zbyt optymistyczny sposób o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć przysłowio­ w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u ­ dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t ­ ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe­ c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o ­ w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a ­ g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r ­ czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a ­ m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie jest n a s z y m wspólnym obowiązkiem. Pamiętajmy o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y , Rss. Michał Maśliński W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o ­ cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra­ d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o , jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą ­ cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj. warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m ­ p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j . T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę ­ cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j ekspozycji, N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz­ nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n ­ f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w ­ nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere­ s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o ­ m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y ­ ło 2obaczyć, W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo, s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę . N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y ­ styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a ­ łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej. Tymczasem układ eksponatów pochodzących z różnych okresów byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą ­ g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po­ wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż ­ n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o ­ szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż ­ liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a ­ kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż­ n y c h regionach. W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i ­ m y reprezentowane na wystawie działy twórczości tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma­ dzonych e k s p o n a t ó w , Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki. P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a ­ nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z ­ cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y ­ różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w ­ s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w ­ s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w Pniewie (w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m , s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a ­ l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h . P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a ­ stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y ­ jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h , z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko­ l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e — wykonany przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y ­ w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u ­ dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela­ te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u ­ dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a ­ ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r ­ w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości pasów. T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e , r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e , przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate­ riału. Ze specjalnym zainteresowaniem oglądaliśmy na wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe, które na M a z o w s z u m a j ą swoją bardzo s t a r ą tradycję sięgającą X V I wieku. W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o ­ miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo­ rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a ­ nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r ­ czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e ­ go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u 1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u ­ p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o ­ z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej 183 �oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł porównawczy. Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e żadnej w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź ­ ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y ­ k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w przypomina wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez r ó ż n e tygodniki, a z w ł a s z c z a przez wydawnictwo o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz­ ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o ­ rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero­ w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z ­ ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o ­ r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich, k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m ­ pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. . Rys. 1, Dywan-narznta Wierzbicka z Żelechowa zielono-czarny. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a ­ ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej. Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po­ w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d ­ c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u — o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e ­ nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a ­ rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet­ n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i ­ n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i (ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y ­ ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł , o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych. T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e ­ zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę zwraca tkanina o wzorach ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę ­ g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów­ n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do­ b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e kompozycyjne specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą . B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d ­ stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a ­ rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by­ ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze­ ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t ­ k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j ­ szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a niej eksponaty najbardziej typowe ze wszystkich ośrodków produkcji tkackiej z terenu Mazowsza z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o ­ w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć 184 Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie­ ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą przez C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e . B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze­ n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a firanek siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a ­ s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej specyfice m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f ­ towane serwety n a stół czy komplety podobnych w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i ­ j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra­ wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką zasługą w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e ­ niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o ­ s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą ­ ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j . W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e ­ wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j działach na wzorach ludowych, charakterystycznych d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n , na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a swoją działalność. W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz­ n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930 w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz­ nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j . Eksponaty, m i m o ż e b y ł o ich wiele, nie t w o r z y ł y zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą „ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o ­ n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e przez K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby materiału do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u na tych dwóch sąsiadujących ze s o b ą terenach, k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o ­ k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n ­ t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e koralika­ m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a ­ s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m . Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w ­ n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder­ w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a - �r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a ­ k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę ­ cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do­ bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e występuje (jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y ­ t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a ­ zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a ­ nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h . N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e ­ prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i ­ nanki z powiatów: Ostrołęka, Gostynin, Węgrów i Mińsk Mazowiecki. O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o ­ ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty­ py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h . Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które dotychczas słabo było reprezentowane n a innych wystawach. Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i ­ n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y ­ cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa­ nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo­ t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na przykładach zastąpienia tradycyjnych kogutków, u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " , g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " . Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo­ w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a poprzedzony jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a ­ n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy też traktować je jako odrębny, nowy kierunek w twórczości ludowej. Dotychczas nikt b l i ż e j nie z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c ­ k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w gospodar­ c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t . W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro­ biazgowo. Uwypuklone zostały niektóre szczegóły ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a zatytułowana „Warsztat tkacki", wykonana rów­ n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a ­ r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś ­ ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y . N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó ­ re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o ­ k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y ­ stawie. D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du­ ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r ­ tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c ­ kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n ­ n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r ­ t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r ­ czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o nawią­ z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo rzadko. W ś r ó d tych w y c i n a n e k tematycznych zwracają u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści Ryc, 2, Dywan-narzuta. Starowsi (pow. Ryc. 3. Dywan-narzuta Wyk. Stanisława Wyk. Mińsk Julia Budzyńska Mazowiecki). ze ciemnoczerwono-seledynowy. Krzywiak z Węgrowa. 185 �Ryc. 4. Dywan-narzuta Mladzka z Rudzienka biało-turkusowy. (pow. Mińsk Wyk. Maria Mazowiecki). di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a ­ w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema­ tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu. C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o ­ d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie­ g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t ­ k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny twórczości miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i ­ nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a ­ c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y ­ c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y ­ p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a . W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o starannie. P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n ­ n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a ­ zania na wystawie. Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l ­ k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o ­ l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o ­ rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p . S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę zapowiadał u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k . A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie przedmiotów c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę ­ dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę 186 K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a ­ nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e ­ czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o ­ bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y . C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m ­ nie reprezentowanym na wystawie warszawskiej w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y się tu jedynie w y r o b y Eugeniusza Piotrowskiego, g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i , d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y ­ j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o ­ m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -— nawiązywały do t r a d y c y j n y c h form dekoracyjnego garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo­ bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r ­ namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m stanowiły przy­ k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t , ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do eksponowania w y t w o r ó w jednego t y l k o g a r n c a r z a . M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a ­ koby garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu było czymś wyjątkowym, spotykanym sporadycznie. A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - , dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec, B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h tradycji g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y zwiedzają­ c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak d r o b n y m jego f r a g m e n t e m . Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się szereg u w a g , z k t ó r y c h przynajmniej najbardziej w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć . Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j , od e k s p o z y c j i . I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a ­ kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r ­ sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u ­ d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a ­ dań. Układ wystawy wielodziałowej, obejmującej przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium, w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e , z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko­ rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie. W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y : w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze­ g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a ­ dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r ­ s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e ­ dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a ­ w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a ­ sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e ­ rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin­ no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o ­ w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no­ w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez­ w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a ­ g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u ­ bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko­ w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej. Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba­ czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u . Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y ­ stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y �r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i ­ jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o ­ by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i była najbardziej charakterystyczna i w y k a z u j ą c a c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a ­ nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h bardzo m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a ­ ł ó w kultury wnętrza i ceramiki. J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a ­ w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m lokalem i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż­ by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó ­ rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po­ dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w . W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż estetyka ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od­ p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego typu. Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają­ cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz­ ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a ­ mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach. Fotografował J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y ­ stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w ramach ich tych samych nazwisk, znanych nam z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o ­ stek. Wspomniane wyżej usterki nie mogą jednak umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u ­ dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o ­ pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i , białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u ­ ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi. W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi­ z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o ­ b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o ­ dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze­ w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=» p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a ­ pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o ­ nawstwo. I. Cywińska, Jan A. Gerlach, T. Rogalanka Swiderski PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE, T O M X, Z E S Z Y T 1 Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne. Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l ­ s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec­ nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X „ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on część prac etnograficznych ośrodka krakowskiego, przygotowanych r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof. K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e s i ę jeszcze pod p r a s ą . T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac. O t w i e r a go a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e ­ m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw­ nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar­ stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo. W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a ­ nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o ­ wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r ­ skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e ­ nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a ­ t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y szałaśniczei, b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo­ d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł ­ tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h z drewnianych ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y ­ s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o ­ wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j . Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a północno-zachodnich kresach powiatu nowotarskie­ go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a ­ f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do śledze­ nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną. Długa ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a w swej c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e „podhalańska", podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka. A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o ­ r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob­ nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u ­ m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a ­ n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a . W związku z omawianiem zdobnictwa stroju m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom na spodniach, Znajdujemy tam rozwój dekoracji p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a , o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską „kluckę", przypominającą w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " , k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez 187 �p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so­ bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z z meandrowatym „gadzikiem" dokoła przyporów, a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano­ s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie­ więciornika. E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot­ nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci „ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e ­ w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą ­ cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a ­ sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e ­ j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y (Sądeczyzny). P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego, w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie, nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym. Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o ­ n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y baranich s e r d a k ó w . Pracę swą Szewczyk zamyka podsumowaniem, w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego ochotnickiego stroju męskiego, a następnie jego z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y od wieku X I X ubiory górali całego „starostwa czorsztyńskiego", którego część stanowiła niegdyś również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni­ c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o ­ ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego. P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję wartościową, rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u ­ dowych. Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob­ nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a ­ nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i ­ sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a ­ czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e , które wymagałoby ze s t r o n y autora wyjaśnienia. N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem — z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e ­ g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y ­ j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a ­ i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z , k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?), autor opisuje formę podhalańską ze skrzelaml opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o ­ szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d ­ w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica, Sromowce etc). P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u ­ bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n ­ f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o ­ ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k , c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d ­ n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e , Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) . W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o ­ j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o ­ że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w idąca z S ą d e c z y z n y (str. 75). P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do­ piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i zamieszkujących „starostwo czorsztyńskie". Zagad­ n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone, o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y ­ towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej. Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u ­ d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu o m a w i a ć nie b ę d z i e m y . K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a ­ ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s ­ p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o ­ znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra­ f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e ­ n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r ­ tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą ­ czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y ­ sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej, z dokładnie oznaczoną ludową terminologią. Rss. KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ" W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954 ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t „Cera­ m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a ­ wie „ D a w n a Ceramika Pomorska", zorganizowanej w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u — omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo­ r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u ­ t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą ­ ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a . I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a ­ c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " . S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n ­ tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u ­ tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od- powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y ­ t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r ­ k ę w błąd). W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a ­ g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a ­ j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d ­ nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi­ sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r ­ tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge­ macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen­ b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a ­ l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a ­ c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y ­ r ó b osiemnastowieczny, wykonany w e d ł u g pierwo2 1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy­ s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176. 188 S e c k e r H , F . : D i e alte L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r s. nlb. 12. Töpferkunst Danzigs. Cicerone, Jahrg. V I I , �w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u ­ mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro­ biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o ­ s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y ­ k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a , iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a ­ łu. O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y , wykonane: z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c ­ k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i , p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e ­ k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w ­ czych dla zachodnio-pruskieh fajansów. W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r ­ tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y „ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a ­ checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h renesansowych nie b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o ­ pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą ­ cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a ­ j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e i wę­ d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów, które udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V (bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok. 190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w . Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze­ nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e ­ ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o ­ wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a ­ wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a ­ rakterystyczny. P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e ­ go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y ­ robów musiał zaważyć n a wyrobach miejscowych, „które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o " oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w ­ no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z ­ ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y holenderskie z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " . Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej barwności w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli­ c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a ­ w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e ­ n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r ­ skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich, w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo­ w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a ­ ju polichromowania reliefów na kaflach i przeważ­ nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a ­ z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także — c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d nielicznych kafli siedemnastowiecznych, trafiających się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle o polewach j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e , b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e ­ k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu. Z wymienionych przez autorkę siedemnastowiecz­ n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e ­ stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j . D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , j e ś l i nie jest wyrobem h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e ­ r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e ­ nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a ­ mym autentyczność tekstu m o ż e n a s u w a ć wątpli­ wości. D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e 0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie­ l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e „ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w ­ ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e , z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i ­ m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy, sposób k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y ­ s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o ­ s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną, z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u ­ giej p o ł o w y w . X V I I I , stosowaną jednak także w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d ­ k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń ­ stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e ­ rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza­ sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o ­ rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s ­ k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m podobne t y p y t a l e r z y 1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z ­ nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo­ giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a ­ dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat­ nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y ­ s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e ­ resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j ­ częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem fajan­ s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie­ ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y wzmiankowane wyżej analogie, trudno orzec — zwłaszcza ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j ­ ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u ­ zeum Miejskiego w Gdańsku) u n i e m o ż l i w i a dziś stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a ­ ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o ­ c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j ­ dujący s i ę w posiadaniu prywatnym). n W kaflarstwie wschodnio-pomorskim autorka do­ p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e ­ ku d w ó c h dróg rozwojowych: j e d n ą w i ą ż e z typem kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e ­ liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a ­ l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j przypisuje przeciętnie wysoki poziom techniczny i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o ­ ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a ­ t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e ­ lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a ­ r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w tematyce dominowanie scen z ż y c i a mieszczanina i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y ­ j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e ­ c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " . s Bossert H . T h : Volkskunst 1941, tabl, 102, r y c . 1, 3. in Europa. Berlin 180 �T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o ­ w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a ­ l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z ­ nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a uzupełnia się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere­ n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s ­ k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o ­ c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) , w z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a — jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech­ n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o ­ mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o ­ r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e ­ r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i : W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1) t e m a t y m i t o l o g i c z n e nie b y ł y n a w y ­ stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre­ zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o ­ s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e ­ n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c ­ k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y egzo­ t y c z n e z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca, w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a ­ j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro­ dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a ­ l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp., t y p y c h ł o p ó w c z y u b o ż s z e j l u d n o ś c i m i e j s k i e j ( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w Muzeum P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o ­ gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y na w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po­ m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie­ ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u . Wśród kafli o malowniczej w y ł ą c z n i e dekoracji: 1) t e m a t y k ę z a c z e r p n i ę t ą z mitol o g i i w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a oraz kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto­ r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2) sceny b i b l i j n e od­ najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie 5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f ­ lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w katalogu zbiorów Basnera* 3) t e m a t y k a e g z o t y c z n a r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś ­ cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e ­ koracji p o s t a c i e c h ł o p ó w i d r o b n y c h m i e s z c z a n (przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u , jak pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r ­ p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u ­ z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a ­ rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w . R o k o k o w e sceny r o d z a j o w e należą do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y ­ ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a ­ b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o ­ nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a ­ w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii). P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś do­ k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o ­ n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i ­ w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j , i w y ł ą c z n i e malarskiej. Nie­ m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e , j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a ­ j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i . Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e „ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś ­ l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w., są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a ­ du wschodnio- pomorskiego kafla o wielobarwnej d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a najwcześniejszych datowanych kafli z dekoracją k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I wieku. Najwcześniejszym datowanym kaflem w ś r ó d kafli o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a ­ t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l 2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o ­ w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r. 1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748. O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o ­ m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e ­ w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a ­ d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz­ k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g ­ n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y ­ k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a , któn z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele", c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó ­ rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko­ w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a ­ czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t ­ k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń ­ skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a ­ logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw. „gdański szczyt" g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u siedemnastego. C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y . Nie jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń ­ s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n ­ d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n ­ dygnacjach. Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem­ nastowiecznymi piecami gdańskimi a niemieckimi polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o ­ k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w 5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska. Warszawa 1901, t I I I , s. 305. Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h . L w ó w 1921, s. 50. Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942, 6 4 W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39. 190 Hau­ 7 �N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do­ m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o ze s p r z ę ­ t ó w składających się na urządzenie wnętrza — była to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń ­ s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o ­ k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a ­ cyjnych. S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •— p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra­ d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o w p ł y w y Hamburga w piecach o biało polewanych k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł ­ nocno-zachodniej części Marchii Brandenburskiej. O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej przez C h a r l o t t e Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w hamburskich, S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n ­ d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso­ w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a ­ dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w ­ n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r ­ s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e ­ b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu nasuwają S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o ­ ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś z północno-niemieckich o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k ­ s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^. J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie­ ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e ­ k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o ­ w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e , że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski, nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to o c z y w i ś c i e n a pozbawienie pieców gdańskich cech oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon­ s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a poszczegól­ n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o ­ r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi szczegółami 9 1 0 * S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n ­ burg, S t r a s s b u r g 1926. S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des 18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g . 1924, H . 12. !<* P o r . M a ń k o w s k i T . : D z i e j e w y t w ó r n i c e r a m i c z ­ nych w G l i ń s k a i Żółkwi. Biuletyn Historii Sztuki i K u l t u r y , r. I X , s. 241—243, 246—247, 9 ora2 p r o p o r c j e z e s t a w u d e c y d u j ą w k o ń c o w y m e f e k ­ cie o i c h o d r ę b n e j a p a r y c j i . A u t o r k a nie m a r a c j i t w i e r d z ą c , ż e „ t r z y g ł ó w n e cechy p i e c ó w h a m b u r s k i c h , a m i a n o w i c i e : n i s z a w górnej kondygnacji, skośnie ścięte narożniki i fajan­ s o w e nogi w y s t ę p u j ą t a k ż e w p i e c a c h g d a ń s k i c h " ; ani półcylindryczne nisze, znamienne dla p i e c ó w hamburskich, ani nogi fajansowe (autorka n i e k o n ­ sekwentnie n a innym miejscu p r z y j m u j e za Secker e m , żq piece g d a ń s k i e u s t a w i a n o z a w s z e n a d r e w n i a ­ n y c h podstawach) — w G d a ń s k u nie w y s t ę p u j ą , a s f a z o w a n e n a r o ż n i k i s ą n a t y l e pospolite, ż e m o g ą być charakterystyczne dla p i e c ó w hamburskich tylko w formie p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h , r ó w n i e ż n i e w y s t ę ­ p u j ą c y c h w p i e c a c h g d a ń s k i c h . (Podobne elementy spotyka s i ę natomiast w piecach e l b l ą s k i c h ) . Charakteryzując wschodnio-pomorską produkcję ce­ r a m i c z n ą w. X V I I I , autorka twierdzi: „ O d pierwszej p o ł o w y X V I I I w. p o j a w i a s i ę w p r o d u k c j i z a r ó w n o n a c z y ń f a j a n s o w y c h , j a k j k a f l i d ą ż n o ś ć do ś w i a d o ­ mego l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w spo­ ł e c z n y c h , w z w i ą z k u z czym w ceramice pomorskiej z a c z y n a u p a d a ć f a ł s z y w a w z a ł o ż e n i u d ą ż n o ś ć do n a ­ ś l a d o w a n i a porcelany c h i ń s k i e j , j a p o ń s k i e j czy e u ­ r o p e j s k i e j i n a s t ę p u j e n a w r ó t do p r z e d s t a w i e ń r o d z i ­ mych". C o ś t u s i ę n i e zgadza. O p r o d u k c j i p o m o r s k i e j X V I I w i e k u w i e m y n i e w i e l e . - P a r ę o k a z ó w kafli i f a ­ jansów, z mniejszym lub w i ę k s z y m p r a w d o p o d o b i e ń ­ s t w e m p r z y p i s a n y c h tej p r o d u k c j i , nie n a ś l a d u j e p o r ­ celany c h i ń s k i e j a n i j a p o ń s k i e j ( j e d y n i e d z b a n z d a ­ t ą 1637 z a w i e r a w d e o k r a c j i p e w n e e l e m e n t y w s c h o d ­ nio-azjatyckie); o n a ś l a d o w a n i u porcelany europej­ s k i e j n i e m o ż e b y ć w t y m czasie m o w y , ponieważ w Europie produkcja porcelany z a c z ę ł a s i ę r o z w i j a ć dopiero w p i e r w s z e j ć w i e r c i X V I I I w i e k u ; n i e s p o ­ tykamy s i ę z tymi n a ś l a d o w n i c t w a m i także w deko­ racji w c z e ś n i e j s z y c h kafli i f a j a n s ó w z w i e k u X V I I I (samo u l e g a n i e rozpowszechnionej modzie jedno­ b a r w n e j d e k o r a c j i n i e b i e s k i e j n i e jest c h y b a w y s t a r ­ czające, ż e b y u z n a ć j e za n a ś l a d o w n i c t w a porcelany). D o p i e r o o k o ł o r o k u 1740 p o j a w i a j ą s i ę w z o r y p s e u dochińskic — przejmowane w d o ś ć swobodnych i n ­ terpretacjach z f a j a n s ó w holenderskich; w drugiej p o ł o w i e X V I I I w i e k u r o z p o w s z e c h n i a j ą s i ę w deko­ r a c j i k a f l i modne r o k o k o w e s c e n k i r o d z a j o w e , w y ­ k a z u j ą c e p e w n e z w i ą z k i z tego t y p u d e k o r a c j ą e u r o ­ pejskiej porcelany, a n a s t ę p n i e p r z y j m u j ą s i ę wzory kwiatowe — pokrewne naturalistycznym wzorom kwiatowym wprowadzonym do d e k o r a c j i fajansów pod w p ł y w e m p o r c e l a n y m i ś n i e ń s k i e j — k t ó r e u t r z y ­ m u j ą s i ę jeszcze w p o c z ą t k a c h w i e k u X I X . N a p o d s t a w i e znanego m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o m o ż ­ n a s ą d z i ć , ż e p r o d u k c j a obliczona n a z b y t w ś r ó d uboższych warstw społecznych rozwijała się w X V I I I w i e k u r ó w n o l e g l e do p r o d u k c j i p r z e z n a c z o n e j d l a o d ­ biorców zamożnych. Po połowie wieku X V I I I pierw­ szy k i e r u n e k z a c z y n a p r z e w a ż a ć w w y r o b a c h f a j a n ­ sowych, w produkcji ozdobnych p i e c ó w jednak od­ wrotnie, w ł a ś n i e n a t r z e c i ą ć w i e r ć X V I I I wieku przypada okres n a j w i ę k s z e g o rozkwitu, a j u ż s a m charakter p i e c ó w w y ł ą c z a m o ż l i w o ś ć przynależności o d b i o r c ó w do n i ż s z y c h w a r s t w s p o ł e c z n y c h . Jan Chranicki W ZWIĄZKU Z UWAGAMI O A R T Y K U L E „CERAMIKA POMORSKA" W cennych uwagach, k t ó r y m i uzupełnił m ó j artykuł o ceramice pomorskiej wybitny jej znawca, dyrektor Muzeum Pomorskiego w Gdańsku, Jan Chranicki, znajduje s i ę kilka p u n k t ó w w y m a g a j ą c y c h wyjaś­ n i e n i a , gdzie r ó ż n i c a p o g l ą d ó w w y n i k ł a z odmiennego ustawienia zagadnienia. P r a g n ę z w r ó c i ć tu u w a g ę jedynie n a n a j w a ż n i e j s z e z nich. W kaflarstwie renenansowym n i e w ą t p l i w i e cechą charakterystyczną kafli europejskich są przedsta­ w i e n i a portretowe znanych osobistości (wzorowane na popularnych sztychach niekoniecznie s a m y c h tylko osób koronowanych), jednak nie znamy dotychczas z a b y t k o w y c h p i e c ó w z i n n y c h k r a j ó w , gdzie b y ł a b y nagromadzona tak d u ż a i l o ś ć r ó ż n o r o d n y c h p o r t r e t ó w j a k n a k a f l a c h p i e c a g d a ń s k i e g o z D w o r u Artusa^. i P . S i m s o n ( D e r A r t u s h o f i n D a n z i g . D a n z i g 1900, str. 176) podaje, ż e n a p i e c u w D w o r z e A r t u s a b y ł o 268 k a f l i p o r t r e t o w y c h . 191 �Chodziło mi o podkreślenie zjawiska m a s o w o ś c i wy­ s t ę p o w a n i a kafli portretowych na jednym zabytku. Z u b o ż e n i e k o l o r y s t y c z n e , j a k i e n a s t ą p i ł o po w i e l o ­ barwnym renesansowym kaflarstwie reliefowym, było zjawiskiem powszechnym, k t ó r e m u uległo r ó w ­ n i e ż k o l a r s t w o pomorskie. C h a r a k t e r y s t y c z n y jest tu j e d n a k ż e fakt, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do s ą s i e d n i c h t e r e n ó w n i e m i e c k i c h , gdzie w t y m o k r e s i e w y s t ę p u j ą kafle jednobarwne, w kaflarstwie pomorskim z j a ­ wiają się dwubarwne biało-niebieskie, które łączyć chyba należy z ogólnymi motywami niderlandzkimi, k t ó r e w P o l s c e s t a j ą s i ę w sztuce X V I I w i e k u d o m i ­ nujące. D u ż ą p r z y j e m n o ś ć s p r a w i ł m i fakt, ż e w y s u n i ę t e w m o i m a r t y k u l e z a s t r z e ż e n i a co do pomorskiego pocho­ dzenia talerzy eksponowanych na wystawie z n a l a z ł o potwierdzenie w e w n i k l i w y c h badaniach dyrektora Chranickiego. P r o d u k c j ę k a f l a r s k ą , p o c z y n a j ą c od p o c z ą t k u X V I I I w i e k u , p o d z i e l i ł a m n a d w i e drogi r o z w o j o w e , p r z y czym z a z n a c z y ł a m , że „jedna w y w o d z i s i ę od k a f l i ze s c e n ą r o d z a j o w ą w otoczeniu o z d ó b reliefo­ w y c h , d r u g a z a ś od k a f l i o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a ­ larskiej" . D o pierwszej grupy z a s z e r e g o w a ł a m wszyst­ k i e k a f l e p o s i a d a j ą c e o b r a m i e n i e reliefowe o r a z k a f l e n a ś l a d u j ą c e takie obramienie t e c h n i k ą malarslcą. D r u ­ g ą g r u p ę s t a n o w i ą kafle nie n a w i ą z u j ą c e w niczym do o b r a m i e ń r e l i e f o w y c h . P o d k ą t e m w i d z e n i a tego p o d z i a ł u c h a r a k t e r y z o w a ł a m t e ż grupy kafli o „ t y p i e r e l i e f o w y m " i „ z d o b i o n y c h m a l a r s k o " . Dlatego u w a g i i zestawienia statystyczne dyrektora Chranickiego, j a ­ ko p r z e p r o w a d z o n e n a zasadzie odmiennego p o d z i a ­ łu, gdzie w y d z i e l o n a j e s t j e d n a g r u p a k a f l i — ozdo­ bionych reliefami i druga — o dekoracji wyłącznie^ malowanej, z a w i e r a j ą c a r ó w n i e ż kafle o m a l o w a n y c h obramieniach w y w o d z ą c y c h się z reliefu, d a ł y w y ­ n i k i o d m i e n n e od m o i c h . 5 D r u g i m n i e p o r o z u m i e n i e m , podobnie i s t o t n y m j a k poprzednie, j e s t i n t e r p r e t a c j a o k r e ś l e n i a „ k a f l e g d a ń ­ skie", k t ó r e d y r e k t o r C h r a n i c k i r o z u m i e s e n s u stricto j a k o w y k o n a n e w G d a ń s k u , j a z a ś (co j e s t n i e w ą t p l i ­ w i e n i e w ł a ś c i w e ) t r a k t o w a ł a m w sensie s z e r s z y m , t a i : j a k w Polsce u ż y w a n o terminu „piece g d a ń s k i e " , k t ó r y m to t e r m i n e m o k r e ś l a n o o g ó l n i e p r o d u k c j ę p o ­ morską. Wzmianka w moim artykule o wielobarwnej orna­ mentyce r o ś l i n n e j w y s t ę p u j ą c e j na kaflach z o k o ł o p o ł o w y X V I I I w i e k u umieszczona została na podsta- 2 P o l s k a S z t u k a L u d o w a , n r 4/1954, s. 223. wie notatki s p o r z ą d z o n e j na wystawie w G d a ń s k u . B y ć m o ż e z a k r a d ł a s i ę tu j a k a ś p o m y ł k a w s k u t e k w a d l i w e g o o d c z y t a n i a p o d p i s u pod e k s p o n a t a m i . P r z y p o d k r e ś l a n i u o d r ę b n o ś c i X V I I I - w i e c z n y c h pie­ c ó w pomorskich, czyli g d a ń s k i c h — w szerszym u j ę ­ ciu, od w s p ó ł c z e s n y c h i m p i e c ó w n i e m i e c k i c h c h o ­ dziło o wydobycie najbardziej istotnych różnic. P i e ­ ce n i e m i e c k i e z a t r a c a j ą w t y m okresie s w o j ą t e k t o ­ niczną formę, a często nawet podział na poszczególne kafle, n a ś l a d u j ą c w k s z t a ł c i e bogato zdobione k o m o ­ dy czy inne meble. Z a ś d o s t o s o w a n y n a o g ó ł do m e b l i kolor m i a ł n a c e l u z a m a s k o w a n i e o d r ę b n o ś c i p i e c a w e w n ę t r z a c h tego okresu^. I n a c z e j s p r a w a ta p r z e d ­ s t a w i a ł a s i ę n a P o m o r z u , gdzie p r o d u k o w a n o w t y m okresie w y ł ą c z n i e piece o f o r m a c h t e k t o n i c z n y c h , z ł o ­ ż o n y c h z oddzielnych kafli pokrytych m a l a t u r ą n a b i a ł y m tle. P i e c e t a k i e n i e u t o ż s a m i a ł y s i ę a n i f o r m ą , ani k o l o r y t e m z m e b l o w y m w y p o s a ż e n i e m , s t a n o w i ł y o d r ę b n e akcenty w n ę t r z a . C e n n a jest uwaga dyrektora Chranickiego, ż e pie­ ce p o d o b n e do p o m o r s k i c h i h a m b u r s k i c h w y s t ę p o ­ w a ł y też w Ltineburgu. Ostatnia uwaga o poruszonym w m y m artykule problemie pojawiania się w pomorskiej p r o d u k c j i ce­ r a m i c z n e j od p i e r w s z e j p o l o w y w i e k u X V I I I dąż­ n o ś c i do l i c z e n i a n a o d b i o r c ó w z n i ż s z y c h w a r s t w i n a w r o t u do p r z e d s t a w i e ń r o d z i m y c h w k i e r u n k u swoistej interpretacji w z o r ó w obcych — nie jest zbyt jasno s f o r m u ł o w a n a i w y g l ą d a n a nieporozumienie. Określenie „pierwsza połowa" oznaczać może zarów­ n o l a t a p i e r w s z e , j a k i l a t a 40—50, i dlatego n i e b a r ­ dzo w i d z ę p o w ó d , aby m o ż n a b y ł o z mego t e k s t u w y ­ c i ą g n ą ć wniosek o zarzuceniu n a ś l a d o w n i c t w a porce­ lany europejskiej przed jej wynalezieniem. Nieporo­ zumieniem wydaje mi się również p o w o ł y w a n i e się tu n a w y r o b y X V I I - w i e c z n e , skoro m o w a j e s t o po­ j a w i e n i u s i ę tej t e n d e n c j i w w i e k u n a s t ę p n y m . Maria Przeździecka s A . Roeper i H . Bosch ( S a m m l u n g von Oefen in allen Stilarten von X V I bis A n f a n g X I X J a h r h u n ­ dert. M ü n c h e n 1895) p o d a j ą szereg i l u s t r a c j i tego r o ­ dzaju p i e c ó w . K . S t r a u s s : K a c K e l n e und Oefen der M a r k B r a n d e n ­ b u r g , S t r a s s b u r g 1926, str. 27 ("... so fasste m a n i h n (Ofen) i m Z e i t a l t e r des B a r o c k s l e d i g l i c h a l s W ä r ­ m e s p e n d e r auf, a l s ein „ M ö b e l " , m i t dem m a n s i c h eben a b z u f i n d e n hatte") i str. 28 ( „ M a n s u c h t e d a m i t den O f e n den s c h w a r z e n , s c h w e r e n Kichenmöbeln a n z u p a s s e n . D i e s galt ganz bezonders f ü r N o r d d e u t ­ schland"). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9414788cfeeaa4f929230fc90ce644ef.pdf c500376c380c7ebd0379e8548f7400b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4059 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1955 Subject The topic of the resource haft ludowy Wielkopolska - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3793 Title A name given to the resource Wielkopolski haft snutkowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.4 ; s.193-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WIELKOPOLSKI HAFT S N U T K O W Y ADAM W ciągu s z e r e g u l a t dzięki s p r z y j a j ą c y m nie tylko ochroniono wiele tradycyjnych warunkom i rodzimych H a f t s n u t k o w y , którego bardziej GLAPA wartościowe okazy spotykamy choćby w s k l e p a c h C P L i A , u p r a w i a n y wytworów k u l t u r o w y c h przed z a n i k i e m , ale z a p e w n i o ­ do dzisiaj n a terenie no i m rozwój i n a d a n o k a j a n i u naszych wartości p r z y d a t n e codziennych ciu i opiece władz niektóre potrzeb. z dziedzin w zaspo­ poznańskie), w G o l i n i e . Dzięki popar­ stosowanych tej wytwór­ czości doczekały się o p r a c o w a ń m o n o g r a f i c z n y c h i cen­ n y c h przekazów. wane snutkowy N a o b s z a r z e W i e l k o p o l s k i s p o t y k a się w ś r ó d l u d u k i l k a o d m i a n h a f t u , k t ó r e — zależnie o d m a t e r i a ł u czy t e c h n i k i w y k o n a n i a — b y w a j ą o k r e ś l a n e j a k o : 1. h a f t s n u t k o w y l u b s n u t k i g o l i ń s k i e ; 2. h a f t n a t i u l u ; 3. biały h a f t w y k o n y w a n y b i a ł y m i n i ć m i n a b i a ł y m , różowym, „ m o d r y m " l u b ż ó ł t y m p ł ó t n i e ; 4. h a f t barwny, najmniej obecnie rozpowszechniony. 1 Ryc. 1. Fragment „koronki renesansowej" pod winęły się „snutki" w poł. XIX w. Reprodukcja Bibüotheque DMC Repr. Grażyna jest (województwo Jest t o jedna z o d m i a n haftu szeroko n a w s i w połowie X I X w . t e n m a dość d a w n e t r a d y c j e , o c z y m okazach, spotykanych w Haft świadczą z a c h o ­ r e l i k t y (dostępne d l a n a s j u ż n i e s t e t y licznych D o t y c h szczegółowych zagadnień między i n n y m i n a ­ leży r ó w n i e ż h a f t powiatu Jarocin w nie­ Wielkopolsce cen­ t r a l n e j , n a K u j a w a c h , Z i e m i L u b u s k i e j ) , a także o p i s y w literaturze. W X I X w i e k u produkcja haftu artystycznego w po­ r ó w n a n i u z u b i e g ł y m i s t u l e c i a m i , p o w a ż n i e się z m n i e j ­ szyła. Wykonywano użytek kościelny. wiska — wtenczas Niezależnie pod wpływem przeważnie hafty jednak tego przemian od na zja­ ekonomiczno-spo- łecznych, j a k i p e w n y c h osiągnięć t e c h n i c z n y c h w sze- wpływem której powstały prawdopodobnie i z La Dentelłe Renaissance, Th. Dillmont Wyszomirska, 1953 r. roz­ — 193 �: d - . Rj/c. 2. Główne elementy zdobnicze stosowane w snutkach. Nazwy: 1 — pączek, 2 — pęczki potrójne, 3 — babo, 4 — dziurka lub kółko pojedyncze, 5 — dziurki-kółeczka potrójne, 6 — dziurki podłużne, 7 — baba, 8 — koszyczek, 9 — k o s z y c z e k podwójny, 10 — kółeczka z dziurkami, 11 — pierścienie z dziurek, 12 — margaretka dziergana, zwana też dziurką tłustą z koszyczkiem, 13, 14 — graniotka, 15 — skrzydło, 16 —• mucha (muszka) chuda, 17 — mucha (muszka) tłusta, 18 — pszczoła, 19 — pawie oczko, 20 — pawie oczka potrójne, 21 — koniec lub gajor z koszyczkiem, 22 — margaretka chuda lub kwiatuszki, 23 — Ustko z pączkiem, 24 — stokrotka, 25 — pawie oczko w kółku, 26 — margaretka, 27 — Ustko snute, 28 — mertka, 29 — sło­ necznik (połowa), 30 — chmiel, 31 — gwiazda, 32 — serce z pęczkami. Brak na tablicy „tarki" i „pająka". Rys. A. Glapa, 1949 r. r e g u ośrodków — n a dość z n a c z n y c h j a się h a f t l u d o w y , obszarach rozwi­ k t ó r e g o jedną z o d m i a n j e s t haft s n u t k o w y , z w a n y też „ s n u t k a m i " . Za główne przyczyny leży przyjąć 194 — poza prz e mys łu — w t y m okresie gotowych, p o c h o d z e n i a części s k ł a d o w y c h k o r o n k i fabrycznego renesansowej, p o d której w p ł y w e m p o w s t a ł y s n u t k i . rozwoju haftu snutkowego rozwojem wszechnienie na­ rozpo­ Geneza h a f t u s n u t k o w e g o w i ą ż e się, m o i m ściśle z koronką renesansową ( r y e . 1). zdaniem, �Ryc. 3. Motywy zdobnicze obwiedzione ściegiem przetykanym. Snutki przeciągnięte od „pącz­ ków" sięgają poza linie obwiedzione. Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. 4. Fragment haftu snutkowego przed wy­ cięciem płótna. Środkowe przestrzenie w kwia­ tach i pomiędzy „pączkami" wypełnione są siat­ kami (naleciałościami pałacowymi). Fot. A. Glapa, 1948 r. Ryc. Ryc. 6. Ten sam fragment po częściowym wycięciu płótna. Większe otwory nerkowate, tzw. „gajory", wypełnione są „koszyczkami". Fot. A. Głapa, 1950 r. 5. Fragment Fot. haftu przed wycięciem A. Glapa, 1950 r. płótna. 195 �Koronka renesansowa , zwana 2 również koronką r z e p ł ó c i e n n y m , b a w e ł n i e , n a k t ó r y c h t o materiałach islandzką l u b k o r o n k ą z L ü k s e i ( L u x e u i l ) , w ś r ó d t e g o rysuje rodzaju w wyrobów zajmuje Podczas g d y w y k o n a n i e najpoważniejsze większości miejsce. innych rodzajów k o r o n e k nastręcza z n a c z n e trudności, k o r o n k a i s l a n d z k a m o ż e być uważana za jedną z K o r o n k a renesansowa sów (taśm), p r z y g o t o w a n y c h podług fabrycznych sunków i połączonych ze sobą za pomocą ry­ łańcuszków i kółek różnego r o d z a j u . Ten rodzaj k o r o n k i jest bardzo stary. Pochodzi deseni. Do miejscach wzorów taśmy przypina różnego się formatu i kształtu — płócienne, b a w e ł n i a n e l u b j e d w a b n e i ł ą ­ czy się j e z g o d n i e z r y s u n k i e m łańcuszkami i k ó ł k a m i najłatwiejszych. składa się z g o t o w y c h j u ż p a ­ się k o n t u r y odpowiednich P o d w p ł y w e m tego r o d z a j u k o r o n k i powstały z a p e w n e smutki, które w technice nią się o d k o r o n k i wykonania renesansowej, częściowo a swą róż­ ażurowością o r a z n i e k t ó r y m i e l e m e n t a m i b a r d z o są p o d o b n e d o n i e j . S n u t k i b y ł y b y w i ę c uproszczoną w on mienną zaczęto w e F r a n c j i naśladować k ó ł k a Po­ która d o l u d u dostała się z pałacu a l b o z kościoła, l u b zastępowano p r z e z w z o r n i k i w p o ł o w i e X I X w . P o p r z e d o s t a n i u się czątkowo części zapełnione koronki weneckie. w zdobnictwie formą technice, a o d ­ o d s t a r e j k o r o n k i — kółek w e n e c k i c h . W w i e k u X V I I koronki renesansowej, taśmami t k a n y m i i ręcznie d o r a b i a n o t y l k o łańcuszki n a wieś, d o c h ł o p ó w , k o r o n k a uległa g r u n t o w n e m u p r z e ­ i kółka. O t r z y m a n a w t e n sposób k o r o n k a n i e m i a ł a kształceniu i zamieniła się w h a f t p r z e z w y e l i m i n o w a ­ t e j delikatności, co p r a w d z i w a w e n e c k a , p o m i m o nie j e d n a k stała się b a r d z o popularna i nazwano ją k o ­ ronką renesansową. W X V I I I w i e k u t e n r o d z a j bów we stracił n a popularności. Francji i w Belgii Pojawiły się delikatne koronki tego wyro­ wtenczas wykonane c a ł k o w i c i e igłą. T e n n o w y r o d z a j k o r o n k i podbił p u ­ czymy — rodzajów między w sprzedaży się nie Miejsce i c h za­ w wielkiej mierze wpłynęły W połowie X I X w i e k u s n u t k i były w i się u ludu użyciu w e w s p o m n i a n e j już G o l i n i e . niczkami, znajdowały zapewne o charak­ prymitywne narzędzia. l a c e " . O d t e g o c z a s u stała s i ę n a j b a r d z i e j ulubioną r o ­ które które terze l u d o w y m , n a który — między i n n y m i , j a k zoba­ botą ręczną, a t o dzięki w i e l k i e m u z r ó ż n i c o w a n i u w i e l u taśm, taśm, jęły różnego r o d z a j u m o t y w y i k o m p o z y c j e bliczność i k o r o n k a r e n e s a n s o w a n a d ł u g o weszła z n o ­ w u w użycie, j a k o nowość a n g i e l s k a , p o d n a z w ą „ p o i n t gotowych p r z y j ę ł y ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h . zdobiono czepki, fryzki, zwanymi napięstkiem koszule (noszone p o d s t a ­ sznurówkami) a łokciem, powszechnym N i m i haftowano na rękawach j a k również po­ zapaski i p o z w a l a ł y n a d o w o l n e układanie d e s e n i k o r o n k i r e ­ n o s z o n e n a spódnicach d l a o z d o b y . nesansowej. b y ł y t a k p o s p o l i t e i w t a k w i e l k i c h ilościach j e w y ­ Obecnie k o r o n k ę renesansową w y k o n u j e się podług wzoru narysowanego na woskowanym płótnie, papie- k o n y w a n o i noszono, nich w kościele H a f t y te wówczas że w n i e d z i e l e śnieżnie biało, a i święta było od niewiasty w b i a ł e s t r o j e i h a f t y w y g l ą d a ł y — podług Podług: L a Dentelle Renaissance — T h . de D i l l mont, E d i t e u r M u l h o u s e (Alsace) — Bibliothéque D M C . P r z y t o c z o n y opis k o r o n k i r e n e s a n s o w e j p o d a j e m y w e ­ dług tłumaczenia A d y W a p n i a r s k i e j . 2 196 określenia — j a k łabędzie. Motywy ubrane ludowego zdobnicze s t a r y c h s n u t e k , szczególnie n a z a p a s k a c h , b y ł y tych więk­ sze niż o b e c n i e i w y p e ł n i a ł y całą dolną i c h p o ł o w ę . �H a f t y t e j e d n a k z p o c z ą t k i e m X X w i e k u zaczęły dość szybko haftu zanikać p o d w p ł y w e m na tiulu, i o wiele Z znacznie wchodzącego łatwiejszego do w modę wykonania tańszego. powodu wielu przyczyn dzisiaj niestety snutek z X I X w i e k u już n i e p o s i a d a m y . Piękne okazy h a f t u , głównie w postaci czepków, w okresie w o j e n n y m były przechowywane w Dziale tego między­ Ludoznaw­ czym i m . Heleny i Wiesławy Cichowicz M u z e u m W i e l ­ kopolskiego w w Poznaniu. czasie o k u p a c j i wraz Rzadkie z te całymi okazy zginęły zbiorami. Wśród ludności golińskiej d z i s i a j , p o d w ó c h ś w i a t o w y c h w o j ­ nach, też już nie można znaleźć żadnego okazu. W s z y s t k i e poszły d o g r o b u w r a z z i c h w ł a ś c i c i e l k a m i . Wyjątek stanowi kilka okazów znajdujących się w M u z e u m P o m o r s k i m w T o r u n i u ( r y c . 20, 21). Heleny Przypada Moszczyńskiej, byłej wjaścicielki Goliny. o n n a l a t a o d 1894 d o 1945 r o k u . W t y m t o czasie Moszczyńska otaczała o p i e k ą g i n ą c e s n u t k i lińskie, w p r o w a d z a j ą c go szereg elementów do m i e j s c o w e g o zdobinowych, haftu nie go- ludowe­ mających Zdobiny te przyjęły się i są niekiedy stosowane w obecnych s n u t k a c h jako wprowadzone przez Moszczyńska. to przykład klasyczny wych do sztuki kilka rodzajów pełniania p r z e n i k a n i a wartości ludowej. wolnych jest pałaco­ Do tych motywów siatek, stosowanych większych wzory D l a etnografa należy głównie do płaszczyzn wy­ (ryc. 4, 12, 19). Opieka dziewcząt Moszczyńskiej wiejskich w polegała pałacu i na gromadzeniu zachęcaniu i c h do w y k o n y w a n i a s n u t e k d l a potrzeb d w o r u oraz n a włas­ ny użytek hafciarek, do ozdoby szechniających się h a f t ó w w na tiulu, miejsce rozpow­ j a k również w y k o n y w a n i a szeregu haftów d l a miejscowego do i oko­ l i c z n y c h kościołów. W t y m t o c z a s i e w i d y w a n o w p a ­ łacu p o kilkanaście d z i e w c z y n w y s z y w a j ą c y c h dla D r u g i o k r e s s n u t e k golińskich w i ą ż e się ściśle z o s o ­ bą z n i m n i c wspólnego. kościołów. fragment pod w np. całości Każda z podług nich wykonywała s w e g o pomysłu, b y serwety jakiś później b a c z n y m o k i e m zespołu rówieśnic połączyć części całość. P r z y serc, gwiazd dziewczętom układaniu itp., w radami, które d z i e w c z y n y poszczególnych motywów, całość Moszczyńska podsuwała pewne służyła możliwości, a k c e p t o w a ł y l u b odrzucały. �0 es^mss o a *1 I 1I Ryc. 10. Rodzaje ściegów stosowanych Z tego t o o k r e s u p r z e c h o w a ł się d o 1940 r o k u ołtarzowy, w y k o n a n y ks. S k r z y d l e w s k i e g o , Nakrycie przez obrus s i o s t r y Banaszyńskie d l a wówczas proboszcza to haftowały w hafcie Banaszyńskie na snutkowym. samym Rys. Glapa, celu w y k o n a n o p r a c była 1948 r. później albę. Inicjatorką Moszezyńska. Następną Poniecu. chowaną jest zamówienie pierwszej wojnie w A. znów obrus, większą wykonany światowej przez tych pracą kilka Helenę za­ lat po Bernasow- Moszczyńskiej. W y k o ń c z y ł y j e krótko przed pierwszą ską i M i c h a l i n ę P a w l a k . wojną ta okupacji n i u około 60 c m szerokości i 350 c m długości. Został światową. znajdowała tem — się Serweta w Poniecu najlepszym koszulach, zapaskach chowanym do dzisiaj początku i była najstarszym odzwierciedleniem golińskich, w y k o n y w a n y c h kach, do ongiś snutek haf­ staro- na czepkach, fryz- i t p . D r u g i m okazem jest obrus „składkowy", n a n y k o l e k t y w n i e przez m i e s z k a n k i Goliny w za­ Obrus ten m a w on ofiarowany dla miejscowego drewnianego g d z i e też z n a j d u j e Obok tych się kościółka, obecnie. większych prac wykonywano mniejsze i większe, i n d y w i d u a l n i e i „ s k ł a d k o w o " . B y ł y t o p r z e ­ wyko­ różne latach wykonywano serwetki, kołnierzyki, które t a k d l a d w o r u , j a k i d l a siebie. poduszki, bluzki, Jeden w o j n y 1914—1918, o f i a r o w a n y d o m i e j s c o w e g o kościoła z t a k i c h kompletów, z r o b i o n y na u p r o s z e n i e p o w r o t u najbliższych z. f r o n t u . stał w y s t a w i o n y W tym przybliże­ d l a Moszczyńskiej, na Powszechnej Wystawie zo­ Krajowej w P o z n a n i u w 1929 r . i o t r z y m a ł złoty m e d a l . Z t e g o nagrodzonego k o m p l e t u , m i m o drugiej wojny wej zachowało i przewrotu k i l k a serwetek, Trzecim czynający wojnie, które społecznego, które są w p o s i a d a n i u etapem również lat powojennych, rolnej i przemianach n i e ominęły Goliny, tylko trzy skiej, przetrzebionej zdawało się technikę po­ h a f c i a r k i ) , zajęcia odpowied­ haftowania ludności wiej­ przez o k u p a n t a , zmuszonej przez o k r e s p r z e j ś c i o w y z n a c z n i e w i ę c e j p r a c o w a ć niż wojną. Po społecznych, że s n u t k i już zupełnie zanikły. S p r a w ę p o ­ n i c h n i c i , b r a k k o b i e t znających a za­ o d 1945 r . garszały: b r a k materiału, p r z e d e w s z y s t k i m (zostały jeszcze Moszczyńskiej. r o z w o j u s n u t e k golińskich j e s t się o k r e s reformie czątkowo świato­ się Trudności te, n a szczęście, b y ł y t y l k o przed chwi­ lowe. Pierwszy zainteresował Wydział K u l t u r y Ryc. 198 11. Fazy wykonania koszyczka. 1949 r. Rys. A. Glapa, tury Ludowej), się i Sztuki w snutkarni Poznaniu który jeszcze w wał zainteresowane Wojewódzki (Referat 1945 r o k u Kul­ poinformo­ i n s t y t u c j e o stanie haftów goliń- �ñ y c . 12. Serwetka z gwiazdą wypeł­ nioną „siatka", elementem rzadko stosowanym w hafcie snutkowym. Siatkę do snutek wprowadziła Hele­ na Moszczyńska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 13. Serwetka. Haftowała Helena Bernasowska. Fot. A. Glapa, 1946 r. Ryc. 14. Fragment serwety dobrze wyprasowanej. Oryginał z ok. 1910 r. Fot. M. Kórnicki, 1950 r. Ryc. 15. Serwetka wykonana po 1945 r. dla placówki handlowej. W celu obniżenia kosztów wykonania na zamówienie, w środku zostawiono większą płaszczyznę płótna. Fot. A. Głapa, 1950 r. Ryc. 16. Serwetka wykonana przez mieszkanki Goliny, pow. Jarocin, 1946 r. Fot. A. Glapa. �skich i przez Wydział możliwościach podjęta myśl przez Ludowego w ich podtrzymania. ożywienia Wielkopolską Rzucona hafciarstwa Spółdzielnię P o z n a n i u , która — po Przemysłu wszechstronnym z b a d a n i u stosunków n a m i e j s c u i z d o b y c i u dzo ku potrzebnych odpowiednich 1947 r o k u Spółdzielnia zorganizowała nici — kurs ta, j a k o placówka została w październi­ haftów handlowa tak bar­ pewnym wy­ ludności a jeszcze było p o d koniec n a szerszych dotychczas dzisiaj XIX wieku obszarach Wielko­ dokładnie, ze w z g l ę d u n a b r a k badań n a o b s z e r n i e j s z y m t e r y t o r i u m , określić się nie da. W t r a k c i e w y c i n k o w y c h badań t e r e n o w y c h n a p o t k a ­ n o h a f t y w y k o n a n e tą techniką w p o w . s z a m o t u l s k i m , p o w . leszczyńskim, w D ą b r ó w c e W l k p . , p o w . m i ę ­ d z y r z e c k i , o r a z w p o w . krotoszyńskim. W e d ł u g pracy H a l i n y Mikułowskiej — „Strój k u j a w s k i " („Atlas p o l ­ konywania snutek, 2. dać techniką snutkową ż y w o t n e j e s t Golinie, p o l s k i , których w liczbę osób t e c h n i k i w praktykowane golińskich. o podłożu i d e o w y m , postawiła sobie za c e l : 1. nauczyć j a k największą Haftowanie tylko miejscowej wyżyć się w formie dla niej najodpowiedniejszej, t o w a ć wartości l u d o w e p r z e d 3. zbadać m o ż l i w o ś c i estetycznie a przez t o u r a ­ zagładą, wprowadzenia snutek na r y ­ n e k h a n d l o w y — d l a korzyści t a k m i e s z k a ń c ó w Goli­ n y , j a k i spółdzielni. K u r s t r w a ł t r z y miesiące (80 g o d z i n p r a c y ) . Brało skich strojów wiano haft ludowych"), na Kujawach. snutkowy w haft ten również Przypuszczać X I X w . był większych p r z e s t r z e n i a c h więc upra­ można, rozpowszechniony i r o z w i j a ł się w że na niejednym ośrodku ( p a t r z m a p a ) . S n u t k i w y k o n u j e się n a b i a ł y m płótnie bieJiźnianym, fabrycznego (17—20 wyrobu, możliwie nitek na 1 cm). W średniej okresie grubości międzywojennym w n i m udział 51 dziewcząt. F i n a n s o w a ł y go M i n i s t e r ­ p r z e w a ż n i e u ż y w a n o płótna f i r m y „ S i l e s i a " . s t w o K u l t u r y i S z t u k i i M i n i s t e r s t w o O p i e k i Społecz­ łem, n e j . Organizatorką techniczną b y ł a J a d w i g a M u s z a l s k a , białe, s i l n e n i c i , t r o c h ę g r u b s z e o d m a s z y n o w y c h n r 30, kierowniczką i b a w e ł n i c z k a biała D M C n r 2 0 — 2 5 . ciarka fachową Helena się w i e c z o r a m i łecznym najzdolniejsza Bernasowska, lekcjach zapoznawała w miejscowa która n a miejscowym młode golinianki Domu z t r a d y c y j n y m i zasadami Spo­ techniką snutkową, m o t y w a m i z d o b n i c z y m i , i c h m i e j s c o w ą minologią, haf- odbywających kompozycji ter­ i hi­ storią s n u t e k . się r o d z i m y m pięknem, j a k r ó w n i e ż wielkie postępy w z a p o z n a w a n i u się m ł o d z i e ż y z t r a d y c y j n y m i metodami haftowania przedsiębiorstw oraz rozważając krajowych — stwierdzić o p i e k a państwa i społeczeństwa ściwej bezpośrednio Narzędzia niezbędne wykonuje to igła Materia­ się snutki, średniej drodze i n a d a l jest znalazła pożądana. zamówienia grubości n r 4 — 6 , p r z e k ł u w a c z d o d z i u r e k , nożyczki i n a p a r s t e k Pierwszą niezmiernie nanie projektów ważną wzorów czynnością zdobniczych. h a f c i a r k i — j a k d a w n i e j , t a k i teraz jest Nie wyko­ wszystkie — projektują m o ­ a t y m trudniejszą, stymi środkami, jeśli m y ś l i które często swe realizuje już z góry się p r o ­ narzucają formę rozwiązania. W z o r y h a f t u d z i s i a j r y s u j e się p r z e d e w s z y s t k i m n a m u s i m y , że p a p i e r z e — już t o z własnej f a n t a z j i , już t o w się n a w ł a ­ c i u o t r a d y c j e ( r y c . 2). 8 opar­ D o w y k o n y w a n i a kół r e g u l a r ­ n y c h , łuków i t p . f o r m h a f c i a r k i używają misek, g a r n ­ k ó w , s z k l a n e k , k i e l i s z k ó w , zależnie o d w i e l k o ś c i Poważny wkład w opiekę i rozwój s z t u k i l u d o w e j w latach powojennych w Golinie i n a terenie p o w i a t u jarocińskiego w n i ó s ł m g r L e o n K a c z m a r e k , ó w c z e s n y przewodniczący Wydziału P o w i a t o w e g o i starosta p o ­ w i a t u , obecnie profesor U n i w e r s y t e t u Lubelskiego. 3 200 są t y w y . P r o j e k t o w a n i e j e s t czynnością w a ż n ą i niełatwą Obserwując z a m i ł o w a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a , j e g o chęć otoczenia którym jektowanego rumianek, wzoru. akację Motywy itp. — roślinne — rysują często z G w i a z d y i i n n e m o t y w y s y m e t r y c z n e wycinają nożyczkami z papieru, po uprzednim pro­ n p . mirtę, natury. wprost odpowiednim �złożeniu k a r t k i . Następnie wycięty płótnie i obrysowują. motyw kładą n a Inne natomiast motywy jają za pomocą k a l e k . Dawniej, j a k pewne tradycje wskazują, w z o r y haftu nie, a z d o l n i e j s z e h a f c i a r k i także h a f t o w a ł y n a płótnie bez rysunku. Taką wykonywano odbi­ niezwykłe w p r o s t n a płót­ uzdolnioną była a n a l f a b e t k a M a r c y n a T r z e c i a k . pojedynczo, dziurek, liczących co n a j m n i e j 2 c m średnicy, należy przewi­ dzieć w prac środku w y k o n a n i e Haftowanie obwodów giem okrętkowym ściegach linii obwiedzionych przeniesieniu motywów wełniczką, ściegiem p r z e d gowym). na Obwiedzione r y c . 3. n a płótno, m i e j s c e l u b kalką Natomiast obwodzi igłą się białą (przetykanym, elementy zdobin miejsca, k t ó r e mają h a f t o w a n e g r u b i e j , p l a s t y c z n i e j , t z w . „tłuste", się i w y p e ł n i a ściegiem łańcuszkowym. to m a n a c e l u z a c h o w a n i e uwagę n a właściwe obwodzi Obwodzenie się Ścieg ł a t w o odróżnić dziergany można o d ściegu o k r ę t k o w e g o wędź zdobiny. i plastyczne piękno zazwyczaj części m o t y w ó w . W tkwi właśnie w starannym długości i wysokości, a r ó w n o l e g ł y m czy też wyciętego, jak również plastyczności p o t ę g u j e piękno Następną czynnością j e s t n a s n u w a n i e , samych snutek. i nadanie haftów. nici od jednego m o t y w u do d r u g i e g o . P r z y n a s n u w a n i u zawsze należy igłą przebijać scach poszczególnych płótno w wewnętrznych liniach pod w projekcie zbiorowe wzoru haftu. złączone r a z e m ) są r ó w n i e ż Gdy Pęezki ( r y c . 3, 4; p r z e w a ż n i e pożądane te, p o j e d y n c z e się używa motywem przestrzenie zostały po rodzaje już się ściegiem okrętkowym puste. Małe d z i u r k i wy­ k o n u j e się p r z e k ł u w a c z e m , większe i p o d ł u ż n e w y c i n a się m a t e r i a ł na krawędzi zakładając p o d igłą z p r z o d u nitkę, p o ­ (ryc. l i b ) . wykonuje się Dalsze oczka podobnie, przy o c z e k dookoła k o s z y c z k a , gularnych linii — oczka p i e r w s z e g o szere­ czym stępne o c z k o z a h a c z a się o p o p r z e d n i e . niu dzierganym przeciąga się nitkę d o pożądanej w i e l k o ś c i koszyczka gu lub N a s t ę p n i e igłą o d w e w n ą t r z (ryc. l l a ) przebija tem miej­ haftu K o s z y c z e k w y k o n u j e się w t e n sposób, że n a j p i e r w obszywa czy nasnute, Zasadnicze s n u t k o w e g o p o d a j e r y c . 10. obdzierganej, trzy regularności ściegów używanych p r z y w y k o n y w a n i u już dekoracyjnym. przystępujemy z k o l e i d o w y k o n a n i a d z i u r e k w scach, k t ó r e się c h c e m i e ć snu­ się względem k r a w ę d z i ł u k ó w , wysokości i wypukłości. otworu które p r z e w i d u j e co d o wałeczki jednakowych szej odległości m o t y w ó w o d s i e b i e , d l a skrócenia się „ p ę c z k i " , całe tych układaniu n i t e k , t a k b y t w o r z y ł y o n e r ó w n e o t w ó r w płótnie ( r y c . 11). wykonuje układaniu głównie n a j e d n a k o w y m w i e d z i o n y m i nitką ( p a t r z : r y c . 3). W w y p a d k a c h w i ę k ­ tek dziurek robótce kierunku miej­ m o t y w ó w — tuż za l i n i a m i o b ­ kra­ wykonu­ co d o o wykonywanie Polega ono na przeciąganu swoistym, jedną szeregi każdej ściegów, polegających prze­ po Z a w s z e ściegiem d z i e r g a n y m j e się pęczki, o k r ę t k o w y m kra­ stosunkowo r e g u l a r n y m łańcuszku, t w o r z ą c y m z w y k l e n i e n i e materiału, z a z w y c z a j o d w e w n ą t r z , z w y k l e pewnej przykrycie wędzi płótna. ście­ nicią, k o n t u r ó w m o t y w u , o r a z n a przez dłuższe u ż y w a n i e płótna p o d c z a s p r a c y . W z m o c ­ kłutego się ( r y c . 8). P r z y o b u s t a r a n n e p r z y k r y w a n i e nakłutych l u b naciętych wy­ r y s u n k u , który zaciera się pęczków. wykonuje po­ są być zwraca „koszyczka" ba- fastry- widoczne dziurek lub dzierganym kościelnej. •Po t a k zwanego ( r y c . 7, 19) l u b j e d n e g o c z y zespołu zachowało się p o w o j n i e — są t o różne części b i e l i z n y znaczone o ł ó w k i e m miejscach każdą większych hafciarką Szereg j e j t a k b y można z a r a z p o przekłuciu dziurkę o b h a f t o w a ć . W zawsze n a ­ Po wykona­ w celu nadania i m re­ wewnętrzną krawędź koszyczka obciąga się nitką, a p r z y obciąganiu n a p i n a się o c z k a wyraźnych promieni w z g l ę d u n a m o ż l i w o ś c i strzępienia się i ściągania p ł ó t ­ z n i t e k składających się n a o c z k a . N i e k i e d y wykonu­ na j e się w k o s z y c z k u d w i e l u b t r z y d r a b i n k i o c z e k , t w o - się n o ż y c z k a m i ( r y c . 5, 6). P r z y t y m lepiej jest — — dziurek nie wykonywać ze w w i ę k s z e j ilości, lecz do środka, w celu otrzymania Ryc. 18. Mieszkanki Goliny (pow. Jarocin) haftujące pod kierunkiem Heleny Bernasowskiej (z lewej), cenionej we wsi hafciarki. 201 �К у с . 19. Serwetka wykonana na użytek własny w 1949 r. Ze zbiorów Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Leona rząc p r z e z t o swoistą siatkę ( r y c . 7). W t y m w y p a d k u p r z e z płechtanie drabinkę d r u g i e g o szeregu o c z e k z a h a c z a n i e przyśpiesza r o z p u s z c z e n i e się pierwszą, w y k o n u j ą c ją t a k s a m o j a k poprzednią. w mydlanej Kaczmarka. wodzie. Takie płechta- k a l k i i ołówka oraz za­ p o b i e g a z r y w a n i u się s n u t e k . Z e w z g l ę d u n a cząsteczki Inną formą techniczną i dekoracyjną, będącą n a l e c i a ­ kalki, wypraniu należy r o ­ k o n u j e się w y ł ą c z n i e igłą i nicią służącą g ł ó w n i e b ó t k ę jeszcze r a z z a m o c z y ć w w o d z i e , trochę popłech- nasnuwania. W zależności od s i a t k i w y k o n u j e się o o c z k a c h szych. Robi pożądanych większych l u b m n i e j ­ się j e p o o b w i e d z e n i u rozpoczęciem o k r ę t k o w a n i a motywów, przed czy o b d z i e r g i w a n i a . Siat­ k i t e są n a ogół m a ł o s t o s o w a n e . U m i e j e zaledwie k i l k a osób. do efektów, Przyczyną wykonywać nieprzyjmowania się słońcu. Jeżeli po należy s u ­ i w y s u s z e n i u k a l k a jeszcze j e s t w i d o c z n a , Moszczyńskiej, na dość t r u d n o w y p r a ć , robótki j e s t k i l k a r o d z a j ó w s i a t e k ( r y c . 4, 12, 19). S i a t k i t e w y ­ od Heleny szyć którą jednorazowym łością pałacową, a przyjętą tać i z n ó w suszyć n a słońcu. Czynności t e t r z e b a t a k długo p o w t a r z a ć , aż k a l k a zupełnie z n i k n i e . P o w y p r a n i u konieczną czynnością j e s t P r a s u j e się r o b ó t k ę t y l k o z l e w e j podkładce. Przez t r a c i , lecz z y s k u j e jednostronne prasowanie. strony, n a miękkiej prasowanie n a plastyczności haft nie ( r y c . 13, 14, 19). t y c h m o t y w ó w j e s t , j a k tłumaczą m i e j s c o w e h a f c i a r k i , W w y p a d k u b r a k u żelazka d o b r e j jakości, w c e l u z a ­ trudność bezpieczenia wykonania, brak znajomości i niezmiernie Wykonywanie nigdy nie — poszczególnych nie rozpoczyna dyskretnym, przez a się ściegów, j a k i węzełkiem silnym umocowaniem wykonanie na siatek nitce, nitki w k i l k a k r o t n i e małego lecz płót­ ściegu okrętkowego. P o w y h a f t o w a n i u w s z y s t k i c h m o t y w ó w , g d y całość j e s t już g o t o w a , robótkę p i e r z e się w rękach, n a j l e p i e j 202 się p r z e d p r z y p a l e n i e m , n a l e ż y prasować p r z e z cienką szmatkę. żmudna p r a c a . P o w y p r a n i u n i e z m i e r n i e w a ż n ą czynnością, gającą wiele znajomości i wyczucia cech wyma­ materiału, j e s t w y c i n a n i e płótna z m i e j s c , n a d k t ó r y m i przebie­ gają nożyczki snutki. Do o o s t r y c h końcach. wej wycinania są niezbędne Wycinanie rozpoczyna się p o p r a ­ s t r o n i e , p r z e z nacięcie płótna w m i e j s c u w o l n y m od snutek. Następnie p r z e w r a c a się r o b ó t k ę i w y c i n a �Ryc. 20. Denko czepka tiu­ lowego z okolic Kruszwicy ozdobione elementami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Muzeum Po­ morskiego w Toruniu. Fot. Grażyna Wyszomirska, 1954 r. Ryc. 21. Kołnierzyk z okolic Kruszwicy ozdobiony elemen­ tami snutkowymi. Ze zbiorów Działu Etnograficznego Mu­ zeum Pomorskiego w Toruniu. Fot. M. Kubiak, 1954 r. 203 �płótno z l e w e j s t r o n y , zaczynając o d m i e j s c naciętych, tnąc l e k k o p o d h a f t , t a k a b y płótna n i e b y ł o widać. P r z y w y c i n a n i u n o ż y c z k a m i należy l e k k o unosić m a t e ­ r i a ł d o góry, co z a p o b i e g a przecięciu s n u t e k , jącemu się ciarkom cięcia nawet w wielkiej bardzo jednej umocnić W mimo czy uwagi biegłym. kilku t a k aby razie wolno żadnym nie W nitek materiale, i haf- przypadku prze­ — się po zdarza­ praktyki, należy dalej je igłą n i e pruły. przecięciu jednego końca s n u t k i odcinać j e j n a d r u g i m końcu, g d y ż t a k i e zbyt pochopne postępowanie powoduje s n u t k i następnej, która b y ł a połączona wyskoczenie z poprzednią. G d y robótka p r z y w y c i n a n i u s n u t e k pobrudziła się, co b y w a i dosyć często, n a l e ż y j ą jeszcze r a z wyprać wyprasować. Niektóre się hafciarki przez ten to wykonują czanym krochmalą sztywniejsze i pocierając snutki Większe prace, wymagające stają Zabieg gałgankiem uma­ dłuższego c z a s u wyko­ „składkową", wykonują polegającą kilkanaście osób p e w n y c h łączy które świeższe. w krochmalu. nania, n p . wielkie serwety, todą snutki, jakby się Pierwszy później. — wykonaniu fragmentów Istnieją prosty, na hafciarki me­ dwa stosowany przez całości, sposoby głównie które łączenia. do k w a d r a t ó w l u b p r o s t o k ą t ó w —• p o l e g a n a łączenia przyszywa­ n i u i c h do zrobionej metodą szydełkową l u b f a b r y c z ­ ną t a s i e m k i . D r u g i sposób, że t a k n a z w ę , s n u t k o w y — jest właściwy dla haftu snutkowego. Polega t y m , że z r o b i o n e p r z e z r ó ż n e o s o b y , p o d ł u g n y c h n a papierze wzorów, kawale i materiału Następnie p r z e w r a c a i przyfastrygowuje na większych fragmenty komponuje w on na opracowa­ układa się n a pożądaną całość. się z d o b i n y l e w ą stroną d o g ó r y się j e d o materiału. W o l n e przestrzeniach wypełnia miejsca się oddzielnie z r o b i o n y m i pęczkami, k t ó r e także o d w r a c a się n a l e ­ w ą stronę i p r z y f a s t r y g o w u j e . ki i motywy fragmentów składkowe P ó ź n i e j łączy się p ę c z ­ przez głębokie przetykanie igłą, b y n i t k a s n u t k i n i e przechodziła n a p r a w ą stronę i b y n i e sięgała d o k a w a ł k a materiału służącego za p o d k ł a d k ę . P o połączeniu s n u t k a m i całości wyjmuje uwagą się f a s t r y g i . wykonywać, sprawić sobie Czynność by tę n a l e ż y n i e rozciąć kłopotu z snutek koniecznością wielką i by nié powtarzania pracy. Następnie z d e j m u j e się z p o d k ł a d k i serwetę, l i c z n e s k ł a d o w e części t e r a z której już są połączone i two­ rzą ażurową całość. Wykonywaniem się g ł ó w n i e haftów biedota w wiejska, kobiety z rodzin bezrolnych XIX wieku niewiasty zajmowała „spod pana", i małorolnych, które o d ­ czuwając b r a k niezbędnego m i n i m u m z i e m i , p o t r z e b n e ­ go do utrzymania zajmować się rodziny, z wyszywaniem, większyć swe dochody. W dzono, że b y ł y t o w d o w y , konieczności by w musiały t e n sposób szeregu wypadków po­ stwier­ stare panny, staruszki, któ­ re — n i e mogąc wyżyć z o t r z y m y w a n e j r e n t y , a będąc c h o r y m i l u b ułomnymi — h a f t o w a n i e , „małe" i prasowanie i łatwy, dający Podobnie traktowały pewien rzecz obecnie k i l k u n a s t u jako fach pranie stosunkowo lekki dochód. przedstawia się zawodowych wyszywaczek wśród znanych na te- R y c . 22, 23, 24 i 25. Niewskazane próby zastosowania elementów zdobniczych haftu snutkowego na przed­ miotach użytku codziennego. Projektował art. graf. A Poznański, 1950 r. Fot. Grażyna Wyszomirska. 204 �О HI Ryc. -stwierdzone renie województwa 26. Mapa punkty województwa poznańskiego, występowania poznańskiego, z snutek których haftem zajmują się głównie daniach dziewczęta, szczególnie p r z e d z a m ą ż p ó j ś c i e m , k t ó r e w w o l n y c h o d pracy domowej temu zajęciu, c h w i l a c h z zamiłowaniem specjalnie w długie oddają wieczory, się jesienią i zimą, zbierając się p o d o m a c h w k i l k a osób. Do najwybitniejszych Bernasowska z Goliny, w Wielkopolskich (na r y c . 18 — „ w y s z y w a c z e k " należy żona robotnika Helena pracującego Zakładach D r z e w n y c h w Jarocinie ubioru. Kobiety zapaski, koszule haftowały haftu się pierwszą w o j n ą światową — z i n i c j a t y w y jak i serwety Obecnie głównie h a f t u j e różnego rodzaju tiulu. Krótko wienia. stołową, się k o ł n i e r z y k i jak względu również jak i na brak wobec małej odpowiedniego bieliznę dzięki o r y g i n a l n y m bardziej ze względu wartościowy uważa h a f t y skiego, jeszcze swym liczby cechom n a swą od wielu hafciarek. zwrócił technikę g o l i ń s k i e za c e n n e w y t w o r y się ludowej, na jest innych. d o w e j . H a f t s n u t k o w y , odznaczający w 1. W i e s ł a w a Bernasowskiej Polska latach z Goliny, „wyszywaczek" snutko- wykorzystałem materiały Cichowicz: wielkopolskie. 2. zebrane z powiatów: Haft i podczas szamotul­ międzyrzec­ autorów: wielkopolski Sztuka i Ludowa, czepce 1949 Wiesława Cichowicz: siebie znacznie Szereg osób sztuki l u ­ ażurowością, г., wielkopolskie — zbiór Lu­ doznawczego. 3. T h . D e D i l l m e n t : L a D e n t e l l e R e n a i s s a n c e . E d i t e u r Mulhouse 4. F e l i c j a (Alsace). Bibliothéque D M C . Gosieniecka: Rewindykacja wielkopolskiego. Moja tradycyjnego Przyjaciółka, dwuty­ g o d n i k , Żnin, 1939 г., n r 12. 5. K a r o l Homolacs: Rękodzielnictwo jako sztuka. W a r s z a w a — K r a k ó w , 1948. 6. IVY: Hafty ludoznawczych wielkopolskie i m . Heleny — XXV-lecie i Wiesławy zbiorów Cichowicz w P o z n a n i u , P o z n a ń , 1937. 7. H a l i n a M i k u ł o w s k a : Strój k u j a w s k i , A t l a s p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h . P o z n a ń , 1953. 8. J u l i a n P a g a c z e w s k i : Z e s t u d i ó w n a d p o l s k i m belinnictwem. go- K r a k ó w , 1918. U w a g a : Na częściowe b a d a n i a niem w Poznańskiego. rozwijać. Hafty rysunków w A r c h i w u m Polskiego T o w a r z y s t w a otrzymano ciągu stosować i tego teren w większości z a ­ leszczyńskiego, krotoszyńskiego lekkością i fantazją w w y k o n a n i u , m o ż n a z p o w o d z e ­ dalszym Heleny k i e g o o r a z p u b l i k a c j e następujących zamó­ surowca, H a f t goliński, j a k o j e d e n z p r z e j a w ó w s z t u k i uwagę i Oprócz do sukien, Z a m ó w i e n i a t e n i e z a w s z e można ł a t w o w y ­ ze wych. haftu poduszki, przeprowadzonych najpoważniejszych wyjazdów roz­ przed kościelną i stołową, n a którą są c o r a z częściej konać z mieszkań. serwetki, od jednej Moszczyń­ bieliznę kościelną, dla dekoracji terenowych czerpniętych czepki, aż d o c z a s u powszechnienia s k i e j — zaczęto h a f t o w a ć na orientacyjne n r 7 — 8 , s t r . 236—240. wtenczas i inne przedmioty, :2.000.000. punkty 1948 i 1950 o r a z n a w i a d o m o ś c i a c h w pierwsza z lewej strony). P o d k o n i e c X I X w i e k u h a f t służył g ł ó w n i e d o u p i ę k ­ szania 1 powiatowe, Pisząc niniejszą pracę, o p a r ł e m się g ł ó w n i e n a b a ­ żadna klasowo n i e należy do zamożnych gospodarzy. Nadto podzialka Omiasta t e r e n o w e d o tego zasiłek z Z a k ł a d u E t n o g r a f i i artykułu Uniwersytetu 205 �