20 50 1138 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b56bbcf901198b5bade7c2dc87d71d6.pdf 6f9f3b577f6fcfdfc4bd884293fd0e60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3915 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource plastyka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3666 Title A name given to the resource Aktualne zagadnienia ludowej plastyki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.83-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. i. Nakle/anka łowicka. Wyk. J. Wawrykowicz-Strycharska. Fot. St. Deptuszewski. AKTUALNE ZAGADNIENIA L U D O W E J P L A S T Y K I ROMAN Jednym z charakterystycznych zjawisk w życiu kulturalnym Polski Ludowej jest pro­ ces postępującego równouprawnienia ludowej twórczości artystycznej ze sztuką uczoną, która do X I X w. miała wyłączny monopol re­ prezentowania polskiej kultury narodowej. Tradycyjna samorodna sztuka ludzi pro­ stych, która jeszcze kilkanaście lat temu trak­ towana była jako „krajowa egzotyka", stano­ wiąca rozrywkę intelektualną nielicznej garst­ ki snobizującej inteligencji, przedmiot bezkar­ nego eksperymentowania i wyzysku ze strony każdego, kto tylko w tym kierunku przejawił ochotę, a wreszcie efektowny towar, którym RE1NFUSS chętnie frymarczono w obrotach z zagranicą, stała się w Polsce Ludowej przedmiotem pow­ szechnego zainteresowania. Państwo Ludowe, doceniając w pełni rolę ludowej sztuki w bu­ downictwie przyszłej kultury polskiej, socjali­ stycznej w treści, narodowej w formie, otacza tę gałąź twórczości troskliwą opieką, nie ża­ łując grosza na badania naukowe, wydawnic­ twa, wystawy i opiekę nad ludowym twórcą. W stosunku Państwa do zagadnienia sztuki ludowej nie ma śladu deklaratywności, wy­ raża się on w konkretnej realizacji polityki kulturalnej, której wyniki już dziś widoczne są na wielu odcinkach. Wystarczy wspomnieć 83 �Ryc. 2. Robotnik. Ryc. 3. Dożynki. Rzeźby w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Fot. mgr E. Kozłowska. o muzyce ludowej, która weszła do naszego reprezentacyjnego repertuaru, o plastyce lu­ dowej, która przestała być już anonimową twórczością nieznanego artysty i dziś wyszła poza wiejskie opłotki, znajdując na równi z pracami plastyków wykształconych zastoso­ wanie w dekoracji reprezentacyjnych wnętrz, przemysłowej produkcji tkanin i ceramiki ar­ tystycznej, wreszcie o bujnie krzewiącym się amatorskim ruchu świetlicowym, w którym znajdują swe miejsce i muzyka ludowa i ta­ niec, a nawet strój ludowy, skazany jakby się mogło zdawać na nieuniknioną zagładę. Rozmiary i różnorodność poczynań związa­ nych z akcją wprowadzenia ludowej twórczości w nurt narodowej kultury są tak znaczne, że niekiedy trudno jest opanować organizacyj­ nie tę niezwykle skomplikowaną całość, skut­ kiem czego zachodzić może obawa wypacze­ nia przez niewłaściwą realizację istotnego sensu najsłuszniejszych zamierzeń. Celem niniejszego artykułu jest zwrócenie uwagi na kilka luźno wybranych zagadnień, bardzo zresztą różnych co do stopnia ważno­ 84 Józei Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). ści, a dotyczących rozmaitych aktualnych za­ gadnień związanych w ten czy inny sposób ze sztuką, a ściślej z plastyką ludową. Jednym z nich jest sprawa tzw. „strojów re­ gionalnych". Zagadnienie niewątpliwie z ka­ tegorii mniej ważnych, ale takich, które przez swą masowość nabierają specjalnego znacze­ nia. Strój ludowy, noszony jeszcze z początkiem X I X wieku powszechnie przez ludność wło­ ściańską zamieszkującą terytorium Polski, na skutek przemian zachodzących w strukturze gospodarczej i społecznej w ciągu X I X i XX wieku zaczął ginąć. Dziś, jeśli chodzi o wieś polską, strój ludowy w swej dawnej funkcji należy już do przeszłości. Co najwyżej tu i ówdzie zobaczyć można ostatnie fazy jego 2aniku, czy to w postaci pojedynczych części ubioru noszonego do pracy, czy nawet całych kompletów, ale tylko wyjmowanych ze skrzyń w jakichś wyjątkowych okolicznościach. Pro­ ces zaniku ubioru ludowego, w jego dawnej funkcji i postaci, jest nieodwracalny, a wszel- �Ryc. 4. Tkacz. Hyc. 5. Kosiarz. Rzeźby w drzewie. Wyk. Józef Huika (Łękawica, Fot. mgr E. Kozłowska. kie próby regeneracji z góry skazane są na niepowodzenie. Może natomiast strój regionalny żyć w dal­ szym ciągu — czy to dostarczając pewnych inspiracji w związku z opracowywaniem no­ wych form odzieży przeznaczonych do maso­ wego użytku, czy jako uroczysty ubiór repre­ zentacyjny pewnych grup terytorialnych i za­ wodowych, czy wreszcie jako kostium tea­ tralny używany w czasie widowisk o tematyce czerpanej z folkloru. O ile pierwsza forma kontynuacji tradycji stroju ludowego nie weszła dotychczas w sta­ dium studiów czy realizacji, o tyle wykorzys­ tanie ubiorów ludowych do celów reprezen­ tacyjnych i scenicznych w ostatnich latach rozpowszechnia się w Polsce w tempie i roz­ miarach bardzo znacznych. I tu właśnie za­ czynają się poważne mankamenty, na które chciałbym zwrócić uwagę. Istnieje w chwili obecnej na terenie Polski bardzo znaczna ilość różnego rodzaju świetlic: wojskowych, robotniczych, wiejskich, szkol­ nych i innych. W każdej z nich pewną część pow. Żywiec). repertuaru zajęć świetlicowych stanowią tań­ ce i pieśni ludowe produkowane na scenie w ubiorach regionalnych, z których najczę­ stsze, prócz lokalnego, są krakowski, kujaw­ ski, śląski i góralski. W sprawianie tych ubio­ rów zwłaszcza przyfabryczne świetlice robot­ nicze angażują niekiedy znaczne fundusze, wy­ konaniem zaś zajmują się (dla zespołów miej­ skich) szatnie organizowane przez Woj. Za­ rząd Samopomocy Chłopskiej, pracownie CPLiA lub też wykonywa się je sposobem go­ spodarczym we własnym zakresie. Ze względu na konieczność obniżenia kosz­ tów i ze względu na specyficzne wymogi ko­ stiumu scenicznego ubiory te wykonywane są z materiałów zastępczych, często nawet bar­ dzo tanich, nie zawsze też stoją one na właści­ wym poziomie etnograficznej ścisłości. Do­ wolności w sposobie traktowania ubioru wy­ nikają częściowo z niewiedzy wykonawców, częściowo zaś z nacisku wywieranego przez zamawiających. W pracowni strojów ludo­ wych CPLiA w Toruniu konsternację wywo­ łało zamówienie jednej z miejscowych świetlic 85 �zastępczych — jako ubioru wdziewanego na publiczne uroczystości, jak pochody, dożynki itp. Ubiory takie mogą jeszcze „ujść" w świe­ tle sztucznym, oglądane z pewnej odległości; w pełnym świetle dnia wyglądają niesłycha­ nie tandetnie i śmiesznie. Nie przysparzają one w żadnym przypadku uroku obchodom ulicznym, wprost przeciwnie — nadają im charakter nieprzyjemnej maskarady, a wśród publiczności zamiast zainteresowania wywo­ łują uzasadnione objawy wesołości połączo­ nej z drwinami. Ryc. 6. Kobieta ze świnią. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 26 om. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. St. Deptuszewski. Strój u ż y w a n y w celach reprezentacyjnych podczas wystąpień publicznych powinien być bezwzględnie autentyczny lub wiernie według autentycznego skopiowany. Zamiast żałosnej gromady „przebierańców" niech raczej wy­ stąpi mniejsza ilość osób w strojach ludo­ wych, ale za to niech te stroje będą utrzy­ mane na należytym poziomie, to znaczy niech będą kompletne, dobrze zachowane i właści­ wie noszone. Żeby nie powtórzył się fakt, ob­ serwowany na dożynkach krakowskich w 1952 r., gdzie w grupie krakowskiej wystą­ pił młody chłopak w czerwonej czapce z ko­ lorowymi pawimi piórami, zbyt długim kafta­ nie, pasie z brzękadłami, spodniach w paski podwiązanych sznurkiem powyżej owłosio­ nych łydek i białych tenisówkach. na wykonanie kilkunastu kompletów stroju krakowskiego według wzorów jakiegoś domo­ rosłego projektanta, utrzymanych w stylu operetkowych uniformów sprzed kilkudziesię­ ciu laty. Pracownia CPLiA, stanowiąca punkt usługowy, nie mogła odmówić przyjęcia za­ mówienia, wykonanie zaś narażałoby pracow­ nię na poważne zarzuty i śmieszność. Ażeby tego rodzaju sytuacji na przyszłość uniknąć, należałoby wydać zarządzenie zabraniające wykonywania ubiorów ludowych z wzorów, które nie zostały poprzednio zatwierdzone przez instytucje do tego wyznaczone (np. mu­ zea etnograficzne, Polskie Towarzystwo Ludo­ znawcze, Zakład Badania Plastyki, Architek­ tury i Zdobnictwa Ludowego PIS, Zarząd Świetlic, Domów Kultury i Twórczości Ama­ torskiej, czy komisje specjalne CPLiA). Bardzo ważną rzeczą jest umiejętność wła­ ściwego noszenia stroju ludowego. Młodzież, występująca nawet w autentycznych i dobrze skompletowanych ubiorach, nie umie ich no­ sić w sposób odpowiedni, skutkiem czego syl­ wetka traci właściwy charakter, a czasem przybiera postać wręcz karykaturalną. W y ­ daje mi się rzeczą konieczną, aby zespoły wy­ stępujące publicznie w strojach regionalnych, a także wyjeżdżające w nich za granicę, były kontrolowane przez fachowców biorących od­ powiedzialność za należyty wygląd zespołu. Na festiwalach pieśni i tańca ludowego, do­ żynkach itp., gdzie występuje większa ilość grup w strojach regionalnych, należy organi­ zować konkursy z nagrodami dla najlepiej odzianych zespołów; miałoby to duże znacze­ nie wychowawcze i przyczyniłoby się do pod­ niesienia jakości stroju ludowego, używanego na uroczyste występy. Należałoby też zabronić w sposób katego­ ryczny używania tzw. „ubiorów ludowych" —• szytych dla celów scenicznych z materiałów W związku z występami grup w ubiorach re­ gionalnych na jedną rzecz należy jeszcze zwró­ cić uwagę. Zdarza się często, że grupa bywa 86 �ubrana w sposób zupełnie jednolity. Wykonu­ je się kilkadziesiąt ubiorów kobiecych i mę­ skich, uszytych ściśle według jednego wzo­ ru, skutkiem czego zamiast ludowego ubioru otrzymujemy ,,mundur" nadający grupie wy­ gląd podrzędnego zespołu baletowego, nie ma­ jący nic wspólnego z rzeczywistym sposobem ubierania się ludu. Zespoły w ten sposób „umundurowane" (np. zespół gdański czy mazurski) w przykry spo­ sób odbiegają swym wyglądem od grup odzia­ nych w prawdziwe stroje regionalne, pokaza­ ne w całej swej różnorodności i bogactwie. W grupach takich, jak góralskie, niektóre kra­ kowskie i mazowieckie, widzimy dużą różno­ rodność kolorystyczną, dekoracyjną, różne zestawienia stroju. Nadaje to zespołowi regio­ nalnemu wygląd bardziej odpowiadający praw­ dzie. Gdy wieś polska nosiła jeszcze powszech­ nie swe ubiory tradycyjne, nie posiadały one nigdy owej „mundurowej" jednolitości, lecz w obrębie pewnego typu było wiele odmian i możliwości. Przystępując do odtwarzania ubiorów ludo­ wych, powinniśmy zawsze pamiętać o tej róż­ norodności i starać się ją koniecznie utrzymać, dążąc do tego, ażeby zespołowi nadać charakter naturalnej grupy wiejskiej, odzia­ nej w ubiory odświętne, jakie widywało się na weselach, dożynkach czy innych tego ro­ dzaju uroczystościach. Drugim zagadnieniem, któremu chciałbym poświęcić słów kilka, jest nasze rzemiosło lu­ dowe. Twórczość artystyczna wsi, wyrażająca się między innymi w rzeźbie dekoracyjnej, zdobnictwie ceramicznym, hafcie — straciła już w dużej mierze oparcie w swym własnym, wiejskim środowisku, przekształcając się w rzemiosło, często o charakterze wyraźnie pamiątkarskim (np. snycerstwo ludowe, cera­ mika), uprawiane na użytek odbiorcy miej­ skiego. Proces ten, odbywający się u nas w okresie międzywojennym, kiedy eksploa­ tacja handlowa ludowego rzemiosła artystycz­ nego była opanowana przez drobnych kapita­ listów występujących pod firmą różnych „ba­ zarów ludowych", doprowadził do zupełnego upadku niektórych gałęzi sztuki ludowej, przekształcając ją w produkcję bezwartościo­ wej tandety, czego przykładem może być tzw. „zakopiańszczyzna", zaśmiecająca do dziś ry­ nek swymi wyrobami, lichymi pod względem estetycznym i pozbawionymi jakiegokolwiek Ryc. 7. Anallabetka. Rzeźba w drzewie. Wys. 26 cm. Wyk. Rozalia Kuźniarowa (Wysoka, pow. Łańcut). Fot. St. Deptuszewski. powiązania z tradycjami prawdziwej sztuki lu­ dowej. W Polsce Ludowej sprawy ludowego prze­ mysłu artystycznego od lat kilku zostały prze­ kazane Centrali Przemysłu Ludowego i A r t y ­ stycznego, która w niedługim okresie czasu zdołała zorganizować znaczną ilość ludowych spółdzielni artystycznych, wiele "zaś ośrodków nie zorganizowanych na sposób spółdzielczy uzależniła od siebie drogą wolnego skupu wy­ robów ludowych. Początkowo zdawało się, że potężna instytucja, obejmująca swymi agen­ dami obszar całego państwa, dysponująca nad­ zorem artystycznym na różnych szczeblach or­ ganizacyjnych — zdoła opanować sytuację i przyczynić się do podniesienia poziomu ar­ tystycznej wytwórczości ludowej oraz wycho­ wania odbiorcy, który tandetę typu wspomnia­ nej wyżej „zakopiańszczyzny" uważał za war­ tościowe wytwory sztuki ludowej. Nadzieje związane z działalnością CPLiA nie ziściły się 87 �jednak w całej rozciągłości. W olbrzymiej ma­ chinie, gdzie zbiurokratyzowany aparat han­ dlowy w samym początku istnienia instytucji wziął górę nad czynnikiem fachowym i nad­ zorem artystycznym, nie zawsze umiano z na­ leżytym zrozumieniem podejść do zagadnienia sztuki ludowej. W twórcy ludowym zamiast artysty widzia­ no tylko producenta, którego zadaniem było osiągnięcie możliwie najwyższego wskaźnika produkcji. Były to czasy, kiedy tysiącami „pro­ dukowano" wycinanki na Kurpiach, kiedy set­ kami zamawiano ,malowanki" u malarek z Za­ lipia, kiedy jednego z uzdolnionych plastyków ludowych Konstantego Ciepielowskiego z Iłży, wyróżnianego na konkursach w y k o n a w c ę gli­ nianych figurek, posadzono za kręgiem garn­ carskim by wyrabiał seryjne doniczki. Próba przestawienia ludowego rzemiosła na masową produkcję nie powiodła się oczywi­ ście. Masowo wyrabiana „sztuka ludowa" wy­ kazała taki spadek jakości, że niektóre „to­ wary" w ogóle nie zostały wprowadzone do sprzedaży (np. owe tysiące wycinanek kur­ piowskich). Poza tym artyści ludowi, nastawieni przez CPLiA na seryjne wykonywanie wciąż tych samych form, wpadają w rutynę i przestają pracować twórczo. Widoczne to jest np. w Ił­ ży, gdzie taki wybitny plastyk ludowy jak Wincenty Kitowski zaprzestał pracy twórczej („bo spółdzielnia nic nowego nie zamawia, a człowiek musi z czegoś żyć"), wykonując masowo kilka przyjętych do sprzedaży modeli ptaszków. Samodzielna praca twórcza artystów ludo­ wych bywa do tego stopnia krępowana, że or­ gany CPLiA, pod groźbą oddania sprawy do prokuratury, zabraniają zrzeszonym w spół­ dzielni artystom ludowym bezpośredniego obsyłania przez nich wystaw organizowanych przez M i n . Kult. i Sztuki czy Woj. Rady Naro­ dowe, wymagając aby udział plastyków ludo­ wych w wystawach odbywał się za pośrednic­ twem spółdzielni (Iłża). Przy tym stanie rzeczy zachodzi obawa, że na wystawy i konkursy napływać będzie bądź materiał wyselekcjono­ wany z bieżącej produkcji seryjnej, bądź wy­ konany pod kierunkiem spółdzielni, wybrany i zakwalifikowany przez jej organy według kryteriów być może innych od tych, jakimi posługiwałby się złożony z fachowców i znaw­ 88 ców sztuki ludowej sąd konkursowy, czy ko­ misja ocen. Artyści ludowi, którzy zajęcie swe traktu­ ją jako poboczne w stosunku do pracy na roli, nie mogąc w terminach wywiązać się z zobowiązań powziętych wobec CPLiA —zra­ żali się i odsuwali od organizacji spółdziel­ czej. Skup wyrobów ludowych, prowadzony przez ludzi o wyłącznie handlowym przygo­ towaniu, nie orientujących się w zagadnieniu sztuki ludowej, szedł po linii najmniejszego oporu, magazyny były zawalone towarem nie lepszym od tego, który widuje się jeszcze w witrynach sklepów reprezentujących tzw. „pry­ watną inicjatywę". Magiczne słowa „rotacja", „chodliwość" i sztywna organizacja w e w n ę ­ trzna paraliżowały możliwości przeprowadze­ nia jakiegokolwiek eksperymentu. „Narzuty" powodowały nadmierne podnoszenie cen ta­ nich w istocie wyrobów ludowych, „dystry­ bucja" zaś doprowadzała do takich paradok­ sów, że w Lublinie w dwóch sklepach spół­ dzielczych sprzedających wyroby ludowe no­ torycznie „brakowało" ceramiki pochodzącej z okolicznych ośrodków garncarskich. Przedstawiony wyżej stan niewątpliwie dziś należy już w znacznej mierze do przeszłości. Nie łatwo jest jednak odrobić popełnione błę­ dy, a jeszcze trudniej jest przestawić na nowe tory tak rozbudowaną i ciężką aparaturę. W przyszłości, chcąc postawić zagadnienie ludowego przemysłu na właściwej płaszczyź­ nie, trzeba do poszczególnych ośrodków pro­ dukcji podchodzić w sposób bardziej indywi­ dualny. Orientację w tym zakresie ułatwi nam po­ dział istniejących ośrodków wytwórczych na 3 grupy. Jedną stanowić będą ośrodki sztu­ ki ludowej, które dziś jeszcze produkują lub do niedawna produkowały wyroby o dużej wartości artystycznej związanej ściśle z miej­ scowymi tradycjami plastycznymi (np. ośrod­ k i ceramiczne w Łążku, pow. Zamość, Koła­ czycach i Brzostku, pow. Jasło, Starym Sączu, Milówce, pow. Żywiec i wielu innych). Do dru­ giej grupy zaliczymy te ośrodki, które posia­ dały swe własne tradycje artystyczne, ale za­ traciły je całkowicie lub częściowo wskutek różnych okoliczności zewnętrznych (jak np. dawna akcja nakładców w przemyśle chałup­ niczym, niewłaściwie prowadzony instruktaż itp.), wyobcowując się tym sposobem z wła­ snego tła kulturowego (np. pamiątkarstwo za- �kopiańskie, w pewnej mierze hafciarstwo ka­ szubskie). Trzecią grupę ośrodków ludowego przemysłu artystycznego stanowić będą te, które w ogóle nie posiadają starszej tradycji i nie są w swej wytwórczości związane z wła­ snym podłożem etnograficznym. Do takich na­ leży np. sztucznie w X I X w. zaszczepione sny­ cerstwo w Jerzmanowicach i Sąspowie koło Ojcowa, koronkarstwo w okolicach Bobowej i prawie cały przemysł pamiątkarski na Zie­ miach Odzyskanych. W ośrodkach, które kontynuują swą trady­ cyjną wytwórczość artystyczną, wskazana jest szczególna ostrożność postępowania. Nie na­ leży tam przeprowadzać ryzykownych w skut­ kach eksperymentów, przeciążać ich zamówie­ niami, ewentualny instruktaż powinien ogra­ niczać się do strony czysto technicznej (np. w tkactwie do stosowania lepszych barwników, w garncarstwie polew, glazur i sposobu wy­ pału). Szkodliwe jednak byłoby sztuczne ha­ mowanie naturalnego rozwoju twórczości tych ośrodków, o ile zachodzące zmiany opierają się na bazie tradycyjnej i są jej dobrą konty­ nuacją. W ośrodkach, które z tych czy innych przy­ czyn odeszły w swej twórczości od form tra­ dycyjnych, należy wprowadzić metodę, którą z powodzeniem stosowała prof. E. Plutyńska w ośrodkach tkackich z powiatu sokolskiego. Polega ona na tym, że w pierwszym etapie na­ leży spowodować nawrót do starych form tra­ dycyjnych, a gdy twórcy zżyją się z nimi, dać im możność dalszego ich rozwijania pod dyskretną i umiejętną kontrolą instruktora. Warunkiem należytego postawienia i pro­ wadzenia ludowego przemysłu artystycznego o charakterze tradycyjnym jest naukowe zba­ danie obecnej i dawnej twórczości danego ośrodka, czy nawet poszczególnego warszta­ tu. Dopiero na podstawie wyników tych ba­ dań mogą zostać opracowane szczegółowe wnioski i wytyczne obowiązujące dla orga­ nów sprawujących z ramienia CPLiA opiekę nad artystyczną stroną wytwórczości ośrodka. Ośrodki, których produkcja od początku ich istnienia nie miała charakteru tradycyj­ nej sztuki ludowej, mogą być bez żadnych ograniczeń przedmiotem eksperymentalnych poczynań CPLiA. Można tu z powodzeniem stosować wszelkie formy współpracy artysty plastyka z twórcą ludowym. Ewentualne wprowadzanie do produkcji tych ośrodków elementów czerpanych z inwentarza miejsco­ wych ludowych form zdobniczych może być 0 tyle celowe, że produkcja nabierze wów­ czas charakteru bardziej lokalnego, pożąda­ nego w wyrobach typu pamiątkarskiego. W związku z organizacją ludowego prze­ mysłu artystycznego pamiętać musimy, że przemysł ten, w niektórych zwłaszcza dzie­ dzinach, znajduje się w stadium postępujące­ go upadku (np. rzemiosło garncarskie, które kurczy się ilościowo i ubożeje pod względem artystycznym). Społecznym zadaniem CPLiA jest przez odpowiednią politykę zamówień 1 organizowanie zbytu nie dopuścić do całko­ witego upadku jakiejkolwiek dziedziny rze­ miosła artystycznego. Wachlarz zainteresowań CPLiA jest w chwili obecnej wciąż jeszcze zbyt wąski. Obejmuje on przede wszystkim poważne ilościowo gałęzie ludowej produk­ cji, jak garncarstwo, tkactwo, wyroby z drze­ wa, z pominięciem innych, które, pozbawione zamówień, narażone są na całkowite zamar­ cie. Przykładem tych ostatnich jest np. ar­ tystyczne kowalstwo wiejskie, tak bogate w swym zdobnictwie zwłaszcza na obszarze Ma­ łopolski. Zdobione wyroby kowalskie niewąt­ pliwie znalazłyby zastosowanie czy to w archi­ tekturze (np. zawiasy, wykładki do zamków przy odbudowie zabytkowych dzielnic War­ szawy), czy w dekoracji wnętrz (świeczniki, lampy, wieszadła itp.). Dotychczas jednak tą więdnącą gałęzią ludowego zdobnictwa nie zainteresowano się zupełnie. Przykładów ta­ kich można by zacytować więcej. Mówiąc o organizacji ośrodków ludowej produkcji artystycznej nie możemy tracić z oczu momentów praktycznych, do których należy przede wszystkim realna możliwość zbytu wyprodukowanych wyrobów. Ze względu na ograniczone bądź co bądź zapo­ trzebowanie na ludowe wyroby artystyczne wydaje się celowe skoncentrowanie tego ro­ dzaju produkcji w najlepszych pracowniach poszczególnych ośrodków. Pracownie te po­ winny zostać wytypowane na podstawie orzeczenia komisji składającej się z przedsta­ wicieli Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państ­ wowego Instytutu Sztuki i CPLiA. Pracownie wytypowane do produkcji artystycznej po­ winny być otoczone specjalną opieką i mieć zapewnione warunki umożliwiające im osiąg­ nięcie wysokiego poziomu; pozostałe pracow­ nie danego ośrodka mogą być oczywiście 89 �Ryc. 8. Praczka. Rzeźba w drzewie. Wys. 40 cm. Wyk. Józet Fot. mgr E.Kozłowska. wykorzystywane do masowej produkcji nie­ artystycznych wyrobów użytkowych. Poruszone poprzednio zagadnienie podnie­ sienia poziomu estetycznego wiąże się w du­ żej mierze ze sprawą muzealnictwa. W X I X wieku, kiedy ludowe rzemiosło artystyczne pracowało na potrzeby odbiorcy wiejskiego, twórca ludowy na każdym kroku spotykał się z wyrobami artystycznymi z zakresu swej specjalności, które kształtowały jego smak estetyczny, stawały się źródłem inspiracji w dalszej pracy i przyczyniały się do rozwoju 90 Hulka (Łękawica, pow. Żywiec). jego twórczości w ramach miejscowej trady­ cji. Na takim właśnie podłożu powstawały owe regionalne style ludowe, jakie obserwu­ jemy np. w wycinankarstwie, meblarstwie (skrzynie malowane) i wielu innych. Obecnie, w związku z urbanizacją kultury wsi, twórca ludowy często traci kontakt z dawniejszymi wyrobami swoich poprzedni­ ków, a szukając inspiracji w różnych przy­ padkowych wzorach stwarza formy dziwacz­ ne, obce ludowej kulturze i pozbawione war­ tości estetycznej. �Zagadnienie udostępnienia artystom ludo­ wym najlepszych osiągnięć dawnego miejsco­ wego rzemiosła artystycznego mogą rozwią­ zać jedynie muzea, posługując się w tym celu wystawami stałymi i objazdowymi. Zadanie to obciążałoby przede wszystkim małe muzea regionalne, które w swych działach etnogra­ ficznych powinny szczególnie silnie akcen­ tować tradycyjny przemysł artystyczny i na­ wiązywać kontakty z twórcami współczesny­ mi. Zbiory tego rodzaju oddałyby kolosalną usługę dzisiejszemu rzemiosłu artystyczne­ mu danego regionu, a poza tym kształtowały­ by w sposób pozytywny stosunek ogółu lud­ ności do sztuki tradycyjnej, która obecnie jest mieszkańcom wsi dosyć obca i często by­ wa traktowana przez nich z pobłażliwym lek­ ceważeniem. Podkreślenie wartości sztuki ludowej przez jej ekspozycje w muzeach podniosłoby więc wśród ludności wiejskiej szacunek dla swej dawnej kultury i ułatwiłoby w przyszłości re­ alizację słusznego hasła, że twórczość wiej­ skiego artysty ludowego powinna zaspokajać przede wszystkim potrzeby własnego środo­ wiska. Przypatrując się dzisiejszym muzeom re­ gionalnym stwierdzić musimy, że poza nie­ którymi wyjątkami (np. muzeum w Zakopa­ nem, Tomaszowie Mazowieckim, Rzeszowie i k i l k u innymi) nie spełniają one wyżej na­ kreślonych zadań. W wielodziałowych mu­ zeach regionalnych zapomina się często o tym, że kultura ludowa regionu powinna stanowić w nich jeden z zasadniczych trzonów. W nie­ których przypadkach muzea regionalne w ogó­ le żałują miejsca na wystawę zabytków etno­ graficznych, skutkiem czego dochodzi do ta­ kich paradoksów, że np. niezwykle bogata kultura artystyczna Powiśla Dąbrowskiego znalazła swoje miejsce w centralnych muze­ ach etnograficznych (np. w Krakowie) i w licz­ nych wystawach organizowanych na obsza­ rze całego kraju, ale darmo szukalibyśmy jej w najbliższym terytorialnie muzeum w Tar­ nowie. Ze względów natury społecznej i kul­ turalnej muzea regionalne powinny wykazać większe wyczucie aktualnych potrzeb, na­ wiązać silniejszy kontakt z terenem i realizu- Ryc. 9. Kobieta z dzbankiem. Polichromowana rzeźba w drzewie. Wys. 45 cm. Wyk. Szczepan Woźniak (Kąkolówka, pow. Rzeszów). Fot. mgr E. Kozłowska. jąc ogół swych rozległych zadań nie pomijać jednego z zagadnień centralnych, którym jest zagadnienie ludowej kultury. Dużo dziś pisze się i mówi o współpracy artysty ludowego z plastykiem wykształco­ nym. Współpraca ta, występująca sporadycz­ nie jeszcze przed pierwszą wojną światową, w ostatnich czasach nabiera coraz poważniej­ szego znaczenia w związku z powołaniem twórców ludowych do wykonywania prac daleko wychodzących poza krąg ich codzien91 �nych doświadczeń. Przykładem Lego rodzaju są prace artystek ludowych z Zalipia na Po­ wiślu Dąbrowskim zatrudnionych przy deko­ racji wnętrz na statku „Batory", projektowa­ niu tkanin dla produkcji fabrycznej, ostatnio zaś przy malowaniu fajansów. Niektóre z tych zagadnień (projektowanie tkanin, malatury na fajansie) wymagały od ludowych artystek przestawiania się na zu­ pełnie nową formę pracy, związaną czy to z właściwością tworzywa, czy z konieczno­ ścią podporządkowania się pewnym rygorom wynikającym z założeń technicznych, czy też z przeznaczeniem wykonywanego projektu. Tego rodzaju przestawienia przychodzą arty­ ście ludowemu z trudnością i nie zawsze uda­ je mu się samodzielnie osiągnąć w y n i k i cał­ kowicie pozytywne. Słuszną więc obrał drogę Instytut Wzor­ nictwa Przemysłowego, który, angażując do projektowania artystów ludowych, działal­ ność ich oparł na gruncie współpracy z wy­ kształconym artystą plastykiem. Twórca ludowy przystępuje do pracy w zakresie projektowania nie obciążony rutyną i zasadniczo nie zależny od natrętnego wzor­ nictwa kosmopolitycznego, które tak często przysłania artyście wykształconemu możność wypowiedzenia się oryginalnego. Z tej wła­ śnie przyczyny wzory projektowane przez artystów ludowych są takie nowe i świeże, co często podkreśla się w czasie licznych na ten temat dyskusji. Nie tylko w świeżości jednak leży ich odrębność. Poza tym, że są dotych­ czas niespotykane, posiadają one jeszcze pewne indywidualne cechy wiążące je ze sztuką ludową określonego środowiska etno­ graficznego. Mają pewien regionalny styl, który pozostaje nawet wówczas, gdy projekt zostanie kompozycyjnie czy kolorystycznie dostosowany do wymogów produkcji prze­ mysłowej, uwzględniającej potrzeby i gusty szerokich mas ludności miast i wsi. Dzięki umiejętnej współpracy artysty pla­ styka z artystą ludowym np. projektowane tkaniny, nie tracąc swego regionalnego ludo­ wego stylu (każdy w nich pozna rękę zalipskich malarek), stają się równocześnie bardzo nowoczesne i mogą zaspokoić wymagania najbardziej wybrednych odbiorców. 92 Współczesne próby włączenia ludowej in­ wencji artystycznej do projektowania pro­ dukcji przemysłowej nie są ani mechanicz­ nym przenoszeniem wzorów ludowych na wyroby miejskie, ani „stylizowaniem na lu­ dowo" z czasów tzw. secesji. Jest to rzeczy­ wiste wprowadzenie autentycznej, żywej sztuki ludowej tworzonej przez ludowych ar­ tystów, którzy wychodząc ze swych zasobów tradycyjnych zapoczątkowują nową twór­ czość, dostosowaną do nowych warunków i potrzeb. Współpraca artysty ludowego i wykształ­ conego ustawiona jest teoretycznie na zasa­ dzie równości i ma odbywać się niejako w ra­ mach wzajemnej wymiany doświadczeń. W praktyce jednak pozycja artysty ludowego jest bez porównania słabsza. Ciąży nad nim autorytet wykształconego kolegi, którego uwagom poddaje się bez zastrzeżeń. Jak dalece wpływ zawodowego plastyka uwidacznia się w rezultatach prac artystów niewykształconych, świadczą próby dokona­ ne w Zakładach Ceramicznych we Włocław­ ku, gdzie ten sam kolektyw projektancki, raz pod kierunkiem J. Buszka, drugi raz pod kie­ runkiem H. i L. Grześkiewiczów, doszedł do wyników bardzo dobrych, lecz pod względem plastycznym zupełnie różnych. Doświadczenie to, wykonane z zespołem złożonym z elementu robotniczego, nie posia­ dającym tradycji regionalnych, jest przykła­ dem, jak wielka odpowiedzialność ciąży na plastyku kierującym tego rodzaju kolekty­ wem. Odpowiedzialność wzrasta jeszcze bar­ dziej, gdy w sferze jego oddziaływania znajdą się artyści wiejscy, reprezentujący twórczość tradycyjną, która posiada swój własny regio­ nalny styl. W tym przypadku inspiracja mu­ si być niezwykle ostrożna i umiejętna. Nale­ ży bowiem uważać na to, aby nowa, inspiro­ wana twórczość artysty ludowego nie zrywa­ ła z twórczością tradycyjną, ale z niej w spo­ sób naturalny wynikała. Może to zostać osiągnięte jedynie wówczas, gdy kierujący zespołem plastyk zapoznał się w sposób grun­ towny ze sztuką tego regionu, który repre­ zentują członkowie zespołu. W przeciwnym razie zawsze będzie zachodziło niebezpie­ czeństwo, że artyści ludowi, pokierowani w �sposób niezgodny z ich lokalnymi tradycja­ mi, zatracą w swej twórczości cechy regio­ nalnej odrębności i nie wnosząc z nich nic do sztuki narodowej sami ulegną wpływom narzuconej maniery. specjalnym (np. na wydziałach tkackim, archi­ tektury wnętrz, scenografii) — postawienie zagadnienia sztuki ludowej na wyższych uczelniach plastycznych można byłoby uważać za zupełnie zadowalające. Obecnie, kiedy współpraca artysty ludo­ wego z zawodowym plastykiem odbywa się w warunkach doświadczeń laboratoryjnych, w niewielkim gronie osób specjalnie dobra­ nych — możliwość niewłaściwego pokiero­ wania ludowym artystą jest raczej niewielka, z czasem jednak, gdy akcje tego rodzaju bę­ dą prowadzone na większą skalę, sprawa do­ boru odpowiedniej ilości piastyków orientu­ jących się w zagadnieniach sztuki ludowej stanie się zagadnieniem palącym. Począwszy od roku akademickiego 1951/52 wykłady z zakresu sztuki ludowej zostały na uczelniach plastycznych zastąpione przez wykłady zatytułowane „Sztuka polska z uwzględnieniem sztuki ludowej". W układzie tym na omówienie ludowej twórczości arty­ stycznej po prostu brakuje czasu, skutkiem czego zagadnienie sztuki ludowej praktycz­ nie zostało z programu wykreślone. Wyłania się zatem zagadnienie kadr, któ­ remu również należy na tym miejscu poświę­ cić nieco uwagi. W chwili obecnej zarówno w dziedzinie organizacji przemysłu ludowe­ go, jak w zakresie wzornictwa czy badań na­ ukowych odczuwa się brak fachowców zo­ rientowanych w zagadnieniach sztuki ludo­ wej. Chodzi tu zarówno o plastyków, którzy znaleźliby miejsce w nadzorach artystycz­ nych, jak i o etnografów, którym powierzono by zagadnienie naukowego opracowywania spraw związanych ze sztuką ludową. Zary­ sowujące się braki nie są łatwe do usunięcia z tego powodu, że samo zagadnienie szkole­ nia młodzieży, zarówno studiującej na wyż­ szych uczelniach plastycznych, jak i na uni­ wersytetach, nie jest w zakresie sztuki ludo­ wej tak postawione, aby rokowało w przy­ szłości napływ młodych sił odpowiednio przygotowanych. Jeżeli chodzi o uczelnie plastyczne, do nie­ dawna program studiów wydziału ogólnego (I rok) obejmował w y k ł a d y z zakresu sztuki ludowej w wymiarze dwóch godzin tygodnio­ wo, przez przeciąg obu semestrów. W y k ł a d y te, mimo niewielkiego wymiaru godzin, poz­ walały na zapoznanie studentów z podstawo­ wymi zagadnieniami sztuki ludowej i dawa­ ły możność zainteresowania młodzieży prze­ jawami samorodnej twórczości artystycznej. Gdyby w uzupełnieniu tych wykładów prze­ widziane były w programie dalszych lat stu­ diów krótkie cykle w y k ł a d ó w o charakterze Oczywiście, trudno byłoby tego rodzaju stan rzeczy osądzić pozytywnie. Brak wiado­ mości z zakresu sztuki ludowej stanowi po­ ważną lukę w ogólnym wykształceniu przy­ szłego plastyka, który powinien orientować się w pełnym dorobku polskiej sztuki, a nie tylko tej, która zaspokajała potrzeby warstw elitarnych. Bezpośredni kontakt, który na­ wiązywał młody plastyk z zabytkami sztuki ludowej bądź w czasie demonstracji podczas wykładów, bądź w muzeum, czy w czasie wy­ cieczek odbywanych w teren, działał bar­ dzo instruktywnie, pogłębiając jego wiedzę, zwłaszcza z zakresu kompozycji dekoracyjnej i kolorystyki, tak bogatej w ludowym zdob­ nictwie. W ramach studiów uniwersyteckich sztu­ ka ludowa wykładana jest na I I I roku stu­ dium historii kultury materialnej (2 godziny tygodniowo w ciągu jednego semestru) i na III roku historii (1 godzina tygodniowo przez cały rok). Na studium historii kultury materialnej student obowiązany jest tylko do wysłucha­ nia wykładów, na historii sztuki zaś zdaje w końcu roku kolokwium z tego zakresu. Brak egzaminów z zakresu sztuki ludowej powodu­ je, że studenci przedmiot ten traktują jako uzupełniający, do którego można nie przykła­ dać większego znaczenia. Takie ustawienie przedmiotu przyczynia się do tego, że przygo­ towanie zarówno młodych historyków sztuki jak i etnografów do naukowej pracy w dzie­ dzinie sztuki ludowej pozostawia wiele do ży­ czenia. Zjawisko to jest tym przykrzejsze, że 93 i �właśnie ta dziedzina otwiera w tej chwili przed młodzieżą kończącą studia szersze możliwości pracy. Ze względów zarówno naukowych, jak praktycznych wydaje się słuszne wysunięcie pewnych postulatów, które należałoby wziąć pod uwagę przy ustalaniu przyszłych progra­ mów studiów. Jednym z tych postulatów by­ łoby przywrócenie na uczelniach plastycz­ nych wykładów ogólnych z zakresu sztuki lu­ dowej, które doskonale zmieściłyby się w pro­ gramie I I roku studium ogólnego, i wprowa­ dzenie w y k ł a d ó w specjalnych dla studentów wydziałów tekstylnego, scenografii i architek­ tury wnętrz. W ramach studiów etnograficz­ nych i historii sztuki należałoby wprowadzić egzamin z zakresu sztuki ludowej oraz ćwicze­ nia seminaryjne. Te ostatnie niezbędne są zwłaszcza dla etnografów specjalizujących się w zagadnieniach etnografii polskiej. Przygotowani w ten sposób pracownicy mogliby w przyszłości z wielkim pożytkiem pracować zarówno w instytucjach naukowych jak i w tych, które zajmują się organizacją i eksploatacją przemysłu ludowego. Obecnie, z braku własnych pracowników należycie wykwalifikowanych, różne insty­ tucje zajmujące się organizacją przemysłu ludowego, urządzaniem wystaw itp., korzysta­ 94 ją w swej pracy 2 pomocy muzeów etnogra­ ficznych, Zakładu Badania Plastyki P.I.S., Pol­ skiego Towarzystwa Ludoznawczego, czy po­ szczególnych etnografów. Współpraca ta jed­ nak, n a w i ą z y w a n a od przypadku do przypad­ ku, ze względu na swój ściśle doraźny cha­ rakter nie zawsze daje rezultaty w pełni za­ dowalające. W chwili obecnej placówki nau­ kowo-badawcze spełniają rolę podobną do pogotowia ratunkowego, czy straży pożar­ nej, które wzywa się na pomoc w nagłych wypadkach. Zazwyczaj chodzi o natychmia­ stowe dostarczenie jakichś materiałów, w y ­ danie opinii lub konsultacje. Nie bierze się pod uwagę tego,* że prace badawcze z zakre­ su polskiej sztuki ludowej są dopiero w toku i pomimo, że wiele na t y m odcinku zrobiono zwłaszcza w ostatnich latach, sporo zagad­ nień pozostało dotychczas jeszcze nie opra­ cowanych. W wielu przypadkach dopiero przeprowadzenie badań terenowych mogło­ by dostarczyć materiałów pozwalających na sumienne załatwienie sprawy. Przyniosłoby niewątpliwie obustronną ko­ rzyść, gdyby współpraca ta przybrała charak­ ter bardziej długofalowy, pozwalający placów­ kom naukowym uwzględniać w planowaniu swych prac badawczych potrzeby wysuwane przez instytucje zajmujące się zagadnieniami sztuki ludowej od strony praktycznej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f67e1deee4ccc417334fae6711ce5714.pdf 89dedba1c2e0cd75d7c482ca32086175 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4386 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4081 Title A name given to the resource Malowanki, makatki, ekrany / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski MALOWANKI, MAKATKI, EKRANY (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA - CZ. II) M a l o w a n k i — są to kompozycje ornamentalne malowane na papierze, wieszane lub przyklejane do ścian mieszkań w celach utylitarnych i estetycznych. Wieszane nad łóżkiem — izolują od chłodnej ściany, co jednak najważniejsze — Wprowadzają pożądany akcent estetyczny, podnosząc strojność i powab izby. Niekiedy, np. w Zalipiu, malowanki bliskie są malarskiej dekoracji ścian. Różni je ograniczenie ram kompozycji, a więc potraktowanie arkusza papieru (zazwyczaj prostokątnego) jako całości. Tematem malowanek spotykanych w całej Polsce są prze­ ważnie kompozycje kwiatowe i roślinne. Czasem motywy zdob­ nicze rozmieszczone są tak, że tworzą płaszczyznę rytmicznąa bukiety, gałązki czy pęki kwiatów wpisane są w siatkę podziału kartonu na romby lub kwadraty. Podział ten powstaje bądź przez posłużenie się kreską, bądź przez takie rozmieszczenie zdobin, że wyczuwalna jest bez trudu ich organizacja na płasz­ czyźnie. Takie „tapetowe" rozwiązanie spotyka się jednak rza. dziej niż inne rozwiązania kompozycyjne — w których wystę­ pują bukiety kwiatów i roślin. Najczęściej rozwinięty motyw bukietu w koszyku (rzadziej w wazonie) umieszczony jest w środ­ ku -kompozycji tak, że stanowi centralną oś pionowej symetrii. Bukiet otoczony bywa nieraz bordiurą złożoną z motywów roś­ linnych lub (rzadziej) geometrycznych. W ostatnim ćwierćwieczu pojawiło się jeszcze rozwiązanie płaszczyzny z centralnie umiesz­ czonym bukietem, przy czym dodano na przekątnych mniejsze elementy roślinne i kwiatowe, biegnące od narożników ku środ­ kowi . Różne przykłady rozwiązań kompozycyjnych o jednej, pionowej osi symetrii pokazują ilustracje 2, 3, 6. 34 Równie często, a np. w Zalipiu niewątpliwie częściej, wy­ stępuje układ dekoracyjny, w którym centralny bukiet flanko­ wany jest z obu stron dopełniającymi, rozwiniętymi motywami ornamentalno-roślinnymi (il. 17) lub też na płaszczyźnie wystę­ pują rytmicznie ułożone trzy identyczne bukiety. Również tam, gdzie pojawia się motyw zwierzęcia, ptaka, człowieka — prze­ ważnie zachowana jest ta sama zasada myślenia, dominuje więc kompozycja o pionowej, centralnej osi symetrii. Będzie to np. jeden ptak w centrum, otoczony bordiurą czy dekoracją roślin­ ną albo też dwa ptaki, umieszczone na zasadzie lustrzanej symetrii po obu stronach roślinnego elementu lub po prostu po obu stronach wyraźnie wyczuwalnego pionu, dzielącego prosto­ kąt na dwie identyczne części. Granicą „zerową" malowanki jest dekoracja malowana na ścianie. Granicą „górną" —- obraz. Najprostszą wersją malo­ wanki może być wyodrębniony motyw ornamentalny (malowany na ścianie), motyw niekiedy identyczny z takim, jaki spotyka się na ludowej skrzyni malowanej (il. 4). Motyw taki uzupełniony bywa dekoracją, dla której analogie zarówno historyczne, jak i bezpośrednie znaleźć można w zdobinach stosowanych przy ma­ lowaniu izby (wałkiom, od ręki czy przez szablon), w haftach, koronkach wycinankach (il. 5) itd. Wspomniane już wnętrze izby Curyłowej w sposób przykładowy pokazuje tę jednorodność de­ koracji. Granicą „górną" — jak powiedzieliśmy —• jest obraz. Róż­ nice jednak między obrazem (zwłaszcza kultowym) a malowanką są wyraźne. W treści, temacie i strukturze funkcji. Obraz przedstawia przeważnie treści religijne, do obrazu się modli, otacza go czcią, przystraja, oczekuje od niego •—• jako reprezentanta świętej postaci — pomocy, opieki. Ocena obrazu zależna jest wciąż od stopnia jego „świętości", od tego, co przed­ stawia, gdzie został nabyty. Obraz poświęcony, kupiony w czasie pielgrzymki, np. w Kalwarii Zebrzydowskiej czy w Częstochowie, jest „ważniejszy" od kupionego na targu. Moment artystyczny odgrywa w skali ocen rolę mniejszą, czasem wręcz podrzędną. Natomiast malowanki i makaty mają przede wszystkim war­ tość estetyczną, a miarą ich oceny jest zgodność z upodobaniami, a więc: strojność, barwność. Do obrazu można się modlić, ale nie widziałem, aby ktoś się modlił do malowanki, nawet o tematce religijnej. Temat sakralny, przedstawiony przede wszystkim w postaci wizerunków Matki Boskiej, Chrystusa niosącego krzyż (między dekoracyjnie potraktowanymi aniołkami), opatrzony zazwyczaj napisem w rodzaju: „Niech Pan Bóg błogosławi temu domowi (il. 25), bądź w postaci sceny z Aniołem Stróżem chro­ niącym dzieci (il. 23, 24) — różni się od obrazu „do modlenia", Stanowi wyraz pobożności domu, wiary w pomoc Anioła Stróża itp., ale jest to przede wszystkim wartość zbliżona do estetycznej, do wzorca konwencjonalnych, pożądanych zachowań w środo­ wisku. Malowanek się nie poświęca, nikt ich nie wyniesie w pole. aby błogosławiły ziemię, nikt nię będzie ich zdobił kwiatami, wierząc, że ustrzegą dom przed ogniem, wodą, chorobą. Malowanka przede wszystkim zdobiła izbę, przydawała jej strojności. W Zalipiu stała się nieodłączną częścią estetycznego wyposażenia malowanego domu, wykonywana na własne potrzeby przez gospodynie, przeważnie te same osoby, które zdobiły zew­ nętrzne i wewnętrzne ściany swoich domów. Malowanka na Kujawach, spotykana początkowo w auten­ tycznej sytuacji, zawieszona na ścianie malowanego pokoju (np. u Włodarzewskiej czy Adamskich w Świątkowicach) w ostatnich latach uległa autonomizacji. Pojawia się na wystawach, sprze­ dawana miejskim odbiorcom. Przyczynił się do tego konkurs zorganizowany przez Muzeum we Włocławku. Piszę o tym jako o fakcie interesującym etnografa, ale nie czynię z tego zarzutu Muzeum. Przeciwnie, jeśli na Kujawach sztuka ludowa w ostat­ nich piętnastu latach zdobyła dużą rangę artystyczną i stała się wartością żywą — jest to zasługą kierowniczki Muzeum w latach jego świetności, pani Romualdy Hankowskiej. Jej pasji, kultu­ rze i mądremu postępowaniu zawdzięczamy aktywizację kobiet malujących wnętrza swych domów i wysypujących piaskiem wzory na podłogach i ścieżkach ogrodów, jej zawdzięczają za­ chętę do twórczej pracy robotnice — malarki fabryki fajansu we Włocławku. Gdy na zorganizowanym przez Muzeum konkursie na ludo­ we malowanki pojawiły się nieoczekiwanie prace malarek fajan­ su, Hankowska dostrzegła sens i wartość artystyczną tego zja­ wiska, atakowanego przez niektórych jako „nieludowe". Tym­ czasem, gdy się spojrzy na rzecz bez zacietrzewienia i z perspek­ tywy, która winna obowiązywać etnografa, oczywiste się staje, że właśnie malowanki są dziś kontynuacją sztuki ludowej . Mię­ dzy innymi dlatego, że są rezultatem rzeczywistej współczes­ nej sytuacji kulturowej, że powstały jakby na styku tradycyj­ nych ludowych zasad kompozycji i współczesnych potrzeb, nie tylko chłopskiej społeczności. 35 Autentyczność malowanek włocławskich polega na tym, że na innym szczeblu funkcjonowania sztuki ludowej (a raczej jej tradycji) umożliwiają autorkom zrealizowanie twórczych dys­ pozycji i potrzeb artystycznej wypowiedzi —• niemożliwych 147 �1 w warunkach monotonnoj pracy przy powielaniu fabrycznych wzorów fajansów. A przy tym w pięknych i bezbłędnie skom­ ponowanych malowankach widoczna jest precyzja i typ zdob­ nictwa wywodzący się właśnie z doświadczeń zdobytych przy ma­ lowaniu fajansu — a zarazem bliskich zasadom ludowego myśle­ nia artystycznego. Mistrzynie włocławskiej malowanki pracują przede wszystkim dla odbiorcy miejskiego, podobnie zresztą jak to czynią wszyscy twórcy ludowi, którymi opiekuje się „Cepelia". Jest to zrozumia­ łe w dzisiejszej sytuacji kulturowej, w której sztuka ludowa wy­ stępuje w trzech układach. Są one widoczne również na przykła­ dzie malowanek. Pierwszy układ stanowią malowanki (a szerzej biorąo ma­ katki) wykonywane na własny użytek lub dla otoczenia. Jest to układ reliktowy, zgodny z naszymi dawnymi sądami o sztuce ludowej jako twórczości na użytek własnego środowiska, twór­ czości aprobowanej przez to środowisko i różnej od sztuki warstw elitarnych. Drugi układ — „skansenowski", spotykamy na skraju pierwszego. Jest to sytuacja np. Zalipia, w którym opieka pań­ stwa, konkursy, ogólna atmosfera zainteresowania, szacunku i podziwu sprawiają, że wiele mieszkanek wsi zachowuje trady­ cyjne formy. Bez wspomianych bodźców wyzwoliłyby się z tych form, przejmując inne, miejskie wzory. „Ludowość" Zalipia jest coraz bardziej świadomie konserwowana. Układ trzeci jest już „cepeliowską" formą istnienia, a nawet jak to widać na przykładzie Włocławka — może prowadzić do dalszego rozwoju form i tradycji ludowych w nowej rzeczywis­ 148 tości. Jest to sprawa wykorzystania pamięci tradycyjnych form i umiejętności w pracach robionych na zamówienie społeczne lub instytucji typu „Cepelii". Przykład robotnic włocławskich pokazuje, że tam, gdzie istnieje tradycyjny poten­ cjał i zachęta (np. konkurs), można spowodować rozwój form, a nawet powstawanie nowych dziedzin twórczości . Konkurs na malowankę, który we Włocławku miał przede wszystkim ożywić zamierające tradycje, nieoczekiwanie przyniósł znakomity efekt w układzie „trzecim" — w postaci twórczości powstającej pod wpływem sprzyjających bodźców — ale już nie dla siebie, a nawet nie dla swego środowiska. Pod wpływom konkursu nastąpiła więc a u t o n o m i z a c j a malowanki, oderwanie jej od chłopskiego czy robotniczego wnętrza, a w dal­ szej konsokwencji i od osądu własnego środowiska. Podobny proces zaszedł również w Zalipiu. Nastąpiło tam wyodrębnienie się malowanki o charakterze obrazkowym. Była to odpowiedź zalipianek na tzw. zamówienie społeczne. Głębo­ ko związane (zwłaszcza Curyłowa) ze swymi opiekunami, bar­ dzo serio traktujące wypowiadane do nich słowa — one pierwsze odpowiedziały w końcu czterdziestych i na początku pięćdzie­ siątych lat na ówczesne postulaty polityki kulturalnej. Uczyniły to właśnie w malowankach tematycznych. Traktory orały ziemię, przystrojone zalipiańskimi kwiatami, szczęśliwi miejscowi „pojzanie" wznosili w górę dłonie gestem pozdrowienia. Niedobre były te malowanki, niezborno w kompozycji, nieudolne w rysun­ ku. Te same kobiety, które znakomicie radziły sobie z dekoracją roślinną, okazały się bezradne, gdy przyszło im zrobić scenę ilu­ stracyjną. Zasady kompozycji ornamentalnej, doskonale zrozu3 6 �miałe przez fakt stałego obcowania z nimi, okazały się niewystar. czające, tradycja utraciła moc organizowania wyobraźni. Malo­ wanki zalipiańskie miały w sobie więcej ze szkolnych rysunków, niż z miejscowych dawnych wzorów, choć wzory te są wciąż jeszcze widoczne w skłonności do zapełniania „pustych" miejsc kiściami kwiatów i roślin, w istnieniu porządku dekoracyjnego niezalożnie od logiki „tematycznej". (Kwiat umieszczony na tej samej płaszczyźnie może być wówczas znacznie większy od domu czy drzewa, które przy nim stoi). Malowanki na papierze czy kartonie występują również w innych miejscach kraju. Czasem są one zadziwiające bliskie dawnej ludowej stylistyce, anaturalistycznym rozwiązaniom, znanym z przekazów historycznych, z reprodukcji, np. u Hickla. Przykładem tego są opublikowane w 1954 r. przez prof. Reinfussa kartony malowane przez dziewczęta ze wsi Chotyzie . Ogólna tendencja przemian w estetyce wsi wiedzie jednak od form geometryczno-stylizowanych, od dekoracyjnej umowności ku przed­ stawieniu bardziej dosłownemu. Pisząc to słowa, zdaję sobie sprawę, że najchętniej porząd­ kowałbym znany sobie materiał według stopnia jego dekoracyj­ nej stylizacji, to znaczy za bardziej „ludowe" uważałbym formy syntetyczne, umowne, za późniejsze i mniej „ludowe" — dążące do realistycznej wierności, której szczytem byłaby kolorowa pocztówka. Sąd taki zgodny byłby z ogólnym kierunkiem prze­ mian w estetyce ludowej, ale w konkretnych przykładach mógł­ by prowadzić do zupełnie błędnych konstatacji, nie uwzględnia­ jących różnic w świadomości estetycznej poszczególnych obsza­ rów, miejscowości, a nawet jednostek. M a k a t k a m i lub d y w a n a m i nazywa się różnego rodzaju dekoracje umieszczone- na ścianach, a służące przede wszystkim celom estetycznym. Franciszek Kotula tak o tym pisze: „Lud nazywa dywanami tkaniny dekoracyjne wykonane zwykłymi splotami tkackimi, o ile te tkaniny służą do nakrywa­ nia łóżek lub są zawieszane na ścianie nad łóżkiem. Nazwa „dy­ wan" używana jest również dla określenia wszelkiego rodzaju makatek zawieszanych na ścianach, a zwłaszcza nad łóżkiem i pełniących funkcje dekoracyjne. Początkowo były to makatki tkane, zeszywane ze skrawków tkanin, później malowane far­ bami. Obecnie przyjęła się nazwa „dywan" również dła maka­ tek malowanych na papierze ". Makatki (dywany) bywają więc z papieru, kartonu, płótna, sztywnika, satyny, jedwabiu, innych tkanin, a nawet z dykty. Na papierze malowano są przeważnie farbami akwarelowymi lub klejowymi (tempera), na satynie czy płótnie — zazwyczaj olejno. 37 38 „Dywany" są więc pojęciem pokrywającym się częściowo z „malowanką", o tyle jednak szerszym, że obejmuje również różnego rodzaju tkaniny ozdobne, kładzione na fotelach, tap­ czanach, łóżkach. Rozmiary „dywanów" są na ogół zbliżone. Romby i kwa­ draty mają boki liczące od 35 do 45 cm, a długość prostokąt­ nych „dywanów", wieszanych najczęściej nad łóżkiem, nie wy­ kracza poza jego rozmiary, czyli 180—200 cm. Wiele szczegóło­ wych danych o tej dziedzinie twórczości podają dwie podsta­ wowe publikacje: Franciszka Kotuli i Muzeum Okręgowego w Lublinie, do nich odsyłam więc zainteresowanych . W pracy tej, pokazującej proces zmian zachodzących współcześnie, interesuje mnie bowiem nie tyło aspekt techniczny, co kulturo­ wy, socjologiczny. Makata, poza rolą użytkową spełnia przede wszystkim funk­ cje dekoracyjne i prestiżowe. Podobnie jak omawiana Wcześniej malowanka, wnosi wartości estetyczne od prostych, w rodzaju przybrania ściany (czasem ze stosowną sentencją) aż do złożo­ nych pełniących rolę obrazu, przedstawiających widok czy kon­ wencjonalną scenę. 39 Czasem granica ta trudna jest do uchwycenia, makatka przechodzi w obraz o rozbudowanej warstwie tematycznej. Przykładem takiego już przejścia od makaty do obrazu jest twórczość niedawno zmarłej Weroniki Ratyny (il. 34,35). Autorka I I . 1. Malowanka na papierze, wyk. Felicja Curyło, Zalipie, woj. tarnowskie Malowanki na dykcie: I I . 2. Zofii Nowak, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; i l . 3. Marii Kozłowej, Machów, woj. tarnobrzeskie. malowała zresztą zarówno konwencjonalne „dywany", jak i więk­ sze od nich kompozycje figuralne, pełniące rolę świeckiego obrazu. Ale obraz świecki nie występował w tradycji chłopskiej. Weronika Ratyna, Jan Kosiarz (il. 33) czy Paweł Krzak malują sce­ ny, które chcą „opowiedzieć". W innych tradycjach kultural­ nych malowaliby zapewne „normalne" obrazy. Jednak w ich świadomości obraz kojarzy się z tematyką religijną. Taki właśnie obraz, oprawiony w złocone ramy, wiesza się na ważnym miejscu w mieszkaniu. Malowane sceny są więc zjawiskiem pośrednim pomiędzy obrazem a „dywanem". Poprzedzają fazę malarstwa amator­ skiego, które znajduje pożywkę już nie w tradycji lokalnej, lecz w kręgu sztuki historycznej oraz w obrazach innych amatorów. „«Dywany» — mówi Franciszek Kotula — są obecnie najbar­ dziej powszechną i żywą dziedziną twórczości ludowej. Zaspo­ kajają potrzeby estetyczne ludności wsi i miasteczek, środowisk chłopskich, robotniczych i drobnomieszczaństwa, tworzone na użytek własny — zawsze zgodnie z panującymi upodoba- 149 �baniami ". Autor pisał tak w 1969 roku, ale już w kilka lat później widoczne było, że moda na dywany przemija, że jest ich z roku na rok coraz mniej, że przestają być twórczością powszech­ ną. Jest to więc dziedzina, z której znamy (co prawda powierz­ chownie i fragmentarycznie) początki, okres szczytowego roz­ woju (od wojny i okupacji) oraz fazę schyłkową, przypadającą na ostatnie 3—5 lat. 40 Malowanki i makatki pojawiły się na początku naszego stu­ lecia, przede wszystkim w domach położonych w pobliżu miast bądź też zamieszkałych przez ludzi, na których kultura miejska wywierała silny wpływ. W okresie międzywojennym zdobiono nimi ściany przede wszystkim nowo budowanych domów . Makaty stanowiły wówczas element przystroju izby, pełniąc rolę podobną jak wycinanki i wyklejanki (np. łowickie). W sensie tylko estetycznym można nawet mówić o wymienności obu tych form zdobienia wnętrzna . Tam, gdzie rozwija'a się wycinanka —• na ogół nie występowała malowanka na papierze czy makat­ ka. Spełniając podobne funkcje reprezentacyjne i zdobnicze —• dywany różniły się jednak od wycinanek miejscem występowa­ nia i pobocznymi funkcjami, takimi, jak użytkowa (osłona). Różniły się formą plastyczną, a nawet tematyką, sięgając w „gór­ nej granicy" oleodrukowych wzorów . 41 42 43 Inna też była dynamika rozwojowa obu dziedzin. Makatki pojawiły się w okresie pełnego rozkwitu wycinanki, a rozwijały się i stały dominującą dziedziną już w okresie zaniku wycinanki w izbie chłopskiej. Zanik wycinanek wiązał się z osłabieniem dążeń do wyodręb­ niania się poszczególnych regionów a nawet parafii, z przejmo­ waniem wzorów miejskich, mód powszechnych w danym czasie. Wycinanka była produktem innej estetyki, estetyki wybitnie chłopskiej, dywany natomiast występowały także w środowis­ kach miejskich, nawiązywały do wzorów chętnie przejmowanych z kultury mieszczańskiej. Stanowiły bowiem sprymitywizowane wersje gobolinów, makat, oleodruków, obrazów świeckich, pocztówek, ilustracji — podobnie jak gipsowe figurki jarmarcz­ ne nawiązywały do kandlerowskich czy miśnieńskich figurek z porcelany. Dlatego właśnie w okresie upadku tradycyjnej kultury wsi wycinanka nie uległa istotnym przemianom stylistycznym — lecz zanikła jako dziedzina, natomiast zmienił się charakter dywanów, które stały się wyrazem estetycznych potrzeb i za­ miłowań ludności wiejskiej oraz niektórych grup mieszkańców miast. 'Zarówno w wycinance, jak malowankach i makatach uch­ wytne są tendencje przomian w okresie od początku wieku do I I wojny światowej. Ogólna wymowa tych przemian da się spro­ wadzić do schematu: od form geometrycznych, stylizowanych, 150 przez układy dekoracyjno, złożone z motywów roślinno-zwierzęcych, traktowanych bardziej naturalistycznie — po konwencjo­ nalne sceny ilustracyjne. Ten kierunek odpowiada przemianom w świadomości es­ tetycznej mieszkańców regionów słabiej rozwiniętych gospodar­ czo, mało zależnych od wpływów miejskich. Przemiana w poję­ ciu piękna wiąże się z emancypacją wsi, z tworzeniem klasy ro­ botniczej, migracją ze wsi do miast, przejmowaniem wzorów miejskich poprzez kontakty, kramy jarmarczne, szkołę, prasę, film, telewizję. W miejsce „poetycko-symbolicznej" sztuki ludowej okresu spójnej, tradycyjnej kultury chłopskiej pojawiły się stereotypy „lepszego świata", tęsknoty, które w uproszczeniu można naz­ wać tęsknotami do awansu społecznego. Tęsknoty takie nie występowały ostro wtedy, gdy wieś miała świadomość skazania na swój los, gdy próg dzielący chło­ pa od człowieka „dobrze urodzonego", księdza czy nawet za­ możniejszego mieszczanina wydawał się niemożliwy czy trudny do przekroczenia. Tylko jednostkom udawało się wówczas wy­ rwać ze swej społeczności i osiągnąć awans kulturowy. Dla bied­ niejszych mieszkańców wsi końca dziewiętnastego wieku alter­ natywą ich doli mogła być tylko emigracja zarobkowa, pomno­ żenie warstwy miejskiego proletariatu. Likwidacja odrębności w kulturze artystycznej była więc przejawem realnej możliwości awansu społecznego. Sygnalizo­ wała zmianę skali wartości życiowych, wzrost prestiżu miasta, świata zewnętrznego — przy upadku dotychczasowych wartości i autorytetów, zaniku poczucia tożsamości i bezwzględnego przynależenia do wsi, do kultury tradycyjnej, do ojcowizny. Popularność makat można więc tłumaczyć między innymi tym, iż nie dzielą one wsi od miasta, lecz odwrotnie — zbliżają do pożądanych wzorów m i e j s k i c h . Makaty, zwłaszcza te­ matyczne, pełniły więc rolę dwojaką. Zaspokajały istniejące na­ wyki i potrzeby estetyczne, właściwe ludności wiejskiej zamiło­ wanie do kompozycji uporządkowanej (statycznej, opartej na symetrii i równowadze układu), do wartości dekoracyjnyoh, widocznych zwłaszcza w ornamentyce i zestawieniach kolorys­ tycznych, w barwności stroju czy zdobnictwa. Jednocześnie ma­ katy realizowały wyraźnie występujące n o w e u p o d o b a ­ n i a , wprowadzając w świat konwencji, we wzory uznane za „piękne", wzruszające. Uderzającą cechą makat jest ich nierealność, bajkowość, demonstratywna fikcyjność . Zda się, że dawne malarstwo religijne więcej mogło powiedzieć (oczywiście pośrednio) o czło­ wieku, o doli chłopskiej niż nasze dwudziestowieczne „dywany". Gdyby ktoś z innej kultury, nie wiedząc nic o naszym kraju, obejrzał te makaty, zwłaszcza „widoki", nie zauważyłby nawot 44 �5 7 Tl. 4. Lubelska skrzynia, z 1890 г. I I . 5. Kodra łowicka. I I . 6, 7. Makatki, ol. pl. Wandy Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie i Marii Purtal, Międzyrzec, woj. bielskopodlaskie. 151 �Łzy wylane nad stronicami „Trędowatej" tłumaczą może naj­ lepiej fakt istnienia makatek o tematyce pałacowo-dworskiej. Wciąż jeszcze jest to tematyka „godna", lubiana, podobnie jak sceny polowań, idealizowane obrazki saren u wodopoju, z Cour­ beta rodem jeleń na rykowisku, łabędzio płynące po stawie na tle pałacu. Łabędź. . . Każda epoka ma swoje ulubione tematy, zwie­ rzęta, kwiaty, motywy, pejzaże. Można je rozpatrywać w kon­ tekście prądów artystycznych, a nawet modelu bohatera. Kaczka jest tylko poczciwa, ale łabędź to przecioż wolny, nieokiełznany, tajemniczy ptak, jakże bliski cechom romantycznych postaci. Nie tylko uroda tego ptaka, w istocie dość antypatycznego, przyczyniła się do jego kariery, co symboliczna otoczka, fakt, że nie dał się obłaskawić, że pozostał wolny, tajemniczy, niezna­ ny. W sztuce X I X i początku X X wieku łabędź zajmuje szcze­ gólnie eksponowane miejsco. To on pojawia się w tajomniczej poświacie księżyca wioząc Lohengrina, to on w balecie Czajkow­ skiego poraża sorco księcia, przemieniając się w Odottę, to on — tym razom przoz autentyczną, nio stylizowaną nawot secesyjność swej formy zadomawia się w ilustracjach i winietach okresu Mło­ dej Polski. To on ciągnie na współczesnych makatowych malo­ widłach łódź ni to Charona — ni to nimf, płynących przez roman­ tyczne jezioro ku skalnej grocie czy pałacowoj altanie, widocznej na lewym brzegu. Paw —• znowu symbol, ptak królewski, dworski, niecodzien­ ny. Gołąb — którego symboliki nie trzeba przypominać, gołąb wieloczynnościowy — od Ducha Świętego, czystośoi, pokoju, zwiastowań, posłaniec dobrych nadziei i symbol miłosnych gru­ chań. Gołąb idealizowany — na co dzień utrapienio urzędników, brudzący odchodami posągi i pałaco, rozsadnik chorób, wiocznie zawszony, rozpychający się, arogancki. . . Z ptaków gości jeszcze na makatach bocian, również ptak — symbol, a ze zwierząt: kotek, przeważnie z kokardą, często z pi­ łeczką, którą przytrzymuje łapką, no i sarny, jelenie. Dywany: il. 8. ol./pł., 152x198 cm. Wyk. W. Tyszko; .1. 9. ol./pł., 36x41 cm. Wyk. Stanisława Bodnarczyk, Łomża; il. 10 ol./pł., kupiona w Piwnicznej; il. 11. tkana, wyk. Nadzieja Romańczuk, Rudno, woj. olsztyńskie, 1960 г.; il. 12. ol./pł., wyk. Zofia Tarnowska, Nowa Sól, woj. zielonogórskie. śladu takich wydarzeń, jak wojna, urbanizacja, zmiana ustroju, uprzemysłowienie kraju. Malarstwo święte zastąpiono zostało przez świeckie, co jed­ nak nio świadczy, że mówiące o świecio! Przeciwnie, makaty są przejawem kamuflażu świata zewnętrznego. Opowiadają bajki i tylko bajki — jeśli za takie uznać stereotypowe „śliczne" sce­ ny, przeważnie zresztą zaczerpnięte z wzorów ukształtowanych przynajmniej 70 lat temu. Są to opowieści malowane, których zadaniem jest uświetnie­ nie, odwrócenie uwagi od codzienności i realności, stworzenie pięknej i konwencjonalnej fikcji. Tematyka i atrybuty „dywa­ nów" — to świat pożądany, świat l u k s u s u . Zdumiewa żywotność stereotypowych scen, potrzoba otaozania się fikcją, sentymentalnością, obrazami, które odwołują się do czasów minionych, do konwencji życia „sfer wyższych". Współczesne marzenia czy myśli o społecznym awansie znajdują tu swój wyraz emocjonalno-obrazowy, w dawnych stereotypach takiego awansu do „sfer wyższych" — przez Wydarzenia losowo, miłość, ślub. Charakterystyczne, że stereotyp ten obejmuje jedynie ziomiaństwo i arystokrację, ale nie zamożne mieszczaństwo, plutokrację. 152 Ptaki i kotki występują albo pojedynczo, wtedy są umiesz­ czone w środku rombu czy kwadratowej (przeważnie) makatki, albo jako para, wówczas zwrócone ku sobie. Jolenie i sarny do­ minują zaś w scenach leśnych, u wodopoju, na rykowisku, w dekoracyjnio traktowanych obrazach, w i d o k a c h (il. 18 — 21). Uwznioślenie i odświętność dominują również w bukietach kwiatów. Rodowód ich nietrudno ustalić — rokokowe kosze, wstążki. . . Róże, bzy, georginio, tulipany, czasem chryzantemy. Bardzo rzadko — słoneczniki (ten — poprzez van Gogha należy do innego już czasowo i społecznie kręgu mody). Katalog makatowych motywów można jeszcze rozszerzyć o sceny bajkowe, często traktowane schematycznie —• Czerwo­ ny Kapturek i wilk, Krasnoludki i muchomory. Tematy te wyszywa się również jednobarwną jasnoniebieską nicią na białym płótnie i opatruje sentencją w rodzaju: Kto rano wstaje..., Gdzie kucharek sześć... Makaty takie, zapewne niemiec­ kiego pochodzenia, wiesza się z reguły w kuchni. Wśród makatek wieszanych w pokoju spotyka się też kon­ wencjonalne sceny o romantycznej proweniencji, przedstawia­ jące orła, szybującego lub siedzącego na skale. Na Śląsku, zwła­ szcza Dolnym, często występujo motyw polowania, zapewne pod wpływem oleodrukowych landszaftów. Scony myśliwsko-leśne, m. in. legenda św. Huberta — mogły rozpowszechnić się na wsi zwłaszcza poprzez „folklor" leśniczych i gajowych. Stosunkowo częsta jest tematyka „rokokowa" W Lubel­ skiem, Rzeszowskiem czy Białostockiom wyrazem jej są sceny dworsko-pasterskie, baletnice, wspomniane już kosze kwiatów. Ujęte dekoracyjnie i konwencjonalnie. Nawet wieś widziana jest przez pryzmat umownej konwen­ cji. Mowa zresztą tylko o jednym temacie —• pasieniu owieczek czy krów. Nie są to jednak „produkcyjniaki". Umowna jest cala sceneria, a pasterzem jest z reguły zapożyczony z młodo­ polskiej ikonografii — góral. �153 �13 Dywany: il. 13. Ol./pł., 36x37 cm. Wyk. M. Purtal. I I . 14. Olej na satynie, 35x37 cm. Wyk. M. Purtal. II. 15. Ol./pł., 50x62 cm. Wyk. Dąbrowska, Oiewieniaki, woj. białostockie, 1957 г. II. 16. Dywan, ol./pł., 96X 185 cm. Wyk. Wanda Tyszko, Gózd Lipiński, woj. zamojskie. U. 17. Dywan, oloj na papierze, wyk. Czesława Rusin, Górno, woj. rzeszowskie. 154 �16 Bo też nie jest to wieś opisana realistycznie, ale sentymen­ talna jej idealizacja, landrynkowa scenografia rodem z rokoko­ wych i XIX-wiecznych dworskich obrazków, berżeretek, przebieranok za pastuszków i hoże pastereczki na tle śnieżnobiałych owieczek, ufryzowanych jak pudle. U źródeł takich przedstawień dostrzec można również wpływ literatury dla wsi, świadomie idyllizowany i fałszowany obraz poczciwego kmiotka, orzącego po bożemu ziemię* . Ale nie tylko to. . . Sceny wiejskie we współczesnych makatkach wskazują na wciąż żywy stereotyp idealizacji wiejskiego życia. „Prawda" 5 155 �18 Dywany — makatki; il. 18. Olej na satynie, 71x193 cm., znaleziona w Skrudkach, woj. lubelskie; il. 19. Ol./płótno, wyk. Eugenia Groch, Majdan Sieniawski, woj. przemyskie; il 20. Olej na czarnej satynie, 80X 163 cm. Kupiony na Pomorzu; makatek jest więc pośrednia, dostrzegalna w planie społecznej psychologii. Nie są odbiciem życia, lecz wyrazem potrzeb kom­ pensacyjnych. Stąd ich swoista egzotyka. Zresztą w szerokim sensie tego słowa cała tematyka makatkowa jest e g z o t y c z n a. Bo egzotyka to marzenie ludzi, których nie staó na udźwig­ nięcie realności, to forma kompensacji, jak sen, jak marzenie, jak blaga. To potrzeba idealizacji, ucieczki od codzienności, tęsknota za innym, bogatszym życiem. Przypuszczam, że gdyby w latach największej chłopskiej krzywdy zaproponować ludziom kolorowe reprodukcje p r a w ­ d z i w y c h obrazów Kotsisa czy Trumny chłopskiej Gierymskiego — nikt by ich nie wieszał w izbie, tak jak w naszych czasach nikt nio wiesza pięknych ilustracji przedstawiających traktory orzące ziemię Sens obrazów świeckich, sens wszelkich malowideł pologał bowiem właśnie na tym, że dopełniały życie, że je dekorowały i uwznioślaly. Obrazy święto przywoływały na myśl sprawy wieczne, es­ chatologiczne, obrazy zaś świeckie — to, co ładne, miłe, niekonfliktowe. Desakralizacja tomatyki, którą obserwujemy w okresie powojennym, nie oznacza likwidacji odświętności, która leży u podłoża większości doznań estetycznych. Odświętność polega właśnie na idealizacji, na ucieczce od realiów codzienności. Odświętość jest potrzebą i nawykiem. Odświętna jest znaczna część kultury chłopskiej, ceremonia, zwyczaj, każda dekoracja życia — 156 od własnego wyglądu i przystroju izby poczynając, a na teatral­ ności zwyczajów i obrzędów kończąc. Odświętność wciąż jeszcze jest ważną cechą rekreacji, czasem nawet nieodłączną. Staje się więc kategorią rozrywki, utożsamia z odpoczynkiem, z oderwa­ niem myśli od tego, co przyziemne, konkretne, smutne, ciężkie. Na tej zasadzie dekoruje się wnętrze makatkami lub kolo­ rowymi obrazkami wyciętymi z pism i kalendarzy. Na tej za­ sadzie przeciętny wiejski (i miejski) widz woli operetkę, piosenkę i big-beat od realistycznych dramatów, od sztuk ,,z życia". „Dekoracja" ułatwia życie, gdyż jest formą ucieczki od niego, wyłącza myśl, krytyczną refleksję. Do kręgu takiej właśnie „dekoracji" należą makaty o tema­ tyce egzotycznej. Palmy, piramidy, lwy, dżungle. Tematy często spotykane u schyłku ubiegłego stulecia, modne i później, gdy Styka i jego naśladowcy pokazywali „jak żywe" piękne, półobnażone Arabki i Arabów owiniętych burnusami. Modę na egzo­ tykę podsycił Sienkiewicz przygodami Stasia i Nel. Egzotyka wy­ stępowała też jako sztafaż obrazów religijnych, przedstawiają­ cych np. Chrystusa na Górze Oliwnej. W ciągu ostatnich 16—20 lat rozpowszechniła się w maka­ tach tematyka egzotyozna. Pojawiły sceny insiprowane ilus­ tracjami do Sienkiewicza, piramidy, na tle których kroczy kara­ wana wielbłądów, tygrysy o groźnyoh paszczach, lwy —• nieraz �I na wzór kotków ozy jeleni — ustawione mordami ku sobie, na zasadzie lustrzanej symetrii. Telewizja, rosnące zainteresowanie krajami trzeciego świata — również sprzyjają rozszerzaniu się mody na egzotykę. Tematy egzotyczne pojawiają się często w makatkach pro­ dukowanych masowo. Znajdujemy je w makataoh fabrycznych licznie napływających do nas z zagranicy, m.in. ze Związku Ra­ dzieckiego. Stamtąd, z Wilna, okolic Oszmiany, Nowogródka, Grodna docierają do nas jeszcze i obecnie dywany produkowane rękodzielniczo i maszynowo, sprzedawane na targach zwłaszcza we wschodnich województwach* 6 Rzecz ciekawa — przywożone są przede wszystkim tematy, któro mieszczą się w obrębie wymienionego wyżej zestawienia. Jak widać, selekcja następujo już przy zakupie, do Polski do­ cierają tematy aprobowane, trudno zaś spotkać np. „trojkę", tak charakterystyczną dla rosyjskiej sztuki ludowej i folkloru. Dywanów z „trojką" jest w Rosji czy na Litwie mnóstwo, do nas jednak nie docierają. O tematyce makat — jak widać —decyduje odbiorca, podobnie jak to się działo przed kilkudziosięciu laty, gdy miejscy rękodzielnicy co innego musieli wytwa­ rzać dla mieszczaństwa, co innego zaś — dla wsi. Sterowanie modą, popytem może mieć miejsce dopiero wtedy, gdy lansowany wzór został wszczepiony przez środki ma­ sowego przekazu lub gdy staje się symbolem pewnych mód (np. gipsy jarmarczne przedstawiające „Zorra", pies Szarik na odwrociu lusterek, gwiazdy szeryfa, dżinsy, młodzieżowe ozdoby). „Trojka" nie została wprowadzona w naszą pamięć zbiorową — nie mogła więc znaleźć w Polsce „publiczności", docierają na­ tomiast sceny z jeleniami lub atakiem wilków na sanie zaprzę­ żone w konie. Tematy te znajdują bowiem oparcie w obrazach od lat powielanych w reprodukcjach płócien Wierusz-Kowalskiego i in. Makaty nawiązują więc do tematów malarstwa strywializowanego i dałoby się zapewne bez większego trudu prześledzić drogę wiodącą od Kossakowskich ułanów do stereotypu sytuacji „ułan i dziewczyna", spotykanej w dywanach. Kto wie, czy nie­ podobna jest droga od Siemiradzkiego przez Styków do egzotyki makat 1 Podstawowy stereotyp został w końcu zachowany, i degradaoja jego następowała po prostu w coraz to „niższych" (a więo i szerszych) rejonach kultury. Szczegółowe badania nad dywanami pozwoliłyby zapewne na ujawnienie zależności między tymi typami a osobą produ­ centa. W tej chwili można tylko poczynić niektóre spostrzeżenia wstępne. W początkowej fazie rozwoju, do lat wojny makaty malo­ wano przeważnie przede wszystkim dla siebie. Jak twierdzi Ko­ tula, w Rzeszowskiem przeważały wówczas „dywany" malowa­ ne czy wyszywane na tkaninach. Zdolniejsze, bardziej sprawne kobiety wykonywały też maka­ ty dla sąsiadów i mieszkańców pobliskich wsi oraz miasteczek . Te dwie grupy występują po dziś dzień, z tym, że po wojnie, gdy dywany stały się modne i powszechnie kupowane, malowanie ich stało się intratną profesją. Czy jednak zmniejszyła się liczba osób malujących tylko dla siebie ? Kotula słusznie zwraca uwagę na to, iż dywany bardzo rozpowszechniły się w latach wojny, wykonywano przez ludzi pozbawionych pracy a szukających zarobku. Podkreśla też rolę szkoły, lekcji rysunku, które przy­ gotowały grunt dla masowego malowania . Szczyt przypada na lata pięćdziesiąte — szośćdziesiąte. Rosnący popyt spowodował, że stosunkowo szybko wysu­ nęli się na plan pierwszy specjaliści produkujący dywany maso­ wo. Tanio, szybko, szablonowo. Produkcję swą zbywali sami albo —• częściej — przez członków rodzin — sprzedając ją na targach, jarmarkach, odpustach. Towar rozprowadzano również przez sprzedawców — domokrążców, którzy rozwozili go po całym kraju. Uzawodowienie produkcji dywanów przyczyniło się do koncentracji ich wyrobu w rękach mniejszej liczby spec­ jalistów. Dywany wykonywano seryjnie, stosując dla przyspie­ szenia produkcji szablony i przepróchy. Czasem przenoszono przez kalkę tylko pewne elementy sztafażu, różnicując szczogóły wykonywane od ręki lub przy pomocy szablonu. Dywany, odległy w czasie spadkobierca dawnych obrazów, malowanych dla ludu w miejscach odpustowych — wykonuje się więc i rozprowadza tak jak dawne święte obrazy. Podobnie zresztą jak niewiele wiemy o wędrówkach dawnych sprzedaw­ ców obrazów, nic prawie nie możemy powiedzieć o współczes47 48 20 157 �21 nym systemie pośrednictwa w handlu obrazami, fotografiami i dywanami. Temat ten umknął uwagi licznej kadry naszych etnografów. Znamy modelowe zasady mechanizmu domokrąż­ nego, ale już nic nie możemy powiedzieć o jego rozmiarach, do­ chodach, sposobie poruszania się, o ludziach, którzy tym się trudnią. A przecież i w ten sposób docierają na wieś mody, two­ rzą się obszary występowania czy to pewnych typów makat, czy obrazów Matki Boskiej Częstochowskiej ozdobionych tłoczoną w masie papiorowej i pozłacaną sukienką, czy wreszcie koloro­ wanych ręcznie fotografii (m.in. reprodukcji jeleni Courbeta) . „Mody" w dywanach trudne są już do uchwycenia. Z rela­ cji prof. Burszty wiadomo, że namalowane przez niego w dzie­ ciństwie psy stały się następnie popularnym tematem w okoli­ cy . Z obserwacji produkcji w ostatnim dziesięcioleciu widać, że wśród tematów zaczęły przoważać „widoki". Nastawienio na masowego odbiorcę, i to w różnych częściach kraju, przyczynia się do zaniku cech regionalnych. Widoczna jest jeszcze odrębność Zalipia, ale już inno ośrodki coraz mniej różnią się od siobio. Sprawia to krzyżowanie się dróg handlu, wiadomo, żo dywany „lubelskie" docierają na Dolny Śląsk, dy­ wany zaś produkowane na tymże Śląsku rozwożone są zarówno na Pomorze Gdańskie, jak i w Rzeszowskie i Lubelskie. Dalece niopełna mapka, przygotowana w czasie penetracji lubelskich, świadczy najlepiej o zasięgu i krzyżowaniu się handlu wyrobami różnych ośrodków . Jedną z przyczyn zacierania się cech lokalnych jest prze­ kazywanie umiejętności uczennicom z innych torenów. Tak np. Wanda Tyszko z Gózdu Lipińskiego (Biłgorajskie) wyuczyła się malowania dywanów u Marii Bucior z Wólki Łamanej w Rzoszowskiem. 49 50 51 158 Ujednoliceniu stylistycznemu sprzyja też masowa produk­ cja manufakturowa, zalewająca kraj dywanami robionymi pos­ piesznie, efektownie, zgodnie z gustami klienteli. Właśnie z tych zakładów, z których jeden np. mieścił się w centrum Warszawy, wychodzą dywany o tematyce egzotycznej. „Lud", w masie swej, nie pożąda dziś regionalizacji dywanów. Niemal wszędzie opinie kupujących są podobne. Nie chcą makat prymitywnych, od naiwnie umownych wolą takie „jak żywe", wolą dywany, które dają iluzję głębi — od płaskich, wolą starannie wypraco­ wane — od schematycznych. Prace samorodne, najciekawsze dla badacza sztuki ludowoj, oceniane są niżej od konwencjonal­ nych, pseudo-sprawnych, kiczowatych. Dane, które mamy o twórcach dywanów, wskazują, że waż­ niejsze ośrodki, w których malowano do niedawna makaty, pow­ stały tam, gdzie żywo były tradycje zdobnictwa, sztuki ludowoj . Związki te tłumaczyć można zarówno wykształconymi już formami produkowania i rozpowszechniania wytworów, jak też żywą pamięcią ludowej sztuki, rękodzieła i zdobnictwa. Mimo wszystkich różnic, makaty wiążą się bowiem z typem ornamen­ tyki i zasadami kompozycji istniejącymi od pokoleń w ludowej tradycji estetycznej. Nietrudno znaleźć w makatach elementy dekoracyjne spotykane niogdyś na ręcznikach, haftowanych płótnach, wzory jakby inspirowane zdobieniem ornamentów i stuł kościelnych, to znów motywy bliskie malaturom mebla, a może i reminiscencje dekoracji cygańskich wozów. Traktowa­ nie motywów dekoracyjnych na równych prawach z tematem kompozycji przywołuje na myśl obrazy na szkle, w których gir­ landa czy bukiety, umieszczone obok świętego wizerunku, prze­ słaniały go swą wielkośoią i bogactwem. Można też dostrzec w dywanach motywy zaczerpnięte z laurek, świętyoh obrazów 52 �oraz z barwnych kart pocztowych, dowocyjnych rycin. A tokżo: motywy zdobnicze zbliżone do szablonów i wałków używanych przoz malarzy pokojowych, do tapot. Różnorodność inspiracji, jak też i samych dywanów wiążo się więc z rodzajom lokalnoj tradycji ich twórców. Widoczne są toż w dywanach różnice zalożne od tego k t o i po co jo maluje. Najbliższe obrazom o cechach indywidualnoj narracji są makaty tworzone (na wsi i w miasteczkach) przede wszystkim z potrzeby malarskiej wypowiodzi. Wykonują je ludzio, którzy lubią malować, którym praca twórcza daje satysfakcję. Malują dla sąsiadów, a nawet odbiorców z pobliskich miejscowości —• dywany o konwencjonalnej tematyce i dekoracji, dla siebie zaś, i niekoniecznie na sprzedaż — „widoki" o różnorodnej tematy­ ce, czasem okupacyjne-martyrologicznej, ozasem fantazyjne, ilustrujące widziane czy imaginowaue sceny. Również dla siebie i dla sąsiadów (za rekompensatę) maluje się tam, gdzie tradycja ta jest powszechna, np. w Zalipiu. Odrębną grupę stanowią ludzio malujący głównie z myślą 0 sprzedaży swych prac. Wynoszą je na targ, rozwożą po oko­ licznych jarmarkach, czasem posyłają za granicę do środowisk polonijnych. W grupie tej wyróżnić można twórców wiejskich malują­ cych dywany zgodnie z przekonaniem estetycznym własnym 1 środowiska oraz twórców miejskich (czy mimo pozostawania na wsi, związanych z inną kategorią wzorów kulturowych, este­ tycznych), którzy z rozmysłom malują zgodnio z upodobania­ mi wiejskiej klienteli. Przykładem jest tu dekoracyjne i bardzo ładne malarstwo Marii Purtal, wdowy po art. malarzu (ił. 13, 14). Inną grupę tworzą zawodowi wytwórcy, czyniący to już masowo, bez satysfakcji jaką daje proces twórczy. Produkują dywany powielając wypracowano już schematy, łatwe do szyb­ kiego wykonania, rozwożono następnie i sprzedawane W różnych regionach kraju. (il. 24, 27). Ostatnia grupa to „fabrykanci" dywanów, wytwarzający je seryjnie, pół-maszynowo, a nawet maszynowo, związani z dob­ rze zorganizowaną, dysponującą samochodami siecią dystrybu­ cji. Nie wchodzę tu w charakterystykę poszczególnych typów dywanów. Oczywiste jest, że najbardziej zróżnicowane są w gru­ pie pierwszej, bardziej sprawne w drugiej i trzeciej, schematyczne i rutyniarsko-pospieszno w grupie ostatniej. Są to jeszcze autentyczne przejawy sztuki ludowej, auten­ tycznej w tym sensie, że związanej z żywą tradycją kultury chłopskiej. E k r a n y . W prekursorskiej pracy o malowanych ekranach ulicznych fotografów Andrzej Wajda wysuwa przypuszczenie, iż mogły one stanowić inspirację dla makatek . Sądzę, że bar­ dziej prawdopodobne byłoby wskazanie na wspólne podłoże obu dziedzin. Rzecz nie wyglądała chyba tak, że najpierw istniały ekrany o jakiejś odrębnej ostetyce, które sprowokowały powstanie „dywanów" — lecz, że zarówno dywany, jak i ekrany stanowią wyraz tego samego procesu, tej samej świadomości estetycznej. I jedne, i drugie obsługiwały zresztą tę samą klientelę wiejską i miejską, i jedne, i drugie powstały na przełomie X I X i X X w. (Ekrany — gdy pojawiły się skrzynkowe „5 minutowe" aparaty i talbotypia). Oglądając najwcześniejsze wizerunki ekranów, odnieść można wrażenie, że stanowią one formę kontynuacji zastawek i prospektów stosowanych w atelier miejskich fotografów. Tam też spotykamy rekwizyty uzupełniająco scenerię fotografii, spotykane później również u fotografów „5-minutowych". U dawnych, XIX-wiecznych fotografów ekran był koniecz­ nością, pracowali przecież w zamkniętych atelier. Ekran przęd­ 53 l i . 21. Ol./pł., dł. 190 cm. Wyk. Leopold Ciechomski, Pawłów, woj chełmskie; i l . 22. Ol./pł., 140X 180 cm. Wyk. Jan Durko, Majdan Leśniewski, woj. chełmskie. 22 159 ��26 27 Dywanj- — makatki: ок. 90X 190 cm : il. 23. Olej na satynie, kupiona w Lublinie; il. 24. Ol./pł. produkowany masowo w pryw. zakła­ dzie; il. 25. Ol./satyna; il. 26. Ol./satyna, zakupiony w Leśniowicach, woj. chełmskie; il. 27. Ol. na płótnie, zakupiony w Lublinie. stawiał sytuację, która miała dopowiadać wizerunek portreto­ wanej osoby. Spełniał więc dwojaką rolę: o k r e ś l a ł pocho­ dzenie, kondycję społeczną, majątkową, a przy tym i d e a l i ­ z o w a ł modela i jego rzeczywistą sytuację. Wąsaty, stary Krakowiak na zdjęciu Kriegera nogę ma wspartą na pieńku drewna, stoi w pełnej gali paradnego stroju na tle dostatniej chałupy, wyraźnie widocznej w malowniczym pejzażu. Gospo­ darz ! Zdjęcie wyraźnie to podkreśla. Młody parobek stoi zaś na innym tle, w ręku ma biezyk. Cygan fotografowany jest na tle romantycznego krajobrazu, wielkie miedziane kotły określają jego profesję. Dama opiera się o balustradę, zwieńczoną wazonem z kwiatami. Ekran łączy się z rekwizytem, płótno olejne przechodzi niepostrzeżenie w plotek, krzak czy leżące koło wozu. Co to nam przypomina ? Oczywiście panoramy, popularne w drugiej polowie ubiegłego wieku panoramy gór, bitew, wielkich wydarzeń. 161 �Kto pamięta równoczesną z naszymi ekranami Panoramę Racła­ wicką, dostrzeże związek między tą dziedziną plastyczną sztuki widowiskowej a ekranami. Scenografia, portretowych zdjęć w dawnych atelier określała więc miejsce, czas, stan, sytuację. Dopowiadała wize­ runek osoby *. Podobnie ekran ulicznego fotografa, z tym, że funkcja idealizacyjna jest tu silniej zaznaczona, choć jednocześnie traktowana z przymrużeniem oka, w ramach ludyczno-towarzyskioj konwencji. Cały sztafaż tych fotografii jest w dużym stopniu umowny, właściwy „pamiątce" — z miasta, odpustu, pielgrzymki. Najbardziej konkretne są ekrany przedstawiające miejsco­ wości kultowe — Kalwarię, Jasną Górę. Stawiano jo na placu przed klasztorem, czasem wręcz na tle kultowego miejsca. Paradoks ? Tylko pozorny. Ekran niezależnie od pogody za­ pewniał zawsze odpowiednią głębię ostrości, pozwalającą równie dobrze oddać rysy postaci, jak i szczegóły np. jasnogórskiego klasztoru. Józef Mikołajtis, autor pracy o fotografice podjasnogórskiej, wymionia jeszcze jeden powód zastępowania auten­ tycznego obiektu — malunkiem; „Zastosowanie ekranu ze szczytową częścią wieży miało źródło w zarządzeniu policji carskiej, zabraniającym fotografom robienia zdjęć w obrębio pomnika cara Aleksandra, wystawionego naprzeciw szczytu kapłicy"55. Argument ten stracił oczywiście swoje uzasadnienio już po I wojnie światowej, niemniej ekrany malowano masowo, mieli jo wszyscy fotograficy częstochowscy. Co więcej, ekran podawał ważną informację. Mówił o tym, żo zdjęcie przedstawia „pamiątkę" z Częstochowy (a więc pielgrzymki) oraz określał k i e d y to miało miejsce. Każdy ekran podawał rok, a nawet szczegółową datę uroczystości lub pielgrzymki. Inną grupę ekranów stanowią „widoki", przedstawiające idealizowane sceny parkowe, staw po którym pływają łabędzio, pałac stojący w oddali. Ekrany takie spotkać można było w re­ pertuarze fotografów stojących na placach i skwerkach miejs­ kich, a na wsi w czasie odpustów ozy jarmarków. W latach pięć­ dziesiątych widziałem jo nawet u częstochowskich „portrecistów". W ekranach takich odnajdujemy właśnie pełną analogię do tema­ 5 162 tyki, a nawet do typu ujęcia dekoracyjnego makat. Identyczność konwencji wiąże się z podobieństwem funkcji. Postać stojąca na tle takiego parkowego, pałacowego widoku jest uwznioślona, jakby dopełniona urodą scenerii. Nikt oczywiście nie bierze tego całkiem na serio, rzecz nie w próbie wydania się komuś innym, lepszym, zamożniejszym — lecz w dodaniu „wartości estetycznej" do swego wizerunku, w uatrakcyjnieniu swej podobizny. „Piękno tło podnosiło fotografię do rangi obrazu". — mówi Wajda. „Kazało myśleć nie tylko o portretowanej osobie, ale i o ładności samej sytuacji" . Podobne znaczenie ma w ama­ torskiej fotografii pozowanie na tlo szczególnie pięknym, z ma­ łymi lewkami na rękach itd. Wśród ekranów, któro stanowią tło dla portretowanej osoby, spotyka się również ujęcia baśniowe (krasnoludki, muchomory) i para-religijne np. (wyobrażenie Anioła Stróża i dzieci). Odrębną grupę stanowią dekoracyjne winiety typu „Pa­ miątka", czasem wzbogacone napisom w rodzaju: „Kochajmy się". Występowały w nich często motywy konwencjonalne, spotykano w pocztówkach, róże, flagi narodowe. Fotografowie , ,5-niinutowi", zwłaszcza stojący na placach zabaw, na odpustach, oferowali możliwość sfotografowania się na różnych, dowolnie wybranych tłach. Były to właściwie pub­ liczno, masowe wystawy sztuki popularnej (il. 28—30)Wysta­ wy to stanowiły wyraz potrzeb społecznych i estetycznych, ale jednocześnie potrzeby te formowały. Wystawy takie musiały przyspieszać zanik dawnych upodobań estetycznych i sprzyjać przyjmowaniu nowycli wzorów, nowych mód. „Ludowość" ekranów i dywanów (makat) polegała nie tyle na ich stylistyce, co na zgodności ze światopoglądem i upodo­ baniami ludowych mas miast i wsi. Podobieństwo ekranów z makatami widoczne jest zarówno w sferze światopoglądu, jak i upodobań estetycznych. I jodne, i drugie malowali ludzie, którzy musieli upraszczać przedstawianą scenę, ponieważ brak im było pełnej sprawności warsztatowej. Malarze ekranów dążyli jednak — w miarę swych możliwości — do realistycznego wyrazu przodstawionej sceny, podczas gdy w dywanach — obok tego rodzaju ambicji spotykamy częstszy 56 �typ !ч/,\\ ij/jui plaKzezy'/iunvo-linearnych, a więc dekoracyjnych, pozbawionych iluzyjności realistycznego obrazu. Barwność ekranów wynikała zresztą nie tylko z założeń estetycznych. Miała sens funkcjonalny, reklamowy. Przyciągała z oddali widza. Odpowiadała przy tym wciąż aktualnym kry­ teriom piękna, sformułowanym dla końca ubiegłego wieku przez Seweryna Udzielę (co prawda tylko dla „ludu ropczyckiego"). „O podobaniu się obrazu decydują barwy". — pisał on, dodając, iż lud „(...) lubi obrazy malowane krzyczącymi barwami, a to, co jest malowane blado lub bez farb jaskrawych, to nijakie" . Ekrany i makaty wyrażały te same ideały piękna i te same ambicja, należąc do tego samego obiegu kultury, którego wyra­ zem była trywialna, brukowa literatura, budzące grozę i wyciska­ jące łzy opowieści o ubogiej szwaczce czy wyrodnej córce, której ręka przyschła do policzka uderzonej matki. Do drugiej wojny tego rodzaju treści odgrywały rolę zbliżoną do tej, którą w na­ szych czasach pełni kino, zwłaszcza melodramat. Patrząc z tego punktu widzenia na ekrany, dostrzegamy w nich realizację analogicznych potrzeb — utożsamienia się z inną rolą życiową, przeżywania fikcyjnych sytuacji, innych, wyimaginowanych wersji swego życia. Ekrany znane nam z lat przed I wojną światową zwłaszcza najwcześniejsze są bardziej umowne, bardziej „naiwne" od późniejszych. Malowali jo rzemieślnicy, przeważnie ci sami, którzy malowali szyldy, reklamy, karuzele i strzelnice, a w miejscach odpustowych obrazy święte, którzy wykonywali drobniejsze prace malarskie w kościołach, pracowali w mode­ larniach teatrów. Wśród znanych nam nazwisk spotykamy ma­ larzy pokojowych, dekoratorów, tapicerów, ale też i ludzi innych profesji, nie związanych z techniką malowania . Nic wiadomo, czy malowali oni również „dywany", trudno jednak wykluczyć 58 59 taką możliwość. Ci pół-zawodowey, przeważnie rzemieślnicy 0 sprawnych dłoniach i jakim takim otrzaskaniu z malarską profesją należą — jako twórcy ekranów — do tej samej kategorii społecznej co wcześniejsi o pokolenie malarze świętych obrazów przeznaczonych dla wsi. Obrazów, których „ludowość" nie budzi na ogól naszych wątpliwości, bowiem jej miarą jest zgod­ ność z estetycznymi upodobaniami ludu. Sądzę, że wśród bardzo licznych dawniej ekranów (jako że szybko się niszczyły) wiele mogłoby interesować nas od strony artystycznej, stanowiąc swoiste dzieła naiwnego realizmu. Niestety — nie mieliśmy w Polsce malarzy takich, jak Kandinsky, Łarionow, Gonczarowa, Picasso czy Chagall — wrażliwych na inspiracjo płynące ze sztuki „prymitywnej", „trywialnej". W okresie po ostatniej wojnie, który stanowi przedmiot naszego zainteresowania, wydzielić można trzy fazy, z których pierwsza trwała do lat 1948—1950, druga — do lat sześćdzie­ siątych, a trzecia objęła kilka następnych lat. Pierwszy okres — okupacji i powojennej odbudowy — łaskawy był dla naszych fotografów. Klieutelę mieli sporą, zwłaszcza w małych miasteczkach. Ludzie mieli wówczas mało własnych aparatów, chętnie więc korzystali z „pamiątek" 1 zdjęć pięciominutowych. Był to okres masowych przemieszczań się ludności, ożywionych wędrówek po kraju i kontaktów — co sprzyjało chęci utrwalenia swej fizjonomii, przesyłania swych podobizn rodzinie. W tym właśnie okresie powstały ekrany o tematyce aktual­ nej, przedstawiające wojnę, bombardowanie Berlina, Bramę Branderburską z zatkniętym na niej polskim sztandarem, ekrany-przystawki przedstawiające samoloty, wpierw śmigłowe, później odrzutowe, a jeszcze później rakiety. II. 28. Fotograf „pięciominutowy" przy pracy. I I . 29. Ekrany w Łowiczu (Bożo Ciało 1964 r.) 20 163 T �Podsuwanie atrakcyjnych, aktualnych tematów nie po­ magało już w drugim okresie, kiedy rynek zdominowali „Leicarzo", a w miastach i miasteczkach powstały zakłady fotogra­ ficzne, kraj zaś przemierzali domokrążcy-ajenci, oferując usługi w kolorowaniu pamiątkowych zdjęć. Od czasu noweli Himmilsbacha i filmu Andrzeja Krauzego — przyjęło się nazywać je monidłami. Były to lata szybkiego rozwoju amatorskiej fotografii, coraz więcej osób robiło sobie własnym aparatem pamiątkowe zdjęcia. Naturalnym tego następstwem było zmniejszenie się liczby fotografów „pięciominutowych", choć wciąż jeszcze w takiej Częstochowie czy Kalwarii Zebrzydowskiej pielgrzymi korzystali z możliwości zrobienia sobie u nich pamiątkowego zdjęcia na tle ekranu. Czynili to jednak coraz rzadziej. Komentu­ je to najbardziej znany częstochowski malarz ekranów (potomek rodu obraźników) — Tadeusz Z. Barański: „Zaszły zmiany w sposobie myślenia pielgrzjTnów na temat przestarzałości bo wielu z nich ma własne aparaty fotograficzne. Dawniej nie namawiało się do zdjęć, a dziś trzeba zachęcać, prosić i zmieniać dekoracjo. " 60 Lata sześćdziesiąte przynoszą następne trudności. Admini­ stracyjne. Zakaz fotografowania na tle ekranów w Warszawie, w Częstochowie (1965), w innych miastach. Jeszcze niektórzy jeżdżą na większo odpusty, spotkałem ekrany w 1969 r. w Łowi­ czu, al o jest to już koniec. Pisałem w czasie pierwszych kłopotów na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej": „Pozwólmy umrzeć ekranom i pięciominutowym aparatom śmiercią naturalną, nio przyspieszając ich końca administracyjnym zakazem". Pisałem — bez skutku . Zresztą i tak niewiele by się zmieniło. Ekrany przestały być potrzebne, przestały spełniać swą dawną rolę. Podobnie jak malowane ręcznie szyldy, jak malowidła strzelnic i karuzeli. Zakazy administracyjne w dziedzinie estetyki nie zawsze bo­ wiem kończą się sukcesem prawodawców. Gdy dotyczą dziedziny żywej, społecznie potrzebnej, reakcją na zakaz są próby omijania takiego zakazu. Gdy w Białymstoku zabroniono (w tym samym czasie) sprzedawania na targu makatek i jarmarcznych obrazów 61 164 na szkle, natychmiast rozwinęła się zorganizowana sieć domokrążoów-ajentów, dostarczających pożądany towar bezpośrednio do mieszkań. Ale gdy zakaz znajduje podtrzymanie w występu­ jącym trendzie przemian — działa skutecznie i bezwzględnie . Zanik ekranów jest więc całkowity, nie ma żadnych form ich kontynuacji. Potrzeby ambicyjno-prestiżowo załatwiają zdjęcia z rzeczywistych Wycieczek i dalekich podróży. Z dywanami jest trochę inaczej. Nawet gdy moda przemija, zostają jeszcze nawyki estety czne, umilow'anie konwencjonalno-sentymentalnej tematyki i dekoracji. Widoczne jest to w obrazach olejnych, które podejmują znaną nam dobrze tematykę makat. Obrazy takie, w złoconych ramach, maluje rodzina Majów z Nowego Targu, malują je W wielu miejscach kraju. Łabędzie na stawie noce weneckie z gondolą, osławione jelenie. 62 r Jednocześnie następuje proces przekształcania się me.katy W obraz przez wprowadzeni? do niej nowej tematyki. Jan Kosiarz obok makat konwenojonalnych maluje też pełno ekspresji sceny z czasów okupacji, eksterminacji Żydów. Zmarła przed paroma laty Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego nasyciła swe dy wany nową tematyką, przypominającą obrazy naiwnego realizmu (il. 35). Rozbiła konwencję tradycyjnej makaty, po­ zostając przy tej technice i materiale. Jej prace przekraczają już granicę dzielącą dywany od obrazów. r PRZYPISY * Z. Cieśla-Reinfussowa, Wystawa sztuki ludowej w Dąbrowie koło Tarnowa, „Pol. Szt. lud.", R. IV, 1950, nr 7/12, s. 151, 152. Roman Reinfuss uważa пр., że miarą ludowości jest: po pierwsze na ile „odbiega ona od panujących kierunków w sztuce wykształconej, po drugie — w jakiej mierze wiąże się ona z estetycznymi i artystycznymi tradycjami dawnej sztuki ludowej". (R. Reinfuss, Współczesne malarstwo ludowe [w:] Współczesne malarstwo ludowe. Materiały z konferencji, Muzeum Okręgowe, Lublin 1969, s. 24). R. Hankowska, Makatki na papierze malarek fajansu „Pol. Szt. lud"., R. X X X I , 1977, nr 1. R. Reinfuss, Malowanki ścienne z Chotyziów, „Pol. Szt, lud.", R. V I I I , 1954, nr 1. 3 3 5 3 6 3 7 �Franciszek Kotula, „Dywany" — współczesne malarstwo ludowe wsi rzeszowskich, „Pol. Szt. lud.", R. X V I I , 1963, nr 3/4, s. 146, 146. F. Kotula, op. cit., oraz Współczesne malarstwo... Tę ostatnią publikację poprzedziły penetracje terenowe prowadzone na Lubelszczyźnie w 1967 i 1968 r. przez ekipy Instytutu Sztuki PAN i Muzeum Okręgowego w Lublinie. W czasie tych badań ustalono 28 autorów „dywanów". Por. też: J . Olędzki, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wroclaw 1971, passim; J . Szczepańska, Painthed Clothes, Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie T. 10/11, wyd. 1971. F. Kotula, op. cit., s. 163. J . Olędzki, op. cit., s. 129. Kotula w cyt. pracy wspomina na s. 145, iż stara kobieta w Lubiczy k/Strzyżowa widząc modę na dywany, sporządziła sobie farby (4 kolory) i namalowała wprost na ścianie serię „dywanów", przy czym ani jeden nie był podobny do drugiego. Olędzki wyróżnia (op. cit., s. 131, 132) dwa podstawowe typy makatek: linearystyczne oraz powierzchniowe. W pierwszym technika przypomina zdobienie pisanek, w drugim — silniej widoczny jest wpływ wzorów oleodrukowych. Olędzki przypisuje na Kurpiach wyrób pierwszego typu — starym kobietom, ludziom najmniej sprawnym, a makatkę „powierzchniową" wiąże z wykonawcami bliższymi zawodowej sprawności. Rozpatrując to zjawisko w skali krajowej, dochodzę do nieco innych wniosków. Różnice: linearne — powierzchniowe występują nie tylko w aspekcie umiejętności wykonawcy, ale i tradycji kulturowych. Śląsk, bliskość miast — wiąże się np. z typem powierzchniowym (oleodruki), natomiast żywotność wiejskich, lokalnych tradycji zdobniczych widoczna jest np. w Zalipiu, na Podgórzu Dynowskim czy nawet na Kurpiach (u sprawnych, wiele malujących osób jak np. Rozalia Zaród). Por. Ksawery Piwocki, wypowiedź zam. w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 20; Jacek Olędzki, op. cit., s. 131. Zainteresowanych tą tematyką odsyłam do interesującego tomu IBL Problemy literatury polskiej lat 1890—1939, t. 1, Wroclaw 1972, pod red. Haliny Kirchner i Zbg. Żabickiego (artykuły Ziejka, Gazdy i Prokopa). Por. wypowiedź Stanisława Blaszczyka w pracy zbiór. Współczesne malarstwo..., s. 18. Irena Iskrzycka, Janusz Optołowicz, Wystawa współ­ czesnego malarstwa ludowego wsi lubelskiej [w:j Współczesne malarstwo..., s. 7. Por. też F . Kotula, op. cit., s. 139—141. F . Kotula, op. cit., s. 139. Por. repr. „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 3/4, s. 147. F. Kotula, op. cit., s. 139. Współczesne malarstwo..., wown str. okładki. Mapkę opr. Janusz Optołowicz. F . Kotula, op. cit., s. 142. Andrzej Wajda, Ekrany fotografów ulicznych, „Pol. Szt. lud.", R. X, 1956, nr 1. Jeszcze dziś istnieje w Krakowie przy ul. Szewskiej zakład fotograficzny Adama Karasia., w którym ambicją właści­ II. 30. Fotograf na odpuście, Wiolbórz, woj. piotrkowskie 1961 r ; ciela jest stworzenie przy pomocy rekwizytu, a niekiedy i foto­ montażu — psychologicznego wizerunku portretowanej osoby. 11. 31, 32. Obrazy, ol./plyta, 46x 88 cm , wyk. Alfred Błaszczyk, Karaś fotografując, posługuje się również muzyką, którą dobiera Strzebla, woj. częstochowskie; I I . 33. Makatka—obraz ol./pl. do osobowości modela, chcąc go we właściwy sposób wewnętrz­ 43X95 cm, Wyk. Jan Kosiarz, Kunów, Woj. chełmskie. nie upozować. 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 45 4 6 4 7 48 4 9 5 0 5 1 5 2 53 54 Józef Mikolajtis, Fotografika podjasnogórska, „Pol. Szt. lud.", R. X X , 1966, nr 1, s. 51. A. Wajda, op. cit., s. 6. „Podczas odpustu na Wniebowzięcie Matki Boskiej w Kalwarii — pisał o fotografach Tadeusz Seweryn — ustawiają się oni szeregiem koło klasztoru, tworząc na wzgórzu na tle ciemnego lasu istną wystawę kilkudziesięciu olbrzymich obrazów, krzyczących jaskrawością plam i barbarzyństwem chcącego się podobać dyletantom". (Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 46). Seweryn Udziela, Poczucie piękna u ludu ropczyckiego. „Wisła", t. 3, 1889, s. 19. Zagadnienie w aspekcie malarstwa omawia w cyt. wyżej pracy Tadeusz Seweryn. Wymienia je A. Wajda, op. cit., s. 16; J . Mikolajtis, op. cit., s. 58—63. J . Mikolajtis, op. cit., s. 64. 55 56 57 58 59 6 0 Posłowie „Od redakcji" przy artykule J . Mikolajtisa, op. cit., s. 65. Zakazy administracyjne miały miejsce w okresie oży­ wionej kampanii prasowej pod hasłem: walka z kiczem, z jele­ niem na rykowisku. Aby w pełni zrozumieć neoficką gorliwość urzędników walczących z kiczem, trzeba wziąć pod uwagę czynnik psychologiczny. Walcząc z „jeleniem",odcinali się od estetyki dawnego środowiska, potwierdzali swoją kulturową nobilitację. Nie znaczy to jednak, że walcząc z „jeleniem", mieli rozwiniętą świadomość estetyczną. Uderzyli w stereotyp, w to, o czym w i e d z i e l i , że jest „kiczem", nie dostrzegając często, że spokojnie akceptują inne rodzaje kiczu, jeszcze nie zdemaskowane publicznie, a więc nie uświadomione w tej ka­ tegorii. Kiczowi i wszelkim formom indywidualnego działania przeciwstawili czystą pustkę martwych placów, osiedli. 61 62 Fot.: St. Deptuszewski — i l . 1, 2, 5; J . Swiderski — il. 3, 4, 6, 7—27, 29- 35. Obiekty w zbiorach: Muz. Lublin - i l . 9, 13, 1-1, 18, 27; Muz. Bzeszów — i l . 19. 165 �34, 36. Weronika Ratyna z Tomaszowa Lubelskiego i jej dywany—obrazy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238a456f1e046d2bb9eed92b2b937930.pdf c7f48c15ecd29448d328dcbec0602d20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Szyszko, Erazm - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4082 Title A name given to the resource Erazm Szyszko - nestor polskich garncarzy ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla-Reinfussowa ERAZM SZYSZKO NESTOR POLSKICH GARNCARZY LUDOWYCH Tl. 1. Garncarz EiT.zm Szyszko Garncarstwo ludowo na terenie Polski, szeroko rozpowszech­ nione w X I X w., jeHzczo na początku X X w. miało jako rzemiosło ludowo doniosłe znaczenie. Garncarzy spotykało się prawie wszędzie, a liczne ośrodki garncarskie, rozrzucone po miastach miasteczkach i niejednokrotnie po wsiach, skupiały znaczno ilości warsztatów. Zmiana warunków ekonomicznych, jaka nastąpiła po I wojnie światowej i rozwijająca się coraz bardziej produkcja przemysłowa przyczyniły się do tego, że rzemiosło garncarskie zaczęło upadać. Z ogromnej niegdyś plejady garncarzy pozostali już dzisiaj tylko nieliczni. Jednym z nich jest Erazm Szyszko (il. 1), obcho­ dzący w roku ubiegłym 91 rok swego życia i 77-lecie pracy w zawodzie garncarskim. Urodził się w 1885 r. wo wsi Zapolin, w pow. Wilejka ówczes­ nej guberni wileńskiej (obecnie ZSRR). Pochodzi z rodziny biedniackiej -— wyrobników, którzy wędrowali za pracą od dworu do dworu. Gdy miał 6 lat, rodzice opuścili Zapolin, w któ­ rym ojciec dzierżawił folwark (zaścianek). Wygasł kontrakt dzierżawny, a ,,ojciec zaniedbał odnowienia,, z czego skorzystał ktoś z zewnątrz, dał łapówkę administratorowi majątku i ten tak sprawą pokierował, że ojca wyrugowali". O dobrą dzierżawę było wówczas trudno. Ojciec Erazma Szyszki wziął dzierżawę w innej wsi, ale ,,arenda" (czynsz dzierżawny) okazała się za wysoka, mnsial więc z tej dzierżawy zrezygnować i nie pozostało mu już „nic innego jak iść na zapaszkę" . Los zapaszników był marny, „byle jakieś nieporozumienie z panem a socha i brona na wóz i jazda do drugiego pana". Odtąd już pamięta Szyszko liczne miejscowości, w których z ojcem przebywali, zawsze jednak w obrębie ролу. Wilejka . O swoim ojcu AVincontym mówi, że „był rolnikiem bez własności", tzw. dworzaninem . Rodzeństwa Erazm miał sporo. „Było nas w domu dwanaścioro dzieci, z czego czworo umarło, siedmioro po pierwszej matce (między innymi i on — Z.R.), a pięcioro po drugiej". Wszyscy pracowali na roli u ojoa, który dzierżawił grunt u „obszarników", względnie byli na służbie 1 2 3 wo dworze, ,,na, pańskim". Żadne z dzieci nie miało innego zajęcia ani zawodu. W domu było nieraz bardzo ciężko, głodowano, macocha okazała się złą gospodynią, a przy tym niezbyt dobrze traktowała dzieci z pierwszego małżeństwa. Już jako mały chłopak Erazm przcmyśliwal nad tym, aby wyzwolić się z panującej biedy i zdobyć sobie lepszy kawałek chleba, niż praca na cudzej roli. W czasie pobytu ojca w Paczkowicach (koło miasta Postawy), gdzie cala rodzina służyła we dworze, Erazm, mający wówczas 14 lat, poznał garncarza Juliana Podlipskiego, który przywędrował tu z odległego Iwieńca , będącego wówczas na AVileiiszczyznie jednym z większych ośrodków garncarskich. Podlipski, który sam odziedziczył zawód garncarski po ojcu, liczył wtedy około 25—30 lat, miał „garncaruię" w Paezkowicaeh. Erazm często biegał do Podlipskiego, przyglądał się jego pracy, a „paliwoeznik" („palilocznik") — tak nazywano tam garncarza toczącego na kole — chętnie objaśniał mu, co i jak należy robić. Toczenie „miało dla mnie nadzwyczajny urok", a „do gliny ciągio mnie coś od dziecka" — mówi o sobie Szyszko. „Cala moja zabawa to glina. Nieraz podpatrywałem, jak ko wal kul żelazo, a u mnie żelazo zastępowała glina. Miałem kowadło gliniane, młoty i wykuwałem z gliny różne rzeczy ." W końcu Erazm zapragnął terminować u Pod­ lipskiego. Ojciec początkowo nie chciał się zgodzić, uważając, że na pracę u garncarza jest jeszcze za miody, ale po namowie ustąpił. 4 5 Nauka szła Erazmowi szybko, tak, żc po dwóch miesiącach umiał wytoczyć każdy przedmiot, nie miał jednak odpowiedniej siły potrzebnej wytrwanemu garncarzowi. „Kiedy pierwszy raz siadłem za kółkiem garncarskim, to zdawało mi się, że ja na skrzydłach latam w powietrzu" — opowiada o swoich przeży­ ciach Szyszko. Pierwszym naczyniem, które samodzielnie wyto­ czył, był kubek do kawy. Szyszko praktykował u Podlipskiego przez dwa lata. Toczył takie same garnki jak majster, ale w mniejszych rozmiarach. Czy ojciec dał coś za naukę syna, tego już Erazm nie pamięta, 167 I �1 о żanie. Wyjechał więc w 1913 r. do Ameryki, gdzie przebywał siedem lat. Ciężką pracą zarobił tam parę tysięcy dolarów i wy­ DZISNR słał je do Polski w 1920 г., ale „prawie przepadły". Zamieniono je na marki, i kiedy przyjechał, mógł za nie kupić tylko 22 ha ziemi w majątku Hulidowo. Były to prawie same nieużytki, moczary, a tylko 8 ha jako tako znośnego gruntu: „gołe pole, m trzeba było budować się i podatki płacić, które były dość wy­ SUIECIPlNX 5 sokie" . Ożenił się w Jasioniewiczach, mając 36 lat. Za żonę wziął „biedną sierotę". Wspólnie pracowali, on toczył garnki, ona UILND 9 je sprzedawała. Dawał sobie radę i z pracą w polu, i przy kręgu. 9 О Kiedy zaczynało im się już jako tako powodzić, przyszła I I wojna, 11 * okupacja, a „fabrykę" zamknięto. W czasie okupacji chodził DSZMIPiNF) (Q) UILEJKF) kilka dni w tygodniu do pracy w Dunilowiczach, odległych 0 20 km od domu, pozostawiając żonę z małymi dziećmi na MObODECZNO / gospodarstwie. W Dunilowiczach bowiem Stefan Bombalski — // tamtejszy organista, który choć nie znal się na garncarstwie, /// założył „fabrykę", zatrudniając Erazma Szyszkę i wyuczonego przez niego młodszego brata — Kazimierza jako instruktorów iv WIENIEC kierujących pracą zatrudnionych robotników. Kazimierz miesz­ V kał w „mieście" (Dunilowiczach), a Erazm musiał do pracy dochodzić. Nie trwało to jednak zbyt długo, bo fabryka I I . 2. Legenda: I — miasta woj. I I — miasta pow. I I I — wr,żne wkrótce spłonęła, a swój „warsztat" (koło) ledwie Erazm ośrodki garncarskie. IV — miejsca pracy Szyszki.: 1 — Dzie- wydobył spod gruzów. Szyszko, tak jak prawie wszyscy garncarze ludowi, nie mioszki, 2 — Głębokie, 3 — Nowosiółki, 4 — Stary Dwór, 5 —• zdawał żadnych egzaminów z zakresu swego rzemiosła. Miał Postawy, 6 — Duniłowicze, 7 — Hnlidowo, 8 — Jasicnicwiczo, kilku uczniów, toczył garnki, sprzedawał je gdzie chciał i dopiero 9 — Paczkowioe, 10 — Rudka, 11 — Łazimy, V — miejsce „za Polski" musiał zrobić „patent" (egzamin mistrzowski), urodzenia Szyszki. gdyż władze wymagały tego od każdego, kto chciał nadal prowa­ dzić pracownię. Dyplom na mistrza garncarskiego otrzymał w Wilnie w 1934 r. (il. 3). Cechmistrzem, a zarazem jednym z członków komisji egzaminacyjnej, był wówczas Aleksander Azarewicz, człowiek już w podeszłym wieku, mający po ojcu wic natomiast, że Podlipski za jego późniejszą pracę dawał mu znaną i cenioną pracownię garncarską w Wilnie. W okresie „stołowanie" (ubranie musiał mieć swoje), a czasem „to dał międzywojennym wykonywał przeważnie ceramikę artystyczną, i miedziaka na obarzanka". opartą częściowo na formach tradycyjnych, a częściowo wprowa­ Po dwóch latach pobytu u Podlipskiego postanowił Szyszko dzał nowe kształty i zdobnictwo, prawdopodobnie pod wpływem usamodzielnić się, tym bardziej że rodzina przeniosła się z Pacz­ jakiegoś plastyka projektującego mu wzory . kowie na inne miejsce, gdzie ojciec „dobrze żył z właścicielom", Jak już wspomniano, Szyszko osiedlił się w 1946 r. na który pozwolił zbudować obok mieszkania przydzielonego ro­ kolonii należącej do wsi Miłakowo (koło Morąga), gdzie otrzymał dzinie Szyszków szopę a w niej piec garncarski . Zaczął więc sporą gospodarkę rolną. Obok pracy na roli zajmował się garn­ Szyszko toczyć garnki, ale „ma się rozumieć musieliśmy coś carstwem. Zapotrzebowanie na garnki gliniane było w tych panu za to dawać". W pracy garncarskiej pomagała mu, według stronach ogromne, jako że osiedliło się tam wiele rodzin zza Buga. swoich możliwości, rodzina. Do niej należały przygotowawczo, Pozbawieni w nowych warunkach naczyń glinianych, których wstępne roboty, jak przywóz gliny, jej wyrabianie itd. Z rodziną albo nie zabrali ze sobą, albo też wytłukły się im ono w czasie też przenosił się z miejsca na miejsce, aż do całkowitego usamo­ drogi, poszukiwali ich wszędzie, nie mogąc się pozbyć dawnych dzielnienia się, co nastąpiło po odsłużeniu czteroletniej służby przyzwyczajeń (np. gotowania strawy czy przechowywania wojskowej, czyli w roku 1910. Miał wtedy 25 lat. 1 kiszenia mleka w garnkach glinianych). „Miałem wtedy pełne W ciągu swojego długiego życia kilkanaście razy „urządzał ręce roboty" — mówi Szyszko — „bo dziś już nikt nie daje fabrykę", czyli garncarnię. Wędrował razem z ojcem od jodnego mleka do glinianych garnków". „obszarnika" do drugiego i zakładał sobie czasową pracownię. Kiedy dzieci dorosły i musiały się uczyć, Szyszko z całą Nie umie już wyliczyć wszystkich etapów, ale wie, że pierwszą rodziną przeniósł się w 1955 r. z Miłakowa do Biskupca (woj. własną garncarnię miał w Starym Dworze, wsi leżącej koło Dunilowiez. Potem przyszły kolejno: Rudka, Łazuny, Jasienie- olsztyńskie). Na roli nikt nie chciał pracować, więc zostawił wiczc (miejscowości leżące w pobliżu Wilejki), Dziemieszki, całe gospodarstwo i w Biskupcu zaczął początkowo pracować Hnlidowo koło Głębokiego (niedaleko Dzisny), wreszcie miasteczko w kaflami. Po pewnym czasie rzucił tę robotę i zabrał się z po­ Duniłowicze i po I wojnie światowej znów Hulidowo (il. 2). wrotem do garncarstwa. Stamtąd repatriował się w 1946 roku do Polski, gdzie pracow-ał Erazm Szyszko to człowiek niezwykle ruchliwy, nie mogący początkowo w Miłakowie koło Morąga, a później przeniósł się długo usiedzieć na jednym miejscu, a przy tym bardzo praco­ do Biskupca, gdzie toczy jeszcze garnki do dnia dzisiejszego. wity. I dziś, mająo przeszło 90 lat, marzy tylko o tym, aby móc Po ukończeniu służby wojskowej i powrocie do domu Szyszko w lecie zasiąść za kółkiem, bo „zimową porą już siły nie pozwa­ postanowił założyć rodzinę. Okazało się jednak, że nie było to lają". Warunki do pracy ma trudne, tak się bowiem składa, takie proste. Spodobała mu się jedna dziewczyna, ale odrzucono że budynek, w którym ma pracownię, oraz dom, gdzie mieszka go, o czym tak opowiada: „Kiedyś tatuś jednej dziewczyny w Biskupcu, przeznaczone są do kapitalnego remontu. Decyzja dowodził mi, żebym się starał o posadę konduktora na kolei, zapadła już dawno, ale miasto nie przystępuje, nie wiadomo wtedy ja zrozumiałem, że mój zawód jest haniebny. W języku z jakich przyczyn, do remontu, pozostawiająo lokatorów w usta­ białoruskim brzmiał »harszczan« lub »hanczar«, a jak chciano wicznej niepewności. Szyszko dostał na czas remontu zastępcze kogoś obrazić, to mówiono »harszkalep«, a to było bardzo mieszkanie w baraku, które jednak ze względu na wiek i zdrowie brzydko." Postanowił zdobyć pieniądze, a tym samym powa­ jego oraz żony okazało się dla nich nieodpowiednie. „Dzieci mam 7 ® 8 9 6 168 �dobre, to mnie wzięiy do siebie", ale w „nieróbstwie" wytrzymać może tylko zimą. Na lato wraca jak ptak do gniazda — do rozwalającej się w Biskupcu budy, gdzie dach się wali i przecieka, ściany są popękane, całość grozi zawaleniem, ale może tam usiąść za ukochanym „kółkiem" i toczyć. Listy jego najlepiej świadczą o wielkim umiłowaniu zawodu który coraz mu trudniej wykonywać ze względu na wiok, stan zdrowia — i brak zapotrzebowania. „To, co robię — żali się — nie jest teraz nikomu potrzebne". Chciałby być użyteczny, a nio czekać na nieubłagany koniec życia. Ale — jak pisze — „ludzie nie mogą tego zrozumieć, żeby ktoś chciał pracować wtedy, jak jemu wcalo nie potrzeba,, bo rentę main dostateczną, a w ostatnim roku podwyższyli za to, że byłem twórcą ludowym i renta na nasze potrzeby wystarcza...". Ważnym wydarzeniem w życiu Erazma Szyszki była w r.I 971 uroczystość 50-lecia pożycia małżeńskiego, o czym donosi w nas­ tępujący sposób: ,,(...) jubileusz w kościele odbył się 6 czerwca, w prezydium 15 października, dostaliśmy medale za długoletnie pożycie małżeńskie i pochwałę za nasz trud, że dużo dzieci wychowali i ułatwili im naukę tak, że wszyscy na stanowiskach pracują i żyją. przykładnie cztery córki i dwueh synów w Polsce a syn ksiondz wyjechał jako misjonarz do Brazylii". Namowy na pisanie swoich wspomnień, a pamięć ma Szyszko dobrą, nie dają rezultatu, bo jak twierdzi: „już oczy słabe i mogę tyle jak dzień słoneczny, a jak pochmurny to nie", a po wtóre: „nio będzie to dobre pisanie, bo w swoim życiu nie przestąpiłem progu żadnej szkoły, uczyłem pisać tyle, ile z przepisywania". Chętnie natomiast opowiada zwłaszcza o pobycie na Wileń­ szczyźnie, gdzie przeżył najbardziej liczący się okres swego życia. W opowiadaniach i listach zwraca Szyszko wiele uwagi na zagad­ nienia, technologiczne. Są one dla nas szczególnie cenne, ponieważ dają nam możność zapoznania się z pracą, polskich garncarzy na Wileńszczyźnie. Szyszko zawód garncarski uważa za najdawniejszy: glinę nazywa „naszym złotem". Wszędzie ją można było znaleźć na Wileńszczyźnie, toteż w każdej miejscowości dawało się urządzić pracownię garncarską . A jeśli nawet w danej wsi nie było odpowiedniej gliny albo były tylko nikle pokłady, to zawsze w najbliższym sąsiedztwie znalazły się pola, gdzie można było glinę wydobyć i przywieźć. Nie każda jednak glina była w równym stopniu przydatna do wyrobu garnków. Szyszko twierdzi, że toczył naczynia z każdej, jaka była dla niego osiągalna. Zdarzały się więc gliny raz bardziej szare, to znów bardziej czerwono-żelazisto, chude, mające większą zawartość piasku, to znów tłuste, bardziej ilaste. Zależnie od tego, jodno garnki po wypaleniu miały barwę czerwoną, inne odcioń żółty lub szary, a same wyroby były mniej lub bardziej wytrzymałe na gorąco i uderzenie. Jeśli glina miała w sobie znaczno ilości piasku, „to niedobra, bo nie trzyma i garki pękali", natomiast glina nawet najtluśeiejsza, zdaniem Szyszki, nic szkodzi naczyniu. Glinę bowiem tłustą, można było schudzić przy pomocy miałko tłuczonego kamienia. Było to tak zwano „żarstwo". 10 Aby przekonać się czy glina jest chuda czy tłusta, Szyszko miał dwa sposoby. Pierwszy polegał na tym, że garncarz robił z gliny wałek i trzymał w ręce. Gdy glina była tłusta, po chwili wałek „schylał się", przy chudej „schylał się i łamał". Drugi sposób — to branie do ust małego kawałeczka gliny i próbowanie czy zawiera piasek, „tłusta w zębach nie trzeszczy". Wydajność pokładów bywała różna. Trafiały się takie, że „wykopiesz pól metra i już gliny nie masz". Najczęściej jednak warstwy gliny były grube na ok. 1 metr. Glinę przywożono furami do domu garncarza, który nie płacił pieniędzmi, lecz towarem: „a to znów dasz kilka sztuk naczynia i glinę dostaniesz". Surowiec składano do „jamy", czyli głębokiego dołu obstawionego wewnątrz deskami. Dół ten znajdował się w pracowni, a jego głębokość bywała różna. U Szysz­ ki miał wymiary ca 1,5 X 1 X 2 m. Przeważnie do takiego dołu wchodziły 4 fury gliny. Ponieważ Szyszko robił garnki przez cały " - t Surf* DYPLOM П W*U.*jli.« ) >' a "•(fiGtt-iiL f *> 1 MISTRZOWSKI *tt>/\* Ц / iV.fi М Ч Н / * W J f i \.' " V * **»4,«.**fł*»»v V K'' ^ >/t} i'4U i\»* K i'4U гЫ М Л ft/i < A i ' J I .L II P o L ^ / s / n\ I I . 3. Dyplom mistrzowski Erazma Szyszki rok, przywożono mu glinę od wczesnej wiosny do późnej josiei i w takiej ilości, żeby mieściła się w dole. Miesięcznie w locio wy­ rabiał ok. 2 fur gliny. Na zimę robił zapas gliny, składając ją na polu „na kupie". Glina w czasie mrozów zamarzała. Kiedy w czasie zimowych miesięcy potrzebował jej, wówczas odrąbywał ze sterty kawał gliny, następnie zanosił go do domu, aby roztajala, a dla, przyspieszenia procesu polewał jeszcze gorącą wodą. Z zapasu gliny, zgromadzonej w izbie, bral garncarz tyle, ile wiedział, że zużyje w ciągu dnia. Glinę rozciągał na klepisku („drewnianej podłogi nie było") i deptał ją bosymi nogami, polewając od czasu do czasu wodą, tak dlngo, aż stalą się zu­ pełnie miękka i plastyczna. (Dziś czynność tę wykonują rękami). Glina musiała mieć określoną konsystencję. Nie mogła być za miękka, „boby się mogła nie trzymać, tylko by opadała" (przy­ toczeniu). Praca ta była, bardzo mozolna, garncarz musiał pra­ cować w zimnie, wilgoci. Na skutek tego właśnie, jak sądzi Szyszko, ma dziś powykręcane ręce i nogi. Wyrobioną, glinę brał garncarz kawałkami na deskę, aby ją jeszcze dodatkowo wygnieść rękami, a równocześnie odpowiednio „poszatkować", czyli poprzecinać grubym drutem na wszystkie strony, i wyciągnąć z niej zanieczyszczenia w postaci trawy, korzeni, slomy , kamieni itp. Na koniec gładził glinę lekko dłońmi, wyczuwając pod palcami drobne kamyczki, które w poprzedniej obróbce nie zostały usunięte. Glinę wyrabiano jak „ciasto na dobre placki". Przygotowanie gliny zabierało mnóstwo czasu, opłacało się jednak mieć dobrze spreparowaną masę, „bo potem lepiej się robiło, im lepiej wyrobiona glina, tym szybsza robota i więcej z niej dało się zrobić garków". Glinę trzeba było nieraz kilkakrotnie mieszać, gdyż już po dwóch godzinach nie dało się z niej toczyć, tak szybko wysychała. r Mniej więcej na 100 garnków litrowych wyrabiało się glinę około dwu godzin. Oprócz wymienionego drutu do szatkowania gliny, w pracowni garncarskiej Szyszki znajdowało się niewiele narzędzi. Podstawowym sprzętem było naturalnie koło garn­ carskie, ława, do której za pomocą drewnianego uchwytu przy­ mocowana była na stale oś koła, żarna do mielenia glejty, długie deski, tzw. tezy, do suszenia naczyń, nożyk garncarski, czyli „szynal", drewniany nieduży przedmiot w kształcie trapezu z dziurą w środku do formowania toczonego naczynia, drut do odcinania od koła gotowego wyrobu, garnuszki na wodę potrzebną do zwilżania rąk w czasie toczenia i do oblewania polewą oraz sito do przesiewania proszku używanego na polewę. 169 1 i �II. 4. Rysunek pieca garncarskiego, wjk. przez Erazma Szyszkę. Szyszko toczy naczynia na kole garncarskim bezsponowym, które na Wileńszczyźnie nazywano „kruh" lub „warsztat". Odkąd zapamiętał, zawsze miało ono taką samą formę jak obecnie. Początkowo toczył na kole swego mistrza. Własne koło sprawił sobie dopiero w 1904 r. i przywiózł je ze sobą zza Buga na nowo miejsce zamieszkania. Miał je podczas wszystkich wędrówek, ocalało w czasie pożaru domu w Dunilowiczach, aż wreszcie w 1970 r. oddał je do Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, aby „była po mnie jakaś pamiątka". Był wówczas prze­ konany, że „więcej to już robił nie bendzie". Nie potrafił jednak porzucić zawodu i toczy nadal, ale na kole pożyczonym. Dziennie wykonywał zazwyczaj 80—100 sztuk, zależało to od wielkości poszczególnych naczyń. Gdy bvły to same garnki litrowe, wyrabiał ich do 100. „Narobiwszy garków", stawiał je Szyszko na deskach, tzw. tezach, „jak chleb w piekarni". Tezy umieszczone były pod powałą pracowni, gdzie było cieplej. W okresie letnim, w czasie pogody suszył je na zewnątrz, uło­ żone na tezach, żeby nie wilgotniały od ziemi i dla łatwiejszego wynoszenia garnków z pracowni. Mniej więcej po tygodniu naczynia nadawały się do wypału. Należało jednak uważać, aby garnki nie znalazły się w pełnym słońcu, „boby się popsuły i popękały". W zimie proces suszenia trwał znacznie dłużej, nawet i dwa tygodnie, co opóźniało wypełnienie całego pieca Kolo garncarskie Szyszki składa się z dwóch drewnianych garncarskiego. Aby przyspieszyć suszenie, ustawiał garnli na tarcz: górnej — o średnicy 25 cm, a grubości 4 cm i dolnej — dużym piecu w izbie. „Tam schły najprędzej, bo tu palisz i go­ o średnicy 73 cm i grubości 8 cm, połączonych ze sobą metalową tujesz, a tam na wierzchu garki schną". osią wysokości 82 cm. W górnej części przechodzi ona przez uchwyt trzymający ją w położeniu pionowym, dolnym końcem Ucha do naczyń robił Szyszko z wałka gliny. Przyklejał jo oparta jest na podkładce z kamienia. Przy toczeniu garncarz na drugi dzień po wytoczeniu, jak garnki już nieco przeschły: siedzi na ławie obejmując oś koła okrakiem i porusza bosymi „na jeden dzień zrobisz, a na drugi jak podeschnic zrobisz ucha nogami tarczę dolną. Tarcza na skutek wielu lat używania ma i przylepisz". W czasie przyklejania uch sprawdzał jeszcze na swej powierzchni płytkie wyżłobienia. czy na powierzchni naczynia nie ma jakiegoś nie zauważonego Przystępując do toczenia, garncarz dzielił „na oko" przygo­ dotąd kamyczka, który szybko należało usunąć, aby przy wy­ towany uprzednio kawał gliny na wałki różnej wielkości, które palaniu nie rozsadził skorupy. Poprawiał również Szyszko układał na desce „jak w piekarni". Wielkość wałka („kłos") kształt, jeśli naczynie się nieco skrzywiło. Potem stawiał ponownie zależała od tego, co garncarz zamierzał z niego zrobić. Glinę garnki do suszenia. przed rzuceniem na tarczę koła zwilżał nieco wodą, „aby przy­ Na Wileńszczyźnie Szyszko „nie miał pieca" (mowa natu­ stała". Do profilowania i gładzenia powierzchni toczonego ralnie o piecu garncarskim, zbudowanym z cegły, znajdującym naczynia używał szynala.. Wykonany garnek odcinał od tarczy się w specjalnym pomieszczeniu, takim, jakie ma obecnie w Bis­ drutem, na końcach którego przymocowane były drewniano kupcu). „Horn", który tam posiadał, znajdował się w polu, kołeczki do trzymania. Przeciętnie jeden garnek robił 3—4 poza pracownią garncarską. Był to dół wykopany w ziemi na minuty, małe doniczki krócej, ok. 2,5 minut, a większe naczynia głębokość mniej więcej 1,5 m, nad którym wznosiło się skle­ 5 minut i więcej. W czasie toczenia ruch koła musiał być jedna­ pienie w formie kopuły, wykonane ze starych skorup zespolonych kowy, ani za szybki, ani za powolny. W pierwszym przypadku gliną i pokrytych darnią. Z jednej strony kopuły znajdował się mogłoby nastąpić rozerwanie wyrabianego naczynia, w drugim — właz do ustawiania naczyń. Dla lepszego wyjaśnienia konstrukcji trudne byłoby zachowanie równowagi. pieca Szyszko przysłał mi własnoręcznie wykonano rysunki 170 �z następującym komentarzem: „Pani interesowało moje piece garncarskio a z tłumaczenia nie łatwo zrozumieć jak oni wyglą­ dali ja posyłam szkice może pani bendzie łatwiej ich poznać" (il. 4, 5). Szkice nadesłane przez Szyszkę odnoszą się do pieca w Biskupcu, jednak zasada obu pieców była taka sama. Różnica polegała jedynie na obudowie zewnętrznej. Jak wynika z rysun­ ków, piece wileńskie były dwukomorowe, o pionowym ciągu ognia . Dolna komora, znajdująca się pod powierzchnią ziemi, pełniła rolę komory ogniowej, zaś górna, oddzielona od poprzed­ niej poziomą, prostokątną kratą, czyli „rusztem" — pomiesz­ czenie na naczynia. Otwór paleniskowy wiodący do komory ogniowej umieszczony był w dole wykopanym przed piecem. 11 Piece na Wileńszczyźnie zawszo były „pod szopą", która według relacji garncarza, podobnio jak i cało jej urządzenie, przypominała raczej kurnik, ale chroniła od śniegów, co pozwa­ lało wypalać naczynia również w porzo zimowej. Przez wspomniany właz w górnej komorze załadowywał Szyszko garnki do wypału, ustawiając je na ruszcie dnem do góry, w ten sposób, żeby „większy przykrywał mniejszy". Jednocześnie wy-palał około 500 sztuk, zależało to od wielkości przygotowanych naczyń. Kładąc garnek jeden na drugim, należało uważać specjalnie przy naczyniach polewanych, trzeba było przed położeniem wytrzeć im brzegi, aby uchronić je od wzajemnego przyklejania się. Niejednokrotnie mimo zabezpie­ czenia garnki i tak sklejały się, a przy rozdzielaniu ulegały rozbiciu. Po założeniu pieca Szyszko zakrywał właz starymi гЛогирапи, przy czym nio zostawiał żadnego otworu do wglądu, bo „z wierzchu i tak było widać ogień". Szyszko robił w ciągu roku około 20 wypałów. Podobnie jak i inni garncarze wileńscy, wypalał zawsze w dzień. Zwykle zaczynał o 5-tej rano, a kończył wieczorom około godziny 1!)—20. Najważniejszą czynnością, od której wszystko zależy w procesie wykonywania naczyń glinianych, jest — zdaniem Szyszki — dobry wypał. Nauka w rzemiośle garncarskim „to nie samo toczenie", alo przede wszystkim należy­ te „prowadzenie ognia". Uczeń długo musiał zdobywać tę umie­ jętność pod fachowym okiem swogo mistrza. Na dobry wypał składa się wiele czynników, najważniejsze z nich to: 1 — racjonalne ułożenie naczyń w piecu; 2 — użycie odpowiedniego gatunku drewna; 3 — właściwe prowadzenie ognia, czyli dostosowanie należytej temperatury pieca w poszcze­ gólnych fazach wypału. Według Szyszki najlepiej nadają się do wypału sosna i jodła, niedobre jest zaś drewno drzew liściastych. „Olcha, buk czy brzoza to jeszcze na małym ogniu mogą być prędzej, ale potem nie, bo robi się z nich węgiel i źle wypala, tylko dobra sosna albo jodła, bo ogień pędzi do góry". Im drewno suchsze, tym ozas wypału krótszy. Na jeden wypał zużywał przeciętnie 1 m drewna. W pierwszej fazie wypału trzeba było stosować „mały ogień". Naczynia chociaż były przez suszenie na powietrzu pozbawione wody, z którą glina związana jest meohanicznie, zawierały jednak wodę higroskopijną i związaną chemicznie. We wstępnym stadium wypału należało tę wodę usunąć. Trzeba więc było suszyć garnki powoli, gdyż duża temperatura spowo­ dowałaby zbyt szybkie parowanie wody, co rozsadziłoby ścianki. W pierwszej fazie, która trwa około 7 godzin, ogień „aby tylko się pali". Kiedy garnki „już dobrze przeschły", przystępował Szyszko do stopniowego podnoszenia temperatury pieca przez dodawanie drewna dla uzyskania „dużego ognia", który pod­ trzymywał mniej więcej 4—б godzin. Odpowiedni moment do dania „dużego ognia" poznawał po tym, że woda pryśnięta na skorupy pokrywające piec zaczynała kipieć. Wówczas należało przystępować do podnoszenia temperatury ognia. W końcowej fazie wypału garncarz kładł bierwiona drewna do komory dolnej i zasklepia! otwór. Było to już wypalanie naczyń w nagrzanym piecu. Garnki z pieca wyjmował na drugi dzień rano, czasem później, gdy zupełnie wystygły. Odbijał wówczas właz i wyjmo3 II. 6. Rysunek pieca Erazma Szyszki, widok z góry. wał naczynia gołymi rękami, zaś do przegrzebywania ognia w piecu służył mu zakrzywiony drewniany kij, tzw. koczerga. Szyszko wypalał garnki dwukrotnie, pierwszy raz bez polewy, drugi raz z polewą. Pierwszy wypał trwał mniej więcej 10—12 godzin, a ze stygnięciem ponad 24 godziny, zaś drugi był krótszy, gdyż pierwsza jogo faza, polegająca na powolnym suszeniu, wymagała mniej czasu. Temperatury w dalszych fazach drugiego wypału musiały być równie wysokie jak w pierwszym i trzeba je było utrzymywać ponad б godzin, nie licząc czasu stygnięcia pieca. Polewę robił Szyszko: bezbarwną, zieloną łub brązową. Aby mieć polewę „bezbarwną — szklistą", przepalał na proszek różne przedmioty z ołowiu w jakimś garnku żelaznym. Podgrze­ wany ołów początkowo topił się, a następnie zmieniał na proszek — tlenek ołowiu. Zieloną polewę uzyskiwał przez dodanie ,,sinego kamienia" lub przepalonej miedzi, zaś polewę ciemnobrązową, prawie czarną — z brausztynu. Ołów kupował Szyszko od Żydów, którzy sprowadzali go specjalnie dla garncarzy. Po I wojnie światowej chłopi wydobywali z ziemi kable z płaszczem ołowia­ nym i sprzedawali je garncarzom. Miedź na polewę bral Szyszko od kotlarzy, robiących rondle miedziane w sąsiednim miasteczku Dunilowiczach, zaś brausztyn, podobnie jak ołów kupowany był „u Żydów". Zarówno ołów, jak i miedź, siny kamień czy brausztyn mieszało się pół na pół z piaskiem (czasem nawet dodając więcej piasku), zalewało wodą i „po mokrym stanie" mełło w żarnach, takich samych jak do mielenia zboża: z tą tylko różnicą, że kamienie w żarnach garncarskich miały gładką powierzchnię. Byda to męska рг'аса, bo „kobiecie tam trudno było wyrobić taką farbę". W efekcie końcowym powstawała płynna zawie­ sina „jak najgęstsza śmietana", którą rozcieńczało się wodą i nabierając kubkiem, oblewało nią garnek nad jakimś szerszym naczyniem, do którego ściekał nadmiar płynu. Szyszko, jak to 171 I �'Htfr^eU^ixi HUił^ * JĄ/- ff/ł' vvl-t/>о tło j^{ и Mnt* -г****** К<У ł" ъ1 zjo-ej^ij (-Ź p У/гъ* > л™.,*, ъг> -ŁatlsseA i У<< ^ a * » / v / ^ ./#лУ г Tint. 6?£*ь?-ъг*-}п с/ и£с«*£**£«ох e л е 9/yA*f*v' *^-£/> •> й pona-ć; Уе< •'- s I I . G. Fragment listu E. Szyszki. już wyżej było powiedziane, kładł polewę na naczynia już raz wypalone. Przypomina sobie jednak, że byli garncarze, którzy nie oblewali garnków polewą, ale wysuszone naczynia powlekali klejom, zrobionym domowym sposobem, a następnie na ten klej posypywali zmielony proszok na sucho i dopiero wypalali. Szyszko togo nic stosował, gdyż jogo zdaniem ,,jest to szkodliwo dla zdrowia". Naczynia, jakie wykonywał Szyszko na Wileńszczyźnie, miały charakter wyłącznie użytkowy. Dekoracyjnych nie wy­ rabiał: „bo i na co". Przypomina sobie jednak, że w Glębokicm, kolo Dzisny, garncarze robili flakony, „ale nic udawały się, bo nie mieli dobrej gliny, ludzie nie kupowali, więc skwitowali fabrykę". Najwięcej, jak twierdzi, toczył misek różnej wielkości i kształtów, miały bowiem one w tym czasie szerokie zastoso­ wanie. Jadano na nich, przygotowywano pokarmy, zwłaszcza mączne, wyrabiano w nich ciasto, robiono zakwasek do chleba, a także przetrzymywano mleko lub ucierano mak. W zależności od funkcji, jaką miała spełniać miska, nadawał jej garncarz odpowiedni kształt. Miski posiadały różne nazwy, np. „miski", „oiorly", „ciorliec", „makotry". Niejednokrotnio nosiły też miano „latuszek". Miski służące do jedzenia były zwykle wy­ sokie na 6—8 cm, o średnicy dna ok. 8—10 cm, zaś stosunek średnicy dna do średnicy wylewu miał się przeważnie jak 1 : 2',5. Podobne proporcje, jak i kształt zachowane były również przy łatuszkach o większych rozmiarach, jak np. przy miskach prze­ znaczonych do przechowywania większej ilości mleka. Wysokość ich wahała się w granicach 12—20 cm, zaś średnica dna miała mniej więcej 10—12 cm. Zdarzało się czasem, że na specjalne życzenie robił Szyszko latuszki o jeszcze większych gabarytach. W bardzo płytkich miskach smażono jajecznicę. Oprócz misek robił Szyszko dość dużo dzbanków, które na Wileńszczyźnie zwykle wyrabiane byty bez uch, czyli „rączek". Miały je jedynie dzbany do noszenia wody lub kwasu pracującym w polu. Dzbany, „zbany", „staulnmy", „mleczniaki", „hładysze" — to naczynia do przechowywania, pokarmów płynnych. Zasadniczy ich kształt był jednakowy, różniły się jedynie wy­ sokością. Najsmuklejsze i najwyższe bywały staubuny („stołbuny") , osiągały niera,z i ponad 30 cm wysokości. Gospodynie kisiły w nich mleko. Części dzbanka to: „szyjka" (ułatwiająca, przelewanie płynu do innego naczynia), „brzuch", „dno" i „bihari" (tak nazywa Szyszko górne brzegi). Dzbanki do przenoszenia płynów w pole miały czasem „dzióbek". „Hładysze", czyli „mleczniaki", nie posiadały nigdy ani rączek, a,ni dzióbka, ale miały bihari, to znaczy „wirzch". Staubuny pozbawione były nawet tych ostatnich, były równe od brzuśca do wylewu. W glinianych garnkach gotowano. Miały one kształt jajo­ waty, były niskie a szerokie, zwykle bez rączek, bez szyjki, za to miały wyraźny „wirzch", czyli brzeg. Do wyrobu garnków musiał garncarz używać specjalnie przygotowanej gliny, nic mogła ona być zbyt tłusta, ponieważ garnki byłyby wtedy niewytrzymałc na gorąco i szybko pękały. Innym rodzajem garnków wyrabianych przez Szyszkę były „ciorlice". Miały one jedno ucho, krótką szyjkę i wylew nieco szerszy niż w dzbankach, węższy zaś od wylewów zwykłych garnków. Ciorlice te, mające ok. 20 cm wysokości, kupowano przeważnie w celu przechowywania, śmietany. Oprócz tych najczęściej występujących form naczyń gli­ nianych robił Szyszko również i inne, np. „słoje", czyli duże naczynia zasobowe, wysokie na 30 cm i więcej, w których prze­ chowywano miód, marynowane grzyby, przetwory z jagód, kiszone ogórki itp. Miały one kształt cylindryczny albo beczułkowaty. Ponieważ samo naczynie było dość ciężkie, a do tego dochodziła waga zawartości, miało ono na brzuścu dwa uchwyty, umożliwiające zaczepienie palców od spodu i łatwiejsze ich przonoszenie. Z wyrobów, jakie wykonywał Szyszko w swej pracowni na Wileńszczyźnie, należy jeszcze wymienić różne przedmioty, 12 13 11 - ęt.TKuy i W<J<vQ V П. 7. Wzory naczyń. Rys. E. Szyszko. 172 �jak: kubki do picia, o kształcie zbliżonym do szklanki (zawsze z ma,lym uchem), cukierniczki czy pokrywki do słojów. Były też „hiaki" (,,ahlaki") z małą szyjką i uchem, w których trzy­ mano naftę lub samogon. Hlaki kupowali też Żydzi na herbatę popijaną w czasie szabasu. Specjalnie dla Żydów robił Szyszko tzw. ,,kugiolnico", służące do zapiekania potrawy zwanej kugiel. Były to garnki z uchem, wysokie mniej więcej na 10 cm, o kształcie odwróconego ściętego stożka. Z innych obrzędowych naczyń należy wymienić duże 12—20 litrowe garnki, w których gotowano gołąbki na ucztę weselną. Były też „rukomojki", wyrabiane przez Szyszkę dla starowieroów (odłam prawosławnych), a używane przez nich do mycia twarzy, której nie myli w tej samej wodzie co ręce. Miały one kształt zbliżony do ciorlicy, z tym tylko, że posiadały dwa ucha, przez które przewleczony był sznurek. Zawieszali je, jak mówił Szyszko, „nad ceberkiem, jedną ręką pochylali i lali na drugą dłoń, i myli twarz" (il. 7). Wszystkie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, misy miały różne wielkości. Najczęściej były to naczynia o pojemności 1—б litrów, jedynie staubuny były najmniej 3 litrowe. Słoje jako naczynia zasobowe były znacznie większe — mniej więcej 8—10 litrowe. Największe miały 12 litrów. Kubki do kawy miały 0,5 litra. Jak zapamiętał Szyszko, na Wileńszczyźnie mierzono nie na litry — tylko na kwarty i garnce. Z litrami zetknął się dopiero w Polsce, po wojnie. Kwarta była nieco mniejsza od 1 litra. Garnki były półgarncowe, garncowe, a nawet dwugarncowe. Według przeliczenia na litry, półgarncowe miały około 3 1, a garncowe б 1. Dwugarncowe garnki, o pojemności 10 1, zwano, zdaniem Szyszki, „paktowe", zaś „śmietankowy" miał ok. litra. Naczynia zdobił Szyszko raczej skromnio. Na wysuszonym czerepie, malował „pędzelkiem różne paski i wykrętaski białą, kupowaną gliną". Robił też „grzebykiem zygzaki". Ważnym elementem zdobniczym, było polowanie glazurą. Niektóre na­ czynia pozostawiał bez glazury, inne polewał zewnątrz lub tylko wewnątrz. Były również takie, które miały polewę z obu stron. Sposób umieszczania polewy uwarunkowany był przede wszyst­ kim funkcją naczynia, gdyż obok waloru estetycznego, mającego raczej drugorzędne znaczenie, pokrywanie czerepu glazurą miało na celu uzyskanie nieprzepuszczalnej powłoki, wygładza­ jącej porowatość gliny. Naczynia pozbaw kmc „polewy" — to głównie garnki do gotowania i doniczki, „bo lepszy dostęp powietrza". Od wewwnątrz polewane były dzbanki na mleko, ponieważ, jak twier­ dziły kobiety, „garnek polewany ma więcej śmietany", a także — ponieważ łatwiejszy jest do mycia. Na zewnątrz nie dawano polowy ze względów oszczędnościowych, wy chodziło mniej „farby", a także dlatego, aby naczynia pozbawione uch nie wymykały się z rąk. Obustronnie polowano były tylko dzbanki mające uchwyty służące do noszonia napojów w pole. Szyszko nie umie wytłumaczyć dlaczego tak robiono, „chyba, żeby lepiej wyglądały". Obustronnie były toż polewane „słoje", aby czerep nic wciągał miodu. Pracując u obszarników, Szyszko sprzedawał swe wyroby w swojej wsi i w najbliższej okolicy. Czasom z nadmiarem to­ waru jeździł do pobliskiego miasteczka, gdzie sprzedawał go na targach i jarmarkach. Kiedy był jeszcze kawalerem, brali od niego towar Żydzi — handlarze, czasem chłopi, którzy kupowali „cały piec", a, potem sami już rozwozili naczynia po wsiach i targach. Gdy się ożenił, sprzedażą jego wyrobów zajmowała się żona. Okazało się to daleko intratniejszo dla wytwórcy. Przez długi czas żona, sprzedawała wyroby Szyszki głównie na targach i jarmarkach w pobliskich Dunilowiczach. Za garnki dostawali pieniądze, często jednak, zwłaszcza gdy sprzedaż odbywała się na miejscu, wymieniano je na zboże w relacji „tyle zboża (żyta) za garnek, ile do niego weszło ziarna". Niejednokrotnie żona jeździła też po innych wsiach, i garnki NIL ND Q - I % - II • - /// I I . 8. Miejscowości na Wileńszczyźnie, w których sprzedawał swe wyroby Bernard Podlipski: I — miasta woj., I I — miejsce zamioszkania B. Podlipskiego., III—-punkty sprzedaży: 1 — Molodoczno, 2 — Wilno, 3 — Wolożyn, 4 — Lida, 5 — Szczu­ czyn, 6 — Żoludek, 7 — Nowogródek, 8 — Baranowicza, 9 — Derewno, 10 — Nieśwież, 11 — Stolpco, 12 — Rubieżewicze. „mieniała na zboże". Gdy garnek miał ucho i był po wierzchu polewany, wtedy za dwie sztuki dostawała 3 miary żyta. Szyszko pamięta czasy, kiedy sprzedawano garnki „na kopy". Za jedną kopę dostawało się rubla, dlatego nazywano wówczas te garnki „rublowymi". Szyszko sprzedawał kopę za półtora rubla,. Wolał jednak sprzedawać naczynia na sztuki. „Do mojego horna (pieca)) — mówi — wchodziło najmniej 350 sztuk, czyli 6 kóp naczyń różnej wielkości, za co dostawałem 60 »załatycli «, ale to nie było dobre, bo ja chciałem, żeby wiency brali garnków małych, a ten co kupował, żeby wioncy dużych, to potom ustalili my za każdy garnek osobna cena". „Dawniej to tylko na grosze liczyli" — dodaje Szyszko — i tak np. litrowe naczynie kosztowało 4 grosze, większe 6, 8, 10, a nawet 20 groszy. Jak „nastały kopiejki", to np. za 5 litrową latuszkę dostawało się 5 kopiejek, za dzbanek — 8, staubunę — 7, jak przypomina sobie Szyszko, za „4 grosze można było kupić 2 pudełka zapałek, za 6 — śledzia, a za 10 — 5 jajek". 14 Popyt na różne typy naczyń kształtował się zależnie od pory roku. I tak na wiosnę i w lecie najwięcej brano dzbanów, łatuszok, staubunów, hladyszok (mleczniaki), a więc te wszystkie, które służyły do przechowywania mleka. W lecie ponadto brano dwojaki lub trojaki do noszonia, jedzenia w pole, zaś w jesieni, według Szyszki, najlepiej „szły doniczki", których sprzedaż w okresie międzywojennym dawała niezły dochód. Siwaków Szyszko nigdy nie robił, nie widział nawet, jak się je wykonuje. Od swego majstra, Juliana Podlipskiego, słyszał tylko, że na Wileńszczyźnie były garncarskie ośrodki, które takie naczynia wyrabiały, i że wypał ich polegał na tym, że w ostatnim etapie garncarze nakrywali „piec z wierzchu, zasypywali go i dawali pod spód smolaki". Po przyjeździe w 1946 r. do Polski Szyszko nadal wyko­ nywał wszystkie znane mu formy naczyń, które były w dalszym 173 I �Oprócz drobnej rzeźby ceramicznej wyrabiał Szyszko od czasu do czasu dawne formy naczyń glinianych, głównie na zamówienia muzeów i na wystawy, rzadziej na doraźną sprzedaż. Głównym jednak źródłem dochodu był dla niego nadal wyrób doniczek. Erazm Szyszko nie jest jedynym garncarzem, który przy­ wędrował po I I wojnie światowej z Wileńszczyzny do Polski. Oprócz niego, jak wynika z przeprowadzonych wywiadów i dostępnej literatury , przybyło jeszcze wielu innych: Bernard i Michał Podlipscy, Aleksander Iwaszkiewicz, Władysław Ja­ worski, Rudolf i Jan Limonitowie, Jan Toman, Janina Szczur kowa, Franciszek i Józef Dudzewiczowie, Jan Siewruk, Wła­ dysław Kulwanowski, dwóch Kazimierzów Szyszko (syn i brat Erazma), Bronisław Mieszkuć, Rajmund i Michał Burakowie, Antoni Siudakiewicz i inni, których nie udało mi się odszukać. Garncarze ci przybyli zaraz po zakończeniu wojny, z pierwszą falą ludności zza Buga, którą władze polskie kierowały w różne strony Polski. Początkowe punkty przydziału nie zawsze okazały się stałym miejscem zamieszkania, i tak np. Erazm Szyszko skierowany w okolice Morąga w końcu osiadł w Biskupcu. Alek­ sander Iwaszkiewicz przybył w 1945 r. do Kielc, następnie przeniósł się do Olsztyna, a w 1947 r. do Giżycka, gdzie mieszkał do śmierci, Jan i Rudolf Limonitowie dostali się do Torunia, Jan przebywa nadal w tym mieście, zaś Rudolf przez Włocławek dotarł do Lodzi i tu pracuje do dziś dnia. Byli jednak i tacy, którzy pozostali na miejscu pierwotnego przydziału. Tak było z garncarzami przybyłymi do Lubska czy Zielonej Góry. Tworzyli oni najliczniejszą grupę (łącznie było ich w Zielonej Górze — 6, w Lubsku — 3, a ponadto w Legnicy — 2. Garncarze osiedli w Lubsku przybyli z Wilna, garncarze zaś zielonogórscy pocho­ dzili z Rakowa (dawny powiat Mołodeczno, w województwie wileńskim), który był przed I I wojną silnym ośrodkiem garn­ carskim. Wspólna więź wpływała zapewne na to, że wszyscy pozostali w Zielonej Górze i nie szukali szczęścia gdzie indziej. Tylko Jan Toman z Wilna, po przyjeździe do Polski w 1946 г., wybrał sobie jako miejsce zamieszkania Nowogrodziec w woj. jebniogjrskim, ze względu na istniejące w jego okolicy odpo­ wiednio pokłady gliny . Pracownia jego znajduje się w samym środku miasta, podczas gdy inni gjjncarzo starali się raczej urządzić na peryferiach, gdzie — jak mówi Michał Podlipski — „łatwiej było znaleźć pomioszczenie na warsztat". 15 9 ciągu potrzebne ludności repatriowanej zza Buga. Z czasom sytuacja zmieniła się, zmalało bowiem zapotrzebowanie na garnki gliniane i garncarz z konieczności musiał przestawić się na inną produkcję, w której czołowe miejsce zajęły wciąż poszukiwane doniczki. Z Miłakowa został Szyszko sprowadzony do Biskupca Kiedy garncarze znaleźli się w nowych warunkach, przy­ przez repatriowanego z Wilna garncarza Antoniego Azarewicza. Był on synem Aleksandra — uczestnika komisji egzaminacyjnej, stępowali do otwarcia udasnych warsztatów. Przyzwyczajeni do która przyznała Szyszce w Wilnie (1934 r.) dyplom mistrzowski. swego zawodu, chcieli go nadal uprawiać. Wszyscy mieli upraw­ Azarewicz prowadził w Biskupcu kaflarnię. Obowiązywał w niej nienia zawodowe, byli czeladnikami, ale nie wszyscy mieli 8-godzinny dzień pracy. Po powrocie do domu, mając wolny dyplom mistrzowski. Na Wileńszczyźnie mimo, żo wymagano czas, zaczął Szyszko z nudów lepić w glinie „różne rzeczy a przede egzaminu mistrzowskiego od tych, którzy chcieli prowadzić wszystkim zwierzęta". Jeszcze w Dunilowiczach zabawiał się własną pracownię i mieć uczniów, to jednak wielu garncarzy czasem robieniem z gliny „baranów", które potem razem z garn­ 0 to uprawnienia nie starało się. Stąd dopiero po I I wojnie świa­ kami pokrywał polewą i wypalał. Nie sprzedawał ich jednak, towej niektórzy garncarze uzupełnili brakujące im świadectwa. „bo kto by tam chciał kupować takie byle co", lecz rozdawał 1 tak np. A. Iwaszkiewicz zdał egzamin mistrzowski w 1947 r. w prezencie krewnym i znajomym dzieciom. Zrobionymi w Bis­ w Olsztynie, a Rudolf Limonit w 1967 r. w Łodzi. kupcu glinianymi rzeźbami zainteresował się najpierw Azarewicz, Początkowo w Zielonej Górze, gdzie było największe sku­ który sam biorąc udział w wystawach organizowanych przez pienie garncarzy, każdy zaczął pracować na własną rękę. Po­ Muzeum w Olsztynie, pokazał je w Muzeum. Pracownicy muzealni magali sobie jednak wzajemnie nie tylko radą, alo i w pracy. zaczęli namawiać Szyszkę do wzięcia, udziału w konkursie pamiąt­ Pow stał nawet pomysł utworzenia spółdzielni garncarskiej. karskim oraz w wystawie sztuki ludowej w Reszlu (woj. olsztyń­ Inicjatorom był Franciszek Dudzewicz, który znal się dosko­ skie). Garncarz wzbraniał się przed tym, ale, jak mówi, „przy­ nale na garncarstwie, a równocześnie miał już doświadczenie chodzili z Muzeum w Olsztynie i przynieśli mi nawet wzory z zakresu spółdzielczości (założył przed wojną spółdzielnię kafli mazurskich, kazali mi robić takio rzeźby do bajek, jak: w Rakowie). Spółdzielnia została założona w 1948 r. z siedzibą Czerwony Kaptur-k, Wrona z serem i lis i inne". Wreszcie wykonał w Zielonej Górze. Niestety z powodu nieporadności organizacyj­ kilka rzeźb, dał je na wystawę i otrzymał nagrodę. Odtąd, od nych i finansowych istniała tylko jeden rok . Po jej zlikwido­ 1955 г., lepi z gliny różno postacie, np. Adama i Ewę w Raju, waniu nie wszyscy wrócili do garncarstwa, np. Bernard Pod­ misie niosące koszyk czy miniaturę tzw. diabelskich skrzypiec lipski został murarzem, a z powrotem zasiadł przy kole dopiero z Warmii. Wykonał też na 500-locie urodzin Kopernika kilka­ w 1958 i ' . , kiedy poważnie zachorował, gdyż zawód murarski naście różnych rzoźb przedstawiających wielkiego astronoma. był dla niego za ciężki. Toczył już potom bez przerwy do 1970 г., Za swą działalność artystyczną otrzymał na konkursach i wysta­ kiedy to osiągnął wiek 65 lat i przeszedł na emeryturę. Pozostawił wach liczne nagrody, a w 1974 r. został zweryfikowany jako sobie jednak pełne wyposażenie pracowni w nadziei, żo od czasu twórca ludowy. do czasu może będzie toczył. 16 r 17 174 �Drugim licznym skupiskiem garncarzy wileńskich w Zielonogórakiem było Lubsko. Tam również czyniono próby wyrobu naczyń według dawnej tradycji. Użyto jednak do tego celu niewłaściwej gliny, takiej jak do produkcji kafli. Dawała ona po wypaleniu czerep porowaty i przesiąkliwy. Po tym niepowo­ dzeniu zrczygnowano z wyrobu naczyń i ograniczono się do wyrobu kafli i ceramiki budowlanej . Ostatnio, jak mnie po­ informowała dr Barbara Kołodziejska, dyrektor Muzeum Okrę­ gowego w Zielonej Górze, właściciel kaflami w Lubsku, który dawniej współpracował z garncarzami wileńskimi — Mieszkuci чп i Michałem Burakiem, będącymi już na emeryturze, postanowił uruchomić wyrób ceramiki o charakterze pamiątkarskim i zamie­ rza oprzeć się na tych właśnie garncarzach. Jakie będą wytwa­ rzać formy — nie wiadomo. Garncarze, którzy z Wileńszczyzny przybyli do Polski po I I wojnie światowej, pochodzili na ogół z rodzin garncarskich, a rzemiosłem swoim parali się w rodzinnych stronach od wielu lat. Byli to ludzie dojrzali, liczący w~ówczas mniej więcej 30—40 lat (Bernard Podlipski — 41, Aleksander Iwaszkiewicz — 38, Rudolf Limonit — 30). Jedynie Erazm Szyszko przybyd w wieku 60 lat. Uczyli się oni zawodu garncarskiego od młodości, zmuszeni do tego ciężkimi warunkami domowymi. Iwaszkiewicz, po śmierci matki, jako 9-letni chłopiec został oddany na naukę do swego wuja, garncarza, u którego byd prz< z 6 lat. ,,W domu była straszna bieda, ojciec nie dawał sobie rady, więc oddali mnie, bo nie było wyboru, do wuja. Musiałem tu pomagać we wszystkich robotach garncarskich i domowych też. Ale przy tym nauczydom się. Majster dawał mi utrzymanie, a garncarstwo mi się chyba podobało, ale potem przyszło już przyzwyczajenie". Podobnie było i z Bernardem Podlipskim, z tą tylko różnicą, że garncarstwem interesował się od dziecka, ale ojciec nie pozw alał małemu Bernardowi siadać za kółkiem. Mieszkając w Iwieńcu, dużym ośrodku garncarskim, chłopiec ,,biegał po garncarzach" i pomagał im przy obróbce gliny i innych wstępny-ch pracach, za co ,,czasem dostałem z niedopałku po­ ciągnąć dymu". Ojciec umarł, gdy syn miał 13 lat, i wówczas Bernard zmuszony był szukać zawodu, aby poprawne byt rodzi­ nie. Wybór padł z konieczności na garncarstwo, ,,bo w Iwieńcu nie było innego wyjścia, bo tam nie było żadnej innej roboty prócz garncarstwa". Poszedł więc na naukę do blisko sześćdzie­ sięcioletniego Dyzia Kilczewskiego, który mial pracownię i za­ trudniał kilku czeladników. Robota szla mu sprawnie, tak, że po blisko 4 miesiącach toczył już kubki do kawy, śmietanniki (dzbanuszki do „wszelkiego użytku"), a nawet naczynia „kwartowe", tzn. miski do jedzenia, makotry, dzbanki i in. Przez cały czas uczył go czeladnik, udzielając chłopcu rad i wskazówek, a także, uwag, ale „jak mi nie szło, to nie obeszło się bez uderzenia mnie po twarzy mokrą ręką z gliną". Po wyuczeniu się zawodu garncarze usamodzielniali się, za­ kładali własno „fabryki" albo pracowali u innych, których warsztaty rozsiane były na terenie Wileńszczyzny. Jedni osiedlali się w wybranej miejscowości na stałe, inni wędrowali z miejsca na miojsce, jak wspomniany już Podlipski, który jako wyzwolony czeladnik (choć mial dopiero 15 lat), pojechał na dalszą naukę do Wilna, do Aleksandra Azarewicza. Przebywał tam 3 łata i uczył się, szczególnie „wyrabiania polewy i różnych sposobów polewania". Jak twiordzi, w ciągu swojego życia pracował w 13 miejscowościach, a w 4 zakładał własną „fabrykę". Wyjątek wśród garncarzy przybyłych z Wileń *zezyznv stanowi Jan Toman, z zawodu tokarz, który w Wilnie w czasie okupacji nauczył się garncarstwa będąc już dojrzałymi męż­ czyzną. Porzucił poprzednią profesję i obecnie utrzymuje się wyłącznio z garncarstwa i kaflarstwa . Wszyscy przybyli z Wileńszczyzny garncarze byli „paliwocznikami", tzn. toczyli na kole, ale — poza Erazmem Szyszko — nikt z nich nie przywiózł ze sobą „warsztatu" . Koła zrobiono im na miejscu nowego osiedlenia. Technika ich pracy, t j . przygotowanie gliny, obróbka, toczenie, wypalanie, a także wyposażenie pracowni, formy r 18 r 19 20 i I I . 9. K. Szyszko, figurka ceramiczno,, polewana, wys. 18 cm. II. 10—12. Wyroby ceramiczno E. Szyszki. 175 �i zdobnictwo naczyń, nic różniły się zasadniczo od opisanych przy omawianiu pracowni i wyrobów Szyszki. Pewne różnice występują jedynie w nazewnictwie narzędzi czy wyrobów, np. dól do składania gliny to u Szyszki ,,jaina", a u Barnarda Podlipskiego ,,katuch", przy czym garncarz ten gliny nie „szatkuje", lecz „tarkuje" przy pomocy tarki wyko­ nanej z podziurkowanej blachy. Kolo garncarskie, przy którym wszyscy garncarze wileńscy siadają okrakiem, nazyw a się „war­ sztat" lub „krnh", a u Iwaszkiewicza — „toczek". Piec do wypalania naczyń nazywa Szyszko „hornem", ale dla Iwaszkicwicza to po prostu piec (załadowany wyrobami). Aby naczynia nie zlepiały się, Podlipski dawał „blaty gliniane", t j . płytki chroniące naczynia w czasie wypału przed zlepianiem się. Polewy wykonywali garncarze „systemem mokrym" (jak Szyszko), tylko Rudolf Limonit czasem postępował inaczej, a mianowicie wypalał ołów w kotle na tlenek ołowiu i tym prosz­ kiem posypywał czerep. Naczynia nie polewane wypalano raz, a polewano dwukrotnie. Polowano je tak samo jak to robił Szyszko. Jodynie Podlipski stosował nieco inną metodę. Wypa­ lony już raz garnek pokrywał rozwodnioną, „mulowatą" glinką, niezbyt tłustą, żeby naczynie wykonano z tłustej gliny uzyskało powierzchnię bardziej wsiąkliwą, w którą łatwiej wnika glazura. T Wszyscy garncarze wileńscy zgadzają się co do rodzaju drewna używanego przy wypalaniu. Za najlepsze uważają sosnę, świerk i jodłę, a Limonit jeszcze karpinę. Ocena wartości jest jednak różna. Jeden z garncarzy uważa, żo najlepsza jest sosna, inny świerk itd. Michał Podlipski szczególnie ceni sosnę, którą pali się w pierwszej fazie wypału, w drugiej natomiast używa już świerka, gdyż wtedy naczynie „dostaje szklistą, piękną polewę". Kształt, wielkość wyrobów i zdobnictwo analogiczne są u wszystkich garncarzy wileńskich. Ręcznym lepieniem naczyń nikt się z nich nie zajmował, uważając to za coś ubliżającego („to taka babska robota"). Niektórzy z nich znali jednak mieszkających we wsiach „harkolepów" czy „hanczarów", którzy lepili naczynia, ręcznio i wypalali w piecach chlebowych, a następnie po wypaleniu zanurzali w rozwodnionym, zakwaszonym rozczyuio z żytniej mąki, aby uzyskać nieprzepuszczalny czerep. Były to, jak twierdzą, naczynia wytrzymałe na wysokie temperatury, dzięki czemu doskone.le nadawały się do gotowania w nich jodzenia. ' Wyroby swe sprzedawali wileńscy garncarze, podobnie jak Szyszko, po wsiach, na targach i jarmarkach. Zazwyczaj poma­ gały im w tym żony. Niektórzy jeździli z towarem również w dalsze strony. Najlepiej widać to na przykładzie Bernarda Podlipskiego (il. 8), który mieszkając w Iwieńcu, ośrodku liczącym wiele „fabryk", rozprowadzał swój „towar" na dość znacznym obszarze. Zdarzało się też, że garncarz sprzedawał swe wyroby na miejscu pośrednikowi, bardzo często był nim Żyd, który bral od razu „cały piec". To się jednak nie opłacało, bo przy takiej transakcji daleko mniej zarabiano. Liczba garncarzy przybyhych z Wileńszczyzny do Polski wciąż się zmniejsza. Wielu już umaiło (Jaworski, Dudzewiczowie, Kulwanowski, Iwaszkiewicz), kilku przeszło na emeryturę (Bernard Podlipski, Jan Burak), ale toczą od czasu do czasu trochę doniczek, a wyjątkowo dzbanek czy miskę. Naczynia gliniane straciły w dużej mierzo swe dawne zastosowanie i jeśli nawet są wyrabiane, to mają obecnie nowe przeznaczenie. Kilku garncarzy pracuje dla „Cepelii" (m. in. Limonitowie), niektórzy wyrabiają doniczki, ale już z form gipsowych (Kazi­ mierz Szyszko). Garncarze nie mają uczniów. Podobno dzięki pomyślnej koniunkturze na garnki gliniane zaczął toczyć syn Aleksandra Iwaszkiewicza. Garncarzom przybyło lat, a ubywa sił do pracy, wraz z nimi zamiera tradycyjne garncarstwo wileń­ skie. Każdy z żyjących jeszcze garncarzy może powiedzieć za Erazmem Szyszko: r „Mój dzień ma się już ku końcowi". PRZYPISY Zapaszką nazywano pewien rodzaj umowy z „pamieszczykiem" albo dzierżawcą, na mocy której zapasznik otrzymywał od posiadacza ziemi kawał gruntu do obrabiania i „jakie takie mieszkanie". Grunt ten musiakuprawiae. przy pomocy własnych narzędzi (socha, brona itp), własnego konia i rodziny. Przy końcu roku, po zbiorach i wy^młóconiu zboża następowała splata, tzw. „piccioryk". Wszystkie plony dzielono na pięć części, przy czym „pan" brał z tego trzy a zapasznik dwie części. I tak jeden rok byli w Kolędzinie, cztery lata w Nowo­ siółkach, jeden rok w Kamionce itd. Prawo carskie dzieliło ludzi na: „pamieszczyków" (zie­ mian), chłopów, mieszczan i „dworianów". Dworianin był to człowiek, który z jakiegoś powodu (np. brania udziału w powsta­ niu) stracił łaskę carską. Nie wolno mu bydo nabywać własności ziemskiej, mógł tydko ją dzierżawie od pamieszczyków, względnie służyć „za ordymarię". .1 ulian Podlipski opuścił Iwdeińeo dlatego, że „tam było wielu garncarzy i byda duża konkurencja w sprzedaży^, trudno było wyżyć". ° Erazm Szyszko, Moje życie, „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych", Lublin 1972, nr 2, s. 17. Garncarze, nie mając zazwyczaj sw'oich własnych gospo­ darstw, wędrowali z miejsca na miejsce, „gdzie się lepiej opłacało". Dwory, przydzielając swoim najemnikom dom, niechętnie widziały w nich garncarzy, uważając, że „od gliny psują się domy". E. Szyszko, Moje życie,... s. 17. Na dyplomie omyłkowo podano rok urodzenia E. Szyszki: „1985", winno być „1885". Według pisemnej relacji J . Kudirka, pracującego obecnie na Uniwersytecie w Wilnie; Wł, Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń 1950, fot. 27. „...dużo natomiast mamy u nas surowca na wyroby ceramiczne w postaci glin, a niektóre ily warwowe są wprost 1 2 3 4 6 T 7 8 9 1 0 doskonałym materiałem na cegłę". (R. Rydzcw'ski, Fizjografia województwa wileńskiego [w:] Wilno i ziemia wileńska, Wilno 1930, t. I , s. 57). R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 25. Zgadza się to z badaniami Wł. Holubowicza, który stwierdza, że na Wileńszczyźnie dzbanki tamtejsze były pozba­ wione uch za wyjątkiem samego Wilna, gdzie w pracowniach garncarskich robiono dzbany z uchami. (Wl. Hołubowicz, Garn­ carstwo wiejskie..., s. 200). Te naczynia, zdaniem Szyszki dlatego zwano staubunami, że były wysokie i smukłe jak łodyga kwiatowo-nasienna marchwi czy buraka, która na Wileńszczyźnie nosiła miano „staubun". W okresie czasu, który pamięta Erazm Szyszko (lata 1890—1905), w użyciu bydy ruble i kopiejki (100 kop. — 1 rubel). Ludzie jednak liczydi „po swojemu", o czym tak mówi Szyszko: (...) ludzio mioli swój rachunek, bydy monety miedziane 1, 2, 3 i 5 kopiejki, srebrne — 10, 15, 20 i 50 kopiejek oraz rubel, reszta papierki, ale ludzio miedziaki łiczydi na grosze. Jeżeli pudełko zapałek była kopiejka, to mówili, żo to 2 grosze, a jak śledź 3 kopiejki — to było 6 groszy, a 5 kopiejek nazywali „dziesiątka", 10 kopiejek — „hrywnia", zaś 15 kopiojek to była „załatówka", a 20 kopiejek — „sarakówka". Jeżeli pud żyta (16 kg) kosztował 75 kopiejek, to mówili 5 załatych, owsa — 1 rubel 80 kopiejek — równało się 12 załatym, funt cukru (40 dkg) kosztował 15 ko­ piejek, czyli 1 załaty, itd". B. Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa—Poznań 1973; B. Jankowska, Współczesne garncarstwo ludowe na Dolnym Śląsku [w:] Wieś dolnośląska, Wrocław 1970, s. 137—195. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140 i 141. B. Kołodziejska, Rzemiosło.,., s. 143. Jw., s. 139. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140. B. Kołodziejska, Rzemiosło..., s. 152. 11 1 2 r 1 3 1 4 r 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 Fot.: D . Czubata -— il. 1; J . Kubiena — il. 10—12: M. Frzeżdzieeka il. 9. Opr. rys. autor — il. 2, 8. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96159d0ebeae05e7bb36f2cdf2607997.pdf 228cd90fa56b2ec7597fd63d7174738a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4085 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.186 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N IRENA TURNAU, Skórnictwo odzieżowe w Polsce XVI—XVIII Wobec znikomego zainteresowania dziejami naszego rze­ miosła branży skórzanej z uznaniem należy powitać pracę Ireny Turnau, w której omówiono pracę szewców, kuśnierzy, miechów ników, kaletników i taszników. Autorka zajmuje się tylko skórnictwom odzieżowym, a więc produkcją obuwia, szyciem okryć skórzanych, wyrobem czapek futrzanych, rękawiczek skórkowych oraz różnych dodatków do odzieży, jak np. woreczków skórzanych, czyli mieszków, toreb, sznurowadeł i pasów. Praca składa się z pięciu rozdziałów: ,,Baza surowcowa", „Szewstwo", „Szycie okryć futrzanych i czapek", „Drobne rzemiosło skórnicze" i „Moc produkcyjna", a ponadto z „Wprowadzenia" i „Wniosków końcowych". Dociekania swe oparła I . Turnau na ogromnym materiale faktograficznym, który poddała wnikliwej analizie. Podstawą badań były przede wszystkim liczne źródła rękopiśmienne i opublikowane, a ponadto zabytki kultury materialnej i ma­ teriały ikonograficzne. Autorka sięgnęła toż po monografie poświęcone dziejom rzemiosła, pojedynozym cechom, poszcze­ gólnym miastom oraz określonym regionom kraju. Wykorzystana też została literatura obca oraz wspólczosna techniczna, podno­ sząca poruszaną w reconzowanej pozycji problematykę Najobszerniej I . Turnau omówiła szewstwo (s. 35—113), pod­ kreślając przy tym istotny fakt, iż na terenie Polski, na skutek krzyżowania się wpływów kultury wschodniej i zachodniej, występowała duża różnorodność typów produkowanego obuwia (s. 94). Jeśli natomiast chodzi o inne kunszty, to Autorka podała szereg interesujących danych na temat świadczonych przez nich usług, których dotychczas historycy rzemiosła w pełni nie do­ strzegli. Są to więc poważne plusy recenzowanej pozycji. Uważam jednak, żo przy omawianiu bazy surowcowej należało zaniechać spekulatywnego obliczania rozmiarów produkcji skór surowych, a natomiast trzeba było wprowadzić do pracy przynajmniej zwięzłe wiadomości na temat garbowania skór . Gdyby jeszcze Autorka zrezygnowała z rozszerzania tomatyki swych badań o ziemie położone poza granicami Polski, a więc o obszar Wiel­ kiego Księstwa Litewskiego, Pomorza Zachodniego, Śląska oraz ziem będących pod panowaniem pruskim i austriackim, a wyko­ rzystała w większym stonpiu dane z terenu ziem ruskich Korony, gdzie przede wszystkim krzyżowały się wpływy Wschodu i Za­ chodu, to wówczas cała problematyka badawcza zostałaby zamknięta w jedną całość i podporządkowana w pełni tytułowi pracy. Efektywna byłaby również konfrontacja pewnych wiado­ mości źródłowych z informacjami rzemieślników, celem uściślenia niektórych problemów technicznych. Przykładem może tu być sprawa smołowania dratwy czy wkładania drewienka między podeszwę a podpodeszwę , o czym, niezbyt jasno, mówi się w recenzowanej pracy na s. 79 i 107. 1 2 wieku, Wrocław 1975, ss. 198. Podnosząc ten problem, uważam za celowe by tu stwierdzić, iż nakazem chwili jest dziś jeszcze skierowanie badań etno­ graficznych na przebadanie ważkich problemów tradycyjnego szewstwa i kuśnierstwa, które dotychczas pozostawały na margi­ nesie tej dyscypliny naukowej, by w przyszłości ułatwić histo­ rykom interpretację tekstów źródłowych. W pracy nazwy miejscowości należało zaktualizować — nio Biercza a Bircza, nie Dynowo a Dynów, nie Lisko a Lesko, nie Czucz a Czudec (s. 121). W przedrozbiorowej Polsce nie było woj. przemyskiego (s. 155) ani chełmskiego (s. 167), a była natomiast ziemia chełmska i przemyska (też wymieniona — s. 167), które wraz z sanocką, halicką i lwowską wchodziły w skład woj. ruskiego (to wymienione na s. 167). Nie mam przekonania co do celowości wprowadzenia takich nazw jak, podaję w pierwszym przypadku, Białostockie, Chełmskie, Ka­ liskie, Krakowskie, Lubelskie, Łęczyckie, Przemyskie, Rze­ szowskie czy Sieradzkie z uwagi na ich nieścisłość. Mówiąc o podziale wyznaniowym wśród szewców (s. 45), przykład z prawosławnymi i grekokatolikami najmniej właściwy, bo w tym wypadku obrządek pokrywał się z przynależnością narodową, a zatem chodziło o Rusinów czy, używając termino­ logii współczesnej, Ukraińców. Pojęcia te toż nie są w recenzo­ wanej pracy ujednolicono, bo raz mowa o Rusinach (s. 54) a drugi o Ukraińcach (s. 167); zestawienie ich na s. 121 razem (,,... nieraz współżyli zgodnie w polskich cechach, np. Rusini czy Ukraińcy") daje do zrozumienia, że chodzi o odrębne naro­ dowości. Jeśli natomiast chodzi o fragmenty statutów cechowych, w świetle których wysunięty został wniosek, iż obowiązywał zakaz używania skór końskich (s. 16), odnoszą się one do norm zwyczajowych, obowiązujących wówczas rzemieślników . Te drobne niedociągnięcia, których nie sposób uniknąć w pozycji pionierskiej, w niczym nie umniejszają wartości recen­ zowanej pozycji. Tekst pracy opatrzony został licznymi przypisami, a pod koniec umieszczono wykaz materiałów rękopiśmiennych oraz streszczenie w języku angielskim. Przydatny byłby zestaw wydawnictw źródłowych i wykaz publikacji naukowych oraz słownik rzeczowy i indeks nazw geograficznych. Szkoda też, że zabrakło miejsca na umieszczenie ilustracji. 4 Nie ulega wątpliwości, że praca Ireny Turnau będzie punk­ tem wyjścia do dalszych badań nad podniesioną problematyką, a jako taka stanie się niezbędna nie tylko dla historyków, ale sięgać po nią będą również archeolodzy i etnografowie. 3 Stanisław Franciszek Gajewski PRZYPISY Drewienko takie, z lipy, wkładano w celu usztywnienia Problem ten omówiony został odrębnie w pracy I . Turnau, Garbarstwo na ziemiach polskich w XVI — XVIII wieku, Wroc­ obuwia. Porównaj treść 8 punktu statutu cechu tkackiego w Cie­ ław 1975, ss. 133. Dratwę smołowano z dwu względów: ułatwiało to szycie szanowie, w którym istniał podobny w treści passus, zakazujący i konserwowało ją. Warto też nadmienić, że na końcu, celem w tym wypadku niesienia przez majstra przędzy (S. F. Gajerski, ułatwienia wkładania jej do otworu, wplatano szczeć z dzika. Statuty cieszanowskiego cechu tkackiego, „Pol. Szt. lud.", R. X X V I I I , 1974, nr 1, s. 61). 3 1 4 2 EMA MARKOWA, Slovenske ludove tkaniny, Bratislava 1976, ss. 289, ilustr. 228. Autorka na podstawie wieloletnich badań terenowych, przeprowadzanych w latach 1939— 1967, w oparciu o zbiory muzealne oraz dotychczasową literaturę, ilościowo bogatą, choć 186 I pozbawioną pozycji syntetycznych, stara się w recenzowanej pracy zarysować niezwykle bogate i wielopłaszczyznowe zjawisko, jakim była słowacka tkanina ludowa na przestrzeni �ostatnich 150 lat. Centralną częścią pracy jest próba regionali­ zacji słowackiej tkaniny ludowej, co poprzedzone zostało ob­ szernymi wyjaśnieniami na temat właściwości surowców, przy­ gotowywania włókna i nici itd. Znaczną część pracy stanowi omówienie techniki wykonywania tkanin oraz rozważania na temat ich funkcji. Autorka zakładając, niewątpliwie słusznie, iż na końcowy efekt, to jest tkaninę, mają wpływ trzy istotne czynniki: właś­ ciwości materiału, technika wykonania oraz cel wyrobu, w tej właśnie kolejności omawia zagadnienie. W rzeczowy, zwięzły sposób przedstawia Marko va trzy podstawowe surowce do wyro­ bu tkanin: wełnę, len i konopie oraz szkicuje drogę, jaka prowadzi od surowca do produktu finalnego, t j . nici. Udało się autorce zawrzeć na niewielu stronach bogatą informację popartą cen­ nymi i przejrzystymi rysunkami. Ta część pracy zasługuje na szczególne uznanie, stanowiąc niezwykle interesujące źródło dla etnografów', historyków kultury materialnej a także języko­ znawców. Wykorzystywane przez lud słowacki tkaniny dzieli Markova wg kryterium przeznaczenia na: tkaniny gospodarcze (derki, pokrowce, worki, płachty itd.), tkaniny domowego użytku (ob­ rusy, pościel, ręczniki itd.) oraz tkaniny osobistego użytku. Ta ostatnia kategoria jest szczególnie obszerna, gdyż należą tu ubiory i stroje kobiet i mężczyzn, tak zróżnicowane na terenie Słowacji. Każda z wyodrębnionych przez autorkę kategorii tkanin odznacza się swoistymi cechami, od różnic w rodzaju materiału poczynając na zdobnictwie kończąc. Cechy te zostały przekony­ wająco, choć niekiedy zbyt schematycznie naszkicowane. Zasadnicza część książki — próba regionalizacji tkanin lu­ dowych na Słowacji — w porównaniu z wcześniej omawianymi fragmentami pracy wypadła blado i nieprzekonywująco. Wy­ nikło to przede wszystkim z braku jednoznacznie przyjętego zespołu kryteriów. Wiadomo — pisze o tym autorka, że zespół ten obejmuje zarówno rodzaj materiału, jego szeroko rozumiane zdobnictwo oraz funkcje tkaniny. Zastosowanie tych wszystkich kryteriów umożliwiłoby przeprowadzenie sensownej regionali­ zacji. Autorka nie jest jednak w swoich poczynaniach konsek­ wentna, posługuje się kryteriami wymiennie, co prowadzi do chaosu i sprawia wrażenie, iż regionalizacja dokonana jest arbitralnie. W rezultacie czytelnik pozostaje w przekonaniu, iż jedynie pewną informacją, jaką otrzymał, choć poznawczo mało istotną, bo zbyt ogólną, jest to, iż na północy Słowacji głównym surowcem do wyrobu tkanin była wełna, ria południu i zachodzie konopie, a na wschodzie len. Inne zarzuty, jakie można wobec pracy wysunąć, wynikają z jej tematycznego zawężenia. Brak tu informacji na temat charakteru tkactwa ludowego (przemysł domowy czy rzemiosło?), niewiele dowiadujemy się o roli tej gałęzi wytwórczości w eko­ nomicznym życiu wsi słowackiej, a przede wszystkim nie otrzy­ mujemy informacji na temat obecnego stanu ludowego tkactwa. Wiadomość, iż po drugiej wojnie światowej było na Słowacji czynnych ok. 60 tys. tkaczek i tkaczy sugeruje, iż wyrób tkanin nie należy na wsi słowackiej do odległej przeszłości, być może jest jeszcze dość żywy. Niewielki rozdział na temat współczes­ nego stanu tkactwa ludowego na Słowacji wraz z choćby naj­ ogólniejszymi informacjami na temat samych wytwórców wydawał się wskazany. Paradoksalne bowiem, że o technice dowiadujemy się wiele i w sposób bardzo rzeczowy, a o wytwór­ cach autorka milczy lub ich rolę zbywa ogólnikami. Oczywiście, powyższe zarzuty nie są w stanie odebrać pracy podnoszonych uprzednio walorów: jasności wywodów w części technicznej, rzeczowości oraz przede wszystkim znacznej war­ tości poznawczej. Walory te podwyższa bogata szata ilustracyjna, na którą składają się liczne rysunki oraz kolorowe i czarno-białe fotografie. Praca zaopatrzona jest w obszerny słownik użytych terminów fachowych i nazw gwarowych, bogaty zestaw litera­ tury i streszczenia obcojęzyczne. Monografia o ludowej tkaninie stanowi cenne źródło do poznania słowackiej kultury ludowej. Ryszard Kantor LIST DO REDAKCJI O MINIATURACH NA SZKLE W związku z zamieszczoną w numerze 2 „Polskiej Sztuki Ludowej" (rok 1976) publikacją Janiny Orynżyny pt. Dewocjo­ nalia Częstochowskie pragnę, jako syn malującej na szkle Marii z Kellerów oraz brat wspomnianej w artykule Zofii z Mączyńskich Parkitnej, dodać kilka szczegółów. Matka moja, Maria z Kellerów Mączyńska, będąca żoną introligatora Teodora, wykonywała miniatury, których kilka przesyłam na załączonym zdjęciu, a które są w posiadaniu moim i mojej rodziny. Prócz tego matka wykonywała wizerunki Matki Boskiej Częstochow­ skiej na szkiełkach dużo mniejszych, które wprawiano w złote pierścionki i sygnety rodzinne herbowe, spotykane dziś jeszcze w Skarbcu Jasnogórskim. W Muzeum Wojska Polskiego w War­ szawie, prócz wspomnianych miniatur oprawnych w złoto, można również spotkać miniatury wprawiane w wykonane przez więźniów pierścienie z włosia końskiego lub chleba. Nabywcami miniatur na szkle byli jubilerzy z Krakowa pp. Zajączek i Czap­ licki z Sukiennic, jak również poważny zakład jubilerski we Lwowie, mieszczący się obok kościoła OO. Bernardynów. Dla pewnego wyjaśnienia chciałbym opisać jak się odbywało malowanie: linijka z drzewa długości ok. I m a wysokości ok. 3 cm, z czego górna część była nałożona kilka milimetrów woskiem, do którego przykładało się dane szkiełko (szkła szlifowane sprowadzane były z Czech). Wówczas następowało malowanie, w kolejności występujących kolorów, a ostatecznie całe gotowo szkiełko wyzłocono 14 karatowym zlotem. Bernard Mączyński Katowice, dnia 21 lipca 1977 r. 187 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b618743bc724a997ca8caa4a6104dfd.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4391 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4086 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.190-192 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c0e67c669c825a19318fb49e8c1e71c5.pdf 852bb0e46b74ff6f82a3408e56ca1712 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4392 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4087 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.188-190 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K Imprezy R folklorystyczne O i regionalne 9.1. — odbył się V I Miechowski Przegląd Kolędników, w którym udział wzięły 3 grupy kolędnicze. Wszystkie trzy zaprezentowały widowisko „hero­ dów", różniąc się jednak interpretacją inscenizacyjną, strojom i niektórymi rekwizytami. Sąd konkursowy przyznał równo­ rzędne 3 nagrody po 1.200 zl wszystkim trzem zespołom, nagradzając dodatkowo za interpretację postaci m. in.: Żyda z kozą z zespołu OHP Miechów oraz śmierci z zespołu Racławic. * 14 —16.1. — mial miejsce w Żywcu I I Wojowódzki Przegląd Zespołów Ob­ rzędowych pn. „Żywieckie Gody" (m. in. konkurs powinszowań noworocznych po­ łączony z konkursem ludowych par tanecznych). I — W Ciechanowcu Towarzystwo Miłośników Ciechanowca i Muzeum Rol­ nictwa zorganizowały drugi już z kolei konkurs gry na ligawce. Laureatem został młody rolnik z Ty­ mianki — Jan Tymiński. * 27.11. — w Nądni k. Zbąszynia odbyła się „Biesiada Koźlarska", w któ­ rej udział wzięły władze gminne, WDK i LTK z Zielonej Góry oraz artyści ludowi i miłośnicy lubuskiego folkloru. 1—10.III. — w Białymstoku odbyła się „Dekada kultury wsi". W ramach imprezy zaprezentowano regionalną sztu­ kę ludową i folklor. Wystąpiły zespoły folklorystyczne, które poza muzyką i pieśnią ludową demonstrowały staro obrzędy ludowe w ich autentycznej, pierwotnej formie. * 17.III. — w Ostrołęce odbyły się I I Targi Sztuki, na których obok twór­ czości profesjonalnej oferowano także sztukę ludową i prace plastyków-amatorów. * 20.III. — na terenie Muzeum Pierw­ szych Piastów na jeziorze Lednickiem odbył się tradycyjny obrzęd topienia Marzanny. 26, 27. I I I — w Kolnie zorganizo­ wano po raz szósty przegląd zespołów, kapel i gawędziarzy ludowych. Do tego­ rocznego przeglądu zgłosiło się 40 kapel z województw: białostockiego, łomżyń­ skiego, suwalskiego i ostrołęckiego. Na­ grody ufundowały Wydziały Kultury i Sztuki Urzędów Wojewódzkich. * I I I — w siemiatyckim Ośrodku Kultury odbył się V I Wojewódzki Prze­ gląd Folklorystyczny „Szukamy talen­ tów". Jury przyznało nagrody zespołom „Klekociaki" i „Podlaskie Kukułki", kapeli ludowej „Podlasiacy" ze Spieszyna i Turmy Dużej oraz harmoniście Tade­ uszowi Wasilewskiemu ze Spieszyna. 188 N I-III 1977 I Konkursy i wystawy 19.1 otworzono w Państwowym Mu­ zeum Etnograficznym w Warszawie wy­ stawę z okazji 30'lecia „Polskiej Sztuki Ludowej". Pokazano na niej w cyklach fotografii zagadnienia podejmowane w piśmie, a także okładki dotychczaso­ wych 120 zeszytów. Ekspozycję zapro­ jektowała Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. Równocześnie pokazano wystawę fo­ togramów sztuki ludowej współpracow­ nika pisma — Jana Swidorskkgo. Po wernisażu odbył się odczyt art. pi. Wladj'slawa Hasiora o sztuce ,.po­ wiatowej", ilustrowany przezroczami. 19.1 — w Zakl. Domu Kultury , Zamoch" w Elblągu otwarto wystawę sztuki ludowej Niemieckiej Republiki Demokratycznej z okręgu Neubrandenburg. Wystawę przygotował Ośrodek Kultury i Informa,cji NRD w Polsce. ; * 20.1 — w Ratuszu Staromiejskim w Gdańsku otwarta została pokonkurso­ wa wystawa prac twórców ludowych Kaszub i Koeiewia. Organizatorami kon­ kursu byli: WDK, Cepelia i sopocki Art-Region. Na konkurs wpłynęło ok. 300 prae 50 autorów. Na wystawie znalazły się m. in prace znanych artystów ludowych, jak: Izajasza Rzepy z Redy, Jana Giełdonia z Czarnej Wody, Władysława Licy, ale także i prace artystów młodych. 21.1 — w Muzeum Okręgowym w Łomży otwarto wy stawę sztuki ludo­ wej woj. łomżyńskiego. Pokazano 40 eksponatów z okresu od X V I do X X w., pochodzących głównie ze zbiorów miejs­ cowego Muzeum. r K A zorganizowana przez Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Warszawie oraz Muzeum Etnograficzne w Toruniu. Przed­ stawiono ze zbiorów tego Muzeum ok. 100 prac 50 twórców. Zostały ono wyko­ nano na konkurs ogłoszony przez Mu­ zeum w 1974 r. pn. „Wielcy Polacy, ich życic i dzieła". Wydano ilustrowany katalog ze wstępom kustosza Muzeum X Pawilonu Helony Boczek oraz dyrektora Muzeum Etnograficznego w Toruniu Aleksandra Błachowskiego. * 6.II — w WDK w Białej Podlaskioj otwarto międzywojewódzką wystawę plastyki nieprofesjonalnej. Pokazano tu 150 prae 80 autorów z województw: bialskopodlaskiego, chełmskiego i zamoj­ skiego. Komisarzem wystawy byda Barbo.ra Piątkowska.. * 18.11 z okazji dorocznych „Dni Krynicy" otwarta tam została wystawa malarstwa Nikifora oraz rzeźb Józefa Citaka, Józefa Sikorskiego i Michała Smolonia. 24.11 — w Klubie MPiK w Kielcach otwarto wystawę rzeźb Tadeusza Zaka, robotnika „Chomaru", zamieszkałego w Łazach pod Kielcami. Organizatorami wystawy byli: WRZZ oraz Muzeum Narodowe w Kiel­ cach. W czasie otwarcia wystawy mgr Barbara Erbor omówiła twórczość Tade­ usza Żaka na tle tendencji rozwojowych sztuki ludowej. * I — rozstrzygnięty został I woj. konkurs na ozdoby choinkowe, zorgani­ zowany z inicjatywy WDK w Bielsku-Białej. Jury w składzie: mgr Berna­ detta Turno — etnograf, mgr Lucjan Grajny — etnograf oraz mgr Janusz Gembalski — plastyk WDK, biorąc pod uwagę w ocenie powiązania z tradycją, tworzywo, technikę wykonania, a także walory artystyczne i funkcjonalne przy­ znało nagrody Emilii Leśniak i Marii Mieszczak oraz Antoninie Filuś, Halinie Kos, Ludwikowi Kubaszczykowi, Wła­ dysławowi Sikorze i Teofilowi Szczygło­ wi. I — w Klubie MPiK w Grudziądzu czynna była wystawa prezentująca do­ robek I Grudziądzkiego Przeglądu Plastyków-Amatorów, zorganizowanego w ra­ mach ogólnopolskiej akcji pn. „Sojusz świata pracy z kulturą" przez gru­ dziądzkie Tow. Kultury i К MPiK. + I — w Centralnym Muzeum Włó­ kienniczym w Łodzi czynne były wystawy: „Polska tkanina ludowa" oraz „Polska współczesna tkanina artystyczna". * I — w Muzeum X Pawilonu Cyta­ deli Warszawskiej czynna była wystawa rzeźby ludowej pn. „Oni walczyli" 27.11 — w Nowym Targu odbyła się a,ukcja sztuki ludowej, zorganizowana na zakończenie wystawy zabawki ludo­ wej oraz wyrobów sztuki ludowej. Organizatorami imprezy byli: Sp. Zrze­ szenie „Milenium" i Galeria sztuki lu­ dowej Cepelii. Aukcję prowadzili artyści ludowi, Zofia Roj-Gąsiennica, malarka na szkle oraz kowal — Mieczysław Biernacik z Zakopanego. Przygrywała podhalańska kapela Józefa Koszarka, z Bukowiny Tatrzańskiej. Dochód z aukcji przeznaczono w ca­ łości na realizację Podhalańskiego Parku Etnografiozno-Pasterskiego w Witowie. * I I — w Starej Kordegardzie w Ła­ zienkach warszawskich otwarto wystawę współczesnych tkanin ludowych z wo­ jewództw: białostockiego, łomżyńskiego, olsztyńskiego, ostrołęckiego i suwalskie­ go. Na ekspozycję złożyło się ok. 80 prac, w tym dywany dwuosnowowe, dywany janowskie, tkaniny obrusowe, sejpaki, chodniki, krajki i maty. Wszystkie eksponowane prace zos­ tały zakupione przez Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie i'Muzeum Włókiennictwa w Łodzi. �1Г iv Galerii Muzeum Śląska Opolskiego czynna była wystawa prac Nikifora. * I I — w Domu Amatorskiej Pracy Twórczej „Turnia" w Zakopanem ot­ warta została wystawa prac rodziny Biernftcików z Zakopanego. Mieczysław Bioriiacik zaprezentował tu kowalstwo artystyczne, Andrzej Biernacik — rzeźbę w drennie, Jolanta Biornacik-Zielińska i M.iria Biernacik-Ćwikła (córki Mie­ czysława) — malarstwo na szkle, Zofia Tatai-Biernacik — hafty i koronki, Antonina Roj -Baohlcda-Wala — tkaniny. I I — w Muzeum Okręgowym w Rze­ szowie czynna była wystawa „Motyw pracy w twórczośei ludowej". I I — odbyły się w Radomiu, Szczecinie i Płocku przeglądy plastyki amatorskiej, poprzedzające I I Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej. W Radomiu instruktor-plastyk miejscowego WDK p. Stanisława Wojda pokazała bardzo ciekawo prace Stanisława Deli, robotni­ ka, którego obrazy, rysunki i wiersze stanowią jakby ilustrację historii kraju w ciągu ostatniego półwiecza. W Płocku wystawiono prace nadesłane z woje­ wództw: ciechanowskiego, konińskiego, ostrołęckiego, siedleckiego i płockiego. Przegląd przygotował z dużą starannoś­ cią Edward Kostek z WDK w Płocku. * l . I I I — w Białymstoku rozpoczęła się „Dekada Kultury Wsi", zorganizo­ wana z inicjatywy Komitetu Miejskiego Partii oraz Wydziału Kultury i Sztuki Urzędu Miejskiego. W ramach imprezy otwarto wystawę pn. „Współczesna sztu­ ka ludowa woj. białostockiego", zorgani­ zowaną przy współpracy Sp. Zrzeszenia Wytwórców Rękodzieła Ludowego i Ar­ tystycznego w Białymstoku. * l . I I I — w Galerii „Gwarek 58" przy kopalni „Katowice" otwarta została wystawa plastyków-amatorów, pracowni­ ków kopalni. Pokazano ok. 100 prac z dziedziny malarstwa, rzeźby, grafiki. * 4.III — w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie otwarta została wystawa sztuki ludowoj ze zbio­ rów Ferdynanda Kijak-Solowskiego, ak­ tora i kolekcjonera, o którym pisaliśmy w „Polskiej Sztuce Ludowej" (nr 1/2 — 1975). Na wystawie pokazano ponad 300 eksponatów, w tym większość szopek i związanych z nimi akcesoriów. Wystawą tą Muzeum zainauguro­ wało cykl ekspozycji prywatnych kolek­ cji sztuki ludowoj. * 5,6. I I I — w Radomiu odbyły się imprezy finałowe ubiegłorocznej akcji kulturalnej pn. „Krajobrazy kultury miast i gmin ziemi radomskiej". W akcji tej udział wzięły 43 miasta-gminy i gmi­ ny, z których I miejsce uzyskał Lipsk (I960 pkt.), I I — Iłża (1123 pkt.), I I I — Kozienice (1060 pkt.), w kategorii gmin I miejsce zajął Jedlińsk (538 pkt.), I I — Sienno (524 pkt.), I I I — Kasanów (510 pkt.). Przez 2 dni trwał wojewódzki przegląd zespołów, kapel i śpiewaków ludowych zakończony koncertem laurea­ tów. Jury przyznało I nagrody: w kate­ gorii śpiewaków ludowych Janowi Babisowi z Bielin, w kategorii kapel — kapeli Józefa Zarasia z Nieznamierowic, w ka­ tegorii zespołów ludowych — zespołowi z Bielin. W salach Muzeum Okręgowego otwarta została wystawa sztuki ludowej ziemi radomskiej, na której 140 twór­ ców prezentowało swoje prace: obrazy, rzeźby, kowalstwo artystyczne, ceramikę, tkactwo, wyroby z wikliny, stroje ludo­ we, pisanki i pająki. Wśród nagrodzonych twórców znaleźli się m. in.: Stanisław Barylowicz z Kozienic, Antoni Jopkiewicz ze Skoryszewa, Paweł Winiarski z Iłży, Stanisław Dela z Gniewoszowa, Jan Madeyski z Przyłęka. Podczas otwarcia wystawy wręczone zostały nagrody zwycięzcom konkursu pn. „Rodzimi twórcy" (poezja, przy­ śpiewki, gadki ludowe), w którym nagrody I iii przyznano, nagrody I I otrzymali: Barbara Sochańska z Sołty­ sów (gm. Gielniów) oraz Waldemar Glina z Iłży. * 11.III — w Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu otwarta została pokon­ kursowa wystawa pn. „Plastyka ludowa i amatorska województwa toruńskiego". W konkursie ogłoszonym przez Mu­ zeum udział wzięło 130 twórców, którzy nadesłali w sumie 1.200 prac. Jury pod przewodnictwem art. ma­ larza prof. Stanisława Borysowskiego przyznało kilkanaście wyróżnień amato­ rom oraz w grupio twórców ludowych nagrodę I , którą otrzymał Jan Bieda z Jarantowic. Dwieście prac pokazano na wystawie. W marcu odbyły się ponadto wo­ jewódzkie przeglądy plastyki nieprofesjo­ nalnej w Bydgoszczy, Poznaniu i Łodzi (łącznie z woj. piotrkowskim). * 12. I I I — w Ośrodku Kultury w Siedlcach otwarto wystawę ludowych wycinanek z regionu Kołbieli i Powiśla Garwolińskiego. Organizatorami wysta­ wy byli: Muzeum Okręgowe i Ośrodek Kultury w Siedlcach oraz Kolo Folklo­ rystyczne studentów polonistyki z WSP, współorganizatorami — Muzeum Regio­ nalne w Łukowie i Garwoliński Ośrodek Kultury. Wystawa poprzedzona pene­ tracją w terenie pokazała zadziwiającą jeszcze żywość tradycji wycinkarskiej. Ogółem znalazło się na niej blisko 670 wycinanek, z których wicie reprezento­ wało bardzo wysoki poziom artystyczny. Z Garwolińskiego 12 wycinankarek nadesłało ok. 310 prac, a z Kolbielskiego 9 kobiet — 360 wycinanek. I nagrodę otrzymała Marianna Zgutka (starsza), I I nagrodę: Zofia Świderska z Goźlina Górnego oraz Zofia Grzęda z Sobieni Kielcze wskieh. * 19.III — w krakowskim Domu Kul­ tury odbyła się kolejna impreza z cyklu „Krakowska Wiosna Kulturalna" 1977, w ramach której zorganizowano wystawę sztuki ludowej regionu krakowskiego. Ponadto występowały kapele ludowo i podwórkowe, zespoły regionalne z Rud­ nika i Czarnochowic oraz grupy obrzędo­ we z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Tego samego dnia w Nowej Hucie, w ramach imprezy „Nowohucki kalej­ doskop", odbyła się prezentacja folkloru pn. „Piękno sztuki ludowej regionu krakowskiego". Z tej okazji otwarto wystawę sztuki ludowej regionu oraz zaprezentowano „Obrzędy ziemi kra­ kowskiej w wykonaniu zespołów z Rud­ nika, Czarnocłnwic i grup obrzędowych z Bębła, Modlniczki i Dobranowic. Pokazy poprzedziła prelekcja prof, dr Romana Reinfussa. I I I — w Częstochowie odbyły się „Konfrontacje cepeliowskie", w których zaprezentowało swe wyroby 38 spół­ dzielni rzemiosła ludowego. * I I I — w salonie Cepelii przy ul Puławskiej w Warszawie czynna była wystawa-sprzedaż wyrobów rękodzieła opoczyńskiego. * - I I I — rozstrzygnięty został konkurs „Plastyka obrzędowa regionu wieluń­ skiego", ogłoszony przez Muzeum w Wie­ luniu. W konkursie udział wzięło ok.40 autorów, głównie ze wsi. Wśród nadesła­ nych prac znalazły się kukły przebie­ rańców wigilijnych, zapustowe maszkary, rekwizyty używane w obrzędzie topienia Marzanny, bicze pasterskie, pisanki, gaiki, terkotki wielkopostne, wózki dyn­ gusowe i in., a także obiekty służąco do przystrajania wnętrz z okazji różnych obrzędów. I I I — w WDK w Rzeszowie czynna była wystawa rzeźb Franciszka Świdra i haftów Anieli Świder. Wśród rzeźb dominowała tematyka z życia dawnej i współczesnej wsi oraz dobrze podpatrzo­ ne typy ludzkie, postacie historyczne i sceny rodzajowe. Do tematów nowych należały sceny wyobrażone na podstawie lektur, jak Ojciec zadżumionych. Ponadto reprezentowana była tematyka trady­ cyjna — „śwdątków". * I I I — w Osiedlowym Domu Kultu­ ry w Tczewie zorganizowano wystawę sztuki ludowej, na której zaprezento­ wano rzeźby, tkaniny, malarstwo, haft i ceramikę twórców ludowych regionu kociewskiego. * I I I — w Zakopanem Muzeum Ta­ trzańskie im. T. Chałubińskiego zorga­ nizowało wystawę pn. „Podhalańskie instrumenty muzyczne". Wystawę przy­ gotowano z okazji 40-tej rocznicy śmierci Karola Szymanowskiego. Prezentowano eksponaty pochodziły ze zbiorów Mu­ zeum Tatrzańskiego. Z okazji wystawy wydany został katalog zawierający wstęp Aleksandry Boguckiej oraz ilustracje i wykaz ekspo­ natów. Komisarzem wystawy była Helena Średniawa, autorką scenariusza Alek­ sandra Bogucka, projektantem ekspo­ zycji — Eugeniusz Rodzik. Odbyło się też „Spotkanie z muzyką góralską", występy kapel i solistów. Organizatorem był Zarząd Główny Zwiąż ku Podhalan. 189 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a724648511bfcde7a799d95ba168b0b1.pdf 6b54a889285f32653f7c117f4d69a5d0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4394 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4088 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.4; s.193-195 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I POLSKA AKADEMIA NAUK . INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXI • 19 7 7 • NR 4 polska sztuka ludowa W R O ZAKŁAD C L A W N A R O D O W Y - W A IMIENIA R S Z A W A OSSOLIŃSKICH, - K R A K Ó WYDAWNICTWO W - POLSKIEJ G D A AKADEMII Ń S K NAUK �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i ( r e d . nacz.), J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a , E w a K o s t y r k a (sekr. red.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, R o m a n R e i n f u s s (z-ca r e d . n a c z . ) . Redaktor techniczny — H a l i n a Ż e l e c h o w s k a . T ł u m a c z e ­ nia — M a g d a l e n a P a s z k i e w i c z (ang.) i N a t a l i a S t a s i ń ­ ska ( r o s . ) . Redakcja: I n s t y t u t Sztuki Polskiej A k a d e m i i Nauk, W a r ­ s z a w a , u l . D ł u g a 28, t e l . 31 32 7 1 , w e w n . 48. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16c5a0f6c4a73c643f479ce8bdbe4143.pdf bae99052d6148902b920fc856500a9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4395 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa malarstwo ludowe - pogranicza Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4089 Title A name given to the resource Obrazy na płótnie i papierze/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.4; s.195-210 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski OBRAZY NA PŁÓTNIE I PAPIERZE (WSPÓŁCZESNE MALARSTWO LUDOWE I JEGO POGRANICZA) Zdecydowana w i ę k s z o ś ć o b r a z ó w n a papierze i p ł ó t n i e , k t ó ­ re m o ż n a b y ł o s p o t k a ć w c h ł o p s k i c h izbach w X I X i na p o c z ą t k u XX w . w y k o n a n a b y ł a przez wyspecjalizowane w a r s z t a t y l u b przez m a ł o m i a s t e c z k o w y c h m a l a r z y . P ł o d y i c h p r a c y d o c i e r a ł y W o b u grupach m a m y do czynienia z n a w i ą z y w a n i e m określonych ludowych tradycji estetycznych. do W pierwszej — z ich f o r m ą r e l i k t o w ą , n i e ś w i a d o m ą , w drugiej — ze ś w i a d o m y m p o s ł u ż e n i e m się m u z e a l n y m i w z o r a m i . na wieś — kupowane przez p i e l g r z y m ó w w miejscach odpusto­ W grupie trzeciej więź z t r a d y c y j n ą s t y l i s t y k ą jest j e d n a k w y c h i c u d o w n y c h , na j a r m a r k a c h , odpustach l u b t e ż o d w ę d r o ­ n i e u c h w y t n a . N i e s p o t y k a m y jej b o w i e m w malarstwie ś w i e c k i m , w n y c h k r a m a r z y s p r z e d a j ą c y c h , a n i e k i e d y m a l u j ą c y c h na po­ o p i s o w y m : p e j z a ż u , i l u s t r a c j i wiejskiego ż y c i a , portrecie n a j b l i ż ­ czekaniu ż ą d a n y szych (z r e g u ł y — m a t k i , rzadziej ż o n y ) . Obrazy t a k i e m i e s z c z ą temat. O b r a z y dla l u d n o ś c i wiejskiej r ó ż n i ł y się o d w y k o n y w a n y c h się c a ł k o w i c i e w k o n w e n c j i m a l a r s t w a amatorskiego. Z l u d o w ą dla mieszczan, b y ł y strojniojsze, malowane p ł a s k o , schematycz­ t r a d y c j ą nic ich nie w i ą ż e : ani p o w ó d powstania, ani f u n k c j a nie, jaskrawo w kolorystyce, bogate w s t y l i z o w a n ą we w n ę t r z u , a n i t e m a t y k a , ani f o r m a , a n i s p o s ó b ornamenty­ wykonania. k ę w y s t ę p u j ą c ą w tle i na szatach . T y p o w o ś ć r o z w i ą z a ń ikono­ P o d s t a w ą takiego m a l a r s t w a jest b o w i e m ś w i a d o m a i u k i e r u n ­ graficznych kowana 1 i formalnych ułatwia ustalenie miejsc powstania w i e l u t y c h o b r a z ó w . M a l o w a n o je w w i ę k s z y c h o ś r o d k a c h k u l t u 2 — C z ę s t o c h o w i e , K a l w a r i i Zebrzydowskiej, Odporyszowie i i n . „ L u d o w o ś ć " m a l a r s t w a p o l e g a ł a więc n a p o d p o r z ą d k o w a n i u obserwacja natury, k t ó r a przecież w sztuce ludowej n i g d y nie m i a ł a miejsca. T o t e ż d o ś w i a d c z e n i e s z t u k i opartej n a kanonio, schemacie, k o n w e n o j i — okazuje się w t a k i m malar­ stwie b e z u ż y t e c z n e . Cóż w i ę c pozostaje innego, co p o z w o l i ł o b y ich u j ę c i a u p o d o b a n i o m e s t e t y c z n y m wiejskiej k l i e n t e l i , a t a k ż e n a m dostrzec k u l t u r o w ą o d r ę b n o ś ć takiego malarstwa? na prostocie r o z w i ą z a ń , d y k t o w a n y c h z a r ó w n o o r g a n i z a c j ą pra- że w n i k l i w a analiza g r u p y „ w i e j s k i e j " w plastyce a m a t o r ó w po­ Sądzę, oy, j a k i m o ż l i w o ś c i a m i w y k o n a w c y . Organizacja praoy z w i ą z a ­ z w o l i ł a b y w y r ó ż n i ć pewne cechy, w y n i k ł e z i n n y c h n a w y k ó w na z a ś b y ł a z s e r y j n ą zasadę: zdobniczych i k o l o r y s t y c z n y c h , a m o ż e i c h a r a k t e r u pracy na w k ł a d z i e pra­ r o l i , innej więzi z p r z y r o d ą — ale b ę d ą t o raozej cechy drugo­ p r o d u k c j ą — realizowała więc m a k s i m u m e f e k t u uzyskanego p r z y m i n i m a l n y m r z ę d n e , nie d a j ą c e p o d s t a w y do w y r ó ż n i a n i a tego rodzaju malar­ cy i ś r o d k ó w . ciążące s t w a nawet w najszerzej p o j ę t e j k a t e g o r i i z w i ą z k u ze s z t u k ą l u ­ malarstwo d o w ą . Dlatego t e n rodzaj m a l a r s t w a „ a m a t o r s k i e g o " p o m i n i e ­ ś w i e c k i e w postaci o b r a z ó w . Obraz z r e g u ł y p r z e d s t a w i a ł tema­ m y w dalszych r o z w a ż a n i a c h , p o z o s t a j ą c p r z y d w ó c h grupach t y k ę s a k r a l n ą : M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m , Jezusa, ś w i ę t y c h uprzednio w y m i e n i o n y c h . Pomijając p o s z c z o g ó l n o niewielkie g r u p y l u d n o ś c i , k u wzorom kultury miejskiej, na w s i nie i s t n i a ł o i t d . Obraz służył w i ę c k u l t o w i i w innej formie nie w y s t ę p o w a ł w wiejskiej c h a ł u p i e . Malarstwo o tematyoe religijnej już w siedemdziesiątych G r u p y te w zasadzie p o k r y w a j ą się z p o d z i a ł e m na t e c h n i k i , co w i ą ż e się przede w s z y s t k i m z f a k t e m , iż obrazy na szkło p o w ­ stosunkowo w c z e ś n i e , bo l a t a c h u b . stulecia, zaczęło zanikać, s t a ł y po przerwie n i e m a l 70—80 letniej z inspiraoji z e w n ę t r z n y c h , n a t o m i a s t obrazy o charakterze ludowo-naiwnym na papierze u s t ę p u j ą o placu l i t o g r a f i o m i oleodrukom. N a l e ż a ł o więo do dzie­ i p ł ó t n i e tworzono s ą przez nielicznych „ s a m o r o d n y c h " m a l a r z y , d z i n , k t ó r e o b u m a r ł y jeszoze w okresie n a j w i ę k s z e g o j a k o ich w y p o w i e d ź osobista, d y k t o w a n a przede w s z y s t k i m we­ rozwoju s t r o j u i zdobnictwa. W ł a ś n i e t o z d o b n i c t w o ( w y c i n a n k i , k w i a t y wnętrzną potrzobą, twórczym imperatywem. papierowe) j a k b y w t ó r n i e „ u ł u d o w i ł o " wieszane na ś c i a n a c h ob­ razy litograficzne, d o d a j ą c i m w a r s t w ę swojskiej dekoracji. Obrazy na papierze i płótnie S ą d z ę , że w ł a ś n i e z tego p o w o d u w n i e l i c z n y c h p r z y k ł a d a c h wiejskiej t w ó r c z o ś c i malarskiej z okresu m i ę d z y w o j e n n o g o (Ja- W s y t u a c j i , gdy barwne reprodukcje m a l a r s t w a k o ś c i e l n e g o noozko, B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a ) m a m y do czynionia z k o n t y ­ są tanie i ł a t w o d o s t ę p n o , s t r a c i ł o sens r ę c z n e i c h malowanie. n u a c j ą p o d s t a w o w y c h zasad f o r m a l n y c h t y p o w y c h dla ludowej T y m bardziej, że w ł a ś n i e k u p n e w y o b r a ż e n i a M a t k i Boskiej czy s z t u k i zdobniczej (symotria, d e k o r a c y j n o - k o n w o n e j o n a ł n e trak­ Jezusa s p e ł n i a j ą p o s t u l a t y masowego odbiorcy wiejskiego i m i e j ­ s k ł o n n o ś ć do o r n a m e n t y k i , a n a t u r a l i z m ) — a l j skiego. S ą b o w i e m „ j a k ż y w o " , kolorowo, konwencjonalne, w y ­ towanie k o l o r u , j u ż nie ze s t y l i s t y k ą d a w n y c h o b r a z ó w w y k o n y w a n y c h dla l u d u . idealizowane. M a l a r s t w o w s p ó ł c z e s n o nie jest więc p r z e d ł u ż e n i e m ż y w y c h Czy jest wobec togo miejsce na t w ó r c z o ś ć m a l a r s k ą o chai'ak- jeszcze t r a d y c j i , r ó ż n i się zdecydowanie o d m a l a r s t w a dawnego, terzo r e l i g i j n y m ? Jest, alo na t w ó r c z o ś ć o oochach osobistych, nawet w t e d y , g d y —• j a k w obrazach na szkle — pozornie w y ­ p o w s t a ł ą przede w s z y s t k i m dla siebie, z głębokiej daje się n a j b l i ż s z e p o t r z e b y . P o m i j a j ą o obrazy na szkle, bo to i n n a sprawa, o k t ó ­ dawnemu. W y r a ź n i e dostrzegalna staje się cezura m i ę d z y t r z e m a r o ­ dzajami m a l a r s t w a w y s t ę p u j ą o y m i obecnie na w s i . Pierwsza gru­ pa wownętrznej rej b ę d z i e m o w a w cz. I V , w s p ó ł o z e s n e m a l a r s t w o religijne jest t w ó r c z o ś c i ą w y n i k a j ą c ą z rzeczywistoj p o t r z e b y i n t e r p r e t a c j i re­ t o obrazy o t r e ś c i a c h r e l i g i j n y c h , malowane z p o t r z e b y we­ l i g i j n y c h t r e ś c i . Jest ono ś w i a d e c t w o m , a nawet i f o r m ą p r z e ż y ć w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m dla siebie, sceny g r a w i t u j ą c e w kie­ r e l i g i j n y c h , a k t e m w i a r y , p o s ł a n n i c t w a , w k t ó r y m z a w a r t y jest r u n k u , k t ó r y n a z y w a się zazwyczaj „naiwnym". stosunek D r u g ą g r u p ę s t a n o w i t w ó r c z o ś ć ś w i a d o m i e s t y l i z o w a n a na dawną „ludową", zewnętrznej w y k o n y w a n a przede w s z y s t k i m z do ś w i a t a , do w a r t o ś c i m o r a l n y c h , do transcenden­ tnych przeżyć i doznań. inspiracji Potwierdza to twórczość D o r o t y L a m p a r t , Nikifora, Michała i dla odbiorcy miojskiogo, inteligenckiego (ściślej M a z u r k a , M a r i i W i ś n i o s , K a t a r z y n y G a w ł o w e j czy J ó z e f a F r a n u - m o ż n a b y to o k r e ś l i ć : dla inteligencji, k t ó r a nie jest b e z p o ś r e d n i o siaka, m a l u j ą c y c h pochodzenia d ł a siobie. J o ż e ł i p o d e j m o w a l i t e m a t y k ę s a k r a l n ą , to nie dlatego, c h ł o p s k i e g o , b ą d ź b ę d ą o n i ą —• n a d a ł zachowuje z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , przede w s z y s t k i m u c z u c i o w ą więź z k u l t u r ą l u d o w ą ) . D o tej g r u p y zaliczyć trzeba że b y ł t o j e d y n y d o s t ę p n y i m s p o s ó b pozyskania obrazu, do k t ó ­ cało obecno m a l a r s t w o na szkle. rego m o g l i b y się m o d l i ć , obrazu, k t ó r y b y s p e ł n i a ł konwencjo- 195 �Zofia B a r a i i s k a - D z i ę c i o l o w s k a , Lubiczlco, g m . G r ę b o s z ó w , w o j . t a r n o w s k i e : i l . 1. Śn\ Barbara wśród lilii, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y r u . 4 9 x 3 8 , 5 c m . 1937 г . ; i l . 2. Sw. Anna z Matką Boską, farba k l e j o w a / t e k t u r a , w y m . 47,5 x 36 c m . 1937 r. n a l n ą rok; о!('л\<>су]п%. K a ż d y z n i c h m ó g ł t a k i obraz k u p i ć , jeśli n a i w n o ś c i ą u j ę c i a ś w i ę t e j sceny p r z e s ą d z a o szczególnej poetyce jednak p o d e j m o w a ł tych obrazów. t e m a t sakralny, c z y n i ł to, b y d a ć w y r a z s w y m emocjom, potrzebie bardziej a k t y w n e g o p r z e ż y c i a t r e ś c i A l o o k o ł o 1935 r. m a l a r k a z a m i l k ł a . W y s z ł a za m ą ż , prze­ r e l i g i j n y c h . T w ó r c z o ś ć s t a w a ł a się w ó w c z a s a k t e m m o d l i t w y , roz­ n i o s ł a się do innej w s i . P r z y j ę ł a nazwisko D z i ę c i o ł o w s k a i ani m y ś l a n i e m o sprawach n a j w a ż n i e j s z y c h , obraz — m o r a l i t e t o m . w głowie jej nie p o s t a ł o malować w ł a s n o r ę c z n i e religijne ob­ mające razy, k t ó r e wszyscy z a m o ż n i e j s i gospodarze k u p o w a l i ; k t ó r e po­ na eelu t y l k o p r o d u k c j ę o b r a z ó w dla w s i . Jest niepotrzebne. W y ­ w i n n o się k u p o w a ć . S t a ć j ą b y ł o p r z e c i e ż na t o . M ą ż b y ł stolarzem p a r ł a jo litografia, drukowane reprodukcje k o ś c i e l n y c h o b r a z ó w . a wieś L u b i c z k o , c h o ć t y l k o o 7 k m o d l e g ł a o d Z a l i p i a , z a r z u c i ł a Ł a t w e do nabycia w o d p u s t o w y c h k r a m a c h i u j u ż dawne, t r a d y c y j n e zdobienie. Xie istnieje j u ż j e d n a k ludowe malarstwo sakralne wędrownych s p r z e d a w c ó w lepiej z a s p o k a j a j ą dewocyjne i estetyczne p o t r z e b y Dzięciołowska całkowicie swych umiejętności nie zapom­ odbiorcy. W z r ó s ł z r e s z t ą niepomiernie p o z i o m ż y c i a i nie stanowi n i a ł a . M a l o w a ł a , ale j u ż inaczej, bardziej „ m i e j s k o " . G d y w la­ na ogół ż a d n e g o p r o b l e m u nabycie takiego samego obrazu, j a k i t a c h s z e ś ć d z i e s i ą t y c h odnaleziono j ą , i n i e m a l r ó w n o c z e ś n i e B H Z m a j ą m i e s z k a ń c y miast. ,,Desa" oraz kolekcjoner L u d w i g Z i m m e r e r poprosili j ą o p r z y ­ T y l k o najbiedniejsi, k t ó r y c h nie s t a ć na M a t k ę B o s k ą w zło­ conych ramach, zmuszeni s ą sami n a m a l o w a ć jej wizerunek. G d y b y j e d n a k m o g l i k u p i ć g o t o w y obraz — niechybnie b y t o uczynili. s ł a n i e swych o b r a z ó w — u c z y n i ł a t o s k w a p l i w i e . Z i m m e r e r o w i p r z y s ł a ł a d o ś ć marnie n a m a l o w a n ą k o p i ę Słoneczników Poproszono O b r a z ó w d e w o c y j n y c h nie maluje się ,,dla m i a s t a " . Nie s t a ł y się p r z e d m i o t a m i d e k o r a c y j n y m i — j a k r z e ź b i o n e ś w i ą t k i , V a n Go- gha. j ą w ó w c z a s , a b y s p r ó b o w a ł a w r ó c i ć do swych d a w n y c h o b r a z k ó w . N i e b y ł o to ł a t w o . stylu Dzięciołowska p r ó b o w a ł a j o d n a k s t a ć się na p o w r ó t B a r a ń s k ą . U s i ł o w a ł a n a ś l a ­ stawiano obok k o l o r o w y c h p t a s z k ó w na p ó ł k a c h z k s i ą ż k a m i . d o w a ć s a m ą siebie sprzed lat. N i e w y c h o d z i ł o to dobrze. Dener­ Jedynie obrazy na szkle p r z e s z ł y kulto­ w o w a ł a s i ę , a nawet p r z e s t a ł a na pewien czas m a l o w a ć . P ó ź n i e j wej do estetycznej, ale b y ł o to m o ż l i w e dlatego, że p o j a w i ł y się z n ó w s p r ó b o w a ł a . S i ę g n ę ł a po w z o r y do plansz z k s i ą ż k i Seweryna w s p r z e d a ż y j u ż w t e d y , gdy o d blisko w i e k u p r z e s t a ł y b y ć po­ Polskie trzebne na w s i . P o j a w i ł y się na fali znaleźć formułę ewolucję od funkcji p a m i ą t k a r s t w a i m o d y na cepeliowską sztukę ludową. malarstwo ludowe ( i l . 3, 4). J e d n a k dekoracyjną organizującą trudno całość. jej było Wydzielała w kwadracie ś w i ę t ą s c e n ę , m a l o w a n ą t r o c h ę nieporadnie, p o t e m Jeden z n a m t y l k o l i c z ą c y się p r z y k ł a d ludowego malarstwa o t a c z a ł a j ą szerokim obramieniom k w i a t ó w i roślin. W y c h o d z i ł o na papierze, przeznaczonego dla o d b i o r c y inteligenckiego, ma­ to n i e ź l e , ale b r a k b y ł o w t y c h k a r t o n a c h dawnej p o e t y k i , b r a k larstwa podejmującego wątki religijne. S ą to obrazy Zofii U r o d z i ł a się ona w 1907 r o k u w Z a l i p i u . J a k o malowała ściany s p a j a j ą c e j całość ż y w i o ł o w e j o r n a m e n t y k i (por. i l . 1, 2). B y ł y to w ł a ś c i w i e w y p r a c o w a n i a na zadany t e m a t . Proszono j ą , by ma­ В a r a ń s к i e j - 1) z i ę с i o ł o w s к i e j . dziewczyna l o w a ł a j a k n i e g d y ś , więc p r ó b o w a ł a . d o m ó w , dekoracyjno k a r t o n y , ś w i ę t e obrazy. A l e w m ł o d o ś c i t w o r z y ł a na „ l u d o w o " , g d y ż b y ł t o jej na­ W t r z y d z i e s t y c h l a t a c h z a i n t e r e s o w a ł się n i ą Tadeusz Seweryn t u r a l n y s t y l , jej estetyka. N i e c h c i a ł a w ó w c z a s , a pewnio i nie i n a m ó w i t, b y w y k o n a ł a k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w dla M u z e u m E t ­ bardzo u m i a ł a m a l o w a ć inaczej. Teraz z a ś w r a c a ł a do „ l u d o w o ś c i " nograficznego w K r a k o w i e . N a m a l o w a ł a . D o dziś obrazy te w i ­ z n a m o w y , j a k do k o n w e n c j i , k t ó r a przez te t r z y d z i e ś c i ł a t prze­ szą w m u z e a l n y c h salach. Jest w n i c h z a d z i w i a j ą o e stała już być j e j warstwy ornamentalnej i tematycznoj, żywiołowa zespolenie dekoracyj­ n o ś ć . W ł a ś n i e t a d e k o r a c y j n o ś ć w p o w i ą z a n i u z nieco d z i e c i ę c ą 196 konwencją. M a l u j e , ale dla m i e j s k i c h i n s t y t u c j i , nie dla siebie, n i e dla otoczenia. Maluje z r e s z t ą coraz sprawniej. Raz t y l k o podjęła �I I . 3. Z. B a r a ń s k a - D z i ę c i o l o w s k a Matka Boska z Dzieciątkiem, niowo j . Matka Вояка Gromniczna, t e m a t n o w y , k t ó r y ujęła c a ł o ś c i o w o , r o z w i ą z u j ą c t e m p e r a / k a r t o n , w y m . 5 3 x 4 2 , 5 cm. I ) . 4. Obraz z M a ł o p o l s k i p o ł u d ­ ol./pł., w y m . 6 8 x 5 3 c m . 2. p o l . X I X w . go na, zasa­ w k t ó r y pakuje się m a s ł o . N a j c h ę t n i e j maluje p r z y pomocy zgnie­ dzie obrazka, otoczonego k w i e t n ą b o r d i u r ą . B y l to obraz (wielo­ cionego, starego plastra na r e u m a t y z m . N i k t jej nie u c z y ł . Za­ k r o t n i e p o t e m p o w t a r z a n y i ulepszany) p r z e d s t a w i a j ą c y częła, a b y p o m ó c synowi w odrobieniu lekcji. P ó ź n i e j malowała, Ojca Kolbego w O ś w i ę c i m i u . Obraz, w k t ó r y z a a n g a ż o w a ł a się emocjo­ j u ż dla siebie, dla p r z y j e m n o ś c i . K r y l a się z t y m . na wsi c h ł o p k a nalnie. m a l u j ą c a u w a ż a n a jest w c i ą ż za, „ d z i w n ą " . Z w ł a s z c z a że jej ob­ P o w i e d z i a ł e m , że ź r ó d ł e m religijnych inspiracji innych ma­ razy religijno daleko odbiegają, od wzorów ikonograficznych. l a r z y (na papierze, p ł ó t n i e czy dykcie) b y ł a w e w n ę t r z n a potrzeba. Dzieje się t o j e d n a k w b r e w jej w o l i . W z ó r , g d z i e ś uprzednio zo­ Czasem, j a k u К a t a r z у n у baczony, ulega z biegiem czasu n i e ś w i a d o m e j p r z e r ó b c e , ,,prze- G a w e 1 (ur. w 1895 г.), b y ł a to c h ę ć przystrojenia miejsca w k t ó r y m się mieszka, stworzenia pominaniu". sobie swego w ł a s n e g o , m a l u t k i e g o n i b y — raju. Obrazy M a r i i W i ś n i o s dalekie są od t y c h , k t ó r e akcept uje Przed paroma l a t y stara,, niezdolna j u ż do pracy, z a c z ę ł a Gawlowa p r z y o z d a b i a ć ś c i a n y swej malej izdebki. M a l o w a ł a na s p o ł e c z n o ś ć wiejska. R ó ż n i ą się t e ż od dawnego ludowego larstwa. Różnią dynamiką, t y n k u i na p a p i e r a c h : a n i o ł y , ś w i ę t y c h , M a t k ę B o s k ą ( i l . 5). K o ­ ekspresją, lorowo, d z i c c i ę c o - n a i w n o w r y s u n k u , p i ę k n e W odczuciu ś r o d o w i s k a nie są one w szczerości i de­ koracyjnej p o e t y c k o ś c i . M a l u n k i „ l u d o w e " w swej kompozycji, się nimi jak Heródek aniołkami, które rzeźbił T i staw iał obok siebie na ł ą c e , na, kamieniach w p o t o k u . z r e s z t ą ona sama. N i c nie ma w jej m a l u n k a c h z m i s t y k i , z eks­ tazy, p r z e ż y c i a m ę k i P a ń s k i e j , nic z szukania sensu istnienia, moralnych. pozbawiona, z w ą t p i e ń Wiara i wahań. Gawłowej Nic nie jest bezdyskusyjna, zakłóca pierwiastka, ma­ tematu, dekoracyjnego. „ l u d o w o " . Są obce, raczej dziwne, j a k wszystko co r o b i W i ś n i o s . N i e w y k o n u j e ona b o w i e m M a l a r k a zabiega, j e d n a k o uznanie. Wcale nie chce b y ć pro­ gramowo „ z g r z e b n a , " . A b y p o k a z a ć s w ą s p r a w n o ś ć , r o b i kopie z p o c z t ó w e k , r e p r o d u k c j i , maluje sceny l e ś n e i egzotyczne ( i l . 9). R e l i g i j n o ś ć Ga,włowej jest dobra,, prosta i ufna. T a k ą jest problemów ornamentyki, ujęciem m a k a t , nie d ą ż y do zdobienia swego wnętrza,. w b a r w n o ś c i , w s y m e t r i i i r y t m i c e , która, je organizuje. Otaczała brakiem indywidualnym przekonania o sensie i ł a d z i e ś w i a t a . Takie t e ż są jej o b r a z k i . Maluje je c h ę t n i e , A l e n a p r a w d ę s o b ą jest t y l k o w t e d y , g d y się poddaje transowi malowania. Z w ł a s z c z a gdy pracuje szybko, szkicuje t y l k o s c e n ę , k t ó r ą p r z e ż y w a w d u ż y m n a p i ę c i u e m o c j o n a l n y m , w nocy, cza­ som j u ż przed ś w i t e m , zmęczona,, bliska stanom luje siebie m y ś l ą o i n n y c h . z w i d o c z n ą p r z y j e m n o ś c i ą , w c i ą ż jeszcze nie dla p i e n i ę d z y . M a ­ luje l u d z i o m , k t ó r y c h l u b i . D z i e l i się z n i m i obrazami j a k d o b r ą nowiną. Takie obrazy, robione w ł a ś n i e na ..luzie", szkicowo, na, z ł y c h papierach ( k t ó r y c h nie musi s z a n o w a ć ) m a j ą najsilniejszy w y r a z . Nie O d k i l k u l a t , gdy t w o r z y na s p r z e d a ż , stara się p r z e d s t a w i a ć halucynaeyj- n y m . Z a p o m i n a w t e d y o t y m , co p o w i e d z ą s ą s i e d z i , nie k o n t r o ­ szuka w n i c h — j a k pocieszenia. Maluje Ga,wlowa — r a d o ś c i ani sceny o d u ż y m napięciu radosnego dramatycznym, coraz t o nowe t e m a t y religijne, historyczne, obyczajowo-ludowe bolesne — biczowanie, m ę k ę , ś m i e r ć . Szuka w n i c h sensu cier­ (Krakowiacy). pienia, k t ó r e s t a ł o się w a r u n k i e m odkupienia, G d y nie jest pewna, czy intencje jej b ę d ą p r a w i d ł o w o odebrane, dodaje obrazu. Oto Arka podpis — wprost na odpowiednim miejscu Noego. W wodzie l e ż ą p o k o t e m postacie. „ J u s są z a t o p i e n i " — pisze m a l a r k a , a b y nic b y ł o w ą t p l i w o ś c i . Maria W iś n io s (ur. w 1914 r.) t w o r z y od przeszło • dwudziestu l a t , p r z e w a ż n i e ś w i ę t e obrazy, malowane a,kwarelą, również i tych, k t ó r z y te cierpienia z a d a j ą . S ą to obrazy czasem nawet mroczno, bliższe mistyce niż ewangelicznej p r z y p o w i e ś c i . N a t o m i a s t w t e d y , gdy W i ś n i o s m y ś l i o s ą s i a d a c h , stara się b y ć j a k najbardziej konwencjonalna, zbliża się do b a n a ł u , naturalistyczncj poprawności. t e m p e r ą , rzadziej k r e d k ą . W y k o n u j e je na d u ż y c h arkuszach pa­ s t r o w a ć " , d ą ż ą c usilnie kowego papieru, na czystej stronie tapet, kartonie, pergaminie, świętych Przestaje do ckliwej, „wyrażać", zaczyna landrynkom a( ' j „ilu­ Imhiości przedstawień. 197 �cję d e k o r a c y j n ą , t a k c h a r a k t e r y s t y c z n ą dla ludowego m a l a r s t w a . L u d o w e s ą r ó w n i e ż r z e ź b y Franusiaka, i w n i c h toż o d w o ł u j e się do bliskiego sobie d o ś w i a d c z e n i a wiejskiego. T a m j e d n a k , gdzie p u n k t e m w y j ś c i a staje się obserwaoja p r z y r o d y , jest amatorem p o d o b n y m i n n y m , a m a t o r e m — p r z y z n a j ę — m a l u j ą c y m w nieco naiwnej k o n w e n c j i . G d y b y m nie znał chłopskiego rodowodu Franusiaka, nie w y c z y t a ł b y m go w s p o s ó b p r z e k o n u j ą o y z jego k r a j o b r a z ó w . Z prac Franusiaka nie d o m y ś l i ł b y m się t o ż n a p i ę ć emocjonalnych, k t ó r e je p o p r z e d z a ł y i k t ó r y c h ofektem s ą jego r z e ź b y i obrazy. W twórczości, k t ó r ą t u o m a w i a m , emocja odgrywa rolę bardzo i s t o t n ą . M o ż e nawet nie m n i e j w a ż n ą n i ż konwencja w y ­ r a z u zwana s t y l e m . M ó w i się b o w i e m wiele o upodobaniach este­ t y c z n y c h , ale prawie wcale o charakterzo ś w i a d o m o ś c i , z w ł a s z c z a religijnej. Tymczasem w ł a ś n i e ś w i a t o p o g l ą d wydaje się n i e k i e d y najważniejszy — jako p r o d u k t k u l t u r y chłopskiej i wyraz jed­ n o s t k o w y c h p o s z u k i w a ń , k t ó r y c h granice s ą przez t ę k u l t u r ę zde­ terminowane. W t y m miejscu p o s ł u ż ę się p r z y k ł a d e m o b r a z ó w Mazurka M i c h a ł a (1903—1959). M a l o w a ć z a c z ą ł p ó ź n o , dopiero w t o d y g d y ciężko chory z d a ł sobie s p r a w ę , że zbliża się do kresu swego ż y c i a . P r a c o w a ł w o g r o m n y m n a p i ę c i u , d z i e ń i noc, k r y j ą c swe obrazy p r z e d oczami l u d z i , nawet ż o n y . W c i ą g u trzech z i m o w y c h m i e s i ę c y w y k o n a ł k i l k a n a ś c i e o b r a z ó w , w zdecydowanej szości o tematyce więk­ 4 religijnej . Co c h c i a ł przez nie w y r a z i ć ? Czemu t w o r z y ł je r e s z t k a m i sił, w p o ś p i e c h u , w y ś c i g u ze ś m i e r c i ą ? Czemu w y b r a ł t a k ą w ł a ś n i e f o r m ę p r z e s ł a n i a , a nie i n n ą — b l i ż s z ą doświadczeniom swego ż y c i a ? N i e b y ł p r z e c i e ż malarzem, c h o ć z a j m o w a ł się w i e l o m a r z e m i o s ł a m i , w t y m i a r t y s t y c z n y m i . Po ojcu — u p r a w i a ł ciosiołk ę i r z e ź b i ł ś w i ę t e postacie i szopkowe f i g u r k i . B y ł zdunem, l u t n i k i o m , stolarzem i k o w a l e m . W l a t a c h d z i e c i ń s t w a i m ł o d o ś c i П. б. K a t a r z y n a G a w e ł , Z i e l o n k i , w o j , k r a k o w s k i e c h o d z i ł z w y k o n a n ą przez siebie s z o p k ą , u k ł a d a ł t e k s t y j a s e ł k o ­ wych przedstawień, m u z y k ę . W y b u d o w a ł też własnoręcznie dom i p r z y o z d o b i ł d r z w i p ł a s k o r z e ź b ą o tematyce religijnej. W po­ b l i ż u d o m u p o s t a w i ł k u ź n i ę , k o w a l e m b y ł d o b r y m i lubił to za­ T a k i e d w a bieguny, m i ę d z y k t ó r y m i r o z p i ę t a jest t w ó r c z o ś ć , widoczne s ą i u i n n y c h w s p ó ł c z e s n y c h malarzy. Franusiak Oto Józef 3 (ur. 1914 r . ) . Maluje on j a k b y w d w ó c h r ó w n o ­ l e g ł y c h k o n w e n c j a c h : amatorskiej i l u d o w e j ( i l . 10, 11). Scenki j ę c i e . N i g d y j e d n a k nie m a l o w a ł . Szukając p r z y c z y n , dla k t ó r y c h za ś r o d e k przekazania obrał właśnie malarstwo n u r t u j ą c y c h go m y ś l i i d o z n a ń , z w r ó ć m y u w a g ę na w a ż n y f a k t w jego ż y c i u . U r o d z i ł się w B r z e ż a w i e , na obyczajowe, k r a j o b r a z y — w y n i k a j ą z obserwacji ś w i a t a , z szu­ P o g ó r z u P r z e m y s k i m i p r z e ż y ł t a m 41 l a t , otoczony szacunkiem, kania trójwy­ silnie z r o ś n i ę t y ze ś r o d o w i s k i e m , m i e j s c o w y m i z w y c z a j a m i i ob­ spo­ r z ę d a m i . W l a t a c h w o j n y m u s i a ł j e d n a k swój d o m o p u ś c i ć , o s i a d ł realistycznej zasady p o r z ą d k u j ą c e j przedmioty miarowe na p ł a s z c z y ź n i e obrazu. N a t o m i a s t Matki Boskie, w i t e w k w i a t a c h , p r z y j m u j e m y za „ l u d o w e " , p o n i e w a ż Franu­ w ó w c z a s na D o l n y m Śląsku, w Ryczeniu koło Góry. Zmieniał siak p r z y j ą ł w n i c h k o n w e n c j ę b l i s k ą d a w n y m l u d o w y m obrazom. nie t y l k o otoczenie, ale i ś r o d o w i s k o k u l t u r o w e . T o , do czego P r z y j ą ł z a s a d ę dekoracyjnego p o t r a k t o w a n i a t e m a t u , p o ł ą c z e n i a p r z y w y k ł — b u d z i ł o u ś m i e c h p o l i t o w a n i a , n a r a ż a ł o go na d r w i ­ w i z e r u n k u z o r n a m e n t y k ą , p ł a s k o z d o b i ą c ą szaty i o r g a n i z u j ą c ą n y . Ze s w o j ą s z o p k ą , z a m i ł o w a n i a m i — w y d a w a ł się o d m i e ń c e m obraz. K w i a t y stylizuje, t r a k t u j e u m o w n i e , bez t r o s k i o relacje z innego ś w i a t a , r e l i k t e m czasu, k t ó r y w t y m miejscu j u ż dawno wielkościowe p r z e m i n ą ł . D z i e l i ł y go od nowego otoczenia n a w y k i k u l t u r o w e , wobec siebie i wobec realistycznie traktowanej twarzy. Ludowość s p o s ó b b y c i a , w r a ż l i w o ś ć a r t y s t y c z n a (na wiersz, m u z y k ę , p r z y ­ Marii Wiśnios dostrzegam w jej mentalności, r o d ę ) , g ł ę b o k o r o z w i n i ę t e życie duchowe, z a m i ł o w a n i e r z e ź b i a r ­ w t y m , co j ą ł ą c z y z czasem p r z e s z ł y m c h ł o p s k i e j k u l t u r y . N i e skie. B y ł y to p r z e c i e ż l a t a o k u p a c j i i powojennego n a ś l a d u j e r o z w i ą z a ń , k t ó r e odbieramy d z i ś j a k o „ s t y l " , ale spo­ t y c h ziem. L a t a raczej p o e t y k i wosternu n i ż wiejskiej sielanki. s ó b , w j a k i i n t e r p r e t u j e t e i n a t , zbliża j ą do togo, co odczuwam jako chłopską świadomość religijną i e s t e t y c z n ą . zasiedlania Czuł się samotny, w y o b c o w a n y . M ó w i ł , że jest j a k drzewo w y r w a n e z k o r z e n i a m i i rzucone na o b c ą z i e m i ę . P r z e ż y w a ł sta­ W p o j ę c i u wieloznacznym, j a k i m jest „ l u d o w o ś ć " , czasem n y depresji, p o g r ą ż a j ą c się w r e l i g i j n y c h r o z m y ś l a n i a c h . W jego zwraca n a s z ą u w a g ę aspekt p o w s z e c h n o ś c i , k i e d y indziej w y r a z listach c z ę s t o w ó w c z a s p o j a w i a j ą się s ł o w a „ m i ł o ś ć " i „ d u c h o ­ f o r m a l n y (styl) czy z w i ą z e k z p e w n ą f o r m a c j ą m y ś l e n i a i odczu­ wość". w a n i a ś w i a t a . W tej w ł a ś n i e k a t e g o r i i m ó w i ę o l u d o w o ś c i M a r i i wspomina o m i s t y c z n y m charakterze jego w i a r y . B y ł o m u c i ę ż k o , Jadwiga M a l i n o w s k a , sumienna biografka Mazurka,/ W i ś n i o s . E l i m i n a c j a szczegółu, m o n u m e n t a l i z m w y n i k ł y z p r o ­ nio u m i a ł się p r z y s t o s o w a ć do n o w y c h w a r u n k ó w , c h o r o w a ł , s z u k a ł p o r c j i i syntetycznego pomocy w szpitalu psychiatrycznym. widzenia, t r a k t o w a n i e k o l o r u dekoracyj­ nie, a nie funkcjonalno-realistycznie, h i e r a t y c z n o ś ć , s t a t y k a u j ę c i a , Psycholog p o w i e d z i a ł b y w t y m miejscu — ucieczka w cho­ wyczucie r ó w n o w a g i k s z t a ł t ó w , r y t m i k i i w a l o r ó w s y m e t r i i — r o b ę , k o n f l i k t m i ę d z y o s o b o w o ś c i ą w r a ż l i w ą , o d u ż y m poczuciu wszystko to c z y n i m a l a r s t w o p a n i W i ś n i o s bliższe k u l t u r z e , a więc własnej godności, a nowymi warunkami życia. i sztuce ludowej niż j a k i e m u k o l w i e k i n n e m u k r ę g o w i kulturo­ wemu. . . L u d o w o ś ć " Franusiaka w i d z i m y z a ś przez p r y z m a t stylu jego k w i e t n y c h M a d o n n . Przez t o , że p r z y j m u j e w nioh k o n w e n ­ 198 Mazurek m i a ł ż o n ę , troje dzieci. Bogato życie w e w n ę t r z n e r o z ł a d o w y w a ł w m o d l i t w i e , w p r z e m y ś l e n i a c h . G d y c z u ł , że opu­ s z c z a j ą go siły, z a c z ą ł m a l o w a ć . M a pewnie r a c j ę M a l i n o w s k a , g d y zastanawia się, ozy u c z y n i ł b y to pozostając w dawnym �ś r o d o w i s k u , gdzie b y l z r o z u m i a n y , gdzie czul się p o t r z e b n y . „ N a , , ( . . . ) P i e r w o t n a , dewocyjna funkcja obcj^m gruncie — pisze — gdzie r z e c z y w i s t o ś ć o d s u n i ę t a na p l a n dalszy — g ó r u j e idea w y r a ż e n i a przestała dos­ t a r c z a ć oparcia i duchowej s t r a w y , m a l a r s t w o s t a ł o się o s t a t n i ą obrazu religijnego zostaje wewnętrz­ 8 nych refleksji". — zauważa Malinowska . Mazurek f o r m ą w y p o w i e d z i i ucieczki. M o ż e b o d ź c e m b e z p o ś r e d n i m sta­ interpretuje wzorce zapożyczone z ikonografii ły się studia malarskie syna? Z d o b y w a o d b i o r c ę i cel: przekaza­ zachodniej i wschodniej. Spaja je w j e d n ą c a ł o ś ć . Czyni t o nie wszystkiego w m a l a r s k i m testamencie. Maluje j a k jak gdyby sądzę — świadomie. Nie przypadkiem też Matka — Boska w ekstazie, w p o ś p i e c h u , p r z y ś w i e c y , s ł a b n ą c z g ł o d u , „ b y z d ą ­ u p o d a b n i a się w s t r o j u , a nawet w t y p i e u r o d y do wiejskiej ko­ ż y ć " . Z n i e c i e r p l i w o ś c i ą o o z e k i w a ł p o w r o t u syna, aby jeden po b i e t y . P ł a s z c z zatraca p o d o b i e ń s t w o z m a f o r i o n e m , p r z y p o m i n a d r u g i m o d s ł a n i a ć p r z y k r y t e gazetami obrazy, z n a p i ę c i e m bada­ c h u s t ę . Podobnie c h ł o p s k a chusta u p i ę t a zostaje na jej g ł o w i e , j ą c w r a ż e n i e jakie a w r ą c z c e Pana Jezusa p o j a w i a się w i ą z a n k a k w i a t ó w ż y w o p r z y ­ 5 wywierają..." . Co p r z e d s t a w i a ł y te obrazy? J a k i e t o t r e ś c i p r a g n ą ł umie­ r a j ą c y c z ł o w i e k p r z e k a z a ć swemu synowi? W y o b r a ź n i a podsuwa n a m wizję Boscha, Gustava Moreau, n i e p o k ó j v a n Goghowskich p ł ó c i e n . N i c z tego. M a z u r e k s k r u p u l a t n i e malował wizerunki ś w i ę t o , M a t k ę B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m ( i l . 13), O s t a t n i ą W i e c z e r z ę , P o j m a n i e , Chrystusa p r z e d P i ł a t e m ( i l . 12), Serce Jezusa... Za­ w a r ł w n i c h ł a d u n e k swego n i o p o k o j u , t r o s k i , w i a r y i nadziei. „ P r z y ś w i e c a ł o m u , j a k m o ż n a się d o m y ś l a ć , pragnienie zawar­ cia idei m a j ą c y c h zbawczy w p ł y w n a s k ł ó c o n y c h , walczących 6 z s o b ą l u d z i — idee „ M i ł o ś c i " i „ D u c h o w o ś c i " . . . " p o m i n a j ą c a ludowe b u k i e t y . M a l i n o w s k a , o d n o t o w u j ą c to s k r u ­ pulatnie, podsumowuje. ,,(...)celem malarza było stworzenie przedstawienia j a k n a j b l i ż s z e g o sobie, uosobienie i d e i c h ł o p s k i e j Matki 9 Bożej" . Z a p o m i n a m y c z ę s t o o r o l i s z c z e g ó ł u , pozornego d r o b i a z g u , a p r z e c i e ż n i e g d y ś s p ó r o przecinek czy i n n y , p o z o r n y drobiazg, w i ó d ł do schizm, rozbicia k o ś c i o ł ó w . D l a M a z u r k a szczegół i n ­ t e r p r e t a c y j n y w i ą z a ł się z p r z e m y ś l e n i e m sensu i d o ś w i a d c z e ń jogo ż y c i a . A b y o t y m p o w i e d z i e ć i n n y m — nie potrzebował r o z b u d o w y w a ć w a r s t w y t e m a t y c z n e j , sięgać do alegorii, symbo­ l i k i , eschatologicznych w i z j i . P r z e r a s t a ł o to z r o s z t ą jogo m o ż l i ­ Nasuwa się m y ś l o B a z y l i m A l b i c z u k u , k t ó r y analogiczne w o ś c i , w y p o w i a d a ł się w i ę c i n t e r p r e t u j ą c t e m a t o k r e ś l o n y przez 7 t r e ś c i w y r a ż a w s w y m m a l a r s k i m dziele . A l e A l b i c z u k przeciw­ k o ś c i e l n ą i k o n o g r a f i ę . C h c ą c w y p o w i e d z i e ć siebie, swoje p r z e m y ­ stawia ludzkim n a m i ę t n o ś c i o m h a r m o n i ę przyrody, w p o r z ą d k u ś l e n i a — m a l o w a ł obrazy, pozornie t y l k o konwencjonalno w to- wszechświata widząc „ k s z t a ł t miłości", Mazurek zaś prowadzi matyce. n a s z ą m y ś l do spraw, w k t ó r y c h k u l m i n u j e się sens ludzkiego losu — do p a m i ę c i O f i a r y i Odkupienia. A Nikifor? życia. Było jeszcze Malowanie b y ł o dla niego sposobem, f o r m ą czymś — moralitetom, prawdą głoszoną P r z y o g l ą d a n i u t y c h o b r a z ó w w a ż n y jest nie t y l k o t e m a t i p r z e k a z y w a n ą ludziom w tysiącach małych obrazków, z k t ó ­ ikonograficzny, ale i olomenty pozornie m a ł o z n a c z ą c e , wniosio- r y c h ż a d e n nie b y ł r e p l i k ą drugiego. N i k i f o r (1895(?)—1968) w y ­ ne przez malarza. Zwróćmy na nie u w a g ę , ono to bowiem po­ rósł w k r ę g u k u l t u r y c h ł o p s k i e j , k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , i to s z e r z a j ą t r e ś c i religijne zawarte w temacie obrazu, n a d a j ą c im w a ż y ł o w d u ż y m s t o p n i u n a jego t w ó r c z o ś c i . N a j w y r a ź n i e j w i ­ odbiorcy. doczne jest t o w z a m i ł o w a n i u do dekorowania swego pomieszcze- wymiar przesłania bezpośrednio z w r ó c o n e g o do I I . G. K. G a w e ł , Chryelue w lodzi, t e m p e r a / p l y t a , w y m za­ r 66 X 83,5 "om. 29.9 �I nia i p r z e d m i o t ó w . W p o k o j u N i k i f o r a z p i ę ć d z i e s i ą t y c h l a t ( i l . 25, 26) s t a ł piec p o k r y t y g l i n ą i bielony, malarz w y r y s o w a ł na n i m siatkę „kafli", zdobiąc k a ż d y prostym ornamentem nym umieszczo­ w ś r o d k u p ł a s z c z y z n y . O r n a m e n t o w a n ą na w z ó r l u d o w y m i a ł t e ż s k r z y n i ę , w k t ó r e j t r z y m a ł wszystkie swoje malunki, w z o r n i k i i rzeczy, ornamentowana b y ł a kasetka p o d r ę c z n a , któ­ r ą z a b i e r a ł ze s o b ą w y c h o d z ą c z d o m u . N a ś c i a n a c h , w trzech c z w a r t y c h i c h w y s o k o ś c i , a m o ż e i nieco w y ż e j , p r z y k l e j o n e b y ł y t a k , że d o t y k a ł y się brzegami, d u ż e reprodukcje z czasopism oraz znalezione g d z i e ś p o r t r e t y . N i e k t ó r e jednobarwne, s p ł o w i a ­ ło, przechowywane przez d ł u g i e l a t a , inne świeżej p r o w e n i e n c j i , kolorowe, z „ P r z e k r o j u " , „ Ż o ł n i e r z a Polskiego" i i n n y c h p i s m . W zgodzie ze s o b ą w i s i a ł y , j a k ś w i ę t e obrazy, w i z e r u n k i Fran­ ciszka J ó z e f a , Piusa X I , P i ł s u d s k i e g o , R y d z a - Ś m i g ł e g o , Mościc­ kiego, B i e r u t a , Stalina, Rokossowskiego, ś w . M i k o ł a j a . O k r e ś l e ­ nia „ j a k ś w i ę t e o b r a z k i " nie w y m y ś l i ł o m . N i k i f o r w i d z ą c moje zdziwienie, iż t a k r ó ż n e o s o b i s t o ś c i zgodnie ze s o b ą k o e g z y s t u j ą na trzech ś c i a n a c h jego k r y n i c k i e g o p o k o j u , s k o m e n t o w a ł to m ó w i ą c , że w niebie t e ż wszyscy święci p r z e b y w a j ą razem. M o ­ jego zdziwienia nie z a p o m n i a ł , i po p a r u l a t a c h , g d y m i e s z k a ł przez k i l k a t y g o d n i u mnie w Warszawie, n a m a l o w a ł obrazek, na k t ó r y m po o b u stronach o k r ą g ł e g o stoliczka, na t l e s ą d e c k i e g o p e j z a ż u s t o j ą w gali przepijając m i t e n obrazek świata mundurów Józef Piłsudski i Józef Stalin, do siebie w ó d k ą , n a l a n ą do k i e l i s z k ó w . Wręczając u ś m i e c h a ł się, w i e d z i a ł p r z e c i e ż lepiej, j a k i jest porządek, a obrazek miał zapewne moje wątpliwości całkowicie rozproszyć. Dopóki sprawy s p r z ę t ó w , a nawet wnętrza, dekoracji ornamentyki bordiur niektórych dotyczyły estetyki obrazków ( i l . 20), „ l u d o w o ś ć " N i k i f o r a nie p o d ł o g a d y s k u s j i . U t r w a l o n e za m ł o d u n a w y k i , i miasteczkach pogłębione okolic żebraczą wędrówką Muszyny, pozwalały m u po wsiach identyfikować się z k u l t u r ą w s i ł e m k o w s k i c h . W y s t ę p o w a ł o t o j e d n a k t y l k o na „ n i ż s z y m " poziomie realizacji jego ż y c i a , a więc t y m , k t ó r y o k r e ś l a ł y n a w y k i ś r o d o w i s k o w e . N a „ w y ż s z y m " poziomie ż y c i a duchowego d o m i n u j ą c ą rolę o d e g r a ł y w ł a s n e p r z e m y ś l e n i a , szcze­ g ó l n a interpretacja w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , odtwarzanych z frag­ m e n t ó w lepiej czy gorzej z r o z u m i a n y c h i z a p a m i ę t a n y c h k o ś c i e l ­ n y c h l e k c j i , a przede w s z y s t k i m z p r z e ż y c i a o b r a z ó w w i d z i a n y c h w ł e m k o w s k i c h cerkiewkach i k a t o l i c k i c h k o ś c i o ł a c h . 7 M a r i a W i ś n i o s , Rataje, g m . W ą c h o c k , w o j . kieleckie: i l . 7. Prze­ bicie boku, w y m . 1 0 0 x 5 0 c m . , i l . 8. Chrystus w grobie, w y n v 9 0 x 3 0 cm. -i 200 Malar3tw-o N i k i f o r a r ó ż n i się o d ludowego w ł a ś n i e t y m , że jest ono d y n a m i c z n ą o p o w i e ś c i ą , żywą, w y k ł a d n i ą p r a w d , do k t ó r y c h N i k i f o r sam d o s z e d ł . T a m , gdzie w ł a d z a k s i ę d z a jest p e ł n a , a k a t e c h i z m i podsta­ wowe n a u k i w s p ó l n e są w s z y s t k i m i jednoznaczne — n a s t ę p u j o �kodyfikacja świętych „zadania", z każdym obrazów. Każdy z nich w i ą ż e się w ł a ś c i w y i z a c h o w a ń . Obraz ś w i ę t y ma repertuar określono o p o w i a d a ł rzeczy p i ę k n o , straszne i w z n i o s ł e , ale i n n i , g d y j u ż modlitw z a p a n o w a ł a m o d a na N i k i f o r o w e o b r a z k i , p a t r z y l i na nie szuka­ jest w ó w c z a s symbolem, zrozumia­ ł y m dzięki n a u k o m w y n i e s i o n y m z d o m u i k o ś c i o ł a . A l e N i k i f o r nie m a l o w a ł o b r a z ó w „ d o m o d l e n i a " , o b r a z ó w konwencjonalnych. Z ułamków usłyszanych czy treści religijnych stworzył własny, konsekwentny j ą c n a i w n o ś c i t r e ś c i , p i ę k n e g o k o l o r y t u , nostalgicznego piękna k r a j o b r a z u . Tymczasem dla N i k i f o r a w a ż n a b y ł a i f o r m a artysstyczna, i t r e ś ć ideowa. O niej m y ś l a ł przede w s z y s t k i m , reszta zobaczonych b y ł a j u ż t y l k o r e a l i z a c j ą zamierzenia. R e a l i z a c j ą z n a k o m i t ą , — światopogląd jako że k r y n i o k i „ j u r o d i w y " m i a ł n i e z w y k ł y dar m a l a r s k i , po­ w y j a ś n i a j ą c y m u ś w i a t — i t o w ł a ś n i e p o k a z y w a ł w s w y c h ob­ czucie k o l o r u i ekspresji, w y ć w i c z o n o na co n a j m n i e j k i l k u d z i e ­ razach. Malowanie b y ł o b o w i e m dla N i k i f o r a f o r m ą sięciu t y s i ą c a c h n a m a l o w a n y c h przez siebie o b r a z k ó w . apostolstwa, a obrazy — m o r a l i t e t e m , p r z e s t r o g ą . S t a ł o się t e ż dla togo cięż­ W ś r ó d r ó ż n y c h t e m a t ó w b y ł y i t a k i e , do k t ó r y c h stale w r a ­ ko d o ś w i a d c z o n e g o ż y c i e m i k a l e c t w e m c z ł o w i e k a j a k b y psycho­ c a ł : N i k i f o r w i t a n y serdecznie w r ó ż n y c h domach, u c z t y mala­ terapią. Nadzieją i wiarą. r z y . . . P y t a ł e m go o sens t y c h uczt. W y j a ś n i ł , że malarz jest b l i ­ N i k i f o r chyba nie p o m y ś l a ł n i g d y , że jest kacerzem, że t o , co m ó w i , niezgodne jest z o f i c j a l n ą d o k t r y n ą . T r u d n o ś c i poro­ żej Boga, p o n i e w a ż t w o r z y , po ś m i e r c i malarze z a s i ą d ą więc p r z y w i e l k i m , w s p ó l n y m stole z Panem. M a l o w a ł t o w setkach zumienia się z l u d ź m i i n i e u f n o ś ć wobec w s z y s t k i c h a d m i n i s t r a ­ wersji. t o r ó w ziemskich k o ś c i o ł a s p r a w i ł a , że c a ł k o w i c i e w i e r z y ł głoso­ d z i a ł Pan w p o n t y f i k a l n y m n a k r y c i u g ł o w y , a p r z y p o z o s t a ł y c h Zawsze u szczytu perspektywicznie! u j ę t e g o w i w e w n ę t r z n e m u . B y ł zarazem g ł o w ą k o ś c i o ł a , k t ó r y s t w o r z y ł b o k a c h — malarze. W s k a , z y w a ł y w akoie i n t u i c y j n e g o poznania, j a k i k a p ł a n e m tego kościoła., r y n y i czarne fontazie, charakterystyczne a t r y b u t y m ł o d o p o l ­ a zarazem j e d y n y m jego w y z n a w c ą . M a l o w a ł o b r a z k i , w k t ó r y c h skiej b o h e m y , z k t 6 r A . . a e t k ^ ł . j i e . . j e s z c z c _ j a k p _ m ł o d x . _ c h ł o p i e o . n a to w y r a ź n i e stołu sie­ czarne pele­ 201 �I I . 10. Szosa do Grybowa, akwarela, w y m . 2 4 , 5 x 3 4 , 5 cm, 1963. I I . 11. Matka Boska Częstockoicska, akwarela, w y m . 3 7 , 5 x 2 4 , 5 c m . I I . 12. M i c h a ł Mazurek, R y c z e ń , g m . G ó r a , w o j . l e s z c z y ń s k i e , Matka Boska z Dzieciątkiem, ol./pł., wym. 58x43 cm. �I I . 13. M. Mazurek, Chrystus przed Piłatem, ol./karton, wyra. 69 X 96 cm. 1039 i'. Tl. 14. Л1. Mazurol W ó w c z a s to f o r m o w a ł a się jego o s o b o w o ś ć , jego w y o b r a ź n i a , jego przekonania. W i e d z i a ł , że jego p o w o ł a n i e m jest b y ć mala­ rzem, t o t e ż przez całe ż y c i e p o d k r e ś l a ł w swoim s t r o j u (rzeczy­ w i s t y m i n a obrazach) akcesoria, k t ó r e w jego p r z e ś w i a d c z e n i u w i ą z a ł y się z o s o b ą malarza. Pozbawiony w ł a s n e g o nazwiska — n a z w a ł się w ó w c z a s „ M a t e j k ą " . N i k i f o r w i e r z y ł w życie pozagrobowe. P r z e d s t a w i a ł je rea­ listycznie, j a k b y to b y ł o jeszcze jedno, t y l k o lepsze w y d a n i e ziemskiego b y t u . Święci w niebie nosili w zimie nauszniki, a b y i m nie b y ł o z i m n o , j e ź d z i l i d o r o ż k a m i n a „ b a l o n a c h " , jak za­ m o ż n i goście k r y n i c c y , g o t o w i więcej z a p ł a c i ć , aby ich nie t r z ę s ł o na w y b o i s t y c h ulicach. B a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a ł siebie na obra­ zach, b y ł o to j a k b y marzenie i w i a r a w s p r a w i e d l i w o ś ć tego drugiego, „ p r a w d z i w e g o " ż y c i a . B i e d n y k r y n i c k i analfabeta — p r z e d s t a w i a ł t a m siebie j a k o duchownego, c z y t a j ą c e g o w p i ę k ­ n y m p o k o j u ś w i ę t e księgi, m a l u j ą c e g o , g r a j ą c e g o na skrzypcach. P r z e d s t a w i a ł też siebie s t o j ą c e g o p r z y o ł t a r z u k o ś c i e l n y m . D l a p e w n o ś c i w i z e r u n e k swój o p a t r y w a ł p o d p i s e m : „Matejko" lub „ M a l a r z " . Czasem a s y s t o w a ł t y l k o postaci w szatach pont y f i k a l n y o h , j a k b y s ł u ż ą c r a d ą czy d o n o s z ą c , czasem d e c y d o w a ł sam. G r o ź n i e w y m i e r z o n y palec s k a z y w a ł j e d n y c h na raj, d r u ­ gich na p o t ę p i e n i e . K i e d y ś z a s t a n o w i ł a m n i e scena w k o ś c i e l e , k t ó r y cały obwie­ szony b y ł k i e ł b a s k a m i . N a w i d o c z n y m miejscu w i d n i a ł a powie­ szona na sznurze k o b i e t a , a N i k i f o r p r z y o ł t a r z u demonstracyj­ n y m gestem s k a z y w a ł j ą na ś m i e r ć i p o t ę p i e n i e . T o t y ? — za­ p y t a ł e m , w s k a z u j ą c g r o ź n ą , trochę, C h a p l i n o w s k ą p o s t a ć p r z y o ł t a r z u . S k i n ą ł g ł o w ą i u ś m i e c h n ą ł się p r z y p a t r u j ą c namalowanoj soenie. Co oi t a k o b i e t a z r o b i ł a ? — c i ą g n ą ł e m . Ona mnie 14 �I I . 15. Obraz s ł o w a c k i , Sąd Ostateczny, zawszo oszukuje w sklepie oszukuje... z d e n e r w o w a ł mięsnym, p ł ó t n o , w y m . 240 X 152 c m . I I . 10. D o r o t a L a m p a r t , Zawoja, w o j . bielskie. Niebo w y m . 129 X 84 c m . na kiełbasie, się. T o za, to j ą s k a z a ł e ś ? oszukuje Poważnie s k i n ą ł g ł o w ą i r o z e ś m i a ł się z s a t y s f a k c j ą nieco sadystyczną. O c z y w i ś c i e ś w i a t N i k i f o r o w y c h o b r a z k ó w to nie t y l k o sceny C h o ć b y z tego p o w o d u inna jest , , n a , i w n o ś ć " dziel zachodnio-niemiockiego prof, dr czy -znakomitego chirurga Jana Kossakowskiego,- i n n a z a ś W ł a d y s ł a w a okulisty dr. Papsa Kybkow- skiego czy N i k i f o r a . W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u r n a m y do c z y ; religijne. Skoro się j u ż jest malarzom i t r a k t u j e to j a k o swe po­ nienia z „ n a i w n o ś c i ą " n a d b u d o w a n ą na p o d ł o ż u k u l t u r y w o ł a n i e oraz z a w ó d ( w y k o n y w a n y p o s p o ł u z d r u g i m — ż e b r a c ­ skiej , k u l t u r y — u ś c i ś l i j m y to — ł e m k o w s k i e j . twem), cały świat może być podnietą i źródłem malarskich, Mówimy wiej­ • . „ n a i w n o ś ć " — gdy o d b r ę b n o ś ć ^widzenia imieści p r z e ż y ć . I n t e r p r e t u j ą c go, b y ł N i k i f o r r a s o w y m malarzem czy się w granicach realistycznej obserwacji czy b a ś n i o w e j fantasty­ to w scenach ś w i ę t y c h , czy w p e j z a ż a c h , a u t o p o r t r e t a c h , a na­ k i , t a m j e d n a k , gdzie o d r ę b n o ś ć w i z j i wskazuje na cechy pato­ wet logiczne, na obsesje, zaciekłość rozrachunkowej w y o b r a ź n i — i w groteska,ch, scenkach ś w i a d c z ą c y c h o poczuciu h u m o r u umiejętności trafnego podchwycenia, cech w y ś m i e w a n e j po­ o k r e ś l e n i e „ n a i w n y " w y d a się z b y t dobroduszno. S t o i m y b o w i e m u p r o g u zjawisk s t a n o w i ą c y c h w y r a z s z c z e g ó l n y c h s t a n ó w psy­ staci. K w a l i f i k a c j a t w ó r c z o ś c i N i k i f o r a jest na ogół jednoznaczna. 10 U w a ż a się go яа czołowego reprezentanta m a l a r s t w a n a i w n e g o . S ą d z ę , że jest to w zasadzie s ł u s z n e , niczego t e ż nie ujmuje czysto a r t y s t y c z n y m w a l o r o m jego d z i e ł a . A l e , , n a i w n y " — t o m ó w i jeszcze niewiele. N a i w n o ś ć m o ż e d o t y c z y ć o s o b o w o ś c i c z ł o w i e k a , chicznych, obsesji, l ę k ó w , h a l u c y n a c j i , ucieczki od tości z e w n ę t r z n e j rzeczywis­ w ś w i a t z a m k n i ę t y , ś w i a t osobny. Mówimy w ó w c z a s o t w ó r c z o ś c i innej niż. p r z e c i ę t n a . Z w ł a s z c z a g d y m a m y podstawy b y s ą d z i ć , iż „ i n n o ś ć " ta nie jest z a m i e r z o n y m pro­ g r a m e m a r t y s t y , co c z ę s t o m a miejsce w sztuce współczesnej 1 1 skali i sposobu jego ocen, i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a , m o ż e b y ć toż t y l k o „ n a i w n o ś c i ą w y b i ó r c z ą " , podobnie j a k m ó w i m y o w y b i ó r c z y c h i wskazuje zazwyczaj t y l k o na ś w i a d o m y w y b ó r p o e t y k i . T a m jednak, gdzie nie ma, m o w y o ś w i a d o m y m wyborze, uzdolnieniach czy defektach. Może b y ć sposobem p o r z ą d k o w a n i a a „naiwność" w r a ż e ń i p r z e k a z y w a n i a ich w formie d z i e ł a artystycznego. T a w ł a ś n i e takiego o k r e ś l e n i a swej o s o b o w o ś c i — w k r a c z a m y pierwsza kategoria n a i w n o ś c i d o t y c z y m y ś l e n i a i odczuwania,, m a ł o zbadany teren „ e k s p r e s j i psychopatologicznej", t w ó r c z o ś c i a w i ę c sfery podstawowej, druga z a ś d o t y c z y t y ł k o t r a n s m i s j i pozbawionej k u l t u r o w y c h h a m u l c ó w rzeczywistości k t ó r e j b o d ź c e m i siłą n a p ę d o w ą s ą procesy chorobowe, alienacja, widzianej na formę zdyscyplinowaną, uprosz­ c z o n ą w m n i e j czy bardziej ś w i a d o m y s p o s ó b , z b u d o w a n ą z ele­ m e n t ó w p r o s t y c h , p o t r a k t o w a n y c h dekoracyjnie, ze ś w i a d o m y m o d w o ł a n i e m się do f a n t a z j i , l o g i k i snu, ś w i a t a b a j k i . B u d u l c e m k a ż d e j „ n a i w n o ś c i " jest d o ś w i a d c z e n i e c z ł o w i e k a , wynika z wewnętrznego a u t y z m , stany rozszczepienia musu, z i ograniczeń, konieczności na twórczości, osobowości. M ó w i ą c o k u l t u r z e ludowej nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że obok zdyscyplinowanych członków chłopskiej społeczności, uczestni­ c z ą c y c h w k o l e k t y w n y m procesie tworzenia i przekazywania war­ jego „ b a g a ż " w y o b r a ż e ń , jego k u l t u r a estetyczna, zaplecze wzo­ t o ś c i — m i ę d z y i n n y m i a r t y s t y c z n y c h — i s t n i e l i t e ż ludzie mar­ r ó w ś r o d o w i s k a , w k t ó r y m się u k s z t a ł t o w a ł . g i n e s u , p o g r ą ż e n i w świecie w ł a s n y c h p r z e ż y ć , o l ś n i e ń i d o z n a ń . 204 �I Wiejscy „jumilliwi", opętańcy, a n i e k i e d y ludzie po prostu n i e p o r ó w n a n i e bardziej w r a ż l i w i od i n n y c h . Czas nie oszczędził ich dziel, ś l a d y d z i w a c t w a skwapliwie zamazywano, ogrzewanej, na skraju wielkiej n ę d z y . Otoczona gardą. niechęcią, po­ Odepchnięta. czemu nie D o k ą d m i a ł a się zwrócić po pocieszenie ? M o d l i ł a się, j u ż j a k o m o ż n a się d z i w i ć w s p o ł e c z n o ś c i nastawionej na a k c e p t a c j ę śro­ dziecko p r z e ż y w a ł a stany z a p a m i ę t a n i a , nieledwie ekstazy. W y ­ 1 2 dowiskowej n o r m y . r z e ź b i ł a w glinie i w y p a l i ł a w k u c h n i , p o d b l a c h ą , f i g u r k i ś w i ę t e . P r z y k ł a d e m t a k i m w ostatnich l a t a c h jest m . i n . t w ó r c z o ś ć Serce P a n a Jezusa i D z i e c i ą t k o Jezus. M o d l i ł a się do nich. Z gli­ I l o r ó d k a . P i s z ą c o r z e ź b i e , zwanej l u d o w ą , u m i e ś c i ł e m go w grupie n y lepiła t e ż z a b a w k i dla siebie i dzieci s ą s i a d ó w . C h ę t n i e , g d y t w ó r c ó w samorodnych, m o g ł a — r y s o w a ł a . M ó w i , że dziadek się d z i w i ł : pulsu wewnątrzsterownych, działających z im­ 1 3 wewnętrznego . Podobnie można określić twórczość d w ó c h z n a k o m i t y c h malarek ludowego pogranicza: D o r o t y L a m ­ part i Marii Wnęk. Dorota czeniem, od ry­ M i a ł a osiem l a t , g d y p r z y ś n i ł o się jej niebo „ c a ł e ubrane płaszczami i koronkami". Największa i najpiękniejsza korona — L a m p a r t . Samotna, w r a ż l i w a , s k ł ó c o n a z oto­ dzieciństwa traktowana z pogardą przoz w k t ó r e j mieszka. U r o d z i ł a się 6 lutego 1906 r. w wieś, Krakowie, 14 d o k ą d w y j e c h a ł a jej m a t k a w p o s z u k i w a n i u z a r o b k u . M ó w i ą , to b y ł a pewnie M a t k a Boska. Postacie w i d z i a ł a od t y ł u , j a k b y m i a ł y ulecieć k u n i e b u . P o t e m z a o z ę ł y b i ć p i o r u n y , r o z p ę t a ł a się burza i widzenie z n i k ł o . „ T o na pewno śniło się na w o j n ę " . — komentuje s w ą r e l a c j ę . W k r ó t c e w y b u c h ł a I w o j n a ś w i a t o w a . że ojcem D o r o t y b y ł ż o ł n i e r z , ona wspomina o m a l a r z u . N i k t go nic w i d z i a ł , k r ą ż y ł a p l o t k a , że b y ł Ż y d e m . L a m p a r t widzenie u t r w a l i ł a na kartce p a p i e r u , za e d u k a c j ę , k t ó r ą otrzymał kilkakrotnie je p ó ź n i e j m a l o w a ł a . A l e p i e r w s z y m obrazem, k t ó r y s t w o r z y ł a , „ t o b y ł o N i e b o , W y c h o w y w a ł j ą na wsi dziadek, n i e z b y t we wsi l u b i a n y , alo raczej p o w a ż a n y „Tylko 1 5 s u n k i r o b i , t y l k o r y s u n k i r o b i , co to t a k i e g o ? " odsiadując a ludzie u z n a l i to za S ą d Ostateczny, ale to b y ł o N i e b o " . Z n a m 12-letni w y r o k . B y ł dla w n u c z k i d o b r y , m ó w i o n i m c i e p ł o , z roz­ t e n obraz, a raczej t ę jego w e r s j ę , k t ó r a znajduje się w k r a k o w ­ czuleniem. M a t k a — to j u ż s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m ( i l . 16). C u d o w n y , l u d o w y collage opowiadali m i s ą s i e d z i — , , b y ł a u m y s ł o w o chora, m a ł o co — trzeba j ą b y ł o w i ą z a ć . L a t a ł a , ro­ z b i b u ł e k , s t a n i o l u , n a k l e j a n y c h na pastelowe f i g u r y , biła g ł u p s t w a , w a r i o w a ł a . N o . . . , ale z m a r ł a na s z c z ę ś c i e " . klejową farbą. Przypomina w D o r o t a m i a ł a w ó w c z a s k i l k a , a m o ż e k i l k a n a ś c i e l a t , relacje wyobrażenia Sądu SWJTII malowane u k ł a d z i e znane na S ł o w a c j i Ostatecznego (ił. 15). Czy w i d z i a ł a kiedyś Sąsiedzi t a k i obraz ? S k ł o n n y jestem s ą d z i ć , że t a k , co nie znaczy, że go m ó w i ą , że w d a ł a się w m a t k ę . M u s i a ł a b y ć ś l i c z n a , jeszcze teraz z a p a m i ę t a ł a p r z y t o m n i e . Ileż t o r a z y się zdarza, że scena czy są różne. Była dzieckiem nerwowym, pobudliwym. t w a r z jej z a c h o w a ł a ś l a d y u r o d y , m o ż e t r o c h ę egzotycznej, j a k b y melodia zostaje przez p a m i ę ć w c h ł o n i ę t a , g d z i e ś t k w i w p o d ś w i a ­ c y g a ń s k i e j , ż y d o w s k i e j ? N a u c z y ł a się c z y t a ć i p i s a ć , co d z i w i ł o d o m o ś c i , b y nagle w procesie t w ó r c z e g o w y s i ł k u ulec odtworze­ s ą s i a d ó w . P y t a m , czy c h o d z i ł a do s z k o ł y . „ O , panie, gdzie o szko­ n i u , alo j u ż bez ś w i a d o m o ś c i tego, że k i e d y ś nasza p a m i ę ć t o le... była taka prywatna „kupiła". to do niej-em c h o d z i ł a , ale nie więcej j a k 3 m i e s i ą c e . P i s a ć t o u c z y l i . . . A t a k , to bida b y ł a . B i d a " . To w i e m . M i e s z k a ł a z d z i a d k i e m w m a ł e j c h a ł u p i e , z i m n e j , nio D . L a m p a r t : i l . 17, Śmierć człowieka, M a l a r k a opowiada, że „ N i e b o " „ w y r o z u m o w a ł a sobie" og­ l ą d a j ą c d z i e w c z ę t a na procesji z l i l i a m i i k s i ę ż y : „ a akwarela, w y m . 38 X 28,5 c m ; i l . 18, Stacja XIII, 17 w niebie tempera/papier, w y m . 63 X 45,5 c m . 18 . . .. 205 �jest p r z e c i e ż wszystkiego więcej niż na z i e m i " . Temat podejmo­ w a ł a kilka, razy. k i e m do s ą s i e d n i c h barw. M ó w i : „ U l a Panien trzeba b i a ł e j farby, dla, P y t a m o strefę d o l n ą . Ozy t o duszo p o t ę p i o n o ? męcenników cerwonej, Trójca, Przenajświętsza potrzebuje Piekło'? n a j w i ę c e j z ł o t y c h f a r b ó w , szrobrnych, r o z m a i t y c h " — ale ma­ „ O j , p i e k l ą nie da n a m a l o w a ć , bo nie w i e r z ą w t o . N i e d a j ą nama­ luje z z a d z i w i a j ą c ą w r a ż l i w o ś c i ą k o l o r y s t y c z n ą . N a p o e t y k ę jej l o w a ć . N i e trzeba, m ó w i ą , d i a b ł a m a l o w a ć " . Ale namalowała Pani — p r z y p o m i n a m o b r a z ó w s k ł a d a się h a r m o n i a czystych, a zarazem jej obraz zwany stonowanych b a r w oraz ujęcie rysunkowe sceny. Zawsze znajduje lapidarny „ Ś m i e r ć m a t k i " . R o z g l ą d a s i ę , m i m o że r o z m a w i a m y na łące. w y r a z dla malowanej s y t u a c j i , b u d u j ą c obraz h i e r a t y c z n y , z r ó w ­ „ A l e togo nie m o ż n a p o k a z a ć ! A z t y m d i a b ł e m to t a k sprawa w y ­ n o w a ż o n y , s p o k o j n y . Z a s a d ą p o r z ą d k u j ą c ą b y w a s y m e t r i a , ale g l ą d a . P o s z ł a m do Siedzina (?) i z p o w r o t e m z a s z ł a m do Osielca, w licznych pracach znakomicie r ó w n o w a ż y s c e n ę p u s t ą p ł a s z c z y z ­ n i k t m n i e nie c h c i a ł p r z e n o c o w a ć . B y ł a jedna k o b i t a z Z a w o i , n ą . W Stacjach eo j ą znam, p o p r o s i ł a m j ą , n o c o w a ł a m u niej, p o t e m p r o s i ł a m n i e , w y c h m a l o w i d e ł , w d o j r z a ł y i t r a f n y s p o s ó b b u d u j ą c obraz nie ż e b y m z a s z ł a do jej ojca we wsi. W s t ą p i ł a m t a m , bo ze mnie o p a r t y na s y m e t r i i , r y t m i e czy ornamentyce ( i l . 18). p r o s i ł a " . Głos cichnie, t y l k o w a r g i c o ś s z e p c ą . N i e w i e m , czy Męki Pańskiej najdalej m o ż e odchodzi o d l u d o ­ D a r ( u m i e j ę t n o ś ć ?) s y n t o t y z a c j i r ó ż n i jej prace od s z t u k i t w i e r d z i , iż t a k b y ł o , czy relacjonuje sen. Granica m i ę d z y j a w ą dzieci. P o d o b i e ń s t w o i snem zaciera s i ę , p a m i ę ć a r t y s t k i rejestruje p r z e ż y c i a onirycz- s p r a w n o ś c i r y s u n k o w e j , widocznej w o k r e ś l a n i u k s z t a ł t u , z w ł a s z ­ ne r ó w n i e dobitnie j a k sceny z ż y c i a , a m o ż e i silniej — to prze­ cza t w a r z y . Inaczej p o s ł u g u j e się k o l o r e m , stosuje go o s z c z ę d n i e , cież sny w a ż n e , objawione. zgodnie z l o g i k ą t r e ś c i , inaczej t r a k t u j e rysunek, , , A ten m ó w i — c h o d ź c i e do izby. A nie potrzeba m i . Ale c h o d ź ­ cie do i z b y , t e n m ó w i . P o s z ł a m i z o b a c z y ł a m t e n obraz, co go w y m a l o w a ł a m p o t e m , że c z ł o w i e k umiera, a t u się k r ę c ą , p ł a c z ą , ś w i c z k i się p a l ą k o ł o niego, a t u d i a b e ł się p r z y c z a i ł , d w ó c h anioł­ k ó w go o d p ę d z a . T a k to w z i ę ł a m p o d g ł o w ę i z r o b i ł a m . (...) A l e t o nie b y ł a m o j a matka..." występuje tylko w jednym — w braku przemyślany, doprowadzony w najlepszych d z i e ł a c h do syntetycznego ujęcia. Ż y j e w n ę d z y , m i m o p o m o c y , jakiej starano się jej u d z i e l i ć . W i n a to c z y n n i k ó w miejscowych, ale t e ż i n i e ł a t w o malarce po­ m ó c . N i e l u b i ą j e j , a i ona nie l u b i i n n y c h m i e s z k a ń c ó w wsi. M o ż e nawet nie t y l e nie l u b i , co b o i się i c h , c i ę ż k o d o ś w i a d c z o n a , prze­ ż y w a j ą c a stany l ę k o w e , urojenia. W i j e jest d i a b e ł ? — p y t a m z n o w u i w r a c a m do „ N i e b a " . — To p r z e c i e ż o g i e ń p i e k i e l n y ? „ E , nie, t o c z y ś c i e c " . I szybko m ó w i , że się b o i , bo j ą w y ś m i e w a j ą , m ó w i ą , że stare g u s ł a opo­ wiada. A j a k b y w d i a b ł y w i e r z y l i , t o b y się nie śmieli. — A p a n i w p i e k ł o w i e r z y ?... „ P r a w d ę m ó w i ą c w i e r z ę — i w p i e k ł o i w nie­ b o " . — A l e n i e k t ó r z y w i e r z ą t y l k o w niebo? „ E , bo o n i s ą nie­ k o r z y s t n i . . . W o l a ł a b y m , ż e b y p i e k ł a nie b y ł o . K t o t o chce, ż e b y go p a l i ł o . . . S k ó r a cierpnie na c z ł o w i e k u , w o l a ł a b y m , ż e b y go nie b y ł o . K a ż d y chce b y ć szczęśliw, że nie m a takiego. K t o b y c h c i a ł , a b y się p a l i ł o . . . K t o to c h c e ? " Sny, widzenia — j a k b y i n n y ś w i a t , k t ó r y t u do niej dociera, namacalny, wszystko w i d z i d o k ł a d n i e . Co w i d z i — m o ż e w y m a ­ l o w a ć . „ S ą sny z w y k ł e , panie, i sny w a ż n e " — m ó w i . W s p o m i ­ na sen, k t ó r y do niej p r z y s z e d ł , g d y m i a ł a z 15 l a t . S p a ł a , a t u nagle o t w a r ł o się niebo, p r z y s z e d ł ś w i ę t y , strasznie p i ę k n y , więc m y ś l a ł a , że to B ó g , a to b y ł M i c h a ł A r c h a n i o ł i a n i o ł y . P o k a z a ł N i e l u b i ą j e j , bo źle gospodaruje, niszczy z i e m i ę . G d y b y ł e m w Z a w o i p r z e d 7 l a t y , p a s ł a chude k o z y i k r ó w k ę , k t ó r a w y g l ą d a ł a , j a k b y m i a ł a p a ś ć z g ł o d u . M i a ł a n i e c a ł e dwa h e k t a r y ziemi, zbo­ że ledwo dostrzegalne między k ą k o l a m i , m a k a m i i chabrami, k t ó r o c i e s z y ł y j ą nie m n i e j n i ż rachityczne k ł o s y . Otrzymała w ł a ś n i e k i l k a n a ś c i e t y s i ę c y z ł o t y c h za o b r a z k i sprzedane do M u ­ zeum w Warszawie i do k o l e k c j i Z i m m e r e r a , w y d a ł a je n a t y c h ­ miast. D o k u p i ł a . . . ziemi, k t ó r e j i t a k nie m o g ł a p r z e c i e ż upra­ w i a ć . S ą s i a d ó w o b u r z a ł o t o do ż y w e g o , chwasty nicszczyly ich pola. Lepiej b y s p r z e d a ł a , zamiast męczyć ziemię — mówili. Z o b r a z k ó w więcej b y m i a ł a ! T o p r a w d a , ale t o p r a w d a p r z y z i e m ­ na, rzeczowa. D l a samotnej, k r z y w d z o n e j przez łos k o b i e t y , oto­ czonej n i e c h ę c i ą i d r w i n ą — dokupienie ziomi b y ł o s y m b o l e m . Awansem społecznym. W jej pojęciu. „Człowiekowi jednemu samotnie, nieraz c i ę ż k i e ż y c i e j a k jej zegar, k t ó r y t r z y m a ł w r ę k u . A p o n i ż e j w z n o s i ł a się z p n i a k a nie m a a n i dzieci, a n i m ę ż a . A wszyscy obcy nic a nic dobrze r ę k a . T e m a t t e n n a m a l o w a ł a t o ż k i l k a razy. nie m y ś l ą o c z ł o w i e k u . . . , t y l k o zdradliwi. Czasem son ostrzega. S z ł a j a k b y do j a k i e g o ś d o m u , g d y a n i o ł . . . C z ł o w i e k w żyoiu t o t y ł k o s k a r b u szuka, ale go nie znaj­ z a s t ą p i ł jej d r o g ę i p o k a z a ł troje m a l u t k i c h dzieci kolo d o m u . dzie, bo go nie m a . J a t e ż takiego s k a r b u s z u k a ł a m i p r a g n ę ł a m , S ą d z i , że to b y ł a przestroga, bo za p a r ę d n i t a k b y ł a chora, że ale nie m o g ł a m go z n a l e ź ć i nie z n a j d ę go, c h o ć b ę d ę go g o n i ł a . . . W s z y s t k o się s k o ń c z y . W grobie s k a r b u nie m a . " 1 6 o m a l nie u m a r ł a . „Żyje swoimi snami" — pisał Jan Bujak. „Przeżywa je Nadużyłem cierpliwości o z y t e l n i k a , a ł e wydaje m i s i ę , że ciągło ohoć j ą p r z e r a ż a j ą . Możo po to maluje, a b y się o d tego n a k r e ś l o n a s y l w e t k a najznakomitszej strachu u w o l n i ć . U w a ż a jo za prorocze, o s t r z e g a j ą c e . W i e r z y , (z pogranicza że postacie, k t ó r o w joj wizjach w y s t ę p u j ą , i n g e r u j ą w jej życio, z d a ń , a w k a ż d y m razie p o z w o l i te zdania z w e r y f i k o w a ć . w życie ś w i a t a . M a l u j ą c , chce d a ć ś w i a t u j a k i ś znak, j a k ą ś wska­ ludowego) więcej naszej m a l a r k i wyjaśni, niż kilka wiejskioj okrągłych T Powinienem jeszcze d o r z u c i ć k i l k a uwag o M a r i i Wnęk, z ó w k ę p o s t ę p o w a n i a , p r z e s t r o g ę , pouczenie moralne czy religijno. (ur. w 1922 r . ) malarce, żyjącej zawsze w biedzie, w N o w y m S ą ­ Co k i l k a lat m a sny s z c z e g ó l n e , k t ó r o n i ą w s t r z ą s a j ą i k t ó r e po­ czu. Z n a k o m i t a to m a l a r k a , nawiedzona t e m maluje w niezliczonych w a r i a n t a c h . t a l e n t e m , ale i c h o r o b ą , 17 m a n i ą p r z e ś l a d o w c z ą , o b a w ą , że zostanie o t r u t a . Maluje r ó ż n e D o r o t a L a m p a r t maluje swoje sny i w y o b r a ż e n i a , a ł e maluje t o m a t y , najciekawiej „ ś w i ę t o postacie" i wszelkie o d ś w i ę t n e ce­ nie t y l k o dla siobio. T o , co w i o , clico p r z e k a z a ć i n n y m . „ T o to się remonie, z a r ó w n o k o ś c i e l n e procesje, j a k i pierwszomajowe po­ maluje, a b y na papiorecku p r z e d s t a w i ć t o , czego nie ma w rze­ chody ( o k ł a d k a ) . W i d z i a ł a przed p a r o m a ł a t y s ł y n n y p o c h ó d sztan­ c z y w i s t o ś c i , aby ludzie zobaczyli j a k p i ę k n y jest ś w i a t , a b y się d a r ó w W ł a d y s ł a w a Hasiora, zorganizowany w Ł ą c k u Święta Kwitnienia malować, zwłaszcza w i a t r u c h o r ą g w i e , s y l w e t k i n i o s ą c y c h je l u d z i na tle g ó r z y s t e g o 1 8 pierwszy raz, bo n a s t ę p n e wersje uważa J a b ł o n i . Ogromne, falujące p e j z a ż u — wszystko t o w y w a r ł o n a m a l o w a ć l a d a ą t w a r z . Ł a t w i e j jest m a l o w a ć k w i a t y , u b r a n i a , p o s ł u ż y ł o j e j za w z ó r do c y k l u w s p a n i a ł y c h . . . k o ś c i e l n y c h j u ż niebo, z i e m i ę , wszystko, ale t w a r z n a j t r u d n i e j . . . T o jest t r u d n o , procesji. j a k c z ł o w i e k p a t r z ą c cierpi, w y m a l o w a ć p i ę k n ą t w a r z . " nie z a u w a ż y ł a , iż a r t y s t a za t r e ś ć w y d a r z e n i a p r z y j ą ł s a m ą for­ nie dostrzegła wrażenie podmuchach z r e g u ł y za lepsze: ,,Z'3 w s z y s t k i c h [ t e m a t ó w ] n a j t r u d n i e j jest Wnękowa dużo w podczas cieszyli — m i e l i zajęcie z t o g o " . M a r t w i s i ę , żo t a k t r u d n o jest Hasiorowej na malarce, przewrotności, Maluje d u ż y m i p ę d z l a m i , k u p i o n y m i w sklepie i m a l e ń k i m i , m ę ceremonii, n a s t r ó j i skojarzenia, k t ó r e n i o s ł a ze s o b ą . Z d o b r ą w ł a s n e j r o b o t y , z sierści k o z y . Jest d o b r ą k o ł o r y s t k ą , o h o ć nie w i a r ą o p i s a ł a p o c h ó d c h o r ą g w i , p r z y w r a c a j ą c i m na p o w r ó t ich s ą d z ę , a b y m y ś l a ł a ś w i a d o m i e o t o n a c j i obrazu. Proces malowa­ sakralną treść. nia przebiega u niej m i ę d z y ś w i a d o m o ś c i ą a i n t u i c j ą i gdy malar­ W s y t u a c j i , g d y k r y t e r i a l u d o w o ś c i coraz bardziej się za­ ka stosuje kolor w ł a ś c i w y o k r e ś l o n e j postaci czy części s t r o j u , c i e r a j ą , a chodzi o zjawisko artystyczno nie d a j ą c o się ściśle w y ­ nieświadomie m i e r z y ć , w ooraz w i ę k s z y m s t o p n i u b u s o l ą badacza staje się 206 go harmonizuje, napięciem walorowym, stosun­ �207 �208 �N i k i f o r : i l . 23. N a u k i , akwarela, w y m . 44,5 X 29,5 c m . , i l . 24. Ukaranie sprzedawczyni P o k ó j malarza w K r y n i c y , o k . 1951 r. intuicja. Dopiero n a s t ę p n y m k r o k i e m jest p r ó b a w e r y f i k a c j i j a k i n n i — zapewne kiełbasy ( p o c z ą t e k c y k l u ) , i l . 25, 26. myślałaby, wierzyła — jak inni i malowała odczucia, o b c i ą ż o n a — czy tego chcemy, czy nie — „ w s p ó ł ­ — j a k i n n i , p r z e j m u j ą c k o ś c i e l n e wzory. A l e W n ę k o w a m a l u j e czynnikiem humanistycznym", ryzykiem od nie t o , co j u ż jest, lecz swoje w y o b r a ż e n i e , swoje p r z e m y ś l e n i a . emocjonalnej p o z y c j i badacza, o d togo czy p r o w a d z i o n zabieg błędu zależnego Dlatego t e ż obrazy zaopatruje c z ę s t o w obszerne t e k s t y d o p e ł n i a ­ weryfikacyjny j ą c e na odwrocie. Święci W n ę k o w e j o d b i e g a j ą o d w z o r ó w oficjalnej z p o z y c j i o b r o n y , czy o s k a r ż e n i a . T o , że malarstwo W n ę k o w e j odbieram w k o n t e k ś c i e s z t u k i nie t y l k o samorodnej, naiwnej — ale i ludowej, uzasadniałbym ikonografii. S ą j a k b y w k w i e t n e j przestrzeni, w t o p i e n i w n i ą , w y ł a n i a j ą się s p o ś r ó d c h m u r , h i e r a t y c z n i , umieszczeni frontal­ p e w n y m p o k r e w i e ń s t w e m m i ę d z y j e j o b r a z k a m i a d a w n ą men­ nie, m o n u m e n t a l n i w proporcjach. W n i e k t ó r y c h obrazach ujęcie t a l n o ś c i ą w i e j s k ą . A więc p o k r e w i e ń s t w e m nie t y l e w formie, co t e m a t u jest dynamiczne, polne ekspresji ( i l . 19). U k ł a d k o m p o ­ w sposobie u j ę c i a t e m a t ó w . W t y p i e w y o b r a ź n i , a ściślej m ó w i ą o zycyjny — naiwnej w i a r y . W i n n y c h , niereligijnych w ą t k a c h u m o w n i e , ekspresyjnie. pokrewień­ występujące stwa tego b o w i e m nie w y c z u w a m . Z n a m i ę l u d o w o ś c i dostrzegam więc w ś w i a t o p o g l ą d z i e W n ę ­ kowej, bliskim poetyce bywa przeważnie W a w r o w y c h r z e ź b i o p o w i e ś c i o świę­ t y c h — b l i s k i m w y o b r a ź n i religijnej d a w n y c h ś w i ą t k a r z y . T y p sekwencje centralny, k o l o r y s t y k a t r a k t o w a n a Ś w i e t n e poczucie r ó w n o w a g i symetryczne — z b l i ż a j ą do zasad ludowej p l a s t y k i . W k a ż d y m to i często malarstwo razie bliższe s ą k o n t e k ­ stowi l u d o w e m u n i ż p r z y k ł a d o m m a l a r s t w a naiwnego czy ama­ torów miejskich. joj w y o b r a ź n i religijnej wydaje się z b l i ż o n y do ś w i a t a dawnego Obrazy W n ę k o w e j t r a k t u j ę więc j a k o jeden z p u n k t ó w gra­ zabobonu, do p r z y r o d y i z w i ą z a n e g o z t ą p r z y r o d ą odczuwania n i c z n y c h m i ę d z y t y m , co jeszcze m a j a k ą ś więź z „ l u d o w o ś c i ą " , losu, swej zależności o d deszczu, s ł o ń c a i gradu, o d r y t m u zmie­ a t y m , co j u ż nie m a z n i ą nio w s p ó l n e g o . n i a j ą c y c h się p ó r r o k u . P r z y r o d a i praca u c z y ł y p o k o r y , sprzyja­ ły też myśleniu racjonalno-magicznemu, które P o j ę c i e l u d o w o ś c i o b r a z ó w na p ł ó t n i e i papierze jest — j a k modyfikowało w i d a ć z dokonanego p r z e g l ą d u — t r a k t o w a n o w s p o s ó b szeroki. i „ u l u d o w i a ł o " k o ś c i e l n e n a u k i . Jeden p r z y k ł a d , k t ó r y m o ż e w y ­ Najszybciej z a n i k ł a „ l u d o w o ś ć " w warstwie s t y l i s t y c z n e j , ob­ j a ś n i , dlaczego w ł a ś n i e w t y m k o n t e k ś c i e w i d z ę W n ę k o w ą . O t ó ż razy te p o w s t a w a ł y b o w i e m z p o t r z e b y w e w n ę t r z n e j , a bezpo­ niodawno z m a r ł a w swej wiejskiej c h a ł u p i e jej m a t k a . C ó r k a do ś r e d n i e wzorce dawnego ludowego m a l a r s t w a o d d a w n a j u ż s ą k o ń c a usiłowała p o d t r z y m a ć ulatujące życie, a gdy spostrzegła, w a r t o ś c i ą t y l k o m u z e a l n ą i nie o r g a n i z u j ą w y o b r a ź n i t w ó r c ó w . że ciało sztywnieje i t e m p e r a t u r a jego spada — o b ł o ż y ł a je roz­ Znacznie trwalsze s ą , zachowane przez t r a d y c j ę r ó ż n y c h dziedzin g r z a n y m i w piecu k a m i e n i a m i , w i e r z ą c iż ciepło z a t r z y m a matce s z t u k i ludowej, z w ł a s z c z a zdobniczej, podstawowe zasady orga­ ż y c i e . Zabieg t e n w i e l o k r o t n i e p o w t a r z a ł a , t o t e ż g d y po k i l k u nizacji d z i e ł a , s p o s ó b t r a k t o w a n i a k o l o r u , t y p k o m p o z y c j i cen­ dniach s ą s i e d z i zaalarmowali m i l i c j ę , z n a l a z ł a z w ł o k i . M a l a r k ę aresztowano, nie p o j m u j ą c ona nadpalone celu j e j z a b i e g ó w . „ I n n o ś ć " W n ę k o w e j w y n i k a oczywiście z tego f a k t u , że nie mieści się ona w granicach ogólnie p r z y j ę t y c h n o r m . G d y b y b y ł a t r a l n e j , upodobania do p o s ł u g i w a n i a się s y m e t r i ą i r o z b u d o w a n ą ornamentyką. Występują t e ż — sygnalizowane przykładem W n ę k o w e j — z w i ą z k i w sposobie m y ś l e n i a i odczuwania, szcze­ gólnie w y r a ź n e w t y p i e religijności. 209 �Jeżeli jednak indywidualny charakter o b r a z ó w W n ę k o w e j , W i ś n i o s czy L a m p a r t wydaje się n a m d o ś ć d a l e k i od f o r m dycyjnych dzi indywidualnych, j a k o że nie w y s t ę p u j ą j u ż stylizowane wzor­ tra­ ce ś r o d o w i s k o w e . N a t o m i a s t z g o d n o ś ć — i to daleko p o s u n i ę t ą i n i e g d y ś powszechnych, dzieje się t a k zapewne dla­ — z d a w n y m i f o r m a m i w y k a z u j e malarstwo na szkle, tworzone r tego, że m e n t a l n o ś ć i w y o b r a ź n i a t y c h malarek, s p r a w i a j ą w r a ­ dla miejskiego odbiorcy ś w i a d o m i e w s t y l u d a w n y c h o b r a z ó w , żenie j a k b y c o f n i ę t y c h w czasie, r e a l i z u j ą się w f o r m a c h w y p o w i e - znanych już przeważnie t y l k o z m u z e ó w i książek. P R Z Y PISY 1 C h a r a k t e r y s t y k ę o b r a z ó w dla l u d n o ś c i wiejskiej daje Tadeusz Seweryn w p r a c y Polskie Malarstwo Ludowe, Kraków 1937, s. 68. A n n a K u n c z y i i s k a - I r a c k a , Malarstwo ludowe kręgu częstochowskiego, Wrocław-Warszawa, w druku. P o s t a ć i t w ó r c z o ś ć Franusiaka omawia B a r b a r a E r b e r w a r t . Franusiak Józef — malarz z Koniemlotów, „Rocznik M u z e u m Ś w i ę t o k r z y s k i e g o " , t . 3, 1965, w y d . 1966. I n f o r m a c j e o Ż3 ciu i t w ó r c z o ś c i M a z u r k a c z e r p i ę z a r t y ­ k u ł u J a d w i g i M a l i n o w s k i e j , Michał Mazurek — życie i twórczość, „ M a t e r i a ł y B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku", nr 17—18, 1973, w y d . 1975 r. oraz przekazu syna, E m i l a M a z u r k a ( n o t a t k i z r o z m ó w , l i s t y z 1965—1967 г.). P<r. t e ż A . J a c k o w s k i , k a t a l o g w y s t a w y : „Inni". Od Nikifora do Głowackiej, C B W A , Warszawa 1965. J . M a l i n o w s k a , op. c i t . , s. 47. Jw. Jacek O l ę d z k i , Prawdziwym pięknem jest natura. (0 twór­ czości malarskiej Bazylego Albiczuka), „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X X I , 1977, nr 1. J . M a l i n o w s k a , op. cit., s. 97. J . Malinowska., op. c i t . , s. 39. N i k i f o r figuruje we wszystkich w s p ó ł c z e s n y c h p u b l i ­ kacjach p o ś w i ę c o n y c h m a l a r s t w u im.rwncmu (Bihalji-Merma,, J a k o v s k y ' e g o , T k a ć a , Dasr.oya), Obrazy N i k i f o r a z r e g u ł y z n a j d u j ą się na wszystkich m i ę d z y n a r o d o w y c h wystawach. J e d n o c z e ś n i e o m a w i a je i reprodukuje R o m a n Reinfuss w k s i ą ż c e Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962. O N i k i f o r z e pisali t e ż m . i n . A n d r z e j Bar а з Ь : Nikifor, „ P o l . Szt. l u d . " , R . 1 X , 1955 nr 3; A . Banach i E l a B a n a c h , Historia o Nikiforze, K r a k ó w 1966 oraz Nikifor, mistrz z Krynicy, Kra2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 k ó w 1957; A . J a c k o w s k i , Wystawa prac malarskich Nikifora, C B W A , Warszawa 1956; Tadeusz Szczepanek, Z badań nad twórczością Nikifora, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I I I , 1974, nr 4. N a j p e ł n i e j s z y , solidnie opracowany k a t a l o g (z b i b l i o g r a f i ą prac 0 Nikiforze) w y d a ł o C B W A p n . Nikifor (орг. J e r z y Z a n o z i ń s k i 1 A n d r z e j Banach), Warszawa 1967. „ N i e z w y k ł o ś ć p r z e d s t a w i e ń nie jest koniecznie dowodem z a b u r z e ń psychicznych, lecz m o ż e b y ć u w a r u n k o w a n a f a n t a z j ą t w ó r c z ą lub w p ł y w a m i k u l t u r o w y m i " — pisze J a n M i t a r s k i w art. Twórczość chorych psychicznie, „ P o l . Szt. l u d . " , R . X X V I , 1972, nr 4, s. 198. W n i e k t ó r y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h p l e m i e n n y c h , czy np. w dawnej K o r e i ludzie szczególnie wrażliwi, a nawet w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c y od n o r m y , otoczeni b y l i s z c z e g ó l n y m szacunkiem, j a k o ci, k t ó r z y w i d z ą i w i e d z ą więcej od i n n y c h . A . J a c k o w s k i , Współczesna rzeźba zwana ludową, „Pol. Szt. l u d . " , R . X X X , 1976, n r 3/4. I n f o r m a c j e o Dorocie L a m p a r t c z e r p i ę z w y w i a d u , k j ó r y p r z e p r o w a d z i ł e m w 1970 r. z n i ą oraz jej s ą s i a d a m i w Zawoi G ó r n e j . W t e k ś c i e p o w o ł u j ę się na opinie p. Ż u r k a , potwierdzone przez i n n y c h s ą s i a d ó w . S ł o w a L a m p a r t w f i l m i e M i r o s ł a w y Marcinkiewicz Dziwni artyści po obu stronach Babiej Góry, W F O , L ó d ż 1970. Z w y w i a d ó w przeprowadzonych z m a l a r k ą przez E w ę Fryś-Pietraszkową z krakowskiej Pracowmi Dokumentacji S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N . N r 34829/T. 452/279 oraz 34272/T. J a n B u j a k , Malarka snów — Dorota Lampart, „ P r z e k r ó j " , 23 l u t y 1969 r. Ten oraz wszystkie n a s t ę p n e c y t a t y p o c h o d z ą z c y t . f i l m u Dziwni artyści... 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 Obiekty pochodzą ze zbiorów: Muzeum Etnograficznego, Kraków — il. 1, 2, 4, 16, 17, 18; Muzeum Narodowego, Kielce — il. 7, 8; Muzeum Nowy Sącz — il. 22; Muzeum Sanok — il. 12, 13; Muzeum, Bardziejów, Czechosłowacja — il. 15; Bolesław Nawrocki — il. 19; Ludwig Zimmerer — il. 'S, 6, 10. Fot.: S. Deptuszewski — il. 16, 20 — 23, 25, 26; J . Świderski - - i l . 1—13, 17—19, 24 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8ef656094000b0e799653dd0c85d8dd.pdf 4dc4a34746d63cae1db974560c1ba3ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2168 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource muzealnictwo etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2015 Title A name given to the resource Problematyka cygańska w muzealnictwie polskim / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.187-194 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 \ll.\\IIL\RI(JS/ \ Il1/ClIl1\( Jkrcgollc l,mH')1I PROBLEMATYKA CYGAŃSKA W MUZEALNICTWIE POLSKIM Mnicjszości narodowe stanowią niewielką część społeczel1stwa polskiego. \\edlug szacunków przedstawicieli samych mniejszości, liczba ich mieści się \\ granicach 3-4% spoleczności całego kraju. Cyganie/Romowie są grupąjedną I najmnicj liC/nych - jcst ich okolo 20-30 tys., stanowią więc zaledwie 0,08% spoieczc,'lstwa I. W liczbie tej nie mieszczą się Cyganie rumuJlscy, którzy od jesieni I <)<)() roku w znacznej liczbie zaczęłi zjeżdżać do Polski, najpierw z zaIllian:m sforsowania zachodnicj granicy i osiedlenia się w Niemczech, a kiedy lU sii,' nie udalo, starają sii,' w Polsce zatrzymać na dłużej. Ich liczba jest trudna do określenia, zmienia się bowiem. Cyganie ci, nie będąc obywatelami kraju, nic Sil \\liC/ani do calcj populacji. Wydaje się, że ich maksymalna liczebność muie dorl1\\nywać Iiczbie Cyganów autochton icznych. Idea ochrony tradycyjncj kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzealnych zrodzi/a się przed ponad wiekiem. Paul Bataillard, francuski antropolog. postulat taki opublikował już w 1878 roku 2. Jego propozycje były pl1emyślane i sprecyzowane. M. in. proponował założenie muzeum lub przynajmnicj sekcji cygal1skiej w Peszcie, który był w tym czasie europejskim centrum zainteresowania kultur'l Cyganów 3. W dwa lata później, na wystawie etnograficznej w Kołomyi wystawiono ..\\ )Toby cyg'1I1skie i urządzenia używane do takowych" - jak anonsował katalog wystawy-". Dla \\zmożonego zainteresowania Cyganami w tym czasie przyczyniły się ich Illlwe, masowe migracje do Europy Środkowej i Zachodniej. Były to fale LC1\\arów i Kelderaszy, którzy uwolnieni w Siedmiogrodzie i Wołoszczyźnie z niewolnictwa, wyruszyli znowu na wędrówkę, zapełniając gościJlce kolejnych krajów barwnymi wozami i strojami. 'lak pmbpl olicjalnc raporly polskic. Nicklórc opracowania wymieniają jednak liczbę 40-50 klor;I II yd'lIc Się lawy/ona; lob. 1he Situation of Regiona/ or Minority Languag,es in !el/m/w. Council ol" Lurope. Slrasbourg 1996. s. 96. :2 I' I)ataillard. res i/otors dils al/ssi IJzvonkars, Paris 1878. 1 /illllze. s. 554. 1" .. -" Kota/og 7iflrz(//isk{(',~o !Jrzedlll/Ol!»)! wystawy etnograficznej . (lOstala otwarta w dniu 15 września oddziału Czarnohorskiego 1880 roku w Kołomyi), Towarzystwa Lwów 1880, s. 17. �Temat cygaJlski w kontekście muzealnictwa pojawil się znowu, kiedy Bronisław Piłsudski opracowywał w 1911 roku program naukowy Muzeum TatrZiU'jskiego, Zawarł on wówczas w jednym z punktów programu prop07YC.lę utworzenia działu poświęconego "współmicszkaJicom Podhala - Cyganom i Żydom" 5, Do realizacji tych wczesnych pomysłów doszlo jednak dopiero po ponad wieku od ogłoszenia pomysłu przez p, Bataillarda. Otóż 20 lat temu odrodziła się myśl zorganizowania stalej ekspozycji poświęconej Cyganom, W 1974 roku dwaj etnografowie opublikO\val i niemal równocześnie teksty, w których zawarli różne pomysly utworzenia takich ekspozycji, L. Mróz proponował zbudowanie cygallskiego muzeum \v wielkim namiocie cyrkowym 6, a niżej podpisany wysunął propozycje; utworzenia sektora budownictwa cygaJlskiego w którymś z podkarpackich skansenów. lnaleźć by się w nim miały przykłady ubogiego budownictwa użytkovvancgo przez Cyganów Karpackich 7, W tym czasie zaczyna się odradzać zaintcresowan ie mn iejszośc iam i narodowymi w Polsce, Na przełomie lat 70, i 80, pojawiaj'l się 111.in. pierwsze obiektywne opracowania publikowane na ten tcmat, otwiera siC;także pierwsI:': muzealne ekspozycje, Jeśl i chodzi o muzealn ict wo, to wlaśn ie wysta\\ a na temat Cyganów, zorganizowana w Muzcum Okręgowym w Tarnowie w I <)je; roku otwarła serię wystaw poświęconych mn iejszośc iom, Przedm iotem kolejnych wystaw muzealnych stała się historia i kultura najpierw Żydów, a niebawem Łemków, później innych grup x, Byl to okres istotnych przemian politycznych w Polsce, które zaowocowały ostatecznym zniesienicm cenzury ( 1989 r. J. wzrostem aspiracj i narodowych grup dotychczas słabo eksponujących S\\ oją tożsamość (Niemcy, UkraiJlcy, Białorusini), a także budzeniem się świadomości narodowej grup, które wcześniej miały kłopoty L, określenicm swej odrębności (Łemkowie), lub też na temat swej przynależnośc i narodowej nie myślały w ogóle (Cyganie/Romowie), O ile propozycja L. Mroza nie doczekała się w pelni realizacji, to pomysl utworzenia sekcji cygaJiskiej w skansenie, precyzowany kilkakrotnie i publicznie dyskutowany, stał się faktem, W 1976 roku Rada Muzcalna dzialająca prz: Sądeckim Parku Etnograficznym podjęła decyzję o utworzen iu l1a teren ie 110\\(1 otw311ego skansenu (oficjalne otwarcie w 1975 roku) sektora cygaJlskiego 'i. 5 K. Malinowski, Prekursor::y mu::eologii polskiej. PO/Jlaó 1970. s. ')(,. 6 L. Mróz, A moie pomyśleć i o Cyganach, ..(Jościnicc" nr 2-.'. I ')7-ł. s. 27 - .,0. 7 1\. Bartosz, Chaly ::a wsią. W sprawie ochrony ::ah."lk';11'hur!')\l'IIic/\I'" CI ','';'"iS/d,','<!". ..Ochrona zabytków" nr 105, 1974. z. 2, s. 129 - U3. A. Bartosz, Polska eg::olyka w polskich 1II1I:('aclI /alllic.l'::lill/C II 1'111.\[[' IJ/wc ,~I'II/)\ elnic:ne i elnograficzne jako lemal eiwpo::ycji IIIll::ealncj. ..Sląskic I'r;lcc l:liwgl'aliClnc'" III :. x 1993. s. 78 - 87. \) A. Bartosz, Osada cygwiska 1V Mas::kowicach. Pro/)(C}"jll l)r::cllic.I'icllia clp,wisklCI IJ.I'<I:i1 do skansenu w Nowym Sączu, ,.Arkusze Muzealne liemi Krakowskicj" I ')7'i. , 'i·l - 'io: lcn/c. �IX9 .Jego scenariusz opracowali młodzi wówczas etnografowie - Elżbieta i Marian Dlugoszowie. Pierwsze obiekty (dwa budynki mieszkalne) zostały przeniesione do SKansenu I. osady eygal1skiej w Maszkowicach k. Łącka w 1978 roku. ZreKonstruowano je w 1980 roku w wydzielonym na uboczu sektorze cygallsKim. Sektor len, który pierwotnie nie był brany pod uwagę przy projektowaniu skansenu, zlokalizowano, nawiązując do oryginalnego usytuowania osad cygaJlskich na Podkarpaciu, z boku od głównych traktów prowadzących zwiedzających. Cygallskie chaty przycupnęły w dolinie pod lasem, oddalone od zabudo\\ <Illwiejskich, zgodn ie z naturalnym usylowan iem takich osad w przcstrzcn i \\ iosck karpack ich lO. Na uas jakiś. z powodu m. in. odejścia zainteresowanych tematem cygallskim etnografów do innych muzeów, budynki stały nie wyposażone. Dopiero \\ 1:'\ lal pÓl.niej, po przeniesieniu do skansenu kuźni z Czarnej Góry na Spiszu, udostc;pniono zwiedzającym kompletnie wyposażone chaty. Oba budynki są budowlami jednoizbowymi. bardzo dla ubogich chat cygal1skich typowymi, \\ ykonanym i z marnego materialu i n iezwykle prosto wyposażone l I. W śród budynkó\v zaaranżowano ki Ika drobnych obiektów: szopę na drewno, kojec na kury. planuje się też rekonstrukcję użytkowanej na tym terenie, a bardzo, do lat -W .. typowej pólziemianki. Są także pomysły, by - korzystając z obecności \\ OKolicy Cyganów rUlllllllskich - wznieść przy ich pomocy, budowane przez 1.\ chże Cyganów, prymitywne półzicmianki-szałasy, które są w ostatnich latach dość typmvym obrazem na obrzeżach miast polskich. Powstanie niewielkiego sektora budownictwa cygallskiego w skanscnic no\\Os<1deckim można uznać za pierwszą tego typu inicjatywę w Europie i - o ile \\ iacll)mo - dOl<ldjest to jedyne muzeum, które w swej ekspozycj i na otwrtym pO\\ietrzu uwzglc;dnia kulturę Cyganów. Równolegle z rozwijaniem się koncepcji ochrony zabytków cygallskiego budo\\ n ict \Va, Ksztaltowala się idea zabezpieczenia i ekspozycj i kultury materialnej Cyganów. także i tych, którzy do niedawna uprawiali koczownictwo. Idea ta zakladala także gromadzenie wszelkiej dokumentacji związanej z histori'l i Kulturą tych Cyganów 12. larówno w przypadku osiadłych Cyganów Karpackich, jak też w przypadku grup () tradycjach wędrownych, twórcy ekspozycji muzealnych odpowiedzieć ll1usieli na podstawowe pytania: co należy do materialnego inwentarza Cyga!Hl\\ ,) .Jakie pr/.ec!mioty powinny się znaleźć na ekspozycji? Co jest dla ich kultury istotne, charakterystyczne? (·~I Ii(Jlls(ollie i.ulllllT (Tgillisl.i (:'·.~Ol/(III· I,. skol/seJl. lrarul/koch "Wieści" skal/sel/u, nr )(). 1976: Tcni.c, Mi<;dzynarodowa Uwagi KonfCr.:ncia I/O leli/al Skansenowska. eklpo::vcji Sanok I'JiX. , 2 I., - 2 17 I() L. J)lugoSl.owi.:. Osada cyg(//1ska \II Sądeckim I'arku Dnogrą/icllyJll. L 2. 1')X I. s. 1X7 - 199. II \1. K;nl1. Sądecki I'ark Ullo.l!.ra/icllv. Pr:ewodnik. Nowy Sącz 199). I ~ i\. II:lrllls/. (\ragi 110 !<'lIwl eklpo::l·cji ... , op. eil. I M. SLIIl,eIHl-louica·· ..Acta �190 Odpowiedzi na te pytania roznle brzmią, w zależności od grupy jak,j się zamierza przedstawić. Otóż w przypadku Cyganów Karpackich ich ill\ventarz materialny od podobnego inwentarza ludności okolicznej n'>ż.ni sit,: \1' zasadzie tym, iż jest uboższy. Na ogół - znacznie. Sami Cyganie bowiem ani nic \\~kształcili typowego budownictwa, ani też nie produkowali niczego na wlasne potrzeby. Użytkowane przez nich domy, LO zubożałe formy miejscom.'go budownictwa, często nicmieszkalnego, lecz szałasowego, czy gospodarczego. Wyposażenie wnętrz pochodzi również z tych samych Iródel. jest jedynie skraj n ie ubogie, a zestaw przedm iotów, które skladają sit,: na wyposażen ie izb cygaI1skich ilustruje całkowity brak funkej i innych, poza mieszka Inym i. l\iie ma w tym wnętrzu jakichkolwiek narzędzi, przedmiotów świadcZ<jeych o "ykonywanych rzemiosłach (poza, nickiedy - instrumentem mU/yCl.nym). posiadan~1l1 inwentarzu żywym itp. Otoczenie domów mies/.kalnych p(vbawione jest również charakterystycznych dla chłopskich zagród elementów gospodarc:rych. czy jakichkolwiek innych (płoty, studnie, szopy ... ). Lichość użytych materiakl\\ niesie obawę o krótką żywotność tych obiektów w skansenie. narai,onyeh wszak na destrukcję spowodowaną działaniem czynników atmoskrycznych, O "cygallskości" tych osad i wnętrz cygaóskich chat świadczy wit,:c gkl\\ nie ubóstwo materialne oraz wzajemne relacje przcstrzenne mit,:dzy przedmiotami Przed odmiennym problemem stoją autorzy ekspozycj i na telllat Cyg,lnóII z grup koczowniczych. W tym przypadku inwcntarz materialny jcst stosunko\\() (może być) bogaty. Ci Cyganie również w zasadzie nic wytwar/,ali nic na własny użytek (może z wyjątkiem strojów szytych przez kobiety), odpo\\iednio jedynie dobierali przedmioty gotowe, które mogli pozyskać z otoczenia. Co naj wyżej posiadany przez n ich inwentarz pochodzić mógł z okol ic od leglej szych i wtedy uderzal egzotyką pochodzenia z innego miejscl, innej kultur~. przez co można było kojarzyć go z "cygaóskością'·. Tak np. Cyganie przybyli z terenów Rosji wnieśli do swej tradycji samowary, a IV wozach I,l\\ieszali ikony (by wspomnieć tylko o niektórych zewnętrznych elementach nabytych na tamtym terenie), zanim jednak dotarli do Rosji z Moldavvii, CI) WOlos7czyzn~. ich wyposażenie materialne było bardziej "run1LlIlskie". / kolei koczuj'lc przez czas jakiś na ziemiach polskich, po terenach a innej tradycji, st'jd c/crpali elementy miejscowej kultury, zatracając z każdą gcneracj;l elementy dawniejsze Proces ten dotyczy wszystkich sfer cygaóskiej kultury - j~zyka, rolkloru. IllUzyki itd. Cyganie adaptując się do kultury miejscowej, stopniowo wyzby,vają się podstaw materialnej kultury, która, zwłaszcza po porzuceniu koczownictwa. przestała różnić się zasadniczo (poza strojem) od kultury materialnej otoczenia. Pozostając nadal Cyganami, zachowując tożsamość etniczlHj, prlestali sil.; pod wieloma względami różnić od otoczenia (zachowując oczywiścic cechy antropologiczne ~ choć też nie zawsze). �191 Ostatecznie wi<.;ekultura materialna Cyganów żyjących w miastach niewiele różni się od kultury ich niecygallskich sąsiadów. Istnieje jednak pojc;cie tradycyjnej kultury, a także stereotypowa \vizja Cygantl\\ i ich kultury. Jest to wizja, która Cyganów przedstawia w ambiwalenmym świetle. l.. jednej strony Cygan jawi się jako złodziej, brudas, czarownik, postać budz<\ca I<.;ki odraz<.;, z drugiej zaś - to romantyczny grajek, człowick \\oln~. kochaj'lcy swobodę, przestrzcll, ogiell, tallce, postać barwna, radosna, gl)dna z<vdrości. Konslruuj<\c ekspozycję, która ma w miarę obiektywnie ukazać wizerunek C~ ganem. należy mieć na uwadze powyższe fakty. Wystawa taka powinna od stcreotypów odbiegać swą treścią, by wizerunck cygallskiej kultury nie był zbyt ..pr/cslod/.Ony'·. ani leż zbyt czarno-negatywny. Musi jednak w jakimś stopniu do slereoplypów siC; odwoływać. aby treści w niej podane były dla odbiorcy cz\ tellie. Wszystkie Ie wątpliwości musieli rozstrzygnąć twórcy pierwszej wystawy IW \ćmat Cyganów, którą zorganizowało Muzeum Okręgowe w Tarnowie \\ 1979 roku. Tyluł wyslawy "Cyganie w kulturze polskiej" wyjaśnił, że tematem jej jest nie tylko kultura Cyganów, ale miejsce tej kultury, jej odbicie \\ kulturze polskiej. najszerzej widzianej 13. Ta wielka wystawa, zlożona z przedmiotów, które wypożyczono z wielu muzeów. archiwów. bibliotck i zbiorów prywatnych, składała się z dwu równoIeglyell wątków. ObralOwala historię Cyganów w Europie i Polsce, przedsta\\iaJa naibard/.iej charakterystyczne elementy ich materialnej kultury, m. in. \\(1/y. namioty, rckonstrukcję kuźni, akcesoria do magii, ilustrowała ich pmfcsje. elemcnty strojów itp. Jednocześnie pokazano na wystawie wątek e~ ga:isk i jako przedlll iot sztuk plastycznych. Było to glówn ie przedstawien ie Cyganów \V malarstwie i rysunku - temat zapoczątkowany przez malarzy w pokl\\ ie ubieglcgo wieku. Osobnym wątkieIl1 było przedstawienie Cyganów w kulturze ludowej. Postacie Cyganów wyst<.;pują w obrzędach zapustnych, noworocznych, a także jako osoby II' szopkach. We współczesnej ludowej twórczości plastycznej treści cygallskie pojawiają się w malarstwie i rzeźbie 14. Wystawa spotka/a się z dużym zainteresowaniem, a informacje o niej pojawi/y si<.; w kilku zagranicznych czasopismach cyganologicznych. Autor \\ ystawy postanowi I utworzyć przy M uzeum Okręgowym dział poświęcony Cyganom, a wozy zakupione z okazji organizacji wystawy czasowej stały się zalążkiem nowej kolekcji 15. Powiększała się ona z latami. Jednocześnie trwały zabiegi o utworzenie stałej ekspozycji. Stało się to możliwe dopiero w 1990 roku, kiedy to w oddanym przed kilku laty obiekcie, w którym utworzono I., .:\. nartoSI .. (\'gllllie \l. kultur~e polskiej. KOl1lentar~do wystawy. Tarnów 1979 s. 352 - 355. s. 287 - 293. 1,( ,\Illla BartOSI. Cvgwlie i Ich kultura - wystawa ... Lud t. 64,1980. I' !\. Bartosz. /.lIcą/ek kolekcji cyganologicznej, ..Lud" t. 66,1982. �ł92 Muzeum Etnograficzne (oddział Muzeum Okręgowego) - zorganizowano stalą ekspozycję zatytułowaną "Cyganie. Historia i kultura" II,. Kolekcja cygallska istnieje w ramach Muzeum Etnogralicznego. a ekspozycja stała zajmuje jedno skrzydło dwutraktowego dworu pochodz<lcego z przełomu XVIII i XIX wieku, usytuowanego w centrum miasta. Druga część ekspozycj i urządzona jest na zapleczu dworu, na dziedzillcu, gdzie eksponuje się wozy i namioty ustawione wokół ogniska. Pierwotnie wozy byly eksponowane cały rok pod gołym niebem, ale w 1992 roku zbudowano wiatę. która chroni je w sezonie jesienno-zimowym. W 1996 roku postanowiono wozy ekspono\\ać na otwartej przestrzeni tylko z okazji specjalnych imprez. Sil to głównie wiosenne i jesienne spotkania cygallskich zespołów C.Otwarcie .." i .1amknięcie sezon u cyga'lskiego"), towarzyszące sesjom, kon fcrencj om, wystawom czasowym itp. Kolekcją w ramach której gromadzi się przedmioty kultury materialnej. a także wszelkie archiwalia, fonotekę, filmotekę, ikonogralię itp .. zajmuje się jak dotąd jedna osoba. Choć więc jest to jedyna w Europie tego typu wysta\\a. ze stałą, profesjonalnie urządzoną ekspozycją muzealną i zapleuem archiwalnym - jest to jednak dział zbudowany na skalę tutejszych mo;;'1iwośc i. z nwl)111i szansami na rozbudowę. . W okresie istnienia kolekcji cygaJlskiej w Tarnowie. tutejsze l11uzeul11 zorganizowało, jeszcze przed utworzeniem stalej wystawy, wiele ekspozycj i czasowych; po jej utworzeniu działalność wystawicnnicza tarnowskiego Muzeum nabrała rozpędu. Już w 1991 roku, na zlecenie jednej z du,'lskich organizacji, wykonano kopię stałej wystawy tarnowskiej, która byla eksponowana w wielu miejscowościach tego kraju i nadal tam pozostaje 17 / funduszy M in isterst wa Kultury i Sztuki oraz Fundacj i Stefana Batorego wykonano ~ wersje ruchomych wystaw planszowych (różnią się formatem, jedna I. wersj i jest angielskojęzyczna), które eksponuje się w Polsce (dotyclJc/as w Warsza\\ ie. Gorzowie Wielkopolskim, Dębicy, Opolu, Katowicach. Rzes/owie. Sandomierzu 18, Janowie Lubelskim 19), a także za granicą (Wiochy - 1(9) 2il. Bułgaria - 1996). Poza Tarnowem i Nowym Sączem, gdzie istnieją stałe ekspOlycje muzealne obrazujące kulturę Cyganów, należy jeszcze wymienić skansen w Ols/.tynku. 16/\. Bartosz. (vganie, flistoria i ku/t lira, Pr::eH'odnik. Tamów 1C)')2, 17 De kalder as sigojnere. Kpbenhavn 1991. 18 W Muzeum Okn;gm~YIl1 w Sandomierw planSl,owa wystawa I. Tamcma h~la t~ Iko fragmentem calości autorstwa Katarzyny Batkc). zutytu!owuncj ../\ lasy slan'l Cyganami ., (grud/ien 1995 - luty ł9(6), na którą zlożyły się eksponaty I. innych Illuzeów OIN. / kolekcji pl':"al!ll'l Pawia Lechuwskiego. 19 Wystawę zorganizowalo (kwiecier'l - lipiec 19(6) Muzculll Regiollalne w .lillHl\\ie I.uhelskim pod nazwą ..Rzecz o Cyganach". Była olla u/.upelniona o realia. podohne jak Ila \\: Sl,l\\ Ie IV Sunt!omierzu. 20 A. Bartosz, Festiwa/w /,anciano, ..Rram p-o Dram" 1C)95. nr 11-12. s, C), �II którym od 1992 roku eksponuje się wóz cygallski typu "ostrowskiego". Jest on jednym 7. elementów ekspozycji plenerowej w tamtejszym Muzeum Budownictwa Ludowego. Natomiast w gorzowskim Muzeum Okręgowym w 1977 roku zapoczątkowano kolekcję strojów cygallskich, które do muzeum trafiły z miejscowego zespołu "Terno", istniejącego w tym mieście od 1955 roku. Kolekcja ta była wypożyczana na wystawy tematyczne do innych muzeów, naWIll iast m iejscowc muzeum przez jakiś czas eksponowało na dziedzillcU wóz cygaiiski. który jest prywatną własnością twórcy zespołu "Terno", Edwarda I)o;bick iego. I na koniec warto wspomnicć o zorganizowaniu w ramach warszawskiego lunaparku ..Cricoland" (właściciel Wiesław Podgórski), ekspozycji nazwanej ..Cyga(lskie muzcum", na którą składają się bajecznie wyposażone, ozdobione, / LlIltazyjnymi napisami dwa wielkie barakowozy i jeden typowy wóz cygallski typu Ilagonowcgo. Ekspozycja ta, początkowo bardzo skromna, (w 1988 roku) mstala rozbudowana o rozmaite elementy typu: "skrzynie króla cygallskiego", fotograile, obrazy. Towarzyszy jej pracownik w stroju "cygaJlskim". Taki typ "kspOl.yej i zwanej ..muzealną" spotyka się coraz częściej w Europie Zachod11 iej c I. (iYI'SY CULTURE IN POLISH MUSEUMS (Summary) I ile ilk.: ol'preservation ol"the traditional Gypsy culture inmuseul11s originatcd in 1978 when I' Ilal<lillanl postulated the liHmdation ol"a Gypsy Muscul11 in Budapest. The lirst mUSl:llm departl11ent ol" thc culture and history of Gypsies was foundcd in Poland in 1')7'). \\hw a tcmporary c:-.:hihition. "Cjypsies in Polish Culture". in the Regional Museum in 'Iarnt"\\\ bl:GIIIlC a cornerstonc ol" its Gypsy department. In 1990 Ihe museum opellCd a permanent e"\illbllion. "(iypsil:S. Their Ilistory and Culture". including documents and artinlcts related to thc l'ullllle ol" LUJ"Ope:ln(iypsies. Som.: lime earlier. in 1980, a gypsy architecture section was opelled in thc Nowy liiI' lillklor.: I11USC1111l. presenting the abodes ol" poor Carpathian Gypsies. ~I 1\. Ilarlosz. 1.\ LuJ l. LXXIV I-:II/III/"{/ NOII/ów w 1I/1I::each, .. Rrom p-o Drom" 1996. nr 1-2. s. 16. Sącz open- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308f21242018006e2920e0e7067a783d.pdf 7eeefc9aaa63f1756f52b9b580e62fef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2167 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource etnobotanika zielniki Małopolska - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2014 Title A name given to the resource Zielnik Seweryna Udzieli - dokumentacja pracy "Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego" / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.179-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Köhler, Piotr Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 PIOTI{ K()IILLR .'lu/cUIll Botanic/ne i Pracownia Historii Botaniki ilhlylut Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego I\.r'lk,')\\ 71ILNIK SEWERYNA UDZIELI- DOKUMENTACJA PRACY Ro.<'UN'I W WIERZENIACH LUDU KRAKOWSKIEGO Seweryn udziela był etnografem i przyrodnikiem. Przez wiele lat gromadził zbior:- \vytworów kultury ludowej, które stały się podstawą do utworzenia \\ Krakowie Muzeum Etnograficznego " którego był organizatorem i pierwszym dyrektorem, Był członkiem kilku komisji Polskiej Akademii Umiejętności. między innymi Komisji Antropologicznej (od 1889 roku), Fizjograficznej (od I ()O~ roku). L::tnograficznej (od 1926 roku). Obok Iicznych prac z zakresu etnografii, publikował również artykuły przyrodnicze (Kosiek, 1987, s. 552). \V 1931 roku Seweryn Udziela opublikował na łamach "Ludu" pracę pod tytulcm R(),~IiIlV 11' wicr::,clliach ludu krakowskiego (Udziela, 1931). Składa się ona z Krótkiego wstępu oraz listy 141 gatunków roślin, dla których autor podał zarówno ludowe nazwy, jak i zastosowania w medycynie ludowej. Lista ta uzupełniona jest spisem ośmiu roślin nie oznaczonych. W Zielniku Polskiej Akademii Nauk 2 znajduje się fascykuł zasuszonych roślin będący dokumentacją do wspomnianego wyżej artykułu. Dotychczas nie l~dl1alazłcm danych archiwalnych związanych z tym zbiorem. Można przypuszczać. że po śmicrci jego twórcy, trafił on do Muzeum Komisji Fizjograficznej Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, a stamtąd - do obecnego miejsca prlcchowywan ia. Zielnik S. Udzicli ulożony jest alfabetycznie według łacit'lskich nazw gatunk\'m, Sklada się 1.146 arkuszy żółtego, grubego papieru o wymiarach 28x38 cm. z<lwiera n'l\\nie/. drukowaną stronę tytułową: ,,Zielnik, obejmujący rośliny ui.) \\<Inc do cclów leczniczych przez lud wiejski powiatu wielickiego i podgórskiego zebral Scweryn Udziela" (ryc. I.). Rośliny nie mają etykiet, a cała informacja odnosząca się do nich jest bezpośrednio zapisana na arkuszach ręką S. Udzieli. Sposób rozmieszczenia roślin i dotyczących ich danych jest w całym zic.lnikujednakowy: na górze strony znajduje się botaniczna nazwa gatunku (bez skrótu nazwiska autora jego opisu), pod spodem - polska, poniżej -nazwy I Obecnie je'a to MII/,CUIll I·:tnogralicznc im, Seweryna Udzieli, ul. Krakowska 46. 31-066 I' rak,')\\ 2 licinik Instytutu 130laniki im. Władysława Szafera polskiej Akademii Nauk (KRAM). ul l.uhić/ll>. ,I i-~ 11 Krakt)\\, �180 ZIELNIK, obejmujący rośliny używane do celów leczniczych przez lUD WIEJSKI powiatu wielickiego i podgórskiego ZEDltAŁ SEWERYN UDZIELA. L- .._. Ryc. I. Strona tytułowa zielnika Seweryna Udzieli �181 ludowc, z zaznaczcniem miejscowości, w których były używane, pod nimi na prH\\ej połowie arkusza zanotowane są w punktach "własności", również z zaznaczeniem miejscowości; na lewej połowie znajdują się natomiast przyklejone rośliny (w całości, lub częściej - jedynie ich fragmenty, takie jak: bviatostany. liście, części nadziemne i tym podobne), w prawym, górnym rogu umieszczona jest owalna pieczęć z napisem "Seweryn Udziela" oraz z wyobrażeniem otwartej księgi i dwóch gwiazd. Na niektórych arkuszach błędne nazwy botaniczne poprawiono ołówkiem, zmiany te nie zostały przez autora artykułu uwzgl~dnione - być może zostały naniesione już po przekazaniu kolekcji do Muzcum Komisji Fizjograficznej PAU. Nie wszystkie arkusze zawierają rośliny: na 27 z nich - brak okazów, są tam natomiast wszystkie dane dotyczące tych gatunków; arkusze te nie są również opieczętowane. Zielnik nie zawiera przedstawicieli 10 gatunków wymienionych w artykule S. Udzieli. Spośród roślin, którc nie zostały oznaczone (brak nazw łacillskich), a wymieniclI1e we wspomniancj pracy, w kolekcji jest 7 arkuszy z takimi okazami; poniżej podaję ich przynależność gatunkową. Herbariulll obejmuje 119 arkuszy z roślinami, które obecnie ponownie oznaczono: należą do 108 gatunków, 6 okazów można było oznaczyć jedynie do rodzaju, a :'\ nie zostało oznaczonych ze względu na duże ich zniszczenie, nickompletność lub bardzo wczesną porę zbioru rośliny. 1\a arkuszach brak podstawowych danych botanicznych: nie wiadomo kto, gdzie i kiedy zbierał te rośliny (na autora zbioru wskazuje tylko drukowana karta tytulowa). Na podstawie innych informacji (na przykład: zjakiej miejsco\\ ości pochodzi nazwa lub gdzie używano danej rośliny) można jedynie przypuszczać. gdzic okazy mogly być zebrane. We wstępie do swej pracy Rośliny 11" lrier:cniach ludu krakowskiego S. Udziela pisze, że w latach 1894-1899 zajmował si~ zbieraniem wiedzy ludowej o własnościach leczniczych roślin i \\iary \\' ich moc leczen ia ludzi i zwierząt (Udziela, 1931, s. 36). Być może oprócz danych etnograficznych kolekcjonował wtedy też okazy botaniczne. S. Udzicla nie podal w swym al1ykule tytułu dzieła botanicznego, którym posługiwał się przy oznaczaniu roślin ze swego zielnika. Na podstawie użytej przez niego laciI1skicj i polskiej nomenklatury botanicznej przypuszczam, że dziełem tym była Botanika szczególna Ignacego Rafała Czerwiakowskiego ( 1849-1863). Byla to obszerna, 6-tomowa praca, której koncepcja nawiązywała do da'ivnych dziel botaniczno-lekarskich (Zemanek, 1989, s. 60), przez co być może bardzo odpowiadała S. Udzieli w momencie gromadzenia informacji etnograficznych o roślinach. Jednakże opublikowanie danych z utrzymaniem przestarzalej nomenklatury, w momencie, gdy do dyspozycji były już popularne i latwe klucze do oznaczania roślin, napisane przez Józefa Rostafillskiego (190 I: 1906; 192 L 1923) oraz bardziej profesjonalne Ro.{:/inypolskie (Szafel', KulczYllski, Pawlowski, 1924), nie powinno było mieć miejsca. �182 Jakie jest znaczenie tego zielnika? Z botanicznego punktu widzenia, ale sądzę, że nie tylko z botanicznego, jest ono duże. Po pierwsze: jest dokumentacją opublikowanej pracy. W opracowaniach tego typu podanie samej lacillskiej nazwy botanicznej jest niewystarczające, ponieważ w miarę rozwoju botaniki. jej metod badawczych oraz zwiększającej się dokładności stosowanej aparatury, zmieniają się też poglądy na poszczególne taksony. Zmiany te oczywiście rzutują na używaną nomenklaturę. W przypadku, gdy jest zachowany okaz. można go oznaczyć według aktualnie obowiązujących standardów; posługiwanie się powszechnie używanym i nazwam i znaczn ie zmn icj sza możl i waść błędnych interpretacji. Po drugie: zawiera niepublikowanc dane. Informacje te podaję poniżej. Po trzecie: zielnik ten ma waltość historyczną i muzealną. Zielnik: Brak arkusza (numery-'): 1,3, II, 12, 13,23,31,36,56,83. Brak okazu na arkuszu: 4, 7, 8,15,26,27,34,39,41, 46, 62, 67. 69,72.74. 81b, 82,85,87,97,100,101,117,127,131, 133, 138. Okazy nieoznaczalne: 48, 79, 103 (nie jest to żaden gatunek z rodzaju Salvia), 110, I 16. Aktualne nazwy gatunków, nomenklatura według Flora ElIro/)ocO (Tutin. Heywood et al., 1963-1980): 2 - Achillea millc:[olizlln L. (Compositac): 5 Agrimonia eupatoria L. (Rosaceae); 6 - Alchemillo sp. (Rosaceae): <) - All/mea ąfiicinalis L. (Malvaceae): lO -Amaranthus caudatu.1 L. (!\maranthaceae): 16Artemisia abrotanum L. (Compositae); 17 - Artemisia 01Jsilll!Tiwll L.; 18 Artemisia vulgaris L.; 19 - Asarzml europaeuf/l L. (!\ristolochiaccac): 20 Astrantia major L. (Umbelliferae); 21 - Avena sativa L. (Gramincac): 22 Bellis perennis L. (Colllpositae); 24 - Stachy.\· ojficilla/is (L.) Trcvisan (Labiatae); 25 - Betula pendula Roth (Betulaeeae): 28 - Brvonia ue{ieo L. subsp. dioica (.Iaeq.) Tutin (Cucurbitaceae): 29 - Ca/endula ojlieinolis L. (Colllpositae); 30 - Campanula rapunculoides L. (Campanulaccae); 32 - na arkuszu są przedstawiciele dwóch gatunków z rodziny Cruciferae: Cordallline amara L. i Lepidium sativum L.; 33 - Carlino vulgaris L. (Compositae); 3:' Centaureo cyanus L. (Colllpositae); 37 - Chelidolliwll majlI.I L. (Papavcraceae): 38 - Cichorum intybus L. (Compositae); 40 - Corylus avellalla L. (Betulaceae): 43 - Ccmsolida ambigua (L.) P. W. Bali et Heywood (Ranunculaceae): 44 Dipsacus ful/onum L. (Dipsaeaceae); 45 - na arkuszu są dwa okazy: tjJi/OiJiUlll angustifolium L. (Onagraceae), oraz drugi - nieoznaczalny; 47 - Erigeron oeer L. (Compositae); 49 - Eupatorium cannahinlllll L. (Cołllposilae): 50 Dryopteris fi/ix-mas (L.) Schott (Polypodiceac): 51 - FO(,llieull.llll \'ltlgure Miller (Umbelliferae); 52 - Fragaria vesco L. (Rosaccae): 5~ - (jellis{o germanica L. (Leguminosae); 54 - Gentiana asc1epiadeo L. (Gcnlinaceae): 5:' GentianCl pneumonanthe L.; 57 - Glechoma hederaeea L. (Labiatae): 58 Oma/otheca sylvatica (L.) Schultz Bip. et F. W. Schulz in F. W. Schulz -' Galunki w anykuk S. Udzieli są ponumerowanI.:. nUIll<:racj<; 1<;rll\\ 11il.:j /;1C11O\\ ,lil'lll �183 (Compositae); 59 - Filaginella uliginosa (L.) Opiz (Compositae); 60 - Hedera helix L. (Araliaceae); 61 - Hordewn vulgare L. (Gramineae); 63 - Hypericum pe/jimllll/II L. (Guttiferae); 64 - Hyssopus ofjicinalis L. (Labiatae); 66 - Juglans re,'J,iu L. (J uglandaccac); 70 - Lepiclium campestre (L.) R. Br. (Cruciferae); 71 Le\'islieU/1I officinalI.' Koch (Umbelliferae); 73 - Linaria vulgaris Miller (Scrophulariceae); 75 - Lysimaehia vulgaris L. (Primulaceae); 77 - Chafllofllilla reelllitu (L.) Rauschcrt (Compositae); 78 MeWotus alba Medicus (Papil ionaceae); 81 - Mentha longifolia (L.) Hudson (Labiatae); 81 a - Mentha IjJieala L.: 84 - Origanum vIIIgore L. (Labiatae); 86 - Papaver somniferum L. (Papavcraceac); 88 - Pimpinella saxifraga L. (Umbelliferae); 89 - PiswII sal i\'lII11 L. (Papil ionaceae); 90 - Plantago major L. (Plantaginaceae); 92 P1"IIIIIISdo Il/es Iiea L. (Rosaceae); 93 - Tanacetufll parthenhl/n (L.) Schultz B ip. (Compositae): 94 - Pyr LIS cOlllmunis L. (Rosaceae); 95 - Malus domestiea Borkh. (Rosaceae): 96 - Quercus robur L. (Fagaceae); 99 - Rosa sp. (Rosaceae): 102 - Ruta graveolens L. (Rutaceae); 104 - Salvia verticil/ata L. (Labiatae); 105 - Sambucus nigra L. (Caprifoliaceae); 106 - Sanguisorba ojtieillalis L. (Rosaceae); 108 - Knautia arvensis (L.) Coutler (Dipsacaceae); 109 - SUolJhularia nodosa L. (Scrophulariaceae); III - Sedum acre L. (Crassulaceae): I 13 - ,','enecio jacobaea L. (Compositae); I 14 - Solanum IIIherosIIm L. (Solanaceae); 115 - Solidago virgaurea L. (Compositae); 118 ,\lIlJjJFIIII/I officinalI.' L. (Boraginaceae); I 19 - Myricaria germanica (L.) Desv. (Tamaricaceae); 120 - Tanacetum vulgare L. (Compositae); 124 - Trifolium UlTI.'IISe L. (Lcgulllinosae); 125 - Trifoliumpratense L.; 126 - Tr{folium repem' L.: 130 - Fussilago fitr/itra L. (Compositae); 132 - Urtica dioica L. (U nicaceae): 135 - Verbena officinalis L. (Verbenaceae); 136 - Veronica c. f. hee("(/hllllga L. (Scrophulariceae); 137 - Viburnum opulus L. (Capri fol iaceae); 139 - Vieio/elba L. (Lcguminosae) ; 140 - Vinca minor L. (Apocynaceae) 141 f'iSClI/lI albulll L. (Loranthaceae). Okazy źle oznaczone (po liczbie porządkowej podaję poprawną nazwę): 14EIJilohillllJ mlenocallloll Hasskn. (Onagraceae); 42 - Pimpinel/a saxifraga L. (Lmbellifcrae); 65 - lnula britannica L. (Compositae); 68 - ArctiuII/ /o/lJenIO.lllm Miller (Compositae); 76 - Nepeta cataria L. (Labiatae); 80 Jlellllw c. f. x \'erl icil/ata L. (Labiatae); 121 - Thymus pulegioides L. (Labiatae): 122 - Tilia ccm/ata Miller (Tiliaceae). Rośliny. które nic zostaly oznaczone przez S. Udzielę, ale zamieszczone w jego artykule: I. Dzbanki - na arkuszu są przdstawiciele dwóch gatunków z dwóch różnych rodzin: JIYIJeriel/llJ tetrapterulII Fries (Guttiferae) i Genista tinctoria L. (Legum inosae); 2. Dzbanuszki - Seabiosa oehroleuca L. (Dipsacaceae); -'. Goździk - Dianthus sp. (Caryophyllaceae) - forllla uprawna n iezidentyfikowanego gatunku goździka; �184 6. Sporysz - Polygonum aviculare L. (Polygonaceae); 7. Suchowierzch - Prunella vulgaris L. (Labiatae); 8. Uraźnik - Achillea ptarmica L. (Compositae). Rośliny nie zamieszczone w al1ykule 4: Gęsie wianki - Potentilla sp. (Rosaceae). Nazwa ludowa: gc;sie wianki (Radziszów); własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszó\\) Kolkowe ziele - Carduus nulans L. (Compositae). Nazwa ludowa: kolko\\e ziele (Krzesławice); własności: l. święcą razem z innymi ziołami w dniu l:" sierpnia (Krzesławice), 2. używają przeciw kolce i postrzałowi (Krzeslawice). Maciczne ziele - Salvia sp. (Labiatae). Nazwa ludowa: maciczne ziele (Dobczyce); własności: ]. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Dobczyce). 2. w czasie połogu piją kobiety wódkę, w której ziele to moczono, albo też piją odwar, jako herbatkę na boleści, jeżeli macica nic znajduje się nil s\\oim miejscu (Dobczyce). Maślanka - Saponaria ojjicinalis L. (Caryophyllacae). Nazwy ludo\\c: maślanka, maślanki (Gdów, Rzeszotary, Skawina); wlasności: I. świc;q razem z innym zielem 15 sierpnia (Gdów. Rzeszotary, Skawina ). 2. używają na okaleczenie (Skawina). Róża lagowa - Digitalis grandiflora Miller (Scrophularicac). Naz\\~ ludowe: róża lagowa (Gdów), róża laskowa (Radziszów); własności: I. świ\?cą razem 7. innym zielem] 5 sierpnia (Gdów. Radziszów), 2. na róże; na twarzy: wodę w której moczył się kwiat przykładać na różę na twarzy (Radzisz(m). Strzygoniowe ziele - na arkuszu są przedstawicIcle d'\óch galllnk()\\ z rodziny Compositae: Centaurea jacea L. i Cirsilllll o/al/celi/II (L.) Scop. Nazwy ludowe: strzygoniowe ziele (Dobczyee, Radziszów, Skawina). strzyżnc ziele (te same miejscowości); własności: I. świc;c<\ razem z innym zielem l:" sierpnia (Dobczyce, Radziszów, Skawina). Śmietannik - Rudbeckia laciniala L. (Compositae). Nazwa ludowa: śmietannik (Brzezowa, Dobczyce, Świątniki Górne); własności: I. świc;cq razem z innym zielem 15 sierpnia (Brzezowa, Dobczyce. Świątniki Górne). 2. korzonk()\\ używa się do kąpieli dla dzieci i starszych przeciw slIchotom (Dobczyce). 3. gotują razem z innym zielem i dają pić krowie po ocieleniu, aby śmietana była gęsta i żółta, a masło z niej ładne i żółte (Brzezowa), 4. łodygi zaparzają i dają krowom po ocieleniu, a także kiedykolvv·iek. aby na mleku zbieralo si~ dużo śmietany (Dobczyce). Tatarskie ziele - Rumex sp. (Polygonaceac). Nazwa IlIdowa: tatarskie zick (Radziszów); własności: I. święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Radziszów), 2. chorym na biegunkę tak ludziom, jak i z\vierzętom. na c/.erwonkę także, suszone ziele tłuc, warzyć i pić, a wnet "zacli sit,:" (zatrzyma si\?l w Cliowieku, czy bydlęciu (Radziszów). 4 Zachowa lem język oryginalu. �185 T,varde ziele - ('ental/rea scabiosa L. (Compositae). Nazwa ludowa: twarde ziele (Skawina), własności: święcą razem z innym zielem 15 sierpnia (Ska\\ illa). WiesLczyca - Solidago c.r. virgaurea L. (Compositae). Nazwa ludowa: \\ieszczyca (Zakliczyn ad Siepraw) [ołówkiem dopisano: "dziwki"]; własności: 1. ś\\i~cą razem z innym zielem 15 sierpnia (Zakliczyn ad Siepraw), 2. używają przeciw wiesLClom. to jest bolakom na twarzy u dzieci (Zakliczyn ad Siepraw). l)zi~klljt;: mgr. Maciejowi Waydzie za oznaczenie części roślin z zielnika S. Udzieli BIBLIOGRAFIA i~lk()\\ ski Ignacy ('/1\\ Ral;11 I ~·I'J-1 XIJ.' (JI!iSailie 1"I).~liil() lekarskich i przemysłowych, t. 1 Opisanie ro.~lin skrytoplcio\lTcil lekarskich i przemvslowych. Botaniki szczególnej część pierwsza. Kraków I X4'). Diuk. UJ: t. :2 Opisanie roślin jednolistniowych lekarskich i przemysłowych. UO/({iliki szcególnej czę.~ć·druga. Klaków 1852, Druk. UJ: t. 3 Opisanie ro.l:lin d'l'IIlis/llill\l'l'ch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej cr(Ść' teec/o. IIlwIIIIUjl{C11 /J\I'lllistnimve Lc/ro::ne. Bezp/atkowe i .!ednoplatkowe noc/jajnikowe a:: liII I'Odziilr( Szorstklllistnych wylącznie. Kraków 1859. Druk. UJ; 1.4 Opisanie 1'0.1:/111 d\lultsllliowvch lekarskich i przemysiowych. Botaniki szczególnej część' eZ\l·l/r/ll. IIhe/lllująca ro.\:/iny, od rodziny Szorstkolistnych w/ąc::nie. a:': do Wielo/,Il/Iko\l'veh '!'l'lącznie, Kraków 1859. Druk. UJ: t. :5 Opisanie roślin dwulistniowych lekarshlcil i Ilr::eIllYs/owych. !Jotaniki szczególnej część pią/({, obejmująca !?oślill)' Jhelllli/alklme pod/a/nikowe. Kraków 1860, Druk. UJ; t. 6 Opisanie roślin dwulistilimln'!l lekarskich i IJrzeIllYS/owych. Botaniki s::czególnej czę,I:Ćs::ósta i OSlolnia, IIhe/luu/I{C11!?o.l:liilYWieloplatkowe kolojajnikowe, Kraków 1863, Druk. UJ. k",ićk lu/anna 19X7 ('d::le!a S('ll'el'l'II (/857-1937). siaka. Wars/alVa. PWN. Ro,latiliski H)/er I ')()I w: Slownik biologów polskich, l'r::('\I'()(lnik do o::lloczonia lJOSpolilszych roślin, (Wyd. pod red. 2), Kraków. S. Fclik- Nakładem autora. I '}()() I ni I 'JO I ''>/akl I'r::l'\\'()dllih do o::l1oczonia pospolitszych ro~'lin. (Wyd. 3), z. I i 2, Kraków. Nakladćlll autora. .\10/1' holOllik tojest /atwy sposób o::naczania r().\'linpospolitych w Polsce. Kraków. Druk<irni,1 liniwersytdu .IagiclloI1skićgo. !'r::e\l'or!lIik do o::noczonia r().\'lin w l. \I {l\\'-WarS/ima KrakólV. Wydawnictwo Zaklądu \VladyslalV. KulC/.Yllski Stanislaw, Pawlowski Bogumił Pol.~ce Narodowego dziko rosnących. im. Ossolillskich. 1<):2·1 /<o.l:lillr IJolskie. 0IJisy i klucze do o::nac::ania ws::ystkich gatunków roślin naczynio\lTcli roslIl{Cl'ch II' Polsce bąd:::d::iko hądź te:: zdxic::ałych lub c::ę.kiej hodowanych dill 11::1'Ikllj/orvslrJw, IIczniów szkól wy::s=ych i średnich. rolników, leśników. li/mIllCelll';'" i illllFCIilIIilo.~ników przyrody, Lwów-Warszawa, Książnica-Atlas. 11Ilin T (; .. 1k)'l\ood V I I. d al. I 'J6~-1 ')XO nol'll r.lIl'(1l)(/eo.l. I. Cambridge 1964, The University Press; 1. 2. Cambridge 1968. rilL linivelsity PrLss: t. 3. Cambridge 1972, The University Pn:ss: ( 4, Cambridge- �186 London elV York - Melbourne 197(,. Camhl'id!!e l Jnil ersily I'res,: l .; Cambridge - London - New York .. Ne\\' Rochelle Melhourne Sydne: I')X(). Cambridge University Press: Udziela Sewcryn 1931 Ro.f/iny w wierzeniach IlIdll krakowskiego ... Lud-- l. .lO. Zemanek Alicja 1989 {listorio botaniki IV Uniwersytecie .Jagiel/rJJlskil1l.Krakll\I·. l )nill'ersyle! .I;lglelll1nskJ - Rozprawy habilitacyjne nr 164. 0 Piotr Kohler TilE HERBARIUM OF SEWERYN UDZiEl A D()CliMJ:NI/\IIO".; Ol Till --IIERBS IN THE BELIEFS OF TilE CRACOW 1'J:!\Si\!\TS" Sil!)) (Summary) Thc Herbarium of the Polish Academy of Sci.:nce (KRAr\'I) in ('raco\\, incllllks ;J small herbarium (iiI. I) ol' Seweryn Udziela (1857-1937). an ':lhnographer ;Illd naluralisl. Ihe Iillllldn ol' the Ethnographic Museum in Cracow. Th.: collection. I\'hich originall: s':rled as ;J documentan hasis of Udziela 's anicie. --'lcrbs in thc Iklicfs of the Cracow I'cas;lllls" Il{ośllll: 1\ IlilT/eni;ll"il ludu krakowskiego!. published in Llld in 193 I. includes 14) she':ls spcl·im.:ns of herh, representing 108 species have been glued on 119 of them, while thc remaining she.:ts arc emptl. All the specimcns havc becn described - the anicie. which conlains Ihl'ir ':llIJlplcle lisI. I·,ring., also some hithcrto unpublished data collected by Udziela. concerning the nan1<:S and usc of len herbs. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1a206e6150761d14afed4c625e440ba.pdf 0510b4e90515b9732bdde70cf49f9503 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6168 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource plemię globalizacja - aspekt antropologiczny Kamerun postkolonializm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5753 Title A name given to the resource Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczneństwem narodowym i globalnym /LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.143-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań G A RN EK ZELA ZN Y I G A RN EK GLINIANY, CZYLI SPO ŁECZEŃSTW O PLEM IEN N E W ZD ERZEN IU ZE SPO ŁECZEŃ STW EM N A RO D O W Y M I GLOBALNYM . PRZYPADEK KA M ERU N U Wprowadzenie Zacznę od wyjaśnienia tytułu. Odwołuje się on do znanej bajki Jeana de La Fontaine’a, Garnek żelazny i garnek gliniany. Jest ona zbyt długa, aby przytoczyć j ą w całości, więc zacytuję jej najważniejsze fragmenty: Garnek z żelaza ulany1 Zapraszał z sobą gdzieś w drogę Sąsiada, garnek gliniany. Ten rzekł: „Wybacz, że nie mogę Towarzyszyć ci w podróży, Lecz przechadzka mi nie służy. Jam bezpieczny, póki skromnie W domu stoję przy ognisku, A na drodze, w tłumie, w ścisku, Trąci ktoś... brzdęk! i już po mnie. Ty, co tak twarde masz kości, Ruszaj śmiało, panie bracie, Ja zaś dziękuję waszmości I wolę pozostać w chacie”. Zwiedziony obietnicą chronienia przez niebezpieczeństwami czyhającymi po drodze, garnek gliniany dał się jednak w końcu namówić i wyruszył na wspólną wędrówkę w towarzystwie garnka żelaznego. I tu znów cytat: 1 Fraza „z żelaza ulany” sugeruje, iż autor miał na myśli przedmiot żeliwny. Zgodnie z polską tradycjątranslacyjną tłumaczy się jednak francuski termin p o t de f e r jako „garnek z żelaza”. �Ryszard Vorbrich 144 Ale podróż była krótka: Lada kamyk, lada grudka Plącze chwiejne garnków kroki I co chwila, gdy szli razem, Glina trąca się z żelazem. Biedakowi trzeszczą boki, Nie mógł znieść szturchańców dłużej I roztrzaskał się w kawały. Pora więc na morał, podsunięty przez La Fontaine’a: Własną piędzią mierz się, bratku, Od mocniejszych bądź z daleka Głaszczą, pieszczą, a w ostatku Garnka z gliny los cię czeka. (La Fontaine 1955: 128-129) Bohaterowie bajki La Fontaine’a zostali wykorzystani przez antropologów jako metafory, odpowiednio: społeczeństwa narodowego - utożsamianego z silnie scentralizowanym „państwem-narodem”, i społeczeństwa plemiennego - utożsa­ mianego głównie z kruchą strukturą amorficznego społeczeństwa acefalicznego (Barbier 1982). Społeczeństwo narodowe, ujęte w „żelazne” ramy aparatu państwa, jaw i się tu jako trwała struktura, zarówno w wymiarze symbolicznym (idei i świadomości), jak i instytucjonalnym. Przeciwstawiany mu obraz społeczeństwa plemiennego drugiej połowy XX wieku malowano raczej w barwach rozmytej pasteli. Choć tradycyjny świat „człowieka plemiennego” pozostawał długo dla wielu autorów - od Jeana-Jacques’a Rousseau (1966) do Ernesta Gellnera (1958) i Michaela A. Marcusa (1983) - przykładem harmonii społecznej, to w rzeczywistości je ­ go instytucji dotknął już mechanizm marginalizacji, rozpadu lub utajnienia. Jego sposób życia, jego normy kulturowe były często błędnie interpretowane, pogar­ dzano nimi lub traktowano jako sprzeczne z zasadami i celami przypisywanymi społeczeństwom typu narodowego. Państwa postkolonialne a społeczeństwa plemienne W szczególnej sytuacji znalazły się kraje postkolonialne, w których struktu­ ry plemienne nie tylko przetrwały, ale wzmocniły się wskutek polityki rządów pośrednich. Wiele z tych krajów budowało swą niepodległość w nadzwyczaj złożonych realiach społeczno-politycznych, w sztucznie zakreślonych granicach państwa postkolonialnego, stojąc przed koniecznością integracji wieloetnicznego społeczeństwa w oparciu o postulat „budowy narodu”. �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 145 Droga do stworzenia społeczeństwa narodowego wiodła poprzez instrumen­ talizację państwa. Wzorem do naśladowania stawała się często silna i scentrali­ zowana struktura władzy z kultem prezydenta jako „ojca narodu” i innymi atry­ butami państwa postkolonialnego. W tym kontekście „plemię” traktowano jako ciało obce, wręcz wrogie, czego najlepszym wyrazem jest hasło prezydenta M o­ zambiku Samora Machela: „Aby naród mógł żyć, plemię musi umrzeć” (Berman 1998: 306). Traktowanie plemienia jako antytezy narodu, jako jego konkurenta, a często i wroga państwa-narodu, związane było nie tylko z utożsamianiem go z etnicznością - siłą odśrodkową zagrażającą integralności społeczeństwa wielonarodowego. Społeczeństwo plemienne, zarówno jako wyidealizowana kategoria, jak i dostępne empirycznie wspólnoty, traktowane było przez elity krajów postkolonialnych jako synonim „zacofania”, „niedorozwoju”, jako przeszkoda na drodze do postępu i re­ alizacji ambitnych celów polityki społecznej i ekonomicznej. Stąd było już blisko do akceptacji pojęcia „mentalności plemiennej” jako szczególnego rodzaju świado­ mości, kojarzonej od czasów Lucien Levy-Bruhla z poziomem rozwoju umysłowe­ go tak zwanych dzikich i/lub przedstawicieli społeczeństw pierwotnych. Co praw­ da Levy-Bruhl „mentalność pierwotną” utożsamiał z „umysłowościąprelogiczną”, odznaczającą się myśleniem mitycznym, niezauważaniem sprzeczności i posługi­ waniem się wyobrażeniami kolektywnymi (Levy-Bruhl 1922)2, ale postrzegał on też „człowieka pierwotnego” jako istotę funkcjonującą w swoistym stanie natury. Dominować w nim miały postawy kolektywistyczne, określane przez Levy-Bruhla jako „prawo partycypacji”, podczas gdy postawy indywidualistyczne były zredu­ kowane do minimum; przeważać miały także relacje o charakterze emocjonalnym, a posłuszeństwo wobec plemienia lub rodu było niepodważalne (Levy-Bruhl 1985: 362). Ten ostatni aspekt koncepcji Levy-Bruhla jest obecny także we współczes­ nym dyskursie o „mentalności plemiennej”. Nathaniel Branden zauważa, iż „istotą plemiennej mentalności jest uczynienie z plemienia najwyższego dobra i zanego­ wanie znaczenia jednostki”. Cechuje ją, zdaniem tego badacza, tendencja do trak­ towania jednostki, jej dążeń i jej bezpieczeństwa jako funkcji przynależności do grupy oraz do minimalizowania pluralizmu wierzeń, gustów, zwyczajów i świato­ poglądów (Branden 1994: 286)3. 2 Teza ta została ostro skrytykowana przez C. Lévi-Straussa, który zwrócił uwagę, iż odmienne widzenie świata „dzikiego” nie wynika z mniejszych umiejętności logicznego myślenia, lecz z wiedzy o otaczającym go świecie (Lévi-Strauss 1969: 268). 3 Podobna konceptualizacja „mentalności plemiennej” cechuje dyskurs filozoficzny. Caroline Myss (2006: 18) uważa, iż mentalność plemienna wplątuje duchowość w specyficzne formy myślowe podziela­ ne przez grupę. Sprzyja to petryfikacji oraz unifikacji światopoglądu („plemiennych wierzeń”) właściwego danej grupie. Utrwala strukturę rzeczywistości - przekonanie, co jest, a co nie jest możliwe (dopuszczalne) dla członków grupy. Jednak, co zauważa ta autorka, choć mentalność plemienna bywa określana w termi­ nach akcentujących wspólną podstawę (kulturową) oraz zdolność do zapewnienia przetrwania grupy, to nie zawsze jest ona synonimem „świadomości zgody”. W pewnych stadiach rozwoju („ewolucji”), tak osobistego, jak i zbiorowego, mentalność plemienna musi być zakwestionowana. �146 Ryszard Vorbrich Jak mogłem się przekonać, w opinii przedstawicieli elit krajów Trzeciego Świata tak zwana mentalność plemienna, mentalność „ludzi z buszu” cechu­ je się konserwatyzmem kulturowym, ignorancją, brakiem otwarcia na świat4, a więc - jak byśmy to ujęli po polsku - z „zaściankowością” lub jeszcze do­ sadniej - z „ciemnogrodem”. Taki stosunek do zbiorowości identyfikowanych jako plemienne ma swoje źródło w epoce kolonialnej lub jeszcze wcześniejszej. Warto pamiętać, iż w epoce przedkolonialnej ludy potrafiące zbudować struktury państwowe, w wielu wypadkach włączone w nurt cywilizacji uniwersalnej, na przykład islamu, traktowały swych sąsiadów odmawiających podporządkowa­ nia się jako kategorię „nieokrzesańców”, „podludzi”, określając ich na przykład w Kamerunie mianem „niewiernych” (Habbe), „parszywych psów” (Kirdi), czy „górali” (Nadżeraj). Nowe elity i struktury plemienne Epoka kolonialna utrwaliła tego typu kategoryzację, nie tylko odwołując się dosłownie do terminu „plemię”. Ta ostatnia sytuacja miała miejsce w północnej Afryce, gdzie całym grupom wspólnot berberyjskich, wymykających się wcześ­ niej wpływom imperium osmańskiego, a później francuskiego, nadano egzoetnonim „Kabylowie” (od arabskiego qbila - „plemię”). Natomiast w Afryce subsaharyjskiej podobną karierę zrobił termin tribespeople, który jednak nadał tak zdefiniowanym grupom specjalny status prawny. W afrykańskich państwach kolonialnych „tubylcy” nie posiadali pełni praw obywatelskich, takich jak prawo do obecności w przestrzeni publicznej (prawo wyborcze, prawo do stowarzyszeń) czy wolności słowa. Afrykanów podzielono na dwie kategorie - na tubylców (natives) oraz członków „wspólnot plemien­ nych” (tribespeoples) (Mamdani 1996: 18-21). Do grupy natives zaliczano ludność zdetrybalizowaną, żyjącą na obszarach zurbanizowanych lub wiejskich przekształconych przez gospodarkę rynkową, na przykład na plantacjach. Byli oni zawieszeni w próżni prawnej, z definicji nie byli obywatelami, lecz poddanymi. Mogli ubiegać się o status obywatela po speł­ nieniu wygórowanych wymogów natury majątkowej (jako posesjonaci, płatnicy podatku od nieruchomości) i edukacyjnej (jako piśmienni - po zdaniu „egzaminu obywatelskiego”). Ci, którzy spełnili te wymogi, stworzyli klasę évolués; z niej z czasem uformowały się elity państw postkolonialnych, żyjących ideą stworze­ nia państwa-narodu. W innej sytuacji prawnej pozostawały tribespeoples, czyli społeczności żyjące nadal w strukturach plemiennych. Miały one pewną autonomię praw ną (podlega­ 4 Jak wyraził to pewien nauczyciel wiejskiej szkoły w Kamerunie, oceniając środowisko społeczne swych uczniów: ils s o n t obscurantistes. �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 147 ły z definicji prawu plemiennemu), lecz zarazem lokowały się na uboczu proce­ sów narodotwórczych. W kontekście kolonialnym nadanie im autonomii prawnej można uznać za próbę włączenia tych społeczności do państwa kolonialnego, lecz rozwiązanie to zarazem blokowało członkom wspólnot plemiennych dro­ gę do zdobycia praw obywatelskich - uzyskania statusu równego évolués. Jeśli uwzględnimy, że évolué znaczy tyle, co „ktoś rozwinięty”, łatwiej zrozumiemy stosunek Europejczyków, a później ich afrykańskich wychowanków do „ludno­ ści plemiennej”. W oczach administracji kolonialnej, a często i postkolonialnej, ludzie ci stali na zbyt „niskim szczeblu rozwoju”, aby mogli być traktowani jako w pełni świadomi obywatele5. Konsekwencją polityki prowadzonej wobec społeczności plemiennych było w dłuższej perspektywie nie tylko utrwalenie defacto i de iure pozycji tribespeoples jako grupy ludności o specjalnym statusie prawnym, lecz także powstanie obszarów (tzw. terytoriów plemiennych), na których prawo państwowe miało ograniczony zasięg i na którym dominowały lub utrzymywały się specyficz­ ne struktury społeczne i normy kulturowe (Mamdani 1996). Powstawały w ten sposób obszary wyłączone z przestrzeni społeczeństwa narodowego, prawnie chronione przed wpływami zewnętrznymi, o statusie rezerwatów lub quasi-rezerwatów. Sytuacje takie znamy nie tylko z Ameryki, ale i z Afryki oraz Azji (np. z Indii)6. Mieszkańcy takich obszarów traktowali świat zewnętrzny jako nieprzyjazny, a często opresyjny. Kontakt z tym światem był źródłem traumy, która nie tylko wynikała z działań struktur i agend państwowych (podatki, praca przymusowa itp.), lecz także była pochodną stresu kulturowego związanego z kontaktem z in­ stytucjami i normami społeczeństwa narodowego. Obrazowo ujął to mój 60-letni kameruński informator S.M.T., wódz największej wsi wchodzącej w skład quasi-rezerwatu zwanego Groupement Daba Independent, pragnąc wytłumaczyć się ze swego analfabetyzmu: „Gdy byliśmy młodzi, i władze kazały memu ojcu posłać kilku synów do szkoły, posłuchał mojej matki i pozwolił mi pozostać w domu. Do miasta, do szkoły posłał mego przyrodniego brata. Mówiło się wówczas: «niech on cierpi»”. Należy zaznaczyć, iż wzajemny stosunek społeczności plemiennych i naro­ dowych był zróżnicowany i zależny między innymi od charakteru organizacji 5 Dosadnie wyraził to pewien kameruński podprefekt, dowiadując się, że wybieram się do wiosek górskich leżących w jego dystrykcie (podczas moich badań prowadzonych tam w latach 80.): „Po co Pan jedzie do tych małp?”. Mniej drastycznie, lecz równie wymownie zareagowała 20 lat później kameruńska siostra zakonna, pochodząca z grupy etnicznej dość wcześnie poddanej akulturacji. Kiedy od­ wiedziła mnie w izolowanej, górskiej wiosce (prosiłem ją wcześniej o przywiezienie świeżej żywności), widząc flagę kameruńską powiewającą na wykrzywionym drągu przed zagrodą miejscowego wodza zawołała: „Ha! Flaga Kamerunu tutaj?”. Była szczerze zdziwiona, gdy jej wytłumaczyłem, że tutaj też jest Kamerun, a miejscowy wódz jest reprezentantem władzy państwowej. 6 Nie zawsze specjalny status prawny „plemion” jest ujęty w normy konstytucyjne i sformalizowane, tak jak to ma miejsce w Indiach, w formie tzw. plemion rejestrowych (sc h e d u le d tribes, Upreti 2007). �148 Ryszard Vorbrich społeczno-politycznych tych pierwszych oraz ustroju politycznego (konstytucyj­ nego), w jakim funkcjonowało (często formalnie, a nie w rzeczywistości) społe­ czeństwo narodowe. W państwach o ustroju konsocjonalnym, pomimo pewnej marginalizacji, społeczności plemienne nie były wykluczone z procesu narodotwórczego. Spo­ łeczeństwo narodowe oparto tam na szerokim porozumieniu pomiędzy elitami poszczególnych segmentów społecznych, jak to ma miejsce w niektórych pań­ stwach Azji (np. Malezja). Odmienną sytuację odnotowujemy w państwach o silnie scentralizowanym ustroju lub w ramach tak zwanej demokracji konsensualnej, czyli w większości państw afrykańskich, w których społeczności plemienne były traktowane jako zaledwie tolerowane mniejszości etniczne. Przykładem może być Kamerun, z jego konstytucją stwierdzającą powstanie „narodu kameruńskiego języka fran­ cuskiego i angielskiego”, a więc narodu, który de facto stał się postkolonialnym projektem évolués - uformowanych w epoce kolonialnej elit. W takim kontekście społecznościom plemiennym przypisano formalnie, jak ujęła to ta sama konstytu­ cja, status „mniejszości etnicznych” i „ludności tubylczej”. Już w okresie kolonialnym administracja w odmienny sposób traktowała wspólnoty plemienne, które zdołały utworzyć w łasną państwowość lub choćby jej namiastki. We francuskim Kamerunie przyznawano nawet „medal tubylczej zasługi” dla osób, które potrafiły stworzyć scentralizowane struktury polityczne, zdolne pełnić funkcję lokalnego partnera władzy kolonialnej7. W niepodległych krajach afrykańskich warstwy opiniotwórcze włączają do mitu założycielskiego swego państwa-narodu wcześniejsze - przedkolonialne - organizmy państwowe (np. poprzez odwoływanie się do nich w podręcznikach historii, z pominięciem dziejów grup, które pozbawione były władzy scentrali­ zowanej), nie tylko dlatego, że sugerują one ciągłość instytucji państwa i legity­ m izują instytucję władzy centralnej, ale także dlatego, iż poświadczają istnienie przedkolonialnych form organizacji społecznej o znacznym stopniu konsolidacji, przekraczającej skalę lokalną i plemienną. W takiej postawie elit społeczeństwa narodowego ujawnia się inkluzywny charakter tożsamości heterogenicznego „społeczeństwa narodowego”. Inklu­ zywny charakter narodu stoi jednak w wyraźnej sprzeczności z ekskluzywnym charakterem świadomości typu plemiennego, budującej więzi społeczne oparte na tradycji genealogicznej. Właśnie tego typu świadomość (obok polityki marginalizacji i wykluczania ze strony społeczeństwa narodowego) sprawiała, iż członkowie społeczności plemiennych byli skłonni podtrzymywać długą tradycję przeciwstawiania się 7 Przywódca wodzostwa Musgoy (które w XIX w. skutecznie oparło się fulbejskiej inwazji) został w 1926 r. odznaczony przez Francuzów „medalem tubylczej zasługi” za stworzenie „władzy politycznej porównywalnej do najlepszych lamidatów fulbejskich” (Azarya 1978: 68). �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 149 państwu i kulturze grup w nim dominujących. Przeważała wśród nich postawa defensywna, zaś główna taktyka oporu polegała na stosowaniu uników; mówiąc językiem La Fontaine’a - społeczeństwa plemienne wolały „zejść z drogi” sil­ niejszemu partnerowi, aby nie narazić się na dezintegrację, na „rozbicie”. W ta­ kich warunkach trudno było o wzajemne przenikanie się obu kategorii. Globalizacja, modernizacja i społeczności plemienne Sytuacja zmieniła się znacząco wraz z narastaniem zjawiska globalizacji. Dominujące w danym kraju społeczeństwo narodowe - ze swoimi normami, sankcjonowanymi przez państwo i narzucanymi słabszym partnerom, a także ze swoją hierarchią marginalizującą wspólnoty plemienne - przestało być jedynym punktem odniesienia dla poszczególnych społeczności plemiennych. Od lat 80. XX wieku można obserwować - w każdym razie w Afryce, do której się odwołuję - wyraźną zmianę w postawie członków tak zwanych spo­ łeczności plemiennych w stosunku do świata zewnętrznego. Wiele zjawisk z tym związanych, które można opisywać w kategoriach adaptacji, akomodacji lub akulturacji, było znanych już wcześniej, podobnie jak sam proces globalizacji, ale ich nasilenie się jest stosunkowo niedawnej daty. Pojawienie się w rzeczywistości plemiennej nowych odniesień w postaci in­ stytucji i struktur o charakterze ponadnarodowym, globalnym, często traktowa­ nych jako konkurencja lub przeciwwaga dla instytucji i struktur państwa-narodu, zmieniła sytuację społeczeństw identyfikowanych jako plemienne. Dla ich członków świat zewnętrzny zaczyna jaw ić się jako świat, który można „oswoić”, pełen nowych możliwości, czekający na „zagospodarowanie”, jako przestrzeń dóbr i idei, które można spożytkować dla własnych lokalnych czy plemiennych celów. Rodzi się oczywiście pytanie, czy w tych nowych okolicznościach odmiennie zachowujące się społeczności można nadal określać jako „plemienne”. Być może nowe spojrzenie na tę wyłaniającą się rzeczywistość skłoni antropologów do re­ definicji samego pojęcia „plemię”, a może doprowadzi do jego zarzucenia jako nieadekwatnego do realiów współczesnego świata. Nie próbuję tego rozstrzygać, pragnę jedynie zwrócić uwagę na nowe zjawiska będące następstwem globaliza­ cji, występujące wśród społeczności opisywanych dotychczas jako plemienne. Ze względu na ramy artykułu koncentruję się na trzech wymiarach zjawiska, któ­ re można określić mianem modernizacji społeczności plemiennych: tożsamoś­ ciowym, instytucjonalno-strukturalnym i symboliczno-kulturowym. Jak wynika z klasycznych definicji społeczeństwa plemiennego, kładących nacisk na ich m ałą skalę, ograniczenie przestrzennego i czasowego wymiaru po­ wiązań społecznych, prawnych i ekonomicznych, a zwłaszcza na rolę związków pokrewieństwa jako spoiwa tego typu wspólnot, kluczową rolę w kształtowaniu �150 Ryszard Yorbrich tożsamości grup i jednostek odgrywała wiedza genealogiczna (Lewis 1968). Jed­ nym z efektów globalizacji jest, jak wiemy, poszerzenie horyzontów społecz­ nych. W wypadku społeczeństw plemiennych skutkuje to próbami rozbudowy systemów genealogicznych, tak aby obejmowały one grupy i ludy, z którymi dana wspólnota weszła w interakcje w wyniku globalizacji. Doskonałym przy­ kładem takiej praktyki jest mit kosmologiczny ludu Fang, żyjącego na pograni­ czu Kamerunu i Gabonu. Do czasów kolonialnych genealogie plemienne Fangów wywodziły pochodze­ nie różnych (znanych im) grup plemiennych od wspólnego, mitycznego przodka-kreatora - Nzambe. Poszczególne grupy pochodzić miały od jego potomków: Woumbou i Wandji. Członkowie obu grup przyznawali status pierworodnego potomka kreatora zawsze swojemu przodkowi. Budziło to, co prawda, konflikty o pierwszeństwo i miejsce w hierarchii okolicznych plemion, lecz nie burzyło poczucia swojskości w stosunku do grup sąsiednich. Problem powstał, gdy wraz z nastaniem epoki kolonialnej pojawili się całkiem obcy przybysze - Biali. Nie tylko różnili się oni w drastyczny sposób wyglądem od tubylców, ale nie mieś­ cili się także w dotychczasowej, plemiennej wizji świata. W tym samym czasie, w tubylczym światopoglądzie znaleźli jednak trwałe miejsce inni „obcy”, prze­ strzennie oddaleni czarnoskórzy mieszkańcy dalszych regionów kontynentu (np. „strzelcy senegalscy”). Ci nowi „obcy”, nie mieszczący się w tradycyjnej wizji świata, zostali włączeni do rodzimych kosmogonii poprzez rozbudowę tradycyj­ nej genealogii. W linii genealogicznej prowadzącej od przodka-kreatora - Nzam ­ be do inicjatorów poszczególnych gałęzi genealogicznych Afrykanów pojawił się Afri Kara - przodek wszystkich Czarnych. Natomiast Biali oraz Pigmeje(!) mieli pochodzić już, według tego zmodernizowanego schematu genealogicznego, od innych mitycznych przodków (Binet 1980: 19). W ten sposób modernizacja tradycyjnej, ograniczonej przestrzennie i czasowo wizji świata (wciąż przecież plemiennej w swych kryteriach tożsamościowych), przez włączenie do grupy potomków Nzambe nowych kategorii istot ludzkich, została dostosowana do nowego zasięgu powiązań. Można powiedzieć, że włą­ czyła harmonijnie ludy Fang do wspólnoty ogólnoludzkiej, globalnej. Ludy tubylcze i nowy typ dyskursu Innym przykładem nowych wymiarów tożsamości, które można uznać za kon­ sekwencję globalizacji, jest wprowadzenie do dyskursu kategorii praw człowieka i związanej z tą koncepcją ideologii ludów tubylczych. Zastąpienie w dyskursie tożsamościowym kategorii „plemienności” jej nowymi substytutami, w rodza­ ju „lokalności” i „tubylczości”, nie tylko dało impuls do budowy nowego typu tożsamości, szukającej porównań i odnośników w skali globalnej, ale okazało się także przydatne w upodmiotowieniu dotychczas marginalizowanych współ- �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 151 not. Manewr ten pomaga w odrzuceniu lub odwróceniu stygmatu „zacofania” i „bariery rozwojowej”, jaki ciążył dotychczas na kulturach definiowanych jako plemienne. Przyjętąstrategiąjest akceptacja terminologii stosowanej przez grupy dominu­ jące w wymiarze narodowym i globalnym. Dotyczy to zwłaszcza takich określeń, jak: „rozwój”, „demokracja” itp. Jednocześnie unika się odnośników etnicznych, kamuflowanych teraz przez terminy neutralne, odnoszące się na przykład do ka­ tegorii geograficznych lub do instytucji społeczeństwa obywatelskiego. Przykła­ dem może być organizacja kameruńskich Pigmejów, stworzona w 1975 roku jako Projet Pygmée de l ’Est Cameroun, która dwadzieścia lat później, w odpowiedzi na oskarżenia o tendencje trybalistyczne, zmieniła nazwę na Association pour Autopromotion de Population de l ’Est Cameroun. Niekiedy jednak nowa generacja przywódców marginalizowanych dotych­ czas wspólnot plemiennych prowokacyjnie sięga po etnonimy, nawet gdy są to egzoetnonimy, odzwierciedlające upośledzenie społeczne ich nosicieli. Tutaj dobrym przykładem może być, opisywana już przeze mnie w innym miejscu, doktryna Kirditude - ideologia społeczności plemiennych północnego Kamerunu (Vorbrich 2001) z jej manifestem, który stworzył Jean-Baptiste Baskouda: Kirdi jest moim imieniem: Jeśli należy nazwać światu ten lud wzgardzony i tak bardzo pożądany Wskażę to męstwo ślepe i wspaniałomyślność stale oszukiwane; I powiem: Człowieku Guiziga! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz dumny, Człowieku Mundang! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz hardy, Człowieku Tupuri! powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz nieugięty, Człowieku Mbere! Powiedz to mocno: jestem Kirdi, lecz potężny, (...) Człowieku Massa! obwieść to wyniośle: ja jestem Kado [„Poganinem” - R.V.], lecz szlachetny, (...) Człowieku Dhaba! Głowa wyniośle krzyczy: jestem Kefero, lecz wolny. (Baskouda 1993) Organizacje o charakterze tubylczym (np. Dynamique Culturelle Kirdi i Cel­ lule Estudiantine DCK), które odwołują się do ideologii Kirditude, w swych żą­ daniach politycznych opisują dotychczasową sytuację społeczności plemiennych (unikając zresztą tego terminu) w kategoriach terroru psychicznego i dominacji nielicznej elity kraju, którą określają jako allogeniczną. Odwołując się do „praw człowieka”, swoje żądania streszczają w hasłach: - prawa do życia, edukacji i własności, - prawa do bezpieczeństwa, - prawa do kultury i religii, - wolności opinii (Vorbrich 2001: 11-12). �152 Ryszard Vorbrich O strategicznych celach ruchu Kirditude świadczą też bardziej konkretne żą­ dania: - końca dominacji Fulbejów i muzułmanów, - końca poniżających praktyk w usługach i transporcie publicznym8, - końca terroryzmu psychologicznego i mentalnego, - końca dyskryminacji w konkursach na stanowiska publiczne, - końca dyskryminacji w przydziale stypendiów uniwersyteckich, - końca dyskryminacji w awansach w armii, - końca marginalizacji ludów Kirdi. (Memorandum... 1993) Struktury plemienne w społeczeństwie obywatelskim Wspomniane wyżej żądania w iążą się ściśle z kolejnym, instytucjonalnym wymiarem postaw członków wspólnot plemiennych wobec państwa-narodu i re­ lacji o charakterze globalnym. We współczesnej Afryce można zauważyć proces wchodzenia członków społeczności plemiennych do instytucji państwa i społe­ czeństwa obywatelskiego. Efektem tego zjawiska jest zarówno etnizacja polityki, jak i trybalizacja organizacji pozarządowych. Z jednej strony, powstają organizacje ąuasi-polityczne, jak wspomniana wy­ żej Dynamique Culturelle Kirdi, Association traditionelle du peuple Bamoum, Union tribale Bantu, a nawet stricte polityczne - jak na przykład UDC (Union Démocratique du Cameroun), która jest faktycznie ugrupowaniem politycznym reprezentującym interesy grupy etnicznej Bamun. Jej założyciel i przywódca, wykształcony w Paryżu i w USA - Adamou Ndam Njoya, jest urzędującym suł­ tanem, wnukiem Njoya Wielkiego, który w 1890 roku zawarł z Niemcami układ oddający jego królestwo pod protektorat Cesarstwa Niemieckiego. Z drugiej strony, pojawiają się organizacje społeczeństwa obywatelskiego, różnego rodzaju „Komitety Rozw oju... i Modernizacji”, które zgodnie ze swym statutem służyć m ająposzczególnym społecznościom lokalnym lub regionalnym, a w rzeczywistości odtwarzają strukturę plemienną i hierarchię społeczną trady­ cyjnych wspólnot. Przytoczę tutaj przykład, działającego na terenie grupy znanej pod nazw ą Daba Niezależni, Comité de Développement du Groupement Daba. Ta niewielka, powstała w 2000 roku struktura o zasięgu lokalnym (obejmująca osiemnaście wsi z około 9 tys. mieszkańców), stawia sobie za cel inicjowanie przedsięwzięć o charakterze rozwojowym: budowę szkół, ujęć wodnych, propa­ gowanie zasad higieny i nowych upraw. 8 Jak wyjaśniali moi informatorzy (badania z 1999 r.), postulat ten odnosi się do dyskryminacji, za której przejaw uważa się nakaz zakrywania piersi przez kobiety w miejscach publicznych (na targach lub w środkach transportu publicznego). �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 153 Bliższa analiza składu osobowego organizacji, a zwłaszcza jej założycieli i członków zarządu, pozwala ustalić, iż tw orzą j ą głównie członkowie bliższej i dalszej rodziny najważniejszego, tradycyjnego wodza „plemienia” - wspomnia­ nego już, niepiśmiennego, S.M.T. Prezesem Komitetu jest stryjeczny brat wodza - R.D. Prawdziwą inicjatorką powołania organizacji i jej animatorką była jednak bratanica wodza - H.M. (najlepiej wykształcona kobieta w całej grupie etnicznej Daba - „profesor” ekologii), córka podoficera armii kameruńskiej9. Co można uznać za istotne dla oceny „plemiennego” tła opisywanego układu, H.M. jest córką owego przyrodniego brata wodza, który jako syn mniej łubianej żony po­ przedniego wodza został przed 50 laty wytypowany do szkoły, „aby cierpiał”. Jak wspominałem, przed półwieczem skierowanie do szkoły było traktowane jako dolegliwa kara. Dzisiaj z atencją podkreśla się, że H.M. „studiowała we Francji”. Świadczy to, iż dyplom wyższej uczelni przejął we współczesnym społeczeń­ stwie plemiennym rolę cennego kapitału symbolicznego, jakim był niegdyś na przykład dar sprowadzania deszczu. Obok dwóch wymienionych wyżej osób, wśród jedenastu członków zarzą­ du odnajdujemy jeszcze trzech przyrodnich braci oraz trzech dalszych krewnych wodza. Warto też zwrócić uwagę, iż prawie połowa członków zarządu (pięć osób) mieszka na stałe poza rodzinną wioską, pełniąc znaczące funkcje w administracji państwowej. Jest wśród nich profesor wyższej uczelni, dyrektor generalny poczty w stolicy, m er najbliższego miasteczka oraz prawnik z wojewódzkiego miasta. Jest to reprezentacja znamienna w społeczności o nadal znaczącym wskaźni­ ku analfabetyzmu10, wskazująca, iż struktury plemienne oraz związane z nimi wartości (takie np. jak imperatyw solidarności rodowej) traktować można we współczesnym świecie jako swoisty kapitał społeczny. Wykształcenie stało się tu inwestycją, a więzi społeczne oparte na kryterium krwi swoistym kapitałem wykorzystywanym w „zagospodarowywaniu” przestrzeni społecznej w skali na­ rodowej i globalnej. Potwierdza to choćby fakt, iż właśnie dzięki działaczom Komitetu na Rzecz Rozwoju „Groupement” Daba, osadzonym w społeczeństwie narodowym, we wsi M. (gnieździe rodowym członków zarządu) powstało pierw­ sze i jedyne w promieniu kilkudziesięciu kilometrów gimnazjum. Ponadto, dzię­ ki staraniom „miejskich” członków zarządu, Komitet nawiązał kontakty w skali globalnej i pozyskał środki z międzynarodowej fundacji na budowę małej zapory, inwestycji, która w zdecydowany sposób poprawiła bilans wodny wsi i całego mikroregionu. Umiejętne wykorzystywanie kapitału społecznego do pozyski­ wania strumienia dóbr z zewnętrznego świata przyczyniło się do podniesienia prestiżu wodza i jego rodziny. S.M.T., dzięki swym wykształconym i osadzonym 9 W latach 70. i 80. XX w. osiągnął on nadzwyczaj „wpływowe” stanowisko - osobistego szofera matki prezydenta Ahmadou Ahidjo. 10Pierwsza szkoła podstawowa wśród Daba Niezależnych powstała w 1959 r„ ale pełną działalność podjęła dwanaście lat później (w 1971 r.). W 2002 r. powstał pierwszy c o lleg e (gimnazjum) i w tym samym roku ostatnia wieś otrzymała własną szkołę. �154 Ryszard Yorbrich w strukturach ponadlokalnych bratankom i bratanicom, choć nominalnie jest za­ ledwie naczelnikiem jednej z osiemnastu wiosek, stał się niekwestionowanym liderem całego ważnego segmentu plemiennego. Projekty rozwojowe i czarownictwo Nowy rodzaj stosunku wspólnoty plemiennej do świata zewnętrznego po­ twierdza występowanie postawy zgodnej z „prawem partycypacji” Levy-Bruhla. Członkowie wspólnot plemiennych, czy może raczej „postplemiennych”, party­ cypują na twórczy sposób w szerszym społeczeństwie o wymiarze narodowym i globalnym. Ten nowy stosunek Daba do świata zewnętrznego najzwięźlej wyraża nowe słowo w języku tego ludu. Tym słowem-kluczem, otwierającym nowe możliwo­ ści, jest proże (od fr. projet). Wraz z innym ważnym określeniem, zapożyczonym z „globalnej wioski” - ONG (NGO), odnoszącym się głównie do organizacji po­ mocowych, termin ten nabrał wręcz siły magicznej, służąc otwieraniu „sezamu” globalnego świata, pełnego dóbr i nieznanych wcześniej możliwości. W ustach członków plemiennych elit stał się rodzajem zaklęcia, mającego skłonić do ule­ głości reprezentanta globalnej wioski. Słyszałem to słowo w ostatnich latach w ie­ lokrotnie, czy to w rozmowie z dawnym znajomym, prostym wieśniakiem, który prosił, abym zbudował w górskiej wiosce ośrodek zdrowia, czy też z wiejskim nauczycielem, który apelował, abym znalazł w Polsce „jakieś ONG”, z którym mógłby zrealizować wspólny „projekt” dotyczący rozbudowy jego szkoły. Kolejnym obszarem, w którym ujawnia się aktywność modernizacyjna spo­ łeczności plemiennych, powiązana ze zjawiskiem globalizacji, jest sfera symboliczno-kulturowa. Włączeniu się „człowieka plemiennego” w struktury państwa i szerszego społeczeństwa oraz w zakres gospodarki rynkowej, towarzyszy prze­ noszenie na nowy grunt wierzeń i praktyk uznawanych dawniej za typowo ple­ mienne, dotychczas obarczonych stygmatem „zacofania” i uważanych za barierę rozwojową. Mam tu na myśli przede wszystkim wiarę w czary, a dokładniej zjawisko określane jako „modernizacja czarownictwa”. Pomimo detrybalizacji, czarownictwo nie stało się „zamkniętym rozdziałem”, należącym do tradycyjnej, ple­ miennej przeszłości. W opinii badaczy problemu, tworzy ono w XXI wieku kon­ stytutywny czynnik afrykańskiej rzeczywistości (Pawlik 2006; Moore, Sanders 2001). Wiara w czary nie utraciła zdolności do dostarczania modelu interpretacji świata leżącego poza obszarem plemiennym, zwłaszcza rzeczywistości tak obcej i złożonej, jak zjawiska związane z funkcjonowaniem jednostki w skali narodo­ wej lub globalnej. Pozwala ona konceptualizować now ą rzeczywistość jednost­ kom nominalnie zdetrybalizowanym: nauczycielom, sportowcom i politykom, pozornie uwolnionym spod politycznej i kulturowej kontroli plemienia. Dzięki �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 155 tej zdolności, wiara w czary, związana z plemienną w izją świata, odtwarza się w nowych okolicznościach, w środowisku miejskim, na stadionach, w szkołach i salonach politycznych stolicy. Okazało się, że uwolnienie się od bezpośredniego wpływu plemiennych autorytetów nie oznacza zarzucenia plemiennych standar­ dów zachowania. Wskażę tu jedynie kilka przykładów modernizacji czarownictwa, znanych mi z literatury lub z autopsji. W Kamerunie, na który tak często - ze względu na moje doświadczenia badawcze - powołuję się, rozgrywki ligi piłkarskiej bywają przerywane oskarżeniami o czary, mające rzekomo wpływać na wynik meczu. Z kolei w przywoływanej już przeze mnie wsi M., wielu uwierzyło, iż sadzenie pieniędzy w ziemi przynosi owoce w postaci ich pomnożenia. Przypadek bardziej drastyczny to oskarżenie w 2003 roku nauczycieli liceum o czary, które zostało potwierdzone (!) przez dochodzenie policyjne. Wywołało ono m asową histerię i rozruchy w stolicy powiatu G. (zdemolowano wówczas szkołę i spalono kilka wozów policyjnych). W tym samym roku poważni ludzie na prowincji i w stolicy informowali mnie poufnie, że prezydent Paul Biya tak długo utrzymuje się przy władzy, ponieważ posługuje się czarami, a do swych praktyk magicznych używa ofiar ludzkich, przesyłanych mu przez osobistego czarownika. Jak pokazują przytoczone przykłady, czarownictwo, uznawane za cechę „mentalności plemiennej”, staje się użytecznym narzędziem wyjaśniania współczesnej rzeczywistości i nowej sytuacji, w jakiej znalazły się społeczności plemienne i grupy nominalnie zdetrybalizowane. W obliczu modernizacji wielu aspektów życia społeczności tradycyjnych (plemiennych) w sferze ekonomicznej, społecznej i kulturowej, wobec potrzeby wyjaśniania nowych stosunków społecznych i ekonomicznych, dyskurs o czarownictwie okazał się nadzwyczaj przydatny. Jest on bowiem silnie zakorzeniony w najgłębszych pokładach osobowości zarówno tradycyjnego „człowieka ple­ miennego”, jak i jego zdetrybalizowanego kuzyna. W tym kontekście, czarow­ nictwo można rozumieć jako wyrażoną z perspektywy mentalności plemiennej krytykę globalizacji i związanych z nią zależności. Jak zwrócili uwagę Henrietta L. Moore i Todd Sanders (2001: 14), czarownictwo nie tylko wiąże się z sy­ stemem globalnym, który nadaje mu współczesną formę, ale również dostarcza „metakomentarza” o szkodliwych skutkach kapitalizmu i procesów globalizacyjnych. Uwagi końcowe Wniosek, jaki nasuwa się po analizie tych przykładów, to teza o wzajemnym przenikaniu się dwóch odmiennych światów. Z jednej strony, mamy do czynie­ nia z przejmowaniem przez społeczności plemienne dyskursu globalnej wioski i artykułowaniem swych interesów w kategoriach społeczeństwa „narodowego” �156 Ryszard Yorbrich i obywatelskiego. Z drugiej strony, następuje przeniesienie struktur i standardów plemiennych do procesów związanych ze zjawiskiem globalizacji. Społeczeń­ stwa plemienne reprodukują się w rzeczywistości globalnej, lecz nie na sposób tradycyjny, a „nowoczesny”. Ilustracją takiej modernizacji społeczności plemien­ nej jest między innymi status i źródło prestiżu wodza plemiennego. Tradycyj­ nie wódz budował sw ą pozycję i legitymizował władzę w oparciu o jej wymiar sakralny, a także umacniał j ą dzięki znaczeniu podległej mu społeczności oraz w wyniku sojuszy zawieranych z sąsiednimi wodzami plemiennymi. Tak zgro­ madzony kapitał - symboliczny i społeczny - pozwalał mu bronić swych ludzi przed zagrożeniami idącymi ze świata zewnętrznego. W zglobalizowanym świecie wodzowie plemienni, elity plemienne budują sw ą pozycję na zupełnie nowych zdolnościach i kompetencjach, które stają się ich kapitałem symbolicznym i społecznym. Kapitał ten stanowią: osobiste (lub za pośrednictwem powiązań rodzinnych) zakotwiczenie w strukturach państwa i społeczeństwa obywatelskiego (organizacji pozarządowych), zwłaszcza o zasię­ gu globalnym; wiedza i umiejętności praktyczne, takie jak dyplom dobrej uczelni (najlepiej o randze międzynarodowej) oraz znajomość języków dominujących w skali krajowej i globalnej. Te nowe rodzaje kapitału pozwalają elitom plemien­ nym pozyskiwać korzyści dla swego ludu z zasobów dóbr i idei społeczeństwa narodowego i globalnego. Na zakończenie raz jeszcze powrócę do bajki La Fontaine’a, która dla współ­ czesnych antropologów stała się m etaforą relacji pomiędzy społeczeństwem ple­ miennym a narodowym. Okazuje się, iż w rzeczywistości dotkniętej globalizacją metafora kruchego glinianego garnka może przystawać do społeczeństwa ple­ miennego o tyle, o ile przyjmiemy, iż jego wędrówka ma miejsce w rozkładają­ cym wszystko „roztworze globalnego świata”. W takim środowisku, jego krucha konstrukcja nie tylko jest amortyzowana przez konkurencyjne względem społe­ czeństwa narodowego struktury ponadnarodowe, ale okazuje się często bardziej odporna na „żrące” właściwości globalnego roztworu niż z pozoru silniejsza „że­ lazna” konstrukcja narodu. Zjawiska tu opisane nie są jedynie specyfiką Afryki, dotykają one także in­ nych kontynentów, w tym zwłaszcza znacznych obszarów Azji Środkowej (np. Afganistanu) i Południowej (np. Indii i Pakistanu). Dowodzą one, iż społeczeń­ stwa plemienne, czy jak wolę je określać „postplemienne” nie są jedynie figurą stylistyczną o charakterze emocjonalnym lub sentencjonalnym, lecz dynamiczną, wielopostaciową formą społeczną, godną większego niż dotychczas zaintereso­ wania antropologów. Słowa kluczowe: plemię, globalizacja, postkolonializm, społeczeństwo postplemienne, rozwój, czarownictwo, Afryka, Kamerun �Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne... 157 LITERATURA Azarya V. 1978 Aristocrats Facing Change: the Fulbe in Guinea, Nigeria and Cameroon, Chicago, London: The University of Chicago Press. Baskouda J.-B. 1993 Kirdi est mon nom, Catholic Church: Yaounde. Barbier J.-C. 1982 Pot de terre contre pot de fer: les sociétés dites acéphales et l ’état, w: J. Lombard (dir.), Nature et forme de pouvoire dans les sociétés dites acéphales. Exemples camerounais, Paris: ORSTOM, s. 30-62. Berman B.J. 1998 Ethnicity, Patronage, and the African State: the Politics o f Uncivil Natio­ nalism, „African Affairs” 97, s. 305-341. Binet J. 1980 Migrations et appauvrissement culturel en Afrique, „Cahiers du CHEAM” 9, s. 5-39. Branden N. 1994 The Six Pillars o f Self-Esteem, New York: Bantam Books. Gellner E.G. 1958 How to live in Anarchy, „The Listener”, London, no 1514, 3 April, s. 579-583. La Fontaine J. de 1955 Bajki. Wybór, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Lévi-Strauss C. 1969 Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wy­ dawnictwo Naukowe. Lévy-Bruhl L. 1922 La mentalité primitive, Paris: Les Presses Universitaires de France. 1985 I low Natives Think, Princeton: Princeton University Press. [1919] Lewis I.M. 1968 Tribal Society, w: International Encyclopedia o f Social Sciences, vol. 16, s. 146-150. Mamdani M. 1996 Citizen and Subject: Contemporary Africa and the Legacy o f Late Colo­ nialism, Princeton, New York: Princeton University Press. Marcus M.A. 1983 Townsmen and Tribesmen: Identity, History, and Social Change in Eastern Morocco, New York: New York University Press. Memorandum... 1993 Memorandum de la majorité opprimée du ,, Grand” Nord-Cameroun (druk ulotny). Moore H.L., Sanders T. 2001 Magical Interpretations and Material Realities: An Introduction, w: H.L. Moore, T. Sanders (eds.), Magical Interpretations, Material Realities: Mo- �Ryszard Vorbrich 158 dernity, Witchcraft and the Occult in Postcolonial Africa, London, New York: Routledge, s. 1-27. Myss C. 2006 Pawlik J. 2006 Leaving the Wounded Relationship Tribe, w: G. Gendreau (ed.), The Mar­ riage o f Sex and Spirit. Relationships at the Heart o f Conscious Evolution, Santa Rosa: Elite Books, s. 217-225. Czarownictwo w dyskursiepolitycznym współczesnych państw afrykańskich, w: R. Vorbrich (red.), Plemię, państwo, demokracja, Poznań: Biblioteka Telgte, s. 195-210. Rousseau J.-J. 1966 Umowa społeczna, przeł. B. Baczko i in., Warszawa: Państwowe Wydawni­ ctwo Naukowe. Upreti C.H. 2007 Indian Tribes. Then and Now, Jaipur: Pointer Publisher. Vorbrich R. 2001 Kirditude - ideologia uciskanej większości Kamerunu, „Afryka” 13, s. 1-17. Ryszard Vorbrich AN IRON POT AND A CLAY POT OR THE TRIBAL SOCIETY CLASHED WITH THE NATIONAL AND GLOBAL SOCIETY. THE CASE OF CAMEROON (Summary) The article deals with the transformations of the tribal society, its structures and tribal mentality in African post-colonial states, shown from the perspective of Cameroon, where the author conducted field studies for a few years. The author discusses the relations between the state and the tribe and between the new elites and the people who continue to live in the tribal community. The strategy aimed at the marginalisation of tribes pursued by the elites of post-colonial states was met with defence and adaptation reactions, which helped to retain many elements of the tribal tradition in the new national order. At the same time representatives of tribal communities discovered new possibilities of invol­ vement, resorting to the ideological discourse and developmental solutions offered by the external world, especially by different global institutions. Key words: tribe, globalisation, post-colonialism, post-tribal society, development, witchcraft, Africa, Cameroon � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/627c2cb0b5531da0b85c7c231a6b6883.pdf 3d6f3ecbbf0cdcded9f5edc9b692ae47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6167 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource wegetarianizm diaspora tybetańska globalizacja - aspekt antropologiczny prawa zwierząt Indie "tradycja wynaleziona" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5752 Title A name given to the resource Czy jakożerca może zostać wegetarianinem?/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.121-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bloch, Natalia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 NATALIA BLOCH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań CZY JA K O ŻER CA M OŻE ZOSTAĆ W EGETARIANINEM ? GLO BA LN Y DY SK URS PRAW ZW IERZĄ T JAKO „TRA D Y CJA W Y N A LEZIO N A ” W DIA SPO RZE TYBETAŃSKIEJ Gdyjesteś uchodźcą, wszystko, co robisz, jest polityczne - to, co mówisz, jak się ubierasz, co jesz. Wszystko. (Ando, 33 lata, Tybetańczyk urodzony w Indiach) Wprowadzenie W iosną 2007 roku, podczas pobytu w Dharamsali1 (Indie, stan Himachal Pradesh), wybrałam się na jam session zorganizowane przez zespół muzyczny JJI Exile Brothers (stworzony przez trzech tybetańskich braci urodzonych na uchodźstwie) w maleńkiej restauracji prowadzonej przez ich matkę. Gdy koncert dobiegł końca, wszyscy goście zostali zaproszeni na poczęstunek. Zanim jednak zaczęliśmy jeść, gospodyni z dumą ogłosiła: „Wszystko jest wegetariańskie!”. Gdyby w roku 2001, kiedy zaczynałam pracę w terenie z uchodźcami tybetań­ skimi, ktoś powiedział mi, że kiedykolwiek tożsamość tybetańska będzie miała jakiekolwiek odniesienia do wegetarianizmu - nie uwierzyłabym. Tybetańczycy nie łączyli bowiem aktu jedzenia mięsa z zabijaniem zwierząt. Dziś uważam we­ getarianizm za najm łodszą z tybetańskich „tradycji wynajdywanych” na uchodź­ stwie, powstałą w odpowiedzi na globalny dyskurs obrony praw zwierząt12. Od­ 1 Wszystkie indyjskie nazwy geograficzne podaję w transkrypcji angielskiej, jako że używają jej sami uchodźcy tybetańscy żyjący w Indiach, co w przypadku małych miejscowości i wiosek, w pobli­ żu których zakładano obozy tybetańskie i od których przyjęły one nazewnictwo, umożliwia właściwą identyfikację. 2 Do innych zaliczam demokrację, społeczeństwo obywatelskie, prawa człowieka, pacyfizm, rów­ nouprawnienie płci oraz troskę o środowisko naturalne. �122 Natalia Bloch wołuję się tym samym do klasycznej koncepcji Erica J. Hobsbawma (2008)3, traktując j ą jako użyteczne narzędzie do analizy procesów adaptowania kategorii wywodzących się z euroamerykańskiego kręgu kulturowego przez społeczności spoza tego kręgu. Według Hobsbawma, tradycja - w opozycji do esencjalistycznego rozu­ mienia kultury - jest czymś kreowanym przez elity danej grupy, aby objaśniać i uzasadniać jakąś aktualną rzeczywistość bądź też dać legitymację określonym, głównie politycznym, aspiracjom. Taka „nowa tradycja” ma zatem zapewnić cią­ głość między przeszłością a teraźniejszością w zupełnie nowej sytuacji. N ow ą sytuacją w przypadku Tybetańczyków jest kontekst uchodźstwa - sprawia on, że proces konstruowania współczesnej tożsamości tybetańskiej jest uwarunko­ wany politycznie. Status uchodźcy umieszcza bowiem jego posiadaczy w sieci zależności nazywanej na gruncie studiów uchodźczych „międzynarodowym re­ żimem uchodźczym” (International Refugee Regime)45. Tworzą go międzynaro­ dowe agencje pomocowe, organizacje pozarządowe, rządy państw świadczących uchodźcom wsparcie, a nawet naukowcy ich badający, wraz z całym systemem wartości reprezentowanych przez te podmioty. Tybetańczycy żyjący w diasporze są więc zmuszeni negocjować z dominującymi globalnie dyskursami, aby w ten sposób zyskać międzynarodowe poparcie - czy to materialne, czy polityczne, czy choćby moralne. I choć dialog ten nigdy nie jest prowadzony na równych prawach, nie oznacza to, że Tybetańczycy są „ofiarami procesów globalizacyjnych”, które miałyby, jak się zwykło określać w lamentującej retoryce stosowa­ nej przez niektórych etnologów, „niszczyć tradycyjną kulturę tybetańską”. Sta­ ram się pokazać, że uchodźcy tybetańscy są aktywnymi uczestnikami globalnej kultury i inicjatorami zmiany kulturowej. Jak stwierdziła Margaret Nowak, pół­ nocnoamerykańska antropolożka polskiego pochodzenia: „Fakt, że tożsamość ty­ betańska jest umotywowana politycznie, nie oznacza, że jest fałszywa” (Nowak 1978: 322). Niniejszy artykuł jest próbą odpowiedzi na pytanie, jak przebiega proces ada­ ptowania globalnie upowszechnianych kategorii społeczno-politycznych przez grupy podporządkowane (subalternf, czemu te zabiegi m ają służyć oraz w jakim stopniu nowe idee znajdują przełożenie na praktykę życia codziennego. Wybra­ łam do tego celu przykład dyskursu praw zwierząt i wegetarianizmu jako „nowej 3 W polskim wydaniu książki Hobsbawma i Rangera z roku 1983 tłumacze (mimo iż tytuł całości, całości wprowadze­ „tradycja wymyślo­ na” (Hobsbawm 2008), zamiast - moim zdaniem lepiej oddający istotę rzeczy - „tradycja wyna­ leziona”. 4 Zob. Zolberg, Suhrke, Aguayo 1989; Loescher 1993. 5 Krytycy postkolonialni używają tego terminu na określenie ludów skolonizowanych i ich potom­ ków. Uważam jednak, że o tym samym rodzaju podporządkowania, zależności i walki o podmiotowość, możemy mówić w przypadku innych grup „nieuprzywilejowanych” (u n p riv ile d g ed ), takich jak cho­ ciażby uchodźcy. The In v en tio n o f Tradition, przełożyli: „tradycja wynaleziona”) w kluczowym dla niu, zatytułowanym W ynajdyw anie tra d y cji (In ve n tin g Traditions) stosują termin �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 123 tradycji” tybetańskiej, gdyż w trakcie kilkuletnich badań terenowych w obozach uchodźców tybetańskich w Indiach (w 1. 2001-2009) miałam okazję śledzić jej narodziny i rozwój. Tybetańczycy jako „tradycyjni” jakożercy a wyobrażenia o nich świata zewnętrznego Szacuje się, że zaledwie około 32% ludności zamieszkującej Tybet przed na­ staniem rządów Chińskiej Republiki Ludowej w połowie XX wieku prowadziło osiadły, rolniczy tryb życia (głównie w południowych dolinach i we wschodnich prowincjach), podczas gdy pasterstwo stanowiło podstawę utrzymania dla blisko 48% Tybetańczyków (Shakabpa 1967: 6). Ponadto w gospodarstwach rolnych również hodowano zwierzęta. Poza owcami, kozami, końmi, osłami, mułami i dzo6 (krzyżówka byka i samicy jaka) najważniejsze były jaki, przystosowane do życia w wysokogórskich warunkach (średnia wysokość Wyżyny Tybetańskiej to ok. 4 tys. m n.p.m.). Zwierzęta te stanowiły źródło wszystkiego, co było niezbęd­ ne do przetrwania w nieprzyjaznym ludziom klimacie: ciepłej wełny na odzież i tkaninę, z której szyto namioty, skór na grube, wiatroodpome płaszczo-suknie (chuba), łajna suszonego na opał oraz siły pociągowej. Z jaczego mleka wyrabia­ no jogurt, ser i masło, które służyło nie tylko do przygotowania energetycznej, rozgrzewającej herbaty, ale było też wykorzystywane jako paliwo do kaganków i lampek. Wreszcie jacze mięso, najczęściej suszone, bo w tej postaci nadające się do przechowywania przez wiele miesięcy, stanowiło istotny składnik diety (zob. Kalmus 2000: 14)7. To dlatego z jaka uczyniono tybetański symbol narodowy. Na rysunkach dzieci urodzonych już na uchodźstwie, które nigdy w życiu nie w i­ działy tego zwierzęcia na własne oczy, widnieją góry, namioty nomadów i pasące się przed nimi jaki. Wiele prowadzonych przez uchodźców lokali gastronomicz­ nych i domów gościnnych ma w nazwie jaka8. Od uchodźców tybetańskich oczekiwano jednak, że będą wegetarianami. Z jednej strony, wynikało to bezpośrednio z publicznego wizerunku Tybetańczy6 W niniejszym artykule stosuję uproszczoną transkrypcję anglojęzyczną terminów i imion tybetań­ skich. Ponieważ nie jest to tekst stric te tybetologiczny, zrezygnowałam z trudnej dla niewtajemniczone­ go czytelnika transliteracji (czy to według systemu Turrella V. Wylie’go, czy Stanisława Godzińskiego). Wybrałam transkrypcję anglojęzyczną a nie polską ponieważ język angielski to nie tylko lin g u a fr a n c a współczesnej tybetologii, ale przede wszystkim język, którym posługują się sami Tybetańczycy, transkrybując swoje imiona, nazwy tybetańskich organizacji czy świąt. 7 Oczywiście zwierzęta - ze względu na możliwość ich wielorakiego zastosowania - były zbyt cen­ ne, aby je zabijać. Zdarzało się to głównie z okazji ważnych świąt i uroczystości rodzinnych. Poza tym zabijano zwierzęta słabe i/lub chore lub zjadano te, które padły ofiarą nieszczęśliwych wypadków. 8 Obecnie jedynie ci uchodźcy, którzy żyją na płaskowyżu Changtang w Ladakhu (Indie, stan Jammu&Kashmir), mają bezpośredni kontakt z jakami, a i tak w malejącym stopniu, gdyż z powodu znacznego ograniczenia obszaru przemieszczania się, hodują oni głównie owce i kozy, których wypas wymaga mniej przestrzeni. �124 Natalia Bloch ków kształtowanego przez same tybetańskie elity w ramach polityki tożsamości (zob. Bloch 2009). Nacisk kładziony przez XIV Dalajlamę i innych nauczycieli duchowych na kategorię empatii wobec „wszystkich czujących istot” w praktyko­ waniu buddyzmu tybetańskiego oraz kluczowa dla doktryny buddyjskiej koncepcja reinkarnacji, w interpretacji opartej na zachodniej, racjonalnej logice, były jedno­ znaczne z niespożywaniem mięsa. Z drugiej strony, wyobrażenie to było współkre­ owane w procesie mitologizacji odległej, egzotycznej krainy, jak ą dla zachodnie­ go świata był przez wieki Tybet. Przykładem takich „zmyśleń” - ich produktem, a zarazem reproduktorem - są przeboje kina hollywoodzkiego, na przykład Siedem lat w Tybecie Jean-Jacques’a Annauda z roku 1997, z Bradem Pittem w roli głów­ nej. Odbiorca tego filmu, a twierdzę to na podstawie moich doświadczeń w pracy z turystami, zyskuje przekonanie, że mnisi tybetańscy cierpliwe wybierają robaki z ziemi, na której ma stanąć nowy budynek, i przenoszą je w bezpieczne miej­ sce, aby uchronić te stworzenia przed śmiercią. W filmie nie ma wprawdzie żadnej wzmianki o niejedzeniu mięsa, ale wniosek taki nasuwa się „logicznie”. To dlatego widok uchodźców tybetańskich, w tym mnichów, pałaszujących z apetytem momo (pierogi gotowane na parze) nadziewane bawolim mięsem, wywoływał u zachod­ nich gości odwiedzających obozy duży dysonans poznawczy9. Nie bez znaczenia było też to, że goście ci byli sponsorami klasztorów i szkół oraz realnymi bądź potencjalnymi działaczami protybetańskimi - byli zatem ważnymi dla Tybetańczyków aktorami międzynarodowego reżimu uchodźczego. W popularyzowaniu na Zachodzie idei łączenia wegetarianizmu z buddy­ zmem niem ałą rolę odegrało Towarzystwo Teozoficzne (Theosophical Society)101, założone w drugiej połowie XIX wieku w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy Heleny Pietrowny Bławatskiej11 oraz Henry’ego Steel Olcotta. Stworzyło ono i upowszechniło wiele fantastycznych wyobrażeń o Tybecie. W tym miejscu po­ jaw ia się wątek polski, do którego nawiązał Dalajlama podczas wizyty w Polsce w grudniu 2008 roku: Mało kto to wie, ale gdy w latach 50. znalazłem się na uchodźstwie, poznałem dwoje wspaniałych Polaków. Byli dużo starsi ode mnie. Ta kobieta, Polka, była wtedy dla mnie jak przybrana matka, to dzięki niej zostałem wegetarianinem (Dalajlama: wiele zawdzięczam... 2008). 9 Wyobrażenia te ilustruje również rodzimy przykład. W 2005 roku polski oddział międzynarodo­ wej, protybetańskiej organizacji pozarządowej Studenci dla Wolnego Tybetu (Students for a Free Tibet, SFT) wspólnie z polską organizacją ekologiczną - Klubem Gaja, zorganizował akcję wykupywania zwierząt z rzeźni w intencji długiego życia XIV Dalajlamy (zob. Z w ie rzę ta ... 2005). Wprawdzie Tybetańczycy sami odprawiają ten rytuał, nazywany tseth a r, ale fakt, iż polska akcja była firmowana przez organizację kojarzoną przede wszystkim z walką o prawa zwierząt, jednoznacznie nasuwał skojarzenia Tybetu z poszanowaniem praw zwierząt, a nawet z wegetarianizmem. 10Zob. oficjalną stronę Towarzystwa: http://www.ts-adyar.org (12.04.2010). 11Bławatska, rosyj ska pisarka i okultystka, występowała oficjalnie pod zanglicyzowaną wersją swo­ jego nazwiska: Blavatsky. Podróżowała po Tybecie w latach 50. XIX w., a jej książki przedstawiały zachodnim czytelnikom Tybetańczyków jako posiadaczy tajemnej wiedzy i nadnaturalnych mocy. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 125 T ą kobietą była Wanda Dynowska, założycielka Polskiego Towarzystwa Teozoficznego i propagatorka dzieł indyjskiego nauczyciela duchowego, Krishnamurtiego, która ostatnią dekadę swojego życia (1960-1970) poświęciła pracy na rzecz uchodźców tybetańskich w Dharamsali, gdzie opiekowała się osieroconymi dziećmi oraz w Bylakuppe (stan Karnataka), gdzie pracowała z młodzieżą12. Z kolei Hindusi, którzy sąsiadowali z obozami, spoglądali na Tybetańczyków z wyższością, ponieważ, według opinii tybetańskich propagatorów wegetariani­ zmu, „Indie, których większość populacji wyznaje hinduizm, postrzega spoży­ wanie mięsa jako społecznie, etycznie i religijnie godne potępienia”13. Zwłaszcza że uchodźcy tybetańscy, spośród wielu rodzajów mięs, zdecydowanie preferują wołowinę - pochodzącą wprawdzie (przynajmniej oficjalnie) z bawołów, a nie z indyjskich świętych krów, niemniej u części konserwatywnych wyznawców hinduizmu może to budzić poważne opory. Tym bardziej, że Tanka B. Subba, in­ dyjski antropolog, który prowadził badania wśród uchodźców tybetańskich w hi­ malajskim stanie Sikkim w latach 80. XX wieku, tak wspomina ich dietę: Nieważne, jak stęchłe, ale mięso musiało być obecne w codziennym menu. Trudno było znaleźć posiłek, w którym nie byłoby mięsa albo sera. Nawet najbiedniejsi jedli więcej mięsa niż Nepalczycy14. (...) Wielu Nepalczyków nie jadło wołowiny, wieprzowiny, mięsa koziego czy kurczaków, ale wszystkie te rodzaje mięs spoży­ wali (...) Tybetańczycy (Subba 1990: 120). Trudno ocenić, czyj wpływ - lokalny hindusów czy globalny świata zachod­ niego - był dominujący w kształtowaniu się tybetańskiej „nowej tradycji” we­ getarianizmu, choć uważam, że jednak presja zachodnich tendencji i wyobrażeń odegrała tu decydującą rolę. Tym bardziej, że wbrew rozpowszechnionym na Zachodzie wyobrażeniom Indie nie są czysto „wegetariańskim krajem” - za­ mieszkuje je przecież najliczniejsza na świecie grupa muzułmanów, jak najbar­ dziej mięsożernych oraz ludność himalajska o takich samych jak Tybetańczy­ cy nawykach żywieniowych, a wielu wyznawców hinduizmu, zwłaszcza tych z północnych regionów, nie przestrzega ściśle religijnych nakazów odnośnie do diety, jedząc chętnie kurczaki i mięso kozie. Wprawdzie największe obozy założono na dość ortodoksyjnym hinduskim Południu, ale tam sprawę rozwią­ 12 Dynowska, która już w młodości interesowała się okultyzmem, ezoteryzmem, czytała Biblię, Koran i Bhagawadgitę, większość swojego życia spędziła w Indiach, współpracując m.in. z Mahatmą Gandhim. Tybetańczycy nadali jej imię Tenzin Chodon, a po jej śmierci w 1971 r. uczcili jej pamięć, budując w pobliżu obozu uchodźców w Bylakuppe stupę (budowlę sakralną pełniącą rolę relikwiarza). Na temat Dynowskiej zob. Wilczyński 2008; Tokarski 2009. 13 Zob. strona tybetańskiej organizacji uchodźczej Tibetan Volunteers for Animals, promującej we­ getarianizm: http://www.semchen.org/ (13.02.2010). 14Subba porównywał uchodźców do Nepalczyków, gdyż w Sikkimie mieszkała liczna mniejszość nepalska, a Nepalczycy - w przeciwieństwie do indyjskich wyznawców hinduizmu - byli zdecydowa­ nie mięsożerni. �126 Natalia Bloch zano już na początku lat 60. poprzez wprowadzenie przez obozowych urzędni­ ków całkowitego zakazu jedzenia wołowiny (Goldstein 1978: 407). Wydaje się jednak, że chodziło tu nie tyle o prawa zwierząt, co o zapobieganie konfliktom pomiędzy uchodźcami a lokalną ludnością, tym bardziej, że inne rodzaje mięs wciąż spożywano. Dopiero gdy po przyznaniu XIV Dalajlamie Pokojowej N a­ grody Nobla w roku 1989 międzynarodowy ruch na rzecz wsparcia kwestii ty­ betańskiej zaczął się wzmacniać, globalna presja wywierana na Tybetańczyków również zaczęła rosnąć. W jakim duchu jest ona utrzymana, ilustruje przykład jednej z wizyt obecnego Dalajlamy w Stanach Zjednoczonych, w 1997 roku, podczas której, jak można przeczytać w relacji, „amerykańscy buddyści wy­ korzystali okazję wizyty Dalajlamy, aby zachęcić tybetańskich buddystów do przejścia na wegetarianizm. Ruch ten ma silne poparcie Dalajlamy” (Secondo 2007). Oddziaływanie globalnego dyskursu obrony praw zwierząt na diasporę ty­ betańską przebiegało również kanałami lokalnymi. Najbardziej spektakular­ nym tego przykładem była tak zwana afera ze skórami z roku 2004, związana z uprawianym w Tybecie handlem skórami dzikich zwierząt. Zwyczaj ozdabiania odzieży futrami dzikich zwierząt - irbisów, wydr rzecznych, a zwłaszcza tygry­ sów - był popularny przede wszystkim we wschodnich częściach Tybetu i wy­ wodził się prawdopodobnie z tradycji wojskowych, przejętych następnie przez arystokrację. Dopiero w ostatnim czasie moda ta przeniosła się do ośrodków miejskich i stała się wyznacznikiem wysokiego statusu majątkowego Tybetań­ czyków (Liou 2007). Problem leży w tym, że wszystkie wymienione zwierzę­ ta znajdują się na Czerwonej Liście Zagrożonych Gatunków Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody, a polowanie na nie i handel ich skórami zostało zakazane - pod presją Indii - w samych Chinach, gdyż tygrys bengalski to jeden z wy­ mierających gatunków w Indiach. W przemycie biorą udział przede wszystkim Tybetańczycy i Nepalczycy, a głównym punktem przerzutowym w Indiach jest tybetańska dzielnica w Delhi, Majnu Ka Tila, gdzie co jakiś czas indyjska policja przeprowadza skuteczne obławy. Sprawę te nagłośniła znana indyjska działaczka na rzecz obrony zwierząt, synowa Indiry Gandhi - Maneka, gdy w jednym z za­ granicznych wywiadów, w 2004 roku, zaapelowała: Nie wspierajcie kwestii tybetańskiej dopóty, dopóki Tybetańczycy nie przestaną kłusować w Indiach. Pojedźcie do Tybetu, a zobaczycie skóry panter i tygrysów wiszące na wystawach ich sklepów. Wiem, że to kontrowersyjne oświadczenie, ale większość Tybetańczyków, którzy schronili się w Indiach, to przemytnicy dzikich zwierząt do Chin, Pakistanu i Nepalu (Vaughan 2004). Rok później Maneka Gandhi powtórzyła swoje zdanie w ogólnoindyjskiej telewizji i wezwała do wyrzucenia wszystkich Tybetańczyków z Indii (Press Release... 2005). W roku 2006 natomiast Indyjskie Towarzystwo Ochrony Dzi­ �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 127 kiej Przyrody (Wildlife Protection Society o f India), szczególnie zaangażowane w walkę o przetrwanie tygrysa bengalskiego, wydało kalendarze ze zdjęciami Tybetańczyków wystrojonych w obszyte futrami chuby. Podpisy pod zdjęciami pytały: „Gdzie podział się indyjski tygrys? Gdzie podział się indyjski leopard?”. Towarzystwo nawiązało też współpracę z brytyjską Agencją Dochodzeniową ds. Środowiska Naturalnego (Environmental Investigation Agency), co umiędzy­ narodowiło problem - Tybetańczycy zaistnieli w światowych mediach jako „eko­ logicznie negatywni”. Uchodźcy musieli podjąć szybkie działania, aby temu niepożądanemu wize­ runkowi przeciwdziałać. Aktywiści z tybetańskich organizacji pozarządowych spotkali się z Maneką, a Dalajlama, podczas jednej z buddyjskich inicjacji (Kalachakra w Amaravati w stanie Andhra Pradesh) w 2006 roku, w niezwykłym dla niego uniesieniu oświadczył, że czuje się głęboko „zawstydzony”, gdy widzi Tybetańczyków ubranych w skóry ginących zwierząt. Określił ten zwyczaj m ia­ nem „niebuddyjskiego” i zakazał używania, kupowania i sprzedawania dzikich zwierząt oraz pochodzących z nich produktów (Huggler 2006; zob. też Dalajlama 2007b). Przemiana Tybetańczyków z jakożerców w wegetarian rozpoczęła się jednak stosunkowo niedawno. Od początku moich kontaktów z Tybetańczykami w roku 2001 miałam okazję obserwować ich zwyczaje żywieniowe w codziennej prak­ tyce, a ponieważ sama jestem w egetarianką- także reakcje na m oją dietę. Pamię­ tam, że przez pierwsze lata moich badań terenowych dyskurs wegetarianizmu był w świadomości moich gospodarzy praktycznie nieobecny. Goszcząc w domach uchodźców, musiałam używać wymówek w rodzaju: „Lekarz zabronił mi jeść mięso”, aby nie być częstowaną potrawami mięsnymi. Zwłaszcza starsi Tybe­ tańczycy, tak jak to opisał Subba (1990: 120), nie uznawali dania typu łhukpa (zupa warzywna z makaronem) za pełnowartościowy posiłek, jeżeli nie znalazły się w niej choćby dwa małe kawałeczki mięsa. Zatem tylko autorytet medycy­ ny mógł mnie ocalić! Po pewnym czasie zauważyłam jednak, że Tybetańczycy zaczęli pozytywnie wypowiadać się o moim wyborze, choć wciąż uważali go za całkowicie nietybetański: „Tak, to bardzo dobrze. Ale, wiesz, my, Tybetańczycy, zawsze jedliśm y mięso. To część naszej kultury”. Nawet młodzi ludzie urodzeni już na uchodźstwie, którzy nigdy w życiu nie widzieli jaka ani nawet Himalajów, zwykli powoływać się na uwarunkowania geograficzno-klimatyczne Wyżyny Tybetańskiej, aby uzasadnić swoją m ięsną dietę. Ngodup, były mnich urodzony w Bylakuppe na upalnym południu Indii, opowiadał mi nad m iską momo z bawo­ lim nadzieniem o przenikliwym zimnie Tybetu, które zmuszało ludzi dojedzenia mięsa, podczas gdy oboje ociekaliśmy potem, bo temperatura sięgała 40 stopni Celsjusza. Te mięsne pierogi tworzyły rodzaj więzi pomiędzy nim a „wyobra­ żoną ojczyzną”, potwierdzały jego tybetańskość, odróżniając go od hindusów-wegetarian. Mięsożemość była traktowana jako zewnętrzny, zobiektywizowany wyznacznik tożsamości tybetańskiej. �128 Natalia Bloch Mięsożerność a buddyzm tybetański Tybetańczycy, w przeciwieństwie do wielu zachodnich adeptów buddyzmu tybetańskiego oraz wyznawców innych tradycji buddyjskich, nie w idzą sprzecz­ ności pomiędzy sw ojąreligiąa spożywaniem produktów mięsnych15. Rozróżnia­ j ą aktywne przyczynienie się do pozbawiania zwierzęcia życia dla swojej własnej potrzeby (poprzez własnoręczne zabicie go albo zlecenie komuś, aby to zrobił) odjedzenia zwierząt, które zostały uśmiercone dla tak zwanej ogólnej konsump­ cji. Sam Dalajlama zauważa, opierając się na buddyjskiej koncepcji sNang Sum Dagpai Sha (dosłownie: Trzy Sposoby Oczyszczenia Mięsa), że spożywanie mięsa nie jest niewskazane (czyli nie powoduje negatywnej karmy), jeżeli speł­ nione są trzy warunki: nie widzieliśmy, nie słyszeliśmy ani nie podejrzewamy, że zwierzę było zabite specjalnie dla nas (Jivaka Sutta MN 52, za: Dalajlama 2007a: 94; zob. też: Soepa 2007: 12, 27). Podkreślana jest tutaj intencjonalność dzia­ łania - kupując mięso od rzeźnika, nie jesteśm y przyczyną śmierci zwierzęcia, bo zostało ono zabite już wcześniej z intencji rzeźnika. To dlatego Tybetańczyk jedzący m ięsną łhukpę na kolację uważa, że jestem bezwzględna, bo zabijam komara, który wpija się w m oją skórę - ponieważ robię to ze złością, z intencją pozbawienia go życia. Młoda Tybetanka z obozu Phuntsokling w Orissie, zapyta­ na o różnice między Tybetańczykami a hindusami, stwierdziła: „Hindusi są tacy okrutni!”. I wyjaśniła, widząc moje wielkie zdziwienie: „Bo wiesz, oni zabijają kozy w ofierze swoim bóstwom!”. Tybetańczycy postrzegają wszelkie formy ożywione - w terminologii buddyj­ skiej nazywane „czującymi istotami” - równowartościowo. Życie mrówki posia­ da taką samą wartość, co życie słonia, w percepcji tej nie ma bowiem hierarchicz­ nego rozróżnienia na zwierzęta bardziej i mniej ewolucyjnie zaawansowane. To dlatego w obozach uchodźców tybetańskich nie sprawdziła się hodowla zwierząt w celach konsumpcyjnych. W Bylakuppe, w obozie Lugsung Samduping, ol­ brzymia ferma kurza została zlikwidowana (Dalajlama 1999: 171) - dziś w jej miejscu znajduje się dom opieki nad osobami starszymi. Wbrew temu, co pisał Subba, zauważyłam, że Tybetańczycy z reguły nie jadają kurczaków, gdyż mięso z bawołu wyżywi wiele osób, z kurczaka zaś - zaledwie jedną. Uchodźcy z jed15 W zdecentralizowanej doktrynie buddyjskiej nie ma jednego zbioru reguł dotyczących diety. Bar­ dzo generalizując, można powiedzieć, iż mnisi w starszych tradycjach, takich jak thera w a d a , jedzą wszystko, co otrzymają w postaci jałmużny, w tym mięso. Natomiast w tradycjach mahajanistycznych, dla których ideał b o d d h isa ttw y (osoby, która, kierowana współczuciem dla tzw. wszystkich czujących istot, rezygnuje z własnego wyzwolenia, by wskazywać innym drogę do oświecenia) i koncepcja em­ patii są kluczowe, wśród duchowieństwa dominuje wegetarianizm. Tybet czy Mongolia są tutaj wy­ jątkami, jako że bardzo surowy klimat, uniemożliwiający uprawę warzyw na większą skalę, stworzył konieczność wypracowania kompromisu pomiędzy doktryną a dietą. Ponadto odmiana buddyzmu, któ­ ra rozwinęła się w Tybecie, kładła duży nacisk na praktyki tantryczne, gdzie mięso, obok alkoholu czy stosunku seksualnego, było dozwolone w celach rytualnych. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 129 nego z największych tybetańskich obozów w Indiach - Mundgod (południowy stan Karnataka), choć jedzący mięso, wycofali się z dochodowej uprawy baweł­ ny, gdyż wskutek konieczności stosowania dużej ilości środków owadobójczych ginęło zdecydowanie więcej owadów niż przy innych uprawach. W Tybecie rolę rzeźników pełnili z reguły muzułmanie, mniejszość religij­ na żyjąca w Lhasie i innych większych ośrodkach miejskich. Z kolei nomadzi, którzy zmuszeni byli sami zabijać zwierzęta, odprawiali specjalne rytuały za ich pomyślne odrodzenie w wyższym wcieleniu. W tybetańskim kalendarzu są też specjalne okresy, gdy zaleca się stosowanie diety wegetariańskiej jako praktyki bardzo pomyślnej (np. festiwal Saka Dawa upamiętniający miesiąc, w którym miały miejsce najważniejsze wydarzenia w życiu Buddy Sakjamuniego), a także w pewnych okresach (zwłaszcza w czasie Tybetańskiego Nowego Roku, Losar) i w określonych intencjach odprawiany jest rytuał tsethar, w ramach którego uwalnia się zwierzęta przeznaczone na rzeź. Niemniej, były to formy zadość­ uczynienia i gromadzenia dobrej karmy, a nie postulowanie wegetarianizmu jako praktyki codziennej. Jakożerców przechodzenie na wegetarianizm: narodziny „nowej tradycji” tybetańskiej Pierwsza tybetańska organizacja zajmująca się promowaniem wegetariani­ zmu wśród uchodźców to Tybetańscy Wolontariusze na rzecz Zwierząt (Tibetan Volunteers for Animals, TVA), założona przez grupę młodych Tybetańczyków w miejscowości Mysore (stan Karnataka) w roku 2002. Członkowie TVA pro­ wadzą intensywne kampanie na rzecz obrony praw zwierząt i diety bezmięsnej w obozach w Indiach i Nepalu, docierając do najbardziej oddalonych od Dharamsali skupisk tybetańskich, z rzadka odwiedzanych nawet przez przedstawicieli uchodźczych władz tybetańskich. Organizują wykłady, wystawy fotograficzne i pokazy filmów dokumentalnych, traktujące o cierpieniu zwierząt zabijanych w rzeźniach. Filmy te, autorstwa TVA, zawierają bardzo drastyczne sceny, co wywołuje wstrząs zwłaszcza u odbiorców nieletnich i osób duchownych, tym bardziej, że pokazy sąnajczęściej organizowane w szkołach i klasztorach16. Każ­ dy taki program kończy się zbieraniem podpisów pod deklaracją przejścia na we­ getarianizm. Zobowiązanie to, mimo iż składane często w bezpośredniej reakcji na szok, jest traktowane bardzo poważnie, członkowie TVA utrzym ują bowiem, że listy z nazwiskami nowych wegetarian są przekazywane Dalajlamie. 16 Rzeźnie w państwach zachodnich bardzo dbają o to, aby żadne zdjęcia z ich ubojni nie przedo­ stały się do mediów - zakłady są pilnie strzeżone w obawie przed działaczami na rzecz obrony praw zwierząt. W Indiach nie ma jeszcze tego rodzaju presji, więc członkowie TVA mieli dużą swobodę w gromadzeniu materiałów - rzeźnicy wręcz sami pozowali do ujęć. �130 Natalia Bloch Według danych TVA, w okresie pierwszych 3,5 lat działalności organizacji (2003-2006) deklaracje takie złożyło 12160 osób, czyli około 14% społeczności tybetańskiej żyjącej w Indiach17. Aż 1/3 z tej liczby to uczniowie i studenci. Dru­ gą najliczniejszą grupę nowych wegetarian (14,4%) stanowią mnisi i mniszki. Dane te wskazują na przymusowy charakter upowszechniania „nowych tradycji” tybetańskich. Ngodup18, były mnich, wspominał w rozmowie ze mną, że jeszcze przed dziesięcioma laty mięso było w klasztorach na porządku dziennym. W roku 2003, podczas mojej pierwszej wizyty w jednym z największych z odtworzonych na uchodźstwie klasztorów - Sera, poznałam Namgyala, mojego późniejszego serdecznego przyjaciela. Namgyal był od lat zagorzałym wegetarianinem - pa­ miętam, że każdego dnia musiał własnoręcznie przygotowywać bezmięsny po­ siłek w swojej celi, gdyż w stołówce nie mógł znaleźć nic dla siebie. Następnie zaczęto stopniowo wprowadzać dietę bezmięsną opcjonalnie, aż wreszcie wszyst­ kie klasztory w najmłodszej z głównych szkół buddyzmu tybetańskiego tradycji gelug, na czele której stoją dalajlamowie - w tym największe, skupiające łącznie ponad 12 tysięcy mnichów: Sera, Drepung i Ganden - stały się obowiązkowo wegetariańskie. Po pewnym czasie dołączyły do nich klasztory szkoły karma kagyu, której zwierzchnikami sąkarmapowie. Pierwsze z nakazu XIV Dalajlamy, drugie - XVII Karmapy. Nie tylko mnisie stołówki stały się całkowicie bezmięs­ ne - potraw mięsnych nie wolno też było serwować w niewielkich restauracjach prowadzonych przez władze klasztorne19. Co więcej, w Sera wprowadzono kary za spożywanie mięsa - mnich złapany na gorącym uczynku jedzenia momo z ba­ wolim nadzieniem poza klasztorem musi zapłacić grzywnę w wysokości od 1 do 1,5 tysiąca indyjskich rupii (25-37,5$), co jest kwotą bardzo wysoką dla osoby żyjącej w klasztorze. Ponadto Tybetańskie Wioski Dziecięce (Tibetan Children’s Villages, TCV), czyli sieć szkół pobytowych bezpośrednio zarządzanych przez Rząd Tybetań­ ski na Uchodźstwie (Tibetan Government in Exile), całkowicie wycofały mięso z menu swoich podopiecznych. TCV stały się w pełni wegetariańskie - od pro­ wadzonego przez tę sieć internatu dla tybetańskich studentów indyjskich szkół wyższych w położonym w południowym stanie Karnataka Bangalore poczyna­ jąc, a na szkole w obozie Choglomsar w himalajskim Ladakhu kończąc - mimo iż panują tam trudne wysokogórskie warunki, asortyment warzyw jest bardzo ograniczony, a ich ceny wysokie20. W ten sposób, właściwie z dnia na dzień, całe 17 Na podstawie raportu TVA zamieszczonego na stronie: http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007) oraz danych demograficznych ( Tibetan D é m o g r a p h ie ... 2000). 18Imiona moich rozmówców cytowanych w niniejszym artykule są pseudonimami, nadanymi prze­ ze mnie w celu ochrony ich prywatności. 19 W zamian mnisi zaczęli wymyślać takie modyfikacje „tradycyjnych” potraw tybetańskich, jak sojowe m o m o , którymi zostałam poczęstowana w klasztorze Drepung w Mundgod. 20 Tybetańska Wioska Dziecięca SOS w Choglomsar przeszła na wegetarianizm w roku 2006. Na moje pytanie „dlaczego?”, usłyszałam w biurze szkoły znaną mi już dobrze odpowiedź, że „Tybetańczycy są buddystami i nie wolno im zabijać zwierząt”. Gdy - prowokacyjnie - nie zgodziłam się z tą �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 131 kilkutysięczne społeczności, przynajmniej oficjalnie, „przeniesiono” na wegeta­ rianizm. Nawet 274 żołnierzy tybetańskich (ok. 4,5% wszystkich rekrutów) - według raportu TVA - podjęło decyzję o niejedzeniu mięsa, co jest trudnym zobowiąza­ niem, zważywszy, że Tybetańczycy stacjonują w mroźnych himalajskich regio­ nach. Urzędnicy Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie w kwietniu 2007 roku wyłączyli produkty mięsne z jadłospisu pracowniczej stołówki na okres roku. Obecnie plakaty promujące wegetarianizm są wszechobecne w uchodźczym Ty­ becie. Ślady misyjnej działalności TVA sąwidoczne nawet w tak „peryferyjnych” obozach, jak Phuntsokling we wschodnim, malarycznym stanie Orissa, osada wyznawców bon (przedbuddyjskie wierzenia tybetańskie) w Dolanji czy Choglomsar w himalajskim Ladakhu. Mnisi odprawiają zbiorowe modły w intencji zwierząt zabitych w celach konsumpcyjnych (tzw. vegetarianpuja ), a młodzi ak­ tywiści organizują koncerty na rzecz wegetarianizmu. TVA ma swoje stałe biuro w Dharamsali, produkuje koszulki, naklejki i torby ze swoim logo oraz współ­ pracuje z międzynarodowymi organizacjami walczącymi o prawa zwierząt (m.in. z Weterynarzami ponad Granicami - Vets Beyond Borders). Sposoby upowszechniania „nowej tradycji” Wegetarianizm i prawa zwierząt są o tyle nietypowymi „wynalezionymi tra­ dycjami”, że nie narodziły się one w „centrum”, czyli Dharamsali21, choć szybko zostały przez nią podchwycone. Zgodnie z koncepcją Hobsbawma, to elity - lide­ rzy politycznych instytucji i organizacji, ruchy społeczne i ideologiczne, wiodące grupy społeczne - „wynajdują” tradycje (Hobsbawm 2008: 15). Tak też rodziły się i były upowszechniane inne tybetańskie „nowe tradycje” na uchodźstwie - de­ mokracji, równouprawnienia płci czy troski o środowisko naturalne. Tymczasem założycielami TVA było dwoje młodych Tybetańczyków, nie związanych z elita­ mi z Dharamsali: Rapsel i Jamphel Rinzing. Rapsel, u którego rodziny gościłam podczas badań w obozie w Orissie, jest typem bezkompromisowego aktywisty. Mój przyjaciel, który studiował z nim na tybetańskiej wyższej uczelni w Sarnath koło Varanasi, opowiadał mi, że już wówczas Rapsel skupiał wokół siebie kolegów i wspólnie opiekowali się bezdomnymi psami - karmili je, opatrywali, opinią, podając przykłady, dowiedziałam się, że „dla aż tylu uczniów [1557 dzieci w samej tylko głów­ nej siedzibie - N.B.] na jeden tylko posiłek, żeby każdy dostał choć jeden mały kawałeczek mięsa, musieli zabijać bardzo dużo zwierząt”. Pod koniec rozmowy powiedziano mi, że „takie było życzenie Dalajlamy”. Dowiedziałam się jednak, że w okresie zimy, gdy z warzyw jedynie ziemniaki i rzodkiew są dostępne w Ladakhu, dzieciom z internatu daje się „trochę mięsa”. Również w domu studenckim w Bangalore mięso pojawia się przy okazji ważnych uroczystości, takich jak Losar. 21 Dharamsala jest nieformalną „stolicą” diaspory tybetańskiej - tam znajduje się siedziba Dalajla­ my, Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie i wszystkich najważniejszych tybetańskich organizacji po­ zarządowych. �132 Natalia Bloch leczyli. Z rozmów z Rapselem odniosłam wrażenie, że zakładając TVA, kierował się głęboką wewnętrzną potrzebą niesienia pomocy słabszym od siebie. Młodzi działacze z TVA umiejętnie wykorzystali jednak autorytet elit uchodź­ czych - zwłaszcza religijnych - w celu upowszechniania nowej idei. W ten spo­ sób na przykład nakłonili pracowników Rządu Tybetańskiego na Uchodźstwie do niejedzenia mięsa przez rok - osiągnęli to, wiążąc dietę wegetariańską z po­ myślnością Dalajlamy. W tym celu odwołali się do przepowiedni astrologów tybetańskich, według których rok 2007/2008 miał być zarówno pomyślny, jak i złowieszczy dla tybetańskiego przywódcy, stąd konieczne było gromadzenie różnego rodzaju zasług w jego intencji. Taką zasługą było powstrzymanie się od spożywania mięsa. Podobnym zabiegiem jest „ofiarowywanie” przez organizację Dalajlamie list z nazwiskami nowych wegetarian. Wielu nauczycieli buddyjskich, prawdopodobnie pod presją swoich zachod­ nich uczniów, przeszło na wegetarianizm, zachęcając do tego samego Tybetańczyków. Jednak największą rolę w upowszechnianiu tej „nowej tradycji” ode­ grały dwie najważniejsze postaci w tybetańskiej hierarchii społeczno-religijnej : XIV Dalajlama i XVII Karmapa, Ogyen Trinley Dorje22. Dalajlama jednak, wbrew dość rozpowszechnionemu na Zachodzie przekonaniu, nie jest wegeta­ rianinem. Próbował przejść na dietę bezm ięsną jednak „ze względów zdrowot­ nych” - bo taką oficjalnie przyczynę się podaje - musiał włączyć do swoich posiłków niewielkie ilości mięsa. Pełni jednak rolę gorącego orędownika wegeta­ rianizmu, wygłaszając przy różnych okazjach uświadamiające przemowy, skiero­ wane nie tylko do Tybetańczyków urodzonych już w Indiach, ale i do nowo przy­ byłych uchodźców z Tybetu: „Byłoby dobrze, gdybyście mogli choć ograniczyć spożycie mięsa. (...) musimy czynić wszelkie możliwe wysiłki, aby promować wegetarianizm wśród Tybetańczyków” (Dalajlama 2007a: 92). W kontekście tej wypowiedzi należy pamiętać o tym, że dla Tybetańczyków z Tybetu audiencja u Dalajlamy jest często najważniejszym motywem przybycia do Indii, a jego słowa są przyjmowane w kategoriach objawienia. Charakterystyczne jest to, że zarówno Dalajlama, jak i Karmapa włączają ideę wegetarianizmu do wygłaszanych przez siebie nauk buddyjskich, co jest zabiegiem podnoszącym jej rangę z sugestii do nakazu religijnego. Przełomo­ wym wydarzeniem w tym względzie było zorganizowanie w styczniu 2006 roku „wegetariańskiej Kalachakry” - tej samej, podczas której Dalajlama rozprawił się z „aferą ze skórami”. W trakcie całych uroczystości, w których udział wzięło prawdopodobnie nawet 20 tysięcy Tybetańczyków, serwowano wyłącznie bez­ mięsne posiłki. Znam osobiście kilka osób, które po powrocie z tej Kalacha22 Karmapa, podobnie jak dalajlama, zgodnie z koncepcją b o d d h isa ttw y, jest istotą świadomie od­ radzającą się, aby nauczać innych drogi do oświecenia. Po śmierci XVI Karmapy odnaleziono dwie jego reinkarnacje (co ma dość silne tło polityczne). Ogyen Trinley Dorje, z racji, iż jest uznawany przez obecnego Dalajlamę, cieszy się poparciem większości Tybetańczyków, podczas gdy Trinley Thaye Do­ rje jest popierany przez większość buddystów nie-Tybetańczyków. �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 133 kry zdecydowały się przestać jeść mięso. Z kolei Karmapa, podczas obchodów Święta Wielkiej Modlitwy, Monlam, w Bodhgai (stan Bihar) w styczniu 2007 roku, kierując się do sześciu tysięcy Tybetańczyków zgromadzonych w jednym z najważniejszym miejsc pielgrzymkowych buddyzmu, podkreślił, iż najlepszym sposobem na usunięcie wszelkich przeszkód w życiu jego i Dalajlamy jest re­ spektowanie przez wyznawców zasady ochrony życia, a zwłaszcza „zminimali­ zowanie swojego zaangażowania w zabijanie zwierząt oraz ich cierpienie, będące rezultatem jedzenia mięsa” (za: Harris 2007). Jeden ze słuchaczy zwrócił uwagę, iż było oczywiste, że Karmapa nie traktował tego stwierdzenia jak „uprzejme­ go życzenia” - jego słowa, jako zwierzchnika karma kagyu, były odebrane jako nakaz religijny. Ponadto zakazał wówczas przygotowywania potraw mięsnych w kuchniach wszystkich klasztorów i centrów karma kagyu oraz angażowania się jego uczniów (również świeckich) w „biznes mięsny” oraz funkcjonowania rzeź­ ni w jego klasztorze w Tybecie, Turphu. Podkreślił, iż wie o mnichach kupują­ cych mięso na targu i „nie chce tego nigdy więcej widzieć” (za: Harris 2007). Na zakończenie obchodów przyjął od swoich uczniów „śluby wegetariańskie”, po­ zostawiając im sześć możliwości do wyboru - od powstrzymania się odjedzenia mięsa w wybrane dni w roku do całkowitego zrezygnowania z diety mięsnej23. Formą upowszechniania wegetarianizmu w diasporze tybetańskiej jest także wskazywanie na jego pragmatyczny aspekt, związany ze zmianą warunków by­ towych. Dalajlama tłumaczy to w ten sposób: Nomadzi zmuszeni byli jeść mięso, jako że nie mieli wielkiego wyboru - dostęp do warzyw, a nawet tsampy [prażona mąka jęczmienna, popularny tybetański pro­ dukt spożywczy - N.B.] w ich regionach był ograniczony. Ale teraz sytuacja uległa zmianie - warzywa są dostarczane nawet do nomadycznych regionów Tybetu24 (Dalajlama 2007a: 92). Dotyczy to tym bardziej uchodźców żyjących w Indiach, gdzie dostęp do w a­ rzyw jest powszechny i nikt z uchodźców tybetańskich nie cierpi głodu. Inkarnowany nauczyciel buddyjski, Pema Wangyal, w wierszu napisanym w imieniu zwierząt, woła: Mądrzy ludzie! Posłuchajcie nas przez chwilę: Jeśli naprawdę jesteście nękani przez głód i torturowani przez ubóstwo, bez nawet skrawka przyodzienia, 23 Niektórzy z moich rozmówców, zwłaszcza młodzi, urodzeni już na uchodźstwie Tybetańczycy, jak Nyima z Delhi, sprzeciwiają się takiej polityce: „Nie chcemy, żeby mnich mówił nam o diecie mięs­ nej i bezmięsnej. To wszystko jest w księgach. Ale to jest twoja decyzja, czy chcesz jeść mięso, czy nie. A oni próbująnam to narzucić!”. 24 Jest to niewątpliwą zasługą Chińczyków. �Natalia Bloch 134 wówczas - chociaż nasze życia są dla nas tak samo cenne, jak wasze dla was - z przyjemnością zaoferujemy wam nasze ciała i nasze istnienia. Ale jeśli tak się nie dzieje, przez wzgląd na miłość, podarujcie nam chociaż to: wolność życia w pokoju w miejscach wolnych od nieustannego strachu (Wangyal 2007). Lekarze tybetańscy zwracają też uwagę na walory zdrowotne diety wegeta­ riańskiej, podkreślane przez samego Dalajlamę: „Nadmiar tłuszczu jest szkodli­ wy dla naszego zdrowia” (Dalajlama 2007a: 92). Proces tybetanizacji „nowej tradycji” Cechą charakterystyczną „wynalezionych tradycji” jest to, że pretendują one do miana „autentycznych”. Proces ten nazywam „esencjalizowaniem”, a w oma­ wianym przypadku tybetanizacją „nowych tradycji”. Nowe globalne kategorie w uchodźczym dyskursie tożsamości tybetańskiej - czy to demokracji, czy eko­ logii - nie są prezentowane jako obce, nowatorskie zapożyczenia warte włączenia do rodzimej kultury, ale jako wartości w swej istocie tybetańskie. Proces adap­ tacji nie jest bowiem prostym przeniesieniem, kopiowaniem, lecz stanowi próbę przekształcenia zachodnich dyskursów tak, by były one zgodne z tybetańskim systemem wartości oraz, z drugiej strony, przedefmiowania kultury tybetańskiej tak, by mogła uzasadnić wprowadzenie nowych norm. W omawianym przypadku „nową tradycję” wegetarianizmu poddano tybeta­ nizacji przez odwołania do buddyzmu. Co ciekawe, zabieg ten zastosowali nie tyl­ ko nauczyciele buddyjscy, ale również świeccy uchodźcy urodzeni już w Indiach, poprzez zreinterpretowanie kategorii empatii. Młodym Tybetańczykom, którzy odebrali nowoczesne wykształcenie, zaczęła bowiem przeszkadzać wewnętrzna sprzeczność w modleniu się o pomyślność „wszystkich czujących istot” i jedno­ czesnym zjadaniu ich. Tenzin Gelek, dwudziestokilkuletni poeta z południa Indii, ujął to w następujący sposób: I kiedy patrzysz na mnie, skąpanego w mojej własnej krwi Drżącego i powoli łapiącego ostatni oddech Nie mów za mnie modlitwy ani nie wzdychaj Lecz przemów w imieniu tych wszystkich, którzy jeszcze mają umrzeć (Gelek 2007). Bhuchung D. Sonam, intelektualista młodego pokolenia z Dharamsali, nazwał tę sprzeczność „konfliktem dwoistości” i tak opisał w wierszu: Stara Tybetanka płacze Widząc ciężarówkę załadowaną kurczakami �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 135 W drodze do rzeźni Potem w swoim wynajętym pokoju Przygotowuje kozinę na obiad Współczucie jest tak krótkie jak królicze nogi... (Sonam 2006: 19-20). W tybetańskiej esencjalizacji wegetarianizmu i praw zwierząt jest również stosowana strategia opozycji do chińskiego „Innego”. Polega ona na przeciwsta­ wianiu „tradycyjnie” tybetańskiego poszanowania dla zwierząt przedmiotowemu ich traktowaniu przez Chińczyków. Na poziomie odgórnym wygląda to następu­ jąco (wypowiedź Dalajlamy): Od czasu chińskiej inwazji na Tybet Tybetańczycy zaczęli jeść wszelkiego rodzaju mięso. (...) W przeszłości coś takiego było nie do pomyślenia. Polowanie na dzikie zwierzęta i łowienie ryb były niedozwolone (Dalajlama 2007a: 93). Na poziomie oddolnym natomiast tak (wypowiedź Yeshiego Dhondupa, 27-latka urodzonego w Dolanji, a obecnie pracującego w Delhi): My, Tybetańczycy, gdy widzimy zabijanie, ze zgrozą odwracamy wzrok. Oni [Chińczycy - N.B.] z zimną krwią obdzierają żywcem węża ze skóry. (...) Nie zabiłbym swojego psa i nie zjadłbym go. Oni w ogóle nie czują żadnej empatii wobec innych istot25. Obrona praw zwierząt w tego typu retoryce jest zatem prezentowana jako postawa esencjalnie tybetańska, stanowiąca wyróżnik kulturowy od tożsamości chińskiej. Tym większą koniecznością było dla Dalajlamy jak najszybsze i sku­ teczne wyciszenie „afery ze skórami”. Oddziaływanie „tradycji wynalezionych” na uchodźstwie na kraj pochodzenia Interesującym zjawiskiem, które można zaobserwować na omawianym przy­ kładzie, jest oddziaływanie tradycji „wynajdywanych” na uchodźstwie na kulturę tybetańską w samym Tybecie, czyli - innymi słowy - transmitowanie globalnych kategorii. Emilia Sułek, antropolożka, która prowadzi badania w Goloku (Amdo, dziś część chińskiej prowincji Qinghai), przysyłała mi regularnie zdjęcia ulotek i plakatów promujących wegetarianizm na tych wschodnich rubieżach Tybetu (przez władze chińskie w ogóle nie uznawanych za Tybet). Jedna z nich, wypro­ 25 Na moją uwagę, że przecież Tybetańczycy jedzą mięso, Yeshi Dhondup wyjaśnił: „Ale czujemy się winni, gdy to robimy!”. Mowa oczywiście o wyobrażonych Chińczykach - Yeshi Dhondup nigdy w życiu nie spotkał bowiem żadnego Chińczyka. �136 Natalia Bloch dukowana przez mnicha z klasztoru Sertar, przedstawia między innymi kolorowe zdjęcia zwierząt (w tym jaka), które m ów ią po tybetańsku: „Okażmy współczu­ cie zwierzętom! Drogi Przyjacielu! Prosimy, nie jedz naszego mięsa! Z powodu mięsa tracimy nasze życia, i bardzo boimy się być zabite! Podobny plakat, tylko z innymi zwierzętami (zamiast jaka - krowa, zamiast kozicy - pies itd.) z angiel­ skim napisem: „Kochaj nas, nie jedz nas! Wszystkie życia są cenne”, autorstwa Tybetańskich Wolontariuszy na rzecz Zwierząt, można spotkać na uchodźstwie. Z tym samym zjawiskiem mieliśmy do czynienia w przypadku „afery ze skó­ ram i”. W uroczystościach Kalachakry w styczniu 2006 roku uczestniczyło około siedmiu tysięcy pielgrzymów z Tybetu, zwłaszcza ze wschodnich jego części. Słowa potępienia wypowiedziane podczas nauk buddyjskich przez samego Da­ lajlamę zostały przez nich przeniesione do ojczyzny. Wkrótce potem Tybetańczycy w Tybecie zaczęli masowo palić te części swojej garderoby, które zawie­ rały futra chronionych zwierząt - szacuje się, że podczas zgromadzeń, w których brało udział po kilka setek, a nawet tysięcy osób, spalono futra wartości kilkuset tysięcy dolarów. To z kolei wywołało niepokój władz chińskich, które odebrały te akty jako zorganizowany wyraz poparcia dla Dalajlamy. Zaczęto nawet zmuszać prezenterów tybetańskiej telewizji do noszenia strojów zawierających futrzane ozdoby26. Dziś w Tybecie coraz modniejsze są sztuczne futra, a urodzony w In­ diach Lobsang Wangyal, ekstrawagancki pomysłodawca wyborów Miss Tibet, który jeszcze kilka lat temu przechadzał się po Dharamsali w chubie i tybetań­ skiej czapce obszytej naturalnym futrem, schował j ą głęboko w szafie: „Chyba by mnie zlinczowali, gdybym wyszedł w niej na ulicę!”. Zmagania jakożercy z wegetarianinem na poziomie codziennej praktyki W diasporze tybetańskiej wciąż jednak suszone mięso jaka przemycane z Ty­ betu jest traktowane jak rarytas (a może sposób na nawiązanie fizycznego kon­ taktu z „wyobrażoną ojczyzną”?). Wielu moich tybetańskich znajomych wybiera 16 Można się też spotkać z opiniami, iż władze chińskie celowo promują noszenie przez Tybetańczyków tego typu ozdób - co by tłumaczyło nieegzekwowanie prawa o zakazie handlu skórami chronionych zwierząt - gdyż wpisuje się to w projekt egzotyzacji Tybetu jako atrakcyjnego celu wycie­ czek turystycznych, nie tylko z zagranicy, ale i z samych Chin (co z kolei stanowi ważne źródło wpły­ wów do państwowego budżetu). Jednocześnie pozwala to na pokazanie Tybetu zamożnego, w którym „tradycyjna kultura”, wbrew twierdzeniom płynącym z Dharamsali, jest promowana. Taki wizerunek „mniejszości etnicznych” w Chińskiej Republice Ludowej jest prezentowany w barwnym, niezwykle atrakcyjnym graficznie i wydawanym w języku angielskim kwartalniku etnograficznym „China’s Eth­ nic Groups”. Komponuje się to z promowaną ostatnio w Chinach koncepcjąharmonijnej różnorodności kulturowej, które to hasło przewodziło XVI Światowemu Kongresowi Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnograficznych (International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces - IUAES), zorganizowanemu w chińskim Kunmingu w lipcu 2009 r. (zob. http://www.icaes2008. org/aboutconGress.jsp - 15.06.2010). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 137 momo z bawolim nadzieniem z restauracyjnego menu, a jak policzył skrupulatnie pewien tybetański deputowany, mniej pracowników rządu uchodźczego stołuje się w kantynie, gdy serwowany jest tam wegetariański posiłek. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, na konieczność rozróżnia­ nia autoprezentacji tworzonych przez uchodźców w stosunku do innych Tybetańczyków, w których jedzenie mięsa wciąż jest powszechne, od autoprezentacji dla świata zewnętrznego, w których poszanowanie praw zwierząt zostało już trwale wpisane w definicję tożsamości tybetańskiej. To dlatego matka JJI Exile Brothers zaserwowała nam - w większości nie-tybetańskiej publiczności - bezmięsny po­ siłek. Oznacza to, że Tybetańczycy chcą być postrzegani jako osoby empatyczne wobec wszystkich istnień. Po drugie, wegetarianizm jako „najmłodsza” tybe­ tańska tradycja, będąca wciąż jeszcze w procesie „wynajdywania”, potrzebuje czasu, aby jej przymusowa, instytucjonalna forma stała się codzienną prakty­ ką. Niemniej, jej obecność w sferze świadomości odczułam na własnej skórze - odwiedzając tybetańskie domy podczas ostatniej fazy moich badań terenowych w roku 2008, często słyszałam pytanie zadawane mi przed podaniem posiłku: „Czy jesteś wegetarianką?” i nie musiałam się już zasłaniać wyjaśnieniami o leka­ rzu. Ponadto, odkrywałam ze zdziwieniem, że kolejni moi znajomi podejmowali próby przejścia na wegetarianizm - podczas mojego ostatniego pobytu na bada­ niach terenowych we wrześniu 2009 r. zaskoczył mnie Sonam Palden, urodzony na mroźnym himalajskim płaskowyżu Changtangu w Ladakhu oraz moja własna 13-letnia podopieczna z ośrodka dla dzieci tybetańskich w Dolanji. Z kolei przy­ kład „afery ze skórami” pokazuje, iż „wynaleziona tradycja” chronienia dzikich zwierząt, zwłaszcza jeśli jest legitymizowana autorytetem elit religijnych, może okazać się silniejsza i bardziej tybetańska niż „tradycyjne” zdobnictwo strojów. Podsumowanie W dyskusji o „nowych tradycjach” z reguły pojawia się zagadnienie auten­ tyczności - j u ż samo określenie „wynajdywanie” (a zwłaszcza w polskim prze­ kładzie - „wymyślanie”) sugeruje sztuczność i arbitralność. Koncepcja ta była oskarżana o relatywizm, instrumentalizm, a nawet manipulacje. Etnosymboliści zarzucali Hobsbawmowi, że w jego teorii „nie ma miejsca na emocje czy m oralną wolę, nawet ze strony mas. Są one biernymi ofiarami wytwarzanych przez eli­ ty projektów społecznych, które m ają skanalizować ich uruchomione niedawno pokłady energii” (Smith 2007: 109). Moim zdaniem, studia nad tożsamością nie polegają jednak na poszukiwaniu tych komponentów tożsamości, które są au­ tentyczne, ale na analizowaniu procesu, w jaki sposób stają się one autentyczne. „Nowa tradycja” może być projektem elity, ale to od woli społecznej zależy, czy za tradycję zostanie ona uznana, bo to w gestii społeczeństwa leży jej praktyko­ wanie. Taka tradycja, jak w omawianym przykładzie, może też być kształtowana �Natalia Bloch 138 w odwrotnym kierunku - „wynaleziona” oddolnie, może zostać „przechwycona” przez elity. W obu przypadkach świadczy ona o podmiotowości i sprawczości tych, którzy tradycje „wynajdują” - udało im się bowiem umiejętnie wykorzystać język globalnych dyskursów dla własnych celów politycznych, przy jednoczes­ nej modyfikacji zapożyczonych kategorii, tak by były one spójne z tym, co jest postrzegane jako rodzima kultura. Jak zauważyła już w latach 70. XX wieku Margaret Nowak, Tybetańczycy nauczyli się wykorzystywać istniejące stereotypy i oczekiwania co do tego, jacy powinni być, do promowania swojej „sprawy” na forum międzynarodowym (No­ wak 1978: 309). W celu zdobycia uznania z zewnątrz, zaczęli artykułować swoją tożsamość za pom ocą dominujących w globalnym świecie kategorii związanych z liberalizmem: demokracji, praw człowieka, równouprawnienia płci, świadomo­ ści ekologicznej czy wreszcie praw zwierząt, który to przypadek posłużył mi do zobrazowania procesu adaptowania globalnie akceptowanych wartości. Słowa kluczowe: diaspora tybetańska, Indie, Dharamsala, Dalajlama, „tradycja wy­ naleziona”, prawa zwierząt, wegetarianizm LITERATURA Bloch N. 2009 Być Tybetańczykiem z Indii. Polityka tożsamości na uchodźstwie, „Lud” 93, s. 69-91. Dalajlama (T. Giaco Dalajlama) 1999 Wolność na wygnaniu. Autobiografia, przeł. A. Kozieł, Warszawa: Świat Książki. Dalajlama (His Holiness the XIV Dalai Lama) 2007a Be a Vegetarian, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on Environment. Collected Statements, Dharamsala: Environment and Development Desk, Department of Information and International Relations, Central Tibetan Administration, s. 92-94. 2007b Stop Wearing Animal Skins, w: His Holiness the X IV Dalai Lama on En­ vironment. Collected Statements, Dharamsala: Environment and Develop­ ment Desk, Department of Information and International Relations, Central Tibetan Administration, s. 95-96. Dalajlama: wiele zawdzięczam... 2008 Dalajlama: wiele zawdzięczam Polsce i Polakom, „Gazeta Wyborcza” 05.12.2007, http://wiadomosci.gazeta.p1/Wiadomosci/l, 80708,6030195, Dalajlama__wiele_zawdzieczam_Polsce_i_Polakom.html (20.03.2010). Gelek T. 2007 Speak fo r me, http://www.semchen.org/poetry/speak-for-me-tenzin-gelek. htm (25.08.2007). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 139 Goldstein M.C. 1978 Ethnogenesis and Resource Competition among Tibetan Refugees in South India: A New Face to the Indo-Tibetan Interface, w: J. Fisher (ed.), Himala­ yan Anthropology: The Indo-Tibetan Interface, Hague: Mouton Publishers, s. 395-420. Harris V. 2007 Instructions on Not Eating Meat from His Holiness 17th Karmapa, Orgyen TrinleDorje, http://www.shabkar.org/download/pdf/Instructions_On_Not_ Eating_Meat.pdf (18.03.2010). Hobsbawm E. 2008 Wprowadzenie. Wynajdywanie tradycji, w: E. Hobsbawm, T. Ranger (eds.), Tradycja wynaleziona, przeł. M. Godyń, F. Godyń, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 9-23. Huggler J. 2006 Big Cats under Threat: Tiger, Tiger, Burning Bright, http://www.independent.co.uk/environment/big-cats-under-threat-tiger-tiger-buming-bright466650.html (18.03.2010). Kalmus M. 2000 Tybet. Legenda i rzeczywistość, Warszawa: Wydawnictwo Baran i Su­ szyński. Liou C. 2007 High Fashion Tibet-style: Stopping the Illegal Tiger Skin Trade in Asia, http://www.panda.org/ncws_facts/ncwsroorn/indcx.cfm7uNcwsID-58500 (22.08.2007). Loescher G. 1993 Beyond Charity: International Co-operation and the Global Refugee Crisis, Oxford: Oxford University Press. Nowak M. 1978 Liminal „Self”, Ambiguous „Power”. The Genesis o f the „Rangzen” Metaphor among Tibetan Youth in India, University of Washington (niepu­ blikowana rozprawa doktorska). Press Release... 2005 Press Release - Tibetans React to Maneka, 2005, http://www.phayul.com/ news/article.aspx?id=11186&t=l (19.03.2010). Secondo J. 2007 The Dalai Lam a’s 2006 Speech to Benefit Animals, http://network.bestfriends.org/3163/news.aspx (12.04.2010). Shakabpa T.W.D. 1967 Tibet. A Political History, New Haven, London: Yale University Press. Smith A.D. 2007 Nacjonalizm. Teoria, ideologia, historia, przel. E. Chomicka, Warszawa: Wydawnictwo Sic!. Soepa T. 2007 The Udamwara Lotus Flower Protecting the Life o f Helpless Beings. State­ ments from Sutra Relating to Eating Meat, Bylakuppe: Sera Jey Monastic University, Sera Jey Monastery. �140 Natalia Bloch Sonam B.D. 2006 Conflict o f Duality, Dharamsala: TibetWrites. SubbaT.B. 1990 Flight and Adaptation. Tibetan Refugees in the Darjeeling-Sikkim Hima­ laya, Dharamsala: The Library of Tibetan Works and Archives. Tibetan Demographic... 2000 Tibetan Demographic Survey 1998, Dharamsala: Planning Council, Cen­ tral Tibetan Administration. Tibetan Volunteers... 2006 Tibetan Volunteers fo r Animals ’Report on Vegetarianism, http://www.semchen.org/reports/vegetarian_tibetans.htm (28.08.2007). Tokarski K. 2009 O Wandzie Dynowskiej-Umadevi, http://www.jkrishnamurti.republika.pL rożne .dyno wska. bio .htm (12.04.2010). Vaughan C. 2004 Flying Solo - TheManeka Gandhi Interview, „Vegan Voice” 18, June-August, http://www. animallib erationfront. com/ALF ront/Intervie ws/FLYIN G% 20SOLO%20-%20THE%20MANEKA%20GANDHI%20INTERVIEW. htm (18.03.2010). Wangyal P. 2007 Poem o f Animals on Eating Meat, http://www.shabkar.org/download/pdf/ Poem_of_Animals_on_Eating_Meat.pdf (12. 02. 2010). Wilczyński P. 2008 Polska matka Dalajlamy, „Tygodnik Powszechny” 08.12.2008, http:// tygodnik, onet.pl/35,0,1825 l,polska_m atka_dalaj lamy, artykul.htm l (12.04.2010). Zolberg R.A., Suhrke A., Aguayo S. 1989 Escape from Violence: Conflict and the Refugee Crisis in the Developing World, Oxford: Oxford University Press. Zwierzęta... 2005 Zwierzęta Dalajlamy, http://www.sft.org.pLzwierzetadalajlamy.htm (14.04.2010). Źródła internetowe: Tibetan Volunteers fo r Animals, http://www.semchen.org/ (13.02.2010). Towarzystwo Teozoficzne, http://www.ts-adyar.org (12.04.2010). The 16th World Congress o f the International Union o f Anthropological and Ethnological Sciences, http://www.icaes2008.org/aboutconGress.jsp (15.06.2010). �Czy jakożerca może zostać wegetarianinem? 141 Natalia Bloch CAN A YAK EATER BECOME A VEGETARIAN? A GLOBAL ANIMAL RIGHTS DISCOURSE AS THE „INVENTED TRADITION” IN THE TIBETAN DIASPORA (Summ ary) The article tries to answer the question about the incorporation of globally spread socio-political categories by groups from outside the Western cultural circles. The author aims to explain the reasoning behind these ideas and how they are translated into the practice of everyday life. As an illustration of the problem she has chosen the discourse on animal rights and vegetarianism as the „new Tibetan tradition”, since during several years of field research in the camps of Tibetan refugees in India she had the opportunity to follow the birth of the idea and its development. Refugees are an interesting group to analyse such phenomena, because they are part of what is called the „international refugee regime” and are forced to engage in a dia­ logue with the dominant discourses. The article shows that although the participants of the dialogue do not have equal rights, it can be the source of the group subjectivity, and the group uses it to accomplish their own objectives. Eric Hobsbawm’s concept of „in­ vention of tradition” has been used to analyse the process. Key words: Tibetan diaspora, India, Dharamsala, Dalai Lama, invention of tradition, animal rights, vegetarianism �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c1ed3d3cf35c5e8e3cf4e86d92108e7.pdf c73929c8a22df878a93ece4e85f06469 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6166 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kazachstan - medycyna ludowa Biomedycyna globalizacja - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5751 Title A name given to the resource O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Penkala-Gawęcka, Danuta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 DANUTA PENKALA-GAWĘCKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań O GLO BA LIZA CJI I GLO K A LIZA CJI BIO M ED Y C Y N Y N A PR ZY K ŁA D ZIE KAZACHSTANU Wprowadzenie Procesy globalizacji kojarzą się najczęściej z najnowszymi czasami, które charakteryzuje gwałtowne tempo przemian, nieograniczona wędrówka idei i po­ tęga środków przekazu czy rozrastających się sieci komunikacyjnych. Mniej po­ pularne w dyskursie publicznym, ale zakorzenione już w naukach społecznych pojęcie „glokalizacja” zrodziło się w rezultacie rosnącej świadomości przedsta­ wicieli tych nauk, iż globalizacja nie jest tożsama z unifikacją czy homogenizacją kulturową. Globalizujące się treści nie tylko oddziałują na lokalne konteksty, ale i same ulegają przekształceniom pod wpływem tych ostatnich (Nederveen 1994; Robertson 1995). Niektórzy badacze zgłębiający problematykę globalizacji zwra­ cają uwagę na często obserwowaną tendencję do dobitnego rozdzielania tego, co „przed” (globalizacją), od tego, co „po”, czy inaczej - podkreślania przejścia od „świata korzeni” do „świata wyborów” (Mathews 2005: 256). Jednakże szereg antropologów, a także historyków, utrzymuje, że z globalnymi procesami ludz­ kość miała do czynienia od dawna. I tak, na przykład, Erie W olf (1982: 3-19) argumentował, że również w przeszłości zachodziły procesy zmian w skali kon­ tynentalnej i globalnej, przytaczając na potwierdzenie tej tezy wiele faktów, które podważają koncepcję istnienia wówczas autonomicznych społeczeństw i kultur. Znany teoretyk globalizacji Jonathan Friedman także był zdania, iż „globalność” jest stanem rzeczy powszechnym i w czasie, i w przestrzeni, a Roland Robertson, który wprowadził do antropologii pojęcie glokalizacji, podkreślał, że o „kulturze globalnej” można mówić co najmniej od pojawienia się religii uniwersalnych (za Mathews 2005: 257). Wydaje się jednak, że w wypadku „dawnej” i „współczesnej” globalizacji nie chodzi jedynie o różnicę stopnia, ale także jakości, a więc różnica ta nie po­ lega wyłącznie na gwałtownym przyspieszeniu i intensyfikacji tych procesów. �108 Danuta Penkala-Gawęcka Można zatem odnosić pojęcie globalizacji do wcześniejszych okresów, mając wszakże na uwadze, że procesy ówcześnie zachodzące: 1. nie miały tak „totalne­ go”, wszechogarniającego i uniwersalnego charakteru, jak ma to miejsce dzisiaj; 2. bardziej odpowiadały częstemu jeszcze obecnie, potocznemu pojmowaniu globalizacji jako procesu przepływu idei z centrum do peryferii (zwykle, choć nie zawsze, z centrum zachodniego1) - nie były to wówczas globalne wędrówki idei wywodzących się z różnych źródeł; 3. były w większym stopniu narzucone, „przymusowe” - trudno w tym wypadku mówić o wyborze, kojarzonym z współ­ czesną globalizacją (jak podkreśla np. Mathews 2005: 33 i in„ który pisze o coraz większych możliwościach wyboru z „globalnego supermarketu kultury”). Należy jednak poczynić zastrzeżenie, że z pewnej perspektywy współczesną globaliza­ cję także postrzegać można jako „narzuconą”, niezależną od naszej woli. Antho­ ny Giddens ujmuje to następująco: „Globalizacja oznacza, że w odniesieniu do skutków przynajmniej niektórych mechanizmów wykorzeniających nie istnieje możliwość nieuczestniczenia w przemianach, które niesie nowoczesność” (Gid­ dens 2001: 31)12. W niniejszym artykule rozpatruję problemy globalizacji i glokalizacji bio­ medycyny w Kazachstanie, sięgając również do porównań z innych części Azji Środkowej. Termin biomedycyna upowszechnił się w antropologii medycznej i innych naukach społecznych w odniesieniu do tak zwanej medycyny zachod­ niej, naukowej, określanej też jako klasyczna, akademicka, konwencjonalna, ortodoksyjna, alopatyczna bądź kosmopolityczna. W stosunku do tych i jeszcze innych stosowanych terminów „biomedycyna” ma tę przewagę, że jest określe­ niem najbardziej neutralnym, podkreślającym zakorzenienie tej dziedziny w ie­ dzy i praktyki w naukach przyrodniczych3. Analizując zagadnienia przenikania i adaptacji biomedycyny w Azji Środko­ wej, trzeba uwzględnić głębsząperspektywę czasową, a więc nawiązać do wczes­ nych etapów ekspansji medycyny zachodniej na tamte tereny. Należy zaznaczyć, że w odniesieniu do owych początkowych etapów, a więc do czasów podboju ziem Azji Środkowej przez carską Rosję, dostępne dane nie pozwalają dokład­ niej odtworzyć tych procesów. Również źródła dotyczące lat władzy radzieckiej, choć bogatsze, nie dają pełnego obrazu omawianych zagadnień. Natomiast ana­ lizę współczesnych form glokalizacji biomedycyny w Kazachstanie oparłam przede wszystkim na własnych materiałach, zebranych w trakcie badań, które 1W pewnych okresach ów przepływ następował także z innych ośrodków. Pisał o tym m.in. S. Szynkiewicz (2005: 71), wskazując, że niegdyś Chiny, dzięki licznym wynalazkom, były „ośrodkiem globalizacyjnym dla całego świata”. 2 S. Szynkiewicz właśnie cechę „przymusowości” a nie „wyboru” skłonny jest wiązać z globaliza­ cją. Przeciwstawia narzuconą globalizację modernizacji „z wyboru”, choć dalej rozróżnia globalizację gospodarczą związaną z naciskiem, oraz kulturową która „nie stosuje środków przymusu, nawet po­ średniego” (Szynkiewicz 2005: 65, 72). 3 Krytyczne omówienie niektórych z wymienionych terminów oraz przekonujące uzasadnienie sto­ sowania określenia biomedycyna można znaleźć m.in. w opracowaniu A. Kleinmana (1995: 25-26). �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 109 prowadziłam w tym kraju w ciągu ponad pięciu lat, w drugiej połowie lat 90. XX wieku. Nie był to jednak główny przedmiot moich studiów, ukierunkowa­ nych przede wszystkim na poznanie statusu tamtejszej medycyny komplementar­ nej, jej miejsca w ramach opieki zdrowotnej oraz wpływu tradycji i globalizacji na jej obraz4. Biomedycyna interesowała mnie przede wszystkim w jej relacjach z medycyną komplementarną, niemniej właśnie poprzez te relacje ujawniały się szczególne cechy tamtejszej biomedycyny, które można uznać za wynik proce­ sów glokalizacyjnych. Glokalizację biomedycyny rozumiem, najzwięźlej rzecz ujmując, jako jej adaptację, wytwarzanie form lokalnych, zależnych od układu wielu różnorodnych czynników. Rozpatrując te procesy, należy zatem uwzględ­ niać ich szersze uwarunkowania polityczne i społeczno-ekonomiczne. Problemy globalizacji i glokalizacji biomedycyny Wydaje się, że w dziejach ludzkości procesy globalizowania się powstałych lokalnie zespołów idei i wartości miały silny związek z podbojem i koloniza­ cją. Jednak nie wszyscy badacze są zgodni w tej kwestii. Na przykład Sławoj Szynkiewicz pisał, że „kolonializm nie globalizo wał, choć oba zjawiska łączy oddziaływanie na odmienne kręgi kultur” (Szynkiewicz 2005: 66). Miał jednak na myśli przede wszystkim gospodarczy aspekt globalizacji, zwracając uwagę na to, że celem kolonizatorów było pozyskanie surowców i uczynienie z podbitych państw rynków zbytu dla swoich produktów5. Niemniej, podbojom kolonialnym towarzyszyło wprowadzanie, w różnym zakresie i rozmaitych formach - zależ­ nie od ideologii i pragmatyki państw kolonizujących - systemów politycznych, prawnych, narzucanie obcych instytucji i wzorców społeczeństwom podporząd­ kowanym. Medycyna zachodnia rozprzestrzeniała się w świecie właśnie w re­ zultacie podbojów; można powiedzieć, że taki był podstawowy sposób, w jaki dokonywała się jej globalizacja. W rezultacie w skali globalnej ekumeny bio­ medycyna jest obecnie systemem dominującym. Także w krajach rozwijających się, mimo że w praktyce medycyna tradycyjna często odgrywa nadal podstawo­ w ą rolę w zaspokajaniu potrzeb zdrowotnych ludności, oficjalnie na pierwszym miejscu stawiana jest biomedycyna6. Podczas gdy twierdzenie, że globalizacja medycyny zachodniej miała miej­ sce już od dawna, nie wymaga szerszego uzasadniania, trudniej nam zapewne 4 Rezultatem tych badań była moja książka o medycynie komplementarnej w Kazachstanie (Penkala-Gawęcka 2006). 5Autor rozwija tę myśl następująco: „Dbał on raczej o monopol na rynki zbytu dla produkcji metro­ politalnej, reprezentowanej przez przysłowiowe perkaliki” (Szynkiewicz 2005: 66). 6 M. Micozzi (2002: 400) pisze, że dla 80% populacji naszego globu podstawową opiekę medycz­ ną stanowią pozabiomedyczne sposoby leczenia, czyli medycyna tradycyjna i inne formy medycyny komplementarnej. Nie zmienia to jednak faktu, że właśnie biomedycyna jest wszędzie dominującą preferowaną przez rządy państw formą opieki zdrowotnej. �110 Danuta Penkala-Gawęcka zaakceptować tezę, iż biomedycyna zawsze podlegała i podlega glokalizacji w lokalnych kontekstach społeczno-kulturowych, wszędzie tam, gdzie była i jest wprowadzana. Skłonni bowiem jesteśmy, zgodnie z potocznym postrzeganiem medycyny „naukowej”, uważać j ą za system „absolutny”, ahistoryczny, kultu­ rowo neutralny. Nawiasem mówiąc, ten błąd antropolodzy medyczni, zwłaszcza ci reprezentujący orientację interpretatywną, zarzucali także niektórym swoim kolegom78. Obecnie jednak w antropologii medycznej powszechnie akceptuje się przekonanie, iż biomedycyna jest, podobnie jak inne tradycje medyczne, zmien­ na i kulturowo uwarunkowana (zob. Rhodes 1990; Kleinman 1995: 23-40). To właśnie pozwala na jej ujmowanie jako poddającej się procesom glokalizacji. Biomedycyna zatem nie tylko jest historycznie zmienna, co wiemy doskonale z badań historyków medycyny, ale ponadto nie stanowi jakiegoś stałego bloku wyznaczonych przez paradygmat naukowy danego czasu, skodyfikowanych i niepodważalnych przekonań i praktyk, które byłyby takie same, niezależnie od miejsca. Przeciwnie, konteksty lokalne kształtują odmiennie biomedycynę, wpływając zwłaszcza na jej otoczkę instytucjonalną, lecz także na jej trzon, który stanowią owe rzekomo nienaruszalne, naukowe prawdy. Początki ekspansji biomedycyny do Azji Środkowej - czasy podboju rosyjskiego Podbojowi Azji Środkowej przez Imperium Rosyjskie, rozpoczętemu w poło­ wie XVIII wieku, a dokonanemu ostatecznie w II połowie wieku XIX, towarzy­ szyło stopniowe wprowadzanie medycyny rosyjskiej - „zachodniej”. W stosunku do tamtejszego, tradycyjnego układu politycznego i prawnego po­ lityka Rosji carskiej nie była restrykcyjna. Przeciwnie, w celu efektywniejszego sprawowania władzy włączano miejscowych dostojników w system administra­ cji państwowej, a rozstrzyganie problemów prawnych tubylców przez długi czas pozostawiono w gestii tradycyjnych sądów (w wypadku Kazachów zajmowali się tym tradycyjni sędziowie biyf. Taką politykę prowadzono do czasu pełnego podporządkowania tamtych ziem Rosji. Jeśli chodzi o medycynę tradycyjną, to ludność nadal powszechnie korzysta­ ła z pomocy medycznej lokalnych praktyków, zarówno takich, jak nastawiacze kości i zielarze, jak i stosujących magiczno-religijne metody leczenia (przede wszystkim - szamanów i multów). Celem państwa rosyjskiego była wprawdzie 7Zwracano na przykład uwagę, że nawet ci badacze, którzy deklarowali przekonanie o kulturowych uwarunkowaniach biomedycyny, niejednokrotnie w konkretnych analizach traktowali w ten sposób je­ dynie medycynę tradycyjną. Zob. krytyczne spostrzeżenia S. van der Geesta na temat częstego pomija­ nia „kulturowości” idei i praktyk przedstawicieli biomedycyny (van der Geest 1988: 343). 8 Również w pierwszym okresie władzy radzieckiej, do drugiej połowy lat 20. XX w., zalecano respektowanie lokalnych tradycji prawnych. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 111 implementacja biomedycyny, utożsamianej z postępem, nauką, zwycięstwem ro­ zumu, jednak proces ten przebiegał bardzo wolno. Ogromny deficyt instytucji i personelu medycznego ograniczał korzystanie z pomocy biomedycznej, a do­ datkowo przyczyniało się do tego wiele innych, ważnych czynników. Należa­ ły do nich takie, które wiązały się bezpośrednio z typem gospodarki rodzimych grup etnicznych (tu duże znaczenie miał zwłaszcza koczowniczy tryb życia Ka­ zachów), jak i te, które wynikały z ich obyczajów rodzinnych czy tradycji reli­ gijnych. Mimo zasadniczo negatywnego stosunku władz do lokalnych obycza­ jów, uważanych z perspektywy zachodniej za wyraz zacofania, jeśli nie dzikości podbijanych ludów, spośród różnych opcji zwyciężyła polityka „umiarkowanej tolerancji” wobec ich tradycji, włącznie z religią muzułmańską9, lecznictwem czy praktykami szamańskimi. W dziedzinie polityki zdrowotnej, odkąd zaczęto na większą skalę wprowa­ dzać biomedycynę, dla zapewnienia jej efektywniejszego funkcjonowania nale­ żało wziąć pod uwagę lokalne uwarunkowania. Do ich uwzględnienia przyczynili się przede wszystkim lekarze mieszkający i działający przez dłuższy czas wśród miejscowej ludności, którzy poznawali lepiej tamtejsze tradycje i potrafili zdobyć jej zaufanie nie tylko dzięki skuteczności leczenia, ale także dzięki poszanowaniu tych tradycji. Ponadto do kadry medycznej włączano stopniowo felczerów oraz „uczniów felczerskich” wywodzących się z lokalnej ludności (zajmowali się oni przede wszystkim przeprowadzaniem szczepień przeciw ospie), a także, od lat 90. XIX wieku, zaczęto kształcić pierwszych, nielicznych lekarzy miejscowego pochodzenia. Świadectwem prób dostosowywania medycyny rosyjskiej do środkowoazjatyckich warunków było zatrudnianie, jako niezbędnych w środowisku muzułmańskim, kobiet-lekarzy, choć nie było ich wiele. W latach 80. XIX wieku kilka lekarek - Rosjanek zaczęło pracować w Turkiestanie; w 1883 roku trzy lekarki otworzyły w Taszkiencie pierwszą lecznicę przeznaczoną dla miejsco­ wych kobiet i dzieci (Kolosov 1903: 101). Stopniowy wzrost liczby kobiet wśród lekarzy i felczerów odnotowano na początku XX wieku; przyuczano również do zawodu akuszerki miejscowe dziewczęta, mimo niepowodzenia pierwszych takich prób w latach 80. XIX wieku. Zdawano sobie sprawę z barier w leczeniu kobiet-muzułmanek i dlatego zaczęto tworzyć w szpitalach specjalne izby dla kobiet (Raevskij 1968: 22). Obok wprowadzanych stopniowo zmian w organizacji opieki medycznej m oż­ na wskazać także na próby wykorzystania przez medycynę rosyjską wybranych metod i środków miejscowej medycyny tradycyjnej. Odnotowano informacje o lekarzach, którzy pozytywnie wyrażali się o skuteczności pewnych lokalnych sposobów leczenia, nie zawsze jednak wiadomo, czy sami także stosowali te m e­ 9 Podejmowane jedynie na niewielką skalę próby skłaniania miejscowej ludności ku prawosławiu nie przyniosły efektów, a w polityce władz wobec religii zwyciężyła opcja nieingerencji, z jednoczes­ nym stopniowym osłabianiem muzułmańskich instytucji religijnych (Becker 1994: 28; Brower 1997: 117-122). �112 Danuta Penkala-Gawęcka tody. Istnieje na przykład wzmianka o postępowaniu w przypadku drakunkulozy (choroby wywołanej przez pasożyta - nicienia z gatunku Dracunculus, zwane­ go tam riśtd), częstej w Turkiestanie. Medycy opisujący tę chorobę zalecali jej leczenie „metodą bucharską”, to jest przez powolne, stopniowe i żmudne wy­ ciąganie i nawijanie na patyk długiego nicienia, który rozwijał się pod skórą, w mięśniach nogi chorego (Kuśelevskij 1891: 148-149; Palkin 1967: 478-482). Nie było podobno lepszego sposobu radzenia sobie z tym pasożytem. Być może sięgano też do miejscowych metod leczenia skórnej formy wąglika (tzw. wrzodu syberyjskiego), jako że lekarze rosyjscy często przyznawali, że dają one znacznie lepsze rezultaty niż ich własne. Natomiast „sztandarowym” przykładem zapo­ życzenia lokalnego środka leczniczego jest kariera kumysu (kaz. ąirriiz), czyli sfermentowanego kobylego mleka. Terapię kumysem medycyna rosyjska zaczęła wprowadzać już od połowy XIX wieku, przy czym jego zastosowanie - głównie w leczeniu chorób płuc i szkorbutu oraz anemii - pokrywało się z tradycyjnym, znanym w ludowej medycynie kazachskiej. W latach 80. XIX wieku powstawały tak zwane kumysolećebnice (ros.) - specjalne sanatoria oferujące kurację tym środkiem (Palkin 1967: 528-533). W analogicznych celach, choć nie w tak szero­ kim zakresie, stosowano leczenie sfermentowanym mlekiem wielbłądzim (kaz. śubat). Zaczęto również zakładać pierwsze ośrodki typu sanatoryjnego w po­ bliżu wód mineralnych i gorących źródeł, opierając się na informacjach o ich wykorzystywaniu w celach leczniczych przez Kazachów. Innym przykładem jest zapożyczanie niektórych roślinnych leków z tradycyjnej farmakopei kazachskiej. Jak przyznawali rosyjscy lekarze, nauka medyczna zawdzięcza kazachskiej m e­ dycynie ludowej między innymi znakomity środek na glistę ludzką - bylicę cytwarow ą (kaz. darmene zuwsan - Artemisia cina Berg), z której już w latach 30. XIX wieku zaczęto pozyskiwać santoninę (Samarin 1958: 9). A zatem, mimo zasadniczo negatywnego stosunku do tradycyjnej medycyny, nie było między nią i wprowadzaną na te tereny biomedycyną ostrej, nieprzekra­ czalnej granicy. Medycyna rosyjska w pewnej mierze „dopasowywała się” do środkowoazjatyckich warunków; należy podkreślić, że w tych początkach pro­ cesów glokalizacyjnych dużą rolę odegrali wspomniani felczerzy i pomocniczy personel rekrutowany z miejscowej ludności. Nie tylko ułatwiali oni komunika­ cję między lekarzami i pacjentami, ale byli także pośrednikami, przekazującymi wiedzę o rodzimych tradycjach. Biomedycyna w Kazachstanie w okresie władzy radzieckiej W czasach Związku Radzieckiego działaniom w zakresie opieki zdrowotnej prowadzonym w Azji Środkowej towarzyszyła nierozłącznie propaganda skie­ rowana przeciw religii muzułmańskiej oraz tradycyjnej medycynie, a w szcze­ gólności jej praktykom związanym z szamanizmem i uzdrawianiem duchowym. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 113 W długim okresie władzy radzieckiej zmieniało się nasilenie tej propagandy, ale cel pozostawał ten sam - wyplenienie „zabobonów”, „przeżytków”, zwalczenie ciemnych sił hamujących postęp, które uosabiali przede wszystkim mułłowie i szamani101. Mimo wieloletnich kampanii, połączonych z intensywną ateizacją, a także prowadzonych w pewnych okresach otwartych prześladowań mułłów, pirów11 oraz tradycyjnych uzdrowicieli, zarówno religia muzułmańska, jak i ka­ zachska medycyna ludowa przetrwała. Nawet w najtrudniejszych czasach szama­ ni i inni tradycyjni praktycy prowadzili działalność, jeśli nie jawną, to podziem­ ną, a medycyna domowa była szeroko praktykowana, do czego przyczyniało się po części przywiązanie do tradycji, a po części również niedostatek instytucji i środków leczniczych oferowanych przez biomedycynę. Stopniowo rozwijał się pluralizm medyczny, czyli sytuacja współwystępowania medycyny tradycyjnej i biomedycyny, z coraz bardziej rosnącą rolą tej ostatniej. Wyraźne zmiany w owym pejzażu dostępnych ludności usług medycznych, oficjalnie zdominowanym przez biomedycynę, nastąpiły w ostatnich dziesię­ cioleciach władzy radzieckiej. Zyskiwały wówczas popularność różne metody leczenia niekonwencjonalnego, takie jak „ekstrasensoryka”, czyli bioenergotera­ pia, czy ziołolecznictwo. W okresie „pierestrojki” coraz jawniej i szerzej, z przy­ zwoleniem władz, zaczęto stosować te metody12, ale radziecka biomedycyna już dużo wcześniej - wbrew oficjalnie obowiązującej wykładni - wprowadzała je w nieco bardziej zakamuflowany sposób, można rzec, kuchennymi drzwiami. Medycyna „socjalistyczna” miała pewne cechy odróżniające j ą wyraźnie od za­ chodniej biomedycyny, które na całym obszarze ZSRR uwidoczniały się w spe­ cyficznym systemie organizacji opieki zdrowotnej13, ale także w jej aspektach klinicznych, w zakresie eksperymentów medycznych i dopuszczalności stosowa­ nia leków oraz terapii. Dla medycyny radzieckiej charakterystyczna była - pa­ radoksalnie i, na pierwszy rzut oka, w sprzeczności z materialistyczną ideologią - swego rodzaju otwartość, łatwość włączania do korpusu biomedycznej wiedzy i praktyki metod niedostatecznie sprawdzonych eksperymentalnie14. Szczegól­ nie chętnie przyjmowano nowe pomysły, jeśli były one sygnowane nazwiskami „akademików” (członków Radzieckiej Akademii Nauk). Wprowadzano także, odpowiednio je adaptując, takie metody, jak na przykład akupunktura, przejęta z tradycyjnej medycyny chińskiej, czy terapie manualne, łączące elementy róż­ nych tradycji. 10 Na ten temat obszernie pisze P. Michaels w książce omawiającej propagandę medyczną i upo­ wszechnianie biomedycyny w Kazachstanie za czasów Stalina (Michaels 2003). 11 P ir - przywódca bractwa sufich. Pirów uważano za żywych świętych, otaczano ich czcią także po śmierci. 12 Pod koniec lat 80. w Ałma Acie zaczęły się np. pojawiać ośrodki oferujące leczenie metodami medycyny tradycyjnej, zorganizowane na zasadach spółdzielczych. 13 Szeroko - i bardzo krytycznie - opisywanym później, po rozpadzie ZSRR (np. Borowitz 1995; Field 2002). 14Więcej na ten temat - zob. Penkala-Gawęcka 2006: 134-138. Por. też Pawluczuk 1998: 196. �114 Danuta Penkala-Gawęcka Tendencje te znalazły wyraz również w instytucjach służby zdrowia w Ałma Acie, gdzie już w latach 80. XX wieku w Instytucie Doskonalenia Lekarzy po­ wstała Katedra Refleksoterapii (czyli akupunktury)15, a następnie wprowadzono kurs medycyny manualnej. W instytucie tym rozwijano dalsze badania i wpro­ wadzono różne innowacje techniczne, na przykład w zastosowaniach akupun­ ktury i aurikuloterapii (jest to oddziaływanie na organy ciała za pośrednictwem odpowiadających im punktów na małżowinie usznej, w różny sposób stymulo­ wanych). W Ałma Acie, w uniwersyteckiej Katedrze Biofizyki, prowadzono też badania i testowano wynalazki oparte na leczniczym wykorzystaniu laserów o ni­ skiej energii, łączące osiągnięcia współczesnej techniki z chińską akupunkturą. Spośród leków tradycyjnych Azji Środkowej, przyjętych przez biomedycy­ nę, należy wymienić przede wszystkim legendarne, znane tu od wieków mumie, stosowane przede wszystkim jako środek na złamania, ale często traktowane wręcz jako panaceum. Mumie - substancja znajdowana wysoko w górach, o nie­ ustalonym do końca pochodzeniu, było z pozytywnymi rezultatami testowane w radzieckich klinikach, między innymi w Taszkiencie, Frunze, Ałma Acie i Duszanbe16. Dodać trzeba, że nie tylko nie zaniechano, ale nawet jeszcze bardziej popularyzowano terapię kumysem, prowadzoną w specjalnych sanatoriach, do których kierowano pacjentów z chorobami płuc. Podane przykłady potwierdzają tezę, że biomedycyna czasów radzieckich nie była niezależna od wpływów niekonwencjonalnych tradycji leczniczych różnego pochodzenia, w tym lokalnego, środkowoazjatyckiego oraz chińskiego. Wbrew racjonalistycznym, materialistycznym założeniom, adaptowano nie tylko leki i procedury sprawdzone laboratoryjnie i klinicznie, ale także takie, które z punktu widzenia rygorystycznych zasad eksperymentu medycznego właściwych biome­ dycynie zachodniej można by co najwyżej określić jako „komplementarne”. Biomedycyna na tle pluralizmu medycznego w Kazachstanie w okresie postradzieckim Omówione tendencje nasiliły się wyraźnie w okresie po rozpadzie Związku Radzieckiego, w nowych, niepodległych państwach Azji Środkowej - w tym i w Kazachstanie. Miało to związek z proliferacją rozmaitych terapii komplemen­ tarnych, na którą wpłynęło, spowodowane nowąsytuacjąpolityczno-gospodarczą wyłonienie się wolnego rynku usług medycznych. Medycyna komplementarna zyskała na znaczeniu także wskutek dramatycznego załamania socjalistycznego systemu opieki zdrowotnej. Podupadająca biomedycyna, wobec coraz szersze­ 15W Moskwie Instytut Refleksoterapii otwarto już w latach 70. XX w. 16 Jednak jeszcze w 1990 r. autorzy książeczki o m um ie, wydanej w Ałma Acie (Botbaev, Korćubekov, Musurmankuloy 1990: 42-43), ubolewali, że Ministerstwo Zdrowia ZSRR zabroniło aptecznej dystrybucji tego leku, mimo opracowania technologii jego oczyszczania i obróbki farmaceutycznej. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 115 go wachlarza konkurencyjnych ofert na pluralistycznym rynku usług medycz­ nych, chętnie włączała niektóre terapie komplementarne, które mogły podnieść jej atrakcyjność. W odniesieniu do tego okresu, od lat 90. XX wieku poczynając, można z tym większą pewnością mówić o procesach glokalizacji biomedycyny na tym terenie. Nie dysponuję wprawdzie szerszymi danymi porównawczymi, na podstawie istniejących świadectw można jednak wnioskować, że od tamtego czasu dawna radziecka medycyna zaczęła przeobrażać się w bardziej odrębny sposób w nowo powstałych państwach Środkowej Azji, co zależało nie tylko od różnic w poli­ tyce zdrowotnej, ale i od odmienności lokalnych tradycji. Na przykład w Uzbe­ kistanie, jak pokazała Sophie Hohmann (2005), powstała nowa kategoria „medyków-tabibów” (z arab. tabib) - lekarzy łączących przygotowanie medyczne z wykształceniem tradycyjnym praktyków medycyny arabsko-tadżycko-perskiej, niegdyś tutaj bardzo silnej, opierającej się na naukach Abu Alego ibn Siny (Awicenny) i innych wielkich uczonych Wschodu. Natomiast w Kazachstanie, gdzie owa środkowoazjatycka „wielka tradycja medyczna” wywodząca się od ibn Siny i ar-Raziego nie miała tak dużego znacze­ nia17, włączanie w obręb biomedycyny dotyczy głównie innych typów medycyny tradycyjnej, o różnym pochodzeniu. W Katedrze Medycyny Tradycyjnej Insty­ tutu Doskonalenia Lekarzy w Ałmaty prowadzi się, wyłącznie dla lekarzy, kursy refleksoterapii (czyli chińskiej akupunktury), su-dzok, czyli akupunktury w wersji koreańskiej, terapii manualnych o hybrydycznym charakterze, homeopatii oraz tak zwanej hirudoterapii, czyli leczenia za pom ocą pijawek. Ta ostatnia metoda znana była w kazachskiej medycynie ludowej, ale w wersji praktykowanej obec­ nie przez lekarzy przybyła do Ałmaty z Rosji. O wyraźnym przesunięciu granic biomedycyny, już wcześniej zapoczątkowanym, świadczy również nauczanie „medycyny wschodniej” na poziomie uniwersyteckim, w połączeniu z biome­ dycyną. Jest ono prowadzone od 1995 roku w Instytucie Medycyny W schod­ niej Międzynarodowego Kazachsko-Tureckiego Uniwersytetu im. Ahmada Jasawiego w Turkiestanie oraz, od 2001 roku, w Fakultecie Medycyny Wschodniej w otwartym w latach 90. Kazachskim Narodowym Instytucie Medycznym im. S.D. Asfendiyarova w Ałmaty. Innym wskaźnikiem procesu zbliżenia biomedy­ cyny i medycyny komplementarnej jest fakt, że w oficjalnym spisie specjalności medycznych, ogłoszonym w 2000 roku przez Ministerstwo Zdrowia, znalazły się specjalności: „lekarza medycyny wschodniej”, homeopaty i hirudoterapeuty. Wszystkie wymienione wyżej terapie komplementarne są oficjalnie zaliczone do tak zwanej medycyny tradycyjnej. Polityka państwa kazachskiego w odniesieniu do kazachskiej medycyny ludowej nie polegała natomiast na jej włączaniu do biomedycyny, ale uznaniu i rekomendowaniu jako dobrego uzupełnienia tej ostatniej, zwłaszcza w sytua­ 17 Więcej o tym: Penkala-Gawęcka 2006: 57-61. �Danuta Penkala-Gawęcka 116 cji kryzysu państwowego systemu opieki zdrowotnej po przejściu do reguł go­ spodarki rynkowej. W tym wypadku, poza pragmatyką, duże znaczenie miała ideologia - odwołanie się do kultury kazachskiej, w tym również do uważanej za narodowe bogactwo medycyny ludowej, służyło legitymizowaniu nowo po­ wstałego państwa. Już w pierwszej Ustawie o ochronie zdrowia narodu Republiki Kazachstanu, przyjętej w 1992 roku, zadeklarowano wsparcie dla ludowych m e­ tod leczenia, a w ustawie z 2003 roku, choć nieco zaostrzono warunki wydawa­ nia licencji, „medycynie ludowej (uzdrowicielstwu)” nadal przyznaje się istotne miejsce, traktując j ą jako jeden z rodzajów działalności medycznej. Od początku lat 90. próbowano jednocześnie uregulować rozkwitający, wolny rynek uzdrowi­ cieli, nie tylko zresztą wywodzących się z tradycji kazachskiej - co zrozumiałe w tym wieloetnicznym państwie. Tworząc instytucję do tego powołaną (Repu­ blikańskie Centrum Medycyny Wschodniej i Nowoczesnej w Ałmaty) i wpro­ wadzając złożone procedury legitymizacji uzdrowicieli, postulowano rozwijanie ich współpracy z lekarzami. W praktyce współpraca ta polegała jednak nie tyle na próbach integracji, co na nadzorowaniu i kontrolowaniu uzdrowicieli przez przedstawicieli dominującej biomedycyny. Niemniej, licencjonowani uzdrowi­ ciele są uprawnieni do leczenia różnych dolegliwości, z wyjątkiem kilku grup chorób, z których leczyć m ogą wyłącznie osoby z dyplomem lekarza. Biomedycyna we współczesnym Kazachstanie nadal w znacznym stopniu wy­ korzystuje niektóre metody i środki medycyny ludowej, a zwłaszcza leki roślinne. Ponieważ przemysł farmaceutyczny jest słabo rozwinięty, często w aptekach spo­ rządzane są dla chorych mikstury z ziół w postaci naparów i nalewek, a nieliczne jeszcze produkty farmaceutyczne oparte na surowcach roślinnych, jak na przykład olejek „Kyzył maj”, reklamowane są szeroko jako osiągnięcie miejscowej nauki oparte na „mądrości Wschodu”. Nadal w sanatoriach stosuje się leczenie kumy­ sem. Warto jeszcze wspomnieć o dostępnych w aptekach tłuszczach zwierzęcych, dobrze znanych kazachskiej medycynie ludowej. Należy do nich tłuszcz gęsi, psi i borsuczy; lekarze chętnie też zalecają chyba najbardziej popularny lek kazach­ skiej medycyny (i zarazem ulubiony produkt żywnościowy), czyli tłuszcz z bara­ niego ogona (kaz. quyriq), który łatwo nabyć w sklepach spożywczych i na baza­ rach. W aptekach można się również zaopatrzyć we wspomniane już mumie, nadal bardzo wysoko cenione zarówno przez chorych, jak i przez lekarzy. Dopuszcza się do sprzedaży różne środki medycyny chińskiej, nie zawsze dostatecznie kontrolo­ wane, a także leki homeopatyczne, sprowadzane głównie z Indii. * * * Mimo że powyższy opis pojawienia się, ekspansji i przemian biomedycyny na ziemiach dzisiejszego Kazachstanu z pewnością nie jest wyczerpujący, to jednak pozwala wysunąć wnioski o glokalizacji biomedycyny na tym terenie jako proce- �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 117 sie, który rozpoczął się wraz z jej przenikaniem do Azji Środkowej. Globalizująca się medycyna zachodnia, która trafiła na omawiany obszar w swojej rosyjskiej odmianie, początkowo przede wszystkim organizacyjnie dostosowywała się do miejscowych warunków. Stopniowo jednak - a proces ten postępował w okre­ sie radzieckim - włączała pewne elementy tutejszego tradycyjnego lecznictwa, a także różnych „wielkich tradycji medycznych”, jak i niektóre idee i wynalazki z pogranicza nauki. W postradzieckim Kazachstanie te procesy nasiliły się, a jed ­ nocześnie stały bardziej jawne, związane nie tylko z pragmatyką, ale i ideologią, promującą w szczególności wszystko, co wiąże się z kulturą kazachską. Trzeba przy tym zwrócić uwagę, że owa współczesna „lokalność”, wpływająca na spe­ cyficzny obraz tamtejszej postaci biomedycyny, sama jest już w dużym stopniu „zglobalizowana”; zawiera nie tylko rodzime, ale także przemieszane z nimi ele­ menty tradycji różnego pochodzenia, tak wschodniego, jak i zachodniego. Na zakończenie warto dodać, że w szerszej perspektywie postrzegał ten problem między innymi Arjun Appadurai - uznając, że każda lokalność staje się obecnie pewnym złożonym konstruktem, ujął ów proces zwięźle jako „zglobalizowane wytwarzanie różnicy” (Appadurai 2005: 294). U lf Hannerz z kolei podkreślał, że lokalne to „raczej arena, na której zbiegają się różnorodne wpływy i uzewnętrz­ niają się w niepowtarzalnej kombinacji” (Hannerz 2006: 45). Z pewnością należy uwzględniać te spostrzeżenia, rozważając pojęcie glokalizacji. Słowa kluczowe: globalizacja, glokalizacja, biomedycyna, medycyna tradycyjna, medy­ cyna komplementarna, pluralizm medyczny, Kazachstan LITERATURA Appadurai A. 2005 Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, przeł. Z. Pucek, Kraków: Universitas. Becker S. 1994 The Russian Conquest o f Central Asia and Kazakhstan: Motives, Methods, Consequences, w: H. Malik (ed.), Central Asia: Its Strategic Importance and Future Prospects, Houndmills: Macmillan Press, s. 21-38. Borowitz M. 1995 Reinverting the Pyramid: Reforming Primary Health Care in NIS Health Systems, „Vital Signs” 2, s. 1-4, 10. Botbaev A.E., Korcubekov B.K., Musurmankulov R.T. 1990 Mumie: Pravda i vymysel, Alma-Ata: Öner. Brower D. 1997 Islam and Ethnicity: Russian Colonial Policy in Turkestan, w: D.R. Brower, E.J. Lazzerini (eds.), Russia’s Orient. Imperial Borderlands and Peoples, 1700­ -1917, Bloomington& Indianapolis: Indiana University Press, s. 115-135. �118 Field M.G. 2002 Danuta Penkala-Gawęcka The Soviet Legacy: The Past as a Prologue, w: M. McKee, J. Healy, J. Falkingham (eds.), Health Care in Central Asia, European Observatory on Flealth Care System Series, WFIO, Buckingham, Philadelphia: Open University Press, s. 67-75. Geest S. van der 1988 Pharmaceutical Anthropology: Perspectives fo r Research and Application, w: S. van der Geest, S.R. Whyte (eds.), The Context o f Medicines in De­ veloping Countries: Studies in Pharmaceutical Anthropology, Dodrecht, Boston, London: Kluwer Academic Publishers, s. 329-366. Giddens A. 2001 Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Flannerz U. 2006 Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Hohmann S. 2005 Les «médicins-tabib», une nouvelle catégorie d ’acteurs thérapeutiques en Ouzbékistan post-soviétique?, maszynopis (referat na Congres 2005 du réseau-Asie). Kleinman A. 1995 Writing at the Margin: Discourse between Anthropology and Medicine, Berkeley: University of California Press. Kolosov G.A. 1903 Medicinskaâpomoś inorodcam Turkestana i ih otnośenie k russkim vracam, w: „Trudy antropologiceskago obsestva pri Imperatorskoj Voenno-medicinskoj Akademii”, 6 (za 1899-1900 ucebnye goda), s. 92-117. Kuselevskij V.I. 1891 Materiały did medicinskoj geografii i sanitarnago opisania Ferganskoj oblasti, t. 2-3, Novyj Margelan. Mathews G. 2005 Supermarket kultury. Kultura globalna a tożsamośćjednostki, przeł. E. Klekot, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Michaels P. 2003 Curative Powers: Medicine and Empire in Stalin ’s Central Asia, Pittsburgh: University of Pittsburgh Press. Micozzi M.S. 2002 Culture, Anthropology, and the Return o f ,, Complementary Medicine ’’. „Medical Anthropology Quarterly” 16: 4, s. 393-403. Nederveen J. Pieterse 1994 Globalisation as Hybridisation, „International Sociology” 9: 2, s. 161-184. Palkin B.N. 1967 Oćerki istorii mediciny i zdravoohraneniâ zapadnoj Sibiri i Kazahstana v period prisoedineniâ k Rossii (1716-1868), Novosibirsk: Zapadno-Sibirskoe Kniźnoe Izdatel’stvo. �O globalizacji i glokalizacji biomedycyny - na przykładzie Kazachstanu 119 Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, Kraków: Nomos. Penkala-Gawęcka D. 2006 Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globa­ lizacji, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Raevskij N.A. 1968 K istorii razvitia chirurgii v Kazahstane, w: A.N. Syzganov (red.), Oćerki po istorii hirurgii v Kazahstane, Alma-Ata: Institut kliniceskoj i eksperimental’noj hirurgii Ministerstva Zdravoohranenia Kazahskoj SSR, s. 15-25. Rhodes L.A. 1990 Studying Biomedicine as a Cultural System, w: T.M. Johnson, C.F. Sargent (eds.), Medical Anthropology. A Handbook o f Theory and Method, New York: Greenwood Press, s. 159-173. Robertson R. 1995 Glocalization: Time-Space and Homogeneity-Heterogeneity, w: M. Featherstone, S. Lash, R. Robertson (eds.), Global Modernities, London: Sage, s. 25-44. Samarin R.I. 1958 Oćerki istorii zdravoohranenia Kazahstana, Alma-Ata: Kazahskoe Gosudarstvennoe Izdatel'stvo. Szynkiewicz S. 2005 Globalizacja z perspektywy kultur dalekowschodnich, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, Archiwum Etnograficzne t. 43, Wrocław-Łódź: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 63-83. WolfE.R. 1982 Europe and the People without History, Berkeley: University of California Press. D anuta Penkala-Gaw^cka ON GLOBALISATION AND GLOCALISATION OF BIOMEDICINE - THE EXAMPLE OF KAZAKHSTAN (Summary) The article deals with the processes of globalisation and glocalisation, i.e. adaptation of global ideas and emergence of their local forms, with reference to biomedicine in Central Asia, particularly in Kazakhstan. The author analyses the problems of penetration and adaptation of Western medicine in Central Asia from the historical perspective, using written sources. While presenting contemporary glocalisation of biomedicine, she relates to her long time field research conducted in Kazakhstan in the second part of the 1990s. �120 Danuta Penkala-Gawęcka The expansion of Western medicine in Central Asia is connected with the conquest of these lands by Tsarist Russia. This period was characterised by the lack of a clear border between biomedicine and traditional medicine - the former adapted to a large extent to the local conditions. It was not a strong rival to the traditional forms of healing, which still satisfied most of the health needs of the population. On the other hand in the first period of Soviet rule very strong propaganda was directed against traditional medicine as based on superstitions, reactionary, and opposing progress. Nevertheless, biomedicine adapted to the local socio-cultural conditions, also in the Soviet period. The trends to bring together biomedicine and different unconventional therapies intensified particularly when Kazakhstan and other states in the region gained their independence after the fall of the Soviet Union. Some unconventional methods were incorporated into biomedicine (e.g. acupuncture or manual therapies), others, especially those originating from Kazakh folk medicine, were recognised and recommended by the state as good supplement to biomedicine. The author analyses these processes, drawing attention to the close relation between the growing importance of complementary medicine and the political and socio­ cultural situation of that period. Key words: globalisation, glocalisation, biomedicine, traditional medicine, complemen­ tary medicine, medical pluralism, Kazakhstan � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/759aede65a1bf58fd5b999b7d6112026.pdf 4324a9c486b4dd2553b8d316c67e0e2d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6171 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource etnografia etnologia polska - historia etnologia antropologia literatura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5756 Title A name given to the resource Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.191-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 II. ARTYKUŁY ZBIGNIEW JASIEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Wyższa Szkoła Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa Poznań STU DIA N A D LITERATU RĄ LU DOW Ą , ETN OG RAFIA , ETN O LO G IA , A N TRO PO LOG IA . K IER U N K I ZA INTERESOW AŃ KSZTAŁTUJĄCEJ SIĘ W POŁOW IE X IX W IEK U PO LSK IEJ ETN O LO G II/A N TRO PO LO G II KULTUROW EJ Celem opracowania jest przedstawienie niezwykłego zróżnicowania kie­ runków zainteresowań na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, objętych w okresach późniejszych mianem etnologii/antropologii i wskazanie na pojawie­ nie się w ich ramach oznak zapowiadających powstanie dyscypliny naukowej. Połową XIX wieku będą w artykule lata od 1840 do 1865 roku. W zakresie hi­ storii politycznej i społecznej ziem polskich jest to okres po powstaniu listopa­ dowym i czas antyszlacheckiego powstania chłopskiego w Galicji z roku 1846, zmieniającego sposób postrzegania ludu. Zaraz potem wybuchła Wiosna Lu­ dów, sprzyjająca myśleniu o sprawach narodowościowych, a później powstanie styczniowe, utrudniające prowadzenie i publikację prac naukowych na terenach zaboru rosyjskiego. Z nauki światowej docierały wówczas wiadomości o stu­ diach nad ludzkością i jej kulturą rozwijanych w okresie po roku 1840, scha­ rakteryzowanym przez Freda W. Vogeta jako czas różnicowania się antropologii jako nauki o człowieku (1975: 114 i n.). Różnym kierunkom badań nadawano różne nazwy: etnografii, etnologii i antropologii, tworzone ze słów języka gre­ ckiego, o nieustabilizowanych i zmieniających się znaczeniach. Wprowadzano je do nazw towarzystw naukowych, tak istotnego instytucjonalnego elementu nauki: Société d’Anthropologie (1832) i Société Ethnologique (1839) w Paryżu, �192 Zbigniew Jasiewicz American Ethnological Society (1842) w Nowym Jorku, Ethnological Society of London (1843), Otdelenie etnografii Russkogo geografićeskogo obsesiva (1845) w St. Petersburgu, Société d’Ethnographie Américaine et Orientale (1859) w Pa­ ryżu i wielu innych (Tokarev 1966: 215 in.; Vermeulen 1995: 50 i in., 1996: 99 i n.). Wymieniony już Voget napisał o tym okresie: „Między rokiem 1840 a 1870 zaistniały wystarczające podstawy dla utworzenia nowej dyscypliny skoncentro­ wanej na biologicznej i kulturowej historii człowieka” (Voget 1975: 114). Na ziemiach polskich w tym czasie, obok poszerzenia zakresu zaintereso­ wań człowiekiem i jego kulturą, miało miejsce niespotykane dotąd, poza krót­ kim okresem końca drugiego dziesiątka lat XIX wieku w Wilnie, intensywne zajęcie się założeniami teoretycznymi tych zainteresowań i próby nadania im kształtu dyscyplin naukowych. Wyjątkowość tego okresu w dziejach kształto­ wania się etnologii polskiej dostrzegli, przez pryzmat działalności poszczegól­ nych badaczy i dokonujących się za ich przyczyną zmian, naukowcy zajmujący się historią polskiej etnologii. Adam Fischer uznał Studia o literaturze ludowej Ryszarda Berwińskiego (1854) za „pierwszą polską pracę etnologiczną”, która „tworzy słup graniczny między dawnymi i nowymi laty” (Fischer 1947: 154). Teresa Brzozowska-Komorowska napisała o tym samym dziele, że jest „pierwszą naukow ąksiążkąpolskąz dziedziny folkloru, książką, która w całości dotychcza­ sowy dorobek oceniła, wskazała na dotychczasowe pola działania, przesuwała zakres dyscypliny i wytyczała jej dalsze drogi” (Brzozowska-Komorowska 1982: 13). Wiesław Bieńkowski podkreślił wagę odkrycia wówczas zmienności kultury ludowej i krytycznego traktowania literatury ludowej jako źródła historycznego (Bieńkowski 1956: 83 i n.), a Aleksander Posem-Zieliński zauważył przezwy­ ciężenie tendencji folklorystycznych i stwierdził, że wybitne osiągnięcia połowy XIX wieku: Oskara Kolberga w zakresie badań terenowych, Ryszarda Berwiń­ skiego, stosującego metodę krytyczną i historyczno-porównawczą oraz działal­ ność dydaktyczna Wincentego Pola „nobilitują etnografię do rangi dyscypliny akademickiej” (Posem-Zieliński 1973: 59, 66). Do cech wymienionych dodajmy pojawienie się prób łączenia różnych kierunków studiów nad człowiekiem i jego kulturąw szersze zespoły, a nawet stworzenia z nich jednej dyscypliny naukowej. Wysiłkom tym towarzyszyły liczne opracowania o charakterze etnograficznym, w tym napisane przez autorów polskich lub tłumaczone, normatywne czy też z wykorzystaniem materiałów z badań empirycznych, ujęcia całościowe niektó­ rych obszarów i problemów badań. Kierunki zainteresowań człowiekiem i jego kulturą uprawiane w połowie XIX wieku na ziemiach polskich, wyodrębnione zostały w niniejszym artykule głównie na podstawie analizy treści dostępnych tekstów i zawartych w nich in­ formacji. Informacje te obejmowały nazwy przyjmowane dla określenia podej­ mowanych przez badaczy prac, którymi były najczęściej terminy oznaczające dyscypliny naukowe, upowszechniające się w środowisku naukowym. Należały do nich także, przedstawiane explicite lub formułowane pośrednio, dane o przed- �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 193 miocie badań, ich zakresie problemowym, przestrzennym i chronologicznym oraz założeniach teoretycznych. Nazw jednakże często nie stosowano lub zmieniały swoje znaczenie, przedmiot i zakres badań nie były określane lub niekiedy for­ mułowano je niejednoznacznie, a założenia teoretyczne zwykle przyjmowano za oczywiste i ich przedstawianie uznawano za zbędne. Pomocą była wiedza spoza źródeł, dostępna dzisiaj, świadcząca o utrzymującej się różnorodności kierunków studiów nad kulturą, w skali świata i Polski, to zbliżających się do siebie i dążą­ cych do scalenia, to oddalających się i podlegających fragmentaryzacji (Stocking 1995: 2; por. Jasiewicz 2006: 12 i n.). Odnalezione w przeszłości kierunki zainte­ resowań, niejednokrotnie o nieostrych granicach i pokrywających się zakresach, poddane dodatkowej interpretacji, dostarczyły możliwości zbudowania modeli przydatnych w porządkowaniu i rozumieniu złożonej rzeczywistości badanego okresu. Kierunkami tymi są wymienione w tytule tego artykułu: studia nad litera­ turą ludową z przedmiotem badań, jakim był lud i jego twórczość ustna, którą należało zarejestrować i nadać jej znaczenie; etnografia, także skoncentrowana na ludzie, ale opisująca go poprzez grupy i regiony kulturowe, z szerzej ujętym zakresem kultury, z dostrzeganymi, lecz potraktowanymi marginalnie innymi grupami społeczno-kulturowymi oraz celem, jakim był opis zróżnicowania kul­ turowego, rozpatrywanego także w ramach szerszych niż regiony obszarów grup etnicznych i narodowych lub rodzin językowych; etnologia, skoncentrowana na grupach narodowych i innych formach grup etnicznych, nieograniczona w prze­ strzeni i czasie, aspirująca do tworzenia syntez korzystających z prac opisowych; wreszcie antropologia, podejmująca problematykę istotną nie tylko poznawczo, ale również światopoglądowo, obejmująca zakres najszerszy, bo człowieka jako istotę zarówno biologiczną, jak i kulturową, i z tej racji aspirująca do zgromadze­ nia pod swoją nazwą wszystkich szczegółowych kierunków badań. Pierwszy z wymienionych powyżej kierunków, a mianowicie studia nad li­ teraturą ludową, związany był z naukami humanistycznymi, takimi jak historia i filologia, trzy pozostałe, etnografia, etnologia i antropologia, nie tracąc kon­ taktu z naukami o kulturze i filozofią, pozostawały pod wpływem nauk przy­ rodniczych: geografii i nauk z zakresu biologii człowieka. Studia nad literaturą ludową i etnografia na ziemiach polskich koncentrowały się głównie na mate­ riałach i problematyce z obszarów Rzeczpospolitej i sąsiednich, etnologia i an­ tropologia obejmowały swoimi zainteresowaniami ludzkość. Te pierwsze były reprezentowane przez opracowania mające oparcie w badaniach empirycznych. Nie dopracowały się ich jeszcze etnologia i antropologia polska, nie wykra­ czające wówczas w zasadzie poza ujęcia informujące o uprawianych w nauce światowej kierunkach zainteresowań, wskazujące na potrzebę ich przyjęcia na gruncie polskim i przedstawiające, jak w przypadku etnologii, dostosowany do warunków polskich, rozwinięty projekt dyscypliny. W opracowaniu tym zwra­ cam uwagę przede wszystkim na wewnętrzną dynamikę rozwoju zainteresowań �194 Zbigniew Jasiewicz poznawczych, sygnalizując jedynie szersze ich uwarunkowania. Spośród dwóch możliwych do przyjęcia w studiach nad historią nauki postaw: „historyzmu” i „prezentyzmu” (Stocking 1968: 11 i n.; Zamecki 1988: 191 i n.), wybieram podejście umiarkowanego prezentyzmu. Rozpatruję bowiem czynności i doko­ nania badawcze z połowy XIX wieku, uwzględniając ich znaczenie dla dalszego rozwoju i teraźniejszego stanu etnologii, i z tej perspektywy formułuję stawia­ ne przeszłości pytania, jednocześnie próbując jednak zrozumieć ich historyczny kontekst. Do analizy wybrałem materiały najbardziej istotne dla realizacji celów artykułu; nie sposób było przedstawić w nim w szerszym zakresie badaczy i ich prac z badanego 25-lecia. Studia nad literaturą ludową Nadal gromadzono i publikowano zbiory i omówienia pieśni ludowych, ale obok nich również prozy ludowej. Żegota Pauli ogłasza dwutomowe Pieśni ludu ruskiego w Galicji (1839-1840), Oskar Kolberg: Pieśni ludu polskiego (1842­ -1845 i 1857), Aleksander Niewiarowski: O pieśniach ludu naszego (1844), Robert Fiedler: Kilka pieśni ludu polskiego na Dolnym Śląsku (1846), Romu­ ald Zienkiewicz: Piosenki gminne ludu pińskiego (1851) i O uroczyskach i zwy­ czajach ludu pińskiego oraz o charakterze jego pieśni (1853), Ludwik Zejszner: Pieśni ludu Podhalan czyli górali tatrowych (1854). Zbiory prozy ludowej, zresz­ tą przepracowanej literacko, wydaje między innymi Kazimierz Władysław W ój­ cicki: Klechdy, starożytne podania i powieści ludowe (I wyd. 1837, II wyd. 1851), Ryszard Berwiński: Powieści wielkopolskie (1840) oraz Lucjan Siemieński: Podania i legendy polskie, ruskie i litewskie (1845)1. Rozwinięto metodykę do­ kumentowania tekstów ludowych. Józef Lompa, zbieracz śląskich pieśni, przy­ słów, baśni i podań, zaopatrywał je, wzorem łużyckiego badacza folkloru Ernesta Smoljera, datą i miejscem zapisu oraz nazwiskiem informatora, co było praktyką dotąd niespotykaną (Bieńkowski 1977: 732). Zachętę do gromadzenia tekstów ludowych znajdujemy we wszystkich najważniejszych ówczesnych programach - instrukcjach badania kultury wsi: u ks. Jana Kluczyckiego (1844), Sewery­ na Goszczyńskiego (1844) i Oskara Kolberga (1865). Jednocześnie pojawiły się głosy, między innymi Berwińskiego, Kolberga i Pola, stwierdzające, że literatura ludowa nie jest wystarczającą podstawą do poznania życia i właściwości ludu. Zakwestionowały one utrwaloną pod wpływem romantyzmu, uznanego przez Józefa Bursztę za system myślowy ze swej istoty antyetnograficzny, praktykę zajmowania się głównie folklorem (Burszta 1973: 29 i in.). 1 Pozycje z literatury, które znalazły się w tekście jedynie jako informacja o ówczesnych publika­ cjach, bez ich wykorzystania w analizie, nie zostały umieszczone w bibliografii. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 195 Studia nad literaturą ludową, podejmowane w przekonaniu o jej wartościach estetycznych, a przede wszystkim jako źródła historycznego, stanowiły najbar­ dziej rozwinięty dotąd kierunek zainteresowań ludem. Wytworzyły środowisko badaczy, które Ryszard Berwiński określił mianem „korporacji uczonych”, róż­ nej od „ludomanów literackich” (1 8 5 4 ,1: 31; II: 205), mające odbiorców swojej działalności. W jego ramach znalazło się miejsce dla uznawanych specjalistów. Wincenty Pol, kiedy opowiadano mu w trakcie jego badań w Karpatach W schod­ nich o Doboszu, zwierzył się w liście do żony z roku 1840: „Myślałem sobie, żeby się te różne gadki zdały Wójcickiemu, który spisał niektóre podania o Do­ boszu” (Pol 1960: 268). Studia nad literaturą sprzyjały jednocześnie idealizacji i mitologizacji ludu. Rozbudzone, lecz nie zaspokojone i budzące coraz więcej wątpliwości nadzieje na możliwość wykorzystania literatury ludowej, a szcze­ gólnie pieśni, jako materiału do rekonstrukcji przeszłości oraz wstrząs wywołany wydarzeniami tak zwanej rabacji galicyjskiej z 1846 roku spowodowały, że to właśnie w tych studiach poddano krytyce zarówno stosunek do ludu, jak i litera­ tury ludowej. Najbardziej radykalnym i konsekwentnym przedstawicielem nurtu krytycznego w studiach nad literaturą i wierzeniami ludowymi był Berwiński. Poglądy swoje przedstawił w dwutomowych Studiach o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki (1854), wydanych pod zmienioną je ­ dynie kartą tytułową jako Studia o gusłach, czarach, zabobonach i przesądach ludowych w roku 1862. Radykalizm Ryszarda Berwińskiego i jego książki polegał na tym, że zakwe­ stionował ontrzypodstawowe cechy, które romantyczni badacze i twórcy literatury przyznawali literaturze ludowej: starodawność, swojskość i samorodność. K.W. Wójcicki uznał pracę za bezwartościową (Brzozowska-Komorowska 1982: 21). Po kilku recenzjach, bądź to pochwalnych, bądź to krytycznych, książka była przez współczesnych pomijana. Izydor Kopemicki w ważnym artykule O et­ nografii i etnologii odnotowuje Berwińskiego jedynie jako „badacza rzeczy lu­ dowych” z Wielkopolski (Kopemicki 1885: 19). Dopiero późniejsi history­ cy etnologii i folklorystyki dostrzegli wartość jego dzieła. Nowatorstwa pracy Berwińskiego, niedocenionego przez współczesnych, dopatrujemy się obecnie nie tyle i nie tylko w proteście wobec dotychczasowego podejścia do literatury ludowej i do ludu oraz przedstawieniu nowej ich oceny, ale w zaproponowanej metodologii badań. Wśród założeń metodologicznych, przyjętych i stosowanych w pracy Berwińskiego, uwagę zwracają: 1. Podział etapów prowadzenia badań na „kronikarsko-biograficzny”, polega­ jący na gromadzeniu danych, „krytyczny” oraz „naukowo-poetyczny” (Berwiń­ ski 1854,1: 41); 2. Rozróżnienie charakteru źródeł; badacz domagał się zbiorów „kompletnych i czystych” (1854, I: 42), nie zniekształconych interpretacją, w innym miejscu dzieli źródła na pośrednie i „wprost od ludu zaczerpnięte” (1854, I: 7), wska­ zywał też na trudności pozyskania materiału w terenie: „Kto sam doświadczył, �196 Zbigniew Jasiewicz temu wiadomo, że żmudniej nieraz uprosić piosnkę u chłopa, niż z dwunastu gotowych zrobić książkę trzynastą” (1854,1: 39); 3. Poszukiwanie genezy literatury i wierzeń ludowych, ich dróg przenikania do środowiska wiejskiego, chronologii i adaptacji; wpływy zewnętrzne „łamią się na umyśle ludu w sposób sobie właściwy” (1854, II: 211); 4. Dostrzeżenie kontekstu, uwarunkowań literatury ludowej: „chcąc poznać i ocenić wewnętrzną naturę, istotę i wartość kameleonowych płodów tej literatu­ ry, potrzeba naprzód lepiej poznać warunki umysłowego życia ludu, trzeba lepiej poznać tryb, jakim lud dochodzi do wiedzy tego, co wie” (1854,1: XVII); 5. Określenie roli Kościoła w kształtowaniu kultury ludowej, a szczególnie wierzeń: „Kościół przeto był i jest główną, pryncypialną szkołą ludu” (1854, II; 210) i stąd należy zwrócić uwagę na „geograficzne rozgraniczenie wyznań” z Bugiem i Sanem jako ich granicą (1854, II: 210); 6. Przyjęcie różnych źródeł oddziaływania na kulturę ludową: „Nie sam al­ bowiem kościół jedyną jest szkołą dla ludu” (1854, II: 211). Odbija się na niej również „każdorazowa oświata klas wyższych” (1854, II: 211) ale także działanie innych czynników: „Wiele innych przytoczyć by jeszcze można, a ze wszystkich pokazało by nam się najoczywiściej, że polityczne losy kraju bezpośredni pra­ wie wpływ wywierają na obyczaje i zwyczaje ludu” (1854, II: 211). Z dalszego wywodu autora wynika, że pod owymi „losami politycznymi” rozumie on od­ działywanie innych kultur etnicznych, przenikających na teren ziem polskich: tatarskiej, ruskiej i niemieckiej; 7. Przekonanie o zróżnicowanym pod względem pochodzenia charakterze kultury ludowej wynikające z tezy o wielości źródeł oddziaływania na kulturę ludową, także zewnętrznych. Wskazywał na przykład na wędrówki wątków lite­ rackich, w trakcie których „jakiemuż wykrzywianiu musiały one ulegać w czasie kilkowiekowej swojej tułaczki, gdy z ust do ust i z kraju do kraju przechodząc, mieszały się z sobą nawzajem” (1854, I: 26). Podkreślał trudności wydzielenia elementów rodzimych: „Jakiejże, powtarzam, potrzeba bystrości, a nawet jakiej nauki, żeby tu swojskość od obczyzny oddzielić” (1854,1: 27); 8. Świadomość wewnętrznego zróżnicowania kultury ludowej, jej morfologii, prowadząca do wskazania wyspecjalizowanych kierunków badań. Obok studiów nad literaturą ludową są to spostrzeżenia dotyczące „guseł, przesądów, zabobo­ nów i czarów”, które „stanowią raczej same dla siebie odrębny przyczynek do demonologii ludu polskiego” (1854,1: XVII); 9. Zanegowanie izolacji ludu i podkreślenie jego związków z resztą społe­ czeństwa oraz historycznej zmienności: „Lud brał i bierze współuczestnictwo większe, niżby się niejednemu zdawało, w dziejach krajowych. Lud nie jest żad­ n ą potęgą niezależną od reszty społeczeństwa. Historia wywiera i na niego cza­ sowe swoje i doczesne wpływy” (1854, II: 222); 10. Krytycyzm i dążenie do sformułowania nowych praw rządzących obser­ wow aną dziedziną rzeczywistości, wskazujące na próbę unaukowienia, poprzez �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 197 przejęcie wzorów z nauk przyrodniczych, studiów nad kulturą ludową. Pomyłka w sposobie myślenia o ludzie i jego przedstawianiu „Leżała niewątpliwie w fał­ szywym rozumieniu i pojmowaniu praw, wedle których kształcą się i rozwijają tak pojedyncze ludu wyobrażenia, jak i cała jego inteligencja (...). Znaleźć istot­ ny ten stosunek, znaleźć i ściśle określić owe prawa, stało się odtąd [jego, tzn. R.B. - Z.J.] zadaniem” (1854,1: XV). To właśnie studia Ryszarda Berwińskiego nad literaturą i wierzeniami ludo­ wymi, oparte o wzorce z nauki zachodniej, ale również własne przemyślenia ba­ dacza2, dobrze znającego piśmiennictwo polskie, wprowadziły do kształtującej się polskiej etnologii/antropologii kulturowej metodę krytyki naukowej, w tym krytyki źródeł i metodę historyczno-porównawczą. Miał on ponadto zastosować w roku 1854 termin „ludoznawstwo” (Wróblewski T. 1969: 154), którego jed ­ nak nie odnalazłem w wydanych w tymże roku Studiach o literaturze ludowej. Rozwój studiów nad literaturą uzasadnia stwierdzenie Aleksandra Posema-Zie­ lińskiego, że „folklor stał się pierwszym etapem kształtowania się niezależnego pola badawczego przyszłej etnografii” (1973: 45). Studia te, przekształcane na przełomie XIX i XX wieku w folklor i folklorystykę, są dziedziną badań zmie­ rzającą, z jednej strony, do usamodzielnienia, a z drugiej związaną z naukami filologicznymi i etnologią oraz antropologią kulturową. Etnografia Najbardziej istotna i reprezentatywna dla rozwoju i utrwalenia tego kierunku zainteresowań była działalność Wincentego Pola. Ważne były zarówno głoszone przez niego założenia teoretyczne i metodyczne, badania terenowe oraz przygo­ towane i opublikowane prace, jak i działania zmierzające do określenia miejsca etnografii wśród innych nauk i związania jej z instytucjami naukowymi. Etnografia początkowo zaliczana była przez Wincentego Pola do geografii. To geografia bowiem stała się głównym przedmiotem jego zainteresowań. M au­ rycy Dzieduszycki, broniąc Pola przed atakami Kornela Ujejskiego, napisał: „Nową zbrodnią Pola było, że po roku 1846 zaczął się zajmować geografią, florą i krajowymi minerałami” (1860: 15). W jej ramach jednakże, pod wpływem antropogeografii Aleksandra Humboldta, a przede wszystkim Karla Rittera i jego idei związku człowieka z ziem ią (Babicz 1966: 12), ważne miejsce przypisywał badaniom etnograficznym. Przyjmowanie tego rodzaju geografii, która nie by­ łaby tylko nauką przyrodniczą, ale obejmowała także człowieka z jego życiem 2 Nie zajmuję się tutaj sprawą korzystania przez R. Berwińskiego z pracy niemieckiego historyka i prawnika Wilhelma Soldana G esch ich te d e r H exen p ro zesse, au s den Q u ellen dargestellt, Stuttgart 1843 (Brzozowska-Komorowska 1982: 11), nigdzie przez niego nie odnotowanego. Przekonany jestem bowiem, że ustalenia, do których się odnoszę, oparte zostały na własnych jego materiałach i wnio­ skach. �198 Zbigniew Jasiewicz i działalnością, ujmowaną również w perspektywie historycznej i etnograficz­ nej, poświadcza wniosek zainspirowanego przez Pola Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, domagającego się założenia katedry „geografii, która łączyłaby nauki przyrodzone z moralnymi [pamiętajmy, że przymiotnik „moralny” odpowiadał naszemu określeniu „społeczny” - Z.J.], zwłaszcza z hi­ storią” (Babicz 1966: 13). Łączne ujmowanie przez Pola przyrodniczego i huma­ nistycznego punktu widzenia, tak wyraźne w jego działalności naukowej, stało się korzystne, co stwierdza Kazimiera Zawistowicz-Adamska, dla przyjmowa­ nych przez niego uogólnień teoretycznych (Zawistowicz-Adamska 1966: 148), i dodajmy, rozwoju uprawianej przez niego etnografii. Jednym z celów Wincentego Pola, dla których podjął wędrówki w Karpatach rozpoczęte w roku 1839, było przygotowanie pracy o geografii i etnografii Polski (Babicz 1966: 21 i n.). Do swoich poszukiwań terenowych przywiązywał duże znaczenie; w liście do żony z roku 1840, napisał: „Tu, w środku Europy, jak w środku Afryki, można jeszcze robić nowe odkrycia, nikt tu przed nami nie był i nie wiem, czy zaraz kto będzie” (Pol 1960: 265). Pamiętał o zasługach w tym zakresie Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, przygotowywał badania terenowe i dbał o to, aby utrwalać poczynione w ich trakcie obserwacje i uzyskane infor­ macje. Obok własnych materiałów czerpał z wiedzy miejscowych krajoznaw­ ców, między innymi wymienionych przez siebie Edmunda Krasickiego, Ludwika Kamińskiego (Kamieńskiego), Aleksandra Morgenbessera i Andrzeja Cinciały (Pol 185lb: 134). Krytykę kieruje wobec „tak zwanych amatorów i diletantów widoków natury i sztuk pięknych”. Stwierdza: Opisy takie nie prowadzą do niczego, geograf nie skorzysta z nich, bo nie mają wymiaru i dowodzą zupełnej ignorancji nauk przyrodzonych. Estetyk nie ułoży z nich historii budownictwa, malarstwa i rzeźby, etnograf nie oznaczy podług nich granicy pojedynczych szczepów, a historykowi nie czytać nawet tej ramoty (Pol, Rozprawy...: 14). Podróżując, korzysta, podobnie jak to czynił później Oskar Kolberg, z gościny w miejscowych dworach, co ułatwiało gromadzenie materiałów, ale jednocześnie stwarzało ograniczoną perspektywę oglądu spraw wiejskich. W badaniach terenowych Pol zajmował się przede wszystkim zagadnieniami geograficznymi. W liście do żony z roku 1840 napisał: Mało mam wprawdzie czasu robić obecnie etnograficzne poszukiwania, mimowol­ nie jednak cisną się uwagi na widok tak żywych, tak wymownych zarysów, któ­ rymi uderza życie tego górskiego szczepu. Żałuję, że się nie mogę oddać na teraz więcej poszukiwaniom tego rodzaju, lubo co do geograficznego rozdzielenia tych góralskich szczepów staram się wszystko zachować, co by mnie lub komu innemu ułatwić mogło na przyszłość robotę i dalsze poszukiwania (Pol 1960: 250-251). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 199 W ramach zainteresowań etnograficznych poważne znaczenie przypisywał Wincenty Pol poznaniu etnograficznego zróżnicowania regionalnego i wyzna­ czeniu granic grup etnograficznych. W pracy Puszczaki Mazowsza pisał: „a do­ póki to się nie zrobi, nie można u nas mówić o etnograficznych studiach na histo­ rycznym obszarze Polski” (Pol 1870: 251). Poza wskazaną pracą o charakterze monograficznym pozostawił także w rękopisie monografię Górali Czuchońków i Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, wydanych w roku 1966 przez Józefa Babicza. Uderza szeroki zakres tematyczny tych opracowań. Badania nad zróżnicowaniem etnograficznym nie były jednak celem samoistnym. Celem na­ czelnym dla Pola było bowiem, jak stwierdza Stanisława Niemcówna, wyzna­ czenie odrębnego historycznego obszaru Polski, ważne dla przeciwstawienia się dążeniom germanizacyjnym i rusyfikacyjnym (Niemcówna 1923: 57). Badacz napisał, że jego praca w tej dziedzinie jest rezultatem długoletnich poszukiwań naukowych i naukowych podróży (...) jest rezultatem geograficznych, językowych i etnograficznych badań i prawd wy­ niesionych tak z poglądów na naturę Polski i język tego narodu, jako i plemienność rodów, z których powstał naród Polski (...). Z jednego wielkiego narodu (...) zro­ biono trzy narody (Pol 1878: 3). Dla tych przede wszystkim rozważań, a także dla celów wyodrębnienia róż­ niących się kulturowo grup ludzi Pol wypracował i posłużył się koncepcją „rodu” i „rodowości” - koncepcją etnograficzną/etnologiczną, do której przywiązywał duże znaczenie: „rodowość (...) jest tym wielkim faktem dla etnografa” (Pol 185 lb: 112). Termin „ród” pojawił się w polskim piśmiennictwie naukowym już u Stani­ sława Staszica w tytule jego pracy Ród ludzki (1959) oraz u Stanisława Rzewu­ skiego w artykule Zastosowanie fizjologii do historii (1830), w którym oznaczał grupę etniczną. Wincenty Pol ród definiował kilkakrotnie, wielokrotnie także ten termin komentował. Najpełniejszą definicję znajdujemy w pracy Rzut oka na pół­ nocne stoki Karpat (185lb). Czytamy w niej: Natura działa tylko w skupieniu, stąd też zawiązują się na obszarze zakreślonym naturalnymi granicami węzły rodowe, i to, co jest krw ią narzeczem, obyczajem, sposobem życia i zarobkowania miejscowo z sobą powiązane, co się ma za coś odrębnego, i od innych za to jest miane, nazywamy rodem (Pol 185 lb: 111). Ród nie został jednakże przez Pola jednoznacznie określony. Najczęściej ter­ min ten oznaczał terytorialną grupę etnograficzną. Mówi o tym praktyka po­ szukiwania przez badacza rodów i wyznaczania ich terytoriów na terenie ziem górskich, a także wskazywanie, w przytoczonej definicji, na „obszar, zakreślony naturalnymi granicami” i na cechy kulturowe „miejscowo z sobą powiązane”. �200 Zbigniew Jasiewicz W innym tekście Pol dodaje: „każdy ród, który pewną osiadł okolicę, składa się ze wsi” (1966c: 188). Zwraca także uwagę, co wyraźne jest w przedstawionej wyżej definicji, na konieczność uwzględnienia zarówno cech obiektywnych, jak i subiektywnych członków grupy. Powtarza w tekście O rodzie: „mają się za coś innego i oddzielnego od rodów sąsiednich i są od nich za coś odmiennego miane” (j.w.). Jednocześnie Wincenty Pol, określając ród jako wspólnotę krwi i stwierdzając, że „rozrodzona rodzina jest rodem” (1877c: 19) oraz przypisując mu endogamię: „Nie żenią się tylko między sobą” (1966c: 188), nadaje rodom charakter j ednostek genealogicznych. Interesujące, choć jeszcze bardziej pogłębiające wieloznaczność terminu „ród”, jest nadanie mu przez Pola także cech kategorii historycznej. Z jednej strony, nawiązuje on do historii konkretnej, powszechnej i Słowiańszczyzny, twierdząc, że nazwę ród przejął od Herodota (Babicz 1966: 32), lub też, dla ozna­ czenia „małych grup plemiennych (...) idąc tu za wskazówką najdawniejszych historyków naszych, a mianowicie za wskazówką Nestora” (Pol 185lb: 111). Z drugiej czyni ród uniwersalną jednostką historii hipotetycznej wyprzedzającą naród. Umieszcza ród u zarania dziejów ludzkości, po stronie natury: Człowiek, na stanowisku rodu stojący, należy do natury. Człowiek, na stanowisku narodu stojący, należy dopiero do historii; - stąd wypada w studiach etnograficz­ nych na chwilę zapomnieć zupełnie o historii - i zapatrzyć się tu na człowieka ra­ czej z fizycznej jego strony i ze stanowiska nauk przyrodzonych (Pol 1851b: 111). Odsunięcie historii można potraktować tu jako zabieg analityczny, mający podkreślić wyjątkowość rodu. Posłużenie się rodem jako stadium rozwojowym umożliwiło bowiem przeciwstawienie rodu - narodowi, rozwinięte w tekście 0 rodzie, przy jednoczesnym wskazaniu na rody jako już zintegrowane lub po­ tencjalne części składowe narodu (Pol 1966c: 192 i n.). Ród, w tychże tekstach, dostarcza dodatkowo podstawy do oceny współczesnych badaczowi „stowarzy­ szeń ludzkich”, tak na terenie ziem polskich, jak i w skali świata. Aksjologia ta, dostosowana do ziem polskich, wskazuje na konflikt między wartościami utrwa­ lonymi w rodzie, grupie bez świadomości narodowej, i tymi, które są korzyst­ ne dla narodu oraz potrzebę przezwyciężenia tych pierwszych w celu „zlania duchowego rodów w naród” (j.w.). Zestawienie i przeciwstawienie cech „rodu” 1 „narodu”, dokonane w tekście O rodzie (1966c: 184 i n.), pozwoliło ponadto Polowi na zbudowanie dwóch odrębnych modeli kultury i osobowości wewnątrz społeczeństwa ziem polskich. W skali świata ugrupowania o charakterze rodów, dobre w czasach plemiennych, w chwili potrzeby zawiązywania się społeczeństwa” są przykładem sił działających w sposób niszczący: „podziały, upadki - niemoc idzie w ślad tego jak dziś na wscho­ dzie lub zupełna apatia moralna, jak u amerykańskich Indian (Pol 1966c: 185). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 201 Zmaganie się z terminem „ród” wskazuje na potrzebę tworzenia w badaniach etnograficznych kategorii ogólnych, a ich przyjęcie z kolei zbliża „etnografię” W. Pola do etnologii i antropologii. Nie ulega wątpliwości, że koncepcja ta do­ starczyła inspiracji dla późniejszych prac nad grupami etnograficznymi i etnicz­ nymi podejmowanych przez Seweryna Udzielę, Józefa Obrębskiego i Romana Reinfussa. Opis „ludu” i jego sposobu życia - Wincenty Pol nie stosuje terminu „kultura” - j e s t rzeczowy, pozbawiony egzaltacji, często, jak na przykład przy omawianiu charakteru i moralności Hucułów, krytyczny i moralizatorski. Lud traktuje jako część narodu. Próba objęcia szerokiego zakresu kultury omawianych grup słu­ żyła, z jednej strony, przyjętym celom ukazania ich właściwości i odrębności, a z drugiej, jako protest przeciwko dotychczasowemu zakresowi badań nad kul­ turą ludową: „Zbyt długo bawiliśmy się zbieraniem piosneczek gminnych, i te nie dają właściwego obrazu ludu” (Pol 1847: 667, za Babicz 1966: 37). Wśród elementów kulturowych wyróżniających rody szczególną uwagę zwraca na ubiór - strój. Podkreślając znaczenie stroju, wypowiada pogląd o całościowym charak­ terze kultury: „pomiędzy strojem a sposobem jego [rodu - Z.J.] życia, zarobko­ wania, jego obyczajem, jego podaniem, w końcu i pieśnią, tyle jest zgody i har­ monii, że się z tego akordu ani jednej nuty uronić nie godzi” (Pol 1966c: 193). Dostrzega jednakże czynniki sprawcze przemian: „dopiero zmiana stosunków społecznych zaczyna wpływać na przekształcenie tych trzech rodów: Bojków, Tucholców, Hucułów” (1869: 227). Interesująca i ważna jest sprawa stosunku Pola do kwestii narodowościowych: wartości etniczności i przekształcania się jej w naród. Uwagi na ten temat znaleźć można zarówno w ogólnych rozważaniach na temat historycznego obszaru Pol­ ski, jak i w pracach o rodzie i opisach grup etnograficznych o innym niż polski charakterze etnicznym. W nieopublikowanym za życia tekście O rodzie napisał: Rody mogą się zlać z postępem cywilizacji w naród, jeżeli miłości rodu nie są obra­ żone, jeżeli ród nie jest ugodzony w pocześnie, jeżeli się od języka piśmiennego, jako moralnego środka cywilizacji i komunikacji rozpocznie zlanie duchowe rodów w naród, to może przejść następnie w zwyczaje i obyczaje (Pol 1966c: 192). Zakładał zatem możliwość powstania narodu, utożsamianego z państwem, na terenie uznanym przez siebie za historyczny obszar Polski, z rodów trzech grup etnicznych ten teren zamieszkujących (Pol 1851a: 109, zaNiem cówna 1923: 22). Przyjmuje wyidealizowany obraz formowania narodu „nie za pom ocą gwałtu, najazdu, przymusu, praw lub języków narzuconych, lecz za pom ocą pługa, prawa własności i wymiaru sprawiedliwości społecznej” (Pol 1878: 56). Jednocześnie w opracowaniach monograficznych daje wyraz zrozumieniu dla idei rozwoju na­ rodowego wśród Rusinów. Zwraca szczególną uwagę na duchowieństwo grecko­ katolickie. Wspomina zasługi w tym zakresie Zoriana Dołęgi Chodakowskiego: �202 Zbigniew Jasiewicz „Z czcią przychodzi tutaj wspomnieć prace i zachęty Chodakowskiego, który pierwszy pamiątki narodowe ruskie odgrzebywać począł” (Pol 1966a: 128). Opi­ sując spotkania duchowieństwa unickiego z okazji odpustów - „prażników”, związanych z imieniem patrona cerkwi, stwierdza w sprzeczności z innymi swoimi opiniami: „Tutaj znać jeszcze, że Rusini są narodem” (j.w.). Podkreśla łączność duchowieństwa „ruskiego” z ludem i jego rolę jako krzewiciela idei narodowej: „potrzeba wyznać, że jest z ludu dla narodu wyrosłe, a krwią, wy­ znaniem i obyczajem do narodu ruskiego należące, oświatą zaś wyższe, posiada duchowieństwo ruskie wyłącznie zaufanie ludu” (j.w.). Dostrzega tym samym rolę religii w kształtowaniu się narodu. Stwierdza, że w świecie chrześcijańskim „był kościół tym przewodnikiem, który ze stanu natu­ ry i bezmyślnej rodowości przeprowadził ludzkość do narodowego żywota (...). Ta prawda jest tak istotną, że w narodach stojących jeszcze na niskim stopniu rozwoju, bywa wyznanie za narodowość brane”. Dodaje jednakże: „Nie godzi się przeto mieniąc tych pojęć i wyobrażeń z sobą i brać jedne za drugie, zwłaszcza gdy tego rodzaju pomyłki nie sązupełnie obojętne w skutkach” (Pol 185 lb: 134), zapewne przeciwstawiając się wyznaczaniu narodowości na podstawie kryterium wyznaniowego. Szczególne znaczenie dla dalszego rozwoju etnografii miały stwierdzenia i działania Wincentego Pola określające jej charakter i miejsce wśród innych dy­ scyplin. Od zainteresowań pieśniami ludowymi zwrócił się on, po roku 1832, ku studiom geograficznym (Niemcówna 1923: 7-8). To one pozwoliły badaczowi poszerzyć krąg problematyki i stworzyć nowy program badań, również etnogra­ ficznych. Geografię bowiem, wzorem Karla Rittera, traktował jako naukę wią­ żącą ziemię z człowiekiem. Etnografię, w swoim wykładzie na Uniwersytecie Jagiellońskim, potraktował jako część geografii powszechnej (Pol 1877c: 131). Do rękopiśmiennego konspektu wykładu kursu pierwszego z końcem lutego 1850 zatytułowanego Kolej prelekcji geografii powszechnej, włączył w punk­ cie 25. „Podział i widok Europy ze względu na etnografię i dzisiejsze rozłoże­ nie narodów i państw” (Pol, Kolej prelekcji...: 2). W tymże roku akademickim 1850/1851 W. Pol wykładał etnografię Wschodu (Syrii i Palestyny), a w jej ramach „etnografię Ziemi Świętej”, natomiast w roku akademickim 1851/1852 etnogra­ fię powszechną (Pol 1877a: 321 i n.; Niemcówna 1923: 13). Jak wynika ze spra­ wozdań seminaryjnych, w tymże czasie jego student Stanisław Śłotwiński pro­ wadził badania etnograficzne nad wyznaczeniem zasięgu narodów słowiańskich (Babicz 1966: 13). Etnografia uzyskała zatem status subdyscypliny geografii, wykładanej na uniwersytecie i obecnej w pracach seminaryjnych. Podkreślając przynależność etnografii do geografii, Pol widział w niej jednocześnie „przechód do historii” (1877b: 125). Choć dopuszczał wyłączenie poszukiwań historycz­ nych z etnograficznych badań terenowych, do czego się zresztą nie zawsze stoso­ wał, przewidywał: „Prace etnografa i historyka zejdą się kiedyś z sobą, objaśnią się nawzajem i utworzą wtedy rzetelną całość, prowadzącą do poznania kraju” �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 203 (Pol 185lb: 112). Podjęte badania etnograficzne, szereg publikacji i wykłady z etnografii świadczą o tym, że Pol był przekonany o jej potrzebie i wartości. Stąd też nie dziwi, że w roku 1866 uznał etnografię za dyscyplinę samodzielną, o zakresie zbliżonym do antropologii: Etnografia, czyli studium człowieka na globie, stanowi osobną naukę, bo człowie­ ka można brać albo na stanowisku natury, gdzie nie jest usamowolniony, albo na stanowisku rodowości i narodowości, albo w końcu w ramach politycznych granic, w których jest potęgą zbiorową i gdzie dopiero człowiek, jako indywidualność historyczna albo polityczna, przeprowadził walkę z naturą i panuje nad nią (Pol 1877a: 145; także Zawistowicz-Adamska 1966: 135). Upowszechnienie wiedzy o etnografii wspierały ogłaszane w połowie XIX wieku programy - instrukcje badawcze, nawołujące do gromadzenia materiałów z zakresu kultury ludowej własnego kraju, przekonujące o ich wartości i poucza­ jące, jak należy te materiały zbierać. W niektórych swoich cechach przypominały one znany program Kołłątaja z roku 1802, choć w innych się od niego różniły. Programy takie opublikowali Seweryn Goszczyński, Jan Kluczycki i Oskar Kol­ berg. Dwa z nich stosują nazwę „etnografia”. Brakuje jej w programie Gosz­ czyńskiego, skoncentrowanym na ludzie jako części narodu i podbudowanym filozofią narodową, a więc najbliższym „etnologii” w przyjmowanym znaczeniu jako nauki o „narodowości”. Seweryn Goszczyński, planujący uprzednio napisanie dzieła Polska i lud pol­ ski, ogłosił swój program w artykule Wyjątki z rzeczy o Góralach tatrzańskich (1844), opublikowanym anonimowo, lecz o ustalonym już jego autorstwie. Cele poznawcze powiązane w nim zostały z celami narodowymi: przemiany człowie­ ka i jego działania na rzecz „czynności użytecznej bezpośrednio”, „usłużenia ogólnemu dobru” (1844: 3, 7). Dla Goszczyńskiego, konspiratora w walce o nie­ podległość, związanego blisko z Andrzejem Towiańskim wyznawcy jego idei mesjanizmu, traktującego jednakże naród jako wartość autonomiczną, to „dobro ogólne” związane było przede wszystkim z krajem i narodem. Napisał: „Naród jest myśl Boska: ludem nazywamy część narodu, gdzie ta myśl najwyraźniej się przebija” (Goszczyński 1844: 10); dlatego znajomość kraju „nie może być bez znajomości ludu” (1844: 4). Stąd znaczenie przypisywane „nauce ludu”, czyli nauce zajmującej się ludem. Nauka ta wymaga „systematu, czy metody poznania ludu” (1844: 7). Ważnym elementem metody z kolei jest szczegółowe poznanie wszystkich „okolic” kraju: „każda okolica ma zwykle coś, co j ą wyróżnia w ca­ łości” (1844: 12); „przecież są to szczegóły jednego obrazu, jednej fizjonomii; wszystkie w iążą się między sobą, w pływ ająna siebie; jeden opuszczony odejmu­ je podobieństwo fizjonomii” (1844: 5). Przewidywał ponadto podział pracy m ię­ dzy zbierającym materiał w terenie i materiał ten syntetyzującym, dzięki czemu opisy okolic: „znajdą godnego siebie badawnika, który je ułoży w całość odpo­ �204 Zbigniew Jasiewicz wiadającą wymaganiom społecznego pokolenia” (1844: 6). Wyróżnienie i wska­ zanie znaczenia „okolicy” pozwala uznać w Goszczyńskim badacza rozwijające­ go koncepcję regionu etnograficznego, różną od koncepcji grupy etnograficznej, nazwanej przez Pola „rodem”. Innym podkreślonym elementem metody jest wiarygodność, „rodzime nie­ okrzesanie” zbieranych materiałów. Autor nie ma wątpliwości, że takie są m a­ teriały utrwalone przez niego: „Co tu ogłaszam jako własność ludu, jest nią niewątpliwie; albo sam to widziałem i słyszałem w źródle samym, albo mam od osób, którym znajomość rzeczy dawała prawo mówić o niej” i domaga się podobnej wiarygodności materiałów zbieranych przez innych. Żąda także zrozu­ mienia ludu, zbliżenia się do niego: „dusza nasza (...) musi przyjść do pewnego z nią [duszą ludu - Z.J.] podobieństwa, do pewnej tożsamości z tym, co stanowi istotę ludu” (Goszczyński 1844: 8). Odkrywamy tu postulat rozpatrywania kul­ tury ludowej w kategoriach tejże kultury, bliski koncepcjom badań „etnicznych” czy ze współczynnikiem humanistycznym. Istotne jest ponadto potraktowanie przez Goszczyńskiego kultury ludowej jako przeciwstawnej kulturze klas wyż­ szych i od niej bardziej wartościowej. Odróżnia „cywilizację prawdziwą”, opartą na prostocie, od „cywilizacji fałszywej” posługującej się pozorami, opartej na „przyzwoitości”. Lud i jego kulturę uznaje za bliski „cywilizacji prawdziwej” (1844: 10). Zasadniczy fragment tekstu programu - instrukcji badawczej Seweryna Goszczyńskiego - przygotowany został w celu gromadzenia materiałów w kraju, który składa się „z drobniejszych miejscowości, z okolic” (1844: 12). „Badanie powinno iść jak życie”, dlatego program podzielony został na dwie części zgod­ nie z przypisanym ludowi „podwójnym obliczem moralnym i fizycznym” (j.w.). Podział ten odpowiada przyjętemu później i szeroko stosowanemu w etnografii polskiej rozróżnieniu na kulturę duchową i społeczną - nadal bowiem utrzymuje się wieloznaczność przymiotnika „moralny”, obejmującego także inne zjawiska społeczne - oraz materialną. „Strona moralna ludu” to: religijność ludu i „wiara gminu”, życie domowe i rodzinne, wiedza, literatura, muzyka, tańce, prawodaw­ stwo, charakter, zatrudnienie, język, wyznania obce oraz historia okolicy. Strona moralna ma związek z materialną. Do tej ostatniej należy „okolica”, jej właści­ wości geograficzne i osadnictwo, nazwy geograficzne, zabytki starożytności, jej bogactwa naturalne, mieszkańcy, ich budowa fizyczna, ubiór i mieszkania, zaję­ cia oraz punkty centralne okolicy. Goszczyński przedstawił swój plan prac nie jako wykończony, ale „zarys, który łatwo jest każdemu po krótkim zastanowieniu się dopełnić i rozwinąć w bardzo drobnych szczegółach” (1844: 25). Program księdza Jana Kluczyckiego (1844) pozbawiony jest sposobu myśle­ nia i stylistyki romantycznej i mistycznej, właściwej autorowi Zamku kaniow­ skiego i Dziennika podróży do Tatrów. Dostrzegli go folkloryści (Górski 1970: 330-331), lecz nie został uwzględniony w pracach z historii etnologii. Choć tylko w części poświęcony jest zagadnieniom etnograficznym, godny jest uwagi ze �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 205 względu na szeroki zakres uwzględnionej problematyki, podkreślenie znaczenia odmienności etnicznych i terytorialnego zróżnicowania kultury, wskazówki do­ tyczące badań terenowych, postulat nieoceniania kultury ludowej za pom ocą kry­ teriów wniesionych z zewnątrz, wreszcie poszerzenia badań o środowisko miesz­ czańskie. Podobnie jak w innych programach z połowy XIX wieku, pojawia się tu zainteresowanie fizycznymi cechami ludzi, „rasą”, wskazujące na próby łącznego ujmowania człowieka jako istoty nie tylko kulturowej, ale i związanej z biologią, tak wyraźne w antropologii. Kluczycki ponadto zdecydowanie wyłą­ cza z proponowanych badań elitarne warstwy społeczeństwa: „Obywatele i klasa cywilizowanych w beletrystyce i gdzie indziej znajdują swoje odzwierciedlenie, tu więc nie należą” (1844: 231-233; za Górski 1970: 301, 331). Najpóźniejszy, na granicy badanego okresu, był apel ogłoszony przez Oska­ ra Kolberga w roku 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, wskazujący na dążenie badacza do przygotowania wzoru etnograficznej mono­ grafii regionalnej i stworzenia sieci korespondentów terenowych. List informował 0 kompetencjach jego autora, który zgromadził już, w trakcie podróży po kraju, „mnóstwo nader ważnych szczegółów etnograficznych”, wskazywał na cel, jakim jest opracowanie ogólnego „obrazu ludu”, zachęcał do pracy zbierackiej, podkre­ ślał jej znaczenie i zapewniał o powołaniu się na nazwisko nadsyłającego infor­ mację przy jej wykorzystaniu oraz podkreślał wagę dorzucenia cegiełki do dzieła „tyle użytecznego i narodowego”, które przy tym „mozołu wielkiego nie wymaga” (Kolberg 1865: 308). „Obraz ludu” miał przedstawiać szeroki zakres zagadnień, od budownictwa poprzez zajęcia, cechy fizyczne i psychiczne ludu, jego pożywienie, ubiór, mowę, twórczość ustną, tańce, do obrzędów i zwyczajów. Wykroczenie poza zainteresowanie ustną twórczością ludową, tak wyraźne w przedstawionych wyżej programach-instrukcjach badawczych oraz w działal­ ności Wincentego Pola, ważne, bo wyznaczające zakres etnografii jako kształtu­ jącej się dyscypliny naukowej, uzyskało szersze wsparcie. Zmian w przyjmowa­ nych dotąd priorytetach badawczych domagali się między innymi Karol Kremer 1 Wojciech Kom er Stattler. Pierwszy z nich nawoływał do poznania „chat naszych włościan”, a także innych ludowych obiektów materialnych. Argumentował: Jeśli więc uznajemy ważność poznania naszego ludu, za pośrednictwem utworów poezji, dla czegóż działalność choćby mniej dobitna tego samego ludu, objawiona w innej sferze, ma być zupełnie zaniedbaną i lekce ważoną (Kremer 1849: 554). Artykuł Stattlera (1849) ważny jest natomiast dlatego, że zwraca uwagę na stosunek „włościan” do sztuki. Autor nie dostrzegł jeszcze wartości ludowej twór­ czości w zakresie sztuk plastycznych, odnotował jedynie obecność we wnętrzach mieszkań chłopskich obrazków religijnych, przede wszystkim przedstawień M at­ ki Boskiej Częstochowskiej wytwarzanych w Częstochowie, i traktowanie ich �206 Zbigniew Jasiewicz jako bezpośredniego przedmiotu kultu - „obrazy malowane żywymi duchami mieniono” (Stattler 1849: 126). Jeszcze inny, ważny obszar badań, włączony przeze mnie do ówczesnej etnografii, wskazał w roku 1865 Adam Adamowicz. Było nim „życie domowe”, bliskie naszej koncepcji codzienności z jej powta­ rzalnością i zarazem ulotnością, jako sfera życia narodowego, obejmującego nie tylko szlachtę, ale również lud i mieszczaństwo (Adamowicz 1865: 270 i in.). Szerokie ujmowanie zainteresowań etnograficznych ujawniło się również w licznych już wówczas monograficznych opracowaniach kultury ludowej, przy­ gotowywanych na podstawie zlokalizowanych przestrzennie materiałów z obser­ wacji i badań terenowych. N ależą do nich Józefa Lipińskiego Porządek obrzędu weselnego w Wielkim Księstwie Poznańskim (1842), Eustachego Tyszkiewicza Opisanie powiatu Borysowskiego pod względem statystycznym... z dodaniem wiadomości o obyczajach, śpiewach, przysłowiach, ubiorach ludu, gustach, za­ bobonach... (1847), Józefa Jaroszewicza Materiały do statystyki i etnografii Gubernii Grodzieńskiej. Powiat Bielski (1848), L.D. [Ludwika Delaveaux] Górale Beskidowi zachodniego pasma Karpat. Rys etnograficzny zwyczajów i obyczajów włościan okolic Żywca (1851), Seweryna Goszczyńskiego Dziennik podróży do Tatrów (1853) oraz Ludwika Zejsznera Wiadomości o Podhalanach, w tegoż: Pieśni ludu Podhalan czyli Górali tatrowychpolskich (1845). Oskar Kolberg wy­ daje w roku 1865 tom Sandomierskie, opatrzony nowym, w porównaniu z Pieś­ niami ludu polskiego (1842-1845, 1857) tytułem: Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Nie prezentuje on jednak jeszcze przyjętego później przez Kolberga wzoru etnogra­ ficznej monografii regionalnej (Millerowa, Skrukwa 1982: 41 i in.; Antyborzec 2009: 187) w zakresie przyjętym przez tego badacza w omówionym wyżej Liście. Oddzielne miejsce zajmuje Leona Zienkowicza Album strojów polskich (1841) i tegoż Lud polski albo dokładne opisanie zwyczajów, obyczajów, ubiorówjego... (1842), stanowiące próbę pełnego ujęcia jednego z elementów kultury narodowej i całości kultury ludowej. Warta omówienia jest praca Józefa Gluzińskiego Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, obyczajów i przesądów, napisana w roku 1847, a wydana przez Wójcickiego w roku 1856, w jego „Archiwum Domo­ wym ”, a także, o zupełnie zresztą innym charakterze, praca Antoniego Nowosiel­ skiego [Antoniego Marcinkowskiego] Lud ukraiński z roku 1857. Józef Gluziński, praktyk i teoretyk rolnictwa, był dokumentalistą kultury wiej­ skiej, nie zainteresowanym w wyznaczaniu zakresu problematyki etnograficznej; nie używał zresztą nazwy etnografia. Godny jest uwagi z kilku przede wszystkim powodów. Po pierwsze, praca jego, nosząca podtytuł Włościanie z okolic Zamoś­ cia i Hrubieszowa, choć nie jest monografią regionalną, bo nie wyznacza granic regionu i posługuje się materiałem porównawczym z innych ziem polskich, a tak­ że Rusi i Ukrainy oraz Litwy, próbuje opisywane zjawiska określić geograficz­ nie. Po drugie, uzupełnia dotychczasowe materiały, bowiem koncentruje się na �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 207 przedstawieniu życia codziennego i jego materialnych przejawów, między inny­ mi pożywienia, mieszkania i ubiorów oraz związanych z tym życiem obyczajów i przesądów. Po trzecie, godna uwagi jest szczegółowość opisów, zwracających uwagę na przykład na różnice w sposobie życia chłopów zamożnych i ubogich, oraz sporządzenie większości z nich na podstawie własnych obserwacji i opowia­ dań chłopów. Lud ukraiński Antoniego Nowosielskiego jest pozycją wyjątkową, także w sposobie opisu i oceny Ukraińców i kultury ukraińskiej. Została ona napisana na podstawie materiałów pochodzących głównie z Kijowszczyzny. Autor w pełni uznaje podmiotowość i autonomiczność Ukraińców i kultury ukraińskiej, okre­ ślając Ukraińców mianem nie tylko „ludu” - chłopskiej warstwy społecznej, ale i „narodu” - grupy etnicznej z własną elitą - „szlachtą ukraińską”, centrum w Ki­ jowie i własnymi wybitnymi pisarzami. Marcinkowski był zresztą tym, który jako pierwszy w polskim piśmiennictwie pozytywnie ocenił twórczość Tarasa Szewczenki (por. Boltarovic 1976: 65). Dostarczył wielu interesujących mate­ riałów z zakresu kultury Ukraińców, dotyczących literatury ludowej, ubiorów, medycyny, tańców oraz specyfiki wyróżniających się grup burłaków i czumaków. Jego opracowanie może zatem zostać uznane za pierwszą, choć ograniczo­ n ą swoim zakresem do Kijowszczyzny, etnograficzną monografię Ukraińców. Wyjątkowość jej polega również na próbach przedstawienia zebranego materiału w szerokiej perspektywie porównawczej. Stosując ją, badacz korzysta z dorobku współczesnej sobie i dawniejszej literatury francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej, angielskiej i polskiej. Pracę swoją traktuje jako etnograficzną - na stronach ty­ tułowych obydwu tomów umieścił motto: „Etnografia, po spełnieniu swej mate­ rialnej misji, wkrótce poczuje potrzebę wzniesienia się do misji moralnej” z pra­ cy Jaquesa Mattera De Vinfluence des Moeurs sur les Lois et des Lois sur les Moeurs, wydanej w Paryżu w roku 1832. Ow ą m isją m oralną jest kształtowanie poczucia jedności ludzkości. Antoni Marcinkowski uznał też doniosłą rolę etno­ grafii w odtwarzaniu przeszłości: „Nauka etnografii stanęła w XIX wieku jako jedna z najważniejszych pomocniczych umiejętności do dziejów powszechnych człowieka” (Nowosielski 1857,1: 86). Jednocześnie Marcinkowski uznał Biblię za źródło mówiące wprost o historii ludzkości, a metodę porównawczą stosował bez umiaru. Wierzenia i inne elementy kultury ukraińskiej porównywał z kultu­ rami ludów starożytnych: Hebrajczyków, Egipcjan, Chińczyków, Greków, Rzy­ mian, a przede wszystkim Hindusów. Przyjmował bowiem koncepcję wspólnoty indoeuropejskiej i głównie zgodnie z nią interpretował podobieństwa kulturowe. Był jednak świadom zwodniczości bezkrytycznie przyjmowanej metody porów­ nawczej; była mu potrzebna dla sformułowania komunikatu o bliskości kultury ukraińskiej z kulturami innych ludów znanych ze starożytności i współczesnych, jej nobilitacji i budowania ideologii wspólnoty kulturowej w skali globu. Podobne nadzieje, wiązane z etnografią jako nauką odkrywającą przeszłość w każdorazowej współczesności, z Marcinkowskim podzielał Cyprian Kamil �Zbigniew Jasiewicz 208 Norwid. W wystąpieniu na posiedzeniu Towarzystwa Filozoficznego w roku 1861 w Paryżu, poświadczając jednocześnie ówczesną popularność terminu „et­ nografia” i jego wieloznaczność, mówił: Etnografia jest jeszcze młodziutka, ale czas idzie, w którym całe dzieje świata będą czytelne dla nas przez etnografię (...). Żadna epoka, o ile co ją stanowi, nigdy nie ginie. Żaden wiek, w tym, co go stanowi, osobiście nigdy nie zginie. I nasze poczu­ cie obecności i przytomności z tego niezaginienia wieczystego pochodzą (Vincenz 1997: 158, zaTokarska-Bakir2000: 37). Zainteresowanie rekonstrukcją przeszłości na podstawie materiałów tereno­ wych i stosowanie w tym celu metody porównawczej przerzuca pomost mię­ dzy etnografią rozum ianą jako gromadzącą informacje współczesne badaczowi i etnologią. Etnologia W roku 1849 Jan Rymarkiewicz, uczony, redaktor „Gazety Wielkiego Księ­ stwa Poznańskiego”, ceniony nauczyciel szkół średnich w Poznaniu, kandydat do objęcia Katedry Historii Powszechnej na Uniwersytecie Jagiellońskim w roku 1851 (Wróblewski M. 2006; Majchrowski 1982: 178), ogłosił artykuł Nauka 0 narodowości, czyli ethnologia. W piśmiennictwie polskim pojawił się nowy termin, wprowadzony do nauki europejskiej już w latach 80. XVIII wieku, upo­ wszechniony, bo zastosowany w nazwach stowarzyszeń naukowych w Paryżu 1 Londynie w latach 30. i 40. XIX wieku (Vermeulen 1995: 40-41,1996: 99-100). Nowa była nie tylko nazwa nauki, ale i przedmiot, którym miała się zajmować - narodowość, zastępująca lud. Nie była to jednak zmiana radykalna. O ludzie jako ważnej części narodu pisano bowiem od dawna. Pamiętamy przytoczone stwierdzenie Seweryna Goszczyńskiego, stosowano także zamiennie terminy „lud” i „naród”. Franciszek Henryk Lewestam w Encyklopedii powszechnej Sa­ muela Orgelbranda zdefiniował lud, poza określeniem go jako warstwy społecz­ nej, jako „część ludzkości, stanowiącą w sobie całość pochodzeniem, usposobie­ niami fizycznymi i umysłowym, obyczajami, językiem, cywilizacją i kolejami dziejowymi; w takim więc znaczeniu lud wyraża to samo co naród” (Lewestam 1864: 386). Narodowość Jan Rymarkiewicz uznał za historycznie ukształtowaną, a jedno­ cześnie niezbędną od rewolucji 1848 roku potrzebę ludzkości: jak niegdyś o Boga - tak dziś o Narodowość - gotowa jest ludzkość w krwawe pójść z sobą zapasy (...). Narodowość stała się dziś ideałem, wedle którego wszyst­ kie stosunki Europy, a przynajmniej Słowiaństwa, już odtąd stanowczo układać się będą (Rymarkiewicz 1849: 130). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 209 Określił j ą nie tylko jako zespół cech obiektywnych właściwych narodowi, ale również subiektywnych, takich jak przywiązanie, a ponadto „także jest świa­ domością i w iedzą - która w połączeniu z uczuciem dopiero prawdziwą wydaje dzielność” (1849: 136). Początki wyłaniania się nauki o narodowości dostrzegł w założeniu uniwersyteckich katedr zajmujących się słowiańszczyzną w Paryżu, Berlinie, Wrocławiu i w Charkowie. Odnotował zwrot, w znanej mu historiogra­ fii niemieckiej, od nauki skoncentrowanej na dziejach państw ku wskazującej na postęp narodów. Cieszył go rozwój w Polsce rozważań nad narodem: Adama Mickiewicza, a przede wszystkim przedstawicieli filozofii narodowej, takich jak Karol Libelt i Bronisław Trentowski. Niezwykle interesująca, a jednocześnie trwała była zaproponowana przez Jana Rymarkiewicza koncepcja etnologii jako dyscypliny naukowej. Etnologia zajmować się ma porównywaniem i syntetyzowaniem materiałów oraz formu­ łowaniem praw dotyczących narodowości. Dostarczać tych materiałów powinna etnografia, dotąd pozostająca w ramach geografii. Domaga się jej uzupełnienia: „A jak obok historii powszechnej istnieje filozofia dziejów, tak obok etnografii powinna powstać filozofia etnografii, która godnie historiozofii odpowiadać po­ winna” (1849: 135). Określa zakres i cele etnologii: Etnologia, zabiera próżną dotąd między etnografią a historiozofią przestrzeń i sta­ nowi niezbędne i konieczne w łańcuchu onych ogniwo. Jest ona szczytem etnogra­ fii, a podstawą historiozofii i ma to powołanie, żeby z naturalistycznych i empi­ rycznych materiałów etnografii, na drodze systematycznego badania i koniecznego rozumowania odsłonić normalną organiczną narodowości przyrodę; żeby wznieść się na stanowisko historiozoficzne i okazać we wszystkich narodowościach zasto­ sowaną tę samą niezmienną narodowości budowę, ten sam organiczny proces jej życia i cel ostateczny (Rymarkiewicz 1849: 135). Ubolewa nad brakiem oddzielnej katedry uniwersyteckiej dla tejże nauki (1849: 134). Wewnętrzna struktura etnologii przedstawiana przez Rymarkiewicza jest nader zróżnicowana. Dzieli j ą na „ogólną, czyli teoretyczną” i „zastosowaną, czyli praktyczną”. Celem etnologii ogólnej jest zajmowanie się przed narodo­ wymi początkami narodowości, określonymi, podobnie jak to czynił Pol, m ia­ nem „rodowości”, dalszymi etapami jej rozwoju oraz ujawnianiem jej istoty. Etnologia „praktyczna” utożsamiona została z etnografią, a jej zadania widzi au­ tor w „przedstawianiu, na ogólnym zrębie narodowości, szczególnego organizmu narodowości danej, jak u nas np. narodowości polskiej” (1849: 142). Nie miejsce tutaj na szerszą prezentację projektu etnologii zaproponowanego przez Rymar­ kiewicza. Inspiracje czerpał zapewne z prac uczonych niemieckich, takich jak Karl Yollgraff, oraz z polskiej filozofii narodowej. Jego zasługąjest wprowadzę- �210 Zbigniew Jasiewicz nie do piśmiennictwa polskiego terminu „etnologia”, powiązanie jej ze studiami etnicznymi i narodowościowymi oraz dostrzeżenie dwóch poziomów studiów etnologicznych: etnografii jako nauki empirycznej, gromadzącej materiały oraz etnologii jako nauki porównawczej, zajętej syntetyzowaniem materiałów i for­ mułowaniem praw. W rok po ukazaniu się pracy Jana Rymarkiewicza anonimowy autor, tym razem we Lwowie, publikuje artykuł Kilka słów o etnologii. I w tym artykule przedmiotem zainteresowania jest naród. Zapytuje: „Czymże jest naród? Czym społeczeństwo całe?” (Kilka ... 1850: 675). Narody potrzebują nauki o sobie. Stwierdza, że nie wystarczą „kroniki” - dokumenty historyczne. Należy objąć badaniami „Mowę, zwyczaje, wyznania religijne, przeznaki moralne, przeznaki fizyczne, pomniki ziem skie... ze skutków do przyczyn się cofnąć...” (1850: 676). Charakteryzuje etnologię: „etnologia nie ogranicza się, jak to mylnie m niemają niektórzy, rozgatunkowaniem plemion ludzkich, względnie tylko na dostrzeżone różnice fizyczne” - nawiązując w ten sposób do utożsamiania etnologii z na­ uką o rasach, właściwemu stowarzyszeniom etnologicznym z pierwszej połowy XIX wieku we Francji i Anglii. „Chodzi tu jeszcze - kontynuuje - o anatomię porównawczą pod względem moralnym. Jakie, któremu z plemion, właściwe są przymioty albo wady” (1850: 676), podkreśla zatem aspekt porównawczy etno­ logii. Zainteresowani tymi zagadnieniami „uczeni wieku XIX zabrali się szczerze około etnologii, w zamiarze odkrycia i systematycznego uszykowania rozmai­ tych rodzin plemienia ludzkiego” (j.w.). Autor nie pragnie zajmować się ogól­ nymi problemami etnologii: „Nie jest moim zamiarem przetrząsać tutaj uczone rozprawy Blumenbachów, Schlotzerów, Humboldtów itd.” (j.w.). Kieruje uwagę ku możliwościom wykorzystania etnologii w sprawach narodowych polskich: „Jako Polacy dowieść mamy światu: żeśmy nie przybylce na ziemi naszej, żeśmy nie lichego rodu włóczęgi; że ta poważna rodowita postać, którąśmy po naszych odziedziczyli praojcach, tych samych cnot obywatelskich godłem jest i poręką” (1850: 677). Rozważania o charakterze uznanym przez nas za „etnologiczny”, a więc do­ tyczące ludów ujmowanych porównawczo, uwzględniające zarówno historię, jak i teraźniejszość, odnaleźliśmy już u Wincentego Pola, a przede wszystkim u An­ toniego Marcinkowskiego, uprawiane tam pod nazw ą etnografii. Ten sam termin zastosowany został w pierwszym w polskim piśmiennictwie podręczniku etnologii, dziele Jeana Juliena d’Omaliusa d’Halloy’a opublikowanym pod dwoma tytułami: O plemionach rodzaju ludzkiego czyli krótki zarys etnografii oraz bliższym orygi­ nałowi O rasach ludzkich czyli zasady etnografii (1852). Etnografia definiowana jest w nim podobnie jak etnologia, jako „opisanie narodów [które - Z.J.] ma na celu wykazanie podziału rodu ludzkiego stosownie do cech naturalnych, jako to kształtu ciała i koloru skóry i stosownie do własności towarzyskich: języka, po­ chodzenia historycznego i religii” (1852: 1) i zbliża się do szeroko ujmowanej �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 211 antropologii. Autor, wybitny geolog belgijski, prekursor ewolucjonizmu, wśród cech pozwalających na wyodrębnienie grup ludzkich pierwszeństwo daje cechom związanym z biologią człowieka: Podział ludzi na rasy koniecznie musi się opierać na przymiotach naturalnych, stano­ wiących główną zasadę podziału etnograficznego... Większość etnografów opierała swoje wnioski na faktach czerpanych z historii i języka. Niedokładność tego poglądu doprowadza często do wielkich błędów (d’Omalius d’Halloy 1852: 4). Podręcznik, poza częścią w stępną dostarcza omówienia podziału ludzkości na rasy, „plemiona”, „szczepy” i „narody”. Tłumaczem podręcznika, a jednocześnie autorem obszernego wstępu i części przypisów jest W.P., najprawdopodobniej Wacław Przybylski, przyrodnik wileń­ ski i działacz polityczny z powstania styczniowego, co nie zostało jednakże od­ notowane w jego biografii (Kieniewicz 1968: 107-109). Również jego zdaniem „Etnografia, gatunkując ludzkie plemiona i ustawiając narody w nierozerwal­ nym łańcuchu, gdzie każdy zajmuje miejsce odpowiednie swemu wykształce­ niu organicznemu, tworzy z całej ludzkości w ielką rodzinę” (W.P 1852: XXI). wyraźniej jednak, w porównaniu z J.J. d’Omaliusem d’Halloy’em, obok celu etnografii/etnologii, jakim jest śledzenie historycznego kształtowania się naro­ dów, wskazuje na konieczność badania ich współczesności. Stwierdził: „Drugą stroną poszukiwań etnograficznych jest określenie teraźniejszego stanu narodu, jego życia towarzyskiego, stopnia wykształcenia i rozwinięcia fizycznego, za­ leżnego od miejscowości” (W.P. 1852: XII). Jedną z zasług tłumacza jest spol­ szczenie kilkuset etnonimów i zebranie ich w „Spisie alfabetycznym narodów” (d’Omalius d’Halloy, 1852: 133-138). Artykuły przynoszące informacje o ludach świata, tłumaczone lub napisane przez autorów polskich, w tym zesłańców, były już liczne. Warto zwrócić uwagę na przeglądowe opracowanie Andrzeja Kuchar­ skiego, mające w tytule „etnografię”, przedstawiające klasyfikację językowo-et­ niczną ludów tureckich, oparte na pracach niemieckich i rosyjskich (Kucharski 1854). Odróżnienie etnografii od etnologii, na innych jednakże zasadach od tych przyjętych przez Jana Rymarkiewicza, odnajdujemy w haśle „etnografia” napi­ sanym dla Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Lewestama. Termin „etnologia” potraktowano w nim, za badaczami angielskimi, jako równo­ znaczny z „antropogeografią”, zakwalifikowaną do nauk przyrodniczych: Etnologia zapatruje się na plemiona i ludy j edynie jako na odmiany i dalsze odcienia rasy, jako na gatunki zoologiczne rodzaju człowieka; przeciwnie etnografia, rozwi­ jająca się obecnie w gałąź nauki historycznej, uważa ludzi w narodach, a więc jako społeczności związane wspólnie węzłami duchowymi (Lewestam 1861: 464). �Zbigniew Jasiewicz 212 Antropologia Od dawna antropologia, również w Polsce, obejmowała swoimi zaintereso­ waniami człowieka jako istotę należącą zarówno do świata natury, jak i kultury. Tego zdania był Jędrzej Śniadecki, a także Józef Jasiński, który nazwę „antro­ pologia” umieścił w tytule swojej pracy i zdefiniował j ą jako „naukę o własnoś­ ciach człowieka fizycznych i moralnych [społecznych - Z. J.]” (Jasiński 1818: V). Łączenia poszukiwań „fizjologicznych” między innymi z „etnograficznymi” do­ magał się również Stanisław Rzewuski (1830: 338 i n.). W połowie XIX wieku jedynym świadectwem stosowania nazwy „antropo­ logia” i wiedzy o związanym z nią kierunku badań było nierozbudowane hasło zamieszczone przez Lewestama w Encyklopedii powszechnej Samuela Orgel­ branda. Antropologia została w nim określona jako „nauka o człowieku, czyli nauka o naturze duchowej i fizycznej rodu ludzkiego”, nauka niezwykle rozległa, obejmująca wiele dyscyplin przyrodniczych i humanistycznych, w tym etnogra­ fię (Lewestam 1859: 970). W luźnym związku z tak rozum ianą antropologią pozostawała powszechna praktyka gromadzenia w pracach etnograficznych/ludoznawczych danych doty­ czących zarówno cech kulturowych, jak i fizycznych „ludu”. Nieco później bo­ wiem poznano poglądy, które głosił Paul Broca, anatom i paleontolog, założyciel w roku 1859 Towarzystwa Antropologicznego w Paryżu. Włączył on etnologię i etnografię do antropologii i uznał, że tw orzą razem „najbardziej szlachetną ze wszystkich nauk, bo m ającą za swój przedmiot ludzkość” (Wróblewski T. 1969: 18 i in.; Voget 1975: 134). Przyczyn zainteresowania się w pracach etnograficz­ nych cechami fizycznymi ludu poszukiwać należy zatem gdzie indziej. Można je odnaleźć w oddziaływaniu idei fizjokratyzmu, uznających chłopów za wyma­ gający troski środek produkcji, w specyfice etnograficznych prac terenowych, w trakcie których przedstawiciele ludu jaw ili się tak w postaci fizycznej, jak i wyposażeni w cechy kulturowe, a przede wszystkim w niezwykłej popularno­ ści fizjonomiki i frenologii, dostrzeżonej przez Zbigniewa Liberę (1995: 146­ -147). Do zbierania danych „o postaciach i fizyonomiach” pospólstwa zachęcał już Hugo Kołłątaj w znanym liście z roku 1802 (1810: 39). Wacław Przybylski, uznawany przeze mnie za tłumacza i autora wstępu do dzieła J.J. d’Omaliusa d’Halloy’a, pisał: Codzienne przykłady nas przekonywają o silnym wpływie wewnętrznej istoty człowieka na jego organizm (...) Wyraz bowiem twarzy związany jest ściśle z pa­ nującymi w człowieku skłonnościami, które przez ciągłe powtarzanie piętnują się na muskułach i skórze twarzy nieomylnymi rysami (...). P. Broussais, profesor fre­ nologii w Paryżu, dowiódł różnej organizacji czaszki u zbrodniarza i u człowieka cnotliwego (W.P 1852: XXXI). �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 213 Ku etnologii/antropologii kulturowej jako dyscyplinie naukowej Kierunki zainteresowań o charakterze etnologicznym/antropologicznym, uprawiane na ziemiach polskich w połowie XIX wieku, zachowują swoją auto­ nomię, podkreślaną wyborem odrębnego przedmiotu i problematyki badań oraz nazwy. Jednocześnie wiele je łączyło. Studia nad literaturą ludową dzieliły z et­ nografią przedmiot badań, jakim był lud, i przy świadomości związków twór­ czości ustnej z szerszym kontekstem kultury stały się częścią etnografii - „nauki o ludzie” w terminologii Seweryna Goszczyńskiego, bowiem termin „ludoznawstwo” nie był jeszcze upowszechniony. Etnografia z kolei, nie rezygnując z ba­ dania literatury ludowej, o którą zapytywała w instrukcjach, koncentrując się na ludzie - warstwie społecznej ważnej społecznie i politycznie oraz dostępnej empirycznie, obok tego zainteresowaniami swoimi objęła narodowości i ludy świata. Te ostatnie obiekty i problemy ujmowane były przecież w pracach Win­ centego Pola oraz w podręczniku O plemionach rodzaju ludzkiego czyli w krót­ kim rysie etnografii i stanowiły przejście do etnologii. Najbardziej rozbudowaną, a jednocześnie nowoczesną i trw ałą koncepcję połączenia różnych kierunków zainteresowań przedstawił Rymarkiewicz w swoim projekcie etnologii. Lud - warstwa społeczna nie został w nim wymieniony, pojawił się tylko, i to m ar­ ginalnie, jako „kmiotkowie” stanowiący część narodu. Przedmiotem badań stała się „narodowość”, nie tylko polska oraz „ludy” - grupy etniczne, które „nie miały wszystkich rozczłoń narodowości” (Rymarkiewicz 1849: 140). Etnologia Jana Rymarkiewicza obejmowała etnografię jako poziom i etap badań związany z gro­ madzeniem materiałów. Taką miała być „etnografia narodu polskiego”, łączona z pracami Pola (1849: 143). Jedynie projektem była także koncepcja „antropo­ logii” przedstawionej w haśle z Encyklopedii powszechnej Samuela Orgelbranda przez Franciszka H. Lewestama, obejmującej zakres najszerszy, bo poza naukami przyrodniczymi „cały prawie obszar dziejów i etnografii, filologii i nauk poli­ tycznych, filozofii i teologii, sztuk pięknych itd.” (Lewestam 1859: 970). Począt­ ki podobnie rozumianej antropologii odnaleźć można w okresie późniejszym, wraz z powstaniem Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności w roku 1873 i pracami Izydora Kopemickiego. Unaukowienie poszczególnych kierunków zainteresowań było już wyraźne. Ryszard Berwiński przyjął postawę krytyczną wobec przedmiotu badań, jakim był lud, jego literatura i wierzenia, i domagał się udoskonalenia metod groma­ dzenia materiałów i ich interpretacji. Metodę porównawczą stosował, mało kry­ tycznie, Nowosielski, był jednak świadom jej niebezpieczeństw. Publikowano instrukcje badawcze pomocne w zbieraniu materiałów i pozyskiwaniu współpra­ cowników. Powstawały cenne zbiory ikonograficzne dotyczące kultury ludowej, między innymi akwarele, rysunki i akwaforty Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (Blachowski 2002: 9 i n.). Dążono do wypracowania i zdefiniowania ważnych �214 Zbigniew Jasiewicz pojęć: ludu - warstwy społecznej, narodu i narodowości, ludu - grupy etnicznej, rodu - grupy etnograficznej i przednarodowej jednostki genealogiczno-etnicznej. Tworzono koncepcję etnograficznej monografii regionalnej. Dostrzeżono wartość ciągłości badań i zwrócono uwagę na ich historię. Nawiązywano kontakt z przed­ stawicielami europejskiej myśli naukowej i publikowano tłumaczenia ich prac. W warunkach braku państwa narodowego z ogromnym trudem tworzono in­ stytucje naukowe. Rolę ich spełniały między innymi niektóre czasopisma, dalekie jednak jeszcze od specjalizacji, publikujące etnograficzne instrukcje badawcze oraz artykuły o treściach etnologicznych. Ważna była Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, w której opublikowano hasła informujące o etnografii/etnologii i antropologii. Była ewenementem, ukazywała się w latach 1859-1868, również w czasie powstania styczniowego i pozyskała około 150 współpracow­ ników ze wszystkich zaborów (Michalski 1977: 228-229), w tym wielu zaan­ gażowanych w rozwój i popularyzację etnologii, takich jak Bliziński, Kolberg, Krupiński, Kowalewski, Kraszewski, Lewestam, Marcinkowski, Sobieszczański, Wiszniewski i Wójcicki. Wiedziano o powstających w Europie muzeach etnograficznych. W Wilnie, w Muzeum Starożytności założonym w roku 1855 przez Eustachego Tyszkiewicza, powstał w roku 1862 pierwszy dział etnogra­ ficzny, w którym znalazły się eksponaty dostarczone z Kronsztadtu z ekspedycji morskiej dookoła świata (Mizemiuk 2004: 608 i n.). Wytwory kultury ludo­ wej, eksponowane już na licznych wystawach rolniczo-przemysłowych (Bujak 1975: 16 i n.), nie tworzyły jeszcze kolekcji muzealnych. Sprzyjała zaintereso­ waniom etnologicznym/antropologicznym działalność Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Lwowie, Towarzystwa Naukowego Krakowskiego oraz innych stowarzyszeń naukowych i społeczno-kulturalnych. Najważniejsze jednak w za­ kresie instytucjonalizacji były wykłady Wincentego Pola z etnografii na Uniwer­ sytecie Jagiellońskim w latach akademickich 1850/1851 i 1851/1852 (Niemcówna 1923: 13). Niedostatek wsparcia instytucjonalnego dla nauki spowodował, że stopnień jej profesjonalizacji był nieznaczny. Zupełnie nieliczni, na przykład Pol, znajdywali zatrudnienie, w krótkich okresach, w instytucjach naukowych. Zainteresowania etnologiczne/antropologiczne w połowie XIX wieku, tak przecież wielokierunkowe i intensywne, nie przekształciły się jednak w dyscy­ plinę naukową. Były zróżnicowane i rozproszone, niekiedy ograniczały się do projektów, nie miały możliwości stabilizacji w oparciu o instytucje naukowe. Stworzyły natomiast podstawy sprzyjające ich rozwojowi i połączeniu na prze­ łomie XIX i XX wieku w dyscyplinę naukową - etnologię/etnografię, zawsze jednak daleką od jednolitości. Słowa kluczowe: etnografia, etnologia, antropologia, antropologia kulturowa, studia nad literaturą ludową, historia polskiej etnologii �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 215 LITERATURA Adamowicz A. 1865 Badacze domowego życia Polski, „Biblioteka Warszawska” 25: 1, s. 271-282. Antyborzec E. 2009 Monografie regionalne Oskara Kolberga. Założenia i realizacja (maszyno­ pis pracy doktorskiej obronionej w Instytucie Etnologii i Antropologii Kul­ turowej UAM w Poznaniu). Babicz J. 1966 Wstęp (Uwagi nad materiałami do etnografii północnych stoków Karpat Wincentego Pola), w: Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, wydał, komentarzami i mapą zaopatrzył J. Babicz, Wrocław: Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 10-84. Berwiński R. 1854 Studia o literaturze ludowej ze stanowiska historycznej i naukowej krytyki, t. 1,2, Poznań: nakładem autora, Druk. L. Merzbach. Bieńkowski W. 1956 Poprzednicy Oskara Kolberga na polu badań ludoznawczych w Polsce. Podłoże społeczne początków etnografii polskiej, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. 1977 Etnografia, w: B. Suchodolski, J. Michalski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 721-737. Błachowski A. (red.) 2002 Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach J. Głogo­ wskiego i KW. Kielisińskiego, Informator wystawy, Toruń: Towarzy­ stwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego, Lwów: Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego. Boltarovic Z.E. 1976 Ukraina w doslidżennah p o l’s ’kih etnografiv X IX st., Kiiw: Vidavnictvo „Naukova Dumka”. Brzozowska-Komorowska T. 1982 Ryszard Berwiński (1819-1879), w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dziejefolklorystykipolskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe, s. 11-24. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne” 8. Burszta J. 1973 Oświecenie i romantyzm a słowiańska etnografia ifolklorystyka, „Lud” 57, s. 5-32. Dzieduszycki M. 1860 Co się komu należy. Słowo o p. Kornelu Ujejskim i p. Wincentym Polu, Lwów: nakładem autora. Fischer A. 1947 Ryszard Wincenty Berwiński (1819-1870), „Lud” 37, s. 141-159. �216 Gluziński J. 1856 Zbigniew Jasiewicz Włościanie polscy uważani pod względem charakteru, zwyczajów, oby­ czajów i przesądów, z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych, w: K. W. Wójcicki (wyd.), Archiwum domowe do dziejów i literatury krajo­ wej, Warszawa, s. 399-576. Goszczyński S. 1844 Wyjątki z rzeczy o góralach tatrzańskich, „Rok... pod względem oświaty, przemysłu i wypadków czasowych” 2: 9, s. 1-25. Górski R. 1970 Lwowskie, w: H. Kapełuś, J. Krzyżanowski (red.), Dzieje folklorystyki pol­ skiej 1800-1863. Epoka przedkolbergówska, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 299-357. Jasiewicz Z. 2006 Etnolodzy i etnologia polska przełomu X X i XX I wieku. W poszukiwaniu tożsamości zbiorowej, w: M. Brocki i in. (red.), Kultura profesjonalna et­ nologów w Polsce, Wrocław: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 11-37. Jasiński J. 1818 Antropologia o własnościach człowiekafizycznych i moralnych, Wilno: na­ kładem Józefa Zawadzkiego. Kieniewicz S. 1968 Przybylski Wacław, w: Polski słownik biograficzny, t. 29, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 107-109. Kilka słów... 1850 Kilka słów o etnologii, „Pamiętnik Literacki” (Lwów) 1: 29, s. 675-690. Kluczycki J. 1844 Myśl względem ułożenia i zebrania historii pojedynczych parafii i kościo­ łów trojga obrządków w Galicji, z poglądem na statystykę, historią i etno­ grafią kraju, na poezję, charakterystykę i całe wewnętrzne życie ludu i na­ rodu, Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich, t. 11, s. 229-235. Kolberg O. 1865 Do Redakcji „Biblioteki Warszawskiej”. List otwarty, „Biblioteka War­ szawska” 1, s. 306-308. Kołłątaj H. 1810 ListH.K. do T.M. z Ołomuńca dnia 15 lipca 1802 pisany, „Pamiętnik War­ szawski” 2: 4, s. 27-42. Kopemicki I. 1885 O etnografii i etnologii, ich przedmiot, rozwój i znaczenie naukowe dla encyklopedyi wychowawczej, w: J.T. Lubomirski i in. (red.), Encyklopedia wychowawcza, t. 3, Warszawa: Gebethner i Wolff, nadbitka, s. 1-25. Kremer K. 1849 Niektóre uwagi o ważności zabytków sztuk pięknych na ziemi naszej, „Rocz­ nik Towarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 546-560. Kucharski A. 1854 Etnografia Turków i ich pobratymców, „Biblioteka Warszawska” 3, s. 548­ -561. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 217 Lewestam F.H. 1859 Antropologia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 1, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 970. 1861 Etnografia, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 8, War­ szawa: S. Orgelbrand, s. 464-465. 1864 Lud, w: Encyklopedia powszechna Samuela Orgelbranda, t. 17, Warszawa: S. Orgelbrand, s. 386. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: Kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu na­ szego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Drawa, s. 137-152. Majchrowski S. 1982 Wincenty Pol. Szkic biograficzny, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. Michalski J. 1977 Warunki rozwoju nauki polskiej w latach 1795-1862, w: B. Suchodolski (red.), Historia nauki polskiej, t. 3, red. J. Michalski, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 3-351. Millerowa E., Skrukwa A. 1982 Oskar Kolberg (1814-1890), w: H. Kapełuś i J. Krzyżanowski (red.), Dzie­ je folklorystyki polskiej, 1864-1918, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 25-103. Mizemiuk N. 2004 Z historii Muzeum Starożytności w Wilnie, „Przegląd Wschodni” 9: 3(35), s. 605-656. Niemcówna S. 1923 Wincenty Pol jako geograf, Kraków: Księgarnia Geograficzna „Orbis”. Nowosielski A. [Marcinkowski A.] 1857 Lud ukraiński, jego pieśni, bajki, podania, klechdy i.t.d...., t. 1, 2, Wilno: Teofil Glucksberg. d’Omalius d ’Halloy J.J. 1852 O rasach ludzkich czyli zasady etnografii. Przekład z francuskiego W.P, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego. Pol W. 1847 W przeszłym moim liście..., Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossoliń­ skich, t. 1, s. 662-669. 1850 Kolej prelekcji geografii powszechnej (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu, sygn. 1396, d. b.r. Rozprawy z nauk przyrodniczych (rkp), Oddział Rękopisów Biblioteki Ra­ czyńskich w Poznaniu, sygn. 1517. 185 la Północny wschód Europy p o d względem natury, Kraków: nakładem autora, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego. 185 lb Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków: Drukarnia „Czasu”. 1869 Z niskiego i szerokiego Beskidu, w: Obrazy z życia i natury, ser. 1, Północny Wschód Europy, t. 1, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, s. 197-228. �218 1870 Zbigniew Jasiewicz Puszczaki Mazowsza, w: Obrazy z życia i natury, ser. 2, Północny Wschód Europy, t. 2, Kraków: nakładem Towarzystwa Przyjaciół Oświaty, Drukar­ nia Uniwersytetu Jagiellońskiego, 237-273. 1877a Dwie prelekcje o potrzebie wykładu geografii handlowej (prelekcje z 24 i28 marca 1866 roku), w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 139-171. 1877b Geografia Ziemi Świętej, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Rich­ tera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 227-287. 1877c Rzut oka na umiejętności geografii ze stanowiska uniwersyteckiego wy­ kładu, w: Dzieła prozą, t. 3, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 119-135. 1878 Historyczny obszar Polski. (Pięć listów do Duchińskiego), w: Dzieła prozą, t. 5, Lwów: nakładem F.H. Richtera, Drukarnia W. Manieckiego, s. 3-136. 1960 Pamiętniki, oprać. Karol Lewicki, Kraków: Wydawnictwo Literackie. 1966a Górale Czuchońkowie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 95-140. 1966b Kilka rysów do opisania Hucułów na Bukowinie, w: J. Babicz (wyd.), Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze, s. 141-182. 1966c O rodzie, w: J. Babicz (wyd.), Wincenty Pol, Prace z etnografii północnych stoków Karpat, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 183-194. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej dyscypliny nau­ kowej (do 1939 roku), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 29-113. Rymarkiewicz J. 1849 Nauka o narodowości czyli ethnologia, „Szkoła Polska” 1, s. 129-145. Rzewuski S. 1830 Zastosowanie fizjologii do historii, „Pamiętnik Fizycznych, Matematy­ cznych i Statystycznych Umiejętności” 1, s. 334-345, 367-382. Staszic S. 1959 Ród ludzki. Wersja brulionowa po raz pierwszy ogłoszona drukiem według zachowanego rękopisu, t. 1-3, oprać. Z. Daszkowski, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stattler W.K. 1849 Myśli względem podniesienia sztuk pięknych w kraju, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego” 1, s. 125­ -140. Stocking G.W. 1968 On the Limits o f „Presentism” and „Historicism” in the Historiography o f the Behavioral Sciences, w: G.W. Stocking (ed.), Race, Culture and Evo­ lution. Essays in the History o f Anthropology, New York: The University of Chicago Press, s. 1-12. 1995 Delimiting Anthropology: Historical Reflections on theBoundaries o f a Bound­ less Discipline, „Social Research” Winter, http://findaticles.com/ p/articles/ mi m2267/is n4 v62/ai 18229219. �Studia nad literaturą ludową, etnografia, etnologia, antropologia 219 Tokarev S.A. 1966 Istoria russkoj etnografii (Dooktabr śkijperiod), Moskva: Nauka. Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych. Wielkie opowieści, Kraków: Universitas. Vermeulen H.F. 1995 Origins and Institutionalization o f Ethnography and Ethnology in Europe and the USA, 1771-1845, w: H.F. Vermeulen, A. A. Rolda (eds.), Fieldwork and Footnotes. Studies in the History o f European Anthropology, London and New York: Routledge, s. 39-59. 1996 Stowarzyszenia antropologiczne, etnologiczne i etnograficzne. Spojrzenie porównawcze, przeł. Z. Jasiewicz, „Lud” 80, s. 99-102. Vincenz S. 1997 Eseje i szkice zebrane, t. 1, wybór i wstęp S. Vincenz, Wrocław: Wirydarz. Voget F.W. 1975 A History o f Ethnology, New York: Holt, Rinehart and Winston. W. R [Wacław Przybylski?] 1852 Kilka słów od tłumacza, w: J. J. d ’Omalius d ’ Halloy, O plemionach rodzaju ludzkiego, czyli krótki rys etnografii, Wilno: nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, s. V-XXXVI. Wróblewski M. 2006 Jan Rymarkiewicz - dziewiętnastowieczny humanista, Toruń: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika. Wróblewski T. 1969 Wstęp do etnografii, cz. 1, Etnografia, lud, kultura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zamecki S. 1988 Pojęcie odkrycia naukowego a historia dziedziny nauki, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Zawistowicz-Adamska K. 1966 Wincenty Pol - badacz kultury ludowej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Zbigniew Jasiewicz STUDIES OF FOLK LITERATURE, ETHNOGRAPHY, ETHNOLOGY, AND ANTHROPOLOGY. INTERESTS OF THE EMERGING POLISH ETHNOLOGY/CULTURAL ANTHROPOLOGY IN MID 19™ CENTURY (Summary) The aim of the article is to discuss the importance of mid 19th century (1840-1865) for the development of Polish ethnology and cultural anthropology. On the basis of publica­ tions and archival materials from that time the author presents ethnological/anthropologi­ �220 Zbigniew Jasiewicz cal interests and studies. Using the terms applied at that time, the author identifies studies of folk literature, ethnography, ethnology and anthropology and indicates the subject and problems of those studies. Folk literature was no longer the main object of interest; it was more often connected with a broader scope of folk culture, studied within the framework of ethnography. A concept of ethnology that focused not on the people - a social layer, but on nationalities and peoples - ethnic groups was developed. Ethnology understood in this way comprised ethnography as an empirical science, aimed at collecting materials. The concept of anthropology as a science with the broadest scope, i.e. comprising the human being belonging to both the world of biology and culture was also known. Polish ethnological/anthropological research was pursued on the basis of the kno­ wledge of the achievements of European science, mainly German and French. The con­ ditions connected with the lack of a national state were also important for the directions of studies. Besides, the lack of the national state made establishment of scientific insti­ tutions much more difficult, which, in turn, prevented professionalisation of researchers. Studies pursued in mid 19th c. did not result in the identification of ethnology/cultural anthropology as an independent scientific discipline. Flowever, they created foundations for its emergence at the turn of the 19th c. Key words: ethnography, ethnology, anthropology, cultural anthropology, studies of folk literature, history of Polish ethnology � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6731be9dd216a7a20c2fd1a15e32b37a.pdf b6e1e1f9684e2b7822e99293b9fe7775 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6169 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - globalizacja pogranicze etniczne transgraniczność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5754 Title A name given to the resource Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego / LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.159-172 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rusek, Halina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 HALINA RUSEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji w Cieszynie Uniwersytet Śląski GLO BA LIZA CJA A PO G RA N ICZE PRZYPADEK SZCZEG ÓLN Y ŚLĄ SKA CIESZYŃSKIEGO Rozwinięcie zależności zawartej w tytule niniejszego opracowania nie wy­ maga omówienia ogólnej - wielowątkowej i wielowarstwowej - teorii globali­ zacji ani nawet prezentacji dylematów związanych ze zdefiniowaniem tego ter­ minu. Natomiast dla uzasadnienia tezy, iż globalizacja w warunkach pogranicza jest przypadkiem szczególnym, należy z jednej strony pokusić się o wydobycie, z licznych koncepcji, podstawowych wskaźników globalizacji, zwłaszcza w sfe­ rze społecznej i w kulturze, a z drugiej strony - określić podstawowe wyznacz­ niki pogranicza, ujmowanego w różnych perspektywach i w różnym zakresie. W celu zweryfikowania proponowanych hipotez odwołam się do pogranicza pol­ sko-czeskiego na Śląsku Cieszyńskim, jako dobrze znanego mi przykładu empi­ rycznego1. Globalizacja - jej wymiary i społeczno-kulturowe wskaźniki Poszukując najważniejszych wskaźników czy wyznaczników globalizacji, napotykamy w literaturze naukowej i popularno-naukowej niezwykłe bogactwo koncepcji, teorii, głosów i przyczynków do dyskusji. Wiele z nich można uznać za bardzo przydatne jako kanwa rozważań antropologiczno-socjologicznych, a wśród nich znaczące miejsce zajmuje koncepcja Zygmunta Baumana, do które­ 1Od blisko 30 lat prowadzę badania - autorskie oraz w zespołach badawczych - o profilu antropo­ logicznym i socjologicznym na pograniczu polsko-czeskim, które dotyczą procesów kulturowych i spo­ łecznych dokonujących się po obu stronach granicy: przemian wzorów życia społeczności pogranicza pod wpływem procesów transformacyjnych; wzajemnych odniesień Polaków i Czechów, stereotypów narodowościowych i ich przemian; partnerstwa we współdziałaniu, współpracy transgranicznej; zmiany roli i funkcji granicy; zróżnicowania religijnego; pokoleniowego przekazu wartości, tradycji i wzorów kulturowych oraz społeczno-kulturowego kapitału polskiej społeczności żyjącej na Zaolziu w Repu­ blice Czeskiej. �160 Halina Rusek go poglądów będę odwoływać się szczególnie często. Wziąwszy pod uwagę stu­ dia klasyków globalizacji i badaczy tego procesu z ostatnich lat, zestaw podsta­ wowych, najważniejszych wyznaczników tego procesu może być następujący: - płynna i wielowymiarowa tożsamość, powstała w wyniku słabnięcia siły od­ działywania dziedzictwa społecznego i kulturowego oraz zakłóconego przekazu z pokolenia na pokolenie kulturowych wzorów zachowania; - nieustannie wzrastająca ruchliwość ludzi, którzy w pewien sposób uwolni­ li się ze względnie homogenicznych społeczności, w których wzory kulturowe przechodziły z pokolenia na pokolenie. Tradycyjne drogowskazy, pokazujące do­ kąd zmierzamy, straciły na znaczeniu, a współczesny świat społeczny daje nam niespotykanie szeroki wybór możliwości, kim być, jak tworzyć siebie i budować własną tożsamość. Nie daje nam, niestety, wskazówek, na co powinniśmy się w tych wyborach zdecydować. „Świat nowoczesny zmusza nas do odnajdywania siebie. Jako świadome jednostki ludzkie wciąż tworzymy i odtwarzamy własną tożsamość” (Giddens 2004: 53); - brak poczucia własnego miejsca; bliskie nam miejsca zatracają swoje cha­ rakterystyczne cechy narodowe, regionalne czy lokalne i stają się przestrzenią zhomogenizowaną; - dokonywanie się w tej przestrzeni niespotykanej do tej pory dyfuzji kulturo­ wej i migracji międzykulturowej, przemieszczania się z kultury do kultury i na­ bywanie ich walencji, co powoduje, że możemy mieć niejedną, ale wiele kultur bliskich nam, dobrze znanych, „swoich”. Zygmunt Bauman zauważa, że bez wychodzenia z domu i żadnych zabiegów w tym kierunku można dzisiaj doświadczyć „światowości” i „wykorzenienia”. Sam człowiek nie musi się przemieszczać ani odrobinę, ale przemieszcza się ziemia, na której stoi, to samo czyniąc jego korzeniom. (...) Miejsca zostają ogołocone ze swojej kulturowej i duchowej wartości i siły. Lokalność traci swoją autonomiczną agorę, zdolność usensawiania i wartościowania. Sygnały, wyobrażenia, wzory do naśladowania i idee do wyznawania przybywają z oddali, a ściślej mówiąc znikąd. (...) Choć ludzie nadal mieszkają pod stałymi adresami, źródła, z jakich czerpią informacje, wartości, pragnienia, marzenia (...) sąbez adresu (Bauman 2001: 10); - wolność, różnorodność, pluralizm, brak zaufania do „wielkich projektów”; zgoda na wieloznaczność, lokalność, wielość częściowych perspektyw, zgoda na człowieka wielowymiarowego, złożonego, często wewnętrznie skłóconego ze sobą samym, zdezintegrowanego. To oznacza, że mamy do czynienia z wyraźną sprzecznością między pochwałą różnorodności, szczególnie głośno wyrażaną na Zachodzie, i - z drugiej strony - homogenizacją życia i kultury w wyniku glo­ balizacji; - „koniec geografii”, oznaczający, że odległości nie m ają już większego zna­ czenia, podobnie jak koncepcja granicy w „realnych warunkach” (Bauman 2000: �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 161 18). Kiedy komunikacja wymaga coraz mniej czasu, przestrzeń i jej wyznaczniki przestają się liczyć, „przynajmniej dla tych, którzy swe posunięcia potrafią rea­ lizować z szybkością przepływu informacji przez elektroniczne łącza” (Bauman 2000: 19); - nasilanie się procesu glokalizacji, czyli wzajemnego przenikania tego, co lo­ kalne i co uniwersalne, a także wyrazu ochrony lokalnej tożsamości kulturowej, etnicznej czy religijnej; przeinterpretowywanie treści rodzimej kultury w duchu kultury globalnej. Globalizacja w podstawowych swoich wymiarach: ekonomicznym, politycz­ nym, społecznym i kulturowym ma swoje centra, z których rozprzestrzenia się we wszystkie strony świata i omija tylko nieliczne jego zakątki. Nie wszędzie proces ten dokonuje się wielowymiarowo, w niektóre miejsca, do niektórych społeczeństw, grup i kultur docierają tylko pewne - czasem pojedyncze - jego przejawy. Zatem globalizacja przychodzi z zewnątrz, jej czas nastaje wcześniej w jednych typach społeczeństw i państw, w innych później. Jednak na obrze­ żach tych państw, w regionach nadgranicznych, w przestrzeni usytuowanej przy granicy administracyjnej, zjawiska, które nazwano globalizacją, są naturalną tej przestrzeni cechą, obecną tam w różnym natężeniu, odkąd pogranicza powstały, a więc „od zawsze”. W kulturze, czyli w sposobie życia pograniczy etniczno-kulturowych i państwowych, znajdziemy wszystkie lub prawie wszystkie wyróżnio­ ne wyżej wskaźniki globalizacji, jako immanentne wymiary tej kultury. Pogranicze - definicje, typy Zjawisko pogranicza możemy ujmować w szerszej i węższej perspektywie. Przywykliśmy do kojarzenia pogranicza przede wszystkim z terytorium, jednak o pograniczach możemy mówić również w sensie nie-terytorialnym, psycholo­ gicznym (Kłoskowska 1996) czy kulturowo-symbolicznym, kiedy przestrzeń społeczna, gdzie stykają się grupy etniczno-kulturowe, nie musi wiązać się z historycznymi obszarami zamieszkania tych zbiorowości, bowiem granice i po­ granicza międzygrupowe i międzykulturowe wyznaczane są często symbolicznie (Babiński 1994). Gdybyśmy przyjęli tę szerszą perspektywę, właściwie każde nowoczesne społeczeństwo czy większe miasto można nazwać pograniczem, w którym dochodzi do konfrontacji i współistnienia wzorów różnych grup spo­ łeczno-kulturowych. Ujmując te kwestię z punktu widzenia szerokiego, antro­ pologicznego rozumienia kultury, pozwalającego nazwać j ą po prostu sposobem życia ludzi, możemy mówić o pograniczu jako symbolicznej przestrzeni kontak­ tu międzykulturowego. Dobrym podsumowaniem powyższych rozważań może być stwierdzenie Marii Bobrownickiej, znawczyni Słowiańszczyzny, zawarte we wstępie do książki Pogranicza w centrum Europy. „Pogranicza są wszędzie. Także i w centrum. Jeśli bowiem za pogranicze zwykliśmy uważać tereny niejed­ �162 Halina Rusek nolite pod względem etnicznym, językowym i kulturowym, to musimy stwierdzić, że obszarów jednolitych nie ma i nigdy nie było” (Bobrownicka 2003: 5). Jest to, pospolite dziś, pewnego rodzaju nadużycie terminu „pogranicze”, który w języku polskim ma węższą konotację. Socjologiczne pojęcie pogranicza nawiązuje w pierwszym rzędzie do relacji pomiędzy terytorium a zajm ującąje społecznością. Jak pisze Andrzej Sadowski, którego definicję najczęściej przywołuje się w różnorodnych studiach, pograni­ cze ujmuje się jako obszar, terytorium znajdujące się przy granicy lub daleko od centrum (aspekt przestrzenny); - pogranicze jako usytuowany w przestrzeni kontakt społeczno-kul­ turowy między dwoma lub więcej narodami lub grapami etnicznymi (aspekt spo­ łeczno-kulturowy); - pogranicze jako miejsce kształtowania się nowego człowieka i jego kultury (aspekt osobowościowo-kulturowy) (Sadowski 1995: 13). Z punktu widzenia etnologii czy antropologii pogranicze można zdefiniować jako przestrzeń kontaktu różnych grup ludzkich o odmiennych systemach warto­ ści, tradycjach kulturowych, wzorach zachowania, językach, gwarach bądź dia­ lektach i często wyznaniach. W sytuacji pogranicza szczególnie wyraźnie uwidacznia się problem tożsa­ mości jednostek i grup społecznych, które żyją na styku dwóch lub więcej kul­ tur, w nieustannym kontakcie z „innym”. Pytanie o tożsamość, a więc o to „kim jestem ” i „kim nie jestem ”, szczególnie natrętnie ujawnia się na pograniczach, bowiem pytanie to wyostrza się wszędzie tam, gdzie mamy do czynienia z wyraź­ nie zaznaczonymi różnicami, gdzie „inni” to często „obcy” (którzy w pewnych sytuacjach stają się „swoimi”), gdzie konkurują ze sobą systemy wartości i wzory kulturowe, a często dochodzi nawet do ich konfrontacji. Szczególnym przypadkiem są terytorialne pogranicza między państwami-narodami. Tu granica wyraźnie dzieli, rozdziela dwie części mające swój realny, ale też symboliczny, świadomościowy wymiar. Czasami mówi się, że granica nie dzieli, ale „łączy”, co oznacza, że jest to „dobra” granica, przy której współist­ nienie dwóch sfer przebiega bezkonfliktowo. „Złą” jest taka granica, przy której współistnienie wywołuje konflikty. Granica państwowo-narodowa jest nie tylko granicą państw, narodów i ich kultur, ale także granicą zbiorowych tożsamości, które wchodzą ze sobą w dialog. Jego zakres i intensywność zależą od sztyw­ ności, szczelności czy też stopnia otwartości granicy. Członkowie społeczności żyjących na pograniczu trwale obcują z kulturą częściowo odmienną od własnej, integrują w swojej tożsamości, często bezrefleksyjnie, niejako automatycznie, często poprzez naśladownictwo, wzory tej drugiej kultury, realizując je w co­ dziennym życiu. Ich tożsamość indywidualna i zbiorowa staje się w związku z tym szczególnie wielowymiarowa. Jest to tożsamość negocjowana, konstruo­ wana z bogatego materiału. �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 163 Na pograniczach tworzy się w procesie nieustannego kontaktu międzykultu­ rowego i międzyetnicznego nowy typ kultury - „trzecia” kultura będąca konglo­ meratem wzorów kultur z jednej i drugiej strony granicy. Kultury te wchłaniają „obce” elementy, adaptująje do swoich własnych i restrukturyzują się w wyniku absorpcji nowych elementów. Dochodzi do powstania synkretycznych wzorów kulturowych powstałych z różnorodnych form kultur grup oddziałujących na sie­ bie (Szyfer 2005). Na pograniczach tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura o charakterze synkretycznym, ale także nowa tożsamość jej uczestników i twórców. „Na pograniczach wytwarza się typ człowieka pogranicza o specyficznej świadomości społecznej i toż­ samości jednostkowej. Podziela on życie kulturalne dwóch lub więcej różnych spo­ łeczności. Czasami zmienia przynależność narodową” (Sadowski 1995: 46). Ludzie pogranicza i ich złożona tożsamość Człowiek pogranicza jest często rozdarty wewnętrznie. Niejednokrotnie nie potrafi dokonać wyboru pomiędzy różnymi sposobami życia, ale najczęściej na­ bywa umiejętności swobodnego poruszania się w dwóch lub więcej kulturach, wybierania z nich różnych elementów do konstruowania swojej tożsamości. Walencja kulturowa ludzi pogranicza, czyli ich poczucie szczególnej bliskości z kulturą narodową i łatwość posługiwania się jej treściami i wzorami zarówno w życiu codziennym, jak i sytuacjach wyjątkowych (Kłoskowska 1999), staje się podwójna, a nawet ich tożsamość narodowa nie jest jednorodna. Dotyczy to zwłaszcza członków mniejszości etnicznych i narodowych, a także emigrantów. Członkowie tych społeczności w największym stopniu dotknięci są „syndromem emigranta”, o którym pisze Bronisław Swiderski, zauważając, że pojawia się on bez względu na to, czy są oni rzeczywiście emigrantami, czy też stali się mniej­ szością w wyniku działań administracyjnych, tak jak polskie mniejszości za po­ łudniową i wschodnią granicą. Tacy ludzie, mówiąc metaforycznie, zawsze żyją na granicy, zawsze dla kogoś stają się obcymi i wystawionymi na obcość innych. W kraju zamieszkania taki człowiek jest dla większości obcym, a w kraju m a­ cierzystym, jeśli nawet nie jest obcym, to co najmniej „nieco innym” (Swiderski 2002). Zatem na fali otwierania się świata i nastania czasu płynnych tożsamości, pojawił się jakiś „trzeci” człowiek obdarzony „trzecią” tożsamością - niejedno­ rodną, złożoną, ukształtowaną przez dwie strony jakiejś granicy. Jest to człowiek współczesnego świata, swobodnie poruszający się w różnych kulturach i spraw­ nie przenoszący się z kultury do kultury. „Trzecia” tożsamość przestaje być atry­ butem tylko ludzi żyjących blisko jakiejś konkretnej granicy, a świat, a już na pewno Europa, staje się wielkim, permanentnym pograniczem. Zygmunt Bauman, stwierdzając, że dzisiaj wszyscy jesteśm y w ruchu, doda­ je, że współczesny świat zaludniają turyści i włóczędzy. Pierwsi podróżują dla �164 Halina Rusek przyjemności lub w interesach, stająsię wędrowcami, bo tak chcą lub uw ażająto za najrozsądniejszą strategię życiową, albo też robią to dla przyjemności. Jednak niektórzy wędrowcy nie są zadowoleni z tego, że są w ciągłym ruchu lub woleli­ by zmierzać w inne miejsce niż to, do którego idą. Są w drodze, ponieważ „pozo­ stanie w domu” wydaje się na dłuższą metę niewykonalne, a gdziekolwiek by się zatrzymali, nigdzie nie są mile widzianymi gośćmi. Są włóczęgami, którzy w ie­ dzą, że, niezależnie od własnych chęci, nigdzie nie pozostaną dłużej. Podróżują, bo nie m ają innego sensownego wyboru (Bauman 2000). Czyż owi wędrowcy - po części turyści, po części włóczędzy - nie przypominają ludzi obdarzonych „trzecią tożsamością”? Ludzi pogranicza, którzy niejednokrotnie nigdzie nie są „u siebie”? Opisane wyżej zjawiska i procesy można pomieścić w jednej, szerokiej kate­ gorii pojęciowej: transgraniczność, rozumianej tu szeroko jako wszelkie kom u­ nikowanie międzynarodowe, komunikowanie między różnymi krajami i naroda­ mi, ale też kulturami ponad ich granicami. Działania transgraniczne znajdziemy w sposobie życia społeczności wszystkich polskich pograniczy, także na podzie­ lonym granicą polsko-czeską Śląsku Cieszyńskim, który ze względu na swoją heterogeniczność etniczną i kulturową, w tym szczególnie zaznaczoną różnorod­ ność religijną, jest znakomitym laboratorium do obserwacji wszelkich zjawisk o charakterze transgranicznym. Śląsk Cieszyński jako pogranicze etniczno-kulturowe Śląsk Cieszyński od ponad osiemdziesięciu lat położony jest w dwóch sąsia­ dujących ze sobą państwach - Polsce i Republice Czeskiej. Do ziemi cieszyń­ skiej dobrze przystaje przymiotnik „wielokulturowa”, bowiem jest ona i zawsze była położona na styku kultur i ukształtowana pod wpływem kultury polskiej, czeskiej, niemieckiej, austriackiej, częściowo także słowackiej i żydowskiej. Śląsk Cieszyński w przeszłości przechodził z rąk do rąk, co wyraźnie zazna­ cza się w jego współczesnym wizerunku społecznym i kulturowym. Od 1920 roku mieszkańcy tego regionu żyją przy granicy państwowej, którą wyznaczono w oparciu o międzynarodową umowę, a nie wolę autochtonów. Podział Śląska Cieszyńskiego pomiędzy Polskę i Czechosłowację nie zadowolił, jak twierdzą historycy, żadnej ze stron, natomiast zaważył negatywnie na stosunkach polsko­ -czeskich. Są one trudne do dziś, bowiem wyznaczająje dawne animozje, preten­ sje o niesprawiedliwy podział regionu i powstałe na tej bazie konflikty. Do dzisiaj tak zwana kwestia zaolziańska budzi emocje, a chodzi tu o teren położony po cze­ skiej stronie granicy, nazywany od lat 20. ubiegłego wieku Zaolziem, zamieszka­ ły po podziale przez około 100 tys. Polaków, z których obecnie pozostało mniej niż połowa - 40 tys. Po pierwszej wojnie światowej Polacy zarzucali Czechom prowadzenie wobec Polaków zaolziańskich restryktywnej polityki asymilacyj- �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 165 nej, Czesi z kolei mieli pretensje do Polski o ostrąrepolonizację Zaolzia w 1938 roku, kiedy region ten na rok powrócił do państwa polskiego. Do tej pory starsi mieszkańcy ziemi cieszyńskiej, a przede wszystkim Polacy z Zaolzia, m ają w pa­ mięci ten układ stosunków polsko-czeskich z przeszłości, co spowodowało, że ukształtowały się i wzmocniły wzajemne negatywne stereotypy narodowościo­ we, przekazywane w dodatku z pokolenia na pokolenie. Świadczą o tym wyniki prowadzonych w ostatnim dwudziestoleciu badań nad tymi zagadnieniami. Przez długie lata granica polsko-czeska była zamknięta, dosyć szczelna, co powodo­ wało, że dwie jej strony były dla siebie dalekie i obce, choć niegdyś stanowiły jednolity kulturowo, wyraźnie różniący się od innych region. Dokonanie się procesu nazywanego w Polsce transformacją ustrojową, a w Czechach aksamitną rewolucją, przyniosło otwarcie granicy, co zmieniło, choć nie od razu i nie całkowicie, charakter polsko-czeskiego sąsiedztwa. Dzisiaj mieszkańcy tego pogranicza poszukują w dziejach swojego regionu argumentów potwierdzających wspólnotę, a nie odrębność jego sztucznie utworzonych dwóch części. Apogeum rozkwitu Cieszyna, nazywanego wówczas „Małym Wiedniem”, przypada na przełom XIX i XX wieku. Miasto stanowiło w tamtych czasach nowoczesny ośrodek urbanistyczny, centrum handlu, przemysłu, komunikacji, a także kultury i oświaty. W sposobie życia mieszkańcy Cieszyna wzorowali się na naddunajskiej stolicy, co stało się szczególnie widoczne w wystroju kamienic w rynku, w duchu wiedeńskiej secesji. Przed pierwszą w ojną światową Cieszyn był stolicą bogatego, cywilizacyjnie dobrze rozwiniętego Śląska Cieszyńskiego. Miasto pełniło znaczącą rolę pośrednika w handlu pomiędzy Galicją, pruskim Śląskiem i Austro-Węgrami. Śląsk Cieszyński odróżniał się od reszty polskich ziem - miał swoją specyfikę ekonomiczną, społeczną i kulturową. Na Górnym Śląsku do dzisiaj mieszkańcy Śląska Cieszyńskiego nazywani bywają„cesarokam i”. Są też postrzegani jako wyjątkowo aktywni, zaradni, dobrze zorganizowani we wspólnym działaniu. Historycy upatrują wpływ na takie zachowania i posta­ wy Cieszyniaków w nowoczesnej kulturze organizacyjnej Habsburgów, a także przywołują tezy Maxa Webera o związkach kapitalizmu i protestantyzmu. Śląsk Cieszyński już od XVI wieku jest regionem silnych wpływów religii protestan­ ckiej, co znajduje wyraz w liczbach: 60 tys. mieszkańców tego regionu, czy­ li 40% ogółu, stanowią protestanci, przede wszystkim wyznania ewangelicko­ -augsburskiego. W niektórych miejscowościach ewangelicy stanowią większość mieszkańców: w Cisownicy (92%), Bażanowicach (80%), Goleszowie (75%) i Wiśle (60%). Od wieków ewangelicy wywierają silny wpływ na życie społecz­ ne regionu, a ich obecność na ziemi cieszyńskiej powoduje, że nieustannie toczy się tu dialog międzyreligijny. Zanim zrodziła się idea ekumenizmu prowadzo­ nego przez Kościoły, mieszkańcy wypracowali sobie własne wzory współżycia, które m ają zdecydowanie charakter ekumeniczny, zapewniają spokojne współży­ cie katolików i ewangelików, a także członków innych wyznań, w dużej liczbie obecnych na ziemi cieszyńskiej po obu stronach granicy (Budniak 2002). Ten �166 Halina Rusek aspekt kultury pogranicza polsko-czeskiego nie może być pominięty przy doko­ nywaniu charakterystyki tego regionu w kontekście procesów globalizacyjnych - wszak porozumienie religijne i ekumeniczny dialog międzyreligijny uznawane są za cechy dotkniętej globalizacją współczesnej kultury Zachodu. Dzisiaj Śląsk Cieszyński ma dwie, osłabione przez podział, nieformalne sto­ lice: Cieszyn po polskiej stronie granicy i Czeski Cieszyn po stronie czeskiej. Miasta te łączą cztery mosty, spośród których dwa znajdują się w centrum miast: starszy Most Wolności oraz nowszy - Most Przyjaźni. Przez długie lata mosty te łączyły obydwa brzegi Olzy tylko fizycznie, formalnie, a o przyjaźni zawartej w nazwie drugiego mostu trudno było mówić. Przeobrażenia polityczne z końca lat 80. nie spowodowały, że mieszkańcy obu stron nagle stali się sobie bliscy. We wzajemnych relacjach nadal dominował dystans i rezerwa, choć to wzajemne ne­ gatywne nastawienie szybko zaczęło ulegać zmianie. Przyczynił się do tego wol­ ny rynek i jego skutki w postaci wzmożonego ruchu na przejściach granicznych, korków komunikacyjnych, kłopotów z parkingami, handlu ulicznego i rozmaitych konfliktów o porządek. Mieszkańców i władze administracyjne obu stron granicy połączyły kłopoty, które zmuszały do działania, w tym do współpracy. Obecnie współpraca transgraniczna na Śląsku Cieszyńskim ma szeroki wymiar i nieustannie pogłębia się, jak na wszystkich pograniczach europejskich. Współcześnie Cieszyn i Czeski Cieszyn są oficjalnymi i nieoficjalnymi partnerami współpracy, współ­ tworzącymi Euroregion „Śląsk Cieszyński”. Wyraźnie staje się widoczne to, że oba miasta, jak i cały region, próbują w ten sposób przezwyciężyć ciążącą na nim przeszłość. Współczesne przemiany polsko-czeskiego sąsiedztwa W ostatnich kilkunastu latach dokonuje się zmiana charakteru polsko-cze­ skiego sąsiedztwa, co potwierdzają wyniki badań empirycznych, prowadzonych przez naukowców z obu stron granicy, ale także przez największe polskie ośrodki badania opinii publicznej. Rezultaty badań prowadzonych przez Centrum Ba­ dania Opinii Społecznej pokazują dokonujące się od końca lat 90. przemiany stosunku Polaków do innych narodowości i grup etnicznych, w tym do Czechów. Można je traktować jako dobrą ilustrację przedstawionej wyżej tezy2. Sondaż stosunku Polaków do innych nacji, z 1997 roku3, wskazuje, że Czesi uplasowali się na skali sympatii Polaków na ósmym miejscu. Pierwsze miejsca 2 Cytowane w niniejszym fragmencie wyniki badań, przeprowadzane na reprezentatywnej próbie liczącej około 1000 respondentów, prezentowane są na stronach internetowych Centrum Badania Opinii Publicznej: www.cbos.pl/PL/publikacje/raporty. 3 S to su n e k n a szeg o sp o łe czeń stw a do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos. pl/PL/publikacje/raporty_l997.php (12.07.2007). �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 167 zajmowali tradycyjnie przedstawiciele zamożnych, „zachodnich” państw: Ame­ rykanie, Włosi, Francuzi i Anglicy. Badania pokazały, że pod koniec lat 90. Po­ lacy żywili do Czechów częściej sympatię (41%) niż niechęć (22%). Duża grupa badanych (31%) deklarowała wobec tej nacji obojętność. Czesi byli wówczas najlepiej oceniani spośród naszych sąsiadów, nieco gorsze oceny otrzymali Sło­ wacy, Niemcy i Litwini. W 2000 roku badania o podobnym profilu podjęto nie tylko w Polsce, ale tak­ że w krajach sąsiednich4. Sympatie Polaków pozostały prawie takie same - Cze­ si zajęli siódme miejsce wśród narodów darzonych sympatią. Natomiast Czesi umieścili Polaków na skali swoich sympatii na 12. miejscu. Najbardziej lubią oni Słowaków, następnie mieszkańców krajów wysoko rozwiniętych, łącznie z Japo­ nią, Węgrów, Chorwatów i wreszcie Polaków. Czechów i Polaków, jak wynika z badań, łączył brak sympatii do tych, którzy żyją na wschód od nas; stosunek do nich był gorszy aniżeli stosunek do Niemców żyjących na Węgrzech i Litwie. Rok później preferencje Polaków zmieniły się nieznacznie. Nieco zmniejszy­ ła się nasza sympatia do mieszkańców bogatych krajów - staliśmy się wobec nich bardziej niechętni, ale przede wszystkim obojętni, wzrosła za to sympatia do mieszkańców wschodniej Europy. Natomiast Czesi pozostali na siódmym m iej­ scu. Badania z 2000 roku obaliły dosyć mocno utrwalony stereotyp o szczególnej sympatii Polaków do Węgrów i raczej niechętnym stosunku do Czechów - oby­ dwa narody równie często spotykały się z sympatią (Węgrzy 47% i Czesi 47%) i równie rzadko z niechęcią (i Węgrzy, i Czesi uzyskali po 15% wyborów). Wyniki badań z kolejnych lat potwierdzają hipotezę o poprawie stosunków polsko-czeskich, co widoczne jest w zmianie wzajemnego nastawienia do sie­ bie tych nacji. W 2003 roku wśród narodów darzonych przez Polaków sympatią Czesi zajęli już trzecie miejsce - sympatię do nich deklarowało 50% badanych, niechęć 18%, a obojętność 27% (pozostali nie mieli zdania)5. Interesujące są ustalenia, jakie można poczynić na podstawie badań z 2005 roku na temat wy­ obrażeń Polaków o stosunku do nich sąsiednich narodów6. Zaledwie 3% respon­ dentów uważało, że większość sąsiednich krajów jest Polsce niechętna; większość badanych twierdziła, że żyjemy w życzliwym otoczeniu. W śród krajów przyja­ znych pierwsze miejsce zajęła Słowacja (przez 69% badanych uznana za kraj przyjazny), drugie Republika Czeska (z takim samym wynikiem), potem Litwa, Ukraina, Niemcy, Białoruś i Rosja. Sondaż stosunku Polaków do innych naro­ dów z tego samego roku uplasował Czechów na czwartym miejscu. 4 S to su n e k P olaków , C zechów , W ęgrów i L itw in ó w do in n ych narodów , Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009). 5 C zy P o la c y lu b ią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM. POL/2003/K_001_03.PDF (15.09.2009). 6 O p in ie P o la k ó w o sto su n k a c h z są sie d n im i kra ja m i, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos. pl/SPISKOM.POL/2005/K_l 13_05.PDF (15.09.2009). �168 Halina Rusek Kolejne dane o stosunkach polsko-czeskich zawarte są w wynikach badań dystansu społecznego, przeprowadzonych przez CBOS w styczniu 2007 roku7. Polacy odpowiadali na pytanie, czy sprzeciwiliby się małżeństwu dzieci z osoba­ mi różnych narodowości. „Tak” odpowiedzieli badani w stosunku do (kolejno) narodowości: żydowskiej, chińskiej, rosyjskiej, niemieckiej, francuskiej i na szó­ stym miejscu czeskiej. Zaprezentowane badania m ają zasięg ogólnopolski, być może powtórzenie ich lub przeprowadzenie w tym samym czasie w Cieszyńskiem, a więc tuż przy granicy, przyniosłoby częściowo odmienne wyniki. Otwarcie polsko-czeskiej granicy w 1991 roku spowodowało zatem także ot­ wieranie się na siebie nawzajem mieszkańców obu stron granicy, co widać na przykładzie sympatii Polaków. W hierarchii sympatii Czesi zajmują z roku na rok coraz wyższą pozycję. Niechęć Polaków do nich słabnie, a obojętność pozostaje na takim samym poziomie. Na podstawie cytowanych badań, a także obserwacji stosunków Polski z najbliższymi sąsiadami oraz ich charakterystyki dokonywa­ nej przez polskie i czeskie media, daje się zauważyć, iż to nie tylko podobne przemiany polityczno-społeczne z końca lat 80. ubiegłego wieku i otwarcie gra­ nicy zmieniły polsko-czeskie sąsiedztwo. Wydaje się, że wzajemne odniesienia do siebie Czechów i Polaków zmieniło także - od niechęci do sympatii - przy­ stąpienie obu państw do NATO i Unii Europejskiej. Zwłaszcza ten pierwszy akt spowodował, że powstała nie tylko nowa płaszczyzna współdziałania, ale także świadomość przynależności do nowego typu wspólnoty, do której należą tylko wybrani, spełniający określone, dosyć ostre kryteria. Z powyższymi ustaleniami w iążą się wyniki badań przeprowadzonych w 2009 roku wśród młodzieży z Cieszyna i okolicznych miejscowości. Badania te doty­ czyły wielowątkowego problemu: granicy w świadomości młodzieży pogranicza polsko-czeskiego. Jedno z pytań zawartych w ankiecie skierowanej do 200 osób dotyczyło oceny znaczenia granicy w życiu młodzieży. Ponad 17% respondentów stwierdziło, że ma ona dla nich znaczenie, bowiem „dużo Czechów przebywa codziennie w Polsce, szczególnie w dniach targowych”; „można poznać nowych ludzi, inną kulturę”; „ma ona dla mnie znaczenie, bo mieszkam rzut kamieniem od granicy”; „chodzę tam na zakupy, bo niektóre rzeczy są tańsze”. Ale dla 65% badanych granica nie ma żadnego znaczenia i nie m yślą o niej na co dzień. M ó­ w ią na przykład tak: „po prostu traktuję jej przekraczanie jak codzienność”; „jest to dla mnie normalne, chcę iść «na Czechy», wkładam paszport do torby i idę” lub „jestem przyzwyczajony”. Pojawiła się też jednak inna wypowiedź: „moje miasto podzielone jest na pół, w Czechach jest część mojego regionu”. Warto kontynuować tego rodzaju badania i powtarzać je co pewien czas, dla­ tego że ostrość granicy wyraźnie łagodnieje, co także zaciera jej ostre kontu­ 7P rze ja w y d y sta n su sp o łe czn eg o w obec in n ych n a ro d ó w i religii, Komunikat z badań CBOS, http:// www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009). �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 169 ry w świadomości ludzi przy niej żyjących. Rodzi się pytanie, czy i jak zmieni się postrzeganie granicy wtedy, kiedy więcej czasu upłynie od wstąpienia Polski i Czech do strefy Schengen. Czy podzielony Śląsk Cieszyński stanie się bardziej jednolity kulturowo, a jego mieszkańcy zapomną kiedyś o granicy? Nie wyda­ je się to całkowicie możliwe, ale niewątpliwie jesteśm y świadkami gwałtownej zmiany funkcji granicy, od wyraźnego dzielenia do łączenia jakichś części. Gra­ nica jako pomost? - to interesujące wyzwanie dla socjologów i antropologów. Czy pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych są przypadkiem szcze­ gólnym? Sądzić należy, że tak, bowiem te zjawiska, które objęto pojem ną nazwą „globalizacja”, na pograniczach występowały zawsze. Dlatego też zrozumienie istoty procesów przebiegających na pograniczu pozwala na pełniejsze zdefinio­ wanie globalizacji i pokrewnych jej zjawisk. Przemiany pogranicza w kontekście procesów globalizacyjnych. Konkluzje Przypatrując się pograniczom polskim i innym, podobnym pograniczom eu­ ropejskim, daje się zauważyć - o czym pisałam na początku - ich wielką ruchli­ wość, nieustanne przemieszczanie się ludzi. Tu wszyscy są w ruchu, bowiem nieustannie dochodzi do transgresji, czyli przekraczania różnorodnych granic. Warto w tym miejscu odwołać się do psychologicznej interpretacji tego zjawiska, reprezentowanej w polskiej literaturze przez Józefa Kozieleckiego. W myśl tej koncepcji człowiek z natury myśli i działa transgresyjnie, co oznacza, że przekra­ cza jakieś dotychczasowe granice: materialne, symboliczne, społeczne, rozszerza sferę własnej działalności i wychodzi poza to, kim jest i co posiada (Kozielecki 1997). Na pograniczach mamy do czynienia nie tylko z dosłownym prze­ kraczaniem granicy administracyjnej - co zależy od stopnia jej przepuszczalno­ ści, otwartości - ale także z przekraczaniem granic kulturowych. Tu transgresja oznacza wyjście poza własną kulturę i własne dziedzictwo kulturowe; oznacza gotowość do przebudowania uznawanych i realizowanych przez siebie wzorów kulturowych z wykorzystaniem materiału dostarczanego przez „drugą” stronę, tych „innych”, często „obcych”. Ludzie pogranicza nie tylko wykazują nieustan­ n ą gotowość do podjęcia zachowań transgresyjnych, ale często zmuszają ich do tego różne sytuacje. Niektóre role społeczne pełnione przez mieszkańców regio­ nów przygranicznych zasadzają się na kontaktach z „innymi”, „obcymi”, a ich realizacja często wymaga otwarcia się na tych „innych” czy „obcych”, poznania i przejęcia ich sposobu myślenia i działania. Kultury różnych grup zamieszku­ jących pogranicza są „programowo” otwarte, gotowe do integracji i pewnego rodzaju solidarności międzykulturowej, bowiem tylko w taki sposób ich nosicie­ le m ogą w swojej tożsamości zintegrować to, co obce i zrealizować swoje cele i aspiracje życiowe. Ci „inni” to nie tylko mieszkańcy drugiej strony granicy, �Halina Rusek 170 ale także liczni przybysze z innych regionów, chcący przekroczyć granicę lub załatwić na pograniczu różnorodne interesy. Granice stają się coraz bardziej ot­ warte - je d n e bardziej, drugie mniej, co powoduje, że codzienne przekraczanie ich przez mieszkańców rejonów przygranicznych jest charakterystycznym rysem takich regionów. Zwłaszcza młode pokolenie za rzecz normalną uważa poszuki­ wanie pracy, mieszkania czy partnerów do działalności gospodarczej po drugiej stronie granicy. Zawieranie małżeństw mieszanych narodowościowo lub etnicz­ nie także nie budzi już sprzeciwów. Ale mamy do czynienia z innymi jeszcze zachowaniami transgresyjnymi - przekraczaniem administracyjnej, państwowej granicy ponad jej realnym wymiarem poprzez środki komunikacji masowej z In­ ternetem na czele. Świat po drugiej stronie granicy, choćby była ona w małym stopniu przepuszczalna, staje się światem bliskim, dostępnym na wyciągnięcie ręki, oswojonym, podobnym często do naszego świata. Natomiast w warunkach społeczeństwa przedinformacyjnego świat za zamkniętą granicą, a taki charakter miały do początku lat 90. ubiegłego wieku granice Polski i innych krajów regionu Europy Środkowo-Wschodniej, był daleki, obcy, nieznany. Słowa kluczowe: globalizacja, pogranicze etniczne, tożsamość, transgraniczność, kon­ takty interetniczne LITERATURA Babiński G. 1994 Pogranicze etniczne, pogranicze religijne. Modele wychowania dla plu­ ralizmu, „Przegląd Religioznawczy” 3, s. 31-41. Bauman Z. 2000 Globalizacja. I co z tego dla ludzi wynika, przeł. E. Klekot, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. 2001 Tożsamość - jaka była, jest i po co?, w: A. Jawłowska (red.), Wokół pro­ blemów tożsamości, Warszawa: Wyd. LTW, s. 3-26. Bobrownicka M. 2003 Pogranicza w centrum Europy, Kraków: Wydawnictwo Slavica. Budniak J. 2002 Ekumenizm jutra na przykładzie Śląska Cieszyńskiego, Katowice: Wydaw­ nictwo Uniwersytetu Śląskiego. Giddens A. 2004 Socjologia, przeł. A. Szulżycka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. 1999 Kultura, w: W. Kwaśniewicz i in. (red.), Encyklopedia socjologii, t. 2, K-N, Warszawa: Oficyna Naukowa, s. 99-110. �Globalizacja a pogranicze - przypadek szczególny Śląska Cieszyńskiego 171 Kozielecki J. 1997 Transgresja i kultura, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie „Żak”. Sadowski A. 1995 Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Białystok: Wy­ dawnictwo Trans Humana. Szyfer A. 2005 Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, Poznań: Wy­ dawnictwo Wyższej Szkoły Nauk Humanistycznych i Dziennikarstwa. Swiderski B. 2002 Siderki, Sverderszi, Swederki albo odpowiedź zaczepionego, „ResPublica Nowa” 11, s. 73-77. Źródła internetowe: Czy Polacy lubią inne narody? Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM .POL/2003/K001_03.PDF (15.09.2009). Opinie Polaków o stosunkach z sąsiednimi krajami, Komunikat z badań CBOS, http:// www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2005/K_113_05.PDF ( 15.09.2009). Przejawy dystansu społecznego wobec innych narodów i religii, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2007/K_003_07.PDF (15.09.2009). Stosunek Polaków, Czechów, Węgrów i Litwinów do innych narodów, Komunikat z badań CBOS, http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2000/K_165_00.PDF (15.09.2009). Stosunek naszego społeczeństwa do innych nacji, Komunikat z badań CBOS, http://www. cbos.pl/PL/publikacje/raporty_1997.php ( 12.07.2007). Halina Rusek GLOBALISATION AND BORDERLAND - THE SPECIAL CASE OF CIESZYN SILESIA (Summary) Globalisation under the conditions of the ethnocultural borderland assumes a special form. The article illustrates the problem using Cieszyn Silesia, i.e. the Polish and Czech borderland as an example. In this territory the problem of identity of individuals and so­ cial groups, who live on the border of many cultures, in constant contact with the „other”, is particularly evident. An intensive exchange process of cultural elements in the course of constant and direct contacts is also characteristic. In this way a specific transborder atmosphere is created, with various cultural, social and economic contacts over the poli­ tical borders of the neighbouring states. Cultural syncretism of the inhabitants of such an area and the ability to freely move in both cultural spaces is one of the features of these transborder relations. A change of attitudes, including the shortening of the ethnic distan- �172 Halina Rusek ce between both neighbouring national groups, is the result of the „open border” after the accession of Poland and the Czech Republic to the European Union. These phenomena have been favoured by the continuous local border traffic, which leads to transgressive behaviour, i.e. transgressing many existing ethnic, cultural and social barriers. Against this background the author presents a new function of the Polish-Czech border as an im­ portant factor linking rather than dividing people. Key words: globalisation, ethnic borderland, identity, transborder relations, interethnic contacts � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da2f839013590c8d602ebe5517367018.pdf 72d1cbb722a697935aa535c7d3a3b46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6174 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kirgizja małżeństwo porwania kobiet Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5759 Title A name given to the resource Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.263-284 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mroczkowska, Joanna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 JOANNA MROCZKOWSKA Instytut Badań Interdyscyplinarnych Artes Liberales Uniwersytet Warszawski KIRG ISKIE M AŁŻEŃSTW A PRZEZ PORW ANIE DO ŚW IA D C ZEN IE CZASU, KO LEK TY W N O ŚC I I PRZEM OCY Wprowadzenie Turysta czy podróżnik, planując podróż do danego kraju, sięga przeważnie po przewodniki i zapoznaje się z podstawowymi informacjami na stronach inter­ netowych. Jeśli zamierza odwiedzić Kirgistan1, napotka zdjęcia gór i opisy ko­ czowniczych tradycji tego kraju. Przewodniki zachęcają do pobytu w jurcie czy do odbycia górskich wędrówek. Możemy przeczytać informacje o burzliwych wydarzeniach politycznych, niedawnych rewolucjach i rodowych układach. Wśród tych wstępnych wiadomości, które prezentuje się potencjalnemu turyście, są i wzmianki o pewnym zwyczaju przedstawianym diametralnie różnie: jako ginąca lub odradzająca się tradycja. Jest to - spotykany również w Kazachstanie, Uzbekistanie, a w nieco odmiennej formie także w Chinach - zwyczaj porywania kobiet. Udokumentował go Peter Lom w filmie Ala Kachuu: Bride Kidnapping12, wyświetlanym między innymi w programie Discovery, pokazywanym też w Pol­ sce podczas przeglądu filmowego Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka „Prawa człowieka w filmie”. Stąd właśnie dowiedziałam się o tym zjawisku i o jego złożoności. Porywanie kobiet w Kirgistanie służy zdobyciu żony. Zwyczaj ten opisywany jest przez niektórych jako pewna forma obrzędu weselnego czy gry, przez innych jako dramat kobiety, przejaw przemocy łamiącej prawa człowieka. Charaktery­ styczne jest natomiast to, że Kirgizi m ówią o nim jako o „tradycji” czy „oby­ czaju”. Współczesne kirgiskie media niejednokrotnie opisują porwania, które są skądinąd, przynajmniej oficjalnie, potępiane i penalizowane przez państwo. W niniejszym artykule analizuję pewne aspekty tego kontrowersyjnego zwy­ czaju. Jest on niezwykły ze względu na częstość występowania; ponadto praktyka ta, choć oceniana negatywnie przez dużą część kobiet, w skali społecznej należy 1 W latach 60. XIX w. tereny dzisiejszego Kirgistanu dostały się pod wpływy, a następnie pano­ wanie rosyjskie, a po rewolucji październikowej weszły w skład Związku Radzieckiego. W 1991 roku Republika Kirgiska uzyskała niepodległość. 2 Tytuł oznacza, po kirgisku oraz po angielsku, „porwanie panny młodej”. �264 Joanna Mroczkowska do akceptowalnych zachowań prowadzących do zawarcia małżeństwa. Według danych Russella Kleinbacha, około połowa wszystkich kirgiskich małżeństw za­ wierana jest poprzez porwanie. Z tych porwań około dwie trzecie następuje bez zgody dziewczyny (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233). To wszystko spra­ wia, że porwania są zagadnieniem prowokującym wiele pytań. Nie podejmuję się całościowej analizy zjawiska, nie mogę też przedstawić wy­ czerpująco zróżnicowanych okoliczności i uwarunkowań porwań w Kirgistanie3. Staram się natomiast opisać to, co uważam za trzy kluczowe współrzędne porwań: ich aspekt czasowy, kolektywność oraz przemoc. Terenem moich badań, których wyniki są podstawą tego opracowania, była północ Kirgistanu: miejscowości Tałas, Czołpon-ata (położona nad jeziorem Issyk-kul) oraz stolica kraju - Biszkek4. W Republice Kirgiskiej językiem rosyjskim posługuje się do tej pory większa część ludności. Nawet Kirgizi często lepiej niż kirgiskim władają językiem rosyjskim, co pozwoliło mi na przeprowadzenie badań właśnie w tym języku5. Ogólna charakterystyka zjawiska porwań we współczesnym Kirgistanie Terminy używane do opisania porwań Rozmawiając w języku rosyjskim, nigdy nie spotkałam się z określeniem „porwanie” (ros. pohisenie). Słowo to usłyszałam w trakcie moich badań tylko raz - podczas rozmowy z pracownikiem fundacji zajmującej się w alką z porwa­ niami. Użyte ono było wtedy jako kalka z artykułów o prawach kobiet, słowo 3 Z braku miejsca oraz dla zachowania klarowności wywodu ograniczę się tutaj do wymienienia kilku ważnych publikacji dotyczących zjawiska „małżeństw przez porwanie” na tym terenie. Opis tego zwyczaju oparty na przekazach historycznych znaleźć można w pracy klasyka etnografii kirgiskiej, S. Abramzona (1990: 245 i n.). L. Handrahan opisuje zjawisko tak z perspektywy historycznej, jak i współczesnej (Handrahan 2000, 2004). Na szczególną uwagę zasługuje obszerny artykuł C. Werner (2004), poświęcony analogicznemu fenomenowi na sąsiadujących z terenem moich badań obszarach południowego Kazachstanu. 4 Badania prowadziłam w czerwcu i lipcu 2005 r. w ramach stażu naukowego, ufundowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu, związanego z projektem badawczym „Współcześni miesz­ kańcy Kirgistanu”. Możliwe były one również dzięki pomocy Fundacji Universitatis Varsoviensis oraz Koła Naukowego Studentów Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskie­ go. W oparciu o wyniki badań napisałam pod kierunkiem prof. Jerzego S. Wasilewskiego pracę magi­ sterską obronioną w Instytucie Etnologii i Antropologii UW w 2009 r. 5 W czasie rozmów posługiwałam się także ważniejszymi terminami w języku kirgiskim, które odnotowuję w niniejszym artykule. Wszystkie słowa w oryginale zapisywane cyrylicą - czy to rosyj­ skie, czy kirgiskie - transliteruję przy użyciu międzynarodowej normy ISO 9 (http://www.iso.org/ iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=3589). Norma ta została przyjęta jako Polska Norma PN-ISO 9 obowiązująca od 1 lutego 2000 r.: Transliteracja znaków cyrylickich na znaki łacińskie. Języki słowiańskie i niesłowiańskie (zob. http://so.pwn.pl/zasady.php?id=629694). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 265 z języka oficjalnego. W rozmowach z Kirgizami słyszałam raczej eufemizm „kraść” (kraza nevestki, u Kirgizov kradut devuśki itp.). Porwania kobiet nazywa się w języku kirgiskim (kyz) ala kaćuu. Czasownik al- oznacza „brać”, „wziąć”, na przykład algan to dosłownie „wzięty”, „wzięta”, co również oznacza „mąż”, „żona”, a wyrażenie kyz al- - „brać dziewczynę” - pokrewne jest naszemu „brać za żonę”6 (Udahin 1999: 43, 476). W dokładnym tłumaczeniu samo słowo kaćuu to imiesłów i bezokolicznik pochodzący od słowa kac-, które oznacza „uciekaj”, „unikaj” (Udahin 1999: 362). Funkcj onuj ąrów nież wyrażenia takie, j ak alyp kac-, czyli „wziąwszy uciekać” lub ala kaćty kyl, czyli dosłownie „uciec po zabraniu”. Te wyrażenia w słowniku kirgisko-rosyjskim tłumaczone są terminem umykał’, który oznacza „porwać na­ rzeczoną w celu zawarcia małżeństwa”, oraz utasit’, oznaczającym między inny­ mi „porwać”, „zabrać”, „zaciągnąć kogoś siłą”, a potocznie - „wykraść” (Udahin 1999: 361). A zatem wyrażenie ala kaćuu sugeruje: po pierwsze, zabieranie komuś cze­ goś, odebranie własności, po drugie - szybkość i tempo, i po trzecie - oszustwo i spryt. Mówi ono bardzo dużo o znaczeniach przypisywanych porwaniu i jest ważne dla zrozumienia tego fenomenu. Słowo „ukraść”, tak popularne (w języku rosyjskim) dla określenia tego zwyczaju, jest jego uproszczeniem, które zawęża znaczenie do jednego tylko aspektu - odebrania „własności”, czyli dziewczyny, jej rodzicom. Akt uprowadzenia Porwanie służy zawarciu małżeństwa, jego przebieg jest podporządkowa­ ny głównie celowi, którym jest zdobycie żony, tym samym nie zawsze można mówić o pewnej stałej „rytualizacji” tej tradycji. Porwaniem może bowiem być umówione w tym celu spotkanie z dziewczyną i wspólna przejażdżka samocho­ dem do niespodziewających się niczego rodziców przyszłego pana młodego. Może nim być także zaplanowane przez mężczyznę i jego kolegów uprowadzenie dziewczyny, na którą w jego domu czeka już przyszła teściowa, nowa rodzina, a często również mułła (kirg. moldo). Nie można więc mówić o „wersji idealnej” czy też o scenariuszu porwania, można natomiast spróbować opisać najczęściej występujące sposoby uprowadzenia i wyodrębnić pewne najczęściej pojawiają­ ce się elementy. Warto zauważyć, że warstwa znaczeniowa „małżeństwa przez porwanie” jest niejednokrotnie pewnym przeformułowaniem lub zapożyczeniem z o wiele bogatszych znaczeń obrzędu towarzyszącego małżeństwu bez porwania (za zgodą rodziców obydwojga oraz samych młodych). 6 Słowo k yz znaczy: dziewczyna, panna, narzeczona, panna młoda (Udahin 1999: 152, 476). �Joanna Mroczkowska 266 Porwanie, w jego wersji „nieumówionej”, polega na uprowadzeniu dziew­ czyny przez chłopaka - potencjalnego pana młodego. Przeważnie planuje on je wcześniej, najczęściej z kolegami, ale często również z całą rodziną, która sama namawia syna, by wreszcie znalazł sobie żonę. Co interesujące, w wielu przypad­ kach osobą, która najbardziej obstaje przy porwaniu, jest matka chłopca, która sama w przeszłości mogła być ofiarą porwania. Zazwyczaj inicjatorem jest rodzina, bardzo rzadko chłopak. I przede wszystkim, zazwyczaj matka. Bo matce zależy, żeby jej obowiązki wykonywała synowa (N.A., kob., ok. 351., Biszkek). W samym akcie uprowadzenia mężczyźnie pom agają najczęściej jego kole­ dzy, rzadziej krewni, a jeszcze rzadziej krewne lub koleżanki. Nie wypada, aby mężczyzna już żonaty uczestniczył w tym przedsięwzięciu; jest to raczej sprawa kawalerów. Chociaż zazwyczaj w porwaniu nie biorą udziału dziewczęta, chło­ pak nieraz zabiera swoją kuzynkę czy koleżankę, by podkreślić, że ma dobre, poważne zamiary, by zmniejszyć strach swej „narzeczonej” lub po prostu - „by było jej raźniej”. Opowiadano mi również o przypadkach, gdy koleżanka (pory­ wacza lub dziewczyny) pomagała w uprowadzeniu, oszukując potencjalną pannę młodą, na przykład prosząc ją, by wyszła na chwilę na ulicę. W ogólnym zarysie porwania opisywane były przez moich rozmówców na­ stępująco: Dziewczyna zostaje porwana najczęściej z ulicy, gdy wraca ze szko­ ły, z zajęć na uczelni albo z pracy. Na ulicy podchodzi do niej kilku młodych mężczyzn i siłą wciąga do samochodu, którym przyjechali. Równie częste bywa oszukanie dziewczyny, na przykład propozycją podwiezienia lub umówieniem się z nią na wspólne odwiedziny u znajomych, które faktycznie okazują się po­ rwaniem. Do uprowadzenia wykorzystuje się samochód chłopaka lub jego kole­ gi, ale nierzadko wynajmuje się w tym celu taksówkę. Należy dodać, że bardzo często porwanie dokonywane jest pod wpływem alkoholu, co jednak nie oznacza, że w takim stanie podejmowana była o nim decyzja. W domu porywacza Dziewczynę zawozi się do domu rodziców chłopaka lub jego krewnych. Tam zazwyczaj oczekuje na nią jego rodzina. Krewne porywacza przekonują dziewczynę, by zgodziła się zostać jego żoną, a kandydatka na teściową próbuje nałożyć jej na głowę białą chustkę, która jest znakiem zgody na małżeństwo. O dziewczynie, która pogodzi się z losem i po­ stanowi zostać w domu porywającego, mówi się: „dała sobie założyć chustkę” (Udahin 1999: 261). Do domu przyszłego męża dziewczyna powinna wejść już w chustce - w praktyce jednak bardzo często dopiero w domu udaje się nakłonić �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 267 dziewczynę do jej założenia. Kolor chustki ma oznaczać czystość dziewczyny, sama chustka znamionuje natomiast kobietę zamężną, ale nie tylko - jest bo­ wiem również symbolem szacunku, jaki młodzi obowiązani są okazywać star­ szym. Nierzadko można zaobserwować w miejscach publicznych dwie kobiety - teściową i synową - z których tylko młodsza nosi chustkę. Nałożenie chustki oznacza więc również zgodę dziewczyny na podporządkowanie się swojej teś­ ciowej i rodzinie. Zanim ona przestąpi próg domu swojego narzeczonego, powinna wyjść z domu teściowa i nałożyć jej chustkę. A potem, zanim panna młoda wejdzie jeszcze, teś­ ciowa wynosi takie topione masło - obowiązkowo tym topionym masłem częstuje swojąprzyszłą synową. To znak tego, żeby życie było jak masło. Jak masło dobre. Tak, koniecznie częstuje teściowa tę przyszłą synową topionym masłem i zakłada jej białą chustkę, właśnie żeby życie było u nich białe, żeby wszystko było w po­ rządku (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Każda kobieta kirgiska ma w domu dziesiątki chustek; jest to najbardziej popularny prezent, jaki można kobiecie podarować przy każdej właściwie oka­ zji7. Jedna z moich rozmówczyń opowiedziała mi, jak ą przywiązuje się do nich wagę: Babcie, wiesz, ile mają chustek?! I 100 mogą mieć! Jak starsze babcie umierają, to w jurcie się te wszystkie chusty kładzie. Jak ma córki, to im się część daje, po 10 może. A tak to pozostałe się kładzie. Że ona taka była, ta babcia (D.S., kob., ok. 301., Tałas). Wypowiedź ta pokazuje, że chustki stanowią swego rodzaju symboliczną walutę kobiety. Ich ilość świadczy o tym, „jaka to była kobieta”. Tak jak córki dziedziczą po matce pewne cechy charakteru czy umiejętności, tak dziedziczyć m ogą również, po jej śmierci, część tego „kapitału”. Dodać trzeba, że podczas ceremonii ślubnej goście również ofiarowują pannie młodej chustki. Im liczniej­ sza i bardziej wpływowa jest rodzina oraz im więcej osób zaproszonych jest na wesele, tym więcej chustek uzbiera panna młoda. W tym kontekście, nałożenie młodej dziewczynie chustki staje się wyraźnym znakiem jej wejścia do nowej rodziny. Fakt, że chustka nakładana jest właśnie przez kobiety z tej rodziny, świadczy, iż przyjmują one dziewczynę do swego grona. Jest to przejście w zupełnie nowy świat: w świat życia mężatki, w świat innej rodziny i innych kobiet. 7 Chustki noszone przez kobiety w Kirgistanie bardzo przypominają te spotykane dawniej w pol­ skich wsiach - są kolorowe, z cienkiej lub trochę grubszej tkaniny, nieraz z frędzlami, zwykle z nadru­ kowanymi wzorami, często kwiecistymi na czerwonym tle. W sklepach z pamiątkami sprzedaje się je jako typowo kirgiskie. �Joanna Mroczkowska 268 Po nałożeniu chustki porwana dziewczyna zasadniczo powinna zostać już w domu porywacza. Nawet ta, która nie akceptuje zaistniałej sytuacji, ma już małe możliwości jej zmiany. Dlaczego porwane zostają? Porwana dziewczyna, która odejdzie z domu porywacza, przynosi w ielką hań­ bę swojej rodzinie głównie dlatego, że ludzie będą mówić już o niej jako o tej, która „pobyła z mężem”. Jej szanse na powtórne zamążpójście będą mniejsze. Do tej pory zdarzają się przypadki, że rodzina, z której pochodzi porwana, nie przyj­ muje jej do siebie z powrotem. Jest to pierwszy powód, dla którego decydują się one zostać z porywaczem. Kolejny to presja wywierana na dziewczynę przez ro­ dzinę chłopca. Zbierają się wokół niej jego starsze krewne, które zapewniają, że taki jest właśnie los kobiety, że one doświadczyły kiedyś tego samego. Starają się też przekonać j ą do małżeństwa, obiecując, że w tym domu będzie jej dobrze8. „Modelowe” porwanie, według słów moich rozmówców, powinno odbyć się bez ranienia czy krzywdzenia dziewczyny, ale niekoniecznie zupełnie bez uży­ cia siły. Trzeba jednak podkreślić, że dziewczyna powinna przebywać w domu potencjalnego pana młodego wyłącznie w towarzystwie kobiet. Relacjonowane niekiedy przypadki, w których porywający dopuszczali się na dziewczynie gwał­ tu lub okaleczali ją, traktowane są powszechnie jako odstępstwo od normy. Gdy okazuje się, że krewne chłopaka nie zdołają jej przekonać, do działania przystępują najstarsi w domu - przeważnie dziadkowie i babki. Stają lub siadają w progu, m ów ią dziewczynie, że aby wyjść, musi „przejść po nich”. Na progu kładzie się również chleb, by zniechęcić dziewczynę do wyjścia. Kolejną metodą jest grożenie rzuceniem klątwy i ewentualne jej wypowiedzenie, jeśli porwana ucieka. Przeklina się ją, by nigdy nie miała męża, by jej życie było nieszczęśliwe, by wyszła za alkoholika, by jej dzieci urodziły się kalekie lub by była bezpłodna. Przekleństwa te traktowane są bardzo poważnie. Nie odchodzi się więc także ze względu na strach przed możliwymi następstwami. Poniższy cytat pochodzi z rozmowy, którą przeprowadziłam z m ężczyzną przeciwnym porwaniom. Potem przychodzą takie staruszki - stare takie, które mają po dziewięćdziesiąt lat, którym pora już umierać [śmiechy obecnych - J.M.], mówią: „No już, córuś, pój­ dziesz sobie, to źle ci będzie”. To, wiecie, też jest bardzo złe. Ich też nie trzeba słuchać, tych starych ludzi (Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). 8 O tym, że podstawowymi powodami, dla których porwane zostają, są presja rodziny i obawa przed ostracyzmem społecznym, pisali również inni autorzy (Abdulaeva, Arjomand, Tursunov 2004). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 269 Jego wypowiedzi przysłuchiwały się kobiety, jego krewne, i w tym momencie jedna z nich skomentowała słowa mężczyzny: Kirgizka: Tak, my szanujemy. Kirgiz: Po pierwsze szanujemy, a po drugie boimy się, że to jakiś urok [ros. porća - J.M.], że to jakieś przekleństwo, że to jakieś rodowe przekleństwo (matka Ramisbeka, kob., ok. 50 1.; Ramisbek, mężcz., ok. 30 1., Tałas). Mój rozmówca sprowadził dosyć ogólną i abstrakcyjną wypowiedź kobiety do poziomu namacalnych konsekwencji. Nieuszanowanie staruszek prowadzi do wymiernych szkód „rodowego przekleństwa”. Jakie są implikacje potraktowania klątwy rzuconej na odchodzącą dziewczynę właśnie jako przekleństwa rodowe­ go? Oznacza to, że konsekwencje jej czynu ponosi nie tylko ona, ale również ród, do którego w przyszłości wejdzie. Jej mąż może stać się alkoholikiem. Ród męża może być narażony na wygaśnięcie z powodu jej bezpłodności. Ciężar zemsty polega więc na tym, że dziewczyny, na którą nałożono taką klątwę, nikt nie bę­ dzie chciał uczynić swoją żoną. Powyższa wypowiedź jest cenna również dlatego, że pokazuje, iż za klątwą musi stać realne przekonanie stron o jej sile. Ten realny strach przed jej konse­ kwencjami należy uwzględniać, rozpatrując problem porwań. Ale bodaj najważniejszym utrudnieniem dla dziewczyny niechętnej małżeń­ stwu jest ograniczenie czasowe: dziewczyna, która przenocuje w domu pana mło­ dego, uważana jest już przez rodzinę i innych członków społeczności za mężatkę. Nie ma właściwie znaczenia, czy małżeństwo zawarto (w obecności mułły), czy też nie. Dziewczyna taka postrzegana jest jako kobieta, która „była już z mężem”; ucieczka i powrót do domu rodzinnego są wtedy dużo trudniejsze, a przeważnie niemożliwe. Decydujący jest tym samym dzień, w którym odbyło się porwanie. Porwana, która nie zgadza się na małżeństwo, ma faktycznie tylko kilka godzin na opuszczenie domu niedoszłego męża. Oprócz podjęcia próby ucieczki, jedyną jej szansą jest uzyskanie pomocy ze strony własnej rodziny. Wedle przyjętego zwyczaju, rodzina chłopca powinna powiadomić rodziców dziewczyny, że porwano ich córkę. Często czyni to sam chłopak lub jego krewni, którzy odwiedzają dom rodziców dziewczyny i, pokło­ niwszy się jej ojcu, mówią: „Prosimy o wybaczenie, to my ukradliśmy w aszą córkę”. Przywożą aćuulasar, czyli „pieniądze ofiarowane rodzicom dziewczyny dla przebłagania ich gniewu” (K.T., mężcz., 47 1., Bosteri). Przynoszący wiadomość o porwaniu powinni także dostarczyć list od dziew­ czyny, w którym pisze ona, że zgadza się na zawarcie małżeństwa. W praktyce, z jednej strony, często zwyczaj ten jest ignorowany, z drugiej zaś - dziewczyna bywa zmuszana do napisania listu. Członkowie jej rodziny (nie powinni to jed ­ nak być rodzice; najczęściej są to bratowe) m ogą przyjechać do domu „narzeczo­ nego”, by dowiedzieć się, czy dziewczyna wyraża zgodę na zawarcie małżeństwa �270 Joanna Mroczkowska (w przypadku braku listu) lub też czyjej zgoda jest autentyczna (jeśli list nie roz­ wieje wszystkich wątpliwości). Jeżeli rodzina od samego początku jest przeciw­ na małżeństwu, bywa, że, wbrew przyjętemu zwyczajowi, przyjeżdżają właśnie rodzice. W rzeczywistości sytuacja może więc wyglądać różnie. Poniższa relacja jest tego przykładem: Zbiera się grapa ludzi (rodzina), jadą do rodziców porwanej dziewczyny i powia­ damiają ich, że została ona porwana przez ich chłopaka, pytając, co oni o tym sądzą? Matka wpada w histerię, ojciec im grozi, jednym słowem panika, ale ro­ dzice młodego zaczynają namawiać, m ów ią że i tak muszą wydać córkę za mąż, a „nasz chłopak wcale nie jest zły”. Zaczynają ich prosić, wtedy, jak już namówią rodziców, to jedzie rodzina młodej, wszyscy razem do młodego i jak już przyjadą to czasem bywa, że matka przyjeżdża i bije córkę: „Czemu nas zawstydziłaś, zhań­ biłaś, czemu poszłaś za tego chłopaka?!”. Albo pyta córkę: „Czy ty poszłaś sama, dobrowolnie, czy chciałaś?”. Jeśli ona chce, to oni się wszyscy uspokajają. A jeśli ona mówi, że ją tu na siłę przywieźli, a ona nie chce, wtedy oni złoszczą się i jadą z powrotem, zabierając córkę. Ale w 90% dziewczyna zostaje (właściciel hotelu, mężcz., ok. 40 1., Osz). Istotne jest, czy dziewczyna znała porywacza, „chodziła z nim ”, czy też jest on osobą obcą. Ponadto, gdy jest on, zdaniem krewnych, odpowiednią partią dla dziewczyny, często to właśnie oni będą nakłaniać j ą do zgody na zawarcie m ał­ żeństwa. Natomiast jeśli oczywiste jest, że dziewczyna nie trafiła do odpowied­ niej rodziny, jej rodzina stwarza możliwość uniknięcia małżeństwa. Taka sytua­ cja należy jednak do wyjątków. Zadaniem krewnych dziewczyny jest również wynegocjowanie jak najlep­ szych warunków kontraktu małżeńskiego. Są oni jednak w niekorzystnej pozycji, bowiem panna została już porwana i „krach negocjacji”, czyli jej powrót, ozna­ czałby szkodę głównie dla niej i dla jej rodziny. Niemniej rozmowy takie m ają miejsce, a dotyczą one głównie wysokości kałymu (kirg. kalymf. Krewni pana młodego starają się również w inny sposób przekonać rodzinę dziewczyny, na przykład wyrażając zgodę na ukończenie przez nią szkoły czy uczelni. Kolejną przeszkodą bywa to, że rodzinę często informuje się o porwaniu do­ piero wtedy, gdy dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa. Z tej dosyć paradoksalnej sytuacji dziewczęta ratują się, próbując w jakiś sposób powiado­ mić swoją rodzinę, braci czy na przykład narzeczonego. Jak już wspomniałam, większość dziewcząt ostatecznie zostaje. Po pierwsze, ze względu na własnych rodziców, „przez szacunek” do nich, by nie przynieść im 9 9 Kałym to wartości materialne przekazywane rodzicom dziewczyny przez rodziców pana młodego (zob. Szynkiewicz 1987: 275). Pan młody/rodzina pana młodego zobowiązana jest przekazać odpo­ wiednią sumę pieniędzy rodzicom panny młodej. W czasie, kiedy prowadziłam badania, kałym wynosił ok. 5-10 tys. somów (10 somów odpowiadało wtedy wartością 1 złotemu). �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 271 wstydu. W styd i szacunek są tu niezmiernie ważnymi pojęciami. Można mówić wręcz, że życie rodzinne i społeczne jest postrzegane głównie w tych właśnie kategoriach. Pierre Bourdieu pisał, że honor kobiet może podlegać jedynie obronie lub utracie (Bourdieu 2004: 65) - w przypadku Kirgizek może on podlegać tylko utracie. Dziewczyna, która odejdzie, hańbi nie tylko siebie - co istotniejsze, hań­ bi ona swoją rodzinę (a ściślej mówiąc, swoją dawną rodzinę). Przynosi ona rów­ nież wstyd niedoszłemu mężowi i jego rodzinie: Bywa, że dziewczyna sobie poszła. Wszyscy się śmieją z chłopaka, że ona poszła. A do dziewczyny już dragi chłopak nie przyjdzie. Powie: „aa, to ta głupia, co ją wygnali od młodego”. Ma zhańbione imię. Ona traci swoją twarz (D.M., mężcz., 57 1., Tałas). Zauważmy, że z wypowiedzi tej wynika pewna dwuznaczność: z jednej strony ucieczka dziewczyny w pewien sposób ośmiesza „narzeczonego”, z drugiej zaś wśród ludzi i tak tworzy się przekonanie, że to j ą wygnano. Przebieg ceremonii zawarcia małżeństwa Jeżeli dziewczyna wyrazi zgodę na zawarcie małżeństwa, sadza się j ą w osob­ nym pokoju lub w części pokoju oddzielonej od reszty domu białą zasłonką kóśók. Siedzi tam wraz z innymi kobietami na rozesłanych kołdrach, zwanych tóśók, które, jak podkreślają rozmówcy, powinny być nowe. „Wszystko powinno być nowe tego dnia” - to dosyć jednoznaczna symbolika, rzeczy nowe, najlepszej jakości, całkowite i „nienaruszone” powinny przyczynić się do pomyślności tego dnia i „nowej drogi życia”. Narzeczona na głowie ma białą chustkę, którą, jak pisałam wcześniej, przyjęła na znak zgody na małżeństwo. W przypadku nieumówionego porwania, dziew­ czyna ubrana jest najczęściej w zwykłą sukienkę lub też w sukienkę ślubną, która była już w tej rodzinie. Pod kołdry krewni kładą cukierki, „żeby życie było słodkie”. A potem: żeby urodził im się syn, w tej pościeli tarzają małego niemowlaka [płci męskiej - J.M.]. Biorą i przeciągają w tę i z powrotem na tej pościeli. „Żeby wasz pier­ worodny był synem”. To robi teściowa. A potem ona ich zostawia, z tej strony stoją krewni żony, z tej krewni tamtego i wyczekują za zamkniętymi drzwiami. Potem, jak już pośpią. wychodzi mąż. I on swoim wyjściem ogłasza, że wykonał, co do niego należy. I potem wchodzą. Prześcieradło wyciągają krewni męża i mó­ wią: „Siijimciil Wasza córka jest dziewicą”. I obdarowują krewnych prezentami (T., kob., ok. 40 1., Biszkek). �Joanna Mroczkowska 272 Ślub odbywa się przeważnie tego samego lub następnego dnia, a udziela go moldo. Oto jak wygląda: On \moldo - J.M.] bierze duże naczynie, nalewa wody i coś tam zamawia, mod­ litwę mówi i młodzi mówią takie słowa: Tuttum, tuttum, to znaczy: „Zgadzam się wyjść za ciebie za mąż”, „A ty, czy zgadzasz się wziąć ją za żonę?”, „A ja, czy zgadzam się wyjść za mąż za niego?”. No i moldo bierze to, coś tam mówi, jakieś słowa, a siedzą tam młodzi i wszyscy krewni, i teściowa, i teść, a potem tę wodę po kolei... dają panu młodemu, pan młody mówi: Tuttum. Tuttum znaczy „zgadzam się”. Po kirgisku „Zgadzam się z nią ożenić, będę całe życie jej bronił”. Słowo tuttum znaczy „nigdy nie będę jej zdradzać”. Że jestem gotowy się z nią ożenić, że będę całe życie z nią żył, w miłości, w smutku i radości, i bierze tę wodę, i pije. A potem daje się pannie młodej i ona też mówi: Tuttum, i koniecznie powinna tę wodę wypić. A potem to naczynie z wodą jest podawane wszystkim, którzy tam siedzą. I wszyscy po kolei z niego piją. To są świadkowie, że to widzieli, że to miało miejsce (Ajnagul, kob., ok. 50 1., Tałas). Potem odbywa się toj, czyli uczta i poczęstunek, na którym tradycyjnym da­ niem jest beś barmak, potrawa przyrządzana z makaronu oraz gotowanej barani­ ny i flaków. Zwykle nikt tam nie siedzi, wszyscy zaczynają tańczyć. Po tym, jak wszystko się kończy - no, o tej dwunastej, pierwszej, koledzy chłopaka jadą razem z chłopa­ kiem i dziewczyną no - z panem i panną m łodą do nich do domu, biorą chłopaka na ręce i tam, gdzie leżą te tósóki, go wrzucają. To jest jakby obowiązek jego kole­ gów, oni to powinni zrobić (B., mężcz., ok. 25 1., Osz). Tradycyjnie powinno zostać dowiedzione dziewictwo dziewczyny, jej „czy­ stość”. Dlatego też, po nocy poślubnej gościom pokazywano prześcieradło ze śladami krwi, na którym spała młoda para. Prześcieradło to powinny rozłożyć wieczorem bratowe narzeczonej. Róg prześcieradła przyciskają kamieniem, by dziewczyna została w tym domu, „jak i ten kamień został”. To właśnie do tej sytuacji odnosi się przysłowie Taś zatkan zerinde oor, czyli „Raz wyrzucony ka­ mień gdzieś upadnie”. Moje rozmówczynie tak tłumaczyły znaczenie tego przy­ słowia: Ona powinna jak ciężki kamień tutaj zostać. Zostać członkiem tej rodziny. Na całe życie. I synowe koniecznie... Dziewczyna nie powinna wychodzić z domu, swojej cioci, siostry nie powinna odprowadzać. Żegnają się: „No, to my jedziemy, a ty zo­ stań” i biorą brzeg zasłony i przyciskają kamieniem (D.S., kob., ok. 30 1., Tałas). Chociaż obecnie rzadko wystawia się prześcieradła na widok publiczny (częś­ ciej praktykowane jest to na południu kraju), kwestia dziewictwa panny młodej do �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 273 tej pory jest bardzo ważna. W przypadku porwań taka procedura nie zawsze jest możliwa, często po prostu dlatego, że krewne dziewczyny nie zawsze są zapro­ szone. Ceremonia ta bywa więc uproszczona, a czasem wręcz zaniechana. Kiedy jednak tak nie jest, to nawet w przypadku, gdy do ślubu doszło poprzez porwanie nieznajomej, oczekuje się od dziewczyny, że okaże się dziewicą. W przeciwnym razie spoczywa na niej wina i wstyd, a pan młody może unieważnić małżeństwo, odsyłając zhańbioną dziewczynę. Wtedy: „Ty jesteś panną jesteś młoda, to wstyd dla ciebie tak chodzić, nie dziewi­ cą”. I oni ją wyprowadzają do domu. Odprowadzają do domu - przy czym z taką bezczelnością... To przecież oni ukradli! I to ona jest winna. Widzicie, jaką my mamy mentalność! (kob. pochodząca z Oszu, ok. 40 1., Biszkek) Jeśli chłopak podtrzyma jednak chęć pozostania z dziewczyną brak dziewictwa stawia j ą w sytuacji, w której ucieczka od małżeństwa jest o wiele trudniejsza. Właśnie ze względu na to, że nowa rodzina może wygonić pannę m łodą jeśli okaże się, że nie jest dziew icą prześcieradło sprawdzają dwie osoby - po jednej bratowej ze strony dziewczyny i ze strony chłopaka. Potem dopiero ogląda je reszta krewnych, zaczynając od rodziców, a niekiedy również goście. Jeśli dziew­ czyna jest dziew icą bratowa, która miała się nią opiekować i która sprawdzała prześcieradło, dostaje prezent, wspomniany sujunću (kirg. „podarek za przeka­ zanie dobrej nowiny”), za to, że zachowała dziewczynę w stanie niewinności, że jest ona „czysta” i „niezepsuta”. Prezent to zwykle chustka i pieniądze; suma jest symboliczna, około 100-200 somów (ale w wypadku bogatych rodzin może wynosić nawet 5 tys. somów). Oto jak wspomina to jedna z moich rozmówczyń, pochodząca z południa kraju: Na przykład młodsza siostra męża wyszła za mąż. Ja, jako synowa, prowadziłam ją do zamążpójścia... To znaczy - z dwóch stron synowe - z jej strony i z męża strony. I kiedy oni się kładą spać - noc poślubna - to jeśli ona jest dziewicą to nas obdarowująprezentami. (...) To się nazywa sujunću. To znaczy: „Wasza dziewczy­ na jest dziewicą niezepsuta i my się odwdzięczamy”. A jeśli się okaże, że nie jest dziewicą to wie pani - my byśmy tam nie stały. Nas by obrazili i wygnali. Taki to jest obrzęd. Jeśli jest dziewicą to wywieszają prześcieradło na ulicy. (...) Ono tam wisi dwa dni. Potem wszyscy wiedzą. Wszyscy krewni, którzy przychodzą gratulują i to prześcieradło się przechowuje (kob. pochodząca z Oszu, ok. 35 1., Biszkek). Sprawdzanie prześcieradła ma miejsce praktycznie podczas wszystkich cere­ monii małżeńskich. Jeśli się tak nie dzieje, to dlatego, że chłopak wie, że dziew­ czyna dziewicą nie jest. Zdarza się tak w dwóch przypadkach: albo on sam miał z nią stosunek przed ślubem, albo też przed ślubem dziewczyna powiedziała mu, �274 Joanna Mroczkowska że nie jest dziewicą, a on mimo to zgodził się z nią ożenić. Najmłodsza z uczest­ niczących w przytaczanej rozmowie kobiet powiedziała: „Jeśli naprawdę kocha, to się zgadza” (kob., ok. 20 1., Biszkek). Jeśli dziewczyna nie jest dziewicą, istnieją sposoby wyjścia z tej sytuacji. Można użyć krwi jakiegoś zwierzęcia albo dokonać u ginekologa zabiegu zaszy­ cia błony dziewiczej. Jest to zabieg, którego popularność wzrosła podobno od czasu upadku Związku Radzieckiego. Opowiedziano mi o przypadku, kiedy porwana dziewczyna okazała się nie być dziewicą. Jej ciotka ubłagała wtedy chłopaka, by zachował to w tajemni­ cy i skaleczył się sam, żeby poplamić prześcieradło. Narzeczony zgodził się, ale dziewczyna okazała się potem „złą żoną”. „Nie umiała nic robić”, a przede wszystkim - co podkreślała moja rozmówczyni - źle gotowała mięso. Było to bardzo poważne uchybienie, ponieważ godziło bezpośrednio w teściową, która była już bardzo stara i nie miała zębów. Należy pamiętać, że teściowa ma w ro­ dzinie kirgiskiej szczególne miejsce - jest ona nie tylko „zarządcą” domu i ko­ biet, lecz również strażnikiem moralności. Dziewczynę, o której mowa, odprawiono ostatecznie do domu, jako główny powód podając to, że nie była dziewicą. Co prawda żyła ona już ze swoim m ę­ żem, ale można było dowieść braku dziewictwa, ponieważ przyznała się ciotka, która prosiła chłopaka, żeby się skaleczył. Matka dziewczyny też o tym wiedzia­ ła, dlatego zbyt mocno nie protestowała. Tak więc, chociaż porwana dziewczy­ na nie okłamała nikogo, i tak stała się swego rodzaju zakładniczką, bo rodzina porywającego mogła j ą (jak widać, w dowolnym czasie) okryć hańbą w oczach ludzi. Możliwy jest też inny wariant. W przypadku, gdy porwana dziewczyna nie zgodzi się na małżeństwo i odejdzie, krewni pana młodego m ogą w okolicy roz­ puścić plotkę, że nie była ona dziewicą i dlatego oni sami j ą odprawili. Czynią tak, by uniknąć ośmieszenia, jakie łączy się z odejściem dziewczyny (Pusurmankulova 2004). Różne wymiary porwania Doświadczenie czasu: raptowność porwania Na wstępie pisałam o trzech aspektach czy może wymiarach stanowiących o wyjątkowości opisywanego zjawiska. Pierwszym jest czasowy wymiar porwań - wydarzają się one błyskawicznie, nagle i są dla porywanej kobiety nieprzewi­ dywalne. Porwanie, tak jak i obrzęd zaślubin, do którego prowadzi, może trwać dłużej lub krócej. W czasie, nieraz długiej, podróży do domu porywacza, dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 275 na przechodzi m entalną drogę uświadamiania sobie swojej nowej sytuacji. Ale szczególny charakter porwania przejawia się w jego raptowności. Mężczyźni zwykle wyskakują znienacka, wciągając dziewczynę do samochodu, w jednej chwili definiując sytuację: porwanie - ślub - opuszczenie domu rodzinnego - ży­ cie zamężnej kobiety. Sprawy i obowiązki, których przed chwilą nie było, stają się aktualne w krótkim czasie. Ta raptowność sprawia, że przeżycie to jest tak silne, opisywane w katego­ riach zaskoczenia, szoku, niedowierzania. Wiąże się to nie tyle z czasem trwania porwania, ile z nagłością zmiany. Nagłe zrozumienie, co się stało, może też wystąpić w innym momencie po­ rwania. W Kirgistanie transport nie funkcjonowałby bez „marszrutek” (ros. marśrutka, czyli minibus kursujący na ustalonej trasie) ani bez instytucji autostopu. W miejscach, do których autobus dojeżdża raz czy dwa razy dziennie, transport bez autostopu nie byłby możliwy. Nie jest on bezpłatny, cenę negocjuje się przed podwiezieniem. Tym samym, widok samotnej dziewczyny wsiadającej do za­ trzymanego właśnie samochodu nie budzi zdziwienia. Tak było w przypadku nauczycielki, którą poznałam w Tałasie. Przytaczam jej opowieść o powrocie z pracy: Córka: Zła tradycja, że kradną panny młode. Matka: Mnie samą ukradli! Ja wam opowiem z własnego doświadczenia. Byłam młodą dziewczyną o - jak moja córka. Po uniwersytecie, wykształciłam się na pedagoga, przyjechałam do swojej wsi, mama moja jeszcze żyła wtedy. No i po­ tem pracowałam w szkole - młoda, miałam gdzieś tak 22-23 lata. Z nikim się nie przyjaźniłam, no, ogólnie pracowałam w szkole i już. To już była zima. Wycho­ dzę wieczorem z pracy i przyjeżdża jakiś samochód, i zatrzymuje się. I wychodzi z niego kolega z klasy mojego brata. Nazywał się Talant. A ja go znałam, on do nas często przyjeżdżał do domu (...). I on do mnie: „Ajnagul, cześć, dokąd jedziesz?”. Ja mówię: „Do domu jadę”. „No to chodź, siadaj, podwieziemy cię”. I ja bez niczego, bez podejrzeń siadłam, jedziemy - ja tam mieszkałam na wsi, jest tam taka wieś Wodnoje - no i do domu nie jedziemy, a prosto jedziemy. Koło domu się nie zatrzymali. Ja mówię: „A dokąd wy jedziecie? Zimą wcześnie zaczyna się ściemniać”. „A zaraz” - mówi - „do Kirovki pojedziemy, a potem odwieziemy cię z powrotem”. No, ja bez podejrzeń siedzę, jadę. A potem jak mnie zawieźli, oj! Ja potem zaczęłam płakać, mówię: „Ja chcę do domu, do domu muszę!”. Zaczęłam ryczeć, zaczęłam ryczeć, płakać, a Talant mówi: „My ciebie wieziemy za mąż”. Za mąż. Ja mówię: „Nic podobnego, ja nikogo nie mam, z nikim się nie przyjaź­ nię”. A tam z przodu siedział jeden taki, no chłopak jeden siedział, taki... rudy, no w ogóle nieładny, nieładny. Taki niski, nieładny był. On ze mną żartował, a ja bez podejrzeń też - żartowałam, Talanta przecież znałam. „O - mówi - za niego za mąż wyjdziesz”. Ja mówię: „Już ja wam dam, za mąż, nie ma mowy, za mąż nie wyjdę!”. I oni mnie siłą zawieźli (Ajnagul, kob., ok. 55 1.; jej córka, 20 1., Tałas). �276 Joanna Mroczkowska W tym wypadku kobieta uzmysłowiła sobie swoją sytuację w drodze, która na początku przypominała zwykłą drogę do domu. W pewnym sensie małżeństwo jest już zawarte w momencie porwania - jak wspominałam, ucieczka jest wprawdzie możliwa, ale za cenę wzięcia na siebie winy pohańbienia całej rodziny, jak również za cenę utraty, w przeświadczeniu innych ludzi, najważniejszego kapitału, jakim dysponuje dziewczyna - czystości. Jest to cena wysoka. Świadomość, że wychodząc z domu porywacza dziewczyna ściąga na siebie klątwę, że może już nigdy nie ułożyć sobie życia, jest ogromnym obciążeniem. Dodatkowo wie ona, że zostanie potępiona przez ludzi, wie rów­ nież, że zhańbi swoją w łasną rodzinę, nawet jeżeli ta przyjmie j ą z powrotem. Poniższy cytat uwidacznia sposób, w jaki postrzega się małżeństwo i moment, kiedy można je uznać za zawarte. Bywały przypadki, że ona nogami się zapierała i rękami, żeby się stamtąd wyrwać. Ale i tak ją siłą zmuszali. Do tej pory, jak rodzice lub krewni dziewczyny się nie dowiedzą o tym, że ją zabrali, porwali, ona będzie się wyrywać, odpychać, płakać cały czas. A potem, jak przychodzą krewni i zaświadczają bywa, że ją zostawiają bywa, że po prostu wywożą (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Opowieść nauczycielki prowadzi ku kolejnemu niezwykle istotnemu tropowi w analizie porwań: kolektywności. Kolektywność - porwana kontra grupa: porywających, własnych krewnych, „prawdziwych Kirgizów” Drugim aspektem stanowiącym o trwałości porwań jest ich kolektywność. Tu grupa stoi ponad jednostką zarówno w odniesieniu do samej sytuacji porwania, jak i w znacznie szerszym znaczeniu. Najpierw grupa mężczyzn używa wobec dziewczyny siły podczas samego porwania, poza domem; potem grupa kobiet (najczęściej starszych) nak łan iają do pozostania w domu przyszłego pana m ło­ dego. Kobiety opisujące swoje doświadczenia w trakcie porwania bardzo często wracają do tego aspektu. Kilku mężczyzn, którzy siłą zmuszają dziewczynę, by wsiadła do samochodu, odciska bardzo silne piętno w pamięci dziewczyny. N ie­ koniecznie musi być to zdarzenie szczególnie brutalne (choć oczywiście zdarzają się i takie porwania), wystarcza tutaj przewaga liczebna, kontakt fizyczny i sta­ nowczość. Porwana jest zupełnie sama, w potrójny sposób: sama wśród niezna­ jomych, sama wśród starszych i, co chyba najistotniejsze, sama wśród mężczyzn. Doświadczenie tej sytuacji dzieli wyłącznie ze swoimi przeciwnikami. Cytowana już nauczycielka podkreślała fizyczną przewagę porywaczy i włas­ n ą bezbronność. Wiele z kobiet, z którymi rozmawiałam, mówiło o porwaniu jako o pierwszym naprawdę przykrym doświadczeniu w życiu młodej dziewczy­ �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 277 ny, potężnym wyłomie w życiu beztroskiego dziecka. Ta pierwsza przemoc jest przemocą mężczyzn; zaraz po niej dochodzi jeszcze oddziaływanie całej grupy, w większości kobiet, odbierane również niezmiernie silnie: A tam już ludzi było bardzo dużo, widać już wcześniej zaplanowali sobie, jak mnie przywieźć. Tam i staruszki, i starcy. Siłą mnie wyjęli z samochodu. Ja taka mała, chudziutka byłam, jak moja córka. Ja płaczę, ryczę, no i co - trzech facetów, takich dużych, potężnych mnie zaniosło do pokoju. Zaprowadzili mnie i ubrali w suknię. W suknię ubrali, chustę założyli, tę zasłonę już wcześniej przygotowali. A ja pła­ czę, ryczę: „Nie, ja do domu pojadę, na mnie mama czeka w domu” (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Najczęściej kobiety i starsi otaczają dziewczynę, przytrzymują j ą za ręce, za ramiona, próbują przekonać, że ucieczka w takiej sytuacji jest hańbą i brakiem szacunku. Ten etap porwania opisałam już powyżej. Tutaj pragnę podkreślić, w jakiej sytuacji znajduje się dziewczyna i jak potężny wpływ ma na nią grupa, która j ą otacza. Nie jest to przecież zbiorowisko nieznających się nawzajem lu­ dzi, lecz grupa krewnych, którą kieruje wspólny, często wcześniej ustalony cel - pozyskanie nowego członka rodziny. Oczywiście, motywacje poszczególnych osób są różne, na przykład w wypadku kandydata na pana młodego - pragnienie znalezienia żony, chęć stania się dorosłym mężczyzną, wypełnienia woli rodzi­ ców, a w wypadku jego rodziny - zamiar pozyskania nowego „pracownika” czy też chęć ominięcia obowiązku płacenia wysokiego kałymu. Co ważne, dziewczyna znajduje się pod wpływem nie tylko rodziny poten­ cjalnego męża, lecz również swojej. Pisałam już o upokorzeniu, jakim jest dla rodziny powrót córki, która przebywała w domu „męża”. Dochodzi do tego jesz­ cze pogląd, że dziewczyna, wchodząc do nowego domu, przestaje być człon­ kiem swojej dawnej rodziny10. To pokazuje, jak pojmuje się rodzinę i małżeństwo w społeczeństwie kirgiskim. Dziewczyna, jeszcze przed ceremonią zaślubin, uważana jest za żonę, ale nieraz dopiero po kilku latach staje się prawdziwym członkiem rodziny. Natomiast jeżeli nawet nie odbyła się ceremonia zawarcia małżeństwa i porwana wróci do domu swoich rodziców, najczęściej nie będą już oni uważać jej za swoją krewną. I tak większość porwań kończy się ślubem, a w przeciwnym przypadku stają się one sprawą wstydliwą, najchętniej chowaną pod kocem. Opowieść nauczy­ cielki jest na tym tle nietypowa: 10 Tłumacząc mi to, moi rozmówcy powoływali się na wspomniane już wcześniej przysłowie „Raz wyrzucony kamień gdzieś upadnie”. Dziewczyna, która jest w domu porywacza, uważana jest za mę­ żatkę, nie należy już do rodziny, w której się urodziła. Tak, jak wyrzucony kamień sam nie wróci, tak i miejsce dziewczyny jest tam, gdzie „kamień upadnie”. �278 Joanna Mroczkowska Co mnie uratowało - tego dnia załadowali samochód: krowę tam, konia załadowa­ li - kalym... Tego samego dnia, za kilka godzin... A tam była sąsiednia wioska, wioska obok. No i wszyscy staruszkowie, mojego przyszłego męża [śmieje się - J.M.], tam ojciec, wszyscy oni przyjechali do moich rodziców. A moja mama zaczęła płakać: „Moja córka nie m iała... z nikim się nie przyjaźniła. Ja powinnam się upewnić, czy wszystko dobrze. Jak dobrze, to [ją - J.M.] zostawię, a jak pan młody się nie podoba, ja nie zostawię swojej córki”. I mama nie przyjechała, naj­ pierw przyjechała moja ciocia. Ciocia z moim bratem. Ich nie wpuścili, do mnie nie dopuszczają. Tam ludzi... tam i kobiety zaczynają ich częstować, ciągnąć tu, ciągnąć tam. A ja płaczę, mówię: „Ciociu, wywieź mnie stąd, ja nie chcę, za nic nie będę żyć, jeśli mnie tutaj zostawicie, ja się... ja nie wiem, co ze sobą zrobię”. Ja byłam gotowa tego dnia, no, nożem się pchnąć, albo zabić się. I ona to zrozumiała od razu i mówi: „Dobra, zaraz znów przyjadę”. I oni siedli do samochodu i poje­ chali z powrotem do mnie do domu. I mamie m ówią że płaczę, że położyłam się i płaczę. I ojciec pojechał. A jak już ojciec przyjechał, oni nie mogli go zatrzymać. On jak zaczął na nich krzyczeć. Jak ja stamtąd wyskoczyłam, siadłam do samo­ chodu i przyjechałam do domu. A następnego dnia od razu złożyłam doniesienie w prokuraturze. Doniosłam do prokuratury, do milicji i jak oni zaczęli ich się py­ tać, przesłuchiwać! Apotem oni przyjeżdżali, przepraszali ile. Takie są przypadki. I teraz takich przypadków jest bardzo dużo. A ze swoim mężem się przyjaźniłam, znaliśmy się. Ale chociaż ja tylko kilka godzin przebywałam w tym domu, we wsi wszyscy wiedzieli, że już przebywałam. Widzicie! We wsi plotkowali o mnie, że już tam przebywałam - chociaż nie nocowałam tam, kilka godzin tylko by­ łam, aw e wsi już wiedzieli, że ja byłam zamężna już, zaczęli o mnie plotkować... Przez pierwsze dni nawet z domu nie wychodziłam. Wstyd mi było patrzeć lu­ dziom w oczy. I w swoim kolektywie, ja pracowałam w szkole, wydawało mi się, że wszyscy o mnie mówią. Idę drogą jakby wszyscy na mnie palcem pokazywali. To był dla mnie stan szoku, te pierwsze dni. A potem chciałam w ogóle stamtąd wyjechać, wyjechać do Biszkeku i tam żyć (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Reakcja rodziców nauczycielki była wtedy wyjątkowa. Obecnie coraz częś­ ciej zdarza się, że rodzice decydują się na zabranie dziewczyny z domu porywa­ cza, ale i teraz przypadki takie stanowią mniejszość. Również fakt, że to ojciec przyjechał po córkę jest wyjątkowy. Nauczycielka zwraca uwagę na to, że gdy przyjechał jej ojciec, „jego nie mogli zatrzymać”, i raczej nie chodzi tu o siłę fi­ zyczną lecz o jego status. Najrzadziej natomiast zdarza się zawiadomienie policji o fakcie porwania. Warty podjęcia jest kolejny wątek. Jest nim przypisanie porwań wyłącznie Kirgizom. W oczach moich rozmówców przestrzeganie tego zwyczaju jest czę­ sto równoznaczne z byciem Kirgizem. Małżeństwo przez porwanie niejednokrot­ nie przeciwstawia się sposobowi, w jaki zawierane są małżeństwa wśród Rosjan czy, ogólniej, Europejczyków. Co ciekawe, choć opisana przed chwilą uciecz­ ka nauczycielki była dosyć nietypowa, jednak i ich autorka uznaje porwania za �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 279 element „kirgiskości”. Jak mocno wiąże się ową tradycję z przynależnością do grupy etnicznej, świadczy poniższa wzruszająca wypowiedź, która była podsu­ mowaniem jej opowieści. Ja tak sobie myślałam w końcu: dlaczego jestem Kirgizką? Dlaczego nie jestem Rosjanką? Już lepiej, żebym była Rosjanką. Do takiego stanu dochodziłam! (...) Wspominam do tej pory z goryczą. Takie to były sowieckie czasy i teraz też to barbarzyństwo trwa (Ajnagul, kob., ok. 55 1., Tałas). Wiele kobiet, z którymi rozmawiałam, potępia porwania, ale większość roz­ mówców zdaje się być pogodzona z tym, że stanowią one przejaw „kirgisko­ ści”. Szeroki wymiar kolektywności porwań nie oznacza więc tylko przewagi li­ czebnej porywaczy wobec dziewczyny ani też pogodzenia się rodziców dziew­ czyny z porwaniem, ale kolektywność w wymiarze całego społeczeństwa (a na­ wet narodu) kirgiskiego. Należy jednocześnie podkreślić, że porwania tak długo będąjednym z akcep­ towanych sposobów zawarcia związku małżeńskiego, jak długo istnieć będzie dla nich poparcie społeczne. Uprowadzenia brutalne, wykonywane w pojedyn­ kę, w których dziewczyna nie jest przywożona do domu rodziców porywacza, spychane są w opowieściach na margines, ponieważ nie m ieszczą się w ramach uznanego społecznie modelu. W tym, że porwanie uważane jest za normę, a w każdym razie za coś mieszczą­ cego się w ramach normalności, codzienności, leży siła tego zwyczaju i wpływ, jaki ma on na ludzi w nim uczestniczących. Świadomość, że robi się tak, „jak się zawsze robiło”, ma w sobie coś ponadjednostkowego, co do pewnego stopnia zdejmuje odpowiedzialność z uczestniczących w porwaniu, a jednocześnie sta­ nowi dla dziewczyny przeszkodę w ucieczce. Niezależnie od dużej grupy nacisku - krewnych, sąsiadów - równie silnie, a może najsilniej, działa świadomość spo­ łecznego poparcia dla tego zwyczaju. Przemoc i sposoby je j sankcjonowania W kolektywność wpisany jest trzeci aspekt porwań, który nie występuje jed ­ nak zawsze. Jest nim przemoc, która przejawia się w rozmaitych formach - od brutalności, różnego stopnia przemocy fizycznej aż po bardziej subtelne formy przemocy symbolicznej. W tej części zajmuję się fizycznymi aspektami przemo­ cy praktykowanej podczas porwań oraz sposobami mówienia, które sankcjonują tę przemoc. Pierre Bourdieu pisze, że sposoby mówienia um acniają symboliczną władzę (Bourdieu 2004: 8). To, jak mówi się o porwaniach - że określa się je w katego­ �280 Joanna Mroczkowska riach „kradzieży” - sugeruje, że dokonuje się wtedy czynności zabronionej, bu­ dzącej czyjś sprzeciw, będącej w opozycji do kogoś. Krótka, lecz wiele mówiąca jest odpowiedź mężczyzny z Tałasu na pytanie, ile ukradł dziewcząt: „Dziesięć sztuk ukradłem! Nawet więcej, już nawet nie pamiętam ile!” - i komentarz jego żony: „Dziesięć sztuk, jakby owce kradł! Biedne dziewczyny!” (Ałma, mężcz., ok. 35 1.; jego żona, ok. 30 1., Tałas). Dość oczywiste wydaje się stwierdzenie, że zdanie dziewczyny nie jest raczej brane pod uwagę, a ona sama traktowana jest przedmiotowo. Samo wyrażenie „kradnie się dziewczyny” umniejsza ewentualną brutalność wydarzenia, a za­ razem uprzedmiotawia porwaną. To nie jest porwanie, lecz kradzież. Podmiot można porwać, lecz raczej nie ukraść. Inaczej jest oczywiście w przypadku po­ rwań uzgodnionych, ale i tu m ogą występować takie elementy, jak udawany opór dziewczyny, płacz itp. Porwania uzgodnionego nie można zrównać ze zwykłym sposobem zawierania małżeństwa. Tu również istotne jest „pochwycenie” i „za­ branie”. Kontakt fizyczny jest istotnym elementem porwania. Najczęściej wyrywająca się dziewczyna jest przyprowadzona, przyciągnięta, czy po prostu przeniesio­ na do samochodu, którym zostanie zawieziona do domu pana młodego. Nawet w przypadku, gdy wiedziała ona o porwaniu i mogła się go spodziewać, zda­ rzeniu temu towarzyszą często jej łzy i opór. Mimo że dramatyzm tej sytuacji dla porywanej jest widoczny, sposób mówienia o zdarzeniu i reakcji dziewczyny pozwala na bagatelizowanie tych odczuć, a co za tym idzie - niewypowiadanie się o porwaniach w kategoriach przemocy. Mówi się powszechnie, że kobieta wchodzi w małżeństwo z płaczem, jak również, że właśnie ten płacz prowadzi do szczęścia. Kiedyś bardzo często to było, teraz dzieje się to rzadziej, niemniej jednak są takie przypadki, że kradną dziewczynę. I, czy chce, czy nie chce, ta dziewczyna zostaje. Bywa, że zbierają się stare kobiety i mówią: „Myśmy też tak przyszły”, „Dziew­ czyna wychodzi, z płaczem wychodzi - mówią - to szczęście dla nich będzie, dla dziewczyny i pana młodego”. „Dziewczyna tam, gdzie będzie szczęśliwa, idzie ze łzami”. No, ze łzami zostaje w tym domu, gdzie czeka ją szczęście (A.S., kob., ok. 50 1., Tałas). Jak już pisałam, moi rozmówcy mówili, że modelowe porwanie powinno zo­ stać przeprowadzone bez użycia przemocy, co nie oznaczało jednak nieposługiwania się w ogóle siłą. Faktu, że dziewczynę wciągnięto do samochodu, nie interpretowano jako przemocy, a często nawet nie uznawano za użycie siły. Jak­ kolwiek działanie to jest oczywiście mniej drastyczne niż gwałt czy bicie, rodzi się pytanie, w jaki sposób osoby, z którymi rozmawiałam, rozum ieją przemoc. Pojęcie przemocy według moich rozmówców odnosi się, jak można sądzić, jedy­ nie do jej najbardziej drastycznych, fizycznych przejawów. �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 281 Z przeprowadzonych rozmów wynikało, że zdarzają się również wypadki tej najbardziej drastycznej przemocy, w których dziewczynę zmuszano do małżeń­ stwa zdecydowaną siłą, biciem bądź gwałtem. O takich zdarzeniach mówi się jednak bardzo niechętnie, stanowią one kulisy porwań. W ydają się nie mieścić w sposobach mówienia o porwaniach. Trudno jest ocenić skalę tego zjawiska, ale przywołując dane Kleinbacha, według których dwie trzecie małżeństw przez porwanie to małżeństwa bez zgody dziewczyny lub zawierane po wymuszeniu zgody (Kleinbach, Salimjanova 2007: 217-233), można przypuszczać, że liczba gwałtów jest zbliżona do tego wskaźnika. Przemoc stanowi temat tabu i o ile wiele kobiet otwarcie mówi o tym, że porwanie było dla nich dramatem, że w jego wyniku są lub były nieszczęśliwe w małżeństwie, to o samych aktach przemocy opowiada się niechętnie. Otwarte relacje na ten temat uzyskałam między innymi od pracownicy fundacji, zajmują­ cej się w alką z porwaniami i pom ocą kobietom, które doświadczyły porwań. Chłopak siłą ją bierze i jeśli ona będzie się przeciwstawiać, to jego koledzy będą trzymać dziewczynę, żeby on ją zgwałcił. U nas był taki wypadek, że panna młoda siedziała na weselu cała posiniaczona, pobita. Wydaje mi się, że teraz rzadziej się to zdarza, boją się kary za przemoc, znęcanie się, za gwałt. Nawet jeśli ona znaj­ dzie w sobie siłę, żeby odejść od jego rodziny, to jest jej bardzo trudno wrócić do swojej rodziny, dlatego że wszyscy dookoła uważają, że ona już nie jest dziewicą, nawet jeśli do niczego nie doszło; wszystko jedno, to jest taki stygmat, taka niepi­ sana zasada. Bardzo ciężko jest jej potem żyć i obcować z ludźmi (Ajnura, kob., ok. 35 1., Biszkek). Sytuacja ta jest szczególnie trudna właśnie ze względu na fakt, że dziewczyna jest świadoma, iż wracając do rodziny, ściąga na nią złe imię. W istocie, ten gwałt na niej jest już niejako przem ocąw nowej rodzinie. Ona już do tej rodziny należy. Trudno jest więc wymagać, by jej bliscy - rodzina, z której odeszła - bronili jej. Przemoc fizyczna, brutalność leży często u samych korzeni myślenia o m ał­ żeństwie. Opowiadano mi wielokrotnie, a często relacja ta miała zabarwienie humorystyczne, o tym, jak poznaje się, czy dziewczyna gotowa jest do ślubu. Czasem opowiadanie to miało usprawiedliwić przemoc podczas porwań, innym razem służyć jako dowód na to, że dziewczęta m ogą we wczesnym wieku wy­ chodzić za mąż: Jedenastolatki też kradli. U nas dawniej taki był zwyczaj, że jak ktoś był bogaty, i ktoś taki jechał na koniu i patrzy - ładna dziewczyna, to uderzy ją pejczem, o tak po plecach, i jeśli dziewczyna się nie przewróci to znaczy, że dobra, że już można się z nią żenić! Jeśli nie upadnie, to znaczy, że może być już żoną a jak upadnie, to znaczy, że cokolwiek za młoda (Ałmas, mężcz., ok. 35 1., Tałas). �Joanna Mroczkowska 282 * * * Podkreślić trzeba, że chociaż w zarysowanym powyżej schemacie porwania występują stałe wątki, same uprowadzenia są bardzo zróżnicowane. Pod pojęciem porwania kryć się m ogą diametralnie różne zdarzenia: wspólna ucieczka młodych, których rodzice nie udzielili zgody na ślub; odgrywane porwanie, wcześniej przez narzeczonych ustalone; porwanie dziewczyny, z którą się chodzi, bez jej wyraźnej zgody; porwanie niczego niespodziewającej się znajomej w drodze ze szkoły czy z pracy; aż do uprowadzenia siłą nieznajomej dziewczyny widzianej raz w życiu. Przemoc stosowana przy porwaniach jest w różnym stopniu nasilona: od odgrywa­ nego wciągnięcia dziewczyny do samochodu (przy porwaniach za obopólną zgo­ dą młodych), po bicie, uwięzienie, uniemożliwienie kontaktu z rodziną, a nawet gwałt. Na koniec przywołam pewną opowieść, która nie pochodzi z moich badań, lecz opublikowana została w zbiorze Zenśćiny Kirgizstana i stanowi rzadki przykład tak otwartego potępienia porwań, a zarazem opisania konkretnych przykładów opar­ tych na doświadczeniu. Podczas badań takie relacje otrzymywałam raczej o oso­ bach trzecich. Oto historia zanotowana przez Damirę Abdykadyrovą. W okręgu naryńskim porwana została dziewczyna - studentka. Krewni pana młodego posta­ nowili przymusić ją do zgody siłą. Przez sześć dni trzymano j ą zamkniętą w stodole, nie podając jedzenia. W tym czasie do porywaczy przyjechali krewni dziewczyny. Powiedziano im, że dziewczyna przebywa obecnie na letnich pastwiskach, a samą dziewczynę groźbami zmuszono do napisania listu do rodziców, w którym informuje ich o swojej zgodzie na ślub. List ten przekazano krewnym, którzy wkrótce potem odjechali. Czterech przyjaciół pana młodego trzymało dziewczynę, na której pory­ wacz dokonywał gwałtu. Obecnie są oni małżeństwem, mają trójkę dzieci, a żona opisuje swojego męża jako dobrego i troskliwego człowieka. W rozmowie z autor­ ką przytaczanego artykułu dziewczyna ta zwierzyła się, że do tej pory wspomnienie o tym, jak „poznała” męża, wzbudza w niej odrazę, a za każdym razem, gdy spotyka przyjaciół męża, odczuwa wobec nich wstyd (Zenśćiny... 1995: 69). Trudno jest oceniać, czy faktycznie uważa ona swojego męża za dobrego czło­ wieka - oczywiste jest skądinąd, że dziewczyna, która zostaje, musi znaleźć jakiś sposób, by pogodzić się z tą sytuacją. Jak powiedziała jedna z dziewcząt pokaza­ nych w filmie Petera Loma: „po ślubie zaczynasz kochać, nawet jeśli nie chcesz”. Jeden z moich rozmówców, zapytany, co ma zrobić dziewczyna, która nie chce zostać po porwaniu, odpowiedział: „No, co ona może zrobić? [śmiech - J.M.] Nie wiem, co ma zrobić. Jak zostanie, to się zakocha. Tak myślę” (mężcz., 47 1., Bosteri). Ten fakt - zmiany, które dokonują się w dziewczynie, pogodzenie się z sytuacją, a często wewnętrzna chęć przemiany uczucia nienawiści w uczucie cieplejsze, jest dla mnie najbardziej szokującym aspektem porwań. Słowa kluczowe: Kirgistan, małżeństwo, małżeństwo przez porwanie, porwania kobiet, przemoc �Kirgiskie małżeństwa przez porwanie - doświadczenie czasu, kolektywności i przemocy 283 LITERATURA Abdulaeva S., Arjomand V., Tursunov N. 2004 Bride Kidnapping: What Makes Women Stay, http://faculty.philau.edu/ kleinbachr/why women stay.htm (20.10.2010). Abramzon S.M. 1990 Kirgizy i ih ètnogeneticeskie i istoriko-kul’turnye swâzi, Frunze: Kyrgyz­ stan. Bourdieu R 2004 Męska dominacja, przeł. L. Kopciewicz, Warszawa: Oficyna Naukowa. Handrahan L.M. 2000 International Human Rights Law and Bride Kidnapping in Kyrgyzstan, „Eurasia Insight”, http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/ eavO 12400.shtml (28.01.2010). 2004 Hunting fo r Women. Bride-Kidnapping in Kyrgyzstan, „International Femi­ nist Journal of Politics” 6: 2, s. 207-233. Kleinbach R., Salimjanova L. 2007 Kyz ala kachuu and Adat: Non-Consensual Bride Kidnapping and Tradi­ tion in Kyrgyzstan, „Central Asian Survey” 26: 2, s. 217-233. Pusurmankulova B. 2004 Bride Kidnapping. Benign Custom or Savage Tradition?, http://faculty. philau.edu/kleinbachr/freedom.htm (20.10.2010). Szynkiewicz S. 1987 Płatności małżeńskie, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Ter­ miny ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 275-277. Ûdahin K.K. 1999 Kyrgyzća-orusća sôzdùk. Kyrgyzsko-russkij slovar ’, Biskek: Sam. Werner C. 2004 Women, Marriage and the Nation-State: The Rise o f Non-Consensual Bride Kidnapping in Post-Soviet Kazakhstan, w: P Jones Luong (ed.), The Transformation o f Central Asia: States and Societies from Soviet Rule to Independence, Ithaca: Cornell University Press, s. 59-89. Zensciny... 1995 Zensciny Kirgizstana - tradiciâ i nowaâ real ’nost ’, Biskek: Uckun. �Joanna Mroczkowska 284 Joanna Mroczkowska MARRIAGE BY CAPTURE IN KYRGYZSTAN - THE EXPERIENCE OF TIME, COLLECTIVITY AND VIOLENCE (Summary) The article discusses the practice of bride kidnapping in Kyrgyzstan. The article was written on the basis of ethnographic studies conducted in Kyrgyzstan in summer 2005. The author describes this controversial practice and analyses some of its aspects - vio­ lence, temporal dimension and collectivity. This practice, common in modem Kyrgyz­ stan, although many women have a very negative opinion about it, is an accepted form of marriage. Bride kidnapping is a much diversified phenomenon, having many meanings and re­ presenting different motivations of the actors. It also assumes many forms - from forceful kidnapping of the girl who has been seen for the first time to an arranged meeting with the fiancee, who is taken to the groom’s family home, in which case it can be a way of circumventing the disapproval of the parents. The article describes marriage by capture as a dramatic and multidimensional event, which radically changes the life of the kidnapped victims. Key words: Kyrgyzstan, marriage, marriage by capture, bride kidnapping, violence � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5a36f88adadf232f4ee049afec8e6e25.pdf 2ad166545436e4b01458e8b5391e8312 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource kolekcje etnograficzne Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1705 Title A name given to the resource Zaczątek kolekcji cyganologicznej / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.287-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ADdM BARTOSZ Lud, t. 66, t~82 ZACZĄTEK KOLEKCJI CYGANOLOGICZNEJ Idea ochtrony tradycyjnej kultury Cyganów, jej eksponowania w salach muzea\łnych, zrodziła się przed wiekiem. Paul BataiUaTd, francuski alIlJtrolpOlog,na posiedzeniu T{}w~liI''ZystwaAnrtJropologJt:mego w Paryżu, przedłożył w dJniach 17 s:tycrznia i 7 maLrca 1J87J8r. m. in. kiJka uwag na t€l11właśnie temart 1. Uhollewa on, iż na wystawie' świa,towej w T.rocadero w tymże roku wyeksponowano zaledwie kilka przedmi!otów prezentujących kulturę CygalIlÓiW 2. Snuje projeikt piOIka'zanianamliotu, wozu i narzędzi pracy Kełderaszów WTaz z żywymi mi,eszJkańcami w ich codziennych strojach. Taki sposób uatraikJcyjni,enia wystaw był wówczas powszechny. Batail~arr-d pra:ginąłby rawnież pokazać innyclh przedstawicieli ZlI1amychmu SZCZ€lPĆl!w cygańskich, a m. in. niezwy1kle odzianych Cyganów z Bośni 3. Pro:po~ycje Bataillartda były bardzo konlmeltne i pTzemyś'1ane - m. in. zaproponował on hrahiemu Eugeniillszowi Zichy utwoTzenie muzeum lub przytna'jmni1ej sekcji cygańslkiJej w Peszcie, k;tóry w drugiej polO'Wie XIX w. był europejskim centrum zainteTesdwlamia kuilltmą Cyganów'. W dwa lata po wystawie paryskiej orgamiJz,owano \V1i.e1Jką wy&tawę etnograficzną w Kołomyi. Na CiZielekomitetu argani:zacyjnego wystawy stał W. PrzJ1bysł awski, którego kiedyś proszono o dostarczenie na paryską wystawę ekepona!tów cygańiSkioh, a który tyah eikslponaiów wówczas nie Mldbył z hra~u zaufamia u Cyganów. T'eraz pamiętał jeidnaik o tym, aby wystawa była pokazetrn wiSZielikichgrup ei1mogcr-aficznydh z prezentowamego tecr-enu. I talk, abak Ortmian, repoozEmto'wami byM tam również Cyiga'l1i€.K'OOlikiretll11,e zaś wystaIWiono- "wytrolby cygań!.9kie i narzędzia uiywame do taokowycl1" - jak podalWał kataJlog wysbwy 5. Do wZffilo~omeg.o zainteresowania Cyganami w tym czasie pcr-zyczyniły się niewątpliJwi'e now-e, masowe ich migracje. Były to barr-wnie odziane gTurpy Lowarów i Kie'~deTalSzów,napływające do Europy ś~od'kowej z SieidmiOlglrodui Wołoszczyzny. Zostali oni tam uwolnieni w latach pięć1 4 P. Bataillard, Łes Zlotars op. cit., s. 5'5&. op. cit., s. 553. op. cit., s. 554. 5 Katalog 1 ! I warzystwa przedmiotów Ta.trzańskJiego ... myi, Lwów 18'80, s. 17. dits aussi Dzvonkars, wystawy otwarta etnograficznej została w dniu Paris 1878. oddziału Cza.rno1rorskiego 15 WTześnw To- 1880 r. w Koło- �ADAM BARTOSZ 288 dziesiątych po kilku wiekarch niewolnictwa. Przemierzając kolejne kraje, budizili wszędzie wie,llkie zainteresOWtanrie,również i naukowców 6. Na terenie po1 skim działał wówczas znakomity antropolog i etnograf Izydor K'OIpeT1I1idki; właśnie na podstawie jego listów opracOlwał BataliillaiTid swoje wY's:tąlpieniecytowane wyŻiej.Badamia K'Ope'I'JniClkieg'o, a pot€iIIl również Jana Rozmadowskiego, zwróciły uwagę uczonych polskich na tę tematykę. Stąd też zapewne w 0pulblikowanym przez Bronisława Piłsudskiego~ w 1:911 r. pierwszym programie naulkow)"ill Muzeum Tatrzańskiego znalazło się miejsce dla Cyganów. Piłsudski iW punkcie 26 owego programu postuluje, aby utworzyć osobny dział poświęcony współmieszkańcom Podhala - Cyganom i Zydom 7. Jak wiele innych sformułowanych ponad miaerę ówczesny!oh (i późniejszych) możliwości - poSitulat ten nigdy ni,e został nawet w najdrobmiejs~ej części zrealizowany. O idei oc/hr{)lIlymalterial}nych przejawów kultury cygańskiej w polskim muz,ealnictWliezalpomnia,nona ponad pół wieku. 'Trwały natomia\st mmiej lub bardziej szc:negółowe badamia nad ich kulturą. Ich efektem była pewna ilość publikacji, a podsumowaniem - mon!ograficzna praca J. Ficowskiego B. W tym samym czasie również w innych krajach pwblema:tyki eksponowania cygaookiej kultury w sensie muzeia1lnymnie podejmowano. SZlCizególnena1ężenie zailnteresowania Cyganami nastąpiło w końcu lat sZleśódz:ielsiątychi na początiku lat siederrnidzi1e'sią1tych. Do istniejącego już od 1:888r, GY'Psy Lore Society dołączają kolejino pow.stające tow'Ćl'TzyS!twa, organiza,cje, zrzeszenia o r02lmaitym profi!lu: misyjnym, socjalnym, naukowym ,etc. 9 Instytucje te wydają sw·oje czasopisma, w któ!ryeh niejediwkrd1:mie spotyka się wzmianki 'O orga!Dizowanych tu i ówdzie wys.talwach o tematyce cygańskiej. Są to najczęściej wystruwy fotograficzne, lub też autorSkie, prezeI1Jtujące twórcz.ość art ystyc:zmą któregoś Cygana 10. Padają też głosy za utworzeniem muzeum cygaństkiego lub przynaJmniej, by jakieś muzeum objęło opi,eką tradycyjną kulturę Cyganów 11. Wspomniano już, że w PoIsee pomysł eksponowa'nia cygańskiej kultury odżył po półwieczu od op'Ulbili!IDowaiIlia projekJtu PiłsudSkiego. Otóż i 6 zob. J. Fjcows~i, Cyganie na polskich drogach, Kraków 1965, rozdz. Inwazja KełderaszOw. 7 K. Malinowski, Prekursorzy muzeologii polskJej, Po:zmań 1970, s. 96. 8 FicOlwls.kii, op. cit. g O inSityt.'Il'cja'ch zajmująC)'lch s'ię prCJlblerrna,tyką cy;gańs!ką zOlb. "E~nog.raflia Pol~m", t. XXII: J9'7i8, z. 2. 10 Informacje na ten temat zamieszczają zwłaszcza. ,Etudes Tsiganes" (Paryż) i "Lado Drom" {RJzym). Wystalwy takie miały miejs.ce również w kraja1ch SO'cjalistycznych. 11 z.ob. np. c.za;s(JlpismoS!21wajcarskie ,.,sha,rtol", 4: 1976. �Zaczątek kolekcji cyga1Wlogicznej 289 w roku 1:974, w tym samym miesiącu, ukazują się niezależlIlie dwa ar- tykuły, Móife :nwifócily uwagę na potrzebę ochirony kultury tej grupy mniejszJościowej, zamies:z1lrojącejPolisk.ę. Pi'el'wszy z a'rtykułów, opublikowany przez L. MTO'zaw piśnl1'iekrajoznawczym jest prolpozycją utworzenia skalIliSenu cygańsl1ciego, wyp'Osażonego w pełne zaplecze na'Ulkowo-badawcze. "Powinna to być placówka dokumenllująca, eksponująca ku1tu.rę C)'1gainÓ'w, a zarazem udostępniająca ją ogółowi spaleczeńSłtwa" 12. Autm wysuwa śmiały projekt urządzenia ekspozycji w wielkim namiocie cyrkowym. Drugi airlyi]{1lił, niżej podpisanego, jest szC'zegól'Owąpit'Opozycją objęcia ochroną tradycyjnego budownict'wa C)'lganów KaTipacikich13. Wymien~ono w num trzy warianty o~hrony tego budowillictlwa: zaichowaillie całego osiedla cygańskiego in situ; zachowanie in situ wY~ll'al!1ychobiek~ tów; przenieSlienie wybranych obiektów do skansenu. Każdy wariant jest nakreślony ze lwskazaniem konkretnych obi'ektów i konkretnego skansenu, którym w tym pTz)'lpadku miał być Są1decki Park EtnogTaficzny. Koncepcja ta rOZ1wijałasię w dalszyoh, publikowanych przemyśleniach 14, nabierr-ała coraz bardziej konkretnych ks:utaUów, aby w roku 197.6 zalOWocowaćdecyzją utworzenia w SPE sektora budoiwnidwa cygańsk!iego15. PieTWlszedwa abielkty (bud)'lI1lkimieoszkaile)przeniesione z osadycygańskiej w M,aszkorwicach w 19·7,8 r., zostały zrekonstruorwane w roku 1.980. Docelowo przewiduje się umieszczenie tu jeszcze diwu obiektów; Cygańskiej kurni oraz r~k()lm;tru:kc}ipierwotnego mieS7!ka!niacygańskiego, jakie rehki'OiWJO przetrwało do pierwszych lat powojennych 16. Z chwilą, kiedy zaiegnana została obawa be'zpOlWtro'tnego zniknięCia ostatnich tradycyjn)'lch domów cygańskich, 'za,biegi autora koncepcji ochrony kUJltury cy:gańskiej poszły w kieTiunku zahezpiecz,enia pozostałych jeszcze tu i ówdzie cygańskich wozów 17. 12 L. Mrók, A możc pomyśleć i o Cyganach?, "Go'ściniec", nr 2 - 3: 1974, s. 27- - 30. A. Bartosz, Chaty za wsią. W sprawie ochrony zabytków budownictwa cy"Ochrona Zaby'tków", 105: 1974, z. 2, s. 129 - 133. 14 Tegoż: Osada cygańska w Maszkowicach. Propozycja przeni~sienia cygańskiej osady do skansenu w N.owym Sączu, "Arkusze Muzealne Zi{Jmi Krakolws.kiej", 1975, s. 54 - .'i0; Czy powstanie cygański skansen, "Wieśd", ~1!.50: 1976; Uwagi na temat ekspozycji kultury Cyganów w warunkach skansenu, Sanok 1978, s. 213- 217; Cygańskie domy do skansenu, "Spotkania z Zabytkami", 3: 1980, s. 75 -76. IS Pwto,kół Rady Muzealnej z dn. 1'2 X 1'97'6. 16 E. M. Dlugoszowie, Osada cygańska w Sądeckim Parku EtnograficznYm, "Acta Scansenologica", Nr 3 (w druku). 17 Bart.osz, Uwagi na temat ekspozycji ... , s. 217. 13 gańskiego, 19 "Lud" - tom 66 �ADAM BAR'rOSZ 290 Jedoocz.eśnie zaś powstał pomysł zorga'niwlwa:nia wysta:wy obrazującej caloksmałt cygańS1bej kultury oraz miejsca Cyga'nów w kulturLe narodu polskiego. Wy(sta1wapt. "CY'ganie w kulturze polskiej" zorganizowana zoS'ta!a pr~ez MuzeUiIll Okręgowe w TaTuolwie w miesiącach ffićlJ-wrzesi,eń 19,7'9 r.18 Ze względu na rozmiary przedsięwzięcia, a także w związku z brakiem w muzeach polskich eksponatów cygań'Skich, stało się oc:zywiste, że częśc iprz<edmiotÓ'wtrzeba będzie za:kupić. Tak palwstał zalążek kolekcji cygano1ogic'Znej, którą następnie postano'wi'olno systematycZlnie uzupełniać. Profil tej kolekcji, funkcjonującej w ramach działu etnografii, zakłada gromadzenie wlszea:bch retk'wrzy:tów z tiI'adycyjnym życiem Cyganów zlwiąlzanych, a taikże najróŻJniej'szych dO~{;llmentów,zdjęć, n3g!I"ańitp. źródeł do pozmania historii i kultury tej grupy etn{)graficznej. Ponadto gromaidzi się (także w ramach działu artystycZinego) dzieła sztuki o tematyce cygańi~kiej, jak też wszelkie ine przeikazy ikonO'graficzne. Wzes:po;le realiów cygań:skiegJo życia niewąltiPhwie naj'ciekawsze 59 wozy (cyg. vurdona). ZaikUlpionoich dotąd pięć. S4 L) wszystklo wozy typu wagonowego, tzw. ostrowskie. Używane one były do oć.•tatnich lat cY'gań'Sk~chwędróweik, tzn. po 18,64 r., kiedy t'o admi'nis,tracyjnie zakaZiaillO Cyganom w PI()(lscek<Jczować19. Wozy te są baiI'dzo po'dobne. Ich roz,mia,ry 'również. I tak maksymalna długość wozu waha się w granicach 4,84 - 5,15 .m; m9.1{symaln~sz~rO!kość wynosi 2,110 - 2,1'5 m, a wysokość z kołami - 2,30 - 2,40 m. Jeden wóz jest nieco większy. Są to wozy lekkie, mroże je ciągnąć jeden kań. Wykonano je prawdopodo.bnie w warslitatach wielkopolskich a jeden w Częstoch!OIWlie. WyprodukOlwane wstały w końcu lat pięćdziesiątych, a wię.cuży'Wane były niedługo. Osadzone są na gumowych kołach, resorowane, mają z przodu' ro:csu'Wane drzwi - co umoż1iiwiało powożenie z wozu. Z .boku posiadają odsuwane drzwi. Przód i boki są prz€szklone. A. BaTttoQ.sz,Cyganie w kulturze polskiej. Komentarz do wystawy. Tarnów wystawy wzmianki zamieścily niektóre cza's'opism,\ ~yga.nolo:giczn.e. "La'cio Dro:m", "M'o,nde Gitan", "News'letter", ,.Romano Pral". Obszern.iejszą rccenzję zamies'zczano w "Etudes Tsi'ganes" (.T. B. M(Jllin, L'Expos,itum tsigane de Tare now en PoLogne, Etudes Tsilga:nes", 4: 1979., s. 30 - 33). Zob. tei. Anna Bar1.<'JslZ, Cyganie i ich kultura - wystawa, "Lud", 64: 1'980, s. 352 - :555. W mu.z,culIDEtonOlgrafieznym w Krakowie w 1!960 1'. orga,niz,olwano wy,;.ialwę poświęconą sztuce mniejszości etnicznym zamieszkującym Polskę - Cyganów wówmas ni,e uw.zrględ'niolnoQ,M. Wokllska, Wystawa sztuki !tldow£j ::amieszczaiych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Słowaków, Ukrai'TtC"JW, Zyd(jw, Kraków 18 ).979,. Na temart H160. u O cygailslkich wo'zach zob. L. Mróz, Wozy wa", 3: 197'9, s. 77'- 94. cygańskie, "PoLka Sztuka Ludo- �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 291 Z zewnątrz wazy są malowane na kolor biały lub brązowy. Powier~chnie rz€źbione w motyJwy rośLinne i pomalowane na barwy: zielona, żółta, czerwona i niebieska. Da\::hy są wys:kl€lpione beczk.bwaito, a na naocożach pod dachem umieszczone są rzeźbiofl1e w kształt smoków wsp()lI'nrki. Wozy te wymagają drobnych zabiegów komsenwato["tsk:i!cih, z wyjątkiem dwu - bardziej wiszcZ'olllyc,h.P'Tze'widuje się też rekons:trukcj~ drabinek n'a siano, zawieszonych w tyle wozu, których oczywiś'Cie brak. Wozy będą eksp!o.nowa;nez pełnym, ubogim zresztą, wYJP'Oi9a;;i.eniem. Posiadany przez muzeum namiot (cyg. buda) został UlSZytypcr-ze:zCyganów po'lskich z grupy Galicjaków na wzór da,wniej pnzeQ:nich używanyc'h. Składa się an z dwu proiswlkąitnych pIa'cht (cyg. cera). WięJksza, o wymia,rach 3,60 X5 m, zwana po prostu cera, zarzucana jest na konstrukcję złożoną z dwu soch (cyg.) wbitych w ziemię i polożone.go na nich drąga lub dyszla od wozu. Tył namiotu za1krywa druga płachta (,cyg. pałatuni cera) a wymiarach 3X4 m, odpowiednio umocowana sznurami. W namiocie tym swobodnie st,a'nie wysoki mężczyzma. PT'zód namiotu jest nie za,kryty. By;walo, że tył nami·otu pIizy1egał do wozu, wówczas wóz stanowił podwyższone posłanie dla dzieci. Sta;1\sispalli· na rozesłanych na ziemi :pierzynach hib na rozpostartym sianie. Intere:sującym eksponatem jest desto (cyg.) - długa laska z rzeźbionym w kształt ludzkiej głowy zakończelniem. Służyła ona do oibroll1y.Jest rekonstrukcją, wyko.naną przez Cyga.na polski,ego z pó1noanej Połski. Korlekcję rekiwi'zytów magicznych stanowi kilka pTZedmiotóiw wykonanych prz,ez Cyganów Galicjaków. Są to przedmioty służące do czarowania: włosy - (cyg. bała), kostki - (cyg. kokał e), diabełki - (cyg. bengore), a ta!kże korzenie jakiejś rośliny - (cyg. veśitko draboro). W kolekcji znajduje się też suknia od estradO!wego ,c,1:TO<ju jednego z cygańskich zespołów arlystycZJI1ych20, kilka obTlaZówo tematyce cygańskiej, m. in. O!hraizludowy, a także jeden, nama}owany przez Cygana. Jest też k@ka wyrobów cygańskich k'oiwali, elementy uprzęży końskiej, a także ofia'Towana niedaiwillo przez CyganÓiWz FilUlandii torba wykornana przez tamtejszą Cyganikę. Archiwum kolekcji cygalllologiczmej obejmuje zdjęcia, reprodukcje, przeź'rocza, na'grainia, płyty, a ta'kże bibliotekę. Muzeum utrzymuje te,ż kontakty z większością inmytucji cyganologicznych na sWlecie, czego efektem jest m. in. dkoło 20 wydawnictw periodycznych, jakie tu do20 W Muzeum Okręgowym w GOI1ZowieWlkp. znajduje dowych zes'połu TernClt. Liczy on k.I.lkanaśóe komple1ów, 1977 f. Cho.ć nic jest to kolekcja związana bezpośroon.io· z ganów, to jednak wa:f'to odnoto!wać inicjatywę tamte.js.z.ego iacii tej ~fL'ry działalności Cyganów. 19' s.ię zbióT strojów eS~Taa groma,dzo.ny jest od t.radycyjną kulturą Cym'U'zeum dla do,kumel1- �292 ADAM BARTOSZ cierają regu!lall'lIli,e.Wś:ród fotografii jest sporo reprodukcji zdjęć rozp1'osZ!Onychpo rozmaitych archiwach, bibliot,ekach, muzeach i innych zbiorach. Zamialfelm inicjatorów kolekcji jest zeocani'e kopii wszelkioh dokumentów ZJwiązanych z historią CyganÓiw - część tych kopii już sp!tlOlwaidZ!Olno. Zamierza się zebrane materiały publikować w formie oddzielnych wyda.wniertw. W p[anie najbliższym jest opracowanie biblio@rafii cygańskiej, ikonografii oralZdokumentów. Natomiasi jeśli chodzi o ekspozycję, to przez najhhŻ'Szy okres w sezonie letnim e'ksrponowane będą zgro;nadzone na dziedzińcu muzealnyrr, wozy. Stałą elk9pozycję, w fcmmie niewielkiego skansenu cygańskich wozów, Ulfząrdzisię przy oddziale etnograficznym Muzeum OkręgOIWego, który mieścić się będzie w centrum miasta, w XVIII-wiecznym zajeŹJdzie - na którego zapleczu znajduje się obszerny ogród. Otwa'Tcie tej .stałej ekspozycji przewidzia:ne je3t na rok 19183. Warte podikreślenia jest, że tarnowska kolekcja cyganologiczna stanowić będzie jedyny tego typu zbiór muzealny. EJksponaty związane z tradycyjną ikulturą Cyganów znajdują się bowiem ,w muzeach tylko przypadkowo, i to w pojedy:nczych egzemplaTzach. JedYlIlie cygańskie wozy prezeIIltowane są w stałych ekspozycjach kilku muz'e6w zaohodnich. Tak na przykład kolorowy, rzeźbiOlIlYwóz na drewlnianych kołach ogumowanych stoi w e!kSIpozycjiskansenowskiej w Weilsh FolJk Museum w 1St. Fagans 'w 'Wa.lii. Inny 'Wóz, w Worceste!T'shicr-eCounty Museum w Hartl'eibury Castle, zbudowany około 1,9(20 r. je5't ity;pem używanym powszechnie przez 'cYI~kowcówi innych ludzi wędrownych profesji. Takimi samymi podróżowali Cyganie, można więc traktować go również jako ekspOlIlat cYJgań;ski.Jest to niez'Wykile bO@atorzeźbiony wóz malowany w złote ornamenty na zielOlIly'mtle 21. W ÓZ cygański 'Znajduje się :też w jednym z muzeów francuskich. mianowicie w regionalnym muzeum etnograficznym w D~ame w deparlamencie Romans~sUT-Isere. Jest to mało zdohny z zewlJ1ątr:zwóz, na drewnianych kolach; na1JomialStwnętrze ma ur:zą!dZ1One bardzo stylowo, w kou,welIl'cjisecesji. Mieści ()no m. i'n. żeliwny piecyk, lustra na ścianach i wbudowane w ścia,ny szafki. 21 C. H. Ward-Jac.ks{J,il, The English Gypsy Caravan, Newton Abbr}t 197:3. podaje w wyka!Zi'e korrek'cji, w któ'rych znajduje się Clgzemp1a-r.zccygańskich WllZÓW. ponadto 4 muzea: City Museum, Bri's:tol; County Borough Mu'seum, Re<l'ding; Folk Museumof Yorkshire Life, Yor'k; Mary Arden House, Stratford-on Avon, Hart1ebury Castle. Nie udało się ustalić, jaikie to wozy, i czy znajdują się w ekspozycji. �Zaczqtek kolekcji cyganologicznej 293 ADAM BARTOSZ A GERM OF GYPSY COLLECTION (Sum m ar y) The present article comprises hitherto ex,isting propositions regarding protechan ad' ma:tenia,l elements or Gypsy culture. This idea has been ma·terializ;ed in the late 70s. At that time a sector of Gypsy architecture had been sta·rted in the open-air museum in Nowy Sąaz. Whereas in the museum in Ta,pnóiWan exhibition cOnJcerning Gypsy cul'ture and history as well as their role in the naJbional culture of Poland was organized.After the closure of this exhibition in 1979, the exhibits became an embry;o of a new collection of the Regional Museum in Tarnów. This collect,ion is to be systematically compleited and a permanent exhibition on Gypsies is supposed to be onganized. So far, among others, the following exhibitls have been gathered: wagon's, tents, various oibjec,ts and gadgets connected with Gyps,ies' everyday life as well as pictures and documents. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/033090b0dc61c4af741c11b23c124c2d.pdf 67789651075376aefa5c20737445b9d4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1840 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource muzea etnograficzne Francja- muzea etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1706 Title A name given to the resource Francuskie muzea etnograficzne cz.II / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.295-318 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GRZEGORZ SKALSKI Lud, t. 66, 1982 FRANCUSKIE MUZEA ETNOGRAFICZNE. CZ. II. Rozpoczynamy prezentację wybranych mureów etnograf.icznych Francji prawitncjonalnej 1. WY'Pada tu przypomnieć to, co zoSJtałoJWpiel"lWszej części 'Powiedziane, iż wyboru tych !muzeów dokonał autor w ramach programu stYIPeru:iia'lnegowe Francji w r. 1979. ZoiSitałon skonsultowany z f!l'ancuskimi muzealn~kami, co pozwala sądzić, że dobór ich jest w mialrę r~elZ.ffi1ltatY'wnydla €tnografic~ego ml&eaiLni:ctwafmncuskiego. GłÓWInąosią, wokół której oocylOlWaćbędą poll1iri:sz.e u,wagi, jest ekspozycja traktowana jako zaisadniczy, zeMTlIlętr:zmy wyraz działalności muzealnej. Ekspozycja jest bo:wiem tą wizyt6wką, podług której Slpołeczeństwo, w tym i fachowcy, osądzają in:sty'tucję mwzea1ną. Dlatego też, mając wciąż na wwa'dZ€eikisp'OzycjęJWpairyskiJm Musee national des Arts et TraditiOlIlSPopUilaires, w dailSz.ejkolejności omówione zostaną muzea o zbłiżonej do niej ekspozycji w Renne'S i Mas du Pont de Rousty. Następnie zaprezentowaJIle będą muzea o "tradycyjnej" ekspo~ycji w ArIes i Strasburgu. AT'ty,kuł zakończy się omówieniem nie posiadającego jeszcze wystatWy stałej Działu Etnografiaznego w Musee savoisien w Chambery. MUSEE DEBRETĄ.GNE 20, QUAI EMILE ZOLA, RENNES Rennes jest bliskJo ćwierómiliondwą stolicą Bretanii, regiolllu, w którym jeszcze do dziś kultywuje się tradycyjne ZlWyczajeludowe. Są ome na ogół związane z obrzędowością rel,igijną iprZ€jawiają się głównie w masowych pll'ocesjach kościeJmyeh z dkazji. odpustów. Wyciągane są wówczas na światło dzienlne dawne, nie'Zwyk'le bogalto z-doibionestroje, 'f których królują przede w.szytstkim kobiety. Uderzająca różnorodność ~dobnict!Waoraz na,kiryć głowy, w postaci czeipikówpr'Zylbierających najróŻiniejs:z'eksz.ta'lty, doskonale ilustruje bretońskie przysłoiwie: "Cent pays cent guises - cent paroisses cent eglises" (Sto krajów, sto sposobów: - sto parafii, sito kościołów). Celntrum Rennes stanowi piękny zespół architek1Jonic:zmyuk:ształtoQWlany gM',wnie w pol. XVIII w., po wielł Pienwsza część niniejsrz.ego opracowania, która ukazała się w 65 tomie "Lunu", .prezemOlWała eks:porz.y,cjęstalą w paryskim Mwsee na'tional des Am's et Traditions Populadires. �296 GRZEGORZ SKALSKI kim pożarze w r. 1,/120, który strawił dUiżą część miasta. Uratowane z ognia średniowieczne damiki dziś wielce -urozmaicają tę Idzielnicę, preZ€fUtując swoje maQowiIlicze, sza:chuJ.cawe obiliIC·za.Rzeka ViJlai<ne, ujęta kamiennymi nadbirz~mi, dodaje miastu blasku i ożywia j·e. Renm€'s to także miasto uniiW,ersyteckie i przemysłowe (np. fabiry!ki Renauilta). Musee de Breltagrne (MuzelUm Bretanii) leży ,tuż 'nad V~l'laiiIle,na jej lewym birZJegu,za!jmując parter dalwiIlego gmalchu uiIlilwelI'sytecikiego(Palai'S UniversiltaiJre). Budynek ten, wzniesiony w 'latach 1849 - 18:55,mieścił w sobi,e w 2 pał. XIX w. uui!wersyiliet i m.Uizea.Z czasem poiSZiczególne wydziały uniweTsyi1:ec!kieopuszczały gmach do iepiej zaada'ptowa:nych pomieszczeń. Po II 'Wojnie Śiwial1;'Owej, powa'żnie zniszczony podczas działań lW'Ojen'llyJCih buid'yln€lk,został odbudowaiIlY i IWcałości prze!kazany we władanie iiIlstytulCjom muzeal'nyrril: Mu:see de Bretagne - na parterze oraz Musee ides Beaux-ArJtis (Mu:z.e.u:mSztuk Pięknych), które zajmuje piętro. Do wyłącznej dyspozycji Musee .de Bretagneposiada 1224 m2, 2 2 IWtym ma ,elrnpozyiCjęstałą 942 m , na malgazyny 203 m i na inne pomieszc'zenia (biura, tplra1cowinie)7:9 m2• Dochodzą do tego powie.rzchnie wspólnie użyt!k.i()fWa:nezMusee des Beaux-Artts, tj. 412 m2 ekspozycji czarowych, 25,1 m2 magazynów, 634 m2 innych ,pomieszczeń. Dia pOCównania mowa podać, że pO'Wi€{("zohnia ekspozycji SZltuki wyn06i 11445m2, a magazyiUY przyn.aile~ne tylm zb:ilomm- 19i1 m2 2. W Musee de BrclagiIle pracuje 11 osób, z itego dwóch IPra(:QWiUików mery1tarycmych, czyli 't:ziw. ko~eTlWal!:tl:rów:kiero·wnik., Jean-Yves Vei!1laT'd,Ihistoryłk pracujący od ponard 10 łal!: iW itym muzeum oraz ErwaiIl Le Bris du ReSlt, ['Ó'wnież historytk, za,tirudni1onydcl 1976 r. Muzeum od 8 gru'dnia 19164 ['o posiada stattut muzeum miejskiego, jest więc p~zez miasto Ultrzymywane. W stT:u:ktu~ze muz.ealnk'tmafrancuskiego ,należy do grupy muz.eów kontrolowanych 1 kategorii. Oznacza to, że Rząd, poprzez Ministerstwo Kultury, konr\:.ro1uje jego działalłność, mając wpływ na Wy!bÓTkiewWlrlika Muze'lim, a także ud:zilel1ićmoże lpomocy finansowej nazalku\pY ekspoiUattów czy na zarg~podarowani'e :sal rwy'staW1owych. Po tych uwagach wstępnych pora .przejść do zagadnień meTyit;o:ryaziIlych. Zajmować nalS będą !Zagaidnienia e'kspo'Zycyjne, aIe wjldziatne od. strony warsZlbaItu muzeo\loga. M'liSee de Breltalgl1'ejest bowiem dobrym ! Z liczb tych wynika, że na nadmiar przestrzeni muzeal:nicy z Rennes nie mogą narzekać, sZ'0zelgóJ.nie gdy odnieść ich do warunJkó,w poidoibne<goim w chara'kJterze MUlsee 'CialUlPhi.nolis (MI\l,zeum De1fi'natu) w Grenohle, mieśC'ie a mniej więcej tej sanned l.iiczbie mieszkańicóiw co Rennes. Muzeum to bow.iem, u;sybuowane w dawnY'm klasztorze Sainte Marie d'en Haut, z-resztą bardzo malowniczo położone na zielonym stoku opadającym do Izery, dysponuje powierzchnią wystawową przewyżSlzającą poIWierlJchmię Ga,J,erie C'U1turelle w pa>ryskim Atp. S'taJllow[ to poł'owę po:wJer'Z1ch'nJcałego budy.nJru mu:rea~nego. �Francuskie 297 muzea etnograficzne przykładem do prz€ldstawienia naukowych podstaw organizacji eKspozycji mU7Jeail.neji tolku ich ,realizacji w warunkach mU"ZelUmregionalnego. DOTobeikMuzeiUlIllświadczy !I"ÓWIIl'OOŻ o tym, co już wstało wClZeśniej zaznaczo'ne, że 'we Francj'i 'Zaciera 'się powoli różnica między mu'Z'eam'i centra1Jnyrrnia ffiUlZeamiprolWtIllCjOiIla1Jnymi w 'zaJk:resie myśli muZ€·o}ogicznej. Ten proces lWyrr-ównywania 'poziomu dok'OlIluje się ZlWłas'zczadzięki działalnoo'Ci grupy muzeailników, najczęściej młodego pokolenia, inicjującej i I'eali'zu.jące-jnOlWlerozwiąJZalJliaieoretyc:zmo-prolkityczne. Musee de Br.eta'gne jest muzeum histOlI'ycz<nym.Idea pOIWstania tego rodzaju muzeum pochodzi od G. H. Riviere'a, jedlnakże Teai]jzacja tego zami'erze.nia, przeidistalWi'On€lgo w r. 1947, nraJpoity:kałana wieile trudności, z których najpowaŻJnilejszymi były piTaiCeremontowo-adaptacyjne budynku jpTOtWaid'zo,ne do 19'58 r. Obecna ekspozycja (ryc. 1) skła1da się z następujących części: L Ś'liOdOlwiskonaturatl'ne, 2. Prehi'Sltolria i proltohis<t,oria, 3. ArmOiryka galo~zymSka, 4. Bretania średniOlwieczna, 5. Ainna Bretońska, 6. Bretania za czasów Ancien Regime, -7. Bretania nOM'O'żytna b 8 9 10 c c I +++t+i+/12 4 • Ryc. 1. Musee de Bretagne. Plan ekspozycji: 1. Hall, 2. Hall weJsclOwy, 3. Srodowisko naturalne, 4. Prehistoria i protohistoria, 5. Armoryka galo-rzymska, 6. Bretania średniowieczna, 7. Arma Bretońska, 8. Bretania za czasów Ancien Regime, 9. Bretania nowożytna, a. strój, b. elementy historii, c. rybactwo, d. rolnictwo, e. rzemiosło, gospodarstwo domowe, f. sztuka i tradycje ludowe, g. meblarstwo, h. aI1tyści, pisarze, uczeni, 10. Bretania współczesna, 11. Wystawy czasowe, 12. Wejście do Musee des Beaux-Arts. Wg J.-Y. Veillard, Problemes du musee d'histoire ił partir de l'experience du Musee de Bretagne, Rennes. "Museum", Unesco, Paris, t. XXIV: 1972, z. 4, s. 194, 195. Rys. Klaudyna Jasiewicz. �298 GRZEGORZ SKALSKI i 8. Bretania współczesna. Swój ohecny kształt i zawartość merytoryczną ekspozy<:ja ta oltrzyrnała oW :toilrn dość długiego oIkresu CZJasuliczącego 20 lalt. Doko'1113.ntO wówczas dwóch za'sadniczY1Chrodzajów <Jłp€racji ekspozycyjnych: m!ointażu ekspozycji 'OTaz'WIpl'Owadzanie zmian iW istniejącej ekS/pozycji. Działa[ność 2'Jwiązana z mantażem wystawy zamy,~a się w łatach 19160 - 1:975 i przebiegała (W innej kole'jności niż to scenariusz przedstawia. NajwClzetŚiniejprzJ'1gobowaną C'zęśrcią ,ekspozycji stalej była seikcja Biretanii 'll,()IWlożytnejobejmuj 'lJcej lata 1789 - 19114, a iktóra pr-ezentuje prohlematykę :hretońskiej kultury ludowej. UdostępniOIno ją w U'A60 r. Cztery lata później otwarto trzy dalsze sektory ekspozycji history'cZlllej, a mianOlWicie: Bretanię średniowieiCZJną, Annę Bretońską oraz fuetanięza czasów Ancien Regime. Nieco ,więoej czasu wymagało przygot'Q;waJIliena15ttępnylClhfrargim€lI1ltówwY1St~wy, tj. Śiforlowisiko lIla.tura1ne, Ptrehistoria i IPlI"otolhiJsrtoria oraz Armoryka galo-rzymska, ik.:tóre ll'clostępniono puhlic:z:ności w lI"oku 1197i0. Wreszcie '01Sialtniąsekcję eikSlpOizycji, Bretanię ws\półczeiSną, 2'Jrealizowano 'w 19:7:5 r. A lOltoistroDniejlS:ue [lirzeróbki i :wz,upe1nienia istniejących jlUż częŚlCielkspo'zycji: w if. 197'5 wpr'o'wadz0lI10 do S ekc'ji Bretal!lia śr~clJniOlWiec-Z'n.a .montaż audio-wi'waIny .,Polichromia" na t€lI11artrzdbialI'stwa bretońskiego; iW Jatach 1976 - Hl77 doko:nanoprzeTóbki stalIloOlWisika z materiałami uzupelnia'jącyrrni dotyczącymi protohisJtolI"ii; <IN Ir. 1977 IW selkcji ŚroldOiwiiSkonatUir3 1ne :zamontowano s-tanOlWiBkodoklUmem!taC'jiautomatycznej w formie :wielikiej mapy Bretanii, Iktó~ej to!warzJ'lsząerfekty świetLne i s~QIWlny ik{)lIlleillitarzz taśmy magnet'of'onowej, :przelkazujące rwiadomości - o warunka'ch nail;uralnych i kul'turawy,ch Bcr-eitaniii Półwyspu AranorJ'lkań3kiego; w -latach 1975- 78 aktualizowano i U1Zulpełniano'w Tamach semcji Bretania Iw:spółczesna [pirogiramy audiolWlizualnre. lliócz tego ol1gani,zatOlIizypirzygrOltolwującałościową przelburdolwę dwóch sekcji: Bretanii śrere1Jniowielczmej 'Ora.zBretanri nOlWo'żyrtinej,a !Więcobu naj~arszych części elkstpozycji. Jak z powyŻiSzego rw1dać, €/ksrpo'zycja stała tego Muzeum zawiera trzy tema1ty, pierwszy j dwa ostatnie, które w ekspozycjach typu historycznego nie często występują. WairiIJoteiraz :prreśledzić, chóć IWzarysie, 'Zało'Ż€iIllia i !tok posrtępowal!lia przyjęte przez rea1izat'OTów rwySitawy, a które Ito we Francji 2'JOsta.ły oibid~l .•rZJonemianem eik9perymentu 3. Roz.poICwiemy od pr:z.edstawi€lI1ia poglądów na, TOzumi'eII1uemuzeum hils1t:oryczn€lg'O. Jres't to, według J.-Y. VeiUalI'da, miejsce', IWMóryun dzisiejszy człowiek. lwirnien '2'JnaUeźćmoililwm§ć 'kiształtowania swo'jego ZJITlysłu kryrt;yCZlIlego.K&ztał!tująle go, uzySkuje !Więks'Zązdolirlość rozUllI1d.;eII1ia świar 1 ~ Mówi .o tym ,choćby tylko tytuł artykułu o problema:ch ek's\pOILycj.i J.-Y. Veilland, Problemes du mUlsee d'his.'toi.re a partir de l'ex,perience diu Musee de Breta.gne, Rennes,. "Museum", UneSlco,'Paris, v,oł. XXIV: 1~7i2. z. 4, s. 1'93- 203. �Francuskie muzea etnograficzne 299 ta, w którym żyje. Celem muwum hiSltorycznego jem mie tY'liko gromadzenie wiedzy historycznej, lecz także dynamic7Jne asymilowanie iIlagrcYmadwnej rwiedzy clila forrrnuł'01wa'nia kTyrt;ycznych pytań w7Jg~ędem otaczającego go świata. Na bazie tych myślli Sltw!OCzono koncepcję ekspozycji historyczJllej, która wychodzi od oidrzucenia :roZ/umienia wystawy jako "rozmieszczenia p1"z'edmiotów wysrtawia1nyeh" (mise en pilarce des objetsexposalbles). BOIwiem!WwY'stalwiennictiwi.etYlPu hislto:rycZJnegowyłania się baJ'cliZiO rt:rU'dn.y,pro'blern umiejętIllego ipOIwiązaTI'ia celów starwianych hi.sttorll, jako nauce, z mażE'wościami ,wyrażania idei, naJczęściej trójwymiaroIwo, metodami muzealnymi. Przyjęto wobec tego, że pods>tawowymi ·eleme'n:ta:rnikoncepcji jest 'wy;pracQlwanie i .przyjęcie idei 1P1I"ZewodJniej Qlfazrplf'ogramu wystawy. Za :ideę :przetwodnią uważa się o~eślenie 'lleTyitorycznej zawartościełk!spozycj'i, przy czym dolbór ttej '~dci ,nie jest dylktowany względami muzeologicznymi (np. istnienie lub brak oikreślonych zbiorów ezy możliwości te'chnicwej r,eahzac'ji) le!cz 'wY'nika, na przykład, z rport'rzebnaukowych, społec7Jny:ch atp. Dila s:ta'łej Iwystarwy prezentOIwamego M uzeum ideą 'Przewodnią je<3It,,'Uiwiido'C'znielnie ht<;t'Orii Breta'nii", prmy Oimaniu kt6rej ibrano iP':xl uwagę i it,o, że ReJlnes, siedziba Muzeum, jest jedną z 'historyczmych lS,tohcregionu. W itraikd·e szerokiej d)"Slku.sjiOlrganizatorzy wySltawy dO'Slzili !do lWiIlio:sku,ilż naJ.eży przyjętą ideę !przewodnią w:obogacić o 'elemenity nie należące S€il1!SU iStriciho do zagadnień 'historycznych, jak J1Ip.,warunki nartJurr-alneBreitanii (m. iin geografia, geołogia) czy też ettnOig.rafia, jak iel'ern,eI1lty współczooności. Drugim ważnym elementem kOiIlceprcjii\JwiOTzenia 'WY'stawy j,eSitprogtrom wysrtawy. Stalllolwi On zespół dł'Jiałań KoniecznY'ch :do osiąglnięeia 'Po:stanowionego celu, do osiąignięcia !ITI{xiJliiwie pełnej i dakłatlnej prezentacji idei przew<:JIdJniej. Wyprac'Oiwanie taikiego programu :Wyimaga wY'szuilmnia tematów szczegółowych, 'ioh wY'selekcj!ono'WalIliai 'bieq-archi:za1cji.Dokonuje się tego iW!I'amach powolanej przez muzeurn grupy roibo'czej zł,OJ żonej z re'preZ€fl1tantow różmych rdyscYiphnlllau!k:owY'c!h, rwz-a~eżj!l'ościoczywiści'e od pa1xwb. W :pracach takiej Igrupy ~dbac:zej 'dbok :pirarco~nikó.w muzealnych brail'i 'lldzia'I geogra£o'wie, a'rcheol:od:zy,hiL9torycy'I'óżnych iSpecjahzac ji,ert:nograi ()Iwie, 'geol1od~y, elmn'Omiścti i im., a ,taikże plastycy muzealmi. Debarty tej gmupy :na1dwyodręlbniohytm'i temaltami po21wol:rły na s.zerdkie ich przek{JlTIsultoiwalllie~ wYlpracawalllie priogtramu wY'S1tarwy. Dla przykładu można ~piOdać,że dla sekoji Bretalnia nolwiOlŻ)'ltna1789- HM4 Y. Or'eston, ;eltnograi, Wskazał ma następujące ibematy - stroje, czelIJik.i,IfzemiOS!łO tradycyjne - ddkonując na~tępnie 'ich SI1!.rukltury'zacji: podzia'ł strojóW iwelcUug'regionów, sUro'je rwirdbcizJnymiiWpłyiwami mody mi'e<jsltiej,stroje a.1iemi.e1kichspoł€lCZinościwiejsikich. Po tym etapie przygotowań etlmpozycji następuje faza ilroIl'froniacji międJzy tym 00 Ilostalo Z8iwarte w programie a obi€ikJta:mi'ffiluzealinymi R. z �GRZEGORZ 300 SKALSKI i innymi mat€'T'iała!ffii.F{)m'oc specjalis;tów w tej idrziedziilniejest róiwnie ważna, jak ul~a. Zapewnia OOladużą rzec'z,olWośćw stoS'owaniu te.go lub owego obieMu, pomiJnięcia illlllleg'O,a tak'że w kOlllfrontacji między materiałem będącym w dyspozycji, materiałem pożądanym i ma,teriałem możlilWym do uzyskania. Porówinywanie owo pr'owadzi do uja'Winienia luk w materiale zaibytikowym,do iSltlwierozeniabralku rzeczowości dOlkumentów w stolsUlI1kudo t·ego co :zamierZOInO .wyrazić, a taikż'e do wykazania oibrie~tów nieiPTlZyda!tnych(ze IWIZig'lędu na obfitość jednorodnego materiału). Po dokOlIlaniu tega' za'bieigll 'l"Ozpo'Czynasię IPo'Szukiiwaniemateriałów mogących 'zaJpełnić lUlkiczy za,pobiec nieścisłościom. W tym momencie tiTZeba odwołać się do środlkólw zastępczych, które mogą mieć charaIkter: a) faiksylIniłi obiektu, makiety itp. lUlb b) dolkume:ntórwpomocIJ1Ii.czychrw fOlI'mi·ewykresów, map, śTodków audiowi:zual:nych itp. PowaŻiIlym problemem, z jakim styka się :na co dzień wie[u mUlzeaoLnJików, jest przyjęcie kryterium doboru obiektów na ek'S,pozycję hiistoryczną. W Musee de Bretagine przyjęto 'zasadę, że waiTit'oociestetyczJne i emo'cjonalne obie'kl1mpodiporząidkOiwane:są jego hilSt:oryęzlnemuznaczeniu. Przestrze'ganie tej zasady ma wedle J.-Y. VeiTlalda spo.wodować zerwanie przez muzea histolTycZiIlez chalTa'kterem :muzeów artystycznych. Rówl11ocześnie zaś uSitalWinaulki pomoCll1'iczehistorii w iJChrzeczylwistej Toli pomoaniczej. UwidQÓCZn~ć się to może w muzeach, np. an:heo[ogicznych, w których ma:telfiały wykopaliskowe IWLanybyć p1TzedLs.tarwiane iW pe,rs,pektywie historii ogó'1Jnej,w odniesioon.u do d:zJiejówmiasta, regionu czy nawet UJkazywa'<: z<wiąz!ki'Z historią na jnoWSzą. Powyższą /koncepcję ekspozycji his.t'oryczm€'j w MIUlseede Hr'etagne można przedstawić iW formie scihemartiU(za jego aUJ1;olTem) 4: Idea przewodnia <,.---~ PlOgram wystawy +----------- t !------ ------- t Konfrontacja t '--- -- _ Ideolo~~: Wykaz tematów -------- t Selekcja Hierarchizacja ~~:~~~~:tów 1 ~~ter:~J t t Program wystawy ----~ Realizacja Etm:ogra:fu.a,jak to JUZ wy.zeJ zaznaczono, zajmuj'e lIla ekspozycji przedostatnią salę - se'kcję Bretania :llowożY'1:'na. WłąClZenietej tematyki do e!klspozyc·jihistorycznej jest rwy'Tazem przyjętej k<mcepcji uka:zy;wa4 J.-Y. V.eil1ard, Problemes _.. , s. 19'8. �Francuskie muzea etnograficzne 301 nia procesów his:toryczmych w ich możliwie pełnym wyrazie. Wiek dziewiętnasty io przecież okres, w k!tórym uwidacznia się na arenie his:toryczmej klasa chl-opska, okres, w którym nastąpiło "odkrycie" chłopskiego nurtu kultury Inarodoiwej. Z prdbłematyki regionalnej wyibrano zasadniczo trzy dziedziny kultury ludowej, które w Bretanii ()dgirywały niegdyś, choć i dziś są kontynuo,wane, poważną rolę, stając się z czasem swoistym symbolem tej ziemi. Pierwsza to stroje () bogatej różnorodności w formie i zdobnilOtwie, szczególnie dotyczy to stroju kobiecego. Poświęcona jest im wielka gab10ta biegnąca wzdłuż saE, od ,wejścia do wyjś'Cia, IW iktórejna malnekoillla'ch prezentowane są kobiece i męskiE' struje według IPoszczególnych subrelgio:nów. Naprzeci\wko \tej gabloty u:sta'wiono wo[nostojące gahlobki i :podesty przeznaczone do eksponowania tradycyjnych rzemiosł, a przede w:szJ'1sllkimmehlarstwa i zdobnicltwa w drewnie. Trzecim tematem, [wokół którego ogniskuje się ekspozycja etnograficzna, to związek Bretońezyków z oceanem ukazany za pomocą m. in. makiet kutrów rybackich. Tematykę tę uzupełniają ekSlponaty z innych dzieidziln życia, m. in. gospodarstiwa domowego. Całość ekspozycj'i etnograficznej ma bm'dzo skondensowaną <treść, w iMórej ika:Ż)dy element, kaŻidy przedmiot gra okreś1oną ro!lę, wyraża sobą nadane mu znaczenie symholiczme. Sala ta odróżnia się od pozostałych sekcji f·ormą eksponOiwania charak,teryzującą się zastosowaniem świalila dziennego (co uniemożliwia na pla'styczne operowanieśwraHem sztucznym), użytkowaniem w więkiszym stopniu gahlot lWolnO!Sitojących (w Iprze'ciiwiel1stwie do witr)'ln umieszczonych w ścianaich w poprzednich salach), a także brakiem wyposażenia audiOlwizuailnego (co niezmiernie Ikonkastujez,właszcza z ostatnią sefkcją). Odmienność fmmalna tej częściekspo.zycji jest tak duża, że rozbija spójność i jednolity wyraz całości wystawy pomimo nagromadzenia wielu \wspaniałychokazów. Tu godzi się przypomnieć, że sekcja Bretanii nowożytnej powstała jako pierwsza iCZęŚĆekSlpozycjl (r. 19'60), a projektowana jej przeróbka jest obecnie w trakcie przygotowywania. Przyoma'wianiu ek:'IPozycji Musee de Bretaigne nie sposób pominąć jej ostatniej sekcji ~ Bretanii Iw,spółezesnej, ;Mórej niekonwencjona1ne rOZJwiąza:nia, ,tak 'W dziedzi'nie ,treści jak i formy, zasługują na choć krótkie przedstawienie. Projekt utworzenia sekcji historii współczesnej sięga końca lat 50-tych, kiedy to w ramy ogólnelgo :planu ekspozycji muzeaLnej ujęlto tytuł sekcji "XX wiek". Myśl tę podjął J.-Y. Veillard w r. 1972, wypracowując następnie iP'odstwwy programu. U podŁoża ridei tworzrelnia tej ekspozycji było pr.zeŚiwiatdczenie, iż nie można wystawy hislto:rycznej kończyć na XIX wieku, 'na ekspozycji etnograficznej. Życie społeczeństwa nie kończy się przecież z chwilą zaniku czepka czy .stroju, ho ich �GRZEGORZ SKALSKI 302 .nosicieli, w'SiIJółe:zesnywidz, Uiważać ;może za pra wldziwych "ostatnich Mo'hikanÓiw"·te'j kuJ1t,l1ry'.Nie może też -ekspozycja his,touyczna być jedynie połącZ€lI1iBlll.zbiorów archeologicznych i etnografic'Znyc'h, powinna natomiast być wystawą syntetyczną prezentującą w spójnym zespole obiektów zasadnicze elemffilty historii Bretanii, a więc i te, !które mają miejsce obecnie. Wystawa ,współczesności winna wciągać widza 'w zakres s'Praw tu prez.entOlwanych, a 'widz wini·en się tu czuć jak najmniej obco i sZ>tulCIZnie. Ideę ,tę wyraż{)lno 'w temacie "Br·etania od !końca XIX wieku do :naszych c:zasów", która w !Sposób temwtyczmy, a ni·e chronologiczny, przedstalwia zagadnienia bieżącego życia :regionu, odwołując się równi€ż do czasów .wcześniejszyc'h. Tematykas,kładająca się l11atę prezentację została .ustalona w toku długich dysku5ji specjalistów, wśród których główne skrzypce grał G. H. Riviere. Pomocne w ,tym względzie były też ma,terialy uzyskane z alnkiety pr:z2rprowadzo:nej;wśród widzów na temat propon'Owal11ychprzez :nich zagaidniel1, jak i fmm realizacyjnych. W lipcu Hl'7:4 r. ukończono 'Otpraco1wywaniepf{)gramu wy::>tawy, a jego iechiniczlTIacr-eallizacjatr!wała ,do maja 197'5 r. Sekcja Bretanii współczesnej mieści się w sali o wy.miaraeh 14X9 m (ryc. 2), z której ścianlkarni wyodrębniono pOIffiieszczenie.ekspozycyj!ne w :kształcie quasi eliptycznym. Realiza'cja programu {)Idbywa się za pomocą dwóch rodzajów środków IWYlTazu:trad.ycyjnych (galbloty) oraz nowoczesnych (środ- ~ - )- - ~ } I 3 \ Ryc. 2. Musee de Bretagne. Plan sekcji Bretania wspólczesna. L Sciana działowa-ekran, 2. Rzutniki montażu audiowizualnego, 3. Podium, 4. Krzesła obrotowe, 5. Salka projekcyjna. Wg J.-Y. Veillard, La section d'histoire contemporaine du M·usee de Bretagne, Rennes, "Museum", Unesco, Pa'I'is, t. XXX, 1978, nr I, s. 41. Rys. Klaudyna Jasiewicz. �Francuskie muzea etnograficzne 303 ki audiowizualne). Płaszczyznę ścian podzielO'Ilo na dwa poziomy. Poziom 2, najwyższy {między 2. a 4. metrem (Wysokości ściany) manowi wielki dookolny ekran prze:zmac'Zony,do prezentacji półgodzinnego ill'CJllltażu audiowizualnego pt. "Bretania od końca XIX -w. do naszych czasów". Montaż ów składa się z około 370 dia'Pozytywów wyświetlanych przez g paT .sprzężonych ze sobą rzutni.1{ów typu Kodak Carousel SAV 2000 umieszcZQ-nychrównomiernie na całym obwodzie ekranu. Jest więc on podzielony na 9 części, a .projekcja obejmuje l, 2 lub 3 ekrany rów- , nocześnie, a na .końcu projekcji ohejmuje jednocześnie cały ekran panoramiczny. Prezentacji tej towarzyszy oczy1wiście komentarz słowny. Treści,! montażu jest, jak już wspomniano,najnowsza historia Bretanii ukazana jako synteza życia e,konomicz.nego, :politycznego i kulturalnego Bretończyków. Program ten tkwi ŹTódłami w :,poprzednich sekcjach wystawy, ':wntynuując i uzupełniając wątki tam za'Począ:tkowane. Ambicją autorów tego montażu by10 to, aby widz po oglądnięciu g-o mógł ślwiadomie "tworzyć" historię tę swoją, osobistą, jak i Slpo1eczeńst'wa, w którym na co dzień żyje. Aby spełnić te cele, w ciągu roku blisko jedna szósta diapozytywów jest wymieniana na bardziej aktualne. Poziom l, to najniższaczęść ścian (od podłogi do wysokości 2 m), w którym usytuowa.ne są tradycyjne fO<J:myprzekazu mU7.eal:nego 'IN postaci witryn .wmontow3il1ych 'w śoianę oraz punkty emisyjne programów audiorwi-zualnych. We witry;nach prezentowane są 'obiekty związane z padsta'wową działalnością gos,podarczą ludności BI"etanii, tj. rolnicibwem i rybactwem ocen;ni-cznym.W trzeciej witrynie przedstalwi·one są pod hasłem "Z wieku ,na wiek" (D'un siecle ci l'autre) różnorodne problemy życia pod kątem ich ciągłoś.ci kulturowej. Wymiana ekspozycji odbywa się co pół roku. Dotychczas zrealizowano m. in. takie tematy: Mleko, Chleb, Handel. Jeśli chodzi o programy audiowizualne, to są one realizowane w formie bądź krótkometrażowych filmów dźwięko·wycll (dwa stanowiska wyposażone w proje'ktory super 8 mm) bądź montażów diapozytywów wyŚJwiei'1anych w całoś'Ci lub z możliwością dOlwolnego wyboru z;djęcia {4 stanowiska iWYipoSażo:ne w rzutniki Kodak Carousel SRA). Montaże te wymieniane są w zaplanowanej kolejności _zależnej 'Od przyjętych wcześniej tematów tJ'lgodini-olWych. Programy filmowe, jak i diapozytywowe, traktują o wybranych Itiematach z życia mieszJkańcaw Bret.anii, np. Kobieta rolniczka (film wskazujący na trudne warunki pracy kobiety w rolnictwie), Kryzys rybactwa (m{}ntażdiapozytJ'lwów o rybakach z Lorient, miastecua z południowych wybtrzeży Bretanii), Muzyka eeltycka {montaż diapozyty;wów, udŹlwiękorwiony, o:pa;rty na obiektach muzea,1nych, dokumentacji ikonogiTaficznej i iWslpółazesnym folik.lorze). Z tego krótkiego O'Pisu widać, że OiS'tai'niasekcj3. ekspozycji w bardzo ciekawy sposób ukazuje wiJdrowi współczesną Bretanię. Miejsce to �GRZEGORZ SKALSKI 304 stamowić może r6wmezjeidyrny cel wizy:ty w muzeum, zlWłaszczaże prez'emtolWaIHe (pITlQlg['amy zmieniane są dość często, a ich realizatoiI'zy starają się ukalzać moż[;ilwienajbariclziej aktuaLne zagadnienia. Wyidawać by się mogło, że nagromadzenie takiej i10śei ŚT'o:dlków techmic~nych i 'emitorwanyoh [przezeń infoTmacji musi przesycić widza, slpOlwoidolWać jego znużenie - WTęcZ[PTzeównie - ogląidamietego materiału bardzo wciąga i zaciekawia. O dużym zainteI'esolwaniu tą sekcją świadcząwjpisy do wylożOill<ejksięgi, w Ik!tórej widzowie wl5ikazują 'narwet no'Wietematy, jakie chcieliby tu oihejrzeć. Na za!kxlńczenie prezentacji ekspozycji stałej w Musee de Bretagne należy się kilka słów wyjaśnień. Tak obszerne potraktowanie ekspozycji histmycznej iW ramaeh artykułu o muzeach etnograficznych podyktowane było przede ,wszystkim regionalnym charakterem tego muzeum, a więc muzeum szelI'o!koczerpiącego z bogac:tw kUlltmy regionalnej. Na pirzykładzie tego muzeum można byłolikazać pTob~ematyikę metodyki naukowego przygotowania ekspozycji, która we Francji zdobywa sobie pOlwoh pra1wo 'Obywate:llstwa. Wreszcie niezmier'nie frapujące jest rozwiązanie zagadnień dotyczących rtematyki współcze:smej. Wszystkie te elementy mo.zna pTzecież odnieść do Iwa'runkÓiwi Ipotrzeb muzealirnictwa etnoglI'afriezmego. MAS nu MUSEE CAMARG U'AIS PONT DE ROUSTY, 13'200ARLES. Ujście Rodanu do Morza Śródziemnego tworzy deltę obejmującą 56 tysięcy ha powierzchni. Ten aluwiaLny teren został w ciągu długiej historii ludzkości Iwłączony w zakres jej kulturowego oddziaływd,nia. Lecz trlig1dyjesZ!czecZlłowiek nie zapanolWa'łnad Tozlwijaj'ącą się tu przyrodą ;wręcz przeciJwnie, chcąc uchronić ten 'zakątek pil:'zednisz,czącym wpłYiwem cywilizacji, 'w ,roku 19'28 ustanowiono na części tego rejonu Rezelfwat ibotalniczny i 'zoologiczny, a w 1<970 If. Park Narodowy (Park Naturel Regionali de Camargue). Mowa jest o Camargue - subregionie Prowansji, którego oryglinalność zna,na jest i rpodziwiana daleko poza jego granicami. Trzy są cechy sła1wiące Camargue: pier1Wisza,to przyroda - płaska jak stół równina ('nieliczne wzniesienia nie przeJk1'aczają 4 m wysokośiCi wzrg~ę'CLnej) poroślnięta 'Przeważnie trawami i inną :niską roślinnorścią, iWwielu mi'ejscach podmokła i baglnis'ta, obfitująca w dzikązwierzynę, a zlwłaszeza IW'pita!ki,które upodobały sobie wody Etang de Vaccail'es; Idruga, to saliny utworzone Ifęką c.zł'olwieilm,aby z naturalnych mo['skioh so[a'nek w długim i żtmuidnym procesie produkcji otr:zymywać sól spożylwczą; trzeoia, to stada koni lub byków, tzw. "ma- �305 nades'!, żyjących pod stałąQlpieką dowreów,porilszających się, podobnie jak <kowboje,IkQ~no.W 5;amargue za7Jnacza się także bezpośrednia dziąłai1nośćczłowi€lka WI postaci osadnic1Jwa i- U;prfłl\¥. Osaclni'Ctiwoto przybrało formę samo1inicżych faJ"m, 'Zi~a'llych tu "maIS", r6zsi~hyćh na t~renie dostępnym dla upraw. Powszechnymi kulturami są tu pszenl~a .. ryż,winOlrośl, dr!z·eowa owocowe, Tośliinypastewne.. Ma,s da Pont de Roasty to farnia leżą'ca 10 -km- lIl<lpołudni'O!wy;.:U1chód od Arles, która składa się z budynku··mie.s:~kalnego i 7Jabudowań go~podaiTczych. Teren ten zostalł wykupiony przez Paif'k Narlo:dcxWY ce7 lem u1JwOITreniamuzeum. W· LiWią7Jkuz tym w lIiiedmlekiej odległości ustawiono zabytkowy, :kamiennó~dre;wnia,ny budynek' owczarni przenie"'siany z Favauilla'ne do pomieiszcze.nla ·ebpozycji M'liJsee Camarguais (Muzeum Camargue). Biura .wraz z ośro-akie!l'l1informacji znalazły miej,.. sce w miesZikaln2jczęści mas, :natomiastczę'ść go's,p,odarczą v"ydz'ierzawiano dawnemu właścicielowi fa['my, aby prowadził swą rroTmalną działalność. Muzeum podlega administracji Parku Nar odol'W'eg o, a pieczę me:rytoryczną sprawuje J. M. Rouquette, naczelny konserwator muzeów w ATl1es. Program omalwianeg-omuzeum; podohnie zresztą jaik p-o:przedniego, wykracza poz'UTamy tego, co ilwykłosię uważać n mU'Ge:umelmograficzne. Lecz krótkie jego tu przedstawienie ma na ce!lu ukazać, że prohlematyka etnograficzna :w muzeum może być z .powoOidz2'niem łączona z innyrni zagadnieniami specyficznymi dla dEll1egoregionu !po to, alby .pełniej scharakteryzować i ulatwić zrozumienie zachowań, tak jedn()ste~s:, jak i całego spcłeczeil.st\Wa. Ekspozycj9. Musee Camarguais pragnie zobrazować i objaśnić proceskształta,wania sit; ś-rodc,wiska natura1nego i kulturowego tego cregionu,kład'1c szczególny nacisk na tę część historii, w której zaz·nacZ? się działalność człowieka. To zadanie zostało zn~alizowa,ne pr7J€Z za'Stosowani2 .dwuczęścio\vej ekspozycji: zamkniGtej i~)t~ wartej. Część pierwsza wystawy znajduje się w przeniesi·oll1cj i zre-ko:nstruQlwa:nej sLarejowczarni (ryc. 3) a c>k.300 m2 powierzchni. W c;::n~nym, pozh,l'vvionym dostępu światła dziennego, wnętrzu urządzona jest wystawa pod ,względem plastycznym i stos·o',vani" 0TO:dików2,udiowizualnych na.suwajqca skojarzenie z ekspozycjami w Rennes i Paryżu. Stosuje siQ tu także gabloty, !podesty i ekrany, co w tym ,wn~tr:zu dobrze ,współgra .z pełną helkowail konstrukcją dachu. Treść 'wysta'yvy nawiClzujedo hisitorii \waLki człowieka z .przyrodą. Po ukazaJl1'iuwarunków naturalnych Camargue, przedstalwionę są dzieje czlo.wiaka na tej ziemi· w następujących grupach pr·oplemowych: C~asy prehistoryczne, Czasy prot9'historyczne i 'his.toryczne, Cza'sy "Mi:reille" czyli Gamargue tra-dycyj.na,Cza:sy iPrzemysłO'\ve czyli Camargue N,,'spółczesna. W 'ek'spozycji <korzysta się z szeregu materiałów pomocniczych - 'lTI:lkiet, phnsz, f.o2J "Lud" - tom 66 �306 GRZEGORZ SKALSKI Ryc. 3. Musee Camarguais. Szkic ekspozycji w budynku owczarni. 1. Srodowisko naturalne, 2: Czasy prehistoryczne, 3. Czasy protohistoryczne i historyczne, 4. Czasy "MireiIle" czyli Camargue tradycyjna, 5. Jednostka ekologiczna, 6. Czasy przemysłu czyli Camargue współczesna, 7. Czas jutra, wystawy czasowe. Wg folderu Camargue. Museon Camarguen. Musee Camarguais wyd. Parc Naturel Regional de Camargue (b. r. w.) Rys. Klaudyna Jasiewicz. tografii i wylkr'eoow. Nie brakuje oczywiście OlryginailJnycheksponatów z dziedciny kul1tun-ylud'OiWej,kitÓI'yohoogactowoZ'l1ajdujemy szczególInie w części poświęconej Camargue tradycyjnej. Przyjęty tytuł tej części - Czasy "Mirein1e" - ma znacZ€1lie symhohazme, nawiązuje się w n.im bowi€!lll do tytułu lPOematu 'znakomitego iprowall1Saihskiegopoety i p.isarza Frederica Mistrala (1-830 - ]9,14), kJtóry &wo:ją twórczością l"ozsła'wU na 'Świecie pięlkmo IPTOIwalIlSji, jej kultury i ję.zylka. Większość IZ lWystawianych obieikitów pochod'ziz darów będących wYlllikiem akcji propagandOlwo...,oswiartowej'IlIrowad'zonej iW la,tach poprzedzających otwarCIe rntU'z'eum.Dużą r'olę 'w tej akcji odegrał 'prezentQwany w rói.:nych środowiskach montaż audiowizualny pod tytułem "Lou Museon CamarguelIl" (Muzleum Camarigue) poświęcony przyrodzie i !historii cywilizacji ludzkiej na tym terenie. Program ten podejmował w gł6wnych .swoich zarysach linię programQwą przyszłego muzeum, daljąc jego .tWÓiI'comwstępną weryfikację pl'OglI'amu,eiks\po~ycji.W rama'C'h omawianej wy&ta'Wyzamosowano lI'ównież śroiClki aUidiowiiZUalne,podobne, jak w Mlusee natianał des Arts et TradiltilOlnsP.qpulailres w Paryżu, a mianowicie tzw. unite OOologique (Jednostlka ekologiczna) 5. W j,ednyrn końcu budynku drobiaozgO'WoZlrekonstTUiOlWaTh() fralgment wmętrza dawnej· o'WClZarni,s'PralWiając wrażenie, że w ika':ż!dejchwili może iPOłwTócićtu z pasbwiska stado owiec. Potęguje Ito odczucie prdgram a'l.ldiowizua;1ny,traktujący 'O życiu pasterzy tego regionu. DrUJgą częśće!kspozycji muzeum eumowi 'Wy1tycrz.ony szlak ,,<Jd!kJrywaniakrajohrazu w m:as" o długości 3,5 kim. Prowadzi on spriZ€d budym1kuowczarni przez t:rrzypoIdsitaIWoOwe strefy goŚpoidalrC'Ze i kTajohrawwe Cama;r'lgue: U1pTalWy, pastwi!ska oraz bagmiSka (marais). WiJdz ma ~ Por. G. Ska~_'>Ici,Fran-cuskie s. 'l!79 i n. muz·ea etnografi.czne. Crz.. 1. "Lud", t. 6·5: [!lM, �Francuskie 301 muzea etnograficzne okazję zaznaJonnc się w bezpośredni sp?sób z proiwadzoną w mas gospodarką roiniClZO-hoidowlaną,szczególnie że tereny te są IW stałym uży,t-· kowaniu ,przez dawnego właściciela. p.od.suffiOlwującomówienie Musee, Cama'l'guais trzeba 'z~Tócić uwagę na wyjątkowy jelgo charakter. Łączy ono bowiem w robie elementy z różnyoh 1iyp6w muzeów: regionalnego (ekspozyc ja archedlogii, historii i etnogrr-afii regi<ma1nej), skansenu (prZieniesiony i zr,eik()ns1;ruowa!Ilybu,dynek muzealny wraz z częścią plenerową ekc;pozycji), a całość podpo:rządllmwama jest naczelnej idei oc'hronyśrad()(wiLska natUTa~nego człowieka. Wypłylwa to z faktu, że muzewn ipowią!Za!Ilejest z Parkiem Narodowym. Do tego dodać trzeba jelSz'C:lJe ośrodek i!nformaeji, który ma stać się placówką udostępniającą wszellkie informacj,e o regionie w aspekcie stosunku człolWieka do środawsika naturalnego 6. Muzea tego rodzaju ideologii są Iwe FlTa!Ilcjicora.z tobalVdziej populaiTne i związane są często z :zakładami przemysłowymi. To ,nastawienie elw10giczne tych placówek 'Spowodo'wało, że zostały one określone mianem "ecomusee". Myślę, że na,leżało by szczegółowiej 'zaznajomić się z tego typl,l muzeami, aby ich doświadczenie wykorzystać do zweTYiikowania programów naszych skansenów. 8komUlzea stanowią z pewnością dalszy ikroik w rozwoju muzealnictwa. ° MUSEON ARLATEN 42, RUE DE LA REPUBLIQUE, 13200 ARLES ArIes to jedno z miast Prowansji, iktóre za C!ZaSówImperium RzymskiegooogrytWało znacl:~nąTOIlęjako centrum hanrdloiwe i a:dmin'iJSltTacyjne, O tej bogatej przelSzłości świadczą licZ!ne .:mlbytikibudolwlIlicltwa rzymskiego: Are'ny (Amlfiit€a,tr),Teatr an1yc7l11y,Łaźnie - po'Zostałości Pałacu Konstantyna, Pola E'liize'jskie i in., a 1a:IdJezabytki ruchome z,gromaidzone w 'wie'lu zhi()lTach muzealnych. Olbok tych rzymskich pOIZ'Ostałaści, tkwiących niczym iT'odzynki w cieście, ArIes pr:ezentuje się jako bardzo malOwnicze miasto o ciasnych uliczkach zabuidowamych domkami i kaJ mienicami pochodzącymi główni~ z czasów ŚTeldlnio:\v<i.ecza i renesansu. W centrum uderza b~ak lnowszej architektury. Dużego uroku dodaje mia:stu Rodan, szeroko rozlany, stanOlWiący od wieków polCł~talwOlWY S7Jlatk hand1l,owyi komunikacyjny. Gdzi'e tylko rto moiiliwe, ukazuje się bujna, soczystoZJielomaŚTÓdziemrnomorska roślinność. Ten zakątek 'UIP'OIdobał so8 Tu godzi się zwrócić uwagę na idee prezentowane przez G. H. Riviere'a odnośnie muzeum środowiska. Riviere, Le Musee de plein ak des Landes de Gascogne. EX'Perieruce irancalise d'un mU'see de l'environnement, "Eilihnodogie Fralllc;arse", Paris, t. 1 : 1971, z. 1. 2" �308 ; GRZEGORZ SKALSKI. hie Vincent van Gogh, .malując 'w latach 1'888 .• 1890 blisko 300 płócien, w ,tym wietle:pejzaż.y. AleiIlajball"dziej, znaną IPostacią, tu IW ATJ'es, jak i w cał'e'j P!f'OwalllSji,jest 'wspomniany wyżej Frederic Mistral, poeta' i pisa!l"z,iktfu:egoiPalS'jążycia stało siędążeni·e do o:d!I"odzeniakultury ProwalllcjilPTZezspopulalryZJowanie języtka prowarlsaJiskiego, ikultmy' i historii r.egiQnu.,Wtraz zim'nymi poetami 'zał<o:żył'grupę FeliblI'ige z p,r'ogramem odrodzenia .języJwwego, :literaokiego, społecznego i politycznego miesz. kańcÓtw Południa. Jako poeta sitwOTzyłwiele utworótw opilSU'jąlcy~hżycie Prowarrsa:1czykaw. NajbaroZJiejZIDrunym poemat'erm jest "Mireille". Jest on poetyckim 'przedstawieniem etnograficznego obrazu tradycji Crau (subregionu Prowansji leżącego na lewym brzegu Rodanu). Prace nad tym utworem p!fiowadz0lI1eIW łatach 135;1 - 18;;'9; jaki :nad iJnnymi dziełami, ,wymagały Izgr'lomad'zenia wielu materiałów opisowych j językowych. a także oryginalnych przedmiotów. Dał,o to Mistraloiw,i podstalwę do powzięcia idei fundacji 'wielkiego muzeumetnograIicznego. W Toku 11895 przedstawia szkicowy progr<lm,według którego zamier-załstworzyc w dawnym pałacu p3piesikim w Avignon "Panteon Prowansji" przeznaczonydo pomieszczenia "wszystkich pamiątek ludu, którym j€steśmy" Rok ,później w otwartym ,liście zwraca 'Się 'dowłddz Arles z prośbćl o przyznanie jakiegoś budYJnku na cele muzealne. Zbiory planowanego muzeum ohejmować miały takie dziedziny, jaik ubiór, mehle, hodowlę. :ZJwyczaje,życi'e co:dzieIline w rna.SOTaz fJoL~ TZecZ'ną norianu. V13PQmniany list uważa się za akt narodzin muz,eum. Późni'ej Mistral zawi;1za) wśród swoich przyjaciół glru,p~:,'ktÓ!'a miała zająć się realizacją pr'>jck .. tu. W'spólnie z radą m:i€jską 'wyhraEf) d~a muzeum sześć sal WEZ l gs;. lerią na drugim piętrzebltdyn'ku polożon2go przy uhey :\epubliki. Niezmiernie cenną ];nicjatywą 'komitetu było wydanie broszury pL "Instrukcje db zbieTCmia'obiektów eb,og,rć'.£ic-znychz kraju :ule'Zj<lGsklego" autorstwa E. Marigma,na, jednego z ,wsp61założycieJi komi,tetu muze~l.nego 7. Ten pordrę'cz,niknaukowego kolekcjonerstwa grupov.ał obi'2kty w 3 zespola'ch: 1. Antruipologia, 2. Żywność, rolnictwo, hodoi\'v'I<J,my,st;..'hv:J i ryhołówstwo, 3. Życie rodzil1lne, budownictwo, meble, stroje, gry. 4. Kulty, tradycje,zabobohy, czary, 5.\Viedza, sztuka, 6. HZ2mio:,h, h,m·' del,7. Życie społeczne, zwycztlje, święta ludolwe, 8. Bi,bliog-rafiJ, ikonografia., Publikacja ta, choć nie odegrała du.żej roli JW kształtD'N2rniu pierw.::'zej eksporycji etnograficznej, była jednaik 'Wyrazem naukowego, a ni2 tylkouczulCiowego i ambicjonalnego, pódejścia Mistrala do ~'pr3\\ muzealnych. Z:orga.nizowana przez Mistrala wys'ha<wanosiła w sobie pic;tno poety, który chciał stworzyć poema;t dla prostych nie umiejących 7 E. Marignan, Instructions Arlcs:ien, Arles 1896, Pour' la recolte des Objets d'ethnog'raphie dl! Pays �FraThOtLskie muzedetnogruficzne 30<) czytać ludzi. Gaae:riazostałaza~rezerwowana' dla <dzieł sZtuikii: znalazły się tu stare IpOIrtJr.ety1. (l"elprodukicje.znanych dziel malaJrzy pri()wansalskich, pozostałe sześć ~al ipO'św~ęcQ1no Jkolejno: Hbiżemru Na>tod~~niu, odwiedzinom u iPO'łoimicy, ŚWiętOlffi, ·życiu wiejskiemu, Felilbrige i ;pre-. hiat'orii. Ni,elkomp'1€!tnośći wyryWlm,wość tematów były częśdowo rekompensowane wieIlkim wysilkJiem włożonym w ·1t\WoT"?:enie dioram, które -- .._.-_ ..._----.,- Ryc. 4.. Museon Adaten. Front .pałacu Laval-Casellane siedziby fotografii autora rysow<;lla KlaudYn<;l Jasiewicz. muzeUl)1. Wg z dużym reali71ffiem odtwa!rzały sceny .z :lycia. T\Ńorzone przy ;w'Spół~ ud'ziale. rzeźmana C.'-A. FerigoU!le'a, l<Jtóry wyil<onywai]:naturalnej ',wici-:kości manekiJny,I{Jwe dioramy byłY'ŻlUJpełną mowoś'cią. if'ci€lszyły 'się ogromnym pcxwoqzeniem. Ważnymi' da!t·~lJ1fii w historii tego mużeum są �GRZEGORZ SKALSKI 310 21 V 189,g oraz 18 XI 189'9 r. Bi&'wsza odnosi się do uroczystego otwar- cia muzeum, a druąa 7JWliązanajest z kcmt:raikrtem podJp~sanYIffiz radą główną departamentu Bouches~du...,Rih6ne,,w którym k'omiltet /PTzekazuje departamen1;owi Museon arr'laten pod warunkiem, że jego siedziba nie wstanie ,przeniesiona poza ArIes. Będzie on kierOlwany i adtminisrtrowany przez aurtonomiczmy !komitet !ZlłOlżonyz siedmiu członków. Pierwszym lwnserwątol'em muzeum 'Został E. Mall.'iJgnan.Dalszy ciąg historii Museon a~laiten wyznaeza iko1lejne IwydaT'zenie w życiu Mistrala, a mianowicie hteT'adm nagl'oda Nobla, k1tórą uzy;skał IW 1904 11'. rwspó}nie z IPoertąhiszpańskiim Echegaray,em. Spowodowało to zrealizQfWani'ewcześniejszego zamys1łu przeniesienia muzeum do ba:rdziej od:pOlwiedrniergo budynku. Wybór padł na ~najidujący się w cent'rum miasta renesansowy pałac Laval-Castellane. Uchwałą rady miejskiej .z 1906 r. pała1c ten zOistał przyznany Mistralowi ,w formie w1ieczystej dzierża1wy na 99 lat. W zamian lza to Mi:stra1 przekazał 40 tys. franków na potrzeby miejskie. Pozostałą część rrllrgr'Ody'Zuiył na odnowienie i lZaada1prto:walnie pałacu do n01wej funkcji. Podwoje muzeum otwarto w trakcie uroczy'S,tości odbywających się w dniach 29 i 30 maja 19'09 r. Bkspozycjizostał nadany nowy lWytraZbędący wynikiem Inolwa,torskich jak na owe czasy przemyśleń Mil9tra1a. Poeita, 'chcąc podkreślić orygina'1ność ludu z AT'lels,ukazał go w trójdzielnym uikiładzie: strój, melbIe r(:rudhioIll'oŚ1oi) orraz rytuały i legendy. Są to trzy poziomy artykulacji kultury, których poznanie p:rowadlZido zro2lumienia istoty i ducha luau. Uz'upełniają tę część ekspozycji dwie wielkie dioramy: składanie podarków !I1Joworoldlkowii oraz wieClze'Ilzawig<ilijna. Jedna z sal poświęcona jest życiu wiejsbemu, inna rzecznej flocie na Rodanie. Pl'o<g!rallll ikończy się ,ptrzedtstaw:ieniemd'z,ie'łF. Mistrala i Felibtrige ora'z sallą muzyki prowansa:lskiej. Po ŚIIllierrci'Poety patronat nad muz,eulIll objęła j'elgo żona. Nowym lwThSerwa'tO'Ilellll 'zositał 'w 11933 T. Fernand Benoit {11869": 19 69) godny ikontynuator dzieła twórcy Museon Arlate'll. W trakdeS'wojej rpracy Ipodlwoił rpowierzchnię muzeum przez zajęcie drugiego piętra budyn~u. W ~wiązku z tym zrealiwwany został nowy prrogram wystawy, leez :nilciprawie nie zolstało zmienione w sa'iach ustalwionych przez M'irSl1;:rala (jedynie w miejsce życia wieljskiego urządzono wylSrtawęIc-eralllllilki). Nowy Ip!I"Ogram,zawieraił następujące ełemelllty: historię miasta, ma!larrs:two 'ptrorwain:salskie,żegluga po Rodanie, żyde iwiejslkie w Crau i Ca!Il1a~g'Uie, reko1ll9trukrcja oista1m;iegoszałasu pasterskiego przeniesionego z SaHn-<d€'""Giraud.Ta część ekspozycji została udolStępni1onapUlbhcz:nolŚciw roku 1941, a \naIStępnie nie tak dawillozreOTJ ganiwwano ją /pod !kątem Iwiększych iWytrnOgÓ'w Illauko'wych i kons€irwatorskich. I tak oto przedsta'wiają się IW dużym slkrócie nakreślone dzieje rpieirwszego pnowilllcjonalnego mU21eumeltnografic'znego we Francji. A jak diz:iJś!J?iI"ze1custa,wia się Museon Ar1aten? Na to pyltalllie ipT'zyjdzie 1 �Franc.uskze muzea etruJgraficzne 311 z żalem odpowiecbieć, że czasy świetności tego muzeum już minęły, choć nadal '~spozycja 'UTzeka Wliid:zaSiwymi fantastycznymi i 'UIliikaiLnymiZibiorami, nie nadko sięgającymi XVIII !Wieku. Nti.ezmi'ernie ciekawe jest w tej wystawie, 'że dotrwała ona do naszych czasów w stanie ukształtowanym z pocz1l'tkiem XX w. 'pTZezsamego M-tstrala,da'jąc zarazemświadectwo ówczesny.clh iidei mU7Jedlogicznych a Ita1k>żesposobów pre:Z€f11J'tacji obiektów i ik<mst1"'ufkcjiekspozycji 8. Stanowi ,więc ta placówka swoiste muzeum ekspozycji muzea'lnej. Lecz niep()koi haf!aw 6ltanZigrorrnadwnyClh obiektów, jak i sytuacja ca,łego muzoom. BCMiem hltiiiej pTZyglądając się :pr:zedrrni'otOlIll, widać na nichślaldy 'IriszlCzącegod:ziałamJi.aczasu i warrunków ich ip'I'ZeIC'howy.wania, SZ'CzegÓ'lrn!i.e jeśli choldzi o obrazy, stro-_ je i tka.niny. Brak zahiegów [k<jnsel1watoT'skiJoh'w ImjibH,ższym czasie może S'powodować, że gros obiektów ułożonych ręlką Mistra[a TOZiSYJpie .się w ,pył. Drugą !poważną boląlcZiką tego m~eurm są ikra\dzieże. Łatwo dostępne i poziba1wlionestałego dozoru obi€lkty często padają hupem amatorów Slta;1'Oci.Ta tragiczna dla :zJbiarów sytuacja spowodowana jest lIlie wa<;oł'ąsytuacją finansową muzeum. Bowiem muzeum to prrosperuje na zasadzie funJdacji, ma Iwięc c:haTalklt;ermuzeurrn ,prywaltmego arlm'inistrowane-go przez !kOlIllitetmuzeałny. Fundusze, kitóre iW głó~inelj mierrze wy· pracowywane są z opłat za bilety wstępu, wystarczają na zatrudnienie w mUZ'ellffidwóch osób obsługi - kasje1"'ki i salowej. Nie są one w stame u,pirr'llQJwać cregokolwi€lk 9. Opieką merytoryczną zajmuje się SlpOłeiCZnie Jean Marurioe Rouque1Jte, etnograf, nac:zeJ!ny kons€["IWator muzeów 1W Arrle6. NakreślOlIla tu sylweta MuseOlIl Arlarten uZJu;pełnia obraz muzeów etnonogrraficznyc<h, iktóry po d{)tyah~~asowych w1lorowyc'h memall ,placówkach przedstawiał się może ibyt ideallI1ie. Wzmocnienie tego "tradycyjnego" nurtu w lIIlIU'Zea'linictWie francuskim przyniesie następne muzeum w Strasburgu. MUSE.E ALSACIEN 23, QUAI SAINT-NICOLAS, 73000 STRASBURG M:usee aiJigaden (Mu:zeurm alzatikie), TeJgiOlnalinemuzeum etlnografiezne Mzacji, ulokowało się w tJrz·ech malowniczych ikamienit':zJka:cih~ !końca XVI i z XVII wieku (rye . 5) ,poł,ożonyoh nad brrze'giern Illu wpadającego 8 Nd-e'kJtó.re z tych idei .są dzisiaj podejmowane i z pOlWodzeniem realirwwane. Myślę tu a dioramach, Ictóryc'h koniy;tnuacją są tzw. jednostkJi ekJologiJc~ne (ucit.e ecol~ique) w Atp w Paryżu. Zob. G. Skals!ki, Francuskie muzea ... , s'. 2,79 i n. 9 Jak się niedawno dowiedziałem, drugie piętro ekspozycji zostało ze względów bezpieczeństwa zbiorów zamknięte dla zwiede.ających. �31f GRZEGORZ SKĄ.LSI;(I Ryc. 5. l'vIusee Alsacien. Widok na kamieniczki muzealne z drugiej shony gu Illu. Wg diapozytywu autora rysowała Klaudyna Jasiewicz. brze- nie opodal d,o Renu. Znajdujemy się w Strasburgu, stolicy Alzacji, mieście o liczbie mie6zkań'CĆjwprzekraczających 250 000. Działał tu jeszcze przed wynalezteniem druku GU!tenhel'g, stu-di'olWałna tutejszym Uniwersytercie Go:eIthe,a Rouget de LisIe w 1792 r. rpOraz pierwszy zaśpiewał swą pieśń, iktóra później stała się Marsylianką. Strasburg to wielkie centerum gOSipodaa:cze,polityeZJne (:siedz~ha Rady Europejsk!i.ej) i kulturowe. Gentorum miasta ()rt'O'cz,one wop.ąin1irzekri Ul i kanału posiada wiele ,zabytków, z których najsłY:Jrni'ejsze to gotycka (lmtędra o sy1w€Cie po.z.bawi'Onej jednej wieży. Na lprzybysZJumiasto to eroib!i. duże wrażenie, szczególnie przez SiWąnieskazitelną czystość ulic i domów, zabudbwę szachulcową, piękną zieleń i umcze zaułki. Obok zabytków arohitektonicz'nych St!rashuerg posiada kilka muzeów chroniących r'uchomą spuściznę kulturową: Muz'eum SZltuki Dekoxacyjnej, Muzeum Histmyczne, Muzeum Sztuk Pięknylch,Muz'eum Dzieł NOitre... Dame, Muz,eum Archeoilogiczne, Muzeum Sztuki Współc.zeLSnej,marzMuzeum ahacikie. Muse.e alsacien zostało u:fluI1laQwanew r. HW4 przez grupę A'lzartczyków na cilele iZ Leool!em i Fe~dynanderrn Dollin@erami, ikt6rym na se.rcu le~ałaordhrona tradycji iiCh ziemi. Dzia<la'lnO'śćfundatorólw szybkoaopro~ wadziła do wz!horgaceniasię 'zbi()cr'ów.W 1914 T., kiedy wybuchła wojna światolwa, z!hiOTYI o 'dużej wówczas randze, !Zostały zajęte przez ówczesne władze i tylko dzięki interwencji rady mi'ejskiej Sterasburga wstały uerato,»,ape P;r'z~2irozp\t;()szeni~mz~ikriięciem. Od Ite~o czasu miasto admi- �Francuskie muzea etoo{)raficzne 313 nistrujęzbiprąmi, włą<;zywszy je' W okazały lZe1s'P6łmuzeóiwmiejskich. Na 'crele tego z$polu :stoi obecnie ,konserwator Jean Faviere, na,t.dmiaiSt Musee alsacien kieruje' George, Klein, konseT!wator i etnograf. Si,ed:iiba muzeum, dawne kamieniczki mieszezań'oSkie,narzucaz· góry kSztałt i charakter e~P9zycjiiZJwłaszcza .że ma"Qgół zachowany zo'stał 'układ pomieszcz,eń wewnętrznYich, jak i ich 'wystrój lO. ,W zwią'Z!kuz ,tym ,e(kspózycja z.o~ała rozczłonkowana na' ;poszczególnesa,le,ki.óre tworzą samoistńe całości. Brak jest ,tu jakiejś zdecydowamej, jednolitej 'myśli. Starano' się bowiem ukazać wszystko to, co charalkterystyczne i dekaJwe w Tegionie. Jest' to ten typ muzeum, w 'którym przewagę nad podejściem muzeo'lagicznym bierze emocjonalna pos.tawa twórcy eksipO'ty'cji-d,ozgromadzonychobi€lktów. Nadaje to 'specyficznego smaku i mimoopewwania nie skomplikowanymi ,śr'odkami ,wyrazu (np. Ibrak kompletny środków audiowizualnych) widz otrzymuje dość pokażną daiWkę informacji,' może ni,e'zbyt uporządkowanych, o kulturze ludowej Alzacji. Elksprozycja składa się z 21 sal usytuowanych n3parierz.e i trzech piętrachbudynkó'W.Ponadto na parteTZe znajdUje się sala ,pr:z;eznac.:wnaną. wytstawy czas-owe, którY'ch zmiana następuje .dwa r3Jzy do :roku. Zwied:zanie rozpoc·zym.a się na wąskim dZJiedzińcu uhvorzOłnym między d!wuma' skrzydłairili kamienic. Obiegają go dwa po'ziomy gale-rii z podtcr-zymującymi je dreJwnianymi kolumnami ,i z hallli'>tradami abr-oŚIlię:tymi ,w:i<nOT'oślą. Z tych galerii dostępne są sale wystawOlwepieT'Wszego i drugiego piętra. Na ,dziedzińcu, pod podcieniem utworzo'nym .przez galerię, :znalazła miejsce ekspozycja dawnych powO'zów. Da3:sza WędrÓWlka'wi.eidzieprżeznas1:ępujące sa,le: Kaplicę wiejską; Salę winorośli, Warsztat kowal.gki i gwoźidziarski, Waf~' sztat bednarski, SaJę T'olniiCzą, "Izbę wiej-ską (Gross-Stub), Kuehrnię alzacką, Izbę mie:~Z0zań'skąoz XVII rwi€lku, Salę' ceramiki, .Lalborartor'ium 3Iptekarza lub alchemika".SalęmalaiTstwa, Salę' kOTporacji, 'Salę patrniąte!k ,z rekrutacji 'i życia 'woj:sko:wego,Salę GinLSibuTiga, Kaphcę domową, Salę Dommela, Salę zaha~Nek, Salę irze21by',w drewnie, Salę strojów, Zbiory J. F. Oberlina oraz Salę-,Qberlin, pedagog. Nie wdając się w szczegó-łowe opisywanie e:kspozycj'i, nie' .chcemy bowiem' Ś{)ełniać Tali przewodniika, nalle'ży :zJwrócićuwagę na stosowanie, o iile to mo!Żliwe, prezenta,cji całychzespołóW.QbiekJtów w ich funkcjonalnY'ch układach. Tak więc mamyzrekonstrąOlwanąi'zhę c'hł-a,ps:kąze wspimiałym zdóbiOiIlymłóżkiem :z balJda~hjimem ,umieszczonym lWe wnęce izby, a ta'kże 10 Podczas mojego pDbytu jedna z ty;ch kallJenic:zek bylaw trakcie gęneralne~ gol'emontu a<d~pcyjnego.CzęŚĆ .stalejekspoźy;cjibyłaWięc zamknięta/, Kiero,w,rrik TUJ.jf:ęumprzew.i<;1ywal wprowalizertie 'licżriYćh ~mian do d.oty-chćzasowej· prezent¥,j'i, ,zachoIWlUjąt: jedn~kż€ ct.a1wnyC!hau:akotcrekspo'zyCji. �314 GRZEGORZ SKALSKI izJbę bogaił;ego ~illlQlgIroidlllika(z 16'19 r.) z pięlkinymi dTewmianymi boa7Jeriami, kasetonowym stro'peill i 'innymi elementami zapożyczonymi z klas wyższych, ale również z el€ll11entami iWSikamjącymi na istnienie IZwią,:zJków 'z tradycją dhłopską, ttakich jak stałe, przyścienne ławki, składany wieszak na :bieliznę nad piecem czy mół rodzinny umieszczony iW Itym samym mi.ejscu co w l:2'Jbachchłqpskidh. Niezmiernie ciekawa jest, Tzald1kooglą:diana, r~onstru~ja lahomtor'i:um aptekarza ilub alchemiika, gdzie oiOOkumeblowania i ·o;d'pw,.iednie'j aparatury .zna'}dujemy czaszki, zaS'llS'zcme'7Jwier:zęta,zidła i inne tego rodzaju nie1zibędneprzedmioty. Znaj(dujemy rÓW1I1li& warsztaty rzemieśllIl'icze dość dro'biazgowo z:rekOtllstruowallle, a wśród I1Iich Iprzeika:zany w darze da wuy ,wal'Szta!t ipo'WroźniClZy1(11820r.) firmy Dommel, Móra :zaopatrywała w pOłWIl"OZy prrzede IW'szyiSltikim kopalnie !węgla kamiennego. Obok taki'ch retkonsbrukcji, na eiksjpo'zyc'jiS'tosuje się również prezenJtaoję w fOT'Il1'iegalerii, np. ludowe malarsitwo i rzeŹ:ba, cerami:ka, str,ojoe. Podejmowane są również tematy społeczne,' jak np. zwyczaje nall"Qldzin OiWe,'Zwyc'zaje Iweselne, życie wojsiko'We. Z 'llwagi na do:ść licZI11'ąO'becność luidnoŚlci żydoiwskiej w daJWlIlejAł'zaeji, 'poświęcono jej salę Ginsoorgera. P.okazywane przedmioty związane z judaizmem, często wyjkonywane były przez rzemieślników chrześcijańSkich, Z'aopa:1:łrywanew odipO'Wi·e!dnie znaki lU!b napisy. Wystawa kończy się dwoma salami na trzecim piętrze poświęconym J.-F. Oberl'inowi, pastorowi, który pośw.ięcił się ;pasjinauczydeilsikiej i pedaigogicZI11ej na wsi alzacikiej. PrzedSltafWio'lloe powyżej dwa ootartm.iemuzea zaliczyć mo~na do "tradycyjnego" nurlu roU!Zeów francuskioh rz tego WlZglęidu,iż zachowały one ni'ezmieJniony pIl"awie IPier:wolmy wyraz ekspOlZycji. Kontrastuje on 'Z tYllll, co ,preZrentują muzeaoo'StaJwiQiI1e.na TIOIwocZresność, lecz' kto wie, czy nie są one barrdZliejzr'Ozumiałe d1aprzeciętnego widza? MUSEE SA VOISIEN SQUiAiRE DE llANNOY-DE-BISSY, 13000 CHAMBERY. Pockóż IPOm'llzeacih etnQlgraiicZlnyc'h Francji kończy się w Chambery, prlZ€\SZ)ło 60-ltysięczuYllll mieście, daiW'!l€j s.toli'cy lkJsięsiwa Salba'lldii (Savoie). Nalj'więikszy TO'zkiwlitmiasto to JlT'zeżywalo w okresie XIII poł. XVI wieku. W tym czasie powstaje srereg dbiekrtóiw, które dotrwały do ,dJn.i:a dzisieljs'zego, jaikzamelk ksią1żąrtSabaudzkieh, ba!zylika metropdliJtaJina, Saint-OhaiPeIlle, w której pr.zechawywa,rra była słynna re1iikwia Saint-Suaire (Święty Całun, którym miał być spowity Chrystus podczas .złożenia go do grobu). Kiedy 'W :połowie XVI w. Sltolicę Sabaudii Ip1'IZeni'e;,siono tio Tu~ynu, Chambery zaczęło podUiPadać. Do Francji zo- �Francuskie muzea etnoQraficzne 315 stało osta1ec:z'Iriewłą'cwne w 1860 roku jako prefekitura Sahaud.ii. Chambery, dzięk'i korzystnemu po},ożeniu na równ~nie pomiędzy dwoma rnasy;wami górs'kinni Chad:reuJS€ i Bauges i warr-unikomłdiJmatycznym, jest doo:konałymcentrum wypoczynkowym i turystycznym. Przemysł zaczyna rozwijać się z dużą dynamiką. Musee savoiSJien(Muzeum sabaud.zkie) zldkaJiW'wane jest ;w starej części mialsta 'W dawnym klasz1oTZe franciszkańskim, który później stał się pałacem arcybi3kuipim. Od T. 191:1 budJ71nekten mieści :muzeum o charatkterze regi<ma1nym posiadające 'zbiory sztuiki, archel.ogirczne, eŁn'Oigraficzne i historycmle. Obeooie ze względu na renuant budymikiuzostała zlikwidowana ekslpQ.zycjastała. W lutym 1979 r. ouwarto pierwszą część nowej ekspozycji poświęconą arclhel~ii ora'z azęśoiowo hilsitoX'iimiasta. Z tego wzg'lędu Ip,rwd\stawiona ·zostanie dotychczasowa działailnO'ść muzeum odnośnie zbi:orów,etnogra;ficznyCh. Powstanie sekcji et'nograficzmej w ł,onie MusE'e savoilS'ien Inastąpiło w r. l!97'0 i było rezultatem uświ.adomiemia sdbie przez 'V/ładze deparla~ mentalne nieuchronnego procesu zaifl'ikania spU:Ści.znyku'lturowe'j TegiolllU. W ,związku z tym 'Rada Główlna d€lpartam€lntu wyasygnowała na okres 5 lat tk1wotę 1 miliona franlków z prze'znaczeniem na szyb[{ie :utworzenie kolekcji obielkJtówtradycytjnej kultury łuidowej i utiwoTzenie stanowisk pracy mających zabezpieczyć wY'kony'wa'nie tego zadania. POiWOłano więc tT~ecihpracowników kdntraktowych - etnogrr-afa, dakumentalistę i maszynistkę. W łatach 19170 - 19715 prowadzono dość intensywną akcję kolle~cjone!rSką, gromadząc panald 3100 olbie1któw eitnografi:c.znyeh. W 119:7:3roku :urządzono wspólni.e z Musee d'Annecy wystawę "Paysans et Bergers des Pays de SavOie". W następnym roku była ona prezentowana w parryskiJm Musee national des Arts et Traditions Populaires. Dzia'łalność lSeikcjiwstała p:rzez Iwładze doceniona, co ~powodowało zatruJdnienie jeszcze jednego etnografa oraz kOIlS€!l'wa.Ł-ora i jego pomocni~ ka. Obecnie funkJCję kierownika pełni Louis-JeCliIlGacihelt, a jego w&pÓłpracowmikiem jelSl1:IvCliIlCadeI1lI1e.Po pieTlwszy~h latadh iIlitellsy.wnego rlbieractJwa nastąpił dk'1'es,w którym prowadzono baTdziej cedową polityikęzakwpów !połączoną z (programem hadań terenowych. Działalność ta była naikierowana na przygotowywaną ekspozycję 'etnograficzną. W 197'6 r, Irozpoczęto długoterminowe badania w' Bessa'DS. Wychodząc od monogra!f-ii gościńca z XVH w., rozszerzano stopniowo pole badań na roazinę, społeczność wiejską i różne 'aspekty życia' społee:lJnBgo(życie Teligi1jue). We WlSpółpracyz MureUlm w Grenoble i A1ip w Parr"J7lżu niedaiWIlo 'podjęto baida,nia w doil:iInieArv~. DO'ŚW'ilidozeniawyIIliesione z !tych i innych działań powodują, iJe ocena możhwo:ści prowad~enia badań teTeDowych IW waronikach mlUWUllIl prowincjonaolnego nie jest ~byt Ołp!tymistycma. Podstaiwową 'bolączką jest skromny fundusz przY17m8lWanyna ~kupy �G~Z'E.GOĘZ SKAJ..,SKI 9 31 j;ba,'<1-ą1pia tęrenowę(np. w ~\ 1:\17'7[wyniósł on 55 tys. FF) p'r~ wiładZ€departamentalne. Dl$)tJrudr'lości Si.Pra'Wi~ prowa.rdJzeniesamyoh badań, zwłas~~za stacjonaTlnycih, gq.yż odTYWają one pracowników od ich poc1sbwowej pracy ~ ąpie\k.i nad zgromą.d.?:·o.pymiobiektami. Z drugiej strony, praca w terenie przynosi szereg informacji znacznie rozsz:erzających wiedzę iilluzeaJrną. Jest więc w w~TlunIk~chrp.ązeum prowincjonalnego stały k;onf1iJktinrterel5ówini¢zyet nogcr-aferrnt:erenoiwcem a etnografem 'muzea'lnikiem, tym, w!ięiks'zy,im mniejsza jest kadra facholwców. Chcąc choć w części wypełnić luki informacyjne spowodowane tą sytuacją, postanowiono Sltwor.zyć system dokumentacyj'ny, który OJbjąłby wS'zystkie s·e'kcje Musee savoisien i byłby wspólny ,~la różnych rodzajów źródeł {muzealiów, publilkacji, wJlwiadów itp.). Centrum tego systemu ma tJwcrrzyć bibliorte;ka muzealna posiadająca k~l1katysięcy tomó'w, głównie o tematyce regionailnej. Jak dotą!d, największy 'postęp w I~worzeniu sy,stemu d~kum€l11tacyjnego zalIlotowano w ·sekcji etnografic.znej. Sporządzono przede wszystkim podstawową klasyfikację rzeczową. Zaw.iera ona 220 pozycji w s.riecb:ni\U grwpaoh: 1. Dzieła ogólne, lI. Dzioo:ziny-7%ódla-metody, III. Podstawy morfologiczne (Ekologia, Technika, Życi.e ekonomiczne). IV. Srtruk~ura sIPQołec~'na,V.ZwyczClJje,wierz~nia, pralktyki, VI. S.z,tUlkaLudowa, VII. Mo:nografiee1Jnograficzne. Klasyfikacja 'ta wykorzystywana jest obecnie w rzeczowych uik.tładachka[['l1;otek: bibhotecznej, diapozytywów l o.biekltów oraz w ukłaidzJieą.kt (notatki, 'wycinki, bi:bliogrr-afieitp. tzw. dossier). Natomiast matetr'iały :z wytWia'dów łącZil1iez dołączanymi fotografiami p<xrządkOlwane są w układzie topograficznym. Obolk klasyfikacji rzeozowe'j etnograficznej istnieją jeszcze klasy:fukacjehi:storycZil1a i geograficzna. Do wykClnaniasą . je'S'zc2e klaisyfikacj.e: sztuki, archeologicz.na i muzeologicZil1a. Nie r,niejs'ce tu na przed9ta'wiehie .tego zagadnienia, jednaik wyda,je się, ;i)epodjęta inicj;lty'wa zbudowallli'a zwadego systemu dOlkumen1acy,j'negodla róimorodnychzbiorów muzealnyc'h mcie być nie~ z!Ui'ernie przydatna, tak dla pracowników muzeum, jak i dla publiczności i specjalilst6w. Trzeba tu podkreślić, że jeSlt to jedyne we Fi"ancji prowincj;()loolne mUlZe'UlInetnograficzne, ktÓTię zagadnienia d'okumentacji w tak .pokaźny sposóib wyekspOlDJowaływ swo'jej działalności. Problemy, które !ujaiwnHy s~ę 'w tyun ośropiku, mają wiele wSipólnego z problemami 'Pir~ciętnego, polsikiego muzeum regi<ona'lnego, a na!wet i całego Ś\rOdowiska mu.zeal~ctwa. e1m;ogra:ficzn~go." . Dokonany pOJWyie'jp:rzegląiC\sześciu muzeów i ~b!iorów, etnOlgraficzny<;,h we FralJleji nlieiill'O'ie stanowić 'Poqstawy do dokolIlania całościowej oharaJP.;e:r:ysty:łqfralJlcllskiego .IillU'zeaJn~ctwaetnograficznego.' TlToono jest', do:konać tego, dhoćbyz b:vaku. 9P:pK)iw~edni~h mel\:'odumożliwiających analizę i porówny.waniedziałalnościmuzęów ...z tej ,prezentacji widać jednak,· że isJtillieje d~ Fó:żnqt'o~:noś~:m:P:'lJeQW SPQWoiclQlwalJlCl rÓ'Ż:nymi drogami i �Francuskie 317 muzea etnograficzne ich rozwoju, warunkami o.f\ganizacyjno-finaIIlSiOrwymi, a także zaipatrywa-, 'll'iami muzeałni<ków na problemy zalwodowe, Nie dając więc żadnego podsumow,ania, autor ma nadzieję, że uidostępniony ma,teriał da czyteilinikorwi obraz, choć przymgilony, muzealnictwa fra'llcuski,ego. GRZEGORZ SKALSKI FRENCH ETHNOGRAPHIC MUSEUMS. PART II (S u m m a r y) The second part or the article on Frenchethnographic museums presents ;} regional museums which own ethnographic ·collections. They are the following museum,: J\1usee de I3rotagne in Rermt:s, Musee Ca.marguais in Mas du Pon't de H.uUCity, Mmcun Arl..1Len in Aries, lVIusee alsacien in Strasburg, and Musee savoisien !fi ChamlC::ry. The author's milin concern regards museum exhibition treated ,]S a basic exampie of museum activity, Mus6c de BrC'tagnc serve" as an example of the application of new mC't!llJd of exhibition <;,·ganizatipn. The exhibition on the nistory of Breiagne includes an interesting sector on mader history of the region; a great variety of audio-visual d ids 1:<;s been api)1 ied there . .'iIU.,;lC C:m,d'[!,udis pre,;cnt, the process of the formahOon of Yl<.lJLuralaDd cultur~:! c:,vi:·t:.n:'1L::.t "f C'lrna:·gL:.C; the d<(;t.ivay of l\Ian has been espe(;ially uilderli!1I.;d. The (':':hih~'L!-nn l."; divi·dc.u. iniu 2 par'~-s: one eL them hus been arrllJng'ed in an ela ~hccp-[old, while the other one has been set up in the open-air.. Quite a fe\v i.HJdiiJ-vl:;u,tl aid;; h~1ve bec':".!. intr~;du,cf:id there'; clmGng ort h er::; dia.pG;~it(~V2S. th2 :;o-t::L1.i.ed ,~1Ir.it2 Ccnlo6·:qut:". Due to its e-coiof;:'lC:21character, ihc n1uscum ha.s be<."n nc.lri1~"d "l"'~·uln~~J:'ćc'~. l'-;i.Lt~e()a ~t.rL~·~:':~l is the Gląc:~~Ł reg.:o:n;'.l rt~'.~:>i::r~ hi.h ~vlu:~t' a very The prc,-,('.nLcd Ll ~il:,:~;:ic-n i:..; (d~:() (li! bV(.'jl ;)!:~ph! ethnographic j,hL t~·~lL'.~t e'f p,ut of the ;.1 clrhC ffiil:;,eunl e~:-!1tY1ple f)f (J. •. collcctio.l: "flicIe concerns the the u!11y :'vlusć::: ~avci:)~-2-;1,.Thi.; is lo: France. n.;t:lti(;;l\v~Lh Ule ~·r'l'diUar~ai'· mU~eurll. aci.iv li.y uf the reg;i':>nClI TJ1e (l<:t.i'\}';'l,ty his,ten'y i)i[ the Pn)v(~r,:'~:~llpne: {.If It ha:;, h o ,',vc':C:', ethnograph.ic uepJrwhich c~lrrie:; on l11.us:::-u;m � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a95a174e06882ad6def1bed5b9977cae.pdf 9d343eff63421aeafcecc3138d79fbc2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1841 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1707 Title A name given to the resource Recenzje, przeglądy wydawnictw / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.319-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 66, 198Z Desmond Morris, The Human ZOO. Dell Publishing - Octolbe.r U176, New Y<lTk, 5>5. 2,04. Co., Inc. Fifth Dell PrirALng Krcmika'rski obo'wiązek na'ka:zuje pr,zeds,tawiić wydalną wprawdzie 12 lat temu, lecz dotąd niestely ni,eznaną polskiemu c:z)'itel'nikowi książkę Desmonda M,:>rr.isa. Brytyjski zoolog, antropolog, biolog i iilozof średniego pokolenia znany jest w Polsce przed wszystkim jako autor przetłumaczonego przed laty na język polski bes'tse1lera Naga małpa. Dwie inne joego prace - Manwatching. A FieLd Guide to Human Behavior (1977) oraz Gestures. Their Origin and Distribution (1979) omówi·olne zostały w innym miej.s.ClIl. Kolej więc teraz na słów kilka o The Human ZOO. Podobnie jak Naga małpa, jest to książka przeznaczona dla szerokiego grona c.zy:telf!Jków. Ju~ w momencie pierwszego wydaJnia (1.969) c:ieSiZyła s.ię nie mnJejszą popularno·ścią niż w.s·.po·mniamaNaga małpa, toteż battlzo szY'biko uznana' zoslała za klasyczną pozycjt; anglosaskiej literatury z gatunku "non-fiction", doczekała się kilku wydań kieszonkowych i entuzjastyc:my,ch recenzji w prasie światowej. "Des.mo,nd MOI1I1isjak z:wylcle znak·om.ity, dowcipny i prowokujący" - pisał "Boston Herald Traveller". WtóT'Ował mu krytyk piszący· dla ,.The NelW York T,imes": "C .. ) bardzi<ej ambitna i zmuszająca do refleksji niż N aga małpa, niezwykle abso,rbuj'l'ca i wnikliwa (... )". O czym lraktuje omawiana praca i stąd j·ej tytuł - The Human ZOO? Tyrt;uł zr-odził się z reflek;sji nad popu.la·r.ną angielską przenośnią "concrete jUlngle" (bctonowa dżungla); odpo,wiednik polskiej "betonowej pus'tyni". "W normaInyc.h warunka'clh - p:i'SJzeMorra's - żyją'c we właśeilwym sobie' śroooiWisku natural,nym dzikie zwierzęta nie okaleczają si~, nie uprawiają samogwałtu, nie atakują własnego potoJns,tw.a, ni'e miewają wrzodów na żołądku, nie zostalją fel)'is;zysJI.ami;nie cioerpią na otyłość i nie łączą się w pary z przedstawicielami własnej płci, ani też nie popełniają morderstw (... ). Zwieflzę zamk:ruięt,e w klatce w ogrodzie wologilCznym daje dowody wszysitkioch wyż·ej wS'pomnia.nych nieprawidłolWości, któr.e tak dOIbrze 2lrJamy z ohsemolTacj'ipr.zedistaw,ideJi na:S1Jegowłasnego gatunku. Nie jest w,ięc miaSito bell,onorwą dżunglą, lecz ogrodem za,olo,głoznym pl'zeznaczonym dla homo ,;apiens" (s.. 11). Treść oma,wianej ksiąiŻ.ki Z31wa.l1tazosltala w siedmi.u ro;zdziała.ch i poprzedzającym je krótkim ws<tępie, lciór,e skłaidająsię na ,.historię wSlpókzet3ne:go crz.łolWj·eka, his,tor'ię, kltóra jeslt nilclzy;minnym jak OIpolwieŚociąozmaganiach gatunku ludzki'ego ze skultkami po'Slę;pu naui\{JOwego,teohnkznego i cywilizacyjne.go". Omówiwszy po krót<Cewydarzenia i procesy, które dOPu-olwald,ziłyczłolWieka na l Tomasz Goban-Klas, Porozumiewanie. się bez słów. "Przekazy i Opinie", No 2, 1980, s. 155 - '158; Elżbieta Goździak, "Lud" t. 65, 11981,s. 302 - 304. �320 Recenzje obecny stopień,I:D!Z>;'Zo.ju.i w:y~czyly war~T1!q) spolectne,; \v jakich przyszło mu żyć, przeprowa:cfz1i Móri:iś - szczegółową analizę zarówno tych wzorów zachowań człO'wieka, k,tóre umo,Ż!liwiły, mu przYlstosowanie :;,ię do życia w 1udiik,im ZOO, jak i ty,c,h, które zako,ńczyły się niepowodzeniem, W centrum uwagi a,utora pozostaje pr:r.ez cały czas na.pięci-e istniejące pomiędzy biologicznym i kultu,wwym dZl'21d.zlC'tJwem rodzaju lu,d:zkiego, ujawniające się w próbach zaspo,kojenia pod:siawol\vych potrzeb i dążeń człowieka; chęc.i domin,acji i osią.~nięcia mo,ż1i.wie nahvyższego statusu społecznego, dążeniu do osiągnięcia satysfakcji seksualnej, potrzebie' obrony s,iebie saml'go, swojej rodziny i plemienia, którego j,e5't członkiem, PO't.rzeby te s<) podstawową częścią naszego dziedzictwa biologicz,nego, nie ma w nich nie ;sztucznego lub nienatUralnego. ]\,ilorris nie kaze się nam ich wstydzić, bądź je ukrywać. P:róbuje jedynie wskazać na cen<: jaką musimy płacić, aby je za'spokuie .,Mężczyzna dążący za ws'zelką cenę do osi,)gnil:cia wysokiego statUS~1 spole::7:1eg(l. staje się mimo woli niewolnikiem zjawiska mimikry (upodobnienie się zwierzęcia "bezbronnego" do gatunku "uzbrojonego" ~ przyp. E. GJ. i w konse:.;:wenqi zaniedbuje rodzinę. Sytuacja taka zmusza jego partnerkę do przej,ęcia na siebie luli ojca. Podjęcie takiego kroku stwarza szkodliwą dla psychiki dzieci atmosferę w domu, któlra m'(lż'e z kolei łatwo WYP<lCZYĆ ich WhllSmj toż::;::mnść ~e~ci.ualne1. Dziecko spostrzega bowiem, że ojciec utracił pr;,;ywódczą rolę w rodzinie. Fakt, że poświęCił ją na korżyść dominującej pozycji na zewnątrz rodziny, nie ma prakty'<:z;D,icż<:dnogo lub niewielkie z.na.czenie dLt malego dziecka (. .. J. Naiwe,t :ita,rS7.e dz:i~'ci, któ,r'2 znajq reguły gry i s.zC'zyc::} się G3iągni~ciam.i ojt:a, uWC:lżają Je za m> nimal!1ą rekom.pe!1swtę b.raku jego <l,ktywnego Gddziaływ~nia na ie'l życic'_ Punlim;, .:·1)snącego ciągle znaczenia w świecie zewm;trznym, ojciec może btwo ~tać ~ię p.rzedmiotem żar'tbw wias,rlcj rodzi;lY. Ta.ki cbró;t rzeczy ics,{ niezro)::Llmiały dla na.;zego bolu:tera, rzlonka";'..lpE'f-p~cTr1ienia. JD.kic to, prz.(-::~ic7. prZl't:;'tJ"zegał \vszystkicl1 reguł, a coś tu Di':: gr',Ci \Vy:rn~~'sallia ludzkie,6o ZOO są ni·C'z,wy~..::le o-;<rut::c. 1'\.100 pOrlo·:.:irny po.r':~~<:f~i prL~;i·~Y"\\·~~my rOlZctz.:l.rc~~...vł1:r!ie, a·lbo \vyg.fy·vv8.my i tr~citny ko.ntro,lt; nad WL1.';<~·1<1 r0Jzii;~~. CD gorsza, możemy i przegrać, i uhacić panowanie nad rodziną" (s. 59 - 60). t (;;u.p~tą ?vice'ris nie był':".iby je~:l:n.ak plóbuje je-:J:i.:',i.c \v;;kaz,a(. że istnieją Z.':~11icćprav,1dz.;wq naturę ;~~~.:l'1\V tyn1 S:ugefO\Vi::.ć,abyśn1y kl'Lyczeć: "Cofnij róż'ne się, spos,oby ;;'ra,c.zy bior'łcych \Vyd~ijt.~·iic pGlrnó-c)} pc"i'i,nr:i~rny, g~:'\Vac W grze z życoiern. .7,~,s.tksi:);~I"l M.órri 'i p:;zycją ,l siG zatrzyrnali zmierzasz gfy i jeśli ku ;Lylko w lliej udział przynJ.jn1nicj v,; na;:;zyrn katastrofie!". l·Oz.\v,·\i~J SLlra PQlt.L-d'i;~ny lc-picj (The od IIurno.n CZ:I.SU du ZOO cz..a~u, siG l...::l> ;;';) \vY-, n:iewąl,pliwie bardzo int'cH;,.;uj,tC<\ i frapując,,!, Cóż hunach cZ:.lsopisma etnograJ-irzncgo, sku,ru ':>~·L·':'-,~~::ir;.\V2..rlC są \V r:i~-j z~lchowania ludZi~ie vvidzianc oC'zyrna z.oolo·,~~a? Odi;>o,\viel:/.i na to pytJnie są przym:.jmniej dwie. Po piel'w~ze, uprawiana przez Morris::. dz;edzina -- etnologia ~ jest w moim odczuciu niezwykle płodna poznawczo dla had"iń a,ntropol~gic?nych. Analiz'ując bowiem wrodzone zachowania różnorodnych g'l'~U.L;';ÓW zw;ierzęcych (w tym człolwiekaJ wyjaśr;ić moż.emy. przynajmniej d~) pewtHego stopnia, skłonności do określonego typu zachowa!l. Od]:Jowiada wiQc na często \vpr;:nvdz.ie s'LJ.\vian·e przez etnografó-vv lecz z re~uly poz:Yci1;,nvionebez odiJ~}'""iedzi, pyt,mic "Dlac,wgo?". Po drugie, The Human ZOO jest dOL,kC]I{l:t1ym prąkładem sWć)iste'go s-tylu pilS.,Y,'stwa nauk'OIwego: bardzo potoezy;;tego, p(~pularyzJtor.;kil"go i przecie w.>lzy:;tk;im interes'ująeego. Jest on wynikiem określonego ~po:.mbu uprawiemia nieuki wbścr.wcgo uczonym ang'] (}"as.kim, który podkreśla bardzo silnie ,'poleczną funk'cj;; nauki. EL:bieta Goździak jC':;i~::'lk uZ;.-l:suldnia Jej OlYłÓ'\ivienie na �321 Recenzje Adam Paluch, Naukowej" Obszary kulturowe i Oceania, kultnry Wydawnictwo Uniwersytetu Aus:ralia Wrocław - PacYfiku, tradycyjne wydane z okazji Sesji i dziś", 1-2 XII 1979 r., ss. 44+2. Materiały wczoraj Wrocławskiego, Podtytuł wskazuje na sprawozdanie z sesji naukowej, na co jednak broszura jest za mała. Poza Adamem Paluchem w bros·2Jurze występuje jesLlicze na:z..wisko allli',orskie: Maria Wr,ońs.ka. W artykule "Zróżnicowanie kulturowe Australii i Oceanii" podana Jest chronologia zaludnienia Oc-eanii, która zasługuje na uwagę. Czytamy np., że ok. r.3500 pne pojaIWiła się w Indonezji ku~tu'ra ok1rągły,ch toporów (s. 17}, k;1:órą nny:wa się też Protomolajami. Był to lud rolniczy budujący łodzie (Wilhelm G. Solheim, New Light on the Forgetten Past, "National GeogT3phic", Mar.ch 1971, s. 339). Z plastyki można wnos1ić, że były to łodzi,e t r2JCirrlOlWe, które nadaiWały się jednak da żeglugi oceanicznej. W artykule MaTii W,rońskiej "Nusanrtara" czytamy, że ludność austronezyjska pojawiła się ..;; III - II tysiącleciu pne (s. 22), co jest niezgodne z deklareją reda,kto,ra tomu na silr. 18, który łąiczy ekspulllisję austvonezyj:ską z epoką brązu w latach 1500- 700 pne. Osobiście uważam, że krył się za tym chiński handel malaj'Slką cyną, i· że Austmnezyjczycy budowali pirogi bojoiwe, które zepchnęły łodzie trZJcinoiWe do oonządku pogrzebOIwego i rejsów mOnSlunowych (Juliusz P:r<llwdzi.c, Lódź "Ra" zatonęła, "Ty'godnik Powszechny", 17 VIII 1969 r.), Powstanie gałęzi pol-inezyj'skiej w rodzinie ausrtronezyjsk.1ej pTzypi9uje się 'l1aitomiasrt wpływolwi meksykańskiego języka nahua (Tadeusz Milewski, Pochodzenie ludności Ameryki Przedkolumbijskiej w odbiciu językowym, "Etnografia Polska" X, 1966, s. 278) i Sesja winna rozwar'Lyć czy miąlo to jakiś związek z pojawieniem się ku1rtury megalityc.zll(j na Tonga i Mar'kizach, skąd zaczęła się ekspansja polinezyjska. Juliusz Ingehorg Sachsen Prawdzie Weber-KeUermarrm, Zu-r Interethnik. Donauschwaben, Siebenbu.rger Nachbarn, Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main 1978, S·S. 399. 'Und ihre Wbrew ternu, co mogły by sugerować dane bibliograficzne, nie jest to pozycja au;tol'.5lka, lecz rodzalj antnllpO'logii problemowej. Składają się na nią te.ksty ponad :W autorów poczynając od schyłku XIX w., problemowo skomponowane i opatrzone komentarzami wiążącymi. Zagadnienia ojczyzny li obczyzny, swoich i obcych ~ ich sqsiedztlwa, a zwłaszcza ZJmian kul'tiU'TYłudowej w wu,runkalch zamie.srz:kLwarua na pograni'czach etni,oznych i w obcym moczeniu stanowią zakres problemowy pracy. ZakI'es przedmiotowy obejmuje na,tOlmiaJstprawie wyłą'C1Zniehi's:torię i kulturę niemi€!ckcilc:hskupisk na'rodowośd-o.wy,ch w JugosłalWii, na Węgnz.ech i w Rumunii (SiadJmi:ogród). W ten sposób dzieje i znaczenie k;ultJurawe niemieckkh grup na'rodOlW-ościowych rOZJWa<żanesą w warurrJ~ch całkorwi,cie poZJbaWiionyc:hkon,1rowersji o zasię,g terytorium etnicznego, kontrowersji właściwych obszarom pograniciZnYlffi,a całkowicie bez.przedunió'towYlch w syrtualcji oczy,wisi.ego al1ochltoni:zmu. KODlse!k:wencjąta:kiego ujęcia jest mo>żliwość szerokiej dokumenlt:acj:i kuTturotwó-r<:lŻej mli omalwd:anych niemieckiiCh sk'llpis,k pI"lZyr6WlIlOlCzesnymuniknięciu podejrzeń o nacjonaListyczny aneksjonizm. 21 "Lud" - tom 66 �322 Recenzje Zestawione w recenzoiwanym tomie teksty ułożone są w s.zeSCJUrozdiLi::lłach. Wstęp obejmuje kilka ogólnych uwag o swojskości i obcości w warunkach Europy P0judn.iowo-ws,chodniej. Dalej prz,eo,slta,wione są teksty po,święcOll1e współżyciu grup clnucznych na tym ohs·za.rze bezpośrednio przed l wojną ś,wia<t<JIWą, a następnie teksty międzywojenne, w tym i hitlerowskie, określone jako "ideologizacja pojęcia wysp językmvycl1" (Pojęci,e SprachinseL ozna.cza zn3Jne z teo,rii narodu pojęcie g'flWpy języ'kowej, ale za.mieS'zJkującej w zwaI1tym skupisku przesil.rzennym). C;zJWa I1tydział przedSlt'aJWia rO;zJważall1lia na temart związkó<w om.8.lwianej problematyki z badaJll,iami nad "wypędwnymii" podjętymi po II wojnie świartOlWej,Dopiero po tym rOiLd:ziale na'Stępuje fOzd,ział pr,z,edlS<talWiającyro7JWażaniia kryty.czne dotyczące różnych "ideoJ.ogiazmy,ch" ujęć problema1yki i postulaty jej rehLtywizacji. Tom koń,czy oibs'l.erny, Oibejmują'cy bJ'ilsko poł'owę książ'kii dział złożony z teks,tów, których celem jest przedstawienie różnych przykładów badaJl stosunków interetnicznych i ograniczenia uprzedzeń narodowych. Wśród autorów tekstów w,iekszość stanowią Niemcy związani urodzeniem i pJ:acą z omawianymi terytor,iami; jClS<t teL. dwóch autorów węgierskkh, rumuJlski i słoweJlski. Lektu'ra 'lej ksiązki je.s.t z pewnością interesują,ca i zapladniająca, c,hoć t'rudno byłoby o jakąś jednoznaczną ocenę. Pozytywne wrażenie sprawiają komentarze, starające się przedstawić krytycznie elementy niemieckiej megalomanii narodowej, względnie próby rozciągania na niemieckie elementy kultury znaczenia przeslanki ogÓ'lnónaTOOQ1W,egO, czy nawcl pań'SltIWOiwego stanu posiadania. Gdy w ana,]i:t.ie zawarstwień historycznych zabrakło takich składników jak najazdy, rzezie i rabunki, j-esteśmy sikłOllmiz całym zainrt.eres·Qlwaniem i zf.OrzJUmieniemwnikać w znaczenie rozróżnienie pomiędzy pry'Warjmą ojczyzną (Heianat) pomiędzy obcymi, a ideololgi'aZną oj.czyzną natrodu (Vater:Land). lnteresując~ są próby zestalwieJl. a nalWet redukcji róŻln,ic narodowości.Qlwych do różnk społecznych, ekonomicznych itp. Cenne wydaje s,ię również zwrócenie uwagi na SytU<lICję,w któTej świadomość narorloiwa grupy naTo<dolwo'ściowejw obcym otoczeniu ks:zitaitować siG zaczyna już w wa'flunkalch zamieszkania pOIza krajem rodzinnym i nieomal jedno.cześ,n~e z narastaniem ślWiadornoś'Ci MrOldowej teg.o na'l"oo-u.,wśród którego żyć im wypadło. Ciągle jednaik nie mo'ma 'oprzeć się wrażeniu, że te same amal:izy byłyby ,)dbieraneinaczej, gdyby na opisywanych terytoriach infiltracja państwowości niemiecki,ej 'wy;pnze<llzała inflitrację narooolW'o,ściawą i że taka ,odmienna recepcja byłaby w pełni usprawiedliwiona. Dlatego, ,gdy tekSty zahaczają o problemy ziem czeskicIli słoJWalClcich,ailbo polsiki'eh ziem za,chodnich - slta,ją s'iG o wiele mniej przekO'l1ywająoo. Mimo woli odbiorca z naszego kręgu kulturowego za'czyna stawiać sobie pytanie, jakie przy;c,zyny legły u podłoż.a faktu, że miJmo tak bogaltej i owocnej wymiany ku'ltur,olW.ej, jakiej tu nie s.z:czędzono 'dQ~Ulmenta'cji, więkiszo'ść opisy,wany.ch 9ty'ków narod,olW'o§ciowyc'h zrodziło po,waźne kO'nflikly, me tylko UprizedZJcnia. Na pyta'nie t'o właściJwie nie znajdujemy ud:polwi('ld,z,iw tek.śde książk,i. Czy jedna.k nie mówi o czymś sam sposób, w jaki została skomponowana? Zwróćmy uwagę, że dla więkSiZości auilo,rów punktem wyjśda rO[llwa:i..ali. jest bardziej nien'liecko,ść kOlloniSltÓlw(i to na:wet mimo tego·, ż'e samookTeślają się oni ~nicznic jako Sals,i, clzy Sllwabi), niż na.r,odowość ludnośd, wśród której żyją. Ba,rdziej Ziwr·aJCasię ulWa,gę na utrzymywa,nie s.ię odrębności gro'p niemieckich, n,iż na stoJpień i zakres ich alS)'imila:cji do orto'cZienia,bardziej na układ oidnielsien,ia two.I1ZOny przez niemiecką ojczyznę ideologiczną, niż na objawy .integracji w osobną grupę narodowościową poza własnym narodem. Autorom w dalszym ciągu nie wydaje się być bliską teza o tym, że emigranci posiadający poprawne możliwości l'Q7Jwoju na własnym terytorium etni·cznym i w ramach własnej paJlst;woiwości l �323 Recenzje muscZą zagranicą wybierać pomiędzy po,wrotem do kraju a zgodą na asymilację, )J:ie jeSit to takie oczYIWi'Stew wypadku ugruPQlwania zaimieslzkałego wśród obcych od wi'elu pokoleń, a~e i wteldy pełtne przyjęcie możliwości ekspansji n arotdOiW ej przy ponlOCYprzesq,c,ze(pólwnie wy:daije się możliwe. W sumie jednak ot,rcZY1maHśmyksiąż'kę inspirującą, a wiele sposobów analizy rodzaju, zakTesu i efek'tów wcZajemnych wpływów kulturotWych wartych jest ó-lzcZiegółnejUJWalgi. Krzysztof Zofia Staszczak, Pogranicze polsko-niemieckie Poznań 1978, UniweI1Sytet im. Adama Mickiewicza na nr 8, ss. 161. jako Kwaśniewski pogranicze etnograficzne" w POZlI1aniu. Ser,ia Et,nograrficz- Kierunek zainteresowań badawczych Zofii Stasz1czak wyznaczyła jej pierwsza publika,cja, wydana w 1964 roiku w Instytuc,ie Śląskim w Opolu, a miano"Nicie Ślqska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym. Już wówczas drogą drobi<llzgOowejanalizy poszczególnyc'h cech obrzędu usta,lała elemen'ty typowe dla obrzędoV\\oś'ci słowial1skiej. A spralwa nie była taka pro.sta, skoro zwyczaj obnoszenia i niS'ZJozeTIiiakukły symbohzującej zimę-śmierć oraz chodzenia z zielonym drzewkiem sięga rodowodem czasów pogal1skich, gdy obejmował swym zalSięgiem pra,wie całą Europę. Wyróżnienie więc cech tYPolwyC:h clila obrzędowośiCi słowial1skiej wym3Jgało żmudnych badal1 pO'równawlczych. Kontynuując je pr:zez lata zbierała Zofia Staszczak kolejne etnograficzne przesłanki do wyznaczenia pogranicza etnogJ'aficznego, publikując wyniki swych badal1 w czasopismach specjalistycznych. I oto atrzyma1iśmy OIWO'C tej pra,cy, monograf,ię pt. Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne. Kolejne przesuniQcia granicy zalchodniej pal1s!1Jwa pals,kiego, determinujące między innymi burzilrwe dzieje spcłec'znoścoi zamieslikującej d3Jwne ziemie pias'to,wskie, nasilająca się z wiekami walka żywiołu polskiego i niemieckiego (od naturalnej asymilacji do przymusowej germanizacji) - oto .główne zawiska wyznaczające specyfikę pogranicza polsko-niemieckiego. "Istotną cechą każdego pogranicza jest to - stwierdza Zofia Staszczak - że stanowi on obszar k o n f r o n t a c j i i p r z em i e s z c z e n i <l: różn,ych zjawisk (... ) Gra:nrce, w rezljl<tacie 5wo'jeg o przebiegu, wyznaczają pogranicza (jako sfery znajdujące się w ich sąs,iedZitlwie), aile nie warunkują ic'h pow'5itania". A zatem usta,lenie o'wyc.h czynni'kÓiw, k,tóre decydują opoIWstaniu .po,graIlli!c,zyetnic'zmych, s:talje się jednym z celów m:J:rlJograrfii. Jak udowadnia autorka, pos~użenieiiię jednym tylko kry,terium (terytorium narodowego, języka, wyznania lub świadomości odrębno'ści narodowej) przy określeniu specyfiki pogranicza pols'ko-niemieckieg.o nie oddalje całej złożonośc,i tej problematyk.i. Co więcej, często może prowadzić do mylących wnios~kÓ'w. Cechy pogranicza wynikają z kOinkreltnej, hiJstorY'cznej rela,cji is,tn:iejącej po',między ugrupowaniami <-"1;niJClznymi, i dlatego dopiero zastos'owanie kryterium odrębnoścI kultury po:zwala w pełni na 'do:kładne określenie po,granicza etnic.Zinego. W warunkach nieustannego zagrożenia, w jakim znajdowała się społeczność polska na ziemiach pograniocza, istot'nymi elementami spajają'cymi "prócz wspólnoty mowy, była. wspólnolta oby,czajów, skodyfikolwana w prawie zwyciza'jolwym oraz siła tradycji". I z drugiej strony za'cytujmy da:lej: "Im ba'rdziej his,to'ryc.zny i 21* �324 Recenzje proces relalcj'i między narodctmi zwracał s.ię przeciwko danemu narodowi, tym głębiej należy poszukiwać jego sąecy:fiki". Kiedy więc POIszczególne elementy kultury tracą swą naturalność spójności, gdy d)"wersja kulturowa wypiera każdy z osobna, a j.c·h no'siciele w wCiwnętrznym rozdarciu nie są w stanie świadomitt identyfikOlwać się z nimi jako elemeI:tami rodz.imej, nar{~dowej tradycji - w6w. clZa'Sw pełni wskazana jest oddzielna anailiza tych elementów, a ich rekonstruk. cja daje obraz elementarnego podłoża kulturowego, na którym dana wspólnota narodowa wyrasta. Można by w przenośni powiedzieć, iż Zofia Staszczak stara się, poprzez sumienną analizę zjawisk etnograficznych, dokopać się do arche elementów polskiej kultury etnicznej na ziemiach pogranicza pobko-niemiec'kiego. Wiele miejsca w swej pra'cy poświQca Zofia Stas:zczak pl'Oblematyce po,granicza jako pnzedmioJto!wi badań e'tnografLeznyc'h. Ta dyskusyjno-,teoretyc:zna częśĆ' monografii zawiera bardzo wartościowy przegląd stanowisk teoretycznych, a napisana została w' ujęciu polemic:znym. Omawiając kontrowersje, jakie wzbudza zagadnienie pogranicza kulturowego, o czym wiąże się między innymi rozbieżny sposób rozumienia i interpretowania granic kulturowy,ch, autorka wyznacza zagadnienia, które w tym kręgu tematycznym powinny zostać na pO/wrót dokładnie przealllaJi;zclwanC'. Bonadto śledząc technikę przedstawiania zjawisk kU1lturowYlch na mapie podejmuje się przedstawienia w praktyce badawczej sposobu jej realizacji z podziwu godną precyzją i udo.wadnia, że "można zjalwiska kultury, talk si;)ecyficzne i trudne do karto,grafie.znego przedstawien.ia, sprowadzić do t3.kiego ujęcia, by mogło ono dostarczyć stosunkowo najwięcej danych do rekonstrukcj.i pogranjjcza". Ąutor'ka wykorzystuje do tego celu dane z atlasu etnolgrafi.c:wcgo At!l!S der które zebrane zostały w latach 1930 - 1935 (druk: 1936 - 1939, 1958 - 1965). Grupuje ona po'S:zczególl)-ezjawis:ka kul,tu.ry w cztery zespoły (zwyc.zaje rodz~n:ne, z:wyczaje doroc:zne, niektóre wienzenia Graz niektóre elementy kultury maiterialnej), by na pods,tawie sporządzonych map i s:zerokicih badań porównawczych wszystkich jednostkach elementów określić je etnicznie. I tym sposobem dane zebrane przez autoTQw A't'la:s'Upo to, by nie wykazywać odrębności kulturowej obszarów położonych na ws,chód od Łaby, naniesione na mapy według nowych jednostek typologiczny,ch, niosą w punktowyah zagęszczeniach nowe zupełnie treści. Wys1ta,nezy siPojnzeć na mapę nr 38, na której za,znaczo,no nasiilenie ilościowe występowania elementów kultury związanych z tradycjami słowiańskimi. Zanim jednak pow:s1.ała owa osrtartnia mapa, wcześniej autorka przeanalizowała drobia!lJgowo i sumiennie wszystkie jednolsikowe el em enrty kulrtury w wymienionych czterech zespołach. Odrębność kulturowa Śląska wyraźnie zarysowała się w za'kresie zwycizajów pogrzebowych Graz obrzędów rodzinnych związanych z weselem. Z kolei z'WY'czaj chodzenia w okresie Godniich Świąt orszaków pf'zebierańców zaznaJczył się na obszarach położo'nych na wschód od Łaby (zresztą .1f1iemieckie zalkalzy administraicyjne tępiły ów zwyczaj na Śląsku, Wanmi-i i Mazurach). Albo demoniczny utopiec, którego r,odowód polski potwieI'dzili również uczeni niemieccy. Lub forma kołyski, w której usypiano noworodka, czy tei. instrume.nty, na któryrch grały kapele ludolwe. Po cóż mnożyć przykłady. Ta partia monograd'ii sianiowi niezwykle pOlSjO'llrującąlekiturę. Bo też materiał PQlTównarwc.zy, lkJtórym operuje Zof,ia 8taSizC'Ziak,jes't imponują1cy. iPodejimu:jąlc się w zakońlczeniu pra'cy próby rekonstrukcjli etnogra.fitcznego pogranicza poilsko-niemieckielgo, wskazuje auto'l'ka obszary PoLski Zae:hodniej i Pół1I1OCnejna który,ch występują wyratne różnice pomiędzy tradyrcyjną pollską kulturą ludorwą a trady'cyjną ludową kulturą niemiecką oraz obszary szczególnie nasycone tradycjami polskimi i słowiańskimi. I choć 'suma owych elementów kultudeutschen Volkskunde, �325 Recenzje ry typowych dla tradycji slowiańsbej i elementów o rodowodLZie ogólnoe'Uro'Pej~ skim w propor,cj,i do "alterna:ty,wny,ch elementów kultury właś'c1i:wydh dla ludności pogranicza etniClznego" może dać - zgodnie z przyjętym w nauce po,jęciem tzw. miernik integracji - to jednak nada mu auto,rka nowe pojęc.ie "miernika trag~c:znego roidarcia". J'anina Ma,rcin Kula, Polonia brazylijska, Warszawa Hajduk-Nijakowska 1981, ss. 231 Prac a Polonii brazylijskiej ukazało się już sporo. Pisali a niej historycy; wiele mamy też relacji, na ogól mało pogłębionych, a charakterze reportażowym, czy pubLicystycznym. Ukazały się także pamiętniki emigrantów z Brazylii i te zaliczyć należy do materiału najbardziej interesującego. Jest pewnego rodzaju przypadkiem, że w krótk,im odstępie czasu wznowiono reportaż Z. Unilowskiego Zboże w· dżungli i wydano lokującą się, zdaniem autora, na pograniczu socjologii i his,tqrii pracę Marcina Kuli. Przypominam powieść-reportaż Unił01wskiego z tego w:zględu, iż przyjęta została niegdyś (1,936 r.) jako paszklwil na Polonię brazylijską, a raczej na działalozy pololnijnych. Książka Kuli również łatwo mimo jej solidnego i nauko,wClgo charakteru może być pomówiona o podobny wydźw·ięk. Zarówno jednak w pierwo,zym jak i w drugim przy,pad,ku chodzi raczej o próbę zburzenia pewnego stereotypu myślenia a brazylijskiej Polonii, myślenia ukształtowanego w po,lskiej publlcystyce i po częś<ci także w nauce od co nalj'mniej począ·tku n,tsze:go wieku. Marcin Kula kreśłi losy i przedstawia dokonania emigrantów polskich w Bra:,y!i'i bez rnj'TIniej.szeogo sentymentu. Przede wszystkim stara się f,QIZJbić mit o ich dziejuwej, ku1.turortwó,rczej roli w dziejach Bra.zy1ii. Czyni to, trzeba przynać, bez skrupułów, z zacięciem publicystycznym, tyleż żarliwie, co i miejscami mozolnie. Twierdzi m. in., że nie byli emigranci ani tak l.icZJnijak się przypuszcza (w sumie nie więcej niż 400 tys. ludzi), ani ich wkład w rozwój kultury brazylijskiej nie n;o;~c być uznany za liczący si~ (nawet jeśli chodzi o kulturę rolną). Ich - często sła:wiony - upór i wytrwałość, to ra,czej pIlzcja,w tępoty umysłowej i nieumiejętności wykorzystania nOlwylch wa,runków. Inne cechy Polonii brazylijskiej, ja.k np. silna inrt,egracja grupowa, znaczenie życ.ia rodzil'lnego, religijnOIść itd., to pochodne zakol1zenionego w jej umyslolwości izolacjonizmu, obskurantYZJmu, k1s,eno1obii itd. itd. Ocena taka jest, jak łatwo stwierdzić, bardzo rÓżna od tej, do jakiej przynwyczaili naiS piszący dotychczas o Polonii brazylijskiej au'torozy. Nie sposób zaprzeczyć, że migrujące z ziem polskich pod koniec XIX wieku masy chłopsk.ie, za wyjątki,em może chłopów z terenu Wielkopols,ki, to w więk5ZOŚ2i a:nalfabcci; ludzie, których horyzonty ży.c.iowe ograniczały się na ogól do spraw własnej wsi czy parafii, a świadomość klasowa do nienawiści do dziedzicó,w (jakże dobrze liamiętano wtedy. jeszcze pańszczyznę w Galicji czy Króle&tw,i'4!). Pytanie jedna,k hrzmi: czy, uWzjgIędniając niski puła1p startu, osiągnięcia - w szerokim rozumieniu spraw zarówno mateDialny,eh jak i świadomości można, kwitować w sposób zaprezentolwa,ny p~z.ez Ma'I'C'ina Kulę? Czy obraz emigrantów polskich w Brazylii jako zbiorowość biernych analfabetów, którzy potrafili jedynie harować oślepieni szczęściem posiadania ziemi, dawali się wszystkim oSZJukiwać i nie wyI �'326 Recenzje ka,zyw.;l.li żaidny,c.h dążeń do zmiany statusu spo.łocz,nego, żadnych zdolności poza rolniczymi (a i te na poziome najprymitywniejszym) i żadnej elastyczności, jest prawdziwy? Mam pOIważne Wąibpl~woś,c.i.Wyda.je mi się, a wraż'enie takie opieram także na faktach z lek:.tury pracy KuE, że pozbawiona wSIparcia inteligencji masd chłopskich emigrantów przeżywała w Brazylii bardzo istotne i symptomatyczne tumany. Kształtow.ała soię mim'lO'wide jej świadomość zarówno kl:1sowa jak i narodo,wa, nikła przecież w momende opuszez·e-nia kraju. Koniec koń'Ców, cokollwiek o' nich powied7Jieć złego, ukształto.wały się w Brazylii polskie orga,n,i'za,cje Kulturalno-społeczne, polskie szkolnictwo, polska prasa itd. Czy były to skutki dzialań jakichś sił z zewnątrz, czy raczej właśnie oznaki ewoluow.ania i wzrostu świadomości saaTIy.C'he-m~gra.ntów? Autor niewiele o tym pisze. Odnoszę wrażenie, że wielka 'Wliooza Marcina Ku.li o dzieja1c:h zb.iorv,wości polonijnej w Brazylii, w.iedza oparta o dokumenty urzędowe, przesłoniła mu socjolv'g'ię tej gru,py. Brakuje mi w jego rozważaniac.h próby naszkicowania zmiall sw,iadomości emigrantó'w, nie uwieI1zę bowiem - co zdaje się autor sugcro1wać ,że świadomość ta przez sto prawie lat pozostała niezmieniona, niemal pańszczyźniana. Aby uzasadnić podej'rzenie Polonii brazylijskiej o zachowawczość, izolacjo,n~m, ks'enofohię, nieumiejętność oI1g.anizowan-ia się, a przede ws,zys-tkm tępctę umysłolwą, należałoby poslul.yć s.ię czy.mś bardziej pI'zekony;wującym ni), cytatam, publicystycznymi bądź stereotypem Polaka, funkcjonującym we wrogich mu, po.;;'iadających s,prZE"C1zme inleresy zbior·()wościach. Wolałbym zamiast tego przeczytać pogłębione studium przemian jakim podlegała zbiorowość chłopska w Bra.zylii, z-bio'rawość będąca w ogromnej przewadzl: produktem tra,d)'cyjnej kultury ludowej. Jeśli przemiany te w istocie nast<;powały powoli i z oporami, czemu nie moźna się dziwić, to przyczyny tego faktu leżały nie tam, gdzie autor zadaje się ich poszukiwać, nie w przysłowiowGj niemal bierności i za!chmva:wC!Zościc·hłopa. Tkwiły one z jednej shony w tl'walości i w pewnym sensie także atrak,cyjnośc.i etosu tradycyjnej chłopskiej kultury. z drugiej zaś strony wynikały z nieist:1.ienia lub slabego o.ctdz·ialy'.vania tych ba,dż~ó\\ ),a nowym miejscu osiedlenia, które miałyby moc prz:ehmywania kulturowej izolacj,i i z<l<chowawczo,ści. Odnoszę wrażenie, wbrew au,torowi, że postawa pol .. skiej emigracji w Brazylii była najbardziej z jej punktu widzenia racjonalna, it negaty.wne skutki z niej wypływajLlce były wynikió_'m zjawisk, n'l któTe chlap: nie mieli i nie mogli mieć źadnego wpływu. "Gdybanie" oraz porównywania polsk.iej emi·gracj-i z cmig:-acjCl, wło'ską, niDl'nieck'l i japot'Jską u \V~lżam z.a W}'· rafinowaną zabawę w momencie, gdy nasza wiedza o świadomości polskiego emigranta kształ'towąna jest w o,parciu o nikle i mało wiarygodne ź~ódła. Praca Marci'ha Kuli nie jest, niestety, pracą z pogranicza etn(\l:(rafii. socjo.logii i historii. Pionierska w wykorzystaniu pewnych dotąd nieznanych źródeł hi"t()~yczny'ch, o socjol.ogi<; się z-aJed,wie ociera, igne:ruje zupełnie ctnografi<;. .Jest to o tyle dziwne, że przedmiotem rozprawy jest zbiorowość chłopska. Chłop; pl)lscy przybyws.zy do Braizylii ze wsi jeszcze w wielu cechac,h feudałnej, nie przestali być chłopami, Zbiorowości, jakie tu s'twonzyli pod pownymi względami przypominały struk.turę społeczną zbiorowości, jakie ()puśC'ili, pod innymi były o nich z~sadn.iczo ró,żne. Do jakiego sitopnia owo' podobicI1.silwo prze~z.ka<dzal() integracji zbiorowości, do jakiego zaś stopnia wyłamywanie się z narzuconych przez charakter bagaż,u kulturowego mo.gło sprzyjać' procesowi wląc:zania si:.; c.hłops.kiej zbiowwości poc'hadzenia polskiego w Brazyhi do żyeia kraju, który przecież też się dopiel'o kształtował, przeohodząc skomplik,o,wanc przemi,wy z tworu mało zinteg,rolwaJlego w nowoczesne państwo. Boję s.ię, że praca Kuli nic zbli;i.a nas do odpowiedzi na posta,wione pytania. �Recenzje 327 Jasnym dla mnie jest, że naJeży wal:czyć z mitami w nauce. Także z mi'tem o jakiejś s2Jczególnej roli ku!tul'ot,wópczej poilskiej emigracji chłopskiej, z pr.z.eceni.a;ni,em jego rw,i, jego wkładu w dzieje i gO'spodarkę kraju do'ce1olWego. Jednakże waLka z mitami nie mo,że poJegać na twonzeniu nOlwych, jeden sierooty\p nie powinien zastępować innego .. Chodzi rac,zej o wYJwa;żenie racji, o próbę obiektywnego spojrzenia, spojrzenia bez zaślepienia ale i bez prób totalnej i nieumotywowanej weryfikacji doiychc.zasCJIwy>c:h sqdów. Praca obejmuje okres jedynie do roku 1945. Kto i ki·cdy napisze rzecz a Poionii bra~ylijS'kiej takiej, jaką jest obecnie? Sądzę, że powinno to być studium tenmowe, w Idórym historia nie 2JdominOlwałaby socjologii i eitnografij. Na takie pra{:e, rzeczywiśde wykorzys.tujące metody kilku pokrewnych dyscyphn, do dziś bezskutecz.nie cz:ekamy. Ryszard ,Jan Grunyński. gracyjne trzech Społeczność polska we F'mncji pokoleń, Wansza,wa 1981, ss. 31:3. 1918 - 1978. Kantor Problemy inte- Badania polonijne, jak się wydaje, weszły w ostatnim dziesięcioleciu w dośc ~stotną faZl(;. Zgromadzony u,pnzednio do'ść nawet b~aty materiał szczegółowy nje dawał obrazu złożonośc,i i zakresu problematyki poło'nijnej. Brak syntetycznych ujęć pnw(}dował, że Polonia niejednokrotnie jawiła się w odenwaniu od 'kontekstu życia społeczeńst.wa dominu1jącego, bardziej na zalsad<zie reportażowych uniesień. (Polacy sq wszędziel), niż w rzeczowej ana1i·z.ie jej miejs'ca i roli w po~zezególnyc.h kraja,ch. Obecne badania i publikacje wskazują, że istniejąca potr.zeba ujęć całościowych zyskuj-e prioryteit, Ukazują się prace 2nali:zujące prze.Iliany całych zbioro~vości po,lonijnych, w szcI'okim kontekśc,ic, ba1zujące na znaC7.Tlymma:teriale st:lty",tycznym i ankietowym, Doskonałym przy:,Ja,dem korzysiny,ch przemian w badaniae:h Polonii je:,t prezen,towana praca . .Jan Gruszy(]iski daje niezwykle ambitną próbę opisu zmiany po] Sikiej zbiorowo'ści we Francji, po;słUlguj'lc się, jako podsiaiWl1!wą kategori'l, po.i<;<:icmintegracji. lnteresujćl go trzy pokolenia emigran.tów, obejm:uje tym samym o'kres ostatnich 60 lal, Ba;dania polonij.ne maj'l tę je'>zc.zc wła,ściwość, że każde dokonanie szczegółowe (np. an'aliza zbiOT{)'WO'ŚCi . po,lon:ijnej we Francji) daje nie tylko cenny m<\terial poznawazy, ale także a może przede wszystkim z uwagi na wieloletnie z:.lniedbania - posuwa naprzód teorię. Tak jest i z pracą Gruszyńs,kiego .lej po,znawcze walory docenią bez wątpienia specjaliści od zagadnień francuskiej Polonii, jest ona bowiem przez bogact\yo wykorzystanego materiału statys'tycz.nego, trafność uogólnieł'l, prz'enikhwo'ść sta.·w.ianych pytail i uzyskiwanych odp()wiedzi, a także 7. po:wo!du zajęc'ia s,ię pnzez autora pewnymi problemami ,dotychcz.as nic porus1zanymi (np. emigracja tzw, dorobko.wa), czymś wyj'ltknwy:n wśród dzieł po~więconych tej polskiej zbiorowości poz'a granic,ami kraju ,Ja chciałbym zwrócić uwagę na jej walory ogólniejsze, walory, które czynią j'-! wzorem dla wszelkich badań polonijnych znacznych liczebnie grup, Sądzę, że niezwykle trafnym było przyjęcie założenia, iż przedmiotem globalny<:h, odnoszących Soię do dużych pr.zcdziałÓ:w czasów analiz, nie jest zjawisko asymilacji, lecz integracji. Przez to pojęcie rozumie autor "wielopłaszczyznowy proces, dzi<:ki któremu imigr,a.nci połs.cy i osoby pochodzenia polsk'ieg.o wchodzą stopniowo w różne dziedziny życia nowego kraju osiedlenia, przyjmując istniejące \Ii nim wartości i jednoczesnie wzboga'cają go w warlosci wyniesi'Clne z własnego �328 " Recenzje kraju". Jes1em przekonany, że tak rozumiana integracja stanowti pojęci<YWą kategorię na tyle S'z-eroką, by pmy jej porno.cy można byIo Olpisać ws:zelkie interakcje między zbiorowo'ścią polonijną, a środowiskami kraju, w którym przys,~lo jej żyć; z drugiej strony zaś na tyle precyzyjną i na tyle ograniczoną, by odebrać pracom naukowym pewien wszystkoizm i ów nieco drażniący eligijny ton, gdy traktują o asymilacji. J. Gruszyński, s131Wiając pytania o stopień integracji Polaków ze społeczenSltwe.m francuskim, pis'ze S'zero:ko i ze znalwsobwem o zag.adnieniach ekonomicznych (akrtywnoś,ci zawodowej, a.wansie społeczno-zawodowym, warunk.ach socjaino-byto:wych itd.) trzech pokoleń errugra n1Óiw. Nie ogra,n~cza się jcdna'k do tych problemów - tak przec-ież ooszernY'clh - rOlz5zer.zając analizę o· p.rocesy integracyjne na obszarze po:lityki, kultury, religii, cz.y osobowo9ci jedno~tki. Na wiciu stronach sta,ra się zarysOfWać s'tereotyp Polaka i Francuza, postępujący proces idel1ltyf,ikacji Polonii z narodem francuskim (w więc w pewnym sensie prw:es przełamywarua siereoty.pu). Niezwykle istotne są tu uwa,gi o w z a j e m fi y m przenikaniu wzorÓIW kulturowych obu tych s,po'łeczności. Już te awagi w pełni u'za:sadniają po:dkreśl€nie inte.gracyj,n€go, nie asymilacyjne~o charakteru przystDsowywania się społeczności po;IO'nijnej do spoleczeI'lstwa francuskiego. Wjele miejsca poświęcił aulor zagadnieniom integracji samej Polo-nii frd.!lcus>kiej, atakiże przejalwom więzi jej z Krajem. Ta.kże tu przytex'zone przez niego fakty i ich analiza obalają wiele mitów i płytkich, koniunkturalnych sądów, jakie od pewnego czasu po,l<JUtowalyw pracac'h o francuskiej Polonii, czy Pol'lllii w ogóle. Niezwy'kłe cenne wydają się konkluzje autonł na temat: ·integra.cj:J - utrzymanie po'lskoś.ci. Jak wiadomo, niek1ó,re środo,wiska emigracyjne - nie tylko we Francji - broniły się przed integracją widząc w niej grożbę urtraty tO'lsamości narodowej i kulturalnej zbiorowości polonijnych. Autor uważa, że właśnie integracja przynieść może wielkie korzyści sprawie narodowej, nie izolując jednocześnie czlonków zhi of1ow;nś ci poló,nijnych od społec.zeilsi-wa, w którym żyją. P"ł9knść we Francji nie zniknie - jak urważali niektórzy działacze i badacze - za ł'O- 20 la,t, a jedynie pl1zybierze inne fOTmy, być może zna'e,znie cenniejsze dla samej Polonii i dla Polski, dla jej interesów. Praca J. Grusz.yńsk.iego ma charakter socjologic'z:ny, stąd też płyną jej nieliC'zne zresZltą ograniczenia. Być może jedna.k, DiWO pal2'zu,cie pewnego nie.dosytu, jakie od czasu do c:zasu na,r;zuca się podczas lektury, wynika z dokonanyc:h pr~ez autora skrótów pierwortnego tekstu, te'zy doktorskiej przedstatWionej kilka lat temu na Sorbonie. Niedosyt, o którym wspomniale-,m, polega na braku ro.zS'Zerzonej a'nali<z:y postaw religijnych Polaków we Franc-j,i, zwłas,zcza w tych ich przejawach. które nie znajdują analo/gii wśród posta,w F-rancuzów. Autor zbyt ogólnie wSlpo,mina o różnicach w sferze świadomości obu społeczności i nie czyni wysiłku, by je zrozumieć w świettle plebejskiej tradycji kultury przeważającej większośc'i emigrantów, ZWłaszcza z okresu międzywojennego. Trwałość pewnych postaw i zachowań ZJdaje się zna,jdować wyUumaczenie jedynie w tej sferze. Zdaje się także, że wiele prohlemóiw przeds;ta'wionych w pracy zy~kałoby na glqbi i jasnoś.ci, gdyby autnr 'znała'zł miejs.ce na próbę Qlkr,eślenia etOiSu emigrantów i zmian etosu w pOiSzc:zegó]nyiC'h śI'odorwiskach. Oczywiście, nie można oCen1iać autora za to, czego nie napisał. Z tego WYCiągnąć można wnioski dla innych dyscyplin badawc-zych, których udział w tak szerokicch baJdaniacJ1, jak badania pwcesów integ;ra,cyjnych zbior·olwoś·ci polonijnych, �329 Recenzje może je znacznie pogłębić. Mam tu na myśli także etnografię, Móra ma jak 9ądz.ę wielką rolę do odegrania w da1szydh badaniach polonijn)'lch, nie tyl!ko we Francji. l ta'ką także ,reflekcję wysnuć można z niezwyokle inspirują<:ej, wręcz wzorowej prGlcy Jana Gruszyńskiego. Ryszard Tadeusz Dworecki SVD, Zmagania polonijne Warszawa 1'9<30, ss. 840, il. 46. w Brazylii. Kantor T. 1. Polscy wer,biści WOO - 19/8, Polscy werbiści pojaw.ili s'iC; w Brazylii w 1900 roku .. Dziś, po w'ielu l a.ta,ch, Tadeusz Dworec.ki, czło.nek tego zgrom'adizenia, kreśli na łamach mOIImmentalnej pracy dzieje "zma,gaJi. duS'Zpa's.ter·shch", tym samym' dając nie.zJwykle intere"ujący przy·cJZynek do dziejów Polonii brazylijskiej .. Jest to dzieło, które jak pisze sam autor - "włącza siG w aktuałny nurt badań po.]onijnyc'h a nalWe't poszerza je, zajmując siG po:.s,tawami religijnymi, w ich ZJwią:zka'ch z pos'taiWą narod ()'W'\ o.raz duszpasterst:wem polonijnym". Bez wątpienia za,kres pracy i jcj liczne walory w pełni usprawiedliwiają te słowa. choć skłaniają także do potraktowania jej z surowością należną dziełom naukowym. Werbiści, jak w.iadomo, to misyjny zakon, ZgrClmadzen'ie 'Slolwa BO'żego (Societas Verbi Divini) założone w Steyl (Holandia) w 1875 roku. Za/kon ten wielce zaslu.żył siC; dla [()'Zwoju światowej etnologii (vide szkoła wiedeńska W.ilhelma Schmidta). Opanowany by! od początku pl'zez żywioł niemiecki, co miało duże znaczenie dla recepcji działałności misjonarzy w polonijnych zbiorowościach w Brazylii. Pierwsi werbiści pojawili się w -Brazylii w 1895 roku, w roku 1900 zaś - jak wspomniano - ro'zpo,częl,i tam działah::ość pienwsi zakonnicy pochodzący z lcrenów WieLkopoIski, PomoI1ZClczy Śląs;ka, jedno:zna'cznie przyznający siG do polskości. Od tego roku do 1978 pracowało w Brazylii 78 werbistów z Polski J Brazylijczyków polskiego pochodzenia. O ich działalności dowiedzieć się możemy ze zgromadzonych w pracy dokumentów: listów, pamiętników, fragmentów pra,c drukowanych w p01o.nijnej i krajowej pra.sie, a także z komentarzy au;torsklch. ;\lic da siG jednak zaprzeczyć, że zgromadzony tu niezwykle bo'ga'1;y i sarn w sobie cenny materiał, niejedno'kro:tn.ie skłania do wniolskó·w, podważających zasadność komentarzy i tez Tadeusza Dworeckiego, lub -. cozdal1za się czę·ściej - budzi niedosyt. Autor, chcąc u,wypuklić i podkreślić rolę w enbistÓiw, kreśli dzieje ich mi'sji na bardzo ,zero:kim tle życia bra:zylij.skiej Polonii. To jes.t, O'czYIW,iśoCie, założenie jak najsluszniejsze. Niestety, nie za.wStze idzie z tym w parze o1:Jiektyw:itzJm.Pujawia siC; ta'kże pewna skłonność do glmy'f,ika-eji po,c,zynail zakonu w niezgodzie z obiektywnymi fa'kta:mi. PiSiząc o trudności,1Jch na jakie natrafili werbiści w poC'ząltk()lwej fa'zic swej d.zia!alno-ści (oe:zytylko wtedy?) twier:dzi Dwo.recki, iż wynikały one z pewnych an'tagoniJzmów d:zielnicc,wych i niec'hęci Po10ni:i do nierniec.kicgo żyw.ioro, z k!tórym cZGŚć pnzynajmniej werhistów była utnżsamiana. 2;':::blem ten jest na tyle skompl.ikowany i szero!ki, że wY'ma:gał chyba dOlkladniejslZego wyjaśnienia, zakładając, iż pracG będą czytali również niezbyt' zorientowani w dzieja:ch Polonii bra,zyłijsk'icj czytelnicy. Brakło mi szerSiZego naświetlenia dziej~w osadni'c:twa polskiego w Brazylii, osadnictwa od zarania będącego w konflikcie z preferowanym, prężnyom żywiołem niemieckim. Bez wyjaśnienia ty;ch slpra,w, np. fo- �330 Recenzje rUlWania przez braJzylijs.ki kIcI' Niemców, nie :;pl~sób zrowmiec w pełni ()wY'ch trudności, na jakie werbiści śląscy, pomoI;scy, czy wielkopolscy - nie rzadko słabo mówiący po polsku - natTalfia'1'L Jest bez wąI1:pienia wielką zaslu:gą autora, że nie ukrywa podziałów wsród Polorui brazyJ'ijs;kiej, podziałów w iJs-totny sposó'b w;pł)'lwa·jący;ch na wyrai.ny niekiedy brak powodzenia akcji inicjowany;ch przez werbisltÓlw. Rozdarcie t·o jednak dzieli aut,oT do,ść sch0matycznie na nUl't clJ2liałań społecznych i narodowych o zabarwieniu klerykalny;m ("tzw. klerykalnym" zgodnie ze słowami Dworeckiego) i are1.igijny. Nie trzeba dodaJwać, po czyjej stronie jest jego sympatia. Konsekwencje konfliktów m.iędzy. POls.zClzególnymi orientacjami (np. w szkolnic.tw.ie rpoJonijnym w Brazy1'ii) były niezwykle is;to,tne, brzemienne w skutki dla całej zbioTOIWOŚ.c:i, dla pro'~es'U jej integracji i integracji ze społeczell'sltwem Bra'zyli.; Wy;daje mi się, że wielkim brakiem pra,cy jC5t pominit;cie pewny'ch pr{)blemów z tego za'kresu, zbyt mec'haniic:zne ich interpretowanie. Anahza pOSotaw i konfliktów wśród Polo-nli b.razylijs'k'iej została w pracy zarys,olwana pOlwier:zchownie L, niestety, po prosJtu nieobiekity'wnie. Czy np. is:totnie "switowcy", tj. działacze polonijni zgrupowani wokół antyklerykalnego pisma "Świt", byli jak wynika z dość tendencyjnie przytoczonych przez autora dokumentów - pieniaczami, zap~łtl'!zo'nymi we własne interesy? A pnzelCież łatwo zr'o'Zumieć, że ek:;pan"ywna działalno,ść kleru w tym także a może przede wszYSit'kim werbistów me wszystkim ko'ja,rzyła siG jedno.zna,c:znie z interesem narodowym, inaczej przez poszczególne ugrupowania rozumianym. PoQdkreślam jednak z nadskiem, ż'e "bolga-ctwo przytoczonych prZ'L'Z'lutora dokumentów s,pra'wia, iż czytelnik ma na ogół możJiwość wyjscia poza pochopne niejednokrotnie i 2Jgoła .,juhi,leus,zolwe" kon:sta:tacje pracy. Stąd też główny W,llor pracy leży, moim zdaniem, w jej do1kumentacyjnej zawar,tośc,i, nic w odautorskich komentarza,ch. To kO'lTIlpendium, gdzie z Pc.zo.ru bez ładu i s'"bdu zgroJTIL1dw'I1oinfo-rma.cje o niem,al ws:zy:sitkk.h przejawach ży;cia. Polo·nii bralZylij",kieJ. w tym także i taki-ch, o który-oh' nie dowiedzieliśmy siG z dotychczas wydólf)ych p.rac (np. przemiany ob.r:z.C;dolwo,śeireligij'nej, pewny{:h 1'orm i.ycia rodzinnegu itd,), jest kopalnią informacji dla bact'aczy polonijnych. Jednakże zgromadzone materiały służyć mają podkreśleniu ogromnej r(}li werbistów w kształtowaniu o'chranianiu i utrzymywaniu po!s:koś'Ci wśród em.igrantó,w i ich po,tomków, I tu mamy pewne wąt:pliwo,ści. Nie co do samej roli werbiS:.ó.w, bo i:;;tot:lie l~de'g,ral: ją, lecz do jej stopnia. Tu oceny autD,ra wydają się - nawet w swictle materiałów przez niego przytoczonych - PI4esadne. Metoda powiGkszania własnych zasług przez pomniejszanie zasług cudzych nie jest najlepsza. 'Wielkość dokonalI wC'rbisltów w Brazylii zdaje się wedle autoTa wynikać także 7. Taklu nicości do-' kona{l innyeh: działaC'zy, or,ganizacji, prasy, wreszc.ie innych k:;ięży nieowerbal i:;tów, ie jest to prawdą i nie stuży zakonowi, klóremu s:woj,) książką Dwo,reck, chciał wystawić swoisty pomnik. Czy można np. plOZy jąć tezę, że nieliczni werbiści wpłynGli decydująco na integracjG Polonii brazylijskiej, pi'wd idl przybyciem skłóconej i roz,bi:tej? Przesada wacenie dokonaó werbis,tÓiw nie ma uzasadn.ienia w przyto'ezonym materiale i w poważny :;po'sób (ybniża w,utuść tej mi:1w W'szysiko niezwykle inteTesuj'lcej i pożytecznej pi·acy, pracy, która jL'dn,rk mu" byc czytan.a z dużym krytycyzmem i ostrożnością, Ryszard Kantor �331 Recenzje .Jerzy S. Łątka, il. 54. Adampol - poLska wieś nad Bosforem, Kraków 198ł, ss. 203. Mało jest Polalków, .którzy nigdy nie słyszeli () Adam,polu, polskiej wsi w TUTCji. Mało jest niestety również i takich, ~tórzy wiedzą o niej coś więcej. D7)ię!ki pasji kriikowskie-go dziennikarza, z wyks~zjtałcenia 'etno1grafa i orientalisty, lkzba 'tych, którzy pogh;bią swoje wiadomości o Adampo1u za\pewne znaczni·e· wzrośnie. Ks,ią'żka Łątki jest b.ardzo udanym połączeniem spra'wnej roboty reporterskiej z wnikliwością godną zawO'dowego h is,to'ryka. Znaj,dujemy w niej wyczel'pują'cą hisiorit: Adampola opartą na mało znanych, po części zupełnie nieznanych, żródł<lch archiwalnych oraz barwny obraz wsi z początków la:t siedemdzies,iątych. Zgrabna konstrukcja książki, żywy i barwny język a także walory naukowe powodują, że jest ona dobrym przykładem popularyzacji tematYiki polonijnej, bez uproszczeń i naiwności, do których niestety z.dążyli przyzwyczaić nas dziennikarze Adampol, osada powstała w l'S'b2 roku z iniocjatY'wy MióChała C~a.jk()fWskieg,-, (Sadyka Paszy) i przy poparciu księcia Adama Jerzego Czartoryskiego, któremu z,w,lldzi(;cza naZ\'v'q, była tworem politycznym i jej dzieje śC'iśle wiążą siG z dziejami pols:kiej emigracji po:l.i!ty,cznej. Wa,lka dyplom3'tY'C1zna prwdSltarwi'C'iell monarchistycznego skrzydła emigracji polskiej z cesarskimi wpływami w słabnącej już wtedy Turcj.i, to niezwykle illieresujący i do dziś niezbyt dobr,ze znany epi.wd dziejów. Adampol, k,lóry powstał na terenie misji lazarys,tów jako osad:;.. gd.zie-gromadziĆ sit: mieli rozpro·sze-ni po Tur.c:ji uciekinierzy z caI'skich wojsk, rychło (}to,c~zonyw.stal iege-n.dą. W jej ~wietlc była... to oaza po-ls.){c1ści,"kęs O}C'zy.lny" na obczyźnie. Jak zwykle,. co dobitnie ukazuje Łątka, legendy YI nikłym stopniu odz:wierciedlają rzcc.zywi6tość. Adampol .nigdy nie odegrał roli do jakiej przeznaozyli go założyciele. Nigdy nie stal się baz;, militarno-polityczną do w,dki z carsk:1 Rosj'l. AdC!mpol, jako twór pewnej koncepcji, dość fantaslyc'znej, militarnn-politycznej nic sp'elO1il zadania .. Zapewne. legenda Ad:lmpola - wyma.ga to jednak docl"t'kowych bacl;ul - mia1a pewne zna.czenie dla społeczct1sLwa poJs.kiego w o.kresie zabOTów. W sumie jednak nie byłoby doprawdy. o czym wspominać, gdyby nie dalsze dzieje lej osa,dy, upo-rczywe utrzymywanie "ie; jej po1s.kiego charakteru dco dni obecnych, mimo wszelkich nie sprzyjających temu okoliczn():~c.i. Piel1wsi osadnicy Adampola nic byli bynajmniej wylącznie Polakami. Znaleźli się wśród nich także mniej lub bardziej spolszczeni Kozacy oraz przedstawiciele Słowian Południowych. Polski żywioł Adampola pochodził z rozmaitych stron byłej Rzeczypospolitej; przeważał zaś tu element drobnoszlachecki. Wszyscy osadnicy miel i za sobą chlubne lata w służbie wojennej. Uczes:tnicy powstali, ofiary carskich i pruslki.c.h j}Dześladowcul osiedlając ~ię w Adampo.lu traktowali pobyt jako jeszcze jeden postój w nie.kollczącej się ka.mpanii wojennej. kampanii, która miała przynieść Polsce wyzwolenie. V/ielu, choć nie wszyscy, pozos'taIi w Adam.pnlu na zawsze. Nie może dziwić przywiązanie, niemal fa,natyczne, pierwszych osadników polskości, we wszclkich jej pl;r,ejawa,c1h. Drugie po:koJenie zrodzone niekiedy juz ze z;wi<jzków mie.';.zanych Pola:ków z kobie.tami innych nacj.i (Or.miank.i, Ru'Sinki, Greczynki, TUfC,zynki itd.) - w dalszym ciągu !vu1ty;wO'w.ałopols,kość osady. osady zagubionej w morzu tureckiego etnikum, wrogiego giaurom. Podkreśla się cZGsto po.lskoŚć AdampoJa i ich potomków. Nikt jednak dotąd nie zadał sobie py~ania, co owa polskość o'znacza w sferze kuJtu.fY,· nie w sferze deklaracji patriotycznych. Otóż, jak łatwo s.ię zo'rientować, od samego początku musiał istnieć w ;'\dampolu swoisty konglomerat kulturowy, z czasem st"piony �332 Recenzje w jedno w swoi$ly twór będący czymś nader oryginalnym i niepowlarzalnym. OsadniJcy po~hodzący z no:zmai:lych reg,ionów Polski, różniący się poc:ho-' dzeniem społecznym i tradycjami kultuTowymi, utworzyli i przekazali swoim potomkom pewien w;zór polSikości kultury i języka, wzór, jak się wydaje z faktu jego trwałości, nader atrakcyjny. Jerzy S. Łąt:ka postuluje - choć on sam uważa, że jest już na to zbyt późno na s.ze:roiką ~kalę zakrojone badania etnografic'zne potomków Polaków w Adampolu, dziś ws,i o nazwie Polonezkoy. Pr:zepoo1wad'ZJOnedizi,esięć c,zy dwadzieścia lat temu dałyby bez wątpienia pasjonujące rewltaty wzbogacając naszą wiedzę o mechanizmach tworzenia się i funkcjonowania polskich zbiorowości na obczyźnie, ich odpolrno,śd i podatności na procesy adaptacyjne. Adampol był wsią nietYJPolWą; pows,tal jako bwór pOi),j,tyc'zny,jego mieszkań'cy to omigranci polityczni a nie zarobkowi, w pr,zew.ad:z.e drobna szlachta a nie chłopi. A jednak nie sposób traktować dziejów i kultury Adampola w oderwaniu od dziejów polskiej Polonii w ogóle. Niestety, d:z.i·św Po,lonezkoy polskość zanilka, wieś s.tala się modnym letniskiem, jej stali mies'zkań'cy ni'kną wśród rzesz pr:z.y.byszów. Czy jest jcs·z.cze czas na podjęcie etnograficznych badaJl? Książ'ka Jerzego S. Łątki zdaje się przec.ząoo odpowiadać na to pytanie; jesil swoistym epitafium dla polskiej wsi nad Bosforem, WISi, której dzieje legenda i rzeczyw.istość - warte są chwili zadumy i wieoznej pamięci. Rysza rd Kan.tor Ks. Krystian Traczyk SVD, Kościelne Lublin 1980, ss, XIII, 90. zbiory misyjno-etnograficzne UJ Polsce, Powszechnie znane jest zaangażowanie misjollaJ"zy chrześcijal\;k,ic:h na pOlU nau,k lu dozna1wezych. Oni to są często pierwszymi przedist.:llwic'ielami euro'pcjskiej cywili'za'cji stykającymi s:ię z odmiennymi kultLlTCl.mi.Charaktc'r i-ch pracy wyma,ga intensy.w.nego rOlzpOiZna'wa O'ia rzeczywistości kU!tuToiwej ewa'ngel izo'wanych społeazeń.siw. P<Ychoidną wspomnianych zainteresolwail są znanI' lns·tytuty cinologicz:ne i mi'S1jo~'olgjczne. Wystal'c'Zy wspomnieć dorobek naukoIwy ks. proJ, W. Schmidta i Instyiu't:u Anihropos. Stos-unkolwo najproG;1;slzym.lec:z zarazem bardzo efektownym, rezultatem naukowych zainteresowań misjonarzy są muzea i wySltawy misyjno-etnograf.iczme. Już w lata-c.h dwudzic:s.tych XX wiL'!ku ks. prof. W. Schmidt był organizatorem, a następnie dyrektorem PaJ):ie,;,kicgo Muzeum Misyjno-Etno:grafi;cz;neg;o. Ideę ks. prof. W. Sc:hmidta ukazania pr<.\;cymisyjnej w jej :-ea1iac:h kuUtUrc1wych podjęto w,kTótce w całej Europie. Na terenie Polski ro,zJWijała się ona z róż.nym nasileniem. RecenzolWa,ne s,tudium pOIwstało jako praca magislers:ka werbislly k!s.. Krystiana Trac.zy:ka. Promooorem pracy był ks. doc. dr hab. H. Wojtyslko, a opublikowano ją (mała poligrafia) nakładem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskieg,o. Ks. Krystian Traczyk omawia swoisty rodzaj kolekcjonerstwa .ściśle związany z działal- �Recenzje 333 niscią misyjną. Zbiory elnogrJJficzno--misyjne nie prz.edsitawiają jedynie kulJtury ludów ewange'li:ZJowalny<:h- były,by wó,wczas zbiorem ścisle etnografioznyrrn, lec.z urkazują ponadto specyii.kę pracy misyj,nej (np.: eks.ponaty przyrodnicze, fotografie, listy itd.}. Tak pojęte ko1ecjone.rs.t.wo i wystawiennictIWo etnog-ra:fiozno-mi'Syjne jest istotnym fragmentem szerokiego zakresu działań, mających na celu upowszechnienie idei misyjnej. W ostatnich latach ukazało się szereg opracowań dotyczący,c:h problematyki kolekcjonerstwa misyjno-.etlnografiezmego. Koncentrowały s.iG one głównie na c,haraMerystY'ce wybranych koleikcj'i. Praca ks. K. Traczyka jest pierWIszą próbą synlet)'czmego ujQcia tematu 1. Autolr staw'ia sobie za zadanie, odnalezienie i omĆJ.wienie śladów działalności kolekcjonersko-wystawienni<:zej w tym zakresie, w Połsce po 1918 roku. RO:ZprillWapodzielona została na trzy części (ro:zdziały). Dwie pienw.sze mają charakter history,czmy, trzecia zaś s,tanowi specyficzny pTzew~dnik m€itody:czny Rozdział pierwszy, obok wpr,owadzenia ukazującego tło rozwoju idei misyjnej, przedstawia wyka!z wla·ści'Cieli i zawartości zbiorów oraz głównych organ~zato!rów wysta,w czasowych w okresie dwudziestoilecia między;wojennego. Omórwiono tam rÓwnież lo;s, jaki spotkał zbiory misyjno-ctnografitczne podczas ostat.niej woj.ny światowej. ROZJdział drugi dotyczy okresu powojennego (1945 - 1977). Ks. K. Traczyk przedstawia pokrótce w3runki, które wpłynęły na zaha'mawanie, a nwstępnie rOiZWÓj kolekiejoinensitwa misyjno-elnogra;fk'znego. Ohok lakonicznej ogólnej charakterystyki zbiorów powojennych auto,r zamieszc:za dwa wykazy k0<lekcji. Pierrwszy obejmujący przede ws'zystkim zbiory zgromadzeń zakonny.ch, zawiera: nazwę posialdacza. adres, s.posĆJ.bwyst<llwiania oraz przybliżoną liczbę ekisponatów. D.rugi wykaz charalk"teryxuje bardziej szczegółowo pO!s<zczególinezbioTY z ulW'2Jględm.ieniem niektóry,ch kole[\:lCji pTY'wa;1;ny.eh.Oba podano w kolejnośc.i alfabetycznej; pier-wlsz)' wedlug nazwy zgI1oma!dzenia, dI'Ug'i według miejscowości, w krtórej znajdują się zbiory. W J1o'1Jd:zi.a.le tym zaprezentowano również najważniejsze wY'staJwy stał€ i czasowe or.ganizo.wane na bazie zhiorów po·wojemnyc.h. Om-atni ro.z.dział tra'k;1;uje o obC'cnym stani.e opracowania kościelnych zbirorĆJ.wmisyj,no-etnografic-,zny'ch w Polosce. Wo.bec strwieJ1d;z;onychpoważnych urchybień w spo.sobie przec:how)'1Wania i opracowywania lJb!ioró'w aurtor zamieszcza opartą nadoŚlWiaJd·czeniarh Gab~netów Misyjno-EtnlQogra:filCznych Wyż's:zego Seminarium Du,c:hownego Księży WerhiJSilów w Pieniężn.ie, proiPaz.ycję organiza:cj.i zbiorów misyjno-etmo·graif:i.c:znych. Do tego fragmentu pracy naJWią'7JUjązamies1Jozone w aneksie wzory: kamy ka:talogu naukowego eks,pon<lJtu et.nografi1cznego OTaz karty kaita].ogu naukoweg,o ekSlponatu przyrodniczego:. C ało,ści dopełr;Jia boga.ta biblio,grafia oraz spisy informatorów i niepublikowan)'lc,h żródeł. Prezento,wa,na pra,ca ma chalrak"ter dobrze udokumentowanego zestaMliemia hi"t ory'c.ZJno-il1lformalcyjnego. Spełnia również funkcję pmaidni:ka metodyK:znego. Za2ma.czyć jednalk nalec):y, ~ż uzupełnienia wymagałaby problemaityka okresu międzywojeIllnego. Na'leżałoby ponadto rOZlSzerzyć dane o zawa,!1tości pOSiZc'zególny1Ciłl kolekcji (dokłardnie =ĆJiwiono jedynie zbiór Księży W,ertbistów w Pieniężnie). 1 Bogaty materiał fakrtografLczny ks. K. Traczyk zebrał na poosila'wie ankiet rozesłanych do ponad 70 prrzedstawic.ieli zakonów i zgromadzeń zakonnych, mogących posiadać kolekcje etnograficzno-misyjne. Dane doty·czące okresu międzywojennego autor czerpał z katolick~h czasopism misyjnych. Jedynie z kilkoma ZJI1aczniejszymi zbiorami autor zapoznał się osobiście. / " �334 Recenzje POidsumowując - praca ks. K. Tra'czy!ka wypełnia lukę imform3Jcyjną szczególnie odczuwaną przez etnografów i muzealników, misjonarzom zaś dopomóc może w odpo,w,iednim opra,cowaniu zbio,rów i o,rga:nizowaniu wystaw. Ryszard Ro,nald Blythe, Akenjield. kład Ewy Fiszer. Portret wsi angielskiej, Vorbricll WaI'Slzawa 1979, :>s.:318,prze- Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza zaoferowała nam, zgodnie ze :>woją tradycją wydawniczą książkę, której problematyka skupiona jest wokół zagadnień wiejskich. Praca R. Blythe'a jest próbą dynamicznego przedstawienia zmieniających się sto,un:ków społec:zJno-~olspodarczyeh wsi angielskiej w drugim ćwierćwieczu XX wieku. Trzeba na wsltęjpie zaznalCizyć, że jest to ks'iążka nietypowa, Qls,c'y1ujemiędzy :nzetelnym repCJlr'tażem a naukową monografią ~si. Ta jakby dwubiegunol~ość dodaje jej slpecyf1Ciznego charakteru, niespotykanego w praca'ch stricte naukowy'ch, objalwiając.ego się dużą przystępnością tek,stu, pozb3lwionego całej apatratury nauKowej: metodolog.ii, terminololgii i pnzypisów. Z kolei przy,stępność pl'ezento.'wane<go tu tekis,tu nie jest U'za!leżmiona tylko od nies,toso.wania alparatury nauko,wej, ale ,ównież w dużym stlopniu od umiejętności pisarskich autora książki Aut,or w POldZJiękowaniu wY1rażając wdzięczmość wSlzystkim przyjadolom i sąsiadom z Suffolk, których życzliwość umożliwiła mu napisanie tej pracy uważa, że jes't to "siPra'wozdanie a tym, jak wyglą,dało życie we wfi w Ealst Anglii na począ.tku drugiej pO~OIwyd:wudzie:>tego stulecia". Dalej dodaje, że "ws.zys'tkie fakty dotyczą,ce życia go'spodarczego i społecznego Aikeniield są pralwdzi,wymi falldami dotyc.zą,cymi jednej z w,si w:>c.hodniego Suffal'k, zmianie u1egła tylrko nalzwa wsi i nazwiska wieśniaków (w słowie wstępnym Ernest Bryll napisał ". .. książka jest przecież zJbiorem opowieśc.i a ludziiaich z kilku osad" nie podając źródła tej infOlr:malcji). Kons,trukcja ksiąźki nie stanowi jakiegoś novum - kiedy rozpatrujemy ją pod kątem 0lp1su einoigraficzmego, to nawiązuje ona w 7'arysie do tradycyjnego ,modelu etnog,rafic:zne1j monoigrafH miejscowości. Nie znajdziemy tutaj podziału na kulturę materia:1ną, społeczmą i duchową (Uim~słową), a w rama,cih tych kolejnych opisów POIszc,zególnydh wytwmÓlw kulturowych ul:>tawionych w pewne grupy, 'tak ja:k to ma miejsce w trardycyjlnym modelu. ZnajdZliemy natomiast op1sy form życia technieZJno-go:>po:d:a'rczeg,ooraz życia spałec:mego miesZlkańcó,w Arkenfield, obrazujące gWwny zrąb alktYWlnośC'itej grupy spo'łecznej. Książka slkłada się z dwóch części. W części pierwszej za'warte są trzy krótkie ,o7Jdziały "wprolWadzające", gdzie autor podaje l1czfuę mieszJkairców Akenfield z la,t 1931 i 1.961; op1suje kS!ztałt i zabudowę wS'i, dość dolkładnie olp~suje kons'brukcje budynIków, od najlsltaI"czych z połowy piętnasItego wieku po najnowsze mur~wan€; zabudowania z c:ZJenwonej cegły z XIX i XX wieku, zamies'ZClza wyka',z mieszkańców wsi w celu doikonania za,rysu schematu zawodÓiw mieszkańców Akerufield; na ko6cu za'miesZJcza tabelę ze spisem katalst'ralmym za rok 19,3'6i 1r966przedstawiającą niezwylkłe ZJmiany w strukturze upraw i pogłowia zwierząt na 1355 akrach ziemi. \ �335 Recenzje Najciekaw:szy zrąb ~siąŻJki i podsta.wowy zarazem two:rzy druga jej część, składająoa się z dwudziestu razd",iałów. Opisy fOI'm życia lechini<czno-gOispodarcz;ego występują,ce w Akenfield zalwar:te są w rO!lidziałach Oimawiającyah pracę: parobków, I'zemieśln~ków, farmerów, robotników rolnych, ogrodników, kowala, koŁodzieja, stlrzecharza, rymarza, owczarza, oracza i in.; zaś życie spo~elczno-Ik:Uilturowe w rOZid:ziałachpoświęconych: religii, szkoQe i dz;wonmiJkom. ObI'a:ml życia s'połeczno-kulturalnego nie znajdziemy tylko w wymienionYich rozdziałach, różmorodne jego elementy znajdują się niemal w każdym rozdziale, w taki sposób rozsiane są iniorma,cje o organi"'alcjach lokalnych i pona:dlokalnych, w których mieS'zkaócy wsi biolrą czynny udział (Związek RobOitn~ków RO'lny,ch, Gwardia Obywa:telska, Koło Stowarzyszenia Kobiet, Muzeum Wiejskich Obyczajów), o stosunkach rodzinnych, sąsiedzb,c'h, a zwyczajach panujący,ch w Akenfield, o aspiracja;ch jej mieS'z~aó" ców itd. Na uwagę za;s,ługuje falkt, że twórcami książki "Akenfield. Portret WIsi ang)ielskiej" są jej mieslikalky. Autor pr:zedst'alwiając czytelnikoiwi obraz tej wsi, dokonuje tego ustami mies!ikaóców Akenfield. Wszylstkie obszairy aiktywnośc-i ludz:<;iej (gospodarcze, społec:zne, kulturaline), jakie w niej spotylkamy, są prezen:tO'wa.ne pnzez ludzi, któlrzy w tych kręga1ch działają. Autor, w celu zebrania tego ma:teriału, przeprowadził tematycznie zorientowane terenowe badania etnograficzne, w których skupił uiwagę na przeprowadzeniu jalk największej iloś'Ci wYJWiatdówz miesz:<;,\!1camibadanej spo,łec'1Znośd. "Na moje nie koóczące się pytania odpowiadano zawsze i cierpliwie i uprzejmie, a ukryte za słynną małomównością ludzi z Suffolk ciepło sprawiło, że moje liiczne wiJzyty w chatach i na farmach Pozo!s'taną dla mnie niezapomnianym wspomnieniem". Niewątpliwym ułatwieniem w przeprowadzaniu oadaó przez autora było jego po'chadzenie; otóż R. Blythe uwdzi! się w 19,22 r. w Acton w hrabstwie Suffollk i mies:zkał w Ea's,t Anglii Ido roku ]:9155. Warto jeszcze Taz podkreślić, że wypowiedzi mies:zJkaócó'w wsi zamieszczone IV książ'ce nie ()Igran~ozają się tylko do wąsIkiej, indyw1dualnej specjaliza,cjii za,wodowej tych ludz:i, lec\Z również za:wieDają informacje z ży'Cia całej społec:zności lokalnej, mÓlWią o przyjaźmia,ch i antypatiach, o su!k,cesach i niepolwodzenia'ch, '1 przyczynach emi,gracji do Afry1ki i Australii, o starej Wisi angieLskiej (o któręj respondenci mówią z własnego doświadczenia) i o tej, w któ!rej żyj.ą obecnie. Książka za'wiera bogaty materiał opisolwy i faktograficzny, dlat'ego też chnałbym ją polelCić tym wszy1stkim, którzy interesują się histo,rią, drogami rOZJwojowy" mi i stanem obecnym wsi angie],s,kicj (1967) nie tylko pod kątem fUln!k,cjonolwania gospo,dariki wiejskiej, ale leż pod kątem uwzglr;dmiającym obs'zar społecZJny i kulturowy tej problematyrkli. Andrzej Pirinski Kraj. Etnografski, folklarni ezikowi prouczwanija, Lipski Sofia 1980, ss. 68&. Pod reda,k~ją W. Chadżinikołowa, M. Welcwej, G. Georgijelwa i. D. Todorowa Bułgarska Akademia Nauk wydała omawianą pracę. Jest to pierwsza monografia poświęcona duchowej i materialnej kulturze ludowej ziem macedoóskich, wchodzących w skład Bułgalrii. Materiały zbierano na podstawie ankiet, wypełniany'ch przez osoby, do których zwracali się pracownicy na'Ulkowi prowadzący badania terenowe, bądź też bezpo- �336 Recenzje średnio od informatorów - bajarzy i pieśniarzy ludowych. KO'fzystano także i z maLeriałów arI1c<h~walIflYc'h. '()kręg ten pOIsiada 263 wioski, a badania p. wprowadzono w 26. W zespoł,ach bad<JJWlczych uC'z-estniClZY!-o14 pracolwnikó!w Insty;tutu Etn()graf.i'cznego i Muzeów Bułgarii, Okręgowego Muzeut1l1 Historycznego w Błagojewgradzie, a ta!1cie inJn,i ~ecja1iści. Bad3lniia terenowe trwały 3 lata (1'!J7i2. - 1974). Zebrany materiał obejmuje 6112 Sitron tekstu, 1566 zdjęć oraz 1181rysunków. Warto za'ZJnaczyć, że tego rodzaju monograJfie rzadko wkazują się w krajach Słowian południowy,ch. Ljuba Makawajew,a i Anton Ma'ljaw są au'torami rysu histor)'lcznego i demografiClznego Macedcmii PirińJ~kiej (s. 7 - 28) o powierzchni 6502 km2 i ludnośCi 3175:1'5 osób według spisu z 1974 roku. MOŻlna mieć do autorów prciensję, że rdzenną ludność macedońJs:ką traktują jaJko bu łga'flską. Podają oni, że 1% to Turcy, kUk.adZ"iesiąt ty,sięcy "sturczeni Bułgarzy" (s. 25) a znikome grupy etniczne Greków i Wołochów, które zamieszkiwały tu dawniej już od początku XX w. zanikły. Główny ciężar ault/oTzy kładą na zmiallly socjologiczne ludności. Tak np. do 9 IX 1944 r. było tu 4 tys. robot!ników przern)'isłofWy.ch, a obecnie liczba 'La zwiększyła się 20-krotnie. Ponadto Cliekwwe są informacje dotyczące lud.no\Śd miejskiej i wiejskiej. W 1946 r. jedynie 23,7% ludn()ści mies'zkało w miastach, a obecnie odsetek ten wynOlsi 46,90/0('s. 27). De:teHna MO'skowa pisze o życiu społecznym (s. 31 - 46), a prawo obyczajowe rOZlpatruje oddziel.nie (s. 47 - 63). Cieik<JJwesą informacje o formaoh pomocy wzajemnej i pra'cy koleik,tyWiI1ej,która na pewno przetrwała tu od zamierzchłych cza· SÓIW.Taka zres:ztą W!s:półjpraca ZJnama jest i wśród po,z;as"tałych narodów sł{)/\viańs,~·i'Ch.W Macedonii Pi,nń:S!kiej padc.za's żni1w, siandko'sÓ!W i młócki jedem p'>maga drugiemu, ale is:tnieje również pomoc udzielana chłopOt1l1,od który.ch nie jest wymagana re/kompensata. S.zlczegóilJnePO!pularną formę pOiIDOCYud~ieła się przy budowie chat wiejskich. Także przy zabijaniu świń chłopi udzielają sobie wzajemnej pOiIDocy, kitóra ma c.haI~akter zwyczajowy, jak zresztą i w po'zostałych regiona'c'h Malcedolll.ii. Pcr'lzyza:bi.janiu świń biorą udział sąsiedzi i kirewni i akc)a ta traktow;n,a jel~t jaklO śiWięto i na:zywa się "wesele wieprzOIwe", gdyż towa:rzy,szy jej zabawa z j'ardłem i napojami. P()Iw;s,zechJn'ieudzielana jest pamo'c w okresie wesel. Krewni i są'siedzi pomagają rod2li;eot1l1mhJldużeńJców przyna.szą'c bezpłatnie dreWlllo na opał, fas'01ę, mąkę, cuk.ier, ryż i to niezależnie od zam'ożnoŚic,i radziJców mlooożeńców. W darze przynoszą także owce, bąd~ też inne zwierzęta domowe. Kobiety natomiast pomagają w pf'Z)'Ig.o.tOW)'IWaniu po,sagu pa'nny mlod,ej,. Wlęks:zość wios'ek teg.o o.hszwru proOlwa,chzi żyde zamknlięte. Rzadko kontaktują się chłopi sąsiednich wsi. Odwiedzają się wzajemnie jedynie podczas świąt, od· pustów czy wesel. Wśród górali kontakty te są bardzieJ ograniczone, nawet dziewczy;ny wyldawa:ne są za mąż w tej samej wiosae, by nie na,ru:szyć stary'Ch sto's'l,mkÓlw rodolwyoh. Orygina'Ine i bogate są zaJboibony i wierzenia Iudowe dotY'c.zące epidemii zwierząt domowych, bowiem hodowla bydła, a zwłaszcza owiec, jest tu ba,rdzo rozwinięta. Moskwa padaje m. in., że ~dy panuje jakaś epiJdemia wśród zwierząt, mieszkańcy wsi "składają ofiarę" z wołu, pieką go na granicy z sąsiednią wioską a pieczeń 9poży;wają. Lud. wierzy, że epidemię można zaham01Wać jeśli na granicy z sąsiednią w~ią rozpali się ogJni:sko a przez gralnicę pTzejdizie :11Wi'em;ylIIa albo jeżeli wstawi się do czarnej chustki mąkę i sól i rzuci na pola sąsiednich wsi. Wówczas, wedłu.g wierzeń lu:dowydh, epidemia "opuszcza wioslkę i przenosi się na sąsiednią" ~s. 45)., �Recenzje 337 Omaw.iając rodzinę autorka zaznacza, iż jeszcze w XIX w. istniała tu !:zw. nJd7lina patl'Larcha:l!l1Ja,a do nas:zych czasów za·chowała się stara tradycja, według k:tórej syinolwa zdejmuje buty teściowi, polewa mu wodę do my.cia i kłania mu się, gdy ten kładzie się spać. Postępuje tak długo, n]m nie spadnie na polu pierwszy {)Okps ścięlego zboża. Wów;cz'as synowa kłania się trzy razy "snopowI", a już przestaje klamiać się teściowi es. 48). Wdowa, jeżeli nie posiada dzieci, może ponownie wyjść za mąż ale dopiero po trzech lat.aoh od śmierci męża, bOiwiem tyle cZJasu trwają obrzędy pogJ:1zebowe i ?.aloba. Jeśli natomiast wdowa posiada dzieci, to wówczas zazwyczaj nie wychodZJiza mąż i zost.aje u teściów. O pra'cach rolnych piszą Nikolaj Koleworaz Snwana Błalgojewa (IS. 67 - 129). Tę część kultury materialnej trady,cyjnie autorzy dzielą na podstawowe zajęcia chłopa, takie jak - uprawa zbóż, ryżu, winorośli, sadownictwo, hodowla owiec, kÓiZ,by.dla, koni, tr:wdy c:hlewnej, ptactwa domowego oraz na zajęcia pobO'C'Zlne2lbiera;ctwo pijawek, giI'zybów, ziół leezniczYIch: ryboławst:wo, myśliJwiStlWo,pSlZicueJarstwo, hodmVl1a jedwa:bniJków, a ta'kż·e u;pr:a.wianie talciJch profesji j.aJk: dr:wals.two, wikliniaI'stlWo, stolClJrsbwo, bednamtwo, rymaJlstwo, gal1ncarst:wo, kOiwaJist;wo, złatmctwo. ROZldiZi'al ten jest bogato ilus,twwany. Ilija Moskow oraz Emil Cankow z kolei piszą o budownictwie wiejskim (s. 130- 206). Domy są wszędzie piętrowe a podwórko jest ogrodzone murem. Da'ch pokryty j€iSt dac,hówlkami lub plytkami kamiennymi. Każdy dom pOls1iadaspiżarnię 'tzw. "kilar", "kela:r", g.dzie pnzeohowywamesą pnzynządizOille na zimę ser, kJmona kapusta, ogól'ki, papryki, bakłażany oraz wino, gorika "rakija", owoce i przetwory owaleowe i win o'g)1"·o:no1w e. Z hcznych iluiS!racj:i wildać, że chłop z tej części Mac,edoDliizwraca s'ZJczególną uwagę na oz;dobę sufitów z desek. KaŻIdy dom ma bramę i werandę. • Marina Czerkezotwa zajmuje się tJkadwem (s. 207 - 25i9) a o st,roja'eh ludowych pilslZe Ma'ria Welewa (,g. 260 - 346). Lidia Radewa nal1Jo:mia,gtrojmuje się problematyką wyży:iWienia ludności tego obszał"u (s. 347 - 367). Należy zaznaczyć, że dzięki waJf1wnilmmk!l·imat)'lC'lJnyms!ZJczegó1!nierozwłin-ięta jest tu uprawa j'arzy,n, t:rUlskawek, arburzó;w i melonów, k.tóre dojnzew,ają wcześniej niż w inn)'ICh regiona.cih Bułgarii. Także oeIlillYIffiartylkulem spożY1w,ezymsą kas·ZJtany ,jadalne zwłaJSlzC'za. w wioskach leżąlcylch na z:bo·ca.a'chgóry Bela:sica. Do jadłos'p]sU luldinoślC'iod połowy XliX w. po.za tra:dY'cy,jn)"mi - fasolą, grochem, soczewką, włącChony :wsrt.ał i ryż, który jest tu u.praJwiaJny. Dla biednego ehlCJiP3faJsola, papryka, ser, mlek·Q i wyJr'OIbymączne (wIszelkiego rodiza'j'll kaszy, pier.ogi) są podi&tawową potrawą. Jak pisze Radewa smamwanie ch[eba masłem nie j.es! tu znane (;s.' 35'7). C.ielka\we je's't przeehorwy,wani'e mleka t7JW. "samokisz" lub "sbirano mleko". Mleko to w jeSieni s:taJwia się do na,czyn.ia ~ni'aJnego i do w.iosny staje się gęste. PJ'zec.hawluje się mleko taIcie po ugotowaniu i dodaniu so,l1. Takie ml,ek,o j.est nastlWnlie rO'~eWlalne do dużych naczyń glinian)'lCih. Po k!iJlku dniach staje się ono gęste i przeMOlwywane jest do w5!elki.ch palstów. Po;w,s,zechnie zna!n)'lm s,posobem przecholWYlWania na dłużSJzy okres mleka jest tzw. "proczur" czyli pJ1zec'how)'Iwanie św}eź.ego mleka w uprawi,onej owczej skórze. Talkie mleko trrzY'mają z;aZJw)'lczajpastenze. Ludlno·ść wiejsika konsumuje także dużo mięsa - wieprzowinę lJimą i wiosną, lalem baraninę" a jeS1ieIlJi.ą wołowinę i d'rób. Uitarła się tradY'C'j'a, jak i w pozoiS'talYlch ca.ęściach Ma1cedonii, a także i u są,gi,edlniJchnar·odów slowiań:S1ldch, że każdy dom z niZin przygotlQ,wU'je co roku 100- 150 litrów wina oraz 50 litrów gorzałki 'z własnych winnic. W g6rslkich wioiSkacih zaś lu:diność pędzi śliwowicę, gdyż tam nlie mają winniJc, a wino klupują w s.klelPa<:h(pędlzenie gO'l"ZJa,łkIi u Słiowian połiudniowy,ch nie jest zalkazane). Herbatę na;1;'Omi.aJst piją jedynie chor:zy (s. 3ul). 22 "Lud" - tom 66 �338 Recenzje Dość 'bogato reprezentowana jest duchowa kultura ludowa (s. 379 - 622). Rorzdział ten dz.ielii się na kiil!k.a podr,o'z;dlziałów. I:wal!1kzika Georgijerwa i Rajna Dr.ażewa piszą a obyczajach i obrzędach rodzinnych (s. 379 - 421), tj. o narodzinach. weselnych i pro,gnzeborwyl()h.Dziec'i są bogactwem. Rodz:ke w.olą jednak mieć syna, gdyż wiąże się z nim "kontynua'cja rodu", a za wieke ruies'ZClZęśli.wyd1 uważa się rodciców bezdiz:ietJnych, kiórzy wedłUlg ludu "pO'kutują za P'Opełnione grzechy". Niepłodną kobietę lud ok.reśla rMmymi obr,aźliwymi ep~etami - jałow,a, jałó'wka i in. Ciężarną koibietę naltomia'st otacz<iją troiSkliwą opieką. Nie po'ziwalają jej wykony~ wać dężkiich pra'c.. S.zef·olko r-oZlprzesrtl1z'eniiO'ne są wier,zenia, że brzemienna kobieta jeśli chce mieć lekk,i poród, to nie p()(wiJma "siedzieć na prolgu", "na belce", "na związanym worku". Nie powinna przecinać drogę wo,łom, stać przy drZlwiach domu, a także nie może wtitać i ŻJegmaćgości, nawet i własnego męża. Lud wierzy, że kohiet·a ciężtaJma jeś'E chc,e, by jej dziecko ur,odzilo się żyrvve, to nie pO\winna przekracrzać powr.ozu, chomąta, krzyżować nó·g gdy siedzi itp. Aby dziecko było mrowe, oiężal1na ruie porwiinna chodzić na pog,rzeby, nie może siedrz.ieć na korycie, ~dyż "dzieclw ur,oidz:isię ga'I1bate", także nie wypada, by piła wodę z d7Jb'anka, bo "dziecko będzie miało duże usta". Także nie może ciężarna kraść, ponieważ znak sklrladzianego przedmhJltu poj,a1wUsię na ciele noworod'ka, talk 5O,mo nie powinna jeść skJrzy1dełlka uigotOiWall1ej,kury, gdyż "u.rodzi g~uchonierne dziedko". Takie i wiele i.nny;ch wie11ZJeńświadC'zy jalk duże znaczenie pnzyrwiązuje się do dzie:c·ka. Istnieje także sporo magicZlnych działań, np. ciężar·na może pójść na pogrzeb zmarłej osoby krewnej ale musi na małym palcu zawiązać czerw:oną nitkę; jeśli u'kradl1lie OWOIC z cudzego sadu, t·o musi ręką dot'knąć ZliemiG. Jako środki odpędzające wlslZellk'i'eg'oro1dzaju zła ciężarna mu's,i zaWlsze mieć w kieszeni ząbek czosnku, paciorek koluru niebiestkiego i czasami kawałek kadzidła. Jak i w innych regJiona,cih M3Jcedonoiii tu lud UlWaża, że oięża'rna kobieta będ2Jie mi,ała lekki peród jeśli ro~uŚit::i włosy, rozepnie guziki swego ubrania. D<JIk<JnYiWane są tahe różne działania magi<:zne, np. Zldejmuje się nitki z wrzeciona, rozwiąz·uje się pełne wo:rik/i,a jeśai porad jeslt cięż;ki to w,ienzą, że o tym, że kOlbieta jest ciężalrl1J3wie wiele osób, co jest niedopuszczall!1e,gdyż narodziny są tajemnicą. Lud ponadto wierzy, że jeś!l!i OItJworzys!ię drZJwi to dziedko Ulradzi się bez tr'udu. Jeżeli w czasie po,r,odu w domu rodząc.ej są obce kobiety, to każda z nich poidiChod21ii lekko uderza ją w kTZyż chU'steczJką, a jeś.~i są mężc,zyźni talkże lelkko uderzają ją paskiem lub czapką. Obcy'ch nie wypuszcza się z domu dopóty, dopóki nie ur,oozi się d:ci,eclko. AkJuiszerka U'cina pępOlW'inę stier-pern, kJtóry jest pOIpnednio na'g"rZewany w ogniu i czelka aż wy1styignie. Pępe'k .na,wtią·zuje czenwoną llJi'tlką jedwabną. Zaraz po urodzeniu noworodek jest przez akuszerkę kąpany. Do wody dają różne ziól!ro, białko i źóbtiko jajka, a także dodają gwóroz lub dzwonek, aby "dzieoko było zdrrorwe" lub też dają sl1ebrną m'one'tę" "żeby naw;QTode'k miał cZy1stą cerę". W niektórych wsiach, jak podają autorzy, '-do wody dodają mleko i kwiaty bzu, żeby "dzie'cik,o było U'I'OdCZJiJwe" (.Sl. 382). Wodę pienwlszej kąpieli wylewa się w oborze. Po 'ką:pielli now'OlPod'kawy.cierają salą, by miało ,,mooną skórę". D.rodzone dzieci w ni,edZliele lub św'.ięita są według ludu sZlczęś1/i.we.Za s2'Jczęśitiwydzień uważa się C2'Jwarteik" a ~dlZlieindlZliej poniedziałek, ja'IGlmlwiek panuje p11Ze/kooonie,że d:zi.eoko Ulrodzone w piOiruiedzil3łekzostanie siwotą. we wltor€!k będzie choro,Jjlfuwe.,a w sobatę będzie miało sny i będzie "rozlnawiało ze zmarłymi". Lud wierzy, że urodzeni wiosną są szczęś'liwi, la.tem - bogaci, a jesienią - syci. Los i szczęście dziecka także są uzależnione od fazy księżyca kiedy się urodziło. Jeśli urodziło się w nowiu, to będzie szczęślliiw,e:SZlczególne Zlna,czenie oICldajesię nowOlfodikow,i .. k,tórego maitlm po~ wiła z czep'kiem. C'ze:pek ten chowa się jako cenny slkarb. J eśl.i. lctoś idz'ie do W'Oj;sika,to zaszywa;ją mu do u!br.a'nW kawałek czepka, by "nie c,hlWytała go kula". �Recenzje 339 Także chowana jest pępowrna, gdyż lud wierzy, że gdy u:rDisną dzieci będą żyly z matką, nie wyjdą za mąż w iJnnej W1Sli,będą zdrowe i ~dą się kochały. Jak wspominają Georgijewa i Drażewa, po I w,ojnie światowej nisk.tóre małJki rzu~ały pępowiny do podiwór'1m s'Zik:oly,żeby iC'h "dzieci były na'llczycielarrnti.i w ogóle wyks:zJtaI'con ymi ludźmi" (IS. 3'83). Ciekawe jest wierzenie !rudowe dotyczące pokarmu poło1Ż.nicy.T.rzec'iego dnia po pOiI'odlzJie teśaLQIWlł idzie z syno'wą do wiejlskiej studlnii, młoda ma'bka bierze i wy. lewa wodę mÓIWlią:c:"Tak jalk C'ieik1niewoda niech cielknie i moje m1eko". Jeieli będzie chodlzić do pra'cy w ciągu 40 dni po urodzerou, to muLSliW1facać do domu przed zmlieIf'ZJC'hem., gdyż w prz€lCiwoI1Y1ffi wypadku moż,e zCliStać"sjpOily.wa,jące lwlację Lst'oty nadprzyrodzone tzw. judy i wów.czas może zalChOl'OIWaĆ i umrzeć". Położnica uważana jest przez te 40 dni za osobę "nieczy'stą", dlatego nie powinna g0101\vaći gnieść cialsto na chleb. Ponadto nie może ona paitTzeć na zasiane pole, chodzić na wesela, orlwiiedz.ać inne os'oby, pOoI1iew:aż może im zasik<Jd7Jić.J a(k wszędzie w Macedonii i tu położ,n.i;cę o.dwiedlZiająkuewne i przynOlSzą naleś<nikii, owoce, jajka itp. A'j{'lJlSzerlkawypieka chleb obrzędowy, który łamie nad głOlWą noworod!k.a. Każda z kobiet lamie z tego bochenka i mówi: ".niech dzieclko I\)śnie, założy rodzinę i doczeka się starości, wnucząt i prawnucząt". Do 40 dni po urod:reaiu dzJiecka nie zolstaJwia się pieluszki na podwórku po z&Cihod:ZJie sloń~a, nie su,szy ,ię ich na dzjJkiej ró.ży, gdyż tam "prz~byw3'ją iJs.'toty nadiPI'zy;rodZOln e". Jeśli położnica wYJClho·dzJi na d,wór nawet na krótko, to przy dz:iec'ku zo'siawia miQll:łę, która chroni od zł~h duchów. Gdy pierwszy raz no,worodelk jest karmiony piersią, to dają mu pra.wą pierś, "żeby nie był mańkutem", a nard głOlwą maJtlki tJDzymają sito, do którego dają kawałek chleba i jakiś owoc, bo w ten sposób dziecko zawsze będzie sy:te. C~sto pieI1wszą karmiącą osobą jest nie mat.ka noworOldlka, lecz jak.a'ś inna połQIŻJDloca, aile zalW!szepilnuiją, by była to osoba spdkojna, łagodna, ży=1'i:wa, dobroduslJl1ia, gJdYJŻ"prrekafŻe Olna te ce:c-hy i nowof1od1kowi". DZieci taikich kobiet uważane są za krewne i gdy urosną nie mogą się pobierać, gdyż są "mlecznym rodzeńst:wem". Ludność wierzy, że w trzecim dntu po u.mdzeniu się dziecka zj3lwi'ają się trzy niewidz.i.alne koJ:)ie1ytZJW."narelczmicy" względrrie "na:resznky" czy ,,IfI3czenky". Siadają do noworodka lub zatrzymują się na progu i określają ile ma żyć noworodek, z kim się ożeni lub za kOlgo wyjdzie za mąż, jalk będz:ie żyć itp. Decydujący jest glos trzeciej z ty·ch istot nadprzyrodzonych i to co ona powie, nikt nie moźe zmienić. W nieiktóryc!h wsiach, aby te trzy kobiety były łaskawe zostawia się naikryty sltól. Interesujące są wi,erzenia związane z pieI1W!szymkroc·zkiem dziecika. Zos,tawlia się na stoJe ró,zne przedmieot;y i co dotmie piemvtszy raz, to bęiooie miało otdipOlwieidnti zawód i talk !'liP. Jeśli noworodelk dot'k:ni·e sieikierę będ.me oieŚ1lą, jeśli pieniąidz - będzie CJZło;wielkiem bogJatym., jeśli igłę - wybierze ZJaJwódkraw'ca, jeieli ołówek - to będzie nauczycielem itp. Odstawianie od piersi też związane jest z wieloma obrzędami i wieflZeruami. Jeżeli zacamie ssać po'wrt:ómlie,t·o w.ierzą, że będzie miało drugi raz wesele 'bądź tetż takie dzieci będą "złodziejami" lub "hajdukami". Pierwszy ząbek dziec'ka maJtka wy.cier>a screhrną m'<:me'tąOlralZgotuje psrzeniocę lu'b kulmrryd.zę. WYI1Wame piel1w1sz.egomlec'ZI1ego zęba ta'ue jest ZJW'iąw:nez bog.a,tymi OIbmędamli. Ząibelk W1kła:da się w kaw.alek chleba i rZluca się na daiC'h prey tym mówi się: "Masz wrono kości\lny ząb, daj nam Zelazny". Dzieciko strzyże się, gdy wkończy rok Ścię1,e włoski chowają w śc:i:a,nielub kładą na drzeM'lOowocowe, które da'je potem obfite owoce. Lud wierzy, ż.e jeśli włOlSó;wty:cih nie s.chOlW,asli.ę, a zabiorą je ptasiki dQ sweg,o glnia'zda, to wówczas takiemu dZJi.ecku gro;zi przez całe życie ból głowy. Gdy chłopak po raz pierwszy idzie do lasu rąbać dTlZewa, matka �340 Recenzje rozdaje z tego drzewa kllem sąs'iardlkam, aby synowi szla dobrze robota. Także pierwlszy bochenek chleba upieczony przez dziewczynę rozdają trzem sąsiadkom, by zaws,ze miała go pod dalstatkiem. Rórwnież z pierwszej nitki, kJtórą upl1zędła dziewczyna, kawa1ek rzruca się do rzeki, ażeby "przędzenie szło jej jak woda", gdzie indziej rzucają ten k,awałek do ogni'a, by dziewJczyna "zapalała się do pracy". . Bar,wne i bogate są także obrzędy, zwyczaje i oby;cz:aje weselne. Średni wiek dziecw'cząt, które wy'c:hodzą za mąż j,esi 1<6- 22 lat, a chlolpców 18 - 25. El'iednJikawalerowie oraz ci, którzy uczą się jakiegoś zawodu lub pracują jako emigranci, żenią się w wieiku 25 - 30 lat. grzed zarę'czynami młodzież nie spoltyka slię. Kawaler; za pośrednLc'uwem cioteollnej sio:stry wy.syl,a wybrance bu'kieJt kiwialtów, chwstec:ZJkę lub grzebi,eń. Jeśli dziewc'zyna pI1zyjmlie je, to zna'czy, że zgadza się na zalręczy;ny. Potem chlopak oznajmia ,swoim rodzicom, którą dziewczynę wybrał-. Do końca XIX w. dziewczynę wybierali rodzice chłolPcra, lecz zalWlszemusieli się zgodZ1ićmlodzi (IS.391). W przestąpnym ro'ku nie są zaJwierane lIWliązki malżeńskie, gdyż "jeden z malżonków będzie wdio,wlcemlub wdową". Sta,ra'ją s'ię, by wesele odbyło się gdy jes,t nó,w, bo tyliko wó,w:czas para małżeńs'ka mOrŻebyć szczęśHwa. Centralnymi pOlstarcialmiobrzędów weselny,ch poza palrą mlodo'żeń,cÓ'w, są kum, kuma, młodszy brat pana mlodego oraz jego siostry, a także rodZlice panny młodej i pana młodego. W poniedziałek, tj. 6 dni przed udzieleniem ślubu, rO:ZJpoczynają się główne obrzędy weselne. Kobiety wsi przynoszą do domu pana młodego jabłka, orzechy włolslkie i zboże jako pomo.c. W tym dniu przesiewają zboże, a jednocześruie -huśtają teśreiOlwą trzy razy i tańc,zą dio'okoła zboża, Móre wysypują na mali,ach. Z tego lIboża mielą mąkę, z któr'ej w p'iątek lub sol::mtę wypiekają chleb wesdny oraz bochny obI1zędolwe. W nowiu księżyca w czw,a:rtelk lub piątelk przygoito,wują flagę weselną, którą oZldabiają bliU'SZ1CiZem owiniętym czerwolnY1minićmi, któ'rych się nie związuje. Na maszcie fl,3Jgi wbija się jabłko. Flagę po uidiieleniu przez popa śLubu niszczą w cerikwi sta,rając się, by tego nie Wl1dzieli młodożeńcy. Bluszcz wieszają na drzewie owocowym 1ub chowają do pOS,3Jgupanny mł:odej, jabłko natomiast dają młodej paiI1ze lub jedzą go goście. Malslzt flagi weselnej wylklo'r'zys"tują do koły:s'ki pier'W15'ZegodZliecka, a czel1wone nitJki pJ1zechowuje slię jako środelk leczmic:zy,.W sobotę wiecillOlrempanina młoda żegna się ze s,W10'1m'i koleżankami, a w rl!i.edzielę rano golą pallia młodego. Włolsy z jego brody Clholwają, gdyż panuje prrlieikonanie, że może ktoś ZI101bićmagię, a wodę po goleniu wy'lewają na krzak róży. W tym czals'ie w domu palnJDy młodej czeszą ją i ubierają spolkrelwlnione niewiarSty. Potem oI1szalk weseLny pa,na młodego wy;rusza do domu panny młodej. Prized jego bramą J10dzina panny młodej sta:wi,a belkę i swatów pUls:ZJczajądo środka cLopielrogdy kum zapła,c'i (:s. 402). Panna młoda gł(l{Węma na,klrytą czerwonym płó,tnem, a w nielki1;órych WIsiach Ma,cedonii Pirińskiej talkże nalkrY'wają i gło,wE: pana młodego. Ubieraniu panny młodej towarzyszą działania magiczne, np. ważą jej śJ.ubne ubrarl!i.e i umiesZiczają naid kadzi,dłem. Sta,rają się, by gdy pan młody przybywa do dmu panny młodej nie patrzyli ~ohie przy pieI1Wlszymsportlk,aniu prosto w oczy, a gdy potem dochodzi do spotkania on wręcza jej jabłko i pieniądze, a ona daje mu do ust cukierek, żeby ich życie było słodkie. Najpierw pannie młodej zakładają but na prawą nogę, do którego dają proso lub pieniądze, następnie ojciec dziewlc1zyny nakrywa gł'owy młodożeńców białym ręczmilkiem, a nad nimi ;,vylewa wlino, żeby byli szczęśliwi. Balrdzo dlram,aty:czne jest l1o;zst:aniep3Jnny młodej z dom,em rodzków. Ona nie "po,winna p3lt,rzeć na wY'wożony pOlsa,g.Odprowadza ją młodszy bradszelk i przelka"zuje szwagrowi. Ojdec pomalga jej, by dosiadła konia, atY'm ,czasem rodzice r2Jucają na nią owies i inne zboże. Kiedy orszak weselny udaje się do cerkwi, zdejmują but panny młodej, nalewa'ją do niego wodE: i szwagier daje jej się napić �Recenzje 341 trzy razy. ZatIliechanie tego obyczaju przynosi suszę. Przy udzieleniu ślubu przez popa w cerkwi nie są obecni rodzice panny młodej, a gdy ona zbliża się do domu pana młodego wy,lewają przed nią wodę, a teściowa ściele białe płótno, na którym jest biała i czerwona nitka i gdy panna młoda przejdzie, teściowa zbiera te ni1lki, by nciJk.tnie mógł "Z:robić ma:gii" jej synolwej-. P,oltem, gdy panna mło,da prze'kr,acza próg wraz z teściową, smaruje drzwi miodem i maJSłem a także obie sma,rują także i swoje wargi, by "były śłodkie". Panna młoda wchodzi do domu, a jej teściowa podaje jej trzy bO'cheniki o'raz dwa dzball1ki z WlO!dą.Wodę synQl\'ła :ws'ta,wia przy kominku i pl1Zędzie. na przęśhcy, m;jes'Za ogień i miol1Ją z;;mialta izbę. Podczas obiadu pall1na młoda i pan mło-dy w towalI',zyst,wie ni€\parzy:stej liczby gości przebywają w odidzielnej izbie i nie jedzą mięsa, a tyJJko pierogU, któTe przygotowaŁa 'teśe;iolWa. . Bogate są talkże ohrzGdy związane z pierwszą n{)cą poślubną mlodożeńców oraz wierzenia i obyc'zaje tOIWla,rzyszące;j:m przez pienwszy rok ży1Cdamałżeńslkiego. lwaniczka Gergijewa i Rajna Drażewa piszą również o obrzędach pogrzebowych, które przetrwały po dziś dzień w tym regioJllie, za!chowująic, jal'« i u po'zostałych Słowian południowych, wiele a'rchaic'ZDylch elementów po,g.ańisiki'c,h,w których dom'inują magia i zabobony (s. 411 - 421). Rajna Dl1aŻeWlapin,e także o obrzędach świąteczny'ch (s. 4i2J2- 456) mają{:ylch czysto chara'klter agra,rny. SZlczegó1nie bogate są zWJ'czaje i obycza:je o,raz obrzędy kolędnicze i noworoczne o charakterze świeckim, dążące do zapewnienia bogatYich plonÓiw i dobT,o,byl1;ugo,spoda'rzy.. Słusznie zauważa aut o'rka , że OIbc,hody świąt kalendarzowych odzwierciedlają doświadczenia i obserwacje prostego ludu zjawisk przyrody, zmiaJn pór moku i charak.teru prac po'lowych i hodQlwli zJWierząt dom{)wych. Jednocześnie obrzędy' związane z obchodami świąt kalendarzowych uj,aJWJliają ich śdsły ZJWliązekz kulturą materialną - strojem ludowym, przy.J1ZądzaIlliem potraw itp. Niektóre 5'ta<re pogańiskie ZJwy.czaje i obyczaje ora,z obrzędy nie wstały naruszone po dziś dziell, chociaż wiele pod wpływem nowy,ch warn.mków życia srpolecZJno-elkono,miczmegopo 9 IX 1'944 r. dolkonało swego żywota. Bardzo ciekawe są materiały pooane przez Iwanj.czkę Georgijewą, dotyczące światopo'g1ądu ludu - kos:mog,rafii i geografii, zja wilsik atmosferyoznylCh, meteO'l'ologii ludoJWej związa'nej z porami roku, flory i fauny o.ra'Z wlier.zeń demonodogicz- ~ ny.ch i miJt.'odolgicZJny:ch (,!;. 457 - 477). SPOTOz tY'Ch wierzeń s;potlkać można u po~o'Stałych Słowian bałkańskich, a także u wschodnich i zachodnich, co wiąże się, z fakbm, i.e lUld nrie mógł w dale'kiej przeszłości wy11uffia-czyć wie1e zja,wis'k przY'rody. Warto może odno,t'OIwaćniektóre wierzenia związane z kosmogonią. Otóż mies.zkańlCY M6lcec! oni i P iri ń,sJkiej wie'rzą, iż niebo pokrywa ZJiemię jak na'kryde i tam gdZlie "przylega do nie, jest koniec świata" (s. 458). Według legendy ludowej, gdy pojawi się księżyc na niebie i zobaczy go ezłow,ie.k, t.o nie może on patrzeć na człoiWieka lub spojrzeć na drzewo, gdyż ta!ki człQwiek o ile jest kawalerem nie ożeni się, a drzewo wys,chinie. W takim wypadku zoba'czywszy księżyc należy skierować wzro:k ku ziemi i dotknąć portfela, który tJ'm sposobem będzie pełny przez cały miesiąc. Noworozpoczętą pracę należy zaczynać gdy jest nów księżyca, natomiast kiedy księżyc "ubywa" są lecz\)ne choroby. Lud wierzy, że c!zarown:ice poi'rafią ściągnąć kJs.iężycna ziemię (s. 459). Sporo kiI'ążących legond jest związanych z tęczą. Poja,wienie się tęczy na niebie oznacza, że przesianlie padać i "nie będzie potopu" (s, 462). Z tęc~ wiąże się także prognozowanie pogody - jeśli tęcza jest na zachodzie, to zacznie padać, a jeżeli na wschodzie - nalS.tąpi rozpo,go:dzenie. Czerwony kalOT tęczy kO'j.ar.zysię z winem, zielony z trawą, żóŁty ze zbożem lub kukurydzą. W za1eino'ŚiC.i00 szero'kości jednegQ z tJ'Clh koil,oróiWtęczy lud odg'aduje, które z upraIW da dobry urodzaj - �342 Recenzje wtiJrmice, łą.kIi eLy zboię. W.edłiwg innej legendy, jeden z zak'Ończeń łuku tę<'zy zawsze jest za'!llurlZooy w r'zece, jezi'Drze lub moflZu i pije w.odę"zło~ym k:ie'liJchem'·. Jeśli jal!demuś czł<J,wi'e!kowiuda się za:brać ten kielich, lo wówczas będzie najsZJc;z;ęśliwszą osobą na św.iecie. Inne wierzenie głosi, że przejście pod tęczą grozi śmiertelnik·owi automatycznie zmianę płci (s. 462). Dość bogate i ba11Wlnesą w.ier:zenria w du,chy, diabły, dem<Jny i irune nadprzyrodzone siły. P<Jwszechnie stasowana jest medycyna ludowa,' o c.zym pisze Lilija Radewa (s. 478 - 488). Osobny wWlział zajmuje w tej monografii folklor, któ,ry w tym regionie jest szczególnie bogaty i wciąż jeszcze' żywy. Kostadin Dinczew daje ogólny przegląd dort;Y'Clhc.zaJSowcg'O s1'alnu badań i omawiako.Jejno hryJkę ludową - pieśni obrzęd:owe., mi~y,czne. ballady, reil:i:gijno-legelllda.fll1e,tekJsty pieśniome o stos'unka0h międZYiludzkich, poŚiW'ięccmepracy, milosne, folJkloJ' d'ZJiecię-cy,pieśrui epickie, hajduClkie. hist.o['ycrzmo-reiW'olucyj:ne oraz partyzanc,kie (s. 491 - 539). Autm omawia dość pobieżni'e ten niewy'czer.pa:ny Slkalrbkultury duchorwej nie da,jąc naiwet żadnych da,ny'ch bibliograficzn:J.:ch cytowanych f.ragmentów, czego nie można powiedzieć o Ewgenii Milcewej, która zajęła siG pnuzą ludową (.s. 540 - 560) i zadba·la o zao.p.a~,rzenie analizowanych telk:stÓ!wod!powJedn.im.i m CltrrY'cZJk.ami. Material ten tym baJr.dZJiejjesl cenny, gdyż został zebrany podczas badań terenowy·ch (w latach 1972 - 1974). Ilija Manolew przedstawił bogaty fol'klOif muzyCl'Jny (s. 561 - 622) p~s'iadający wJele orygilna~ny'ch cec,h. Omawia ort metrykę i rytmikę. Daje talk,że !luty melodJi 159 p'ieśni ludowy.ch śpiewClJny'ch bez akoll1iPaniamcntu instrumcn~óow muzycznych oraz 11 wyikooywanyc:h z. o.rkiieSitrąludową. IWalll Konew zajął się charalkterystyką gwar, które z.achowaly wiele <Irchaiezny;ch cecrh (s. 625 - 64'7'). Zakońrc:zerne nie wybiega poza ramy mono~rafii (s. 648 - 652). Podana jest bogata bibliogTrad'ia (.s. 653 - 662) prac ogŁaszanych dru,kiem oraz archiwaln)'lch (s. 662- 664). Indelk:s opracorwany przez .A.m:nęGeO'r-gij.ewą, Marię Galanową oraz SwetłG Bog.dano,wą (s. 667 - 58'5) zamyka tę ciekawą pra,cę. Omawiana monografia jest k'opalnią wia:domości, bogato i:lu'st·row.aU1akololfowymi i c,lar,no-bi1ałymi i'lustra,cjami. Jes.t cenną le'kturą dla etnografów i fo~klo['ys~ów, pomalgającą zapoznać się z oryginalną i egzotyczną kulturą ludorw.ą tej częś'Ci Macedonii. Służy jednocześnie jako źródło do prac porównawczych, gdyż pozwala bowiem oc:I:kryć odrębne jak też i wspólne wc'hy z ościennymi naa'Odami.· Kole Simiczijew Blasius Niawika: Die TJ:a.ch der Sorben 'um Nochten. Gerhard Apelt, Alb.recht Lange: Die Tracht der Sorben um KUtten. Bautzen: Volkseigener Verlag DomOIWina 1979, 120 s. 83 iI. przypisy. Sorbische Volkstrachten. 5 Bd., H. 5. (Druga karta tyt. w jęz. gÓrIl1o'lużyrak:im.Teikist ,w jęz. niemieckim igó'l'nolużyckim) Zasłużone wydawnictwo "Ludowe nakładnictwo Domowina" Budysin (Volkseigener Verlag Domowina, Bautzen) wydaje od roku 1954 tomy z serii "SCiI'bske na'rodne orasty" (,soT'!)i'.>cheVoJikstlralcht-en),w!Clhodzące w Iskład atlasu socbołużyckich strojów ludolwych. Piąty i asrŁ.aItnitom wspomnianej ser,ii zo·s.tal poświęcony strojom lu:dowym, 'które już zanikły i ,podziel<ouy na sześć odrębnych zeszy'tów Oma:wń.any tU/taj .zeszylt ,piąty :zawiera diwa następujące po sobiie opracowan'ia .gór- �Recenzje 343 nołużyclciJc:h S!lrojów ludowyc·h zokoJk WQchoz (niam. Nochten) i KUe'tnoho (KJ.itten), na północ od Budzisrz.yna. Miej'scowości te zamieszkałe były przez ludność wyznania ewangeHckiego, noszącą strój ludowy do ostatnich dziesięcioleci XIX wieku. UkŁad ca'łoo'ci jest jasny i przejrzYls:ty" a ;po<szczegó,1ne'rowdziały pierws,zego opracowania zostały poświęcone: 1 - omówieniu położenia miejscowości i warunkóiW ekonolm~czno-sO'cjaanYlch by~u łUldności Q:raz· olcNIie ż'ródeł do opisus!t<roju. 2 - h3Jsłowemu omówieniu wszyst.kJkh częśc'i Istrolju ik"ob'ieckiego, 3 ogólnemu opi:sowi i5tJ'ojów kobiecych: a wyjściowych i roboczych dziewcząt oraz mł·odszych i sta:I'5'zYIClh kobiQt w 'różnych ~poo"3Jch roku, b - obrzędowych tj. kościelny,c.h. taneczny'ch, w e9eUiny:ch,chir,zestnylch i Żiałobnych', 4 - bard:zo skróconemu ze wz,glę.du na braJk ż·ródeł opis·o.m stJr.ojów ,dzieC'ięcyc.h i mę'silu,oh, 5 - omówieniu materiałów, .sposobów wykona;nia li przechowywarriaoc!.zieźy, 6 - zdobnictwu, 7 rO:Łwojowi ubiu.ru, 8 - xoQIli'sttroju w żYlciu 'gl'U>pyIWłej:s'kiej. Na uwagę zasługuje 7.Cl5"ta·wien!ie IW języku górnołużyckim ważniejszy;ch olkTe$].eń elemeni!:ó,w st;wju ludo,wego or,az i'ch ,o,bja$n~ienliew języku niemie'ckim. DDUlgicopI'a,cowanie o sVroju z Kletinoho (Kllitten) jelst krÓ!tsze i zawiera mniej To'zdZ:iałó,w,gdyż o;puSlzczonoopis warunków elk.onomiczno-soicj.aqnyeh, jaik ['ólWnież omówienie maieTllałów, s;polsobÓiwwyko'Ua;nia i pTzelch.QlWywania odzie:i.y oraz jej roui w ży.ciu gnu.py wiejskiej. Mated,ał :ilustracyj'ny celoowo wyodrębn!iono, dru!kując g.o na do.hrym papierze kJredOlwym. Wyfkorzysi3Jno tutaj główinie czarno-białe fotQgrafie Z;felko.nstruowanego stTojU z o'koliJc Woc'hoz ,(Nochten), dając do.datk'OWooparę dohrych fologa-ami k'olor·owyc'h, dos'kO'naile :prezenitJu.jącY'ch{).dmia.ny tego ~roju.. Zamies':uczoll1e reproduik,cje dziewiętnastowiecZJnych rysunków i fotografii posłużyły do opisu niezrekonstruo..va,negoIstiroju z K,letno.ho '(KUtten). Lepsze nIi:i.'w 'poprzednich .tomach opracowanie ,graficz,ne i technika druka'rs'ka oraz 'zwiększenie liczby bar:wny;ch fol:o.graJH nie .re'kampet1JSlIją niestety Zlmn:iejszenia formatu zeszytów z 44 do 22X19 cm, co sprawiło, że ważne dla badaczy szcze,góly.stały .się mn'ie'i ozyttelne. Chcąc właśo~wieoc'enić walory omawiillnej tutaj publikacji - ItJrzeba się za.~anowić jakłm 'celom może i 'Pow~nien islużyć atlaJs ::'lt:ro,jówludOlwy;ch. Będą to :po pierwsze cele popularno-naukowe, które zeszyt piąty serii "Serbske nar,odne d.rasty" osiąga w pelni, a nawet pf'zekracza znacznie przewidziane dla takiej publikacji ramy. Drugim 7. celów moiLe być 'opracowanie "ko.stiumu" ludowego dla potrzeb estradowy,ch. W .i;rutere.s.ują'cym lI1a·s zeszycie są dobre foto.g.rafie zrElkons,tTiuow,a1nego stonoju, lecz br<1Jkwyikrujó:w a pr;z)'lna j:mniej zwymiarowanych krojów i WLOTÓW zdobniczych oraz opisów sposobów wykonania poszczególnych elementów ubioru uniemożliwia poprawne jego odtworzenie. Trzeci i o'st.a.tni cel .POIwinien być naukowo-dokumentacyjny. Zast.rzegają.c, :i.eatla.s .strojów ludolWych inie musi Ispełniać równocześnie wszyls'tkkh tych zamierzeń - trzeba jednak zauważyć, żc przygot,o,wany z takim nakładem pracy zeszyt ma jedna;k pewne !bra'ki w tym O'Slt.atn]mzakres,ic. Podjęcie tTlIdu Tekonstru~cji stroju ludowt.~go, .ktDry 7.3Jnikłow badanych okolicach, zasługuje na uznanie. W pracy rue znajdujcmy jod,nale WlZmianiki, ikrt:óre z prezel1itOlwanych części stroju 'są ryryginallne, a które ,rek(ms'truoQwane, nie dowiadujemy .się też jaka byla metoda Tek'Onstru:kcji poszczególnych elementów:. KO<l1!i.ecmewydaje .się ws'kazamie ŹTódła .rek:orJIStm:k'cjifragmeniuodt!Wlor:zo:nego oraz miej:sca ·przechowyrwa;ni.a i .metryki fragmentu au,1eniy,czneg'0.Powo!.ywa.nie 'SIlęna bezimienny>ch mf,o.rmato:rów bez odsłył<lnia .choćby do ma.ter·iałów :niep'ubE~kowanyc'h >t3Jkżeni-e jest przelkony:wujące. Szkoda róWlIliC'L;, że autorzy opracowańr.ie uwyputkUli bardzie:j z,n3lczen1a re- �344 Recenzje likto.wych słow.iańSkIi·CJhe:lemenitów ubioru, które wClhodzą w ~d .pewnych zastawów 's1;iwjów, zwłas:zcZJa !ty;pu ,obrzędOlwego,. Są to dla przykładu żaIobne"plachty" z białego płatiI1.a I1Jnli an ego" ozdobione ,pryrriityrwinym haftem krzyiŻylkowym. Wydaje się !baJcie, iż baro'zo· l\lrr:o'Zma'ic'oneli rozbudiowa'ne w k,o\biecych lSitrojadl z \Wochoz i KJletnoOho'nalkrylCiia·głowy zalsłl\l'gują 'na jeszc'ze dokłaidin'iejrszy OIPis z anaJlizy Ity:powylCJhmotyrwÓiWi techn'ilk ha.fciaI1skliiah:lub 'innydh 'zdobień, podiami·erm'ZlwymialI"olwanegolcroju itlP. Przylstlrój .gro.wy jest rw :tych ubioralclh elemen·tem rz.naczącym, gdyż głównie on dlm-eśla fwnlk'Cję svroju (np. strój kO'kielny, weseLny, ·cł1JI'zast.ny)a niekiedy przY'naleiŻność do pewnej grupy wieku (dziiewczęta - sta'J1szc kobiety) i stan cYlW'i1nynOlSlicielelk(panny - mężatki) .. Mocmą sitlfoną !pie.I'WISzegooOpraoowania ,jes.t opis w;anu,nkó.w ekioHomiczno-łSpołecznych, w których żyli nosicicle stroju z okolic Wocł1Joz. Na uwagę zasługują też ChaTa,K,terystyilciu'błiolTó,w,uiSzeregowany.ch IW zależności od 'i'oh obandw ZiróŻl!lioowany,ch fU1n!kcj'i:od sk'r,Oimnej odzieży robo.czej do najowoobnie.jszego 1.>1;.rotiu we,;.elnego. Ubiery i stroje ludowe zaprezentowane w wydawnictwie "Serbske na rodne masty" lSą 'ruieZifWyIkJ!e :interc:sują,cym doikuornen't-em odTębności kullj;ury Serbołużyczam. Slo,wa ipOdzięlkolWan'ia nałeżąsięWltęc etnografom i Teda'ktorom "Irushturta za serbski ludospyt w Budysijne" (lnstitut' fur Sorbische Volksforschung in Bautzen) za podjęci>e li kOol1sekwen"tne reaE1zowanie trudnych i mo.zal.nyc.h pr,ac badawczych oraz wydawniczych związanych z publikacją kolejnych tomów i zeszytów. Zofia Grodecka Blasius Nawka: Die Tracht der ewangelischen Sorben des Bautzener LaruJes. Bautzen: VIQIJ.k!sergenerVerll:ag DOm'owi.na 1i979, 146, IS. 95 il. pr'l.yp1sy. SOlrbiJsche Volks1:'!"a,chiten.5.. Ed, H, 6. (Dru,ga !karota 1:yt. w jęz. gÓIT"fiolu'ŻylClldlm. Telkst w jęz. niemieclk1m :igórnobużydkm) Ostatni jlUż zes.zyt tomu !piątego z serii "Serbske na.l'odne dra.sty" {SoiJ"lbi:sche Volkstrachten) zawiera studi:um zani:kłych w końcu ubiegłego stulecia strojÓ\W ludowy z obszaru około 35 parafii ewangelickich, poIożonych na terenie i w okolicach miasta Budziszyna. Mieszkańcami tego obszaru byli w polow,ie dziewiętnasItego wie!ku ;pralwie wyłącZJnie SeI1bobu,żY'czanie. W omawi.anym .twta.j opracowaniu z·achowano anall,ogic.zny jaik w poprzednim zes.zY'cie wkla.d treś.c~ li lj;yt'Uły p'OIszczegóŁny,ch roZ)dzialÓiWo,ak również slorwniczek, w języ!ku gómołużys'kim, waŻd1iejlsz)'iah części Sltrojó,w z objasnieniami w języku niemieckim. Opuszczono tylko rozdział o zdobnictwie a dodano dwa inne poświęcone 'QlpisolWibadanego ISotlJ"oju IW la1:alch ,pięódziasiątY'clh XIX wieku olI"az ·anali·ZIie różnych oczynmilków.,lkJtóTe wpłynęły na wy,gląd i r·o'?Jwój :tegQ pię'kJnego ubioru 'ludOWego. Szata grafk=, teclhruilka :reproduk,cjli i fo:rmat są 'identyczne w obu zaszy;tach, nie ma więc IpiOItrreiby,pOlnownego i:ch omówienia. Trzeba jednalk Iraz jesZicze podkreślić celowość zamieszczania barwnych lub czarno-białych fotografii osób w kompl et nylch stł.'!"o'jalch,a me ,kolorowych p1au'sz, !których -twórcy IlIi'e pot.rafią :z.wykJ.e oddać !Wiernie wSlzystkkh ISz'czegółów .i propoJ"Cji Istroju lliudiowego. Ro'Zsze·rzen; ~ zaJk.resu temaityczneg{) 'i dOldalni'e peWlnyeh T·owziałów do opraCQ- �345 Recenzje wania o s'tJwjaJOh ewalngelickich SoobobuiŻyczan z dkoLic Bu,d21i'szYlnaWlPlynęło bardzo d()da~lnio na jego wa[ito'ść. !Poważnie ,wzwsła też iW Istosunku do poprzednich ze5zytów liczba 'wy/korzysta,nych źródeł. Zaletą opr.aaowania j'es,t tPonaldto olsadzenie badanego 'stroju w /konkretnym Ś;rodowU1sku,czas'ie 'i \wall'ullUkach,~po.łec'Zj[1o-elkon'omfuczmy.ch.ZasłiUJguje Ito na pold!k,reślenie, gdy.i; niektórzy ibada'cze 'Poprzestają tydko na opisie \sameg,o 1S1IHlIju i jego S'zc7Jególów, c'o' nie po'zwa1a 'na właśc~wą .aJrualizę ubioru jaJko 7Jj3IWiJS/k:a Ilrultuwwe!go. Z,wraca uwagę wszeC'his;ttronno'ść dociekań autora inad Jróżnym'i cZJ'lTl:nLk.amli, \które wpłynęły na ,ro7JWój, formę i zasltOlSOl\V,anrie badanego Istrnju, z uwzględnlieniem podst.awowej p.ra,wdy, że ubió.r !LudolWYnie jes,t t;wo,rem stałym, lec,z podi>egający;m ciągłY'm zmialIJom pod wpływem ·oddzLaly- .. wań zc1Mnę:t.rznyJch.ROZJdzialy opiSlUjące, na podstaJWie 'przek'aiZów histolry;cznj'1eh, wygląd .tego 'Stro'ju w pewnych etapach rozwojowy;ch (l,a(ta 1700, 1'700, 1'800, t8.15, 11840)są wlaś.ciwym do,pełnlien'iem cennego opr.ac·owa'ltia. Przechodząc do szczegółowego omówienia recenz:owa~ego zeszytu lTIJuszępo·wtórzyć niektóre uwagi zawarte w recencji poprzedniego, a szc>zególnie podkreśtić podjęcie trudu rekonstrukcji str>aju, który zanikł. Ze wcstępu do,wiaci'ujemy .się, ż·e do IOdtwoTZenias,tro,ju ewa'I11geilickich Ser!)o'J·!użyczan z Budziszyna li jego okolic poslużyły 'l'óWlnieżodnalezio:ne w tereln1e komplety i fragmenty ubioru oraz zbiory dwóch muzeów. Przy prezentacji na wspólczesnYich foJtogra;fia:ch talk 'kooffipletó'w jak oj fragmentów tego SI1Jrtoj.u po,żądane bylj'1by jednaJ!';:linfonnaoje, pozwalające na u:ciO'ku'men1·Olw.aJne o·j'różn'ienie częś,cIi()'ryginalnych od zre.k.()'rtsltruo<wa;nych.Dla badaC'za lnie jest też ·cbojętne miej's.ce prz.echowy·w.an;ia I()ryg.inalnYich <fr,agme11Jtó.wstmju i i>ch metryka, j,ak terż żródła .rekonstrukcji poz'Ostałych fragmentów, np. określony CJksponat muzealny, przekaz ikonO'graHczny itp. Interesujący i Ifzuicający duŻ'o śW'iart;1a,na sytuację żydową Inosicieli stroju jest opis ucisku narodolweg)o Serbołu'ży,czan i ISPY'chania ·jch do roH proletaria!uu, lecz narzuca się od ra'liU pytanie, jakie znaczenie. miał strój ludowy w utI1Zyrnaniu i utrwaleniu ich odrębności narodowej? Na pytanie to' nie otrzymujemy niestety wyczerpującej odpolWied,zi. OmólWie:1ie poszczególnych części i odmian stroju zasłu.guje na wys.oką oc om; badacza, mająceg,o ułatwioną ,pracę przez .wprowadzeni·e 'Odsyła,czy z op.isu ·ogólnego do poprzedzającego go opisu szczegółowego. Specjalis,tów, zajmujących się strojem ludowym zainteresowałyby jednak obszerniejsze opisy technik hafciarskich i 'chara:k'tery::>tyc.zny'ch motywów zdo<bn:iczych, ja.ko 'c·e~lo:we'uzlwpebn·iem.ietaik oWitego matieriału ilustracyjnego, dlatego szkoda, że w opracowaniu opuszcz·ono rozd7Ji.ało :lJd.ohniiCltw'ie. Reasumując, omawiany tutaj zeszyt reprezentuje najwyższy poziom wśród znanych TIam tomów serii "Serbskie narodne drasty". Decyduje o nim szczegółowo udokumeil1.to'warna.ana~.iza środowis,ka, w3'l'unków i etapów roz;wojowj'1ch sJl.,roju. jalk też oh£ito'ść ma,ter,iału i[us'tTa:cyjnego i wy'ko'rzy:s·tanych ~ródeł oraz precyzyjne opisy części ,i komrplletów /Stroju. Zoji;a Grodecka �346 Recenzje Małgorza.ta Maij, Ludowe obrzędy weselne w Polsce. Marteriały bib1iograiikzne. Centrum I.:OifoTlmaicj'i iNaU!kowej !pf'obilemu węzłowego H.l Wyidawnictwa Uniwersy.tetu ,W,rodaJW;s1~iego, WroiCław 1980, ,ss. 40. Pomimo, Ż€ l.iteratura z :!Jak'resu polskiej odrębności weselnej jest obszerna i różnorodna, do niedarwna jednak nie dys~onowaliśmy j.ej zestawieniem bibliograficznym. Dlatego z saty'sf.akcją odnotowujemy fakt ukazania się Ludowych obrzędów weselnych Małgorzaty Maj. Pozycja ta powstała w ramach prac naukowo-bardalwczych problemu węzłowego 11.1 "Polska 'kulit,U!ra.narodowa, jcj tendencje 'ro7Jw,oljoweli lPeI1cepc}a" ko.o'JJdynowanych przez Urniwemsyt et Wrocławski. Wydana zaś została techniką małej poligra1'ii jako druk do wewnętrznego użytku. Publ1kacj,a 'M. Malj 'ma chaifakter bibliografii problemowej. Ten typ zes'tawień bibliogmafic,zny'ch nie 'ma zby't bogatego dorobku w ,powojennej Po,lsce. MOż,n3 tu wspomnieć dla przykładu o Materiałach do bibliogiTafii polskiej sztuki ludowej (1950 - 52) l. ChmieIińskiej oraz Bibliografii historii kultury ludowej Karpat. Materiały do bibliografii polskiej. Recenzowana bilblio,gr,a:fia za,w'iera 341 pozycji 'poda,ny'ch w porządku alfabetycznym. Obejmuje prace, :kitóre ukazały ,się o,dpolowy XIX widku do chwili obecnej niemalże. Zalwli'era publ,ika;cje 5ialmodzie1ne, artylkuły z dzieł zbio.r·olw)lch maz CZ<łisopi'sm 'i Iserii o chalra1kiterze pJJzede wszys,t'k,i,metnograficznym. Już sama autorlka we ws,tępie zwxódła uwa·gę na ito, 'że nie w,s'Zy:>tlkiepo,zy,cje związa:ne z weselem :wstały uję'te. Jedną z przyczyn takiego 'stanu rzeczy było ['obo'cze potrakto,wanie ,niniiejlszego zestawienia z. możliIwością uzupe!nieni,a i dopracolwan~a go. Dlatego ,więc byłoby cLohnze zastanowić siG w toku ewentualnych dail:szych prac 'nad 'Wprolwad:zeniem rzeczolwego podzia'łu wewmę.tf'zJneg-odo owej bibliolg.rafii, co ,niezmiern1ie uł<l!t,wiloby lkiorzy!s.tanie z 'tego ź.ródła, .a jednocześnie podik.reś:lliŁobyważność niel~tórych pozycji z jednej strony, azwróciłoiby uwagę na dru:go['zędność czy 'PTzyczy'rukaIJJsiki :charakter il1lI1ychpublrkacjJ z drugiej stJ:oII1Y. NaJElŻYsądzić, że zarówno uzupełnienie 'bra1ków, jaki zwrócenie uwagi na sposób zaprezen't'owani.a zg.romad7JOnej bibliograf H będzie miało miejsce w przCfwidy,wanym przez M. Maj slZlczegółOlwymdo.pra'co,wa,niu niniejszego zestawienia. Bezsprzecznym poz06taje jedna1k sam !fakt OipU'b1i'~owa'niategoż oprac'Qlwania, które w nie małym stopnJu wYlPełn'ilo luikli na etnogiraficznym rynku bibliJografkznym. Irena D. N. Goberman, Iskusstvo Gucu~ov, Kabat Mo,skwa 1980, 'ss. 52 il. Wydawnictwo "Sovetskij Hudoznik" wydało interesującą pracę poświęconą sztu'ce ludoiWej HucułÓiW. M,imo że ,nie ma ona charaikteru 'naullmwego, zasłulguje !la ba,czniej'szą ulwagę ,po,l:slkiego czytelnika. Ujmuje ona w lSynte'tyczny ,sposób całą sztukę [lUdową tej gru'py li wobec braku 1'iteratu.ry powojennej 'w tym wkresie stanowi dobry materiał faktograficzny. Największym walorem tej książki jest jej cZGŚć ilu:str.alcyj,na s'kładają.ca 'Się z 204 zdjęć, w dużej cZGolciImlorolWych Na wSltę,pie 'k.siążki pnzedsta;wliona jest mapa HiuculsZlczyzny z zazmaczeruiem najwa'Żmiej!Szy1cihmiej,sc'O'wośd. AU'tOT oma,wiając ,sztukę !ludową Hucułów s'kuJ)ia się głównie na rzeźbie w drewnie i snycerce, garncarstwie, włókiennictwie, ma- �Recenz;e 347 1arstwie, mosiężnictwie, sztuce obrzędowej oraz a.rchitekturze. Obok krótkiej cha· rakterystyki tych działów sztuki omawia on najważniejszych współczesnych i dawny.oh :Ł!wÓU'có,w łfucui1s7Jcyzny, taldc·h jaik: Junij i Wasyl S21k'l"ybJalkOlwie, JIUif'i,ji Semen Ko.rpaniukowie, Aleksy BaJClmunski, Ivan 'i Pliatr Baranow,s'cy. M~mo wieillU za,lm ja/kie 'ta pr<lloa posiada, jest w niej Ikirka lIli,eśoisłości. JIUri.na W1stępie Goberman definiując termin Hucułowie twierdzi, że jest to "nieduża grupa etniczna Ukra,ińc6w" (,s. 5). Bardz.iej moŻ/na ;by :się ,przy.chylić do stwJerdzenia, że je:st to u!k1raińSlkagrulPa e.tmoglI<lJiczn.a,.gdyż grUipa etnkzna nai\vet n'ajmniejlSza :nie może sit; zawierać w ~,nnC'j gru'p'ie eLnkzmej. Kolejna nieścisłość, to piso,waia .n=wislka ga'nn'carza BachmiI1Sikie.go. Gobe:rman podaje pisownię Bachmatju'k dodając jednocześnic, że podp~sYlwHł &ię "także jak·o Bae'hmiI1lsoki(.5. 26). W części i!1ustiraJcyjnej zamieszcza on jednocześnie zdjęcia przedstawiające dzban wyłvonany przez Bachmińskiego. Widać tam wyraźnie początek nazwiska Bathm ... pisanego alfabetem łacińskim. Wiadomo je.dno.cześnie, że na pracach podpisanych alfabetem cyrylicznym widniało nazwisko Bachmartjuk. Jest to o tyle normalne, że wśród Hucułów żyli i pracOiWaili,ludzie pOII:sikiejlll.airoDdo:wości, do Iktó,rych ,należy wlaśni'e zaHozyć Ba'chmińskiego i Piotra Napa z Kut, którego jednak Goberman w swej pracy nie wymienia. Te drobne uwagi nie obniżają jednak wartości po,znawczych tej pracy. Na końcu książki zostały umieszczone: spis ważniejszych miejscowości Huculszczyzny, spis skrótów użytych w tekście (odnoszą się one do muzeów, których eksp(ma,ty 'zo.s'tały zarpreze.ntowa;ne w pra,cy), 'spus :Husrtr,:llcj'i.oraz blliblograf~a. Bra· kuje jedna:k w tym aneksie ind(~k.,,:;unazwisk, przede wszystkim twórców ludowych. Mariusz FOLKLORYT I NARODNITE TRADICll KULTURA, SOFIA W SYWREMENNATA Baumann NAClONALNA 197'0, ;s;s.222. Omawiana książka zawiera referaty wygłoszone na II Sympozjum Folkloru Bulgars1k.iego, 'któlfe odbyło się w dn;j.a,ch 9-10 maja 1973 r. w m~e~cie Bałcz.YJk, Tematyka referatów dotyczyła obecnego stanu fołkloru bułgarskiego. Todor Iw. ŻiwtkoQlW Islk-upiłIs:woją uwagę lila cieka:wym zagadn,ieoni'll, a mia,nowicie Ina 'WJs'półczesnej follklory;sty;ce .bułgamkiej. Zaz.na'2za ,on, iż .follklo.rystyika bułgars,ka z.ajmuje slię współc:zesny.m ll"oZlwojemprocesu twór,czoścli lludowelj, natomia5l1: nie ma żadnych prac o jej roli społecznej. Aut'or ,podkreśla, że folkLor wywiera duży wpływ na nową kulturę Bułgarii, która zachowała wiele archaicznych elementów. Dopaltruje 'się o.n moim. obecności twóDczośd ludowej we W1Spókzesrr:tej ku),tUlrze nalrodowej ikraju. Podaje, że na fe:stiwalu :pieśni li tań'ców ludolwyc,h, któ,ry odbył się w mieś,cie Ko;prYWl3ity,ca"w 1'9'71 r., wzięło ud.ział 60 t)'lSli.ęcywylk,oll.aWCÓWi 'wi,dzó,w. O P(~Im'laJrności poezji oj melod:i'i ludow'ej w Bulga1rii św,i,ad.czy fakt, jak podaje Żiwkow, istnienia kilkudziesięciu zawodowych zespołów folklorystycznych li że pfOlg'ra:m!teleWizyjny tn<lISYc'O'TlY jest pieśn'1ami ludowymi. Aulto·r uważa za autentyczny także foLklor prezentowany przez owe zespoły zawod.owe. Stefana Stojkowa pisze o rozwoju i współczesnym stanie bułgarskiej pie~lll 1udo.we'j. Poopiora (lina słuswą tezę" że i w naszy.ch 'cz.a.s·achwśród ludu żyje wiele wa:ri,antów i 'l11IO'tY:VVÓIW, j<lk'ie istniały 'ponad Isto lat temu. Udow:o,dtnHy to zresz.tą �348 Recenzje badaJIlia te'renOlWe rplrzeproiwadzo.ne ,po II wojnie światowej nie tymko na ziemiach Bułgarii, lecz i w Jugosławii. Na przykład pieśni weselne emigrantów z Tracji osiadłych w Besarabii i Dobrudży nie uległy zmianie w ostatnich 150 latach. Autorka jednak zaznacza, ze zanika powoli obrzędowa i obyczajowa pieśń ludowa, a tailde - hajducka, historycZll1a, mityczna, ballada oraz pieśń o treści społeczned. ,WsIPółczesny stan bułga'rskiej prozy ludowe jest tematem rozważań Rosicy Angełowej-Georgijewej. Autorka twierdzi, że niektóre rodzaje bajek już w ostatJnkh 40 la,ta;ch zall1li'kły, n atom'i<llsrt nadal żyją IUitwo,ry ,o zwier,zęta'.ch 'i ,nowele. Prozaiczne UJtiwOlI"Y ludowe jednak, Ikltó,re za'chOiwały 'się dotąd, l'Jmicniły Stwoje 'trady'Cyjne formy. Baij!ti fa'nrt'aISttyc.znenp. oporw'iaJda rs'ię :dziś w BułgLłJniilwyłącznic dzieC'i'om, inM<JUTI!ilalS!t !legendy ZJWiązane z topo.nimią 'fla,da:l żyją 'w ni()ZJTiienionej fO'1"mie, a legendy ·0 IPO!srtalciach'i ,wydarzeniach hi'storyC'z.nych żyją co praJWd'J w&ód ludu, locz w wciąż z.mieniających się rwersjac·h. TalkaZJres.z.tą jest tendencjatych ut,worów [ucto,wych i 'll 'pozoist:ałych narodów ibałkańJS'kich, gdzie dOlffi'inuje problematyka spo,łecLJn:a a treści Irea1i<sty,cznej. Angelow'u-Geolrg,iijewa pcd:krreśla Zlmiany, ja~ie w;spółczerSlny bajarz wprowadza do znanych iwąitlków podają:c przykład o powstaniu świata. Bajarz bułgarski unika już dawnych biblijnych pojęć, co .autQlrlkanazyrw,a ,,.moderniiza·cją". J€lst to iW)'lnik dąż'ei! do 7,l.iJkrwidiowa'niaabst:r,akcyjnych pojęć i dopasowanie dawnej treści bajek do wiarygodności. Podaje ona t a!kże, że 7Jmn'iejsza ISię liczba ,bajarzy młodrszego i śrec!Jniego po,ko.lenia, ponieważ w osta,1Jnic'h 3U-40 ~ata.ch uległa zmialflJie ku-1tUlr.aludowa, a co 'za tym idzie, zmienia się również i skład odbiorców iinforma:toTów. Jak i u pozostałych Słowian, tak samo 'i w Bułgarii, najbardZ1iej Q1dpmlllena .zmialny 'są utWiory ofurukc'ji zabawQlwej 'i wychowawczej. Na 'podst:a:wie ,właJsny,oh obserwa~cji ,i ba,dai! terenowych autorka podaje, że nie tylko zmienia się treść, lecz taIcie i język bułgarskiej prazy ludowej - wpro:wa.dzome są wyrazy, jalGich przedtemchtop ,nie 'u'żYlwał 'i nie '1'0zu'lThiał. Ten gatunek 1.wÓ1"czoś·ciJludowej żyje 'nadal w regionach oddalonych od oś.ro.d.kó,w rprzeroysłowytch, gdZie jesz,cze tra,dy'cyjiDla ,ku'ltwra ,ludowa zachowuje swoje funkcje. Kryte,ri,a współczesności w folklorze słowiańskim ,roz.pa,truje Nalt'arlia Silumadu z Kijowa. Po,wołują'c się na badaczy k:r.aj6wsłowiaI1l3kich dochodzi ona do wniosiw, że sporo wątlków żyje 'nadal wŚTód narodów słowillM:k,j'ch iprzy równoległym powstawaniu nowych utworów. Twórczość ludowa, według niej, nie zanika na ziemia,ch gdzie tradycje isą bogate, 'w U"e'gUo,na1ch, gdzie fol'k'lor poda:w.any jest prileróbkoan, a więc 'gjdzie .jest on a.ktuailizowany, oraz na obszarJlc'h, gd'z.ie pow,stają nowe u,two:ry.. Do D1aj,odpo:l'niej'Szychurtworów ludowych z,alicza ona pieśi! łudową. wymienia np. ukraińJskie kołomyjki .i biał'O'nus'klie przyśpiewki, ros yj:sJ1-(ii e, ukrainskie czastuszki, monostroficzne teksty pieśniowe istniejące na ziemiach Rosji, Ukraimy ,Białorusi, Jugosławii i Polski. Ten sam tem.a't p.orusza również 7Jnany follklOlryS!ta rosyj:Slkii, BO'ry,s P;utiłow. lecz olgranuc.za slięon jedynie Ido te:renów Rosyjskiej SRR zaz.nacZJa,j ąc, .iż obser'"vuje się przelk!sz.takenie ·g,taryc.h :tra!Cly.cj'i,które IW zmientiOO1ejfo:runi'e na.biera:ją nowych funkcji artystyczno-estetycznych (np. populanne trad:l:'cyjne wesela, obrzędy kahndanzo,we).. iPUltiłow podkre~la IPrzeniJkanie folkllOrru do IWSipólczes;nej kultury rosyjskiej i to przez różne kanały sztuki zawodowej (np. wpływ twórczości ludowej na literaturę, teatr, symfoniczną, operową i kameralną muzykę i kino). Za waJŻine zadanie dlla !f'1okłorystów radzieek.uc:h uważa 001 badania nald 'regula'rnością i ItendClI1Jcjąroowoj!U foliklaru t'nadY'cyjnego z 'Uwzględnieni'ero .prawidłowoŚci 60cjailnego i ikutbur.alliI1'O-bytOlWego uo.zwoju k:ra!j.u. Zagadnie.ntie W1s,p6łC'zesny-chga.tunlków f,o]klorys;ty:czmy-ch Czechosłowacji po,ru- �Recenzje 349 sza Bohwslav Benes z Brna. O roli 1'ra'dylcyjnej kuH'U'ry iludowetj iW .życiu ws;półczesnym NRD 'Pi=e Hamnan Schrobach zaznaczajqc, iż wątki z XV i XVI w., które cieszyły się dużą popularlIlością, obecnie nie są już popularne wśród młodzieży llIiemieckie,j. Nicżyją'CIa już Bułga.l1ka, T.atja1na Kolewa, zajęła !Się obycza6ami i oibcr-zędami ludowymi. Podkreśla lana cechy hii!stO/fY1czme i etniczne uby,czajów za>z.nacmjąc, że nie są one tY'lko środkiem 'Przekazania wCl'rtośoi Ikulturowych, lecz i elemeDJt.em kwltury. J~o takie, obyczaje i obnędy są lIliena:pisaną historią Qlsią·gmJięćduchowych minionych epok dając możliwośc.i rekonstrukcji poszczególnych okresów rozwoju społeczeńisJtwa. Ponadto w ob}'czajach ·i obrzędac·h 'ludo'wy,ch, Iwedłu.g 'autoriki, zawanta jest fu.rukcja określanych -sY'So1emów soc,jalnych. Znany muzyokoilog bu~ga'nski, Todo.T Dżidż.ew, p~sze a wspóŁczes'nych fOlrmach folkloru muzycznego. Zwraca on uwagę na dy.ferencjację pieŚini ludnwy.ch., które zatracily już swoje pienwotne zmaczenie. Część ,pieśni i :trańocó!'w odchodzi z !I'epertuaI'u, gdyż zostaje zHkwidowa'ny ich pralMy.czny zw:iązelkz żydem ludu. P.odkreśla przy tym, iż popula:ryzacja melooii ludowej przez artystów, radio i telewizję przyczY'nia s.ię do zachowania pewnych iIltwo.rów,a /taikże duży jest w tym wkład 'szkoły oraz chęć młodzieży do opanowania g)ry lI1a u,nstrumentach ludowych. Podobnym zagadni€'Iliem zajmuje się llija Manołow, który radio i telewbję lliważa za ;naj:baHiziej au,torytatywnein:sty;tucje wku.ltywow;aJn~u twó'nc;wścJ ludowej. Ludv~k KUl1C rpi'sze o muzeach illJst'Tumenta,lnej muzyki ,ludowej w Czechosłowacji, a Was'iłka Kuzananowa porusza obecny stan bułga,rskich bajek fantastyczny.ch. Z ImJei iRa,dost Iwanowa 'p~S'ze -o obrzędowych pieśniach :wese1Jny,ch przy roZJsta:niu IPa'nny młodej .z domem rodzicólw. AutOiJika zaznacza, ,iż ,cho'Cia,ż wiele z {)hrzędowy~.h pieŚini weselnY'ch już =~kło, jednaik Ita grupa wlCliąż jeJSz:cze jeslf; żywa. Wymienia ona, że podobne pieśni istnieją u Rosjan, pominęła jednak ościenne narody słO\wiańoslde,,gdzie po,dobne utwory jes21cze nie zo·sltały wYiPa:r:terz rytuału weselnego. Przysłowia i IPrzypowieś'Ci po,chodzenia litewgkiego 1stniejące w fo~k1olfZe bułg.a:!'s,k'im2lwracają uwa'gę Iwona KojnalkOiwa. Osobny rozdział poświęcono :tolklor-owi okręgu Dobrudży. Autorzy kilku ciekawych artykułów przedstawili tradycje ludowe ziem, które długie lata znajdowały s·ię pod pwnow ani em Ru1munii. <O gatunkach i rodzajach, o 'ich !I"ozwoju i obecnym imanie [()IloklOI'lU D.OJbnUldży,pisze Del,czo TodorO'W. Wyunlienia on pieśni k.ailenda:I1wwo-obrzędowe, weselne, hajdU'dklie, batllady oraz IPieŚini () lS.t·o~unK.alch międzyludzkich, które nadal cieszą się wśród ludności dużą popularlIlością. Córka nieżyjącego Wasyla Stoina - Elena Stoina - ·pisze a rollklorze muzycznym Dobrudży, k:tÓTY,po,siada od!I'ę,bne, specyficzne ·.cechy. Anna 'Iaijewa naltomiaiSt za:jmuje się tańlcarni ludowymi lPod1kreślają.c orYlgLnalność ty,ch, kitóre wykollly\'Mane są po.dozas świąt kailenda!I'wwo-·obr21ędowych. O niektórY\Clh W1spóllnY1ch i ,odrębny,ch cechaich muzy!ki Iludowej Bulga:rów z Besalrahii i DobI'udży pis!ze N.~kolaj Kaufma:n, a Miohaił Bukureszlijew przed-s<taJwia sylwetkę śpiewacrz!ki ludowej Wasilii Wylczewej, od której w latach 1961 - 1969 zapisa,no 901 pieśni ludowych. Uirodziła :się :ana 120 maj,a :11906 r. 'We JWlsiKalipet'rowoo okręgu Silistm i jest WJluczJką hajduka Kara.tenasa, opiewanego w licznych bulga1r.sckkh pieśnJiaeh iludowyc·h. Repertu·a'f owej ,pieśniarki iLUldowej Gikł!aid'asię wyłączmie z pieśni liryc:mych. Wykonywane przez nią pieśni nadawane są przez radio Sofii, wydano także płytę gramof-onową z jej nagraniami. O iZWy,c,zajach iQlbyczaja.ch DobrudiŻy p~sze M~ta Wasillerwa, a Gal1ka M:i'c:ha'jlowa porU!sza nielkltó:re specyfLciZJnecechy materialnej ikuiltU'ry 1Ju,dowej tego obszaru. Autorka podaje, że kultura materialna tej bogatej rÓW1I1inyBułgarii nie �350 Recenzje odbielgalJa od pOZAllStałychreg'i()!J1ówJkira.ju, Do końca XIX w. np. bud<JWano na wili lepianikti paIm-y1e kukuJryldJziany.mi łody;gami. Chlo.p oral pJ'ymiltyIW,nylmdf6W1111ia'Ilym radIem, krt:óre rabU sam. Do :lat 30~c'h lliłJS'zego's.tul€ICia młócono końJmi przy 'POmocy trybul um oraz walu drewnialIlego oCzykamiennego. Kobieta przędła na przęślJi.cy, a IStr,oije l.udowe :zJachowały wiele elementów sięga.jącyoehgolę'hoko ;wstecz. Z biegiem cZaJsu jedna!k kultura materialna rozwija,la s,ię .szybkim tempem. Poza wspomnianymi artykułami zawarto w omawianej książce tailde kilka pnac .pośw,ięco,ny,ch r'egiona,lnemu iollkloro'Wli :iJnny,ch okręgów lkirajlu. Geo-rgi Danozew !liP. pi'sze oistnieją,cych jesZJcze IW okręgu Elena pieśni hajdUid~kh. Pmównuje on za;pilsy M:i<cha'iłaAnnaudowa lZ 119113 'roku (M. A'nnaudow, FoLklor ot ELensko, ,.sboflniik za naw<i'nli Uillo.twouenijoa", t. XXVII, Soi.ia 19'13) z odpOlwiednilk.ami,kttóre odkrył po II wojnie światowej i dochodzi do wniosku, że ich treść w zasadzie nie u'ległazmiaruie. Anczo :KaŁojanow podaje z ;kolei nowe da'ne o trady,cjli epi.c'~iej Ina terenach ws'Chodniej Bułgarii. Wa'rto zaznaczyć, iż w XIX w i na początku XX w. zbiera'cze nie z.anotowaJ1i tu bOihaterslk<ichpieślJJiepkkLch, gdyż talk'ich ltTady·cji tutaj nie było. KostadLn DilJJClZew·zajmuje się ibr.adylcjam i folrkl,ory;sty,crzmymiMacedonii Ririńskiej. Współoczesny stan prozy ludowej w ok'ręgu Bła,gojewgrad Macedonii Pirińslkied jes,t pI'zedi!1'1l1oJtem Y,oZlważailEWigeniu Micewej. Au,torlka poda,je, że wśród informatorów ludowych utworów prozaicznych są uczniowie oraz staruszkowie w wieku 80 lat. U tych ostatnich n ie ma już wiary w siły nadprzyrodzone i z tego powodu daiWna :treść ,nielkJtó.rylchut'worów ,zQostala dopa:sow,a'na odo wspókze.snego świa,tOlPo'gl1ąidu TOrzlwoitniętego już naT.odu. Ostami Ja,rty1kuł Eleny Ktolewej "przyn~si wieJle cielkawy,ch inJonma.cji o orygin.a1JnYlcho;bY'czaja,c,hli wie:rzeni.a'Oh luidowych okręgu Płowo iw, związanych z :ttka;ctwem. Lud wJerzy np., że jeśli asn<JW,a!Często się ,plącze, to a'lbo tk<lJCZlIka Wlsdadła do krosna w złą godzinę, albo na krosn·o patrzyły złe oczy. Uważa się, że zamężna kobieta nie lpQ'WlinnazdejffiOlWat zm·oona ut'kanepłÓlbno we wtar'ek, .gdyż wlsta,nie wdową, a w tym dniu jeśli za'istnieje potrzeba uciąć utkane płótno, to witnna zrobić t,o pa.nienka. Zawarte w omawianej książce prace s, krótkie i porus,zają co prawda zagadnienia delkawe, ~ecz l!1Iiedają wYlczerpują,cej odpowiedzi na wiele pytań, :które nurtują współczesnych badaczy folkloru slowiańs:kiego. Poza nieHcznymi przypadkami brak scZ.enszejkOlmpaTatylSty1k:ilIlie ty~ko vi pOTównaniu z .kulturą ludową sąsiedl1kh 'llJaTodó •w:, . ale .nawet i ,z tąz Po!zOlstałych regionów 'kraju. Takie po.równanie 'Pomo;gł~y u,sitail.:ić;ty.powo Tdzenne .ut'wory ludowe, jak też prześledzić icll powiązani'e z lo:dipowiedn:iikami u po:uo.stały·ch Słowian i il1JiesŁo'Woiań·s'kich na:r·oclÓiW Pólwylspu BałJkańlSkiego. KoLe Simiczijew .T. Hajdu;k-N~j,a:kQoWlska,Temat Opole 1980, ss. 243. śpiqcego wojska w foLk~orze poLskim. Próba typoLogii, Seryjne wyda'w.nLctlwo, ja'kimi są .,Zeszyty Naukowe ,WyriJszej Szkoły Pedagogic=ej w Opoilu", IWLbogadło iSięo cenną pozycję :z. ,d'z;ioolziI11.Y .genolo,giJi f,oIJJlclo1'Ystycznej. Stanowi ją omawia;na tu praca J. Hajduk-Nijakows'kiej. Dopowiedzmy od .rum to, :co :z.atu:sww<1łbłąd kOlfektOltski, iż rozpr,aJWa ckltytC'Zytypollogii pQł- �Recenzje 351 s k i e g o !Po d a n i a J u d o w e g o. Jest to bowiem pierwsze lIla naszym gruncie tak śmiałe i IS<zeroko'Problem ujmują'ce z.amierzenie. Od iwielu już :lalt f,o~kloryś-ei pod'kireślają korrlieazno.ść ,pod:jęcia 1S"Z'ClZ.egółtO'wych badań nad char.alkitery,stytką gatun/ków ustnej rprozy {ludowej, które poza wydrrkowymi stulCliJami - nie d!oC"Le'kałysię jeszcze pogłębi{)'Ilych opra'cowań. W kontekście dJOciekań genealogicznych z za!kresu foliklmu wyjąte'k stanowi ba'jika, pOT. dOity,chcz.al:>ocv\'e wypowiedzi na temat jej cech 'k'OrlJsty;tuty;wnych J. Krzyż.anowskiego, D. Simonidesczy H. Kapełuś. Podanie ludowe w połączeniu z opowieścią wspomnieniową i wierzeniową oraz legendą, po raz pie1"lWSzydoC"Zekało się tak szczegółowego. og,lądu na,UJkowego. Jak autorlka rrozprawy podkifeśla 'we "W'Stępi'e", przyczym zanied!ban'ia badań należy u,pat'rywać w specylt1i:c.zmym,tj. ewolu,cyjnym funkcjonąwaniu PQdania w świadom06ci społecznej. PunJktem wyjścia dla ,rozw,ażań Hajduik-Nijalk!oWlskiej nt. określenia galtunkowego .podania stają s'ię ;reiile'ksje zwiąlJane (L opolWi,eścią wsrpomrrieniową. DoJoortując przeglądu i intere:prretacji europejskiego stanu badań nad tą formą gatunkową, pc}.Lslkafo,lok:lory,styka dochodzi do wniOlsku, iż opowieść wspomnieniowa, funkcjonując ,w danej :S(połecznOiŚci,stosul1lk:OIWokró,tlko, stano'wi bazę, w opralfciu o którą rrodzi się nawy giatulIle:k trady;cyjnej Iprrozy folkllOrys;ty'czmej, tzn. podanie lub a;neg,dota. W p.ierw,szym 'I'ozd2liale, ,poprzez anaJ1zę cech dYlstynkttywnych opowieści z życia, dochodzi autorka do zjawiska transformacji gatunkowej, które umożl'iwia jej nau'kowy ogląd podania. W !konsekwencji II i III rozdział po,śWlięcone 2JOIsbająproiblematyce podania w świadomości ll1au:'kowej fO'I:kl.o.rys'tó,w.Rozpat'rzenie doty;chcz1alSQlwyrchsitalnlOwi-sk badawczych prwz Hajduk-Nijatk:ow,ską nie ,staje ,się ;su1crhym wyUczeniem !falkitów, ale jest iwórczy.m i kons'tru'ktyw:nym IQP.isem jej 'wła'snego 'stano,wltslka w tej kwe:sltiL Polskie koncepcje określające podanie ludowe zdefiniowane przez Z. ŁempLck.iego i J. St. BYlS4tiran.iJa wydają s'ię aUitorce zbyt jednostronne i ruiewySltar-cz.ają-ce. EIk,spono'waIIlY,przez Łempi,dkiego dynamizm II"02Jwoju podania tpod:.:zas jeg-o l1s1megopnzek,a.zu stanowi dla niej 'zbyt wąlskie 'spojrzenie na całoks'z.tał:t stpecy.LLki tego gatunku. Podobnie skąpym w swej wymowie jest - Iwełdug Hajdulk-Nijakaws'kiej - aspekt hi-slorryczno.ści i ldkalności podania wysuwamy przez Bystronia.' Szczegótowla 'l'nalii:za badail 's'kupionych wokół podania pnawaidzi aUltorrikę do spostrzeżenia, ri:e doitychcza-s glr.anic,a między podaniem a legendą była stoswn:lmwo płynna. Przede wtSzysi'kim bralk konsekwencji w pojmowaniu ,ty,C'h io,I"m galtulltkowych daje się zauważ.yć w zbi,O["ach:tekstÓiw ludowych. W zw,iąZ:ku z tym uważa ona, że ,,'klopo,ty z .rio.zdzieleniem legendy od .podania utrzymurją się talk długo, jak dł'Ulgo temat będl:zJiejednym rich 'wyróŻlni'kiem" {s. 5:5). Auito,I'k.a połem:izuje jed.nocześnie z próbami określeń opowieści wierzeniowy-eh powiSltałych na gruncie europejskim. Wnit<JJsek,Ik.tóry wysuwa s~'ę z ;tego przegląd.u \Stanu badań, jrolt jednozn:aczny: za wy.róż.'IJ:ilkgatul]kawy nie może ,służyć temat lub eJement wiarygodno'ści. Przyznaje ona rację tym sformułowaniom badaczy, w krtórych na plan pierwszy wy,sunię:t-o problem iun:kcdi p.elnionej ,przez ten ga'bunek. ' Brak jednoznacznej interpretacji teoretycznej nt. podania mobHzuje ją do USltaIenia kryteriów, poz,wa:1ających O'kreśl,ić zespół ,cech wYTó~niającyc'h ten ga~tunek spośród innych. Posłużyła się w tym celu metodą typologiczną, czyli na prezenta,cję .formy podania zbażyły się w połą'czeniu z ewolucyjnązmiemo'ścią zjatwi,ska piOlwtarza:ją'ce s,ię Of,al. f.aIMy wielookrotnie dQstrzeżone,. Jednoczoonie dla pebnego kształtu podania ujęła jego fUJU'kcjo.nowarrie w hist,o.rycznYID, IO'gólno!kuU:u.rowym i ;polity=ym !kontekście JSytua'cyjnym. AnaJ.iizę tYiPologiczną Pf,zeprowadziła na wybranym mater~ale podall'1io:wym. prze:1ronywując-a mcxtYiw:ują'Cjeglo zaSitos'Ow<IDie. �352 I Recenzje A wybraŁa n.ajbia.rdtzied 'popular,ny ,wą,tek w folklorze pols'kiln, tzw. "typo,wy" przykład podaJnia., tj. T 8256 - Rycerze śpiący, któ'ry w PoLskiej bajce Ludowej w układzie systematycznym J. KJrzyża.no'w.S'kiego.reprzEll1ltlOwanyjest przez 50 zapisów. Au torika, dokonując d1ronologlcznej klalsyfikacji :teg'Q tematu, uzyskała aż 15q wensjli, z 'k~órych najstansza pochodzi z 1,aIt20. mimiolnego stulecia, na1jpóźniejsza zaś z 119,76r. Z aJnalizy "tereno,wej"zebira,nego ma,teniału wyni1ka, że wątek ten największą żYWJotlD'OŚć posiada ,na Śląisku 1(54 teksty ISpO'śród 'WJszYls,t!kich zapisów, por. 'rólwnież dołą.czoną dlo :książ:ki mapę nr 1). Wybór tematu Irycerzy śpiących dla zamierzeń badawczych Hiajdwk-Nijakowskiejoka'zał Slię niezwykle trofny, ponJiewa'ż umożliwił jej 'interpre:talcję nauko.wą relacji bajka podanie iopOiwieść 'wierzeniowa podanie. Bo:wiem p'JIS,zczególIDe teksty w zależności od formy przekazu funkcjonują w postaci badań historycZJny,ch, wierzeniowych bądź bajek. A zatem w niemal naturalny :sposób wyznalczająone refleksję na temat Irodzących się różnic gatunkowych, wzC\jemnych wpływów i za1leżlfiośd Oirlaz zachodzącego między nimi zjawiska transfo:r.macji. ROizdzia~ V p.racy staJnolwi alnaliza tYIPO'loglczna przekazów, Tealizo.wana przez autorkę w dwóch zasadniczych grupach: l. Fabulanna konkretyzacja tematu śpiącego wojska, !L. "UhisltoTYCZJDienie"temaJ1;u śpiącego wojs'ka. iPoids<ta,wątalkiego podziału stały się dwa różne sposoby f'O~klorystycz.ne konkretyzacji tego wątku. Bowiem jedna grupa opowiadań transmitowana jest w przekazie uSJtnym jako prezentaca pfizebiegu niezwykłe go wydarzenia, druga nat.omiast posiada formę relacji z histarrii Charakterystyka tematu śpiącego wojska, której precyzję wZlmacniają odpowiednie tabele, doprowadza młodą folklorystkę do końcowych wniosków, których celem jest typologiczne określenie ist'oty gatunkO'wej podania ludowego. W rezultacie wymienia ona trzy czynniki, będące podstawą transformacji gatunków fO'lkJorysty'cZlnych, ,a to: lsy,tuację, w j,a'kiej dochodz.i do TeaJ.izJacji przekazu f'Oll:k'lory'stycznego, wpływ narmiora na ,ostateczmy :ks:ztałrt utworu f<Y~kll:OifystY1cznegoi ,rolę, jaka przypada ISłuc,haczo'ffi-odbiOric,om:te'kistu fol1kilory,stycznego. Równocześnie uważa, iż os1Jateczny cel, km Iktó,remu winnyZJmier,zać jednos;lJkOlwe anahzy konkretnych sytu,alcj'i wypowieidlli nlammtoll1a,to próba :ty;pologii sytua1cjii foJkiJOIroitwÓ1l'czy;ch. P.odkreślając IllaśZJnaczenie 'narrato'ra w ,istnieniu I1teratury ludO\wej wyróżmia c'mery tY1PYjego parstaiwy I('idemy;fiilmcji, względnej a'kiceptacjli, idy,stansu 'i nega'cji). WliIadomo, iż w ustnym przekazie tiradylcji f,ollkJOIry,s'tycznejiJstnieje śdsła W1spółzałeżność jej nosiciela z odbiorcą, jednocześnie potencjalnym narra'torem. Autorka wyrÓ1Ż.lDia Wlięc odpowiednie typy pOlsltawy ,odbim,ców (1dentyfi'kaIClji, Wlzględnej ak'ceptaiCji 'i dy1sltlansu), k,tó,re ,decydują o :spoiSobie fUDlkcj.()Inowani,a!treści fo~kłoTysty,czny,ch. W pierwlszylch tlaltach pracy Zlbiera!dkiej badacze patrzylli na ma:teriały terenowe jako przede wszystkim wytwory anonimowe i kolektywne, a zapominali, jak Wliellki jest 'W niich 'wkład 'iJndYlwidula!lnych wykonawców. W miniemym stuleciu, a także na po>C'zą1JkulDaszegowieku, 'Zlbieracze pojmowali no,siciella U!stnej tlrady:cji jako przekaziciela spuścizny wcześniejszych pokoleń i nie zauwa'żali jego aktywnego wpływu Dla sam p~zekaz. Ta'kie 'spojrzenie na utwór f'Oltk'loTy,stty,c,Zlny zostaje WlspMcześnie posźer1zo:ne o 'Clały kOln:tek:st :społeczny, jalki oddzJiaŁUljena namat'OO1a, a więc środowisko, z jakiego pochodzi, o zawód, zaintmesowania, wreszcie o sytua.cję, w j,a'kiej jest !fealizowalna jego 'wylpowiedźaraz o diane na ,temat odhio:ncóiW. W,spółiczeSina fotlikllorystyka, korzystając z o:siągniięć rnJauk społecznych, coraz mocniej eksponuje znalclZenie jednostkowych nOlsicieJi follklO'ru, ich odbioT'Ców oraz sytualcj,i przelkalZlU ustnej ,litem'tury Judtowej. l właśnie zaliJntteresOlW'aniJa Hajdulk-Nijakowslkiej ISą świadecttwem n01w,atonsikiego i głębokiego sporzejnia na u:twoo: �353 Recenzje ludowy i ClałokJsz.talt'czy:n.ników, które de.cydują {) jego i:stnieniu, 'fO'ZpowszechIllianiu' i pO!pU'larno,śd. W ko.nsekwencji autorka dokonuje typologii tematu spiącego wojska, funkcjonującego w trzech postaciach, tzn. jako opowieści przygodowych, dokumentacyjn)"Ch J hi,storY'cznyc:h (IS. 226), pod'kTeŚ'la,ją~c,że po.d·s:tawo,wą pr.zyczyną po:j.awienia się podania jest jego f u nik <: j a s p o ł e c z na. Fo1k10rystyika postu,]!Uje utrzymanie doty.chczasorwe,g-o po.c!JziaŁu,prozy ludowej na dwie ka.Ł.egoQ'ie: ,o charrukterze bajkowym i lniebruj:koM'ym. Do tej astJa,tniej grupy 'zalicza również podanie, 'k.tóre - według niej - !posiada wyróżniający go zespół cech, tj. aktualność, prawdziwość i upo!staci'owamie ar:ty.styczne (poetytka). P.raC'a Hajd U1k-N.ija'kowslkiej jest pierwszą na ,naszym gru.ncie próbą odmiennej lClnalizy te.k,stu fo11k1{)rY'~tycz:nego.Bo:wiem teoretYicznemu określeniu pojęcia p()dania tow'Clirzy!~zy'IllG"wametoda badaw'cza, Iktórejpod'stawą jest typologiczny punkt widzenia. Au,torka IW konsekwentny i 'rzeczo'wy sposób skO'nlkJretyzowała własne pos:tu1aty nietradycyjnego oglądu naukowego pno'zy ludowej, która funkcjonuje w 'Obiegu społecznym nrazupełnie inny.ch za,sadac'h niż literatura pisana. Wobec takiego założenia zrywa onazl1teraturozna'wczą anahzą, po,s,tulując nową formę ba,daiJ, której św,iJadectwem je:>t niniejsza 'ro1Jpr,a,wa. W podsumowaniu folklorystka zastrzega się, że przed:>ta1wiona interpretacja podania jaiko gatun'ku folklorystyc1Jnego wymaga jeszcze dodatkowych 'UJs:taleil teoretycznych. Mamy nadzieję, podobnie jak autorka książki, iż dalsze badania pr(lwa.dzone w 'zakresie genologii folkl,ocr·ys-ty·cznej pO'Z.lwol:-j d-oikladnie ustalić wszelkie prawidł'owości funJkc'jonawania podania w falkl'l-rze. Teresa ..Laografia", t. 31, Athene Smo!ińska 1976 - 1'978,·s·s.464. Seria "Laografia", odpowiednik naszego "Ludu", jest organem Towarzystwa Fallklorystyc.Zlnegn Grecj,i. Na lamach .tego roczni'ka u<kazuje się 'SpO'fO ciekawy'ch pr,ac związany,ch z duchową i ma,teri.alną Ikulturą Grecji. Omawiany t'om poświęcony jes,~ zmarłemu 22 paźd:zierni:kJa W7'6 '1'. ,redakit-o.rowi nacze'lnemu, 'ZJnanemu etnografowi, profesorowi Uniwer'sytetu Ateńskiego, akademikowi Georgiosowi Megasowi. O życiu i dOIl'o,bikunau,kowym Megasa pisze M. Mera'k'lis ('s,. 3 - 14). W'spomina on o pier'W'szy'ch krO'kach tego uCZlnia .:'Iikolasa PoLitisa, który po ukończeniu studiów Dla UniwelI1sytelciie Ateńskim i po odbytej 'specjali1J3!cji w Niemczech piast,ował -różne furukcje - do 1936 .ro'ku .był'na.u-czycielem na prowincji, w Atena'ch, nas.tępnie w latalc,h ];936- 11955 dyrek,torem Arch~wum Fol:klOlrysty'czne<go G'reckiej Alkademii Naulk. W :tym czasie wykŁadał na u.n~wer,sytecie AteiJstkim wybr,ane zagad.ruienia z fol'k10,rystY'ki 'i etnogra£ii. Od Toku 1947 był .ruad'zwYiCzajnym, a od 1'952 If. ZlwyczajnynTIprod'esorem UniwCftsy-tetu Ateń'skiego. Od 1960rDIku był pU'z.eW'oonkzącym Greokiego TowarzY'stwa F.ol:klorysty.cznego., a .reda:kto-rem 6eTii "La(l~a1ia" od ł952 .r. Na członkJa Akademii Nau'k Grecji wyhran.o 'go w ł970 'T., ,kiedy oQchodzil r.:;woOe77 urodziny. Meraklis wspomina o dorobku naukowym Georgiosa Megasa (215 prac) oraz pisze o je-g'O pracy orgClinizacyj.nej, a,lbowiem z jego incja.tywy zebrano o'lbrzymi 23 "Lud" - tom 66 �354 Recenzj~ materiał literatury ludowej i etnograficzny w różnych regionach Grecji. Niestety aU!tOlrarrt:y'kułu nie plisze nic <o poo'c'a/ch porównawczych aikademika Megasa, k.1;óry luhował się' w omawianiu pewny,ch ·gatunkówi rodzajów grecikiej tlWól'Cwści ~udowej w porównaniu z odpowiednikami sąsiednich narodów słowiańskich. Prace te cechuje ,slkrajny ma'c}olna1'izmi subiektywizm. Meg1aJSnie przyznaw,ał ż;ldnej samorodno.9ci i 'orYlgli!1lalnoślCi·epice ludowej Słow,ian południowych, ;1 wszystko co stworzyła muza ludowa tych narodów przYiP.isywał wpłYlWom gofeck~m. Motywy z cyklu Króle'wi'cza MaI1ka według niego były Zlapożyczo.ne rz cyklu greckiego o Dige!l1isie A'kI'J~tals.ie.RJamy tych zapożyczeń przez i'O.LklOlrsłowiański z greckiej t wórc'zooŚc i ludowej widział on 'wszę.dzie, co oczywiśC'ie je!Sotabsurdem. p.r;;yznawlał tyLko jedno!kJie:runlkowy TU'ch wędroW!l1)'c:h motywów, któ'ryc,h bazą było Grecja, a !!1igdy !I1ie choiał pTZyijąĆ do' wia'domości, że wymiJa,na dóbr ,kultu.ry ludolWej ma wydeptane d,wgi p;rtowadzą'ce 1Z po'ZoISotaly,ch'kmjów bałlmńlslkk.h ta'kże do Grecji. Mega,s nie znał języków Isłowiańsklch i do swoic'h ,prac korzYistał nie z ory.ginaJ!nylch ludowych ieksrtó,w s,łowliańslkiJch; lecz z :nielicznYlch i.ch przeikł.ldów namne języ;kieunoJPcjlSiki'e. Następny autor, Dimitrios Ilkonomidis (s. 29 - 42), zajmuje się bajkami i bajarzami greekrmi. iPJ's:zeon, że .krąg bajaTzy .kupczy .się, a je3ZJcze u Slchy!JkuXX wickiu byli oni 'Chętnie ~aiPTas'zaJni,by opowiadać bajki po mia'stach i wsi.aoch. Bajk;ami i:n,teres()IW.aliIsię rybacy, iSlklepi'kame, młynarze, 'szewcy i inni orzemieślnicy. Chętnie słuchali ich także pasterze. Lud grecki cenił ich, a niektórzy z bajarzy mieli wyjątkowy :talent do 'Opow.iad:alnia bajek, .baś,ni, legend i iJnnych ut,worów ludo,wych. Autor nawiązuje do dawnych tradycji bajarzy greckich, jakich nie brakowało w staroży.tnej Heilladzie i w Bizancjum, gdzie w tym ostatnim im·perium lbajki traktowano jako 'kolysanlki. StefanO's Imelos (s.. 167 - 1'/13) 7laJjmuje się zagadnieniem klasyfikacji legend greckich. Na ten temat, jak wiadomo, nie tylko w Grecji, lecz i wśq'ód inl1ych badaiCiZyzdaniJa sią .podzielo.ne, wygłaszane są róż'ne .poglądy. Nieiktó.ny główny ciężar kładą na mitologię, historię i religię inni skupiają swą uwagę na meteorologii, geologii, kosmogonii, archeoIogii i demonologii. Klasyfikacja ta jednak uzależniona jest od treś'cli ut:worów, gdyż legendy u ]łoszczegó.Jny'ch Inarodów są rÓŻne, w zale'.tnO'Śiciod t1ak.iichlub innych warunków, w jaki'ch Tozwijala si<; ich kul~ura łud:owa li narodowa. PiO'naditow 'O!ffiaJWianymtomie są a'r.ty1kuly dotyczące innych zagadnień ludowej kultuTY duchowej i materaal.nej Grecji. Elew.teriO's Marinelis np. pi:sze l) obrzędach narodzinowych, weselnych i pogrzebowych w m. Suli (s. 174 - ,194), analizując towarzylszące ty;m ·obrzędom pieśni oJudowe. Au:tor ogra,nicza się jedy;nie do wą~kiego ohszaru geog,raf'i-czmego ,i nie UisHuje dokonać pmównań z odpowiedniika:miinny.ch regiOiIlów kmju, nie mówią'c już o SŁowiana,ch, którzy w zasadzie ,nigdy nie goszczą w pracach etnografów i folklorystów greckich. Pandehs Kawakopulos (s. 253-· - 271) pisze o trzech starych melodiach tanecznych z wyspy Krety, które posiadają swoje odrębne cechy, ·nie 'spotykane w innych :regionach G!fećji. Z !ku1tury mateT'ialnej ;zwracają uwagę rozprawy T. K.os,taJkisa pt. RoUlOi!Ctwo w Caik<onii (s. 34 - 150), G. Papacharałamposa pt. Naczynia gospodarstwa domowego Cypru (s. 151 - 166), Ciasto i wypieki chleba pióra Nikolaosa D.iJmi,tru (s. 219 - 234); Popi Mina ZJa'jmude si'ę medY'cyną ludową EHmbu ,na wY'spie KalPpatOls (s. 24,6- 252), a WaLter PUlc,hner daje ::!lnaHtyczną bibliografię' greckiego tealtru kukiełko·weg,o (s. 294 - 3'24). Zestaw zawalrty.ch mJa,teruałów aż prosi o szeIlsze .spoj.rzeni'e na pOiru.szJamezagadnieruia rOlZsz:erzając ik!rąg pOZla wąskimi g.ranioami regionów i kraju. lN'·i est et y w Grecji nie ma jeszcze takiej inicjatywy, jaką od dawna reprezentują badacze Ju- �355 Recenzje gosławii i Bułgarii, gdzie Illa łamach czasopism "Narodn<J Stvaralastvo-Folklor"; "Makedo,n~ki F,ollMor" ii "Bytlgalr,s'ki Folklor" donlinują pralce pOlró,Wlnarwc,ze, trraktujące za:gadnienia związane lnie tylko z kulturą ludowąwłalSnego Iknaju, lecz i z kulturą :Iudową 'WlS'zYls.1.'kirch 'na,wdów bałkaJ'ls:ki'ch, Talkowej ery w greckiej nau'ce jeszcze nie ma, Kole ZdZJtsła,wZwożmia1k, Kalendarze, KAW Warszawa Simiczijew 1981, '135 ss. Nasz 'chrześcij1ań>s:ki!kalendalrz poc'ho,dzi od k.alendar.za egipsikiego, a egipski ord kalendarza ichłopskiego: od wylewu .do wylewu Nilu, gdyż iZJIlaki~odtia'ku ozma,czały początkowo 'cyk'! prac rro'lni'czych, ja'k u Słowian. WyjąJtlkowość SYI1iusza IW 'kialendanu egipskim polegała zaś na tym, że słoneczny wschód tej gwiazdy zbiegał się statystycznie z PO'CozątkiemwyrJewu Nilu na wy,s,o:kości Memfi.s, gdzie iara:on Menes zbudował sioolricę zjedinO'czOlne:goEgiptu wedługkaJendarza memfidóego w T. 2937 pne (K. Mi'challwwski, Nie tylko piramidy, W-wa 1966, s. 59). Cechą łączącą kalendarz egipski z kalendarzem Majów np. był HJ'k schematyczny o 360 dflliach, al€ dwuznacznością jest j,uż stwierdzenie, że "Dekretem z KalI1ap{)'S pole,cił on [P;tolemeusz nI] Coo4 lata dorzucać do 360 dni nie 5 ,(jak ,to czyniloino rOd czasu g,dy bóg Tot wygrał je od Chonsu), lecz 6 dni" (s. 44). Ptolemeusz III wprowadził po pcr-05tUrok przestępny, który przy:jął dla kalenda'rza ,rzymskiego Jutliulsz Cezar, a by wodzowie r,zymscy wiedzieli kiedy wytgrywa.ją bitwy. Ludy <rolnicze ,wolały posługiJW'<lć'się kailendarzem słOll1ccZJnym,kiÓiry ,określał cytkl weget'ailywny, a Judy pas:tersk1iecyklemk1siężycowym; i kalendarz kisiężycowy w ,mlflliczej Mezo,potamii był przeja;wempolitycZJnej dominalcji noma.dZJkich zdobywców, ,do ,ktÓirych należeli przodkowie biblijnych Zydów. Aui,or nie ro'ZTóżnia tego, gdyż jest gorliwym uczniem pana Ludwrka Zajdlera, który kiedyś zaproponował mi listoWInie uwzgl'ędlfliel1lie mych "m-aterilałów telk!st'olwych" w nOlWym wydaniu Dziejów Zegara (list. z datą 29 VIII 71), ale nie zrobił tego - ze szkodą dl'a popularyzato'rskiej pra'cy ZdZJisława Zwoźniaka. Juliusz E. G,. Kar.piń'sika, Bibliografia etnografii polskiej za lata PJI"awdzic 1970 - 1975, WI'ocław 1980, ss, 430. WyCZUWr.ljąc zapoi'TZebow.a'Tlie środowiska etnogr.af'i-c:megona prace typu bij b1Ji:ng;raficznegrO,G. E. KaI'lpir1,g,kapodję~a się tTUrdneg;o ,zadania zestawieni,a publikJalCjietnograficlZnych za lata 1970 - 75 <3.457 tyitułów). W zamierzeniu auto,r'ki I()rraz zespołu, z którym ws.półpracuje, jest przygotowanie l1.a!k.żepnz~ądu pi.śmiennictWla et:nograrfi1czmClgo za 'la,ta 1.960 - 7\0. OmCIlWi'anapralca ma charalk1eu: bilb1iografili bież<j!cej i jest w prostej ,tinii !kontynuacją tego ,ty'pu o,pu,ac,owań z dkrresu międzywojennego i POW,(}j CjI1n ego. Podsta.wę do tego ty\pu proc dał F. G:awełek <Jrbejmując laJta 11800 - HIll() (7,200 tytułów), ~. �356 Recenzje a następnie J. S. By:st'roń, !którego h~bliograrf'ia ma 'chararkter krytyczny i dotyczy lat 1<1),10- 27 (1'7{)0 tylułów). WokreStie międzyw;o,jennym prace ile i1wntymu'U'je'również K. Moszyński (lata 1925 - 37), którego opracowanie zamyka cykl bibliografii bieżącyc,h, Plfzedstalw,iający'c,h dorobek po ls:kiego p.iśmiennict wa etnogI1a1'icznego. Bieżące bhblio'gT!afie w okres.ie powDjennym iU'1J9pirowaneprzez ,redakcję "Ludu" i pu:blikOlWane iW 'tym {:za'sOlpiśmie przygotowalli: 1. BaTio'wa (za pak 1947 - 3184 tytułów), R. BitJtiner-Szewczy'kowa (za lata 11945 - 54 - 332.8 ,tytułów) oraz B. G<1win (za lata 1955 - 60, 3346 :tytułćxw). I wła,śnie do tych tradycj:i nalwiązuje omawimlla biiblioglrafia, a zwlaszcza do pracy B. Gawina IW mluesie U'~ładu Y.1asyfi>kacyj'nego, :k:tÓlry po zmodyfi:ko,wallliu został wyik'o.rzySti·a.ny. Bibliografia E. G. Karpińskiej została podzielona na 6 głównych działów: 1 - o cha·r,akter·ze ogóllnym, skupił :pra'ce biJibliogna,fiozn-e,imdeksy, aulasy, słowniki, encyklopediie, 'recenzje cza50phsrm po:}skich i obc)"ch za:wie.rającyrch 'interc>sujący materiał; 2 zawiera prace z ,z,aJk,resu,teo,rii kultury i metodoJ'o,gii; 3 - grupuje publikacje doty'czące historii i olrganizacji etnografii w Plolsce i za granicą; 4 zes:tawia dorobek w zakresie muzea,llnlic.t.wa pol~kiego i obce.go; 5 -- najohszer,niejszy dział dotyczący po.zyoj'i z .zakresu etnografii Poi1s.ki; obfity ma,te-riał tam zamieszcwny· został uporządkowany w poddziałach: opracowania monograf.iczne, kultura matePia~nla, ,społeczna i du'c'howa, 'Przeobraż'eniJa zachodzące na wsi w .okresie powojennym {w tym takż·e pamiętnikarstwo), Polacy poza granicami kraju Draz obce g.rupy etniezne w Polsce; 6 -ostatni dział zestawia publli!kG,cje zwią:z:ane z etJnorgrafią świa:ta, któr,e U"·o·z.dzi el ono· .na podd2Jiały doty'czące poszczególnych kont)"nentó<w; i talk w ma,tari,ala'ch z za/k,resu etnlYg'rafii Europy wyodrębniono "Slowi3.iIl" (turtaj WYlSZczegó~nli,onow.5zy.stkie ludy słowiań,sikie) oraz "Kraje poza'słoWiiańskiie", IW :który'ch z kolei ,zesia,wion.o prace ze IWizg'lędu Ina tr.adycyjny trójdzielny układ !kultury; podobnie.S:kllasyfUkowano materiał poświęcony po'ZO'stałym kontynenlom. MiJmo że bibHografi,a swoim układem IW za'sradzie nawiązuje do u,kładu zaS.trOs<owanego przez B. Gawina, to !iĘ,tlllieją jednak mi.ędzy 'I1imi pewne różnice. W jakim kierunku zaznaczyły się one? Otóż dział I nie uległ zasadniczym przemianom, został tyl,ko pOIszerzony :0 takie k.a,tegOlrie źródeł, jaik: at1a'sy, słO'Winiki, encyklopedie 'o:raz czas,opllsrn.a zagralnil:czne recenZ<;Jiwane w F~lsce. W dzia.le II za,trzyma,no w tytule metodolo'gię, ale zrezygnowano z metodylki, lecz dodano teol1'ię ikultury (co autorka uzasadnia następująco: "oddzielenie teorii i metodologi okazało się tru·dne w 'rea,Liza'cjli ze wzgólędÓiw merytoryoznyich"). Utrzymano dział do,tyc'zący his,to,rii etnorgmfii, 'co jest w pełni uza.sadnirolne. Dział 'na'stępny Zlwiązany z muzea'lnktiwem został znac.ZJnie r,o?)szerzony li ,pogłębiony. PTo'Wadząc dalsze po.równania z ukha.dem hjb~iogrr-,a.fiiB. Gawina można ZJau,ważyć,że dWia kołejne działy zo.sta,ły połąc.zone pr.zez autorkę w pumkcie 5 jako "E'1Jno'grai.ia Polski" . .Materiały dotyczące etno~rafii pozalpoh;:k,iej z.os.tały zgrupowane w pum'kcie 6 za'ty:iulowanym ,.Etno.grafiJa świata", który wzbito na wiele podpun1któw. Zaś dział doty'czą'cy pogr,all1'icza etnografii i inlnych dys.cyplin nie z.nalazł miej's.e.rt z modyfiiko,wanym Ulkładzie "Bibbo'g:raJ'ii". Pomimo że zaprezentowana wersja kla'syHkacji biblio~rafii jest bog.atsw, znacznie pogłębionla i ,posóZerzona w stosu,nku do systema'tyz.a'cji B. GalWina, to jednak nie wydaje się oona bardziej :ezylelna" przejrzY'.stai operatywn.a, mimo zast,o'sow<l:nego 'llaiwet ,systemu dóZiesiętnego. Wydaje 'Się, że ten ostami zabieg zadziałał wprost przeci'wnlie. Niie możma tutaj nie zwrócić uwagi na ?)a:st'O'sowany dru'k (odstę,py, czdo'nka), ,k:tóry to ,chyba w znacz:ny:m stopniu ,spowodował vla.nie i nieczyteliność uk1adu .k1a'Syn1mlCyjrne.go.Pewną ,wątpLiwość budzi także włą:Cozenie ·d'o spisu tr-eści �357 Recenzje tłumaczenia angielskiego., 'któ:re wydłużyło ,niepobrzebnie tekst, a po,llJadt·o utrudnia 'NzrokOlWe opanlO'wanie go, Przecież dwa niezalleimeslPi,sy treści m.oglyby z powod2Jeniem ist:n~eć 'oihalksiebie '(tak j\a!kiwStęp), J cieli 'chodzi o ik.w.aliiJikację publikacji do pO'SZiCzegÓllnychdzi'ałólW, to zOlStał.a ona przeprowadzona starannie, chociaż nie wyczerpująco, a ponadto nie ws'zystkie pozycje zostały uwzględnione (doty'czy to głównie recenzji). Nie do uniknięcia są pewne usterki techniczne, stąd dwu'krotnie podawane są te same pozycje w pełnym zapisie, chociaż w przypadku powtórki powinien zostać zastosowany skrócony opis wielokrotny i nawias (por. pozycje 352 i 1149; 163 i 2846). Najbardziej chyba jednak rkOlnt'TCJlwer:sy,jną SPI13Jwąw lI'ecenzolwanej pra1cy jest kwestia dobo'ru lLt·eraitury IZ po'~raJl!icza etllogl'a:fliii innyc,h pak.rewnylC:h dy.s\cypl~n. We wstępie podano wprawdzie, że: "W niniejszej pracy zalfejestrowan:> prawie wszy'st!kie pols1kie ,prace etnograficzne jak >również waż'niej.s'Ze pmce z diZiedZlin po,krewnych, po,ru5zające problematykę teoretylcz'ną", .aile poza s,t.WlieI1dzeniem, że są to "ważne" prace, nie wiemy właściWlie .ni'c ·0 kryteria.ch ich doboll"u, A jest rzeczą oczywi.stą, ż·e w 'tego rodzaju sytuacjach wymagane jest ucto,kulllentOlw,wnie i uza,sl3dnienie Ikryteriów doboru m alteria'łó w. I w ,tym miejs'cu na'leżałoiby :takiże żałować, 'że zrezygnowano z osobnego działu dotyczącego pogranicza nauk. Wynikiem tego przemieszania i nie graniczenia doboru literatury jest fakt, że pozycje np. iS,briete 'socjarogic7lI1e egz)'!s'tują na równi z etnograitc:zmymi, a w podtpu·nJkcie przeobrażeń zachodzących na wsii w P'ol:sce LuidoQ.weJjI1iawet dominują, czeig'o ,IlIie należy uznać za właściwe w bibliografii o ch3!rakte~ze etnogr.adiilcznym. Dodatkowo 'rLa 'Uwagę 'Zasługują :z.amieSiZczoneIW "Bibliografii" ii:ndeiksy: oQISObowy i geQigI1afioczno-e:tIlogralfii.o:zJny. Ten 'o!s.tatt.nijest ba'I1dw istotną i cenną pOlllO'Cą w ,pcysługiwaniu IsiG bibliografią, ,a dodatkowo jest nowością w sto,sunku do pracy B. Ga'wi1na,.Ałe nawet i tu uszły oUwa,dze odrębne błędy techniczJI1e, np. pozy!cja 2919 - indeks 'Os'Obowy sugeruje podwójne aut·o,r.s'two; ito .samo dotyczy pozycji 77; natomua,st jeżeli chodzi 10 IndekJs geQlgiraficzno-etnogIiafi-ezny, to warto z;wródć U:wlagę, że np. Łerrikowie ,nie są '[,egionem -etIl1O'graficznym, a ,grupą etnicZil1ą, może zatem lepiej był'oby 'napi>sać Łemkows'zczy'ZiI1a (termin pr,zyjęty rw literatune), albo we wstępie 0'0 indek'su wyjla,śnić, że wprowadzono poidział niie tylko na .regiony gecygra.hc2Jno-etncygrafi·cz.ne,",!le wyodrębniono też nielctóre .g:ru.py (dotyczy to także ~alszubów, BOll'olwiJaików Tucholski,ch ,i Kl'ajniaków Złotol\Viskkh). Kończąc oma,wiŁa,nie BibLiogrofVi etnografii polsloiej za lata 1970 - 75 wypada podk'reślić. że bardzo waŻl!1ym wyodo3ll'zeniemjest sam fe;kjt jej u'kaza'nlia się. Jeżeli zes/pół łódzJki ,zdoła zrealizow.ać 'zapowiedziane ·również bibHografieza lata 1960 - 65 i 1005·- 70, t'o wówczas 'skul1:eczrue zó;s'tanie wypełniO'na luka, jaka powstała 'MI tym :z:akuesiew etnogra.fii pol'Skiej. Irena Kabat � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3bfdf2e1df3642f5f5a1aa0516b1555a.pdf cb533e96937f56b9ca5057bbf37e992b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1842 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1708 Title A name given to the resource Kronika / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.359-416 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v. KRONIKA Lud, t. 6u, 1982 TH~ADYCJA I WSPOŁCZ,ESNlOSC NAUKOWA KONFERENCJA W POPRADZIE W dinia'ch .od 15 - 1'7 w,rzesma 198.1r. odbyła 'się 'W Popl'adz.i'e na Slo.wacgi konfe!encja IlIa ,temait "Tradycja i współczesność" (T!radj.aia a suaasno's't), :z;organizawana przez Slovelllskou Narodopisnou Spolocnost' pri SAV (Słowackie towarz)"S1Jwo ludoznawcze przy ShJ<w,alckiej Akademii Nauk), przy współpracy Narodo.pisnej Spolecnosti ceskoslovenskej ph CSAV i Podtatranskeho muzeum v Poprade. Niemal z irlOlcznY!JTI ,wyprzedzeniem Slovanska Narodopisna Spo.loclnosf, w ramac,h wzajemnego porozumien,ia l(} Współpracy z P'I'L, 'skierowała do ZG PTL zaproszenie do udzi,ału w koruferencji .na'szego przedst.awiciela i wówcza:s n~ zebraniu Prezydium wybór padł na moją osobę, bo właśnie w przygotowaniu miałam stosowny na tę 'CJlkoJiC'ZllOŚć a·eferaJt. Dotyczył on mlianowicie T.radycji i wspólczesruości w ślq.skiej kulturze ludowej, co, jak ,się .potem okazało., <wzbudziło duż'e zaint,e:reso,wanie słuchaczy. Referat mój bowliem w swym 'sposobie ujęC'1a i poit.ral\wlWania tematu odbiegał znacznie 'od res:z;ty przedstaw,i-onych kwestii. Był .próbą synJtezy omawiającej tradycyjne wą:t;ki, jakie uległy zmianie, bądź prwt~''Wały w kulturze ludowej na Sląs:ku .po dzień dzisiejszy.. Natomiast referaty :i dy:s:ku:sy\ilTle głosy słowackich autorów b/iegły .raczej nurtem t I'.3'ktujący,mo .prCJIblemaJtycewy,branego zag.adlI1jenia lub zespo,lu ZJa.gadnień, jak II1Jp.hislt,oifiografii Spisza pod kątem Iludowe'j 'kul,tury 'liuch()wej (dr A. Sulitka), znalcz:enia ży,W\otności :przeja.wów ·tra.dy;cy:jnej ku.Jtury w ŚU'od!kowY'c-h Czechach (dr V. Jii'i'ko'V'ska), ,problemy 'twó.I"CW,śc.i żY'wego ·ośrodka na W!Sliws:ooodniasłowac'k.iej (prom. etno G. Kr,alikova), tr,adycyj:ne oj współczesll1e nlieszkanie na przedmieściach Bratysławy' (dr F. Kalesny) i formowanie repe.rtuaru ludowego 'gawęd'zi3l1",z,a(dr G. KilianoV'a), fo1k1-o.ry.styoc.ZJIle tradyocje we w:spółcz,eSII1ejkulturze za,granicZJlly.ch Słowaków (dr S. 8vehlak), morf.ologicZlTla anaUza zabobonnego wyrarumia na terena.ch słowa·ckLch (prom. etno M. Krupkova), znaczenie tma.dycyjnych ilnstrumerutów muzycznych we wSlpókzesnym muzycz.nym f.oJJklQf'ze (doc. dr L. Kunz), folklorysty'c:zne U'fOlc:zy.stości,pI1z:egllądyi fes.tiwa[le RumulTló,w we wschodniej Słowacji (dr M. Musinka), znaozenie tradycji w. formowaniu stylów rwspMczesnych w)'1rQbów użyt'kolwych {dr J. Paliokorva), .stosune'k współczesny,ch ludOlwych rzeźbiarzy do .trady,cyjnej 'ludowej rzeźby i W1spó!cz.esnych ikulturalno-.społeczmy.ch IpotJrzeb (do'c. dr Ś. Mruskovic), .ludowe tradY'Clje i współczesne teks.tyllne wzorniiCllwo 1(lprom. et'D:. K. Trebac'ova), ludowe oz;doby z Gemera (H. Sz:abov,a), '~połec.zna funkcja weselnego swata (dr p; Porpelk,a), prolbilem zmian dorocznych zwy'czajócw w miej'slkiiJm'ś'rodo'Wlisku (pram. etno L. NeufeLd), 'Przemia~ na Istruiktu'fY olb)'1caaju i obrzędu w południ'owo-czeskiej wsi (dr M. ŚOItol1ova), W!spółc-zesnystan badań kul:tury ,ludowej ,na Słowacji (dr J. Koma), niektóre a.spekty muz:ea1nej dO'kumentacji It;adycji i wspókzesności (dT 1. KlriS:bek), btadal!1l1a ludowej kultury w dobie sClcjaliZlIDui .ich formy do.kumenta;cji (ipr·o:m. etno M, Beda), ochrona i wykorzystanie obie:!dócw ludowej ar<:hit€lktury w Liptovie ~rOlID. �360 Kronika etno L. Kutnilk), znaczenie filmowej tec.hniki w badalniach w:spółczesnych etniC'Zny'ch procesów (dr V. Sv.oibodo,va), działalność ULU (organIzacji fes,tliwalolwej) w Stl'aznicy ja'ko przyczyne'k do &tudió'w nad W:S1półcZJeisną kulturą ludową (pJ·om. etno J. Soucek), olraz tr.ady!cja i wspMc:zesność w rejonie Wysokich Tatr w obliczu wcza'Solwego i twrystyczmego Iruchu (dr ,J. 01eU'nik). Char,a,MerogóllJny, teoretyczny, miały w 'zasadzie tylko diwa 11efe.raly, wygłoszone na początku, w p1ier,w:szylmdniu 'Obrad. Były to przede wszystkim: ws,tępny referat doc. dr E. Horva1thovej - Funkcja tradycji w warunkach socjalistycznego społeczeństwa,oraz A. P,ra'lldy Zm.iany myślenia i stanowisko człowieka na słowackiej wsi. W grupie wlstępny'ch, teoretyczmych ,rozważań lwymienić "trzeba ,także wypowiedź o d1Jamkterze przyczynku do problematykli tr.adycji węfiierskiego de'1e:gata, prro. dr Zo1ta'na UjrV'a'ry'ego. Poza tym wyróżniał się je"zcze referat doc. dr B. Benesa - Pojęcie funkcji i funkcjonalności folkloru u BogatyrieWa i obecny stan badań w tym zakresie, wygłoszony dla upamiętnienia 10 rocznicy śmier:ci P. Bog,atYiriewa. Ogólnie należy stwIerdzić, że ilość referaló,w .i wypowliedzi uwzględnionych w programie była bardzo duża - w sumie 3'9, z 'c,zego 1'1 'nie wygłoszono. Tym niemniej wszystkie ZJaprezentowane wypełniły cza's bez reszty, lecrz nie męczyły słu·chaczy ,SiWądługo'śdią, ZJa,wiŁoś'Cią sfonmulJolWlań,czy drobialZJgo,wośdą szczegółów. Dla 'każdego bowiem ,refer,atu przeznacwno ffialksymalnile 20 minut, a dla głosu w dyskusji 10 minut, co skrupulatlnie przestrz.egarro. Program pr:zewIdy'wał po'naldto wielC"zórtowarzY'ski przy IW1spólnejkolacji oraz ,,"wiedzenie ek's,po:zycji w Podtat.rzań'sk1im muzeum w Spisski.ej Soboitie. MiU'<~eum to, zajmujące zabytkową ;mieszC:ZJańskąkamienicę, ,z dużym dziedziń1cem, preZJentuje częściowo przeszłość histolryczną okolicy, wyrloby miejs'c'o,wych rzemieślników, wyroby z dr.e1wna, tkaniny li stroje, współczeS1ną rzeźbę oraz wa1żn:iej's,ZJe wydal'zenia ostatni,ch .lat. K:a,żdy z uczestmilków korrr.ferenlcji, oprócz progr:amu i zestawu :różny'ch publikacji, otrzymał także Slpis uc:zestnikó'w, :którYich 'MI ,sumie było ,139, Dziękli. temu 'można byŁo ZJomi'ent-orwać !się w skŁadzie osobowym OIraz w insty:tuoja'ch [],aukowo-ba:da'wiczycih, muzeailJny'ch i innych, j.akie .reprezenltowailli. Organiza:tor.zy dołożyli w'szellkkh st,arań, 'aby jlak najl'epiej wypadła zarówno sesja naukowa, jak i siam pobyt przYlbyłych gości. Wszyscy zak:waterowa'ni zl)siali w hoteJu "Gerlach" z pię:klnym Wlidokiem na Tatry, a obrady :odby,waly się 'iWsali kOln.ferencyjnej kilubu fabryki wa,gonów (Vagonka) w POIP:r:adzie. Barbara Bazielich RODZINA POLSKA I JUGOSŁOWIAŃSKA W SWIETLE BADAN ETNOLOG ICZNYCH MIĘDZYNARODOWE SYMPOZJUM W POZNANIU Z inicj,atywy :kier orwnkbwa Katedry Etnografii Uniw·ersytetu im. Adama Mickiewkz'a w Poznaniu zorganiZJowane zostało w dniach 21 - 23 wr,ześni'a 198,1 roku jugosłowiańsko-polskie sympozjum na temat badań nad rodziną. Stronę jugosłowiań'Ską reprezentowało 8 nauk'owców z Bellgra:du, pracowników Kaltedry EtmoIogii Uniwel1sytetu o.raz Instytutu Etno'logii Serbskiej Akademii Nauk. Z Katedry Etnogr:afii UnJiwersytetu PO'ZJnańslkie~o z referatami wystąpiło lTównież 8 osób. Celem ,tego S'potk'anla była wYlmiana doświadczeń w badania'ch nad ['0- �Kronika 361 dzlną, porównanie sto.sowa·ny.ch metod i 'techni'k ibarda'W{~zych.oraz przedyskutowanie ewentual,nej dalszej wspóhpracy w tym zakresie. Uczestników sympozjum powitał prof. dr J. Burszta, a otwa'rcia obrad dokonał Prodziekan Wydz,iału Historycznego UAM doc. dr hab. W. P'a'jąko·wski. Następnie pr.zemówienie :powitalne wygłosił prof. dr P. V'laho-vić, a sprawy programowe i organizacyjne omówłił prof. dr hab. Z. Jasiew~cz. P,rzewodniczącyml czterec.h częśd 5ympo-zjum bY'li kolejno: pmf. dr .T. Burszta, prof. dr \P. Vlahović, doc. dr ,hab. Z, Sta!Szl"zak ora,z doc. drr N. Paovković. Tematy red'eraltów zgrUlpowano 'w tJ.'zoch zespola·ch: I - Omówienie badal'! w Po;lsce; II - Charalkterysty'ka spoleczna i ·kuI.tu.rowa .rodzin; III - Z metodoIO'giiibadań rnadrodziną. Referat wpro'wadzający. wygłosił prod'. dr hab. Z. Jas'iewircz, a poświęcO'ny on był Polskim etnologicznym badaniom nad rodziną po roku 1945. Wystąpienie 0'1niej;sze wy'C.zel'lpal0j.edJnO'cześnlieI grupę red'enatów. Natomiast w .zespole II maina było wyodrębnić blka g.rup t ematyc'znych. l tak referat prof. dr P. V'lahovi6a Organizacja rodziny i żyda rodzinnego we współczesnej Serbii wydawał się być niejak-o :pl'zewodntim dla póżniej.s'Zych wystąpień nauk'o'Mców serbskich. Najw.iększe ,roinicr'esQwa.nie wzbuidziła obrzędowość rodzinna, której poświęcono aż t'rzy referaty. Były to: Obrzędowość rodzinna jako Wy'raz przemian obyczajowości wiejskiej doc. d'r hab. Z, Staszczaik; Transformacja obrzędowości rodzinnej w warunkach współczesnych m,gu Z. Divać oraz Obrzędy (rytuały) rodzinne związane 2 menst'ruacją, weselem i pierwszym porodem mgr M. Mallesev·ić. O s-zczególowym za,gadnie'll'iu z zak.T·esu życia społec.znego ,rordz1ny mówił też mgr D. Drlj,aea p.t. Starszeństwo (seniorat) mał±onki w rodzinie wiejskiej migrantów sezonowych w ostatnich stu latach. O życiu duchowyrrnrordt1ny t.ra.k,to.wały zaś dwa kolejne wY5tą,pienia: dr hab. B. Dinette - Kultura muzyczna rodzin wiejskich w Polsce oraz dr B. Walendowsildej Prze-obrażenia religijności rodzin 10 środowisku wiejskim. Sfera mate.dalna życ'ia rodzinnego zna'lazŁa odidż'więlk w [f,efe.racie dr A. Brencza - Rodzina woiejs,ka a środowisko mieszkalne". Grupę III relferatów prof. dr J. BUl'SZJtamówliąc o WieloaspekDw,a na'stęlPne orpr.acow.ania zwrróciły urwagę Ina dzieje me1odolrogiczny'ch podejść do badań nard zaidr.u,gą oraz na stan w.slpólczesny ty,chże. I tak dOlc. dr N. Pavković podsumował Teoretyczno-metodologiczne podejśaie do badań nad jugosłowiańską zadrugą z XIX i I połowy XX wż,eku, a dr 1. KovaceVlić 'skierował uwagę na Pod,ejście metodologiczne w lWwych badaniach nad zadrugą. Mgr M. Buchowski U'siłOlwlałnań.·OI1Tl!i.a5it prześledzić Systemy warto'ści w rodzinie podej,mują'c próbę OIkreślenia problematyki i założeń teo,l'etycznych. Zagadnienia metadycZJne badań nad rod~iną zna1arzły wyraz w wystąpieniu mgr D. Br,atić na :temat Znaczenia stn~ktu.ry wieku w rodzinie w badaniach kult'ury duchowej. PO'nadt.o w zespo'le III zostały wYlglosz.one jeszcze dwa Ir'eferaty: Problem etnolog'icznych badań mdziny w świetle współczesnych migracji ludności dr M. Ra-dovaJno,v;ićoraz Z badań nad przekazem kulturowym w rodzinie - mgr J. BednaT.skiego. . Po wYJsłuchraniu w/w 16 referaJtów miała miejsce dyls'ku,sja, w 'której wzięli udział pra,wie w.s,zys'cy .urcze.stnicysy;mpo;zjum. Polem1kta ow,a - dotY'czyła czterec,h zakresów: l) teore!ty'c-znego, grdzie zastanaw.iano się m. in. nard pDobl-em-em wie1oaspekitowości badań nad rodziną oraz .osiągnięci.ami w tychże badan.ia,ch, nad możliwo.ścią zasto'sow,ania ,modeli ewolU'cjonistYJczny.c,h w tego typu badaniach ora,z nadnowszYmIi podejściami mett'o'dol0,gkznymi w ba:dalnilalch nad zadrugą; 2) mertodyczneJgo, gdzie poruiszono prdb1em doboru prólby ko'nlt.rolnej do badań, towości etnograficznych zapoczątkował badań nad rodziną. �362 Kronika spos,obu anaJizowal1ia danych st.atysltycznych i możliwości dotalfcia do odpowiednkh źródeł w sytua,cji badań nad tematami 1n~ymnymi raz ważno'ściróżnlic wiekowych w 'Zagadnieniaich zwiąaanych z przemianami; 3) IsZ'czegóło'wego, w którym dy,Sikutanci na'wiązywlali do z.agadnJień jednostkowy'clh pOlTuiSzonychw refex,atach; mówiono m. ,rn. 'o na'stę.pującYlch kwesirac,h z zakresu żyda społec,znego i umysł'owego rodziny: święcie patrona r,odz1ny "słavie", zwy,caaju publicznego ujawniania pierws,zej menstrua,cj,i, wielodzietności na wsi, prak,tyka,ch związanych z pożyciem se'k,sualnym i wspó,lnym zamieszkiwlaniem bez ślubu, świ<lJtopo,g:lądzie religijnym a życiu seksu,allnym, o r'el'acja1ch pomiędzy zadrugą ,krewniac,zą, niekirew,niJaczą ,a rod:ll1ną 'rrJld)"widu,alną orąz o źródłach ksZtałtowania 'się ,tra,dy'cyjnej kultury muzycz:nej; zjawiska przeobraźeń związanych z życiem rodz1nnym przedyskutowano na przykładzie poniższych zagadnień; przekaz tradycyjny a współczesny, pogląd młodych a kierunek przemian, zależności pomiędzy rodzinami mies;z,kającymi na wsi i w mieście, rur.alliza-cja miJa,st, pro'ces il1ldywidua,lizacji ["odzin w Serbii, rodziny "gastarbeiterów" oraz zjawisko posiadania, ale nie używania. Ostatnim, czwartym zakresem dyskusji było omówienie dalszej współpracy. Po'stanowiono, że matertiały prz,edstawi'one na sesji zo,,,taną opubHkowane w Belgraidzie w języku serbo-chor'wa0kim, ,a ,termiJn następneg'o spotkalnia wyznaczono na Jesień 1'982 roiku w JUlgo'słaJwii.,gd2lie tematem przewodnim będzie Kultu.ra tradycyjna w życiu. współczesnych W trzecim kop ols'ce. rodzin wiejskich. dniu (trwania Isy,mpozjum 'odbyła się 'W)"ciecz.ka naukowa Irena po WielKabat STOSUNKI MIESZKANIOWE PROLET'ARIATU PRZ£JMYSLOWEGO W OKRESIE KAPITAL.IZMU KONFERENCJ A W BERLINIE 1911.1 Utworzony w latach 60-tych przy Zen"tral1nsHtut flir Ges1chkhte Akademie der Wissens0haJften der DDR zespół prowadzą1cy bada,n'iJa nad budownictwem i osadn1ctiwem (AHS) zo,ng,aniz.ował wczeI'WCU 1981 r. w Ber'linie konferencję na temat stos.unków mies'zkaniowY1ch proloetariaitu .przemysłOlwego w okresie kapitalizmu.W konrferencjli UicZje:s,tnkzyliniemieccy ertmogmfowie, hi'storyoey ,i ar,chitekci olraz z.a,prO'szenigoście: N. Poliscuk (M'Osikiwa),J. Vlai'.eka, A. Ba.Iaso\"a, A. Plesingel10va (Praga), P. Filerp (Budapeszt), B. Kopczyńska-Jaworska, E. Karpińska (Łódź) J>rogram konierencjiOlbejmOlw;ał dwa bloki 1ematy'C.zne, z których ,każdy .związany był 'Z postawiJonym w tytule problemem. Tematyka wygłoszony'ch pierwszego dnia referatów 'spełnJiała niejako rolę prologu konferencji i dotyoezyła Syltu,a,cji mieszkani'o'wej pro letlar1a.tu wieLkomiejski'ego 2 pał. XIX w. i przełomu XIX i XX W. W red'era'CoiewpI'owad2lają,cym H. J. RahIs ~Ber;Jin) przeidsilawił badania ABS nad kUllturalnym d7Jiedz1ctwem w budow,nic.twie i sytualcji mies'zkaniowej kilas .i 'wa,I's.tw pra'cującycth. Dwó'ch naJstępnych mówców omówiło problemy waru;n,kó,w mieszkaniowych robotniJków ro:syjiskkh w latac,h 1870- WOO (N. PoUscuk - Mos!k:wa) oraz robo1mtków ni,emi'ecikil0hw II .poł. XIX w. (iH. Rohls - Berlin). Na 'zakończenie E. Karalsek (BerlliiJD)przedstawiła zebranym problemy i trudności z.wiązane z urządzeniem wY1stawy w berlińskim Muzeum E,tnog'ratiicznym "Pro-' letariat wielkomiejski - sposób życia klasy" {Groj3stadtproletariat Zur Lebens1 �363 Kronika einer Klasse), którą mieliśmy okazję obejrzeć. ZorganiZJowana w Illiewielkiej sa'li eks pozY'Cia, dotycząca I'at 1900 - 1914, w sposób baJPdzo plastyczny i rzeczowy u'kazała warun'ld bytowe oraz t'reści i fopmy żyda Olby1czajowego prd1eta rj,a,tu. W ciągu n.a'stępny,ch dwóch dni ,przedstawiono 16 ba'I1dziej SoZiczegóIowYlCh refera,tów. Ponadto zagrallliczni go'śaie .ZIapoznallizebrany;ch z prowadzonymi w swych macierzystych ośrodkach ba·daniami ku!ltury Ś<rodowi.$lka robO'tn,i>czego. Refero.ty przedst<llw.i'onQ w mrstępują'c'ej kolejJnośC'i: Domy czynszowe dla wielkdego proletariatu manufakturowego w XVII/XVIII w. ,eW. Vo1k' BeIilin); Malo znane źródla do stosunków mieszkaniowych berlińskiego proletariatu okolo 1840 r. (K. Wernicke - BerQi:n); Mieszkania na przedmieściach na przY'ktadzie Drezna (S. Kube - Drezno); Formy budownictwa patronalnego przedstawione na przykładzie byłej Saliny w Schonebeck nad Elbq (S. Bock Schwerin); Przyczynek do stosunków mieszkaniowych berlińskiego proletariatu w latach 70-tych XIX w. (W. Schroder Lip;;k); Wczesne domy czynszowe z pet01t1L w Berlinie .fA. Niemeyer - BerIiJn); Przyczynek do stosunków mie·szkaniowyr.h górników 'pomtędzy 1850 - 1900 (M. Ebruy Lutheflstadt Eisleben); Mieszkania robotnicze i ich wyposażenie w Łodzi w latach 1870 - 1939 (E. K>arpińska Łódź); Wykształc.emie się specyficznie proletariackich dzi·elnic mieszkaniowych i istniejqcych w nich domach czynszowych (H. J. Naumallln - Halle); Sposób życa i kultura mieszkamowa czeskich i niemieckich robotnlików w pólnocno-morawsk.im obszarze węgla bmnatnego w II poł. XIX w. i na poczqtku XX w. (J .. Vai'elka - Proga); Warunki mieszkaniowe i kultura przemysłowego prol·etariatu epoki kapitar/..izmu 1848 - 1949 (P. F,i1ep Budapeszt); Wyobrażenia klasy robotniczej o budownictwie mieszkaniowym (J. Schulz - Bedin); Niektóre problemy fabrycznego budownictwa mieszkaniowego w dawnym Chemitz (K. Ludwig l(iaJrl-M>aiI"x-Stadt); Przyczynek do TTOZWOjUproletariack.ich stosunków mieszloo.niowych w Ma'Qd,eburgu (B. Mai - Magde'bwrg); Meble robotnicze wg robotniczych projektów do 1930 r. (K. Jungh<lJnns - BerHn); Cele i efekty faszystowskiej poliJtyki mieszkaniowej na przykładzie Berlina I(K. S.che~1 - BerliJIl). Jak z ·s<lJmy'c:.h tytułów ,refer.atÓ:w wynika, główny na'Cislk poIożono ll1Ia.opisy os.i'ed1i robotnilczy.ch. Tylko nieliczni ri to w bardzo wąslkim zakresie poidejmowali pf1oblem.atYlkę wypo'sa'żenia i urządzeni,a wnętrza mieszkalne:go. Wydaje 'się, że szerzej Zlaga'dnienia te będą ulwZJględnJicmew proje'k,to'wanej na W83 r. pr·zez ten sam zespół konfer,encji .poświęconej s!m.ns·enoMli budowniotwa roibotnk~ego. Niemniej uderza ba:r·dzo szeToki mzmach .pww<:vdzonych przez niemie'okk:h 'kolegów pra'c, zwła'szc~ dokum·entacyjny.ch. W·szystk!ie ,refer<lity były bo.gato iluslrowane pTzeźrO'czami. Pożytecznym uzupelnieni'em koDlferencji była ·wydec.zJka po ,s.tarycih, roibotniCZYIchd'zielnicach Berlina onaz wyświetlenie fillmu z la,t GO-tych pokazującego nędzę bytoiWlaJniar,()Ibo.tnlikóww okJresie kryzysu.. Berlińska kcmferencja nie tylko umożliwiła' referowanie szeregu zagadnień związamy!ch z budownictwem i 'mieszJk.alnic1iwem prol1eiaria'tu wieI'komJiejskiego, ale pozwoliła je równi,eż przedyskutować w gronie osób, które mogły .przedsilaw,ić swód punkt w,idzenia, uwagi i wmioski. Biorący udział w konferencji przoos1Jawiciele kilku dyscyplin humanistycznych zapoZJlllali się wzajemnie z_zalkresem prowadzonych badań i pewnymi :z.ał'ożeniami metO'dy'cznymi na gruncie poszlczególll1ych dyscypIiJn. .Na za'koń,czen.ie należy pod'kreślić serdeczne przyjęcie ulczestmiikó.w konferencjJi przez gos<podlaTzy. Or;gani7Jai'o:rzy ZJapowiedzieli wydajnie pełnych materiałów z tei 'konferen1cj,i w mobnym wydawnio't.wie. weise Grażyna Ewa Karpińska �364 Kronika 30-LECIE INSTYTUTU llnslyltut .Serbołużyck.i Bud.yśinje, In.stitut jii.r SERBOŁUZYCKIEGO (1951'- 1001) Ak,ademii sorbische Nauk W BUDZISZYNIE NRD (ln~titut Volksjor'schung in za serbski Bautzen AW ludospyt w DDR) utworzo- ny zv'stał w maju 19'51 r. e jego zadania'c,h i dorobku w ciągu mi.ni·onych 30 lat informude niewiel'k.a, lt~reścioW1aks,iążec7Jka, wyda'na wiosną 19801 r. l II!lJ5itytutten stał 'Slię spad/kab'ieI1cą sel,bołuż)"ckie,go stowarzyszenia nauko1wego Maćica Serbska, założonego w 1847 r. a .zniesionego przez hi'Vlero,wców w l!937 r. i kontynu,ata:rem jego dzial,a,lności w now)"ch wa rUinkaJCJ1.,jakie z:ais'tniały w NRD. P:r'a'ce rJJa·dodrodzeniem d:zi,aŁa;1r1.Olś'Ci naukowej po wojnie zaczęto już Wli!osną 1'94ti 1". W ramach s.eI1boŁuży:okiej a rg,a;niza'cji s;poleczno-kultura..Inej Domowina; w mane'll 1950 !". o~'ganizacj:a ta podjęła u·chwałę o pOlrrzebie utworzenia samodz.•ielnelgo, serbołuży'c!diego instytUltu naukowego w Budz~szynie. Zało'żony rak później insty/tut zost,ał podporr-ządko,wany począt'kowo mini's.te:rstwu .oświ.aty rządu krajo,wego Sat:ffion.ii, a w 1952 r. (pozmiesieniu rządów krajowych) bezpo~redni6 Akademii Nauk NRD w B enl'tnlie. Sie!dzibąins'tytutu je'st niemal od IPO<czątk.ubudynek przy ul. Ernesta ThiiImanna 6. Dyrektor.em ,iootyltutu został dr Baw o'! N owobny (później mianowany prOlfes,orem), a po jego przejściu na .emeryturę stanął na azele iUllstytutu w 11977r. prod'. ·drMartin Kas.per. Nieliczny pOlCząko,wo zes.pół pracowników naukowych (9 w 1954 r.) powiększył się stopniowo do stanu dwudziestu kiLku osób. Dodać należy, że drugą plalcówką bada.wczą a zarazem dydaktyczną, poświęconą 's.a:raibilSltyce,jes.t Il1.~tytut Se:rIbołu'ży,cki Unilwe:nsytetu w Lipsku, gdzie dzialali m. in. dwaj znani uczeni serbołuży'CCy, pr'af. eta Wić,az i prod'. Pawoł Nedo. Iinstytut ibu,dii'sz:yński dzieli się :na tkil,ka mnie}Slzy·ch jednostek or,g,aniza,cyjll)"cłi: zalkład ję.zYkoznaW!stwa, z. hl~slorii, z. etnografii, z. hist,or,ii litel1atury, zespół .stalty's.tyc7Jno-idemo;graflic:zmy,a:r,chiwum serbołużY'cie oraz ceJ1jtra1ną bibl.iotekę ser.bołUiżyoką z pI"alCQ.wniąbibiliOigrafl.czną. Każda z tych jednostek ma nieliczną k.adrę naukową ~<Qd4 do 6o'Sób w zakliadach, 4 w bi,bilJioteee), lecz n.ieIWątpliwie dobrej jakości, dziś przeważnie ze st'opniami doktorów lu:b dOIktorów habiLitowany,ch (wzgl:. doldorów nauk). Już W pieJ'lWlszy,c:h lata'ch swej dzi,ałal.nośei mógł .insty:tutodndt'ować wartośoiowe osiągJnięC'ia. W 1'952 T. zaczął IS'ięu'kazY'Wlaćr,oczni'k 'instytutu, Letopis, wydawany potem w 3 seriach: A (język i .lit.eratura), B (historia) i C (etnografia) - razem 75 tomów w 1980 r. Od 1954 r. zaczęły się ukazywać kolejne 'tomy monografii i studliów w serii wydawniJczej in~tytutu - J'<lzem 55 do 1980 r. W Lalach 1,974- 1979 wyidlaIlo 4-tomową .hiJs.1;<QlTję S-eI'bolużycza·n" oddZiielnie .po ser:bołu.żY'c:ku i po niemiecku. Cel1.1r:alna Biblioteka Ser:bołuży;cka obejmuje dzić pOl1lad 60 tY'sięcy tomów i prolw<ł!dzliwymianę wy.daWUlictw z bl:isko 200 instytucjami nau'kowymi, w NRD (17), w pańlstlwalCh socjalistyczYJ.ych (146, z tego 62 w PoJs,ce) i kapitalistycznych (31). W W5'1 T. było w niej ok .. 3000 tomólw ocalonych ze :zJli'k,widowanej w ltfł37 r. Serbskiej bibHot,eki (lk.zącej wówczas li!l{)00tomÓ\w) i kiJllka tysięcy tomów pozys.k!any,ch z prywatnych bibli.otek iserbołuży,ckich (w tym 500 polskich). Bibliotek.a t,a pełmi dziś fUil1IDcję'serbołużyckiej bibliotekli na,rodowej, choć z jej zbiorów ko'rzystają .głównie pr,aicownicy inslytutu. Instytut współpracuje z niektórym~ insl1:y/tutanni naulkowymfi .i naulkowcami zagrani·cą, iZwłasZlcza w Czechosł<Jl 30 Jahre Institut filr nistwo ,Domowil1la, Budysm sOT.bisehe Volksjorschung, VEB Domowina-Verlag, 1951- 1981, Ludowe nakładBaut2en 1981, ss. 87. �Kronika 365 wacji, Zw. RJadziec'kim i w P.ol's'ce; PQPuJaryzował też niektóre osiągnięciJanauki po~'sJtiiej w baJda'l1'ia'ch nad zachodnią Slowliań's:vczyzmą, m. n. ,publikują'c książkę W. Hensla o począ't.kach miast u S łow,iaru. Interesującoprzeds,tawia się dziaŁaJność ins.ty,tutu w zakife'sie etnogra'fi,i. P'racow:nicy i WSpółpI'a'c,ownicy instytulu (P. NOOo, P. Nowotny, B. N.aW1k.a)t WQifzy'Li na .po·czą<tku I,at 50-tych program serboluży'ckiej etno.g.raJii, postuJując 2'irLalcweposzerzenie go w stosunku do dawnego zakresu badań, który ob ej.mow'ał głównLe folklor 2. Rozpoczęto w związku z tym -systematyczne badania nad serbołużyckimi strojami audowymi, a także nad m"chite:(turą oraz na:rzędziami w t'radycyjnym gos.pod<lJrstw,ie wolnym. W 19-54 r. powalana została komi:sja do badania strojów ludowych i już w tym samym roku ukazał się pierwszy tom z serii atlasu serbolużyckich sl1;'rojów lu do-wy;ch. D.alsze 3 tomy tego atlaiSu wydano do 1964 T., a późntiej w 1ata'ch 1:976- 79 uk0'zalo się da,l'szych 5 rÓŻin)"ch zeszytówatJa,su oraz szcreg a,rlykułów na temat str,ojów serbolużyckoich. S ł,abiej rozwijały się badania nad al'chitelktwrą ludową i zagadnieniami go.spoda'rstwa ohłops.kiego, z po,wodze~ nicm natomiars.t kon.tynuo.wano hadar.lia nad folklorem, rOZJwijano stu:d~a nad nieKtóryrr.J dziedz.ilnami sztuki ludo,wej oraz folklo'rem muzycznym, gdzie trzeba ·odnotować pracc .J. RaUJppa (zar<1zem utalentDwanego kompDz)"tora muzyki poważnej). W'cześn.ie, bo już o'koŁo 1954 I'. TO'Zpoczęto ba'dan.ia nad wspókzesnymi przem~a:1.alTl)iżycia 'W'3i górnołuży-ekkh i proiblemami społeczno-etni.cznym·. Po 'Mie].oletni'ch badaniach S. Musk\:;;a podjęto z koń<:em lat 60-ch .no,we. koonpl,ek:so,we bad:\:nia w gminie Gross Partwitz, gdzie miało się w'króke rozwinąć ,wydalbycie wt:gla bru,natnego (r}odo·bnlie jak u .nas koło Bekhato,wa).. Brało w nich udział, w różnym zakresie, kiJ~kunast'U badaczy, a ,wynikiem by}Ja nie tytko zbi.oro,wa monografia tej gmi.ny, wydalna w 1!}76r., lecz ta:kże szereg artykułów i studaó'w, w tym l1a ,temat hiSoto1ryczny'ch i W'spókzes·nych zmian w ży<:~u i kulturz·e Serbów Łużyckich 3. Bada,nia te dostarczyły także materiałów dla opra-eowania etnografii Serbolużyczan, Iktóre ro'a Iwejść w skŁad zbiorowej, międzynarodowej sy;ntezy etnografii ludów sło'W;j,al·lski·ch.·Ma ono być także wSltępną fazą dla opracowania poor~c:wika elinog:llailii Serbołużycza,n. Od 19'7:1 I'. cent'ralny problem ba,da:wczy zakładu etnografii too "Scrbolużycz.a'ni·e 'W epo'ce soc:jalizmu", lecz na .tle ich przeszłości. Należałoby tu wymienić ró'w'Diież bardzo istotne dla pDznania kultury Serboluży'czan badania językoznawcze ri dialektollogiczne, pr'lwadzo-ne przez zakład językozna'w:3,t,wa (;z~ściowo we w.spółpr,a,cy z zakładE-"TIletr.o~ra,fii. Do 1930 1'. wydano 8 tomó,w ailila.su języka serbolu.ży,ckiego i 'ki:]!ka .zeszytów ilekstów dialektologiczmych, nie liczą'c i,nnych publikacjii. Kont.ak,ty polskich ebnografów z etnogr'a:fami serbqłużylCl!dmi są raczej dorywcze. a utnymall1iie bli-ski'ch kont,alktów Instytutu Sej'lbołużyc'kiego z nau'ką polską dbał ,Slku,tecznrie prof. Nowotny, który S'ludiował na po,czątku Lat 30-ch w Poznaniu i dobrze pOZJnał język polski. Szc'zególnie bli.gka ws,pólpra'ca z'ost.ała .nawiązana z Uiniwersytetem Wrocławskim na odcinku histori:i. kontynuo'wana rówKolejnymJi kierowni'kami zakładu et no'gra f1.i i byli: dr B. Nawka, dr J. R.au.pp, dr S. Musiat, prof. dr P. Nowot.ny i dr hab. F. Fiinsteor (jest kiefoownikiem od 19'17 r.). s Puhlikacje i:nsty'tutu ul{lazYJwałysię w piwws.zY'ch lata,ch przeważnlie pc serbołużycku, ,póź'niej jednaik głó'Wlnie :po niemiecku ze względu na potTZebę wyjścia z tyuni publiika'C'j:ami paza stosun.kowo ,wąski krąg czy t e!l ruików :zmających język serboŁużycki, a zwłaszcza górno-serboło.źyclki. Od 1964 r. ukazuje się po serbołużycku bib1j.ogra.fii,a za kolejne pięciolec1a oraz n\ieliczne ksiąi;ki i artyk~ły. �366 Kronika nież za dyreklcjii prof. K~sper:J, W 1·970 r. prof. Nowob1Y otrzY'mał godność doktora honoris causa UniwEtI1sytetu WrOlc!a'wskieogo'.Mało szans miało na,wiąZJalI1liepodobnej współpracy oWza'krelsie etnografii m.in. ze wzg!lędu na brak o,dpo.wiedniego zali:ntere<solWan~az obu sholn. B~iższe kontakty z etnograj'ami serbołużyckimi utrzymywał o,środek pO'zmań'ski, m.in. zapra.szając ma wykłady prof. Nedo. Stałe kont,ak,ty z i'l'lIsty.tuiem utrzymuje R,eldakcja Dzieł wszystk,ich O. Ko,~berga w Poznaniu.' Biblioteka PTL we Wrocławiu otrzymuje dość regularnie wydawnictwa budz.liszyń'skich etno,grafów. Wrodalwska katedra et,nograilii zorganizowała dwie wyciecz/ki studentów i pmcown~ków na Łużyce, dzięki któ.rym zetknięto się bezpośrednio z ludnością serbołużycką oraz z budziszyńskim instytutem i pracownikami zakładu e'inogr,afii. Wyniki badań budz~szyń'skich etnografów zasługują na za!interesQlwanie, gdyż' uwzględnliają one sku~ki kontaktów kuliturowych z Niemcami dla przeobrażeń kultury serbołużyckiej ,i mogą mieć ważne zmaczenie dla bardziej ogólnych zagadnień konta'któw, wymiany i a<dapt,a'cji kulturOlwej na pograniczu .n~emiecko-słolWliańskim. Na dalsze 3D-lecie chciałoby się ży,czyć zalS!użonemu lus,tytu.towi za serbski lud ospy t w iJ3udzi:szynie dallszej, pomyślnej pra'cy dla dobra nauki serbołużyckiej, nam samym zaś nieco bliższy,ch 'kontaktów z nimi i współdziałania, Edward Pietr~lszek KONFFERENCJE, ZJcĄZDY I INNE SPOTKANIA UWZGLĘDNIA.JĄCE . PROBLEMATYKĘ ETNOGRAFICZNĄ W 19,80ROKU. Kan fer en cj a pt. "Etnogl'aficzna dokumentacja i archiwum naukowe w muzeum - organizacja i udostępnianie" (Toruń, 14 - 15 III). Organizatorzy: Zarząd Muzeów i Ochrony -Zabytków, Mimisterstwo Kultury i Sztuki w Warszawie, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Referaty: A. Błachows:ki, Stan obecny etnograficznych archiwów naukowych w muzeach polskich; B. Kopczyńska-Jaworska, Organizacja i opracowanie etnograficznych materiałów a.rchiwalnych ze szczególnym uwzględnieniem P. SUI,er, Etnograficzne archiwum nauk,owe /() Walaśskim Muzeum L: PfirQdi.i w Rożnowie; G. Skalski, Systemy dokumentaci w Musee National des Arts et Traditions Populaires w Paryżu; M. Par1Dowska, Archiwum naukowe w Państwowym Muzeum Et7wgraficznym w Warszawie; H. Muzalcwskl, Archiwum naukowe Muzeum Etnograficznego w Toruniu; W. Daszykowsika, Organizacja i zasób a.rchiwum Działu Etnograficznego Muzeum Okręgowego w Rzeszowie; G. SkalskJi. Problemy etnograficznej dokumentacji muzealnej. Postulaty i propozycje; M. Znamierowska-Pri.ifferOlwa, Uwagi dotyczące identyjikdcj,i źródeł etnograficznych oraz wartości różnych form ich dokumenta.cji; A. Rataj, Dokumentacja Thaukowa mumuzeów; z.ea[.iów etnograficznych na przykładzie Muzeum Etnog.raficznego w Krakowie; J. Swięch, Karta katalogu - podstawowy element naukowy dokumentacji muzealnej; R. Tubaja, EtThograficzna dokumentacja muzealna obiektów nieruchomych w terenie; A. GĆlLski, Inwentaryzacja zabytków przeznaczonych do muzeów na wolnym powietrzu; K. Tub'aj'a, Dokumentacja zbiorów z zakresu folkloru muzycznego w świetle wymogów muzealThictwa etnograf,icznego. Uczestnicy zwiedziE wys,tlawę "XX lat Muzeum EtnogDa.fic,znego w Torunia". S e G j a ITa u k o wa pt. "Kultura Sądecczy?my. Sądecczy?ma w ku1tU'l'zo: ludowej" (Nowy Są'cz,2J8 - Z9 III), Organizatorzy: Wyższa Szkoła Pe<dagogi\:zJLaim. �367 Kronika Komis,ji Eduk.a,c}i N:ar.od0lWej w Kralkowie, Urząd Wojewódzki w Nowym Sączu. Referaty (dotyczące pmblematy'ki etnogmfic:zJnej): A. KO'w,aLska-LeWli,coka,Pasterstwo górskie Beskidu Sądeckiego, tradycja i współczesność; K. Kwaśniewicz, Tradycja i współczesność w zachowaniach kuLturowych mie6zkańców Sądecczyzny. Spotkanie z folk10rem Kraju Rad (Wrocła.w, 230 IV). Of~nizatorzy: WojewódZlka i Miejsk'a Bibliotek.a -Publi.czna .im. Tadeu:sz·a Mikulsr,{iego we Wwcławiu. Red'eraty: A. Barszczewski, Folklor białoruski i jego problematyka społeczna; H. Romal1;ska, Pogranicze polsko-ukraińsko-białoruskie w kulturze ludowej. P'rzeźrocza z ,komentarzem; Z. Zieliński, Folklor Republik Radzieckich basenu Morza Czarnego. S e.s j·a ph "Perspek:tywy, badań śląsko'Zn.awczyoch w zakresie' łitera:tury, języka i folkloru" (Opole, 13 - 14 V). Organizatorzy: IJnstytut F1iJlolo.giiPolskiej WSP im. Pows1:ańców Śląskrich w Opalu, Instytut Śląs,ki w Opolu, Opo,łskie Towarzystwo KultuT3'lno-OŚiwiatowe. Referaty (dotyczące problematy.ki fol'kloru): D. SimOll1ides, J. Pośpiech, Stan badań i postulaty badawcze w zakresie folkloru śląskiego; E. Dąbrowska, Stan badań nad śląskim dramatem obrzędowym; P. Świerc, Stan badań nad ślqskq pieśniq ludową; T. Hendzel, Stan badań nad samorodnq Literaturq ludowq; J. Nijako'wska, Badania nad folklorem środowiskowym na Slqsku; T. Smolińska, Stan badań nad gawędziarstwem ludowym na Sląsku. S e m i n a r i u ill pt. "Miejs,ce kulitury ludolwej w kul'lurze poLsbej" Cz. L ProblE'my ogólnoteoretyrczne i stnateg'ili polityki kulturalnej (Wa~'szawa, 19 - 20 V). OrganizaJt.o:rzy: Ośrodek Bada!'l i Konsultacji Towarzystw.a WOIlnej WSZeChl]icy Polskiej. Refer,aty: J. Da:mrosz, KuLtura ludowa w zurbaTlJizowanym i uprzemysłowionym społeczeństwie polskim; 1. Tłoczek, Ewolucja krajobrazu naturalnego i kulturowego na wsi polskiej. K o n f e r e n c jar o b o c z a d o t y C 7. ą Ca p r IQ j e k 1:u b a d a ń e t n 0g:rafi·czrnych w dorzeczu Wi.sły {Warszawa, 6 VI). Org.anizatO'rzy: Katedra Etnografii U:ni.we·r.sytetu WarsZJawskieg{). Refera,ty: M. Znamierow,sk.a-Pri.ifrerowa, Roboczy zarys badań etnograficznych wzdŁuż Wisły; Z. S.okolewi.cz, Założenia teoretyczne projektu M. Pokrorpeok, ZaŁożenia gramie Wisla. inwentaryzacji realizacyjne projektu etnogruficznej w programie WisŁa; inwentaryzacj.i etnograficznej w pro- K o n f e r c nc ja pL "Rola Wisły w .pro'cesie kształtowania się, zróżnic~rwania .regional,ne:g.o i koIej.nych prze.ob:r.ażeil kultury łudowej". (Wyszogród, 7 VI). Organizatorzy: Katedra Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego, Towarzystwo Naukowe Płockie Oddział w Wysz;ogrodzie. Referaty: M. Pokropek, Rola WisŁy w procesie kształtowania się różnicowania regionalnego i kolejnych przeobrażeń kultury ludowej; K. Braun, Badania etnograficzne wzdŁuż Wisły i jej dorzeczy w obrębie ska; Mazowsza; J. Litwin, Formy M. Zowczak, szkutnicze Historia w świadomości z miejscowości mieszkańców nadwiślailskich szawa; W. Marchlewski, Osadnictwo i budownictwo ludowe na lewym sły (od ujścia Bzury do PŁocka); Formy osadnictwa i budownictwa go/ na Mazowszu i możliw{)ści jego przedstawien.ia w zabudowie Czerwiń- Józefów i Nie- brzegu Winadrzeczne- Parku Etnogra- Uczestnicy zwiedzi.li wy;starwy: "W'isła w Fot,o.gr-a1i-i (ze zbiorów Wojewódzkiego Domu KUiltury w Luhlinie" i "Litera·tura e;Lno'graficzna dotycząca kultu'ry ludowej dorzecza Wi,sły" oraz wYSłUC:l~1'i koncertu Filha:rmoni.i NarOid·owej z W'aT.SZJawy"Wisł,a w .pieśnli .gminne,f'. O'P o c z Y ń.s k a 's e s j a na uk ow a p.() ś w i ę c o n a Q c h r o·n i e z abyŁków eił:nograf'i.cznych (Opoczno 8 VI). Orga,niZJatorzy: P:TL Oddział w ŁodzJi, Wyodział Oświa'ty, Wj'1cholwa:n'ia i KultuTY w Opo'c<z:nie, Muzeum Regionalne w Opocznie, Miejski Dom Kultury im. T. Sygietyńskiego w Opocznie, ficznego w Sierpcu. �368 Kronika Towarzy'stwo P:rz.yjaciół OpoczJna. Refe.mty: F. Midura, Och.rona zabytkó;.v kultury hulowej i jej znaczenie dla kuHury narodowej; S. Rosi ń-skli. S/vansen jako forma ochrony kultury ludowej; H. Swią:tkows<ki, RoZa społeczeństwa w organizowaniu skansenu lowickiego; J. P. Dekawlski, Region Opoczyński; L. Hahnei, PodstawOWe problemy zagospodarowania two ludowe trzeby w zabytków w świetle d~iedzinie materiałów ochrony budownictwa graficznych starostwa miasta Opoczna wynikajqce przestrzennego województwa zabytków opoczyńskiego; z ustaleń i miasta; inwentaryzacyjnych; budownictwa ludowego; obowiązujących planem Opoczyńskie budownic- Z. Błaszczylk, Stan i poW. Baranowskli, Ochrona .M. Gą,sior, Rola muzeów w ochronie etnoB. WojewódZJk'i, Źespół za.b?ltkowy dawnego Z. Neymanowa, Ochrona folkloru w programie działal- przemysłowego; ruchomych; ności kół PTL-u. Konferencja naukowa pośw'ięcona gospodarce bartn i c z o - p s z·c z eJ ia r s k i e j (Radom, 11 VII). Organiz.atoI'ZY: Muzeum Wsi Radomskiej. Referaty: R. Pastwiński, Jan Dzierżoń patron Kluczborskiego Muzeum i jego wkład w nowoczesne pszczela'rstwo; E. Szełąg, Skansen pszczelarski w Swarzędzu; K. PQlgon olw.ska, Rola skansenu pszczelarskiego w upowszechnianiu. kultury; J. Gajek, Radomskie jako pogranicze małopolsko-mazowieckie w świetle Polski.ego Atlasu Etnograficznego; S. Ziclir1ski, Dzieje badaiI etnograficznyc:h w XIX - XX wie·ku na terenie województwa radomskiego; .J. Kailiczak, Wybrane zagadnienia z wierzeń i zwyczajów pszczelarskich z terenów Puszczy Kozienickiej i jej okolic; S. Rosiń:Ski, Radomski skansen bartniczo-pszczelarski; T. Stępień, Sprzęt i narzędzia bartniczo-pszczelarskie w skansenie radomskim; D. G·odlcw,s.kia, Kons.erwacja uli OTaz sprzętu w skansenie bartniczo-pszczelarskim; T. Dcrlatka, Studium urbanistyczno-architektoniczne skansenu bartniczo-pszczelarski£go. Konfen~ncji towla.rzys!zyło otwarclieskansenu ba:rtni:czo-p.s:zczelar.';kiego. Semina'rium Eltn'obotaniczne (KolbusZJOwa, 19-20 VlI),. Org,:mizaturzy: Muzeum KwLtury Ludowej w Ko:lbu'szo'wej, Katedra Etnogr,afii U.niwersytetu WrodalWskiego, Kolo Nau'kOowe Ebnografów, Oddzi,ał Rzesw,wski PTL. Referaty: F. Kotula, Lasowiacy; M. Hensel, Realne podstawy ludowej wiedzy o roMinach; A. P!a.Juch, Rośliny w obrzędach pogrzebowych wsi polskiej; U. Lehr-Lenda, Rośliny jako magiczne środki apotropeiczne w polskiej dl!monologii ludowej; A. Ko'waLslka-Lcwiicka, Ziemniak w kultUJ'ze ludowp.j Podhala; W. Terlecka, Roślinność w parkach etnograficznych badania, projekt, -realizacja; 1. Czerniaws'ka, Ogródki Adonisa; Z. Zeg.aT\Ski, Sposoby i możliwości traktowania fitoterapii w. aspekcie historycznym i wspókześnie; D. Penkala, Rośliny lecznicze w tradycyjnej medycynie Afganistanu; T. Marszewski, Zarys historii o uprawach tzw. prymitywnych form kukurydzy w podzwrotnikowej strefie Azji; J. Pieczonka, Sprawozdanie z badań etnobotnicznych Dzikowiec' 79. Se.sj·anaukowa pt. "Ku1twr.a ludowa Peru" (Poznań, 20 Xl). Opg.amizatorzy: Komisj.a Amerykan1styczna Komiteltu Nau.k Etno;1,ogicznych PAN, Muzeum· Narodowe w Poznaniu. Referaty: M. Para<lowska, Obraz Peru w dawnej Polsce; M. Fr.an'kolW,sk.a, Prehiszpańskie relikty peruwiańskiej gospodarki wiejskieJ; A. Po.sern-ZieHńlski, Kultura ludowa Peru w świetle badań Polskiej Wyprawy Naukowej; K. KlIZa'noWlSk'a, Peruwiańska ceramika ludowa; M. Za.chorowska, Zdo· bnictwo tykw w Peru. Ses-ji t()warzy,szylo otwarcie wystawy "Kultura ludowa Peru". Maria Niewiadomska �Kronika 369 SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOSCI ZARZĄDU GŁOWNEGO POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA,WCZEGO I JEGO AGEND ZA OKRE."> OD WRZEŚNIA t98<l DO ;WRZEŚNIA 198.1 R. ,W mi'nionym OIkreslie s'Prawo~dalW()zy;m Za'rząd Główny PTL działał w niepełnym s'kł,a.dzie osobowym. Niektórzy członkowie usprawied'liw,i:adi się złym stanean wrowia ,lub służbowymi zajęc:i:ami, bądź jak doc. dr E. Pietra's.zek złożył rezygnację z funkcji wi;cepr·ezesa i tylko ·na usilną prośbę Prezydium zgod.ził się pozos.tać w ZG PTL do ·końca kadencji. Z koń~em maja 1981 r. zmarł niespod2Jiewan:ie dr W. ,Jeż-Ja,recki. Wob.ec taik:iego stanu rzece.y l1!astąpiła konieczność powoł.anta nowego ,wi'ceprezesa i fu.n.kicję tę zgodz!iła się pełnić dr K. lVLaircZ<l'kowa, a w miejsce zmarłego kollegi poproszono dr K. Maku l.s.kiego, przesuwając go tym samym z fu'IlkJcji zastępcy .członka na członka ZG·. W ciągu ubiegłego roku ZG odbył dWla plenarne po.siedzenia, tj. ?;I I 31 ; 10 IX 8l, których przectm'i,otem były m. in. zmia'ny w statu:cie, opr,acowaJlie nowy.ch regulami.nó,w pIlacy dla cz!o':'llków ZG, ich omówienie i uzgodnlienie z posZlczególnymi osobami; powołanie Rady Wydawnkzoo-Naukowej, jej ukons'lytuowanie się na czele z prof. dr .J. Jasit~w\iczem oraz przygotowanlie programu jej działania; z~'.twieI'dzenie nowych czło,n,ków PTL; wy:r,ażenie opiJIlii o przygotowywanej przez Oddział Szczeciński wyprawie "Szlaikiem S~olc-Rogozińs.kiego", propozy,cje badań etnograficznych' Oddziału Koszalińskiego i Poznańskiego, kwestia dof'jnan:so,wania imprez przygotowywa'nych pr-.:ez OddZii,ał Opol.skli; reaktywowani," dzi,ałalności Oddziału w Zakopanem i w Kielcach; udział przedstawicieli ZG w aktualnych zjazdach i .konferencjach nauk'owych w kraju (Warszawa, Kra'ków) i za granicą (poprad); organizacja Koła Ormian przy Oddziałach w Krakowie i Warszawie; nadto mne bieżące kwestie, wymagające decyzji ZG. Pre:zyd:ium ZG odbyło sześć posiedzeń w na'5tępujących termi,nach: 7 X 80. 80, 11 III 81, 6 V 8'1, 16 VI 8L PTZed.mtiOitemtych pOls'ie:dz.ell.było mię.dzy innymi: podział funkcji i przygotowanie nowych regu'laminó.w obowiązków c.złOlnków ZG, które ja'ko ma'teri:ałdo dy:,kusj~ przedstawilii prof. dr F. Wokroj, doc. dr B. Baz'ieJi.ch i dr S. Chmielowski; uregulowanie zaległości finansowych li o'50bllWych byłego głównego księgoweg'o, czego podjęli się mgr A. Kuczyń,ski i doc. dr E. Pietras.zek; spra,wy finansowe i za,trudnienie nowych pr,ac()'),\inikó,w PTL, tj. głÓ'\\1.nego kS'ięgo,wego innerenta f'inanso,wego oraz ;radcy prawnego; u,po:rządkowan'ie spraw perso:na'~nych pracownii'ków PTL i ich secjalnych upl'<lw,nień; dof~!lJans'o,wa'nie Seminarium Etnobot,anlicz:nego organiw·wa.negc przŁ'Z Ka,toorę Etnografii Uniwersytetu Wr,ocławskiego i Rzeszo.w.sk'i Oddzi3ł PTL; przYcSpie'5zenie druku zaległy·ch ze;;zytów Literatury Ludowej, czego podjął się mg:r A. KUCZYI\:5ki;wizytacje Oddziałów; nadto bieżąc:a kOTe5pondencja i odpowiedz.i peten'L(lm. Spr<lJwy, które były przedmiotem pOls'iedzeń ZG i Prezydium, wynrklały z to,ku real'iz,acji wn:ioskÓlw WZD z 1<980 r., real'izacji dotychcz;asowych zaległości i zobowiązań Towarzystwa oraz realizacji aktualiów, w tym korespondencji z Oddziałami i in,llymi zai:n'terEl5oW'cunymiz kraju .i· zagranicy. W sumie Sekl'etarat prz.yjął i wysłał 1240 pi:;m, w których najważniejsze kwes,t-ie dolyc,zyły: umów l$:omisowej sprzedaży wydawnictw PTL; starań 'O włączenie PTL do Komisji PorozU.miewaW':;;zejSk<warzyszeń NaukowY'ch i Twórczych; uzyskania statusu n:adawant.. miana rzeczoznawcy-etn<Y~raf,a, co w świeH.eobowiązującego ustawodawstwa o.kiazało się nierealne; wy,d.aonIiaopill1lii,np. w związku z organizacją no,wego muzeum w Lubiążu, do czego walnie przyczynił się Oddział W'rocla wISki, lub opi'n~i w sprawie ut.worzenia nowych izb regionalnych; organiz:lcji Ko,ła Ormia.:1 pr;zy 8 XI 80, 10 XII ~4 "Lud" - tom 66 �370 Kronika Oddziale Krakowskim i Warszawskim, ktÓre odbyło pierwsze, bardzo udane spottanie w KI'TaJkowie, Ol'aZ .orgaJni:za.cjli Koła Tatarów; odz'rl:.'lczeń dl,a zasłuż:Jny-cn członków PTL; pr,opoz)"cji referatów podejmowanych przez czło.nków PTL, ktĆYre mogliby wygłaszać 'na zapTOiSzenlieinnych oddziałów (wykaz pO'C:Lały tylko Oddziały w Katowicach, Koszalinie, Pozna,n'iu i Mszanie DoIJmej); weryfikacji człornków i urregullowa;nia za:1egłych składek; o~az innych jesZicze drohnliejszy,ch kwestii. Do rera'l'i-zalcjizadań ISta't'utolWy-ehTowarzystwa walnie przyczynliły się jego jednOlS,tki orga,llIizacY'jne i age!1dy, jak bibl~oteka i archiwum ZG wc Wro<:!aw.lu, Ośrodek Dokumenta'Cji ,i Inf'ormacji Etnografizcnej (ODIE) pod k'ierunk;iem pmf. dr B. J,a,worskiej oraz Redatkcja "Łódzkich Stu,dliów Etnog'raiiczny,ch" (Ł..SE) pod kierunkJiem prof. dr K.. ZawistoiWIicz-Adamsk'iej, ,a pratk'tycanie prowadzona przez mgr 1. Le'Chową - o.bydwie agendy z siedzi:bą w Łodzi, p'madt.o Reda'k'cjn Dzier . wszystk.ich QskaTa Kolber.g,a (DWOK) i Redakcja "Ludu" pod kierunkiem pr-I)f. dr J. Burszty, mające ,stałą sliedzibę w Poznaniu. Działalność poz0':3tały'ch pozycji wydawnticzych PTL, ja'k "Pralce i Materiały E'tn.ograJfkznc", "Prace Etnoło.gicz.nc". "ATchiwum EiiIlograficz:ne" ze względu na trudinioŚoCiwydawnicze {;hwilowo Z()l~ta-· la z;awieszona.. W okresie sprawozdawczym u'kazal si~ ZI:J.ległyze~zyt "Literatury Ludo,wej", a w .rama,ch "Afla'su Poils,kk'h StTojów Ludowych" zeszyt stro,jow 1imanowskich i Lalchów od Dobrej, przy,g,otowany przez J. Wlicllka pr:z'e'Sze dł przez pierw,szą reda'kc'ję merytorycz:ną. Z br·a!ku nowego tematu s·o.ndażo'\Vego aktywno.ść Sek'cj.i Ko:rersPQ'ldelOtów Terenowy(',h ulegh osbbieniu. Jeżełi chO'dzJio bibil1iott.kę ZG we Wrocławiu, to w or5tatnlim czasie k"i~gozbiór zwięklszył się o 49'4 volluminy, w tym 344 o.kzyman{) z wymiany wydawnictw. lOT za1<upiOlDo,41 uzys'ka'no z darów i 2 z produkcji wydawn'iczej PTL. Na zaku'p ksliążek wydat:kow.ano 36 9'Zl zł, z czego 27587 zł na książ'ki z impopt'll. W bi-e'1.ącym r·oku z03tał w5Il!rzymany impo-r1 książek z krajew ka,pitahstyc?Jnych i w tej sytu·a,clji jedynym źródłem pozyski·wanlia wyd'alWlnictw pozostała ii:h wymiana. Biblioote'lm prowadzi wymianę ze 188 insty'tucjami, w tY'm 1050to instytucje zagralI'1ilcznei 38 k'rajowe. NajWięcej rozeslano do ni'ch 64 t. "Ludu" (156 egz.) oraz -t.2 egzemplarze róż'nych ·LnnY'ch pub.Jlikacji z lat ubiegłych. Warto do.dać,·~,; z. czytelni i archiwum skorzystało 'POiI1ad1800 osób, a w ramach między bibliotecznych wY'pożyczeń udostępniOiI1o 8 k,sliąźek. Bibliooteka poza stałymil zajqciami opr,a,cowaŁa dla Zakładu Katalo,gów Centlralnyc'h Biblioteki N·arodowej noty bibliognalficznO' czasopiism wpływający:ch z wymi'any z;argranicznej. Zgodnie z lZałoź€niami Ośrodka oraz realnymi możliwościami działalności ODIE koncenŁ>tow.ała się przede W1szyls'tkLmna ddkuiITlentacjli bibliografi'czmej, pracach słowni'!wwych, uzupelnian1i'll kartote;k e\\nide.ncyjnych ora,z opracllwaniu materiałów do Kro'niki "Ludu". Wmmach prac bib1iolgralli'cZlnylchIJpr.acowa,no et:nografi=ą bibliografię selektywną za rok l'!}80 lVliiędzynarodowej nibliografiJi )Iauk S.połecznych wydanej przez Comite I'nternaŁionale pour la Document:ltion de.~ Sciences Sociiales (CIDESS UNESCO) obejmująi: ł42 pozy'cje oraz dla Internaltonale Volkskundliche Bibliographie za lata Hl7,g- 1980, 210 pozy,c}i, na,tomilalS'tw ramach uzupełnień biblio.grafii polskliej przyg-o't-owano m.aiSzy1no-pi·,.; pr.:t.ezna,czo;-;y GO dru,ku, ,a uwz;ględni~jący lata 1'961- 19<69.W kohcu 19,80 r. j:J.1ko.wyni·k pr·ac w tym z'akre3Le ukazała się nakładem Ossoihneum Bibliogro.jia etrwgrafii polskiej za lata 1970 - 1975 przy:gotow.ana. przez E. G. Ka.rpińską. Oprócz tego dla "Demo.su·' przygot'owa'l1o około 30stre,szczell. publikaicji polskich etnografów ujednalica·jąc Wszy1s·tJkiestosoWInie do potrzeb redakcji, k'lÓTCIrówn:ocześnic wyr,aziła ODIE pod2Jiękowanie za poprawne i termino.we opracoiwani.e dotyczące etno<gra!fic-znych muzeó.w polskich. Również dla redakcji "Ludu", przy;g'otowano obszeJ1Dą seniq materiałów do "Kroniki". W zakresie działalnoś,ci informacyjnej ODIE przygoto·wał �Kronika i rozesłał 371 do ka,tedr etnograf'iIi, zakładów IHKM i większych muzeów trzy obszerne komUln~katy o ko.ngreSla.ch i kon.kursie.· Ró,wn'olegle PTQwadz.ono i;ntensYWlfie prace d(~kumen'Lacyjne nad ruchem i życiem etnograficz.nym w kraju i za granicą, zwlas:z.cza w zakresie kartotek~ O's·oboi\\'ejetno.grafów, kartoteki muzealnej oraz wystaw etnografJ1cwych ,i karto'teki materiałów do biblio,grafili dolk1,lmen:tacji i informacji. Prace ODIE łączyły się także z organizacją działalności w zakresie słownika terminów .e.'t.:nOlgraf,j{;ZJnYJch. Redaik,cja "Łódz.kic.h Studiów Et,no,g'rafiicz:nych" kOl1!cen'tnl'wała swą uwagę ,rua pr.zygo,towa,nliu nowych zeszytów, z któryeh t. XXI wl1nien ukazać się w I kwaTtale 1981 r., t. XXII z.aw1erający materiały etnografieZJne z regionu opoc:zYJlskiego przyg.O!to,wano i odidaruo do druiku, a dla tomu XXIII. pośWlięcOtrlegoregionowi skierniewicko-łowickiemu, skompletowano artykuły. Dla uzupełnienia warto zazoo·czyć, że ,od ,kwiietmia l:981 r. u legi zmia,nie ,skład Red'<lJkcjii: zrezYJgnowała bowiem z funkcji sekretarza mgr Irena Lec:howa, wóhec czego jej mieh'ce zajęła mgr Ewa Karpińska, a jako redalktor,zy stanowlt;lka zajmują: prof. dr K. Z.a'Wlist{Jwic:z-Adamska i doc. dr .T. Kuc.harska. Redakcja Dzieł wszystkich Oskara Kolberga wydała do sierpnia 1981 1'. 61 tomów, w tym 25 z rękopisów. W 'osiat,nim roku nie ukazał się jednak żaden z kolejnych tomów ze wz.ględu na trudną i staile pogar,sz.ającą się :sytuację poIskiej poligrafii. Pisma muzyczne t. 62, cz. 2 złożono do. d'Tuku ·na przeł10mie lat 1978179, a ich korekty otrzymywano partiami od października 1980 r. kończąc je przy .intensywnym wkJadzjie pracy w czerwcu· 1981 r. Podobna sytua'cja daty" q.y Opracowania melodii ludowych t. 67, którego druk PWM przewiduje w 19821'. Aktualnie w 'Opracowaniu redakcyjnym znajdują się tomy: 37 - 38 Komentarze cz. 1 i 2; 59 Mate'rialy do etnografii Słowian Pd. i Za'ch.; 67/2 Opracowania melodii ludowych; 68 Utwory instrumentalne i wokalne. W ll'kres-ie s-pi'alw,ozdawczym ró·w.nie'i. ,z powodu ograni.czeó pol;igraf1iczno-papierniczy,eh nie ukazały się dal.sze wznowi,enua DWOK. Pań:stwowe \Vydawrudwo Mu'zY'czne i Ludowa Spóldzieln'ia Wyd,awn'icza wydały wła,s·ny.mi środka'mJi nJie'które wZDiowienia, CZl;ściowo nieste1y w zmienionym formacie i innej szacie graflicz.nej. Wydawrui'Citwa te jednak 'ni'e bQdą raczej podejrriować więcej wznowień. Jest natoma:st na,dzieja na wznoWlienie t. 9 - 15 W. Ks. Poznańskie, których d:rwk Redakcja DWOK zleciła Zakładowi Graficznemu Uniwersytetu Adama 1VUckie,wicza w P.oznaniu. W m'i;nionym roku spraW1O':zidawczymRedakcj.a DWOK za,końc.zyła etap .badaó problemowy~h. w'yni'k'aj~cych z umo·wy z In:styturl.em Situ·ki PAN, or.az podjęła kontynuację bad'lI) (w problemie określanym MR III. 5) "Pomnlik'i ku.ltury źródlem świadomo·ś·ci narodu");. Oprócz tego prace zes;połu Reda'k'cjii DWOK k.oncen/howały się na inwentaryza'cjii materiału rękopi'śmiennego, przy,go!towaniu do druku Komentarzy, pracach reda,kicyjnych, korekt.a'c~, u,zupebnien'i,ach. współpracy z autorami przygotowującymi na':itl;prne tomy. Niezwykle s'kompllikowane i m'Jzo,l'ne jest przygotolWywanie os'L3Itocznej wersji Komentarzy oraz inde;(sów, które, j,ak w przypadku indeksu do t. 62, utrudnia takż~ nierytmiczma praca drukaTll i nieterminowe dostarczanie materiałów przez autorów. Warto dodać, że wszystkie powyższe pracc' są wyni'ki-::m zaangażow,ania 9 praccoO'\vmików,z który'ch 5 O'sób jest na etacie prac·owników naukowo-badawczych, a pozostałe osoby pracują w niepełnym wymi.arze g'odzin. Na pOlsiedze'n:iu w czerwcu Hl81l Komitet Redakcyjny DWOK rozważał m. 'in. pod,nies'ienie eeny DWOK i w tej spra(Wlie zwrócono się do subsk.rybentów. W przeciwieństwie do poprzednich wydawnictw korzysttrliej przedstawia się sy'1.ua-c"ja"Ludu". W milnianym okresie ukazał się t. 64 za ro'k 1'980 i t. 65 za 1!}.81. W przyg.otowaDliu jest t. 66 planowany na 19>82r., którego teka zOlstaia już skom- �372 " Kronika plelowana i obejmuje, jak doitych<CZJas>o'We: s.tudiia roz;prawy, artykuły, omóWlienia i materiały, recenzje, pr~eglądy wydawnie:bw cZJas()lpi,s'm,ikronilkę oraz ,,~n memOI1iam". Na koniec s!prawozdania naleiy poS.WH~c!lCjeslJC'Ze nieco uwagi Oddziałom i człOO1kom. W ó:kresie sprawozdawlC.zym Towarzy;SI1;wo posiadało ZI Oddziałów, za pośrednictwem których prowadziło szeroką działalność statutową. Brak aktywności iWy.kazywaly Odd:IJiały w Kielcach i Zakopanem, dilatlego już na 55 WZD' we W.I1Ocławiu padły propozycje ich 1'ikwidtac·ji. Po rozpaitrzeniu sprawy ZG doszedł jednak do wlniolslku, że należy dołożyć ws'zelk'ich starań, aby oddZJiały te reakty:wować, a innym, słablicj pnacującym, dopomóc w ożywi·cniu uch działalności. Podjęto więc uchwałę o wizytowaniu tych jednostek przez członków Zarządu Głównego i wyprowadzenira ich z zaistn'iałych trudnoś'Ci. T,a,k więc dZlięl,i dr. J. Kamockiemu, który wizytował Oddział w Zakopanem, nie zachodzi już koniec zno·ść jego likowidaJCji - powós'tiał tam no,wy zarząd, kJtóry wypracował linię działania i plany na przyszJ.ość dla Oddziału. Również w :talku jest reaktywo!wania Oddziału Kieleckiego, dokąd udała się dr K. Marcza.kowa. Oddział ten prawdopodobnie przemi·esie swą siedzibę do Radomia, w zWliązku z prorpozycÓą nowego składu zarządu. Ponadto członkowe Prezydiium i ZG wizytowa'li Oddziały w: Gdańsku i Koszalinie, Warszawie, Przemyślu, R!zeszowie i Mszanie Dolnej. Inne Oddziały będą w.iz)"towane w następnej kolejności . . Ze sprawozdań Oddziałów i .sprawozdail powi:zyitacyjnych wyni,ka, że niektóre Oddziały mają duże zaległości z tytułu .slkładek członkowskich oraz dZJiablności sprawozdawczej, rozliJczen io:wej i z,ałeceń ZG. Należą do nich OddZJiały w: Lublinie, Przemyślu, RzesZlowie, Limanowej i Warszawie. Zaległości i niej ednołity stopień zaangażowania oraz wyników tłumaczyć można 'L. jednej strony dużą rozbi'e,żnośdą noś'ciową czlot11kÓIW(są Oddzliały liczące zaledwie' kilku lub kLtkumas'tu czlonlków oraz bark-ie,,gdzlie i-ch iiIość docho·dzi do killkud:zieslięciu), z drugej natomda's,t str,ony róimy jest też stopień ich merytoryclJnego przy gotowa,nia i zaiJnteresowanila. Do najlepiej pracują,cych Odd.iiałórw należą: Oddział w Krako.wie, Łodzi, Poznaniu, Szczecinie, TaTuniu, Opolu ri Katowi.cach, prowa'dzące poza .akcjami popularyzatoTsikimi, także prace badaw,cze i edytonsk!ie, prowadzą kO'lpo,rtaż wyd,awiIl'ictw Towarzystwa (z:wŁaiszcza Krakow, ToruiJ, GdaiJik) i organizują konfer.encje .naulmwe. Li'czba ,człon1'ków we wszystkic,h Od.działach według st3lnu na dziel'! 30 V 8lT. wynoSiiła 972 o'Soby, w tym 9 członków hOf1lorow)"ch kra!jowy·ch i 10 członków l:agra:nicznych OT>a.Z 6 członków zwy'c.zajnych Slo.ven.Slk.oj narodo·pis.noj spull'cnosJti w Bra'ty:sła:w'i·e, z którym ,PTL ma z:a.wartą umDwę o wzajemnej współ,pracy; ponadto jest jeszcze 4 c:złonków prawnych. Do analoglicznego okresu u biegłego roku liczba członków Towa,rzyst1wa wlzro;sła o 57 osób. W 1980 r. na Zjeżdzie w Krakowie nadano tytuł członka honorowego prof. dr R. Rei.nfussowi. Wnrios'ki wysuwane na ost:a!lmim WZD i wynikające z toku biC"i.ącY'chSipra',v po więk,5zej częśd udało się zreaiizować, o czym była jużffilowa. Między innymi u.stalono, że kOilejny WZD odbędzie się w dniach II - 13 września 19a1 r. w Opolu, pńzy,g<J!tOWa:nyprzez ·tamt·ej-szy Oddzliał. Tradycyjnie wię·c wszy.sitkie s prar\.vo;ZJd a.nLa, tj. ZG i' agend zos'tiały zaprezentowane na WZD, a ninriejsZie, jako zbioTcze podane do druku. Barbara Bazielich �Kronika 373 PROTOKOŁ Z LV:n WALNEGO ZGROMADZENIA DiEL:EGiATOW POLSKIEGO TOWiARZYSTWtA LUDOZNAWCZEGO, ODIBYTEGO W OPOLU W DNL<\CH 11- 13 WRZEŚNIIA 198:1 ROKU 57 Walne Zgr.ama!dzenie Delega'tów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego otwoTzył Prezes ZG PTL prorf. dr hab. Franci's2lek Walkrod, k~óry witając delegatów przybyłyICh z różmych .stron kJra,ju o'na'z przedsltawti'ClieH m!ietilS!C'OIwych wł.adz Opola, zwrócił .uwagę :na wieloletnią działalność PTL na niwie rudoznawstwa polskiego. Po przyjęciu porządku dZliennego i otwal'cliu W'aLnego ZgrOlffiadJz.en1iaPrezes PTL udzielii głosu P rorelktoTow i Wyiszej Szkoły Pedagogic:znej 'W OpO'lu, doc. dr hab. F'r:a'nciszlkowi Markowi. W swym prz·emóWfieniiu, nacechowanym wiel!ką serdecznośoią, na,wiązał On do podobnej i:mprezyz pr:z.eszłoŚ\Ci,gdy w Opolu ooClJbyNalo się w roku J963 XXXVIII Watlne Z,gramadze:nie Delegaitów PTL. Wyral:i.ając zadowolenie z faktu g0l5zc;zenij.aprzez WiSP delegatÓJw J::)ietżące.goWZD życzyl pomyśl.nych obrad i dOlbrewo s'a'mo.poClZuC'iana Ziemi Opotl.slkiej. Wyraził też przekonamli'e, :i.e ses}a naulkowa 'zorlganizowana z ins'pir.acji prof. dr hab. Do-roty Simon~des, przyc:zyni się do bJliŻlsze~o rza;pozmam'iajej uCZJestników z pfl'Jiblem,atyką folklorystyczną Sląska, a cennym dopełnieniem do tej wiedzy będ;zie wycieczka po Opolszczy·żnie, /ktÓ'rą zo[',ga'ni:zowalo Muzeum Wisi Opol.sikiej w Opolu-Biierkowicach. Na propozy,cjez 'sali zebranti j'edinomyś'lnie powolali sikl,a,d :Prezydium, do którego wes:zli: prof. dr Z. Jas~CiW'i'cz,dr A. Ko;watllS'ka-Lewicka, dr J. Bohdranowkz, dr .T, Bludiń~ki i prof. dr J. BUT'sżta. Na sekretarza obrad pO'Wołan-o m.gr U. Ko wal ews.ką. Natomiast pI1zewodnictwo WZD o;bj'ęli: pr'olf'. dr hab. Z. JaSliewicz i dr A. Kowalska-Lewicka. Jednocześnie delegaci powołali !komisję wnioskową w s!klauz'ie: mgr K. Antollowicz, mgr K, Kacz~o, mgr Z. Neyman i mgr T. Smolińskil oraz skrutacyjną w skladzie: mgr J, Jastrzębski i mgr S. Lew. Zgodnie z § 22 Sta'tu:tu PTL, prezes prof. K. Wokwj, przelkaz.ał pr,zewodni,ctw.o obrad dr A. Kowal!sk1iej-Lewticikielj, która u·dzieliła głOlsu Selkre!tal"zow'i Generamemu PTL - doc dr hab. B. Bazielich, która odczytała protokół z ostatniego WZD w Krakowie w 1980 roku. Następnie rOĘ)oczęła się dyskusja, przy Clzym przewo.dnkząca ,olbrad dr A. Kowals1ka-Lewicka podała, aby w pI1zyrslzloścli podcza:s pre.zeniOlwa:n!i.aprotokolu :informow.ać jednoczeŚonie, które z podjętych w.niosików na poprziedmim WZD Z)O!stałyzr·ealizo;wa·ne, a które cze!kają na ewentualną realizację. W dalszym ciągu dyskusji mgr J. Łapott prosił o zweryfikowanie rzapisu w protokole odnośnie "Roku Afrykanistyki" (1982) dodając, że ustanowi·enie jewo wiąże się z setną roc7ID.icą wypralWy S. SzoIc-Roguzińl.>kfieg·odo KamerUlnu. NaJstępnie pro'f. F.W,okroj :zwródil u·wa'gę na niewlaśC!iwy pars:sus w pr{)tokole odnośnie jego llieoibecnośc!i na .WZtD w Kraikowie i przemilcze,nie treści pism, !które zalinteresowarny wy!sloa·1na ręce W'iceprzew'ocin1iczą,cY'chZG PTL doc. dr hab. E. PietralSz:ka i mgr M, Suboczowej, z prośbą, by ktoś z wymieniony·ch zoc'hci'aI Z3i!>tą;pićgo w prze:wodn:idwie na W.zD w KJrak.owie, gdyż w tym czaS'ie marją·c wyznaczony pobyt z grurpą pol's·kiicih,nau!ko'w.ców :z:a granłicą (Wiochy) ni,e był pewien terminowego 'powwtu do kraju. Dtla'tego słusz:..'1ąuwagę wniósł podczas WZD w Kra:k,olWie dr W. Sau,ter z ZielOlIlej Góry, !Zapytując dla.czego w obradaCh tego WZD nie brai udz6:ału przewod,niczący ZG PTL, o crzym WiC ześniej [l!~kt z zastępców ulie uważal :za wISkazane podać ddldadn1ie del.egratom znanej im przyczyny absencji. Ponadto ptof. F.. W'oikroj po·~nf.oTmo,wał o zmianach jakie zaiS:zlyw składzie ZG PTL. Wobec zgonu cżłoir1k'a ZG PTL dr W. JelŻ-Jareckiego w WarszaWlie, zgodnie z § 31 Sit,atultu dokocxptowamo z:aJStępcę członk'a ZG / �374 Kronika dra K. Ma.kuJ's'kii·ego!z Wars.zawy, a ·na jego miejsce jajko za'sięoPICG członka ZG prof. dr Z. Jasnewi'CJzaz Po.znania. Z kolei uc'zc·zono ni.~nu'tą cis'zypamięć zmarłych czł,onków Towarzystwa: dr W. Jeż-JareClkiego, prof. dr S. Bąlka ,z Wcr-ocławia, prof. J. Dygiewicza z Krakowa, W. Widuch ·Z Przemyśla, O. PiiJwoI1·s.kiejz Mszany DoQnej, R. RiaJ;;ZiCzukaz Chelmna 'i Fr. K'O'sińskiego ze .Środy. Pr:zy tej okazji prezes ZG PTL przypomniał delegatom o przesyłaJniu do reda1<:cjii "Ludu" krót·ki'ch żyiciorysó;w -zmarłych osób z grana członków IPTL. Tworzy to bieżącą kronikę dziejów TO'warzy:stwa i ludzi z mim ·związaJny'ch. W :kolejnym pUlnkcie obrad doc. dr hab. B. Bazieli.ch - Seikrctarz Gener.alny PTL przedstawiła s:prawozd.an:ie z d.ziała~nośc'i To'warzy.stlWa l jego a.gend za okres od wrze'ś'nia 19130 r. do wYześ'ni'a 10981 r. Naistępnie zabrali głoii Kiero·wnicy Sekcjoi: Prof. ,dr ,ha:b. D. Simon1ides - przewodn'i'czą'ca Sekcji Folklorystycznej działającej przy Oddziale w Opolu - poinf.ormowała zgromadzonych o ważniejszych działaniach tej sekcji. Dr S. Chmielowski przedstawił działalność Sekcji Muzealned z.a7Jnaczając, że w okre:»ie s.pl'awGzciawcc;>;ymSeKcja ta nie wniosła sZJczególnegooży:wienlia do problematy:k'imuzca,lnictwa et'nograficZJnego. Intere'sująco natl,e sproalWo,zdańz obu selkcji wygiJądała prezent.acja drziałalno-ś'Ci "Koła Zai1nteres.olWal'lKulturą Ormian" przy Oddzi.ale PTL w Kra.kowie, dokonana ;przez dra J,anu:sza K':lm'oC'kiego. Koło to gromadzi przede wfszY'stk'im ludz'i pochodzenLa ormial'lskiego oraz os·oby interesują,ce s,ię kultuTą ormi.ań.ską. Zapewnńcnie im poprzez PoLslkie TowaI1zy:s,two Ludo:zmawcze możhwości orga,nizacyjnego działania w zakres'ie papulary:zacjli tradycji 'i kultury nar,odu ormiańskiego jest bardzo wysokie w ocenie ty'ch dudzi.. Po prezentacji prac poszczególnych Sekcji; Specjalistycznych działających przr PTL, ,zabrał ,głos dr S. Chmielowski - Sikarbnik ZG PTL. Przedsta,wił on stan .gospodarki finansoO.wej TQwarzy.stw,a za okres 1980/81 oma.wiając naj:w.ażniejsze PQzycj~ wymagają'ce da'lszego urealnienia. Odnosi się to do proktyki o,płacanJia <składek, k,tóra wy'ka'Zuje dwżą niereguiJamO'ść. Dotyczy to również akJwizy·cji i dy:strybuocji wydaWlIlJictw Towarzystwa, kotóry,ch zasoby - w po.szczegó~nych tytułach - nie zmniejszają się od paru lat. Stan ten wymaga pilnego zajęcia się ze strony Biura ZG PTLi przedstawienlia 'Specjalnego pro-gr·amu akJw;izycji wydawnictJw. SpralWY te (stanowią ważny element drz,iala1ności Towarzy>;;t'wa. W oparciu o nie Wy.d1iilał I P01Sikiej kkadem.i:i Nau'k ocenia aktYJWność we\\.'ITlętrzną T(;warzYSitw afiliowany.ch przy tym W)'ldziale. W ·kom;ekJwenc.ji rzutuje toOlila wiel,kość do,tacH budże'towych, zwłaszcza lila dzialalno,ść wydta;wni'c:z.ą. Stąd też 'w zwią-zoku z zamierzeniami ZoG PTL i.dącymi w ikierUlnku '''\wmoiWienia dJzJialalności wy'dalWnic,zej w :r,am.a.ch POiszczególnych serili, sZJC.zególmi'ewaŻITa iSIt'a.je.się właściwa dy;s.trybu.cja publi'ka'cji. Dr S. Chm'i-e1ows'lc1iomówił ró,wnież projekt preliminarza bu!dże'towego ZG RTL na 'wk 1982., IW k,tórym zna'lazły ;;lię wszylstkie pozycJe fi:nal1lsowe, mające ,poldJsltalwowezna,cLZenie dIa statutowej dziala:lnoś.ci To:WJaTzy,s.t,wa. Po wYlsłuc.ham~u przed!st<lwioOlOych$opr,awOlzdtańgło.s zabrał pI1Zewodm.iczący Komisji Rewi'zyjnej ZG PTL dr J,anu6z BohdaJn<JIWIi,c,z. Pnzedistaw.iając wynilki kontroli Komisji za okres 1980/81 wskazał w ,nich na praIWi:dłową (w ogólnych zarysach) dzj.ałaJ~TlośćZG PTL zarówno w s€!l1Jsieor·gani:zacyjno-f'inall1lsQlwym' }ak też II1awkOlWo-po'Pu,la'ryza'cyjnylIl1.Zdalniem GIKR winna jrona'k naostąpić w prrz.yszłylIl1 .okresie aJk:tywli:za.c,j'aZarządów Oddzialólw w diziała~nośC'.i na rzecrz syJStem.a1.r:czonego .opłacania składek członkowskich. W opinii GKR regulacji organizacyjnych wymaga sprawa dystrybucji wydawniotw Towarzystwa oraz zmiana dotychczasowej polityki wydawniczej, charakterY'zującej 'się dużymi opóźnieniami, gdzie na 9 �Kronika 375 serii wydawniczych ukazują się systematycznie zaledwie 2 tytuły, tj. "Lud" i "Li~rat'lira ludowa". W. dyskusji nad sp-rawozdal!1iami głos zabierah: prof. dr B. Jaworska, prof. dr A. Kuirz,eha-Pojnarowa, mgT G. Sokaliski :i mgr S'. Lew. Były to jedJnaik głOlSY ·n chara:k'teI"zepytań, na 'które udzieIal'i odpowiedzi: dOlc. dr B. B.arz.ieI1ich,prod'. dr D. S imoJrlidCIS , prof. dr F. Wokroj i dr S. Chm'ielowski. W pewnym rz.wUąziku "'-e 'spra'wamii ujętym1i w sprawozdaniu Sekret'arza Genera/mego kOTeSpOiIldQ,wało pytanie dr A. Kowabskie-Lewickiej do"tY'czące zaproszeń na kongresy i zjaU:!y na u,ko'we, }aJkie il1Jadsylane są na a'dres ZG ·PTL. ChodzHo m. ,un. o wyjaś'nienie f.DTmy typowania ·do udzJiału w tych timprezach naukowych. Wedlug udtzi,elające.go -odpowiedZii prof. dra F. Wokroja, dotychczasowa prakty/ka w tj'lill zakre3ie jest fonmą zapewni!ającą obiekJt)'lWlną ocenę kandydata typowamego do talkiego wyj,az,du. Doko'nuje tego ka:ż,doTdlZOWOPrezydium ZG PTL. Pona,dto do u:s'ta:leń GKR nawiązał ·mgr A:ntoni Ku·czyński - Zastępca Sekre"tar.za Generall'nego PTL. l'ntere.sowała go kwestli.a u'st,ale!'l ja,klie GKR pOldjęla w odn.i·esien!iu do polityki wyd,awniczej TowarzYlstWia. W jeg,o opinii ust'alenia te .są wYIstarczają'cym dowodem na stwierdzenie zaJniedbań ja'k:ie w pOllilty-ce wydaWiniczej PTL załistniały w o~-ta.ti!'Iilch lO-ciu l.ata'ch (11970 - 19!80) i to nie "tylko ze w0g1~du na hamowanie dz~ałalności wyda Winic:zeJjze rstrony Po'ls'kiej A:kademii Nauk i NaczellIl.ego Z'arządu Wy-dalwnictw, ale przede wszY'&tklim ·ze wz~lę.du na słabe zainteresolwanie się tymi £'Pra wami dalW'ny,ch władz TOlw.u'z)'lstwa, w tj'lill t,a.kż,e ,kornitetó:w :redaik,cy.jnych posz'c.zegó1ny·ch seri,i wydawniczych, które są bardzo :z.dea'ktualiZJOwa'ne i wymagają pOlw·ołania /nowych .5'kła'dów. Po wyczerpalrllu się lis,ty dyslkutaritów, Pre21es ZG PTL - prof. dr F. Wokroj, przedst,a,wił \Nll1'ioseka przyjęcie ,spmwozdań. Dokonano tego poprzez jednomyślne przegłdsow,amie. W·oblOc-zalkońClzenliapi er,wSiZ ej części zebrall1:ia prowaid:ząca {):br>a'dydr A. Kow.a1S:ka-Le:wkka zarządz;iła prrerwę. W międzY'cza~ie, prze'dlSltalWicieilika Odd21iału Opol'sk1iego PTL, dr J. Ni:j,akow/5oka, podlała 'imforma'cję o planowanej w)T,ciecZlCe oraz innych sprawach organizacyjnych związanych z pobytem delegatów w Opolu. Po 'pnz,erlWie lP'Ilz;6wocLnictwo,o;braid objął prof. dr hab. Z; Jalsiewicz. .Ta.ko priZewodm'CJzący ~'.'-1 Wy'da"'~;'~~~ '>.Tak . · ••··ł Za!k res Jell .. . . . . v '_ 'VV~'"~~v-'l' u' owej . PTL .omOw'l dizLał.aniia ()oraz podkresllł k.cm~ec:zmO'sL ~'1 ~' d f nik: . . . . . .. _. . •. - ~D~zefilla ZaJ£a, Ul ,c'J,ono-wama dZlałalnoSicl wy;d:alWlru.czeJPTL, .k10ra J'~~ to wic:ze~u.:; 'S:twierdz'ił mgr A. Kuczyński, ZJnaljduje $lG w krytYlczmeJ sytwacJI. W'obec takie!go ~","... rz.""7y zda . f J I" . . " nle.rn pro. aSleWIoz.a, i,S"tnieJe po"tnzClba szczególnego lPotrakltowan1ia tej 6pra •.- b h. " _,...• • h .. kt· . k . . "l. Y UlCronlC Pf'Z""-I likwidacją tytuły po:szczegolnyc senl, ore me u azuJą SIę Ul->_;"'m od 9-ciu do trzech la1. SYJtuacj'a ta iW)"ma.ga u.por,zą'dkowani.a pmcy Bium ZG Pl '-' , pC)wiąz.a'nia go kiśIJ.ej ze sprawami pl'ugramowo-,oTgan1lzacyjnymi. R.a<:jonallllym roz'WIiąZJan'iemw 1ym przYlPa!dku <byłoby ZlatTudnien<ie na etade Sekretarza Generalnego PTL, bOlWliemtzw. :&polecZJnafu:nktcja z wyboru nie polZ.wala na pełne włączenie się do działalności TowarzYlstwa ze wz:ględu !Ila ro.zlilcz.ne 'o<bowiąZiki zawodowe osób, dołtychazaJS spna;wują'cych te fUIIl!k:cje.Sprawy 'Le wj'lillalgaJją jeidnak 2lffiiany p06'tanawień Statutu,który jest w 'przygoto.wan~u.P.01Iladt.o, ZJdamliempr:olf. JasieWlicrza, należałoby z członków PrezY1diuan ZG PTL wy1ZJna.czyć ooobę od!powiedzialną za sprawy wy'dawnicz'€, która przeprowadziłaby 'odpowiedni'e r021ezmaniie co do możl'iw.ośd 'wy.d:a!waln!lap~sZC'zególnyc'h serii. WYlPoWliedź tę po:didaJno pod głosowamie delegatów, którrz.y jedino:m1!a.=lie ,opoIWiedzieli s'ię za tatkilm jej 1'0'zWiiąz.aniem. . NaJstępnie prowadzą<:y zebrolllie pr:z.edstalwti sila:n prac zWliąm:ny_ch z pr:z.y- �376 Kronika gO/l;owaln1j,emlI1owego Istatutu PTL. Ostatecznie zakoóczenie tej :kwe:stii opozma S<ięz powodu maJnkamentów w bieżącej pracy c'złml1kó,wKOIffij,sj~St,atut'C}wej, wybranej na W,ZD we Wrocła~u jesZC'ze w WHO r'oku. Proa'ca tej Komisji jest OIpieszała i wylmaga na dzieó dZJisiejlszy rz.alktyw'~zo:walI1ia "ta'k, aby nowy !statut mó,gl być przedłużo'ny .do zatwierdzenia przez kolejne WZD w 1,982 r. Pr:zy tej okazji podać ró,wnież uaJleży małe za'interesowanie s'ię Zarządów Odldzjiałów sprawami opracowa'nia nowego Ist,atultu Towar,zYls'tiwa. W ożywi,óne;j dyisku'Siji ZJabr,ali głos: mgr J. Łalpott, dr A. Ko,walska-Lewicka, dr K. MakUi~slki, prof. dr F. Woklroj, mgr A. Kuczyńs,ki, prof. dr Z. J,as'iewi,cz oralz przewodn1cząca Keomisji Statutowej dr K. Marc!lakolwa. Z wypowiedzi tych wymiikała w :sposób jedinoznacz:ny sprawa waŻ[lo'ści 'OIpraicolw:aniano,wej wersji statutu, wobec Powyż:slzego postanowiono, że w miesiącu pażdzienni1ku odbędzie się w Łodz~ jes21cze jedno zebranie Komisji Statutowej, na którym os,ta,tecznie zestawione zostaną 'WszY's,t'kie popraw:kist,atutu, proponowane do prrzedyskutowalI11ana nas'tępnym WZD w roku 19'8'2. ' Oprócz wYPolwliedlzi doty,czą-cych SItatuitu, d)oskutanci wYPOlwiadal'i s~ę także w sprawie d:zi,ał.alJnościnOlW'oobranej RadyWydawniczo-Nauko.wej, stojąc na etanO'w:is:ku, żeiS'toitnie zespół takli mOIŻe przyczynić się do ożywien1ia działalności wydawnic'zej PTL. PCJlst!aJnowiono spra'wę nowo obroanlej Rady Wydawuicz.o-Naukowej, pod kierownictwem prof. dr Z. Jasiewicza, raz jeszcze rozpatrzeć na plenum ZIG PTL, przyjmują-c jednolcześnie przegłosowane pnz.ez delega'tów ulsta:' lenie, że przedmiotowa Rada podlegać będzie decyzjom ZG PTL, nie stanowiąc nowej placówlJd,' kltóra podlegałaby wyłącznie decyzJjom WZD PTL. W daLszej kolejności obrad prof. dr Z. J'aJsiewl1cz zarządził odczyta'nie przez przedstawic:ieJi Oddziałów PTL spm'wozdań z działalIności, a talkże planów Ina okres bieżący. Sprawozdam,ie t,e składali reprezentamci OddZJiałów w: Mszamie Dolnej, Łańcucie, Sanoiku, RzeslZowie, Kraikowie, Lu:bUnie, Wans!zawie, Łodzi, Wrocławiu, Po,z=niu, Toruniu, KOlsza'linie, SZJczecimi·e i Opolu. Referujący sprawy dZJiałalności Oddziafu PTL w Szczeoinie powadomił zgro:maldzolny,ch, że tamtejszy Zarząd UlchyrrIł swą decyzję zorgalnizowania w 198Q· rOiku WZD w S0Czec'inie i trzeba by pomyśleć o przeniesieniu tej imprezy do innego ośrodka. Przewodniczący obradom proli. !dr Z. Jalsliewicz ponalWlia przy tej okazji WIniosek, aby jedna'l<" b . .. l po d'Ją ł S,lę " , . . W7T" l U 1982. S·lzc,zec~n dotrzyma ł ZO'oWlą,zan zorgamlzowalma . . . . h dl'e~ega'c'l 'sZJczelCln1scy .. . z"'" d ~> .JO •• eU'1 s~ę Jedina'k na przyPo dłuz:szyc.h wa h :uuac nIe '" .. W O'b ec powy'Zszego . się sprawa wyboru nowego Jęme teJ propozycTl. alk't" ~'--", stała . . . D r S . C'h,mle . l'OIW:S' 'k' __ł"1"oponował J3;ko mle]:s'ce przYiSzfego \VZD mIi•'C'Jis.caWZD '. . . k . - .~,Il!sCYnie mo'gli jednaik podjąć decyzj:i, belz 'PorozumieK osza l"'lin. D . el ega.cll " +'J lni człon/kaml Zarządu OddZIału w Kolsza,1IlJl1'le. Wobec me ruk:tuma s'1f~ Z pozO's . i11nn~~.'--J propozycji dr A. Kowalska-Lewilckazapr,opolllow'ała jako mliej:sc{~przyszłego WZD rejon Orawy. W'iękISZO'ŚĆ obecnych przY'ki1a'snęła tej propozycji, jednak brak było olsoby z tamtejls:zego terenu, wobec czego sprawa zOistał.a przyjęta do ewentualnego uzgodnienlia tej propozy'cji z zairrteresowalnymi w OddZlilaJe kwk,owskim PrI'L. W dallsz.elj dy1skiu1s,j1i za:bmł głos mgr J. Łapott z Oddziału PTL w SZJczecinie. Zapozmał 'on delegató'w z projelk::tem Wypra,wy AfrylkalnilstycZII1ej, k1tórą Oddział wspóllnlie z MUlZeum Narodowym w SZlczed:nie zamier:ZJa zo'rgan~wwać dn Kamerunu. Je:dnoclześnie podał, że w tej sprawie OddziałzwrÓicił s~ę do ZG PTL z prośbą o wY'rażenie zgody naoltwlar:cie ikonta, do gromadzen/ia dotac'ji l': i.rustytucji wls.pierająeych wypnawę. Zgody takied OddzJiał nie otrzymał. Jest to, zdaniem mgra J. Łapotta Is,ta:nowis,ko, kitóre nie wynika ze względów fO'l'malnych, lecz z uwagi na osobowe upr,zeidzen1ia Prezydium ZG PTL wobec o,rgaln:irlatorów wyW 'U'1\. 1 ()O. • • • • �Kronika 377 pmwy. W S!pra.wie lej wy:powiadiał s'ię dr S. Chmielowski - skarbnik ZG PTL. Stwierdził on, że PrezydiJum ZG PTL pow;iadomiło .pis'emJnie Odd(Zi'ał w S7.CZecdme o formaąnych .przeSlZikodach w p.rzejędu funkcji współorga.ni,zato'r«l wypr"lJwy, mające:g·o g,rollnadZJić,na ,swym k'oncie dotalCje jlnlSty,tulCjiW1SpierającY'Ch.W tej sprawie btnieje jedin'ozm:acznie negatyWna opiLn~a Bliura F:i=s-o,w.ego Poil.sikiej Akadem~i Nauk. PTL j,ako dDiolw<.lne i :zależne od PAN muiSi :się tej decyZJji podporządkD'wać. W sprawie tej rzabrał rów/nież głos ,prof. dr F.W'Oikraj, Mór y podał, że w alk:tua-I1nejJSytuaoji finansowej k!raju, sta.nowi~ko PAiN wyraż,one 01S0bilicie wobec prezesa ZG PTL. kitóry .powyższą sprawę pr,z-elkazał jej do walkce,p'tDwania, j.cst st,anowi'sk'iem negatywnym ze względu lIla akit'wa1Jną,trudlIlą sytuację kraju i w najbl:i~szym okresie przedJslięwz,ięcie 'to nie rokuje sza'l1JSpOlzylty;wnego zala1Jwie,nia. Uzmlają'c złożone wyj.aśnaem'i:a za wyczeppując'e, ppolW,adzący obrady prof. Jasiewi,oz wyłq;czył 'tę iSprawę z da1srz.ego ro<zpa1tTywalIlialIla forum od'bywają,cego się WZD. a wobec wycllerpan1ia się lliJsty dysku,tantów udzielono gło·su przew'odJniczącej Kom~:sji Wui'osokowej mgr Z. Neymanowej, która przed:s'taiWdłialuźno zebrane opinie i "MniO'skii,nie ma·jące jedna'k charaklteru dokumelntu j,a,k1ipowinien być zatwierdZ!Onyprzez delegatów, a ponadto nie uwzględniający wszystkich spraw, które po·rulszane były podczas obrad, W tej sprawie za,brałzdecydo:wa'n;ie głos Za.st'ępca Sekret,arza Generalnego PTL - m.gr A. Kuez.yńs'ki, wyraź'ają,c zdzJiwiem1ie,że Kom~sja W,ni,osk'owa zdecydowała ,się na p.rzed:sltaw~enliedelegatom tak źle przyg'o,iowanego dO!kum.entu, klóry ,stoi w rażącej dyspropoTJCji z tym o czym mów[.}i delegacji podczas dyskusji, zwŁas'zc-za IW -odJn'iesieruiu do spra,w wydawniczy,ch. Zwródł .przy tyom uwagę na fakt nieo<beC1l1oQści na sali wSIl.y.sltkkh członków Komisjii Wl1'ioSlko!W-ej omz Sełkretarza Genera1'nego PTL - do,c. dr Barbary Bazie1h:h. Ponadw Z:a7IDaclZył, że brak Jest quoTum., wOlbec czego proponuje przprwdC obrady i zwołiać je w nastę)pnym dniu przed sesją naukową. Zgodni" 'L. wnioskiem 'zebranie zostało przerwane, a Komisję Wnio!skową 7-N>cJ'wiązano do przygo:towam.i.a nOlwej uchwały, ze sz:czegóJ[W-' l>'''~blędJnleniem s-pr-aw wydalWlll:iICz)'lch,które IW dzli·ała'1no'ści PTL stanolwiią zagadini'e'DIj'eoQwylją.tkQIWymznaoc;zeniu, W dniu 12 września Hli~1roku, a god'l:in:ie g-tej, wszczęto drugą część obr,ad. Prowadząca je dr A. Kowal'SlIro-LewiJok;v proponuje, aby raz jeszcze wrócić do spr,awy miejsc:a przyJszłego WZD, bowiem na wC'zor-ajszym pos'ied:ze:niu nie zapa,dły w ,tym pr:ze<dmi,o,c'iewiążące decyzje. PT'(yf. WO'kroj pro,pOlTluje, aby kolejne WZD :JdJbyć IW Łańcuc'ie lub rw RzeszO'wie, z sa/lii padają też inne Wlnii'oski, W'szys,t'k'ie jednalk oJkazu.ją się nierea'1ne. Przewodnkząca obrad ppop()J!1u'jedele~a;tom do przegłosowaniia wnios,ek, aby miiejlSlce przyszłego WZD pOlZolsJtawićdo Wyiboru ZarządloWii Głównemu :PTL.,WniO'sek .zols,taje przegłosowany. Z kolIeii ud'zielono głosu KomiJsji Wtni05,k,owclj,(IN imienJiuktórej - pOlnowInie jak dnia popI1zed!niego zabra~a głos mgr Z. Neyma1no.wa. Przedisltla,wiono proljelkt Uchwały W,zD, w której na plan pie,r!W5zy wysunęły się zagadnienia politylki wydawniczej Towarzystwa. Stwierd.zono IWniej między 'innymi,że w okresie ostatniego dziesięciolecia zahamowane zostało wyldawaJnie więklslzo,ści tyltułów (ser'ii) wydawn'iJczyoh PTiL. Przez to PTL utradło moźliitwość pełinej l' earli'za,cj;iswej funk1cji, nau'ko,wej i popularyza,torslkiLej.Nauka i kul'tura poiska poniosły straty naskute:k braiku ważnyich !puiIYl~kaCli o tematyce e!l;nogna.iiczmej. Stąd !też WiZD wzywa Zanząd GłóWlIlY do podjęcia prac zmier:zają'Cy,ch do zi:nlensY,f~kowa,.nJa dzi'ałalności wydawn\iJClZej.a władze P AN i liJnsif;y!tU'c.ji ku-litura1nych do udzieleruia- P-dlskiemu TowarzY's1:wu L:udo=lWCzemu pomocy ,w tym z.a'kres'ie. Po pnregłoo<JIwa'niu u'chwaia zo.sJta1oa,przyjęta, 0. zabierający gl()ls w tej s'pra- �378 Kronika wlle prof. JaiSiew,k~z, .który Qbjął pnzewodni'dwo Zjebrania, raz jes7Jcze podik'reś,hł walgę spra'w wyida'wniJozych oraz weZJwał praoolwnilkó,w naukOlwyc.h róż-nych m-o 5itytu'cOdomz wsz)'lstk1rch członków PTL -do składania do ZG iPTL propozycji, zkJtórych w, ,prz)'lszłościi po,wst,anie pllan wydawniczy. Jedtnoczes.n:ie podziękował priof. dr D. SimolnJiJdes 'za zorgalni7JOIwanie 57 Wallne-go Zgromadzenia Dellegatów i rudzieLił głosu pl' ezeso,wi ZG P'TL. Przemawiają'c Ind ZJa'koiJ,czenie WZD proJ, 'Wdkroj p oldtziękował .golspoida,r'zOImWZD za miłą i ,sendeC'Zmą a't.mosferę, ja1ką potr:afi:li s!tworzyć po:dtclzarsIpobytu delegatów w OpoIu. Czuwlał nad tym cały sztab lud,zJi 'miejlscowy'ch, delegatom częm.o nieznanym, a tak Isprawln:ie !prlacuj~cych paid kierowrna:ctwem prof. D. Simonides. Ten tl'ud ponies'iony przez nich przy orga'nilZa,cji WZD ź.g'romadzeni delegaci nagrodz.>ih długo nie mdknącymi olldaskalmi. Na ty,m '57 WZD PTL zakończQno li ro:z;po,częto zaprogramolwaną sesję ndulkową. ;..*:~ P;r,oitokoŁowała mgr UrszuLa Kowalewska Odidzliał PTL ,w apolu Pr,zygotował do druku Z-'c.a Selkr6t1ar7Ja Generalnego mgr Antoni PTr; Kuczyński' UCHWAŁA LVII W,ALNEGO ZGiRDMADZEiNlIA DELEGA,TOW POLSKIEGO 110WARZYSTWA LUlDOZNAWOZEGO, OBRADUJĄCEGO W OPOLU 'W DNIACH li -13 WRZEŚNI,A 1981 ROKU 57 Walne Zgrom'ald!zen1ie Dplegatów Po,b;kiego Towarzystwa Ludo7Jna,wczego oibr,adujące w dn!iach .11 -13 wrześnu", 1981 ,rdku w Opolu, po s7Jczegółolwym zapozma,niu s.ię Ize spr''alwmz:daniem Sekretarza oo,",pral'nelgo PTL, prot,olkólem Głównej KomiJs-jli R,ew,~zYd'nej,Ispr.awozda;niiem Ska.rbnika Z'b rTf. oraz ,po wysłuchan~u dYlskulsji 'i rOlzpa!tTzen!iu wniios<ków zgla'"z:a.nych przez Oddziały :J:->'''' ~"-";órdza, że: L W okresie s'pra,woizdawczym naiSltąpiŁa7Jnaczma a'k.tylwli·z'aJcjapr'el'cy ZG PTL i jego a'gend:'ltwarzając .warunki dio pe~niejs'Zjeg'o ro!zwoju dzialalnośC'i mery tory,c;7Jnej i orgaln!iza'cy'jnej Bol-slkiego Towarzystwa Lurdozmarwc:zego. Tym s'amym .sku.teczniej upo'Wlszecl1Jni,ania !Siię w kręga:ch ,C'zlonk'Q1W1skiich PTL działalino,ść Pr'zyczylniJając'a ~ię do zna'cIZJniejoslzeg1o, aniżel]i to miało m\iejsce dotychc7JaJs, rozw:ijaniia rÓiżmy1ch,fonm pracy na rze1cz ochrony zabytków kurtury l1udowej, d:2'Jialalności badawczej ,i dokumenta:cyjnej oraz porpu'larYlzat'ors1kiej. 2, Rezulttaty oSlią'g,ane :pn7Je'zPTL w O'kres'ie iiJs1mienia we wsZylsitik'ich dziedzilina,ch \Statutowej d:ziałarllllo'ści stanO'w,ią naj!lepsze potwierdzenie słu!sZIlIOści przyjętyich w laita:c,h pdpnzerdlnich ,plarnólw d2'Jiałania na rzeCiZ ochrony dóbr kultury luido'wej, d!z!ilała,llllości ,pOlpularY2'Jat'ons1k:iej, naukowo-badawczej i edytto,ns'kiej. Uizma'jąc słus1zmo:ść startl1tiowy!ch 'pOls.t:anowlieńodnoszących s'ię do różnych sfer d!zi,alalllno'ści P'o'}sikiego TOW,'a'11zystwaLudo7Jnawczego, 57 W'aJI'ne Zgro:mardzenie Delegatów uznaje, że należy w pełni kontynuować tę działalność, podejmować nowe przedsięw:zJięcJia wZJbogacające rangę i oS'ią,gnięc'ia "Aoils'kiego TowarzY'stwa LudoZJnawclZeg<o . 3. WaŻID)'Im'·elementem d!ziałalno:ści. merytoryczno-.naUikowej Poil:s,kie'go To'warzystw,a LUldo1zm'awC'zegojest prowaid'zona <od szeregu lat działalno'ść wydalwnicza. W okresie lat 19m2 - 19180 dZJiaŁaJlnośćt,a ZJna,clznie olsŁabŁa nlie tylko Ize względu na <CJlkreśloneogranrczenlia ze str,ony Pol,s;k!iej Akademii Nauk oraz Naczel- �.I Kronika 379 negQ Zar<Z.utu Wy.da'Wll)ictw, ale .pr.zede ws'zY'st.kim ze względu na małe zainteresowanie s'ię IspI1awami wyda'wn:i.c1zymi redaktorów pQlS1zcrz;egó]Jllych serii. Dlatego też WZD zobowiązuje ZG PTL do rea'ktywOwaiDiia pebnej dzia~alności wydaWlnieozBj Po'19kiego Towarzystwa LudolZnawczego, dibając o tn, aby nic nie u,ronić z dJoItyc'h'czasowego dorobku w tym za1uCJS:ie. ł. Ze względu ma to, że IkOtiegia redalkcY'jne pOlszC'ZegÓ'1lIly.c·h serii wyuawniczych ZG PTL ISą moonu zdeaktualizuw,ane, ZG. PTL w porozum:ien1iu z Radą Wyda,wniczo-Nau'kO'wą .podejmie stosowne działania na rzeclZ powołaJn:i.a nowych Jmlegiów red.aikcyjnyc·h troszcząc ISię () to, aby w ich ;;rkladlzle z:naleźli s:ię między innym:i !Ci 'spośród 'członków PTL, którzy po:siadają duże dośrw1aidczem.ia w zakresiie prac red3Jk!cyj.ny,cohOI'ta'Zzmają się ,na .poaityce wyda,wnlczej. 5. Zarząd Główny Polskiego TowaI"zyst'wa Ludoznawczego wspólnie z Radą Wydaw.ni·c:zo~NauJkową Isporządzi na r·ok 198'3 plan w yda;wniJczy Towarzys'twa i przed;s.truwi go d·o zat'w:ierdz.eni·a do Dzi'ału Wydawmic-tw .i 8'ihlio<1;,ek'Polskiej Akadem.ii Nauk. Niezależne od tego podejmie stosowne prace O'Dganizaeyjne i wyzna,c'zy Slpuśród czh;lrlIków Prezyd'ium ZG PTL o:soibę od'Powiedzia,lmą z.a c:ałoklszta1rtpo!'ityiki wyda,wlllk:zej Towarzystwa. o. Istnieje konieczność wzboga'cenia informa,cji pub'licys,tyc:zme'j dO'tyclzącej działalności PoLskiiego Towarzystwa Ludoznawczego w 'k,raju i poza jego grarnka'mi, a także szcrszegopopularyzow<lJl1'ia w czas opi:smach ogólnokraj~}wych oraz regi(}na,~nych problema'tY'k!i el.lnogra:fi.cznej, w tym również prezerl!towani.a p():~t'ad histor)"cz;nyeh 'Zwią'Zany,ch z hi:st-onią etno,graf.jj np. Z. Gloger, W. Pool, A. Chę!Jn'i.k, J. Ozetk:anaw3'k.i, -'\. Fi:s:cher i 1runi. W tym celu ZG PTL podejmie okreś'lone· za.dania org,anrza:cyjlne i zaibez;pieczy .pełną ich rea'lizację poprzez działal1ność Ośrodka Ddku.men'llalcj.i i Inf,O'nma'cji Etno'graif1cZil1C'jw Łodzi. I. ZaDządy Odd2Jiałów PoLs'kiego TOlw,arzy's'twa Ludo,Zinawc.zego oizbo,wiązane są do na:d'sył<lJnia,na adres redakcji czasopiJsma "Lud" not,eIk bi:ograficlZlnych zmarły·eh czlonJków P,olls!kiego Towarzyst.wa Lu dOZJnaW!czego,W ten :>po:só:buchroni się od :zalpomn:ienia wiele iJs1otnyc'h dla historii PoIsk'ieglO Towar'ZylSl!;;waLudoZJllJa'wczeg.ofa'k'tów ,i zdarzeń, ,a ta'kże osobistych zasług dkreś>lomYlChPo.sta:c; :z T,o'w.a'rz)"sttwemZJwiązaJnY'ch. 8. Zarządy Oddziałów PTL powin:ny podejmować na swoim terenie działania inicjatywne na rzecz upowszechniania wiedzy o kulturze ludowej :poprzez org.ani'zQwanie różnego Todzaju sesj,i nau.kowych i pO'Pularno-m.au'k,ow)"ch, k,oDlkursów oraz wystaw. D.ziala1:ność baką ZG PTL będzie w/spierał merytoryaznie i finaMo,wo, '9tosOWJniedo po,sia.danych możil:iwo~ci. 9. W 'oc'en'ie Głównej Komi;sji Rewi'zyjnej Biuro ZG P.TL nie prOlWad:z;iralojOlna'lIilej pohtyki ;a!k!Wizy.cy'jnej dotyezą:cej posiada:ny'Ch ,na skI,adz.e maga.zynowym zapasów własnych ;wydawnictw. Stąd też ZG PTL zobowiązany jest do zaktywizo'w,a:ruia tei.i działaJlnośc'i, k1óre,j rezuLtaty £iJnansowe w11nny być dkreślOlile w przyjętym ',nb. począt'ku roku płalnie wpływÓ'w z tytułu sprzedanych wyda'wniclt.w:. ,Walne zgromadzenie Delegatów przyjmują,c powyższą Uchwałę wyraża przekonanie, że pełina realizacja. zawartych w niej postanowień przyczyJni się do dalszej ,alktyw,jZJacUi,pra'cy !Polsikiego T,o.warzY\S1w,aLudozna'WIczego w o'bsz3.r:ach 01'gani zacy j1l1o-meryitory'azny'ch wynikający'Ch ze s,tatUltu. W,alne Zgroma.d'Zem.'ie DeJ.ega1ów Poi,slk'iego T'Qlwal"zysoiwa LudoZJUiawczego Opole, dnia 12 września 1981 roku �380 Kronika ETNOGRAFIC~E WYSTAWY CZASOWE WOJEWODZTWO ZORGANIZOWANE WARSZAWSKIE W 1980 ROKU STOŁECZNE M u.z ea Wa,l' s z a w a, Mu:zeu:m Azji i P,a,cyfiJku ,.Sztuka rękodzie1ni'cza Afganistanu" Scenar.iusz: Z. Ananicz, oprawa plastyczna: M. Janiga. 79-styczeń 80. 155 eksponatów. Katalog, plakat. Ekspozycja: listopad "Tkanimy Indcxnezyjskie w Zlbiorac,h Muzeum Azji i Pat:ytfiku" Sicemariulsz: M. Wrońska, oprawa pl:astY'C7.ll1J'd: K. Bur.n:atówi:cz. Ek1spozy{; ja : łuiY-lIT1a,r,zec. 50 ek!sponatów. Kata'lo'g, ;plalkat. "Ceramtka doliny Kathmandu" Scenariusz: Z. FHars'ki, opI'la1wa pla'styczna: piec. 240 eksponatów. Kalt.alog, pla!kait. "Ludowe M. Jan'iga. Bk:spozycja: maj-li- Malanstwo Indii. -Benga:!, 'Bihar, Orissa" 8cenalr,iuslZ: J. Suliga, oprawa plals'tyczna: T. WaHer. -październik. 130 eksponatów. Katalog, plakat. "Rzemiosło Artysty.czneNo·wej Elks'pozycj'a: wrzesieil-- Zelandii" Scenari:u:S'z: J. S,zelegejd. {~prawa plastyc:lJna: M. Janiga. nik-listopad. 90 eksponatów. Katalog, plakat. EJkspml.ycja: paźdZJier- "Etno:graJfia ii sztuka Oceanii. Ze zbiorów Nicola,i Ni'ch{JU'touchkine" Scc:narliUls;z:N. N. Nkhout.oU'ch1k.ime, M. Wrońs·ka, Oipra:w.aplasty'cZlna: M. J.aniga, konsultacja naukowa: M. Bero. EJkspO'zycja: paźdz.ierniik-'listopad w PańJ9twowym Muzeum Archeologicznym w Warszawie. 400 ektSlponató,w. Kata'log, plalka,t. W'~półorgani'zalor: PańJstwowe Muzeum Arc.heologic:zme w Wa'r5Z>aiWtie. .,Z przeszło9ci Mongolii" "SceD<l'riulSz: A. La1tu:selk, oprawa pIa'styczna: M. Janiga. pad 80 - [ulty 81. 320 eksponatów. Kat'a:i,ag, plakat. Ekis:pozycjn: I1sto- W.a r s z a w a, ;P,ańst:wowe Mu:zeu,m Ar.chealog'i=e "Etnograiia.i S:lItuka Oceanii. Ze zbiorów Nicolai Nichoutouchkine" patrz: W,artszawa, Mu'zeum A'zji i Pacytf~ku. , "Checras - Dzieje Inkas~kiej Prowimcji" S:cenar,iuslZ: S. IWamJiiszeWlsiki,A. KrxCliuows.ki, opraM'a pla.s:tyczna: W. Ławry:nowi'C'Z, M. ZieLińJska. EkspozY'cj'a: 22.09 - 1'5.1'1. 200 elksponatów. Folder, pIaka,t. Współorganizatorzy: Ministerstwo Kultury i Sztuki, Polska Wyprawa Naukow,a'iW Andy. War 's IZa w a, PmllS'!lwoweMuzeum EtnOlgrabc:llne "Przes'Złość ,i :teraźniej-szość NaTodów Azji Środkowej Sc,enariulSlZ: B. Z. Gambur,g, i KClizachstanu" M. D. Penl:iJna, komiJSarz: E. Pachciarek, A. Ko- �Kronika 381 nawa!ow, oprawa plas;tyczna: Cz. ŁącZ!ka. E~po.zycja: 4.0:1- 24.02. 400 eksPOl1JaJtów.K,aitalog. Wspó!or,ga!nizator: Państwowe Muzeum Etnograf.ii Narodów ZSRR. "Mola - 'Dkaniny Indian Cuna z. Panamy" Scenariusz. i komentarz: T. Walen.dziak, Opra:wa plastyC'zna: M. Michalak. Ekspozy,cja: 15.01 - 10.02. 101 eksponatów. "Archite-ktura Kl. GOitowiC'l6, wiejska Francji" Sceonar.iu.sz: N. V. Radot, ·komentarz: .T. K. Ma<kulski, oprawa plastyczna: M. Kosek. E'klspozycja: 22.02 - 22.03. 60 plansz fotograficznych, folder. WS'PółorgaJ1iza,tor: Wydział Kulturalny ,i Naukowy Ambasady Francusokiej w Wars:z..alwie. "Kultura Afganistanu" Scenariusz: M. Sztr:anJtowicz. Ek:spozy,cja: 19.01- 2.03 w Muzeum Śląska Opoilskiego w Opolu. 116 ekspo,natów. Kata.]og. W'spółorganizat-or: Mu:zeum Śląska Qpolskiego w Opolu. Ekspozycja: 15.03- 31.05 w Muzeum Ziemi PrudnicKiej. W.spólorg'anizatO'r: Mu'zeum Ziemi P!'udnickiej. "Sztuka Inaiwna w Polsce" ScenariU!sz: M. OlGdz'ka. Ekspozycja: 1'1.02- 8.03 w Muzeum Pomorza Środkowego w SłupsIku. 1-50 eksponatów. Wspólorganizator: Muzeum Pomorza Ś,radkowego. "TRADYCY J-NE STROJE ŚLĄSKIE" ScenariusiZ: J. Koszul'ska. Ekspozycja: 12.02- 2B..02 w Klub'ie skiej Woli. 95 eksponatów. Ka~alog. Ws!pólorgan:izator: Klub skie,j Woli. MPiK MPiK w Zduńw Zdut'l- "Broń ludów Pacyfiku" Scenariusz i oprawa plastyczna. B. Kohutnicka. Ekspozycja: 21.02 - 31.03 W Muzeum Ziemi Rawskiej w Rawie Mazowieckiej. 68 eksponatów. Współorganizator: Muzeum Ziemi Rawskiej. E'kspozycja: 23.05 - 31.07 w Muzeum Okręgowym w Białej Podlaskiej, 110 eksponatów. Ka,talog. Współorganizator: Muzeum OkrGgowe w Białej Po'dlu5kiej. "Indianie Kiczua - Gó:rale Peru i Boliwii" Scenari·us7.: T. Walendziak Eks<pozy,cja 2501 - 20.03 w lVIu:zeum Okręg{)wym w .1e-!eln'iejGórze. 100 ekspona.tó.w. K.a,t'alog. W'spółorganizator: Muzeum Okręgowe w Jeleniej GÓnze. EJklspozY'cja: 7.06 - 7.07 w Muzeum Okręgowym w Lublinie. W'spółO'rga.ni.zator: Muzeum Okręgowe w Lublinie. ,.Naczynia Ludów Egzoiy.c.znych" Scenariusz: M. Nowik, .J. Niedź'wiccki, opr,awa plals'tyczna: M. Kałuźna. Ek,spozycj,a 7.03 - sO.04 w Muzeum Okręgowym ,w P.ile. 76 ekspOlr1atów. Kat<llog. Współorganizator: Muzeum Okręgorwe w Pile. "Rodzina w Pols,kiej Sztuce ,Lu'dowej" Scenar,iusz: J. M1gdał. Ekspozy'cja: 15.03- 15.04 w Muzeum Rołni,citwa im. K. K,luika w CiechanoW'cu. 130 eksponatów. Pla'!(at. W.spó!orgaruzalor: Muz,e-um Rolnictwa im. K. K1U'ka. "Zwyczaje S{:enar,ius'z: T. Ambroźewicz, wio:;enne w Polsce" B. Ogrodows'ka. Eikspozy'cja: 17.03 - 15.05 w Mu- �Kronika 382 z~u;m Ziemi Sochac'zew.skiej w Sochaczewie, tor: Mm!:eum Ziemi Socha'c.zewskiej. 1'82 eks'pCl'll'atów. Wspóbrg~niza- "P<Jlska lZ.a.b.awkaludowa" Scenariu!sz i komen'tarz: T. Lewiń1Sika, opracowanie Ekspozycja: 28.03 - 118.05. 200 ekspo:natów. Folder. w Domu Kultury w Kielcach. "Trony j insygnia władzy dawnej plasil.yc'zne· Ekspozycja: Cz. Łączka. 31.05 - 10.07 Af,ryki" Scenariusz oprawa płastyczma: M. Sztrantowicz. F.ikspozycja: 3.04 - 15.05 w Muzeum Okręgowym w Łomży. 76 eksponatów. Folder. Współorgani~tor: Muzeum Okręgowe w Łomży. Ekspozycja: 26.09 - 10.11 w Muzeum Śląska OpolsK.iego w Opolu. W'Sipól-organizail.or: MUizeum Śląska Opolskiego;. "Drewniane budownictwo ludowe w fo:tografii Ja,na Świderskiego" Scenariu'Sz: J: 5widenski. Bkspoozycja: 10.04 - 11.05. 45 fo'tografii. WiSpólorgaInizatorzy: Towarzystwo Op1ieki' nad Zabytkami. Odd'ział Wars7.a,ws'ki PTL. "Łubo.k - Rosyjska Grafika Ludowa" Scen.ariUlsz: A. G. Sa'kowic:z, komi'S,arz: K. Bałabamow-Zaho'rs'ka, oprawa pbstyczma: K. Burnatowiocz. Ekspozycja: 18.04 - 18.05. 102 grafiki. KI3,t'l1,og,pla'kalL W,spółorganizaiorzy: MiniJstenst'wo Kultury i SZJtuk,i, Mi:nistC'l's·tJwoKUIHury ZSRR, Państwowe Muzeum StIuk Plastycznych w Mo·s/k·wie. "Amator.ska twórczość plastyczna młodych" Scenariusz: H. Olędzka, komisarz: A. KUI1zątkowska, oprawa plastyczna: J. Drabik E,k'sPQlzyoja: 27.04 - 1'0.05 w Klubie MPiK w Wars2jawi,e. 160 ekc;ponatów. Katalog. W:spółol'gan'izator: Zarząd Główmy ZSMP. "Plecionkar,stwo Scenar,iu'sz: A. Wł,().daTz. Ekspozycja: w Opolu. 50 ek,s-ponatów. Informator. skiej. "Rybołós:two Scenariu'sz: A. Filipowi'cz. w apollu. 85 ekspo·natów. 'ludowe" 19.05- 30.09 w Muzeum Wsi Opolskiej Współof'gainizator: Muzeum Wsi Opolludowe" Ekspozycja: 19.05 - 30.09 w Muzeum W.si Opulskiej Folder. Współorganizator: Muzeum W'si Opolskiej. "Rz.eźby Szczepana ·Mue.hy ze wsi Szale" Scenariusz i komentarz: H. Olędzka, opra,wa pla1s'tyc2jna: K. 8urnatowi,cz. pozycja: 17.06 - 8.09. 106 eksponatów. K:1talog, plakat. "Rzemiosło J.ndianMeksyku" Scenar,iu-sz: T. Walendziaik. Eksp.ozy'cj·a: 18.06 - 31.(}d w Muzeum Sztumi€. 133 eks'pol!1'aty. W:Slpółorganizato:r: Muzeum Powiśl,a. "Sztuka użytkowa Dalekiego Japoński Powl~la w Wschodu" Scenariu's>z: M. Pachcian'ik. Ekspozycj-a: 2.07 - 20.08 w Muzeum 144 c:ksp-ona,ty. Ws,póło~g,aJ1iza'toT: Muzeum w Gliwicach. "Plakat Eks- w Gliwicach. od ePQki edo dD epoki współczesności" Scenariu'sz: Fuu:dacja Japońska w T,O'kio, kumisarz: .T. Skrzyl1'ska, .T. F.ijal'kuw,ska, opra:wa plals'tyczma: K. Burnatowicz. Ekspozycja: 8.07 - 6.08. 176 prac. Katalog. WiSpółoT,g,anizat'or: Japońska Fundacja w TCJlkiO'. �383 Kronika "Kwiaty w ;twór:czości ludowej" Scenariusz i komentarz: T. Am:brożewicz, oprawa wicz. Ekspozycja: 15.07 -,20.09. 222 eksponaltów. "Węgier.ska plasty,czna: K. Burnato- sztuka .naiwna" Scenariusz: Pal Banaszyk, komisarz: A. Kurzątkowska, oprawa plastyczna: J. Kotarb,l, Ekspozycja: 15.08 - 30.02. 100 eksponatów. Katalo'g. Ws·półoI1ga.nizator: Muzeum Węgierskich Artystów Naiwnych w Kecskemet. "Malarstwo naiwne z Solentiname (Nikaragua)" Scenariusz: Ministerstwo Ni'karagui, komisarz i oprawa rZ'ltkows:ka. Ekspozycja: 10.09 - 0.10, 16.12.80 - 10.0UH w 40 pra·c. Folder. W.spółorga,~izator: Min.isterstwo Nikaragui. plastyczna: A. KuMuzeum w Zabrzu. "Tradycje ludów Maghrebu" Scenar.iu',;z; oprawa pla~tyczma: M. Sztria;nt·Q<wicz.Ekspozy·cja: Klubie MPiK w ZduitSikiej Woli. 90 eksponatów. Informator. zator: Klub MPiK. "Dawne pszczelarstwo" Sce;hariusz i kom.is<ll'iat: P. Szacki. Ekspozycja: natów. Katalog. ,,&5 lat ruchu lu-doweg·o. Hi3toria. 13dJ9 - 30.09 30.09.80 - 20.01.81. Kultura. w Wspólorgani- 98 eksiJo- Sztuka" Scenariusz: .J. K. Makul'ski, T. MiE!lniczu'k, A. Za:kl'zew'ski, .komis'arz: .T. K. Ma·kulski, oprawa plastyczna: K. Burnatowicz. Bkspozycja: 20.10 - 15.12. ok. 170 eksponatów. Katało'g, plakat. Współorganizator: Zakład Histo'rii Ruchu Ludowego NK. ZSL. "Moja przygoda w mu'zeum" Scen'ariu;sz: Dział Naukowo-Oświatowy PME, ws'półpraca: H. Olędzka. Ekspozycja: 2.12.8'0 - 11.01.31. 70 prac dzieci j 8 eksponatów. WlspółoT'ga'nizat-orzy: Minis:tel·~two Kultury i Sztuki, Ministerstwo Oświaty i Wychowania. WOJ. BIALSKOPODLASKIE Mu zea B i a ł a P o d l L', S k a, Muzeum Okręgowe ,.Rzeżba ludowa }\,da;ma Werem,cz.u.k.a" Scenariu,;z: G. WTęhia,k, opr,aiwa plalsty'c'zna: M. 1Vla~la'k, A.. Kapic,a. EkJ<;pozycja: 1.03 - 30.04. 48 eksponatów. Oddział Muzeum Okręgowego W Łosicach. SkładaO'ka. "Woj,sko Polskie w rzeżbiei malarstwie ludowym" Scena.riu,sc,>::L. Kowakzyk, opm wla plaJStyczna: M. MaśJ.ak, A. Kapica. E!k,.3POZYc}a: 7.05 - 17.05. Ok. '70 prac. Informator. Ekspozycja: 26.1'1 - 3,1.12 Oddzial Muzeum w ŁOISi-cach.WS'pÓlol'ganizatorzy: Muzeum Woj.s.ka Po11S1óegow Wars'zawie, Muzeum Regionalne w Łu~kowie, Podlaskie Towarzylstrwo Spoleczno-Kulturalne w Białej PodlRskiej. �384 Kronika "Broń ludów Pacyf1ku" .patrz: Pań'Stwowe Muzeum Etnograficzne w W<Hsz'<lwie. WOJ. BIAŁOSTOCKIE Mu zea B i a l y s t-o k, Muzeum Okręgowe "Sztuka Wyspy Jawy" patrz: Mue,eum Etnograficzme w Krakowie. WOJ. BIELSKO-BIALSKIE W i s l a, Muzeum Beskidzk,ie, Oddział Muzeum w Cieszy.nic "Rzeźba Beskidu Śląskiego" S.cenariwsz: B. Reczko, A. Poled.nik, oprawa natów. P1akat. pla.styczna: B. Reczko. luD ekspo- Muzea Żywiec, Muzeum "Zwyczaje Scenariusz: Scenariusz; oprawa natów. K'atalog. "Pokonkursowa wystawa Scenariusz i oprawa 2.10-eksp(]lnatów. INSTYTUCJE ]I/[ ak ó w zimowe na Żywiccczyzmie" M. Meres. Bkspozycja: 6.01- 3.09. Ok. ą? eksponatów. "Ludowe instrum·enty muzyczne" plastyczna: L. Grajny. Ekspozycja: ludowego zdobnictwa plasty'czna: 1.07 - 31.08. BO ekspo- bi'buJ.kowego - M. Meres, A. Zięba. kwiaty Ekspozycja: Żywieckie" 5.09 - 15.10. NIEMUZEALNE P ()d h a l a J1S k i, Spóldziel,nia Pracy "lVIakowianka" "Haft 'Iudo'wy, makaty haftowane, wyroby z drewna" Oprawa plastyczna: M. Iwanowi-cz. Ekspozycja: 1.08 - 15.08 w sali straży ~.arnej w Makowie PodhaoJańskim. 300 eksp(}Datów. S u c h a B e s k i d z-k a, Towarzystwo Po· Miło,śni:ków Ziemi Suskiiej "Ku<ltU'ra ludowa 'i -rzeźba ludowa" Scen.ariusz j OJpTaWaplasty.czna: E:'~pona.tów. WOJ. ]I/[ A. Krzeszowia.k. Ekspozycja: UD - 31.12. 130 BYDGOSKIE u zea C h () j n i c e, Muzeum Regionalne "R!zeźba ludowa indywiduaI,na" Scenariusz: W. Tyborska, oprawa plastyczna: R. Świerczek. - 10.09. "Ceramika S'cenariusz: Katalog. W. Tyborska, oprawa Ekspozycja: 1.05- .Kaszubska" plastyczna: R. Krzak. Ekspozycja: 1.05- 10.9. �Kronika "Twórczość Scenariusz: W. Tyborska, 80 - 5.01.81. ludowa Kaszub" oprawa WOJ. 385 pIastyczna: A. Grys·iak. Ekspozyc}a: 20.09. ELBLĄSKIE K w i d z y ń, Muzeum Za,mkowe w Ma:lboI1ku, Oddział w Kwidzyniu "Sztuka ludowa regionów nadwiślańskich" s.cena,l'iu·sz: H. Samplawska, - 30.07. 212 ekspOOlatów. oprawa WOJ. plas.tyc7Jna: S. Czemy. Eklspozy<:ja: 1.06- GDAŃSKIE :'v1uzea G d ań sk, Muzeum Narodowe "Dawna Oddział Ebnogm.£ii w Oliwie rzeźba ludoiwa Pomorza Gdań:skiego" Scen.ariusz: T. Przała, opr,awa p1a'styczna: D. Boro,wska. Ekspo'zycja: - 3.lO.80. Ok .. 30 ekspona:tów. Koś c i e r z y III a, Kaszubski Park Etnograficzny otwarcie we Wdzydzach "KaJSZUlbskiPark Etnogra!f:i,czny :- wystawa ill1formacyjllla" ScenariUisz: T. SadkoW1ski, opnawa pIa:s,tyczna: B. Kropllewski. Ekspozycja: o'twarcie 1.10.80 w Przedsiębior.stIW.ie Usług s.o;:jalnych Budownictwa - Ośrodek w Gołuniu. 57 eksponatów. "Muzeu'm Gu1:gowskkh we Wdzydzach Scenariusz: T. Sa:dkowski, oprawa 6.10 - 9.10. Ok. 60 Zldjęć ,i dokumentów. Instytucje pla,styczna: dokumemlty" B. KroQ'p1ewski. Ekspozycja: niemuzealne G d a ń;s k, Woje'Wód.zk'i Ośrodek Ku,lltury "K,aszubs.l<oasztuka l,u;dowa" Scenariu,sz: K. S'załaśna, o.pra!wa plastycz,na: B. Pfeil.fer, kOI!1su1ta:cja:W. Bła:szk01W!skJ.EkspozY'cja: 24.a3- 31..05 Gdańsik- WrzesZicz Klub Garnizo:no1wy. <W eksponatów. W:s:półoI1galniZia;1;or: Klub Garniz,onowy. 6.06 - 30.06 OSltr'Ołęka, Wojewódzki Dom Kul'Cury. WspółorgalIliizator: Wojewó:dz.ki Dom Kultury. "Ludowe i ar'tYISitYiczne l·ękodzi·eło 'WISi" Scenar'iuosz: K. SzałaŚ1Ila, opr.awa pl,astyczna: D. Nierzwicki. Eks:po;z;y'cj.a:12.08- 24.09 w Gminnym Ośrodku Kultury w Zukowie. :100 eksponatów. Współorgamiz3t-or: Gminny Oś.r·o:clekKu;Ltury. "Sztu/ka ludow,a P,omorza Gdańsikiego" Scenariu1sz: K. Szałaśna, ,oprawa plastyc'zna: H. Gregor, Eks'pozycj,a: 28.09- 8.10 w Ocho~nkzej Straży Pożaraej w Sulęczynie. 120 ekspon:at ów. W'S'pÓłOT_ galn;izator: Ocho,tJnicza Str,aż PożaI1Ila. 25 "Lud" - tom 66 �386 Kronika "Ry;bak w r,zeźbiie łu:dowe'j i malarstwie na szkle/' Scenariusz: K. SzaŁaśna, oprawia 'pl::rstyczna: H. Greg:oI', konsultacja: a'~ckli, W. Błaszkows,k<i. Ek~pozY'cj,a: 18.10 -7.'11 w Tm:elW&kim Domu 92 ek'spona~y. W,spóło[lganiza:1;or: Dom Kultury. L. MaKultury. "Kolc.fewska Is'mu'klaludowa" SCEmaniUlsz:K. Szałaśna, oprawa pla'styczna: H. Gregor, konsultacja: W. BłalSzikoiWiski.EkispozY'c'ja: 217'.11 - 1'2.12 w TczewskiJm Domu KuU<tury. 8'4 eksponaty. W:spóło'rga,ni'za'tor: Dom Kultury. WOJ. GORZOWSKIE Mu'zea G o I' Z Ó W W i e'1 k o p o 1 s k l, MU1zeum Okręgowe "Rzeźba afrykańska" Scenarliu'sz: L Jasińska. Ekspozycja: ślibo'Tzu. 218elfuS'P cma,'tów. M ,i ę d z Y I' Ze 30.04 - 15.1;2w Muzeum Reg.ionallIlym w My- 'c 'Z, Muzeum "Pokaz pislanek Scenariusz: J. Patorska, oprawa zycja: 1.04 - 20.04, 64 elmponaty. "Wyroby ,j pallm wielkanocnych" plastyczna: R. Patorski, Z. Bączkowski. Ekspo- Z. Bączkowski. Ekspo- w1kiliJnia'Tskieregionu" Scenariusz: J. Patorska, oprawa plastyczna: zycja: 24.09 - 3.10. 083e1k'spolnaty. "Staropolski piernik R. Patorski, świąteczny" Scenariusz: J. Patorska, oprawa 'plasty,czna: R. PatoTski, Z. Bącz'kc}wski. Ekspozy1cja: '116.12.30 -3,,02.81. 89 ekspo'nalt6w. WOJ. JELENIOGÓRSKIE Mu zea B o 11 e 's ł a w i e c, Muzeum Ceramiki "Sztuka patrz: Wroda,w, Muzeum ludowa Dolnego Ślą's.ka" Etnograficzne "Opolska pa,trz: Opole Muzeum J el en'i a Gór Śląska - Oddział Muzeum Narodo,wego. ceram1ka ma'lo'wana" Opolskiego. a Muzeum Okręgowe "Indianie K1c'zua - partrz: WarsZJaJwa,Państwowe górale Peru i BOlliJwii" Muzeum Etnograficzne. "Nikifor kry:nkki" Scenariusz; :natów. oprawa plastyczna: W. Sierka. Ekspozycja: 15.03- 15.04. 100 ekspo- �387 Kronika WOJ. KALISKIE Muzea Kro to s z Y111,Muzeum Regiona1me "Kr,dtOSlLyńJSlka rzeźba Scenariusz: H. Ławniczak. ludowa" Ek'S'p~zycja: ,1.06 - 30.05.120 WOJ. ekspOll1artów. KATOWICKIE Mu zea B ę d zi'n, Muzeum Zagłębia "Mallarstwo niepl'o'fesjooallne" Scenariu:s.z: T. Zalsa,cka-BoroW:iec, .op.narwa plastyczna: zycja: kwi'ecieil-maj. 37 'eksponat6w. Cz. HaczkLewicz. Ekispo- "S2ltuka Jawy" patrz: K r,a;ków, Muzeum Etno:grai'icZlne. B y t ,om, Muzeum Górnośląskie "Powstanie śląskie W plastyce Scenariusz: M. Kuczyńska. Ekspozycja: rzowie. 23 eksIPO'n.aty,Filakat. "Nieprofesjolna'[ne nieprofesjonalnej" 3.02 - 11.05 w Jednostce malar:stwona plastyka w Cho- w Rybniku. 51 eks- Śląsku" Scenariusz: B. Bazielich. Ekspozycja: 8.02 - 26.03 w Muzeum ponatów. Wspolorga'nizator: Muzeum w Rybniku. "Amatorska Wojska Słowenii" Opmwa plastycZlna: W. Prandzioch. Ekspozycje: 2-9.04 - 7.07, 22.0';1- 15.08 w Muzeum 'w Zabrzu" 1.10 - 12.10 w Miejskim Domu KuUury w Ja,worzn.ie, 3.11- 24.111 w MiejlS·kim Ośrodku Kultury i Sportu w Chrza·nawti.e, 29.11 - 14.12 w Miejskim Domu Kultury w Ol'kus'zu. 52 ek1spolOaty. Katalog, plakat. WspółorgalIlizator: W)'1dzial Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzk,iego w ,KatoW:ica,ch. "Węg·ierska .sztuka n<riJwna" Ekspozycja: 24.10 - 23.11. 81 eksponatów. Składan!ka, Mu:zeum Artystów Na;iwnyc'h w Keeskemet. plakat. G l i w i c e, Muzeum patrz: "Tka:ni'na lU'dowa" Wr·odaw, Muzeum Etnograd'k'zme "Sztuka uży'tkow,a Dalekiego Ws·chodu" patrz: War,szawa, ParustwO'we Muzeum EtnogI1alfiocmne. R a c i b óT 1., Muzeum "Ceramika ludOIWa r'eg~onu besk~dzk:iego" Eki~pozycja: 9.02. - W.04. 89 ekis:panatów. "Artystyezma patJ'z: K'ralków, Muzeum 25· tkan1na Srod:k:oiwego W1sdl'Odu" Etnogr,aJfkzne. Współorganizator. �388 Kronika Eskpozycja: Ryb "Pienniki raciborskie, 1Bl.09- 31.12. 95 ekspona,tów. formy odlewy" n ,ik,Muzeum "BiaŁostockie dywany" Scenariusz i oprawa plastyc1zna: H. Piergies-Chlubek. Ekspozycja: 9.04 _ 27.04. 18 ek,spolna1tów.SkładalIlika, plakalt. W,spółorganiza1tor: Muz,eum Okręgowe w Białyms't'0ku. "Współczesna sztu!k,a ludowa Opolszczyzny" Scenariusz: J. Floreńska, oprawa plastyczma: H. Piergies-Chlubek. Ekspozy,cja: 15.05- 14.07. 100 eksponatów:. Skła;dank,a. 15.07- 26.08 w Muzeum w Wodzisławiu Śląls'kim. W,spółorganizaltor:Muzeum w Wodzisławiu. T a l' n 00 w s k i e Gór y, Muzeum "Folklor .regionu tarnogórskiego" Scel1JaI1iusz:Modrzyński, oprawa de 115.03.80.40 eksponatów. plastyczma: "Twórc:wść artystów amatorów M. Muławski. Ekspozycja: otwa.r- Ziemi Tarnogórskiej" 8cenaruusz: Modrzyńlski, oprawa plastyczna: M. Muławski. - 10.09 w SI1;O'waTzyS'Zeniu Miłośni'ków Ziemi Tamogór,slk,iej. Ekspozycja: 6,09_ W o d z is ł a w Ślą s k i, Muzeum "Ku:l1tunamaterialna Scenariusz: na'tów. W. Pierzyna, Ziemi Wodzi:sławsk:iej" B. Kordowska. Ekspozycja: 20.03 - 24.08. Ok. 70 ekspo- "W,spółczeSlna lScz.tuk,aludowa Opolszczyzny" pahz: Rybnik, Muzeum Z a b r:z e, Muzeum "Nik.ifor" Scenar.iusz: J. Pawlas-KJos, oprawa zycja: 24.05 - 30.09. 111 eksponatów. "Malarstwo plastyczna: M. De Goche, J. Kozak. Ekspo- MarE Tarnowskiej-Wójtowicz" ScenariUlsz: J. Pawlas-Kos, oprawa pllalsiyczma': M. De Gache, J. Kozak, kOIl1sultacja: J. Bedna1rSlka. Ekspozycja: 24.05 - 14.09. Ok. 80 eksponatów. Składanka. ,,,ArtYlstyczne rękodzieło wsi" Scenariusz: J. Pawlas-Kos, oOIpr,alwaplastyczma: J. MaC'iej,ewska, konsul:tacj.a: K. Ka:czko. Ekspozycjla: 310.05- 15.06. Ok. 200 eksponatów. Współmganizatorzy: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Ka!t'owicach, Wojewódzk,i Dom Kultury w Ka1owkach. "Amatorska plastyka Słowenii" 'patrz. Bytom, Muzeum Górnośląskie. ,,Obrazyhaiftowane Scenariusz: M. Keyha, oprawa 2,3 eksponaty. Składanka. Marii Keyhy" plastyczna: \ Z. Baranek. Ekspozycja: 4.10 - :n.12. �Kronika "M-a,larstwo naiwn.e w Solentiname" patrz: ·W.arszawa, Pań~twowe InstytU'·cje nliemu:z.elalne Muzeum Etnograf1c=e. B ę d 'z i n, Miej.ski Dam Kulitury "DoTo,bek sztuki .ludowej w XXXV-leciu PRL" 23.05- 25.05. 2;00 ek,spomatów. Sc'enariusz: M. Knzew.ień. Ekspoz)"oja: WOJ. KRAKOWSKIE MU'z,ea Kra k ó w, Muzeum Historyczne m. Krakowa "Sizopk:a krakowska 80" Scenariwsz: T. Wrońs~i, oprawa plasty,czna: 7.12.80- 1.02.811.5,9 e PO!l1atów.Pl<akaJt. J.. Bałiba5zewSika. ]ill{.s,pozycja: Kra k ó w, Muzeum EJtnografk:2llle "Tkan~na dekora,cY'jna Środkowego W.sicho'du" Sc'enariusz; ,oprawa [/lasiyczna: J. Kamocki. Ekspozycja: 15.a3 - 2.8.04w Mu~eum w RadbOTzu. 69 ek!sponatów, F·older. E'k'spo'Zy.cja: 16:0.5- 26.08 w Mu:z.eum Kultu_ ry Ludowej w KotlbuIS'ho'Wej,49 eksponatów. "Sztuka wyspy Jawy" Scenariiusz: J. Kamocki, opr-awa plalstyczma: A. Chomcozyk. Ek,spozycja: 15.04- 2:2.06 w Muzeum o.kręgowym w Białymst(]ku. lInformator. Ekispozycja: lilpiiec-paździennik w Muzeum Zagłębia w Będzinie. M y ś l e'n i c' e, Dom Grecki - Muzeum Regiomal'ne "Wień:ce do'żynkowe i kwialty b~bulkOlWe" Scenariusz i oprawa ekspo,naltórw. plastyczma: .T. Koczwara. "Budowniotwo Ekspozycja: I n s 't y t u c j e EkSlpo'zylcja: 24JJ9- 30.10. 106 1udo·we" 24.11.80- 20.01.81 w K,lubie "Ruch" w Bysinie. ID i '8 ,m u ozea l,ne K r.a k ów, Spó!dziCilnia PI1a'cy Rękodzie!a Ludowego i ArtystyCZJnego im. St. Wyspiań'Slkoieg,o "Eksponaty .przy,szłego Muzeum Lal'ki" Scenariusz: M. Jędrzej0:0rka, opra'wa plastyczma: M. Jenner, G. Chunura. Eksp.ozycja: 19.09- 30.09 w .Młodzieżowym Centrum Kultury w KrakQlW1ie. Ok. 200 eksponatów. "Wystawa pokonkursowa IV Mi<;dzynarodowego Biennale Lalek w Krakowie" Scena'riU'sz: G. Basis,ta, op~,awa .plastyczma: M. J el'1J1 er, G. Chmura. Ek.spozy'cja: 10.10- 30.10 w Pałacu SZJtuki w Krakowie. 652 eksponaty. P-lakaty. W,spólorganizatorzy: Ministers'two Kultury i Sztuiki, Związek "Cepelia" w W,al's:z.awie. WOJ. KRO$NIEŃSKIE Mu zea J a.s ł o, Muzeum Regionaline "T,nady,cy,ilne·obrzędy ludowe w twórczości plastycznej" �390 Kronika Sc·enartiusz: A. Sew101, opra'wa .plasXycz,na: A. Sepio!, K. Madej'CZyk. Ekispozycja: 1 5.05- 3.06 w Urzęd<Zie Miejskiian w Jacile. Ok. 250 ekslPO'lUltó;w.Folder, plakat. 1 WOJ. LESZCzyfisKIE Mu zea L e s z 11o., Muzeu:m "Garncarnst'wo województwa leszczyńskiego" .Błaszk:iewicz, oprawa' 'pl a s<ty,czna: B. W.inikJiel, konsult·acja: Ekspozycja: 20.12.79- 23.01.80. 80 eksponatóW. Scenariusz: B. S. Chmielowski. WOJ. LUBELSKIE Muzea L u b l i n, Muzeum Okręgowe "Z,imowe obl'zędy na Lu:bels7JCzymie" Scenariu,sz: K. Kępa, oprawa - 30.D.}.. 220 ·ek!spona'tów. "Rzeiba pla'sty,czma: K. 'Wil,kow.ska.Ekspo'Zycja·: ludOIwa Ale'k:slal11ldra Fijałowsk:iego 10.01- z PIlzy!bysławic" Sc'elllariUlsz: D. Pa:wiłańska-,Mazur, OIprawa p1.3JstYiC:Zlna: K. WWkowsika. Ekspozycja :21.00 _ 30.06. 120ek:spOInatów .. Składa·nka.Współorgall1izator: Stowarzyszenie TwÓT:cÓWLudowych. "Ind1anie Ki.czu:a ,pa<trz: WaI"szawa, Pań'stwowe gór.a:le Peru .j Boliwii" Muzeum Etnogr.aficzme. ,,'DwórezQlśćStalllusława Gralcy z PorOlnina" Scenariusz: E. Kępa, oprawa pIasl,Y'cwa: K. WitkoWISka. Ekspozycja: - 30.08. no ekspOIllatów. Składanka. Współorganizator: Stowarzyszenie ców Ludo'wych. WOJ. 19.06Twór- ŁOMZyfiSKfE Muzea Ci e c h an o w i e ,c, MuzeLLmRolniotwa .im. Krzy'sztofa Kluka "Len - roślina przemy,słowa" Scenariusz: E. Chmiel, oprawia pl:als'ty,czna: W. Bogueki, kOll1,sultacja: Cell1tralne Laboratorium Przemysłu Imial1skiego, Ekspozycja: 18.09.80- 5.01.81. 370 ekspolIla!tó:w.Pł'a'ka<t. Ł o m ż .a, Muzeum Okręgowe "Rzeżba ·i tkan.iJny Kurpiowslkiej Scenariusz: W. Pawlak, oprawa 28.09.08,- 28·.02.8:1.144 ek,spo:naty. "Sztulka J.udowa Pus:oczy Ludowej" plastyczna: S. Kędzielawski. Elkspozycja: KUlIpi()lwS'klejPUiSZJCZY Z'ielonej" S,c.enarim;z: W. Bawilak, op~aIWa.plas'tyczna: T. Czerwiński. Ekspozycjoa: 29.11.80- 3.01.811w Mie.jskim Domu Ku:]"tury w Sier>pcu. 29{) eksponatów. �Kronika N O'1WOg r ó.d Lo mż y ńlski, MUiZ.eulffi KUlipiowsktie fjskansen) \ "Rzeźba Konstantego 391 .chojnowskiego i jego synów Zy,gmunta i Jakuba" Scenariusz: J. Mora'CZewski, opna·wa plastyczna: S. Kędzi.€'1JaJws'ki,A. S:zmfamikJ, .konsultacJa: J. Chę.tIn1kawa. Ekspozyoj·a: 1.,10- SO.1>2.70 ekspona'tów. WOJ. MIEJSKIE LODZKIE Muzea Lód Ź, Muzeum .Ar,cheologi.czne i Etnograficzne "Od 'l1uronia do Colargola" Scena,I1iu.slZ:M. PJniń'ska, I. Lech'owa, ()pra'WJa ·p1aslty,czn.a: J. ZielińoS,~i. E.kispozY'cja: 2.02.80 -,15.{),1.&1. 3·5,5e~pOlOOitóW.Brak at. "WlspóŁczeSlIJjaeeDamik:a ,i ,rzeźba ludowa Po1slki Sroid!kowej" Scenariusz: E. Wróblewska. Ek:Slpozycja: 1'8.0.2- 30.02 w Muzeum l7i6ekspOIllatów. W:spółorganizator: Muzeum w OpoioZl.LJJie. w 0lPocznie. "Naiczynia z drewna, ,słomy ikorzeIlJia" ScenaIliul5z: B. Miennkka. oWŁodzi. 3'Beksponatów. Ekspozycja: 19.02 - 27.06 ,w ZPB 1m. S. Kumickielgo "PIfZ€\Szło'~ći temź,niejs'zoś.ć narodów AlzH ·SrodkOlwej i Kazaohstamu" Scenariusz: pra,c'O'wnik Muzeum w Le niJngradzie, oprawa plas:ty,czna: J. Wieczorek. Ekspozycja: 15.03- 14.05. 355 eksponatów. Współorganizawr: Państwowe Muzeum E'bnograf:ii Narodów zs,.RJR ·w LeniJngradzie. "Ailryk:a 79" Scenariusz: J. NadoLski, J. W()jdechow,s.ki, oprawa p1as'tyczna: J. Wi~cz'oTek, konsultacja: W. NowOl5z. EJkspozycja: 4.10 - 30.10. 420 ek:spona:tó.w. F()ldeT. Współorg<llrl!iZJa:tor: .Kolo Nau'kowe Si1:u'deIlJtówBiolog·iJ UL. L ó d ź, Centralne Muzeum Włó:kioennictw,a "Tokanim.apodwójna - ludowa i .artYJS:tyc~" Scenar.iusz: K. Liber.towrcz, A. TrelLa. Ekspo·zy·c.ja: 1.08 - 10.08 W' Muzeum w Łę.czycY. 4.:10- 10.10 w Fabry·ce Dywanów "Dywilan" w' Ł<lJdZJi,2.'111.80 -,8.01.81 w SDK "Ldka·to[·" IW Łodzi. 38 eksponatów. WOJ. NOWOSĄDECKIE Muza.a G o r l ic e, Muzeum Regionalne "Elementy Ekspozycja: PTTK Zldobnicze wnętrza chaty podgóTzańskiej" 1.06 - ~O.07.. !ł6 eksponatów. L i m a n o w a, Muzeum Ziemi L'im.1aonQWlskiej "V pokonkursowa Scenal1iwsz; oprawa ~latów. Pla,kalt. plas.tyczna: wy·stawa haftu" J. Wielek. Ekspozycja: 2'9.05,- SO.US.630 ekspo- �392 Kronika N o w Y S ąc z, Muzeum Okręgowe "A'kwareIe Nikifora" Ekspozycja: 3.03 - 30.04 w Muzeum Okręgowym w .Jeleniej Górze, 0.04 - 10.06 w Muzeum Okręgowym im.W. Orkana w Rabce (30 eksponatów), 6.10 - 5.12 w Częstochowie, 19.05 - 30.10 w Muzeum w Zabrzu. 111 eksponatów. "Dawne malarstwo i rzeźba ludowa Ekspozycja: 3.10.80 - 22.01.81. "Wspókzesna ze zbiorów Muzeum im. Wł. Orkana w Rabce" rzeźba ludowa Karpat" Ekspozycja: 30.12.80 - 28.02 ..81 w Domu Kultury im. F. Dieriyńskie;go w Tarnowie. 94 ek!s:pcmalty. Z!a'kladów A:zoto~ych R a b ka, Muzeum im. Wł. Orkana "Malarstwo 'na szkle J.olanty PękJsy" Scenariu.sz: J. Pęksa, oC>ipraw,a p1astyczma: J. Niżnik, ,konsu1'tac'ja: Ł. Rak Ekspozycja: 15.02 - 20.0<9. Pla:ka,t. 70 Olbr3i.Zów. "W~stawa prac ,plastycZJny'ch dzieci i mlodzieżv Ekspozycja: .9.06 - 30.06. z Rabki ,i okolic" 30 pmc. ",Mal.a,r;stwona iszkle Jana Fudali z Zako;paneg·o" Scenariu'sz: Ł. Rak, oprawa .plalsty'czna: A. Głuszyńsika, konsulta'cje: wa-Bujak.Ekspo!Zycja: 26.06 - 27.09. 70 obrazów. Plakat. M. Lecho- "Akwar·ele Niikifor.a·' patrz: No'wy Sącz, Muzeum Okręgowe. "Wystawa pokonkursowa kap.liczek" Scen:ar:iusz: Ł. Raik, M. P.s:arski, opra'\va pla~tyc=a: A. Glu,szczyńlSki, kO'ns'uL tacja: M. Lechowska-.Buja'k. Ekspozy'cja: 9.11.80 - 31.02.!l'l. 50 eksponatów. Plakart. Zak opa fi e, Muzeum Tatrzańskie ;,Ludowe budowlIl.i'Ctwo polskie im. T. Chalubińskiego w folografiach Jana Scenariusz i oprawa plastyczna: J. Swiderski, zycja: 19.01 - 24.02. 41 eksponatów. Świderskiego konsultacja: z War.szawy" R. Reinfuss. Ekspo- "SZJtuika,LuidowaPodhala" Scenariusz: 31.03 - 2'0.05 H. Sredniawa,opr,awa plastyczna: M. Gónkiewicz: Ekspozy,cja: w Galerii Cepelii w Nowym Targu. 52,0 ek.sponatów. Folder. "Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu" Scenariusz: S.Żurowski. Ekspozycja: 1.06 - 1.07 w Muzeum wego w Słupsku. 312 eksponatów, Pomorza Środko- "IvI.alarstwo na ,szk1'e Adama Slo'Wiń:skiego ,z Zakopanego" Scenariusz: H. Sredini,awa, oprawa plastyczna: B. Rodzik. Ekspozycja: w Warszawie, w starej Korde.g,aDdzie. 83 eksponaty, KJtalo,g. 6.08- - 28.08 "Oddział .Muz'eu:m Ta,trzańs.kieg,o - zaibytkawa rniezną" chata U1a Roj.ach z pra'cow-nią cera- Scenariusz: H. Średn:i,awa, oprawa plastyczna: B. Rodzik. Ekspozycja: otwarcie 6.09.80 przy drodze do Rojów k. Zakopanego. 390 c';<.sponatów. Katalog. �Kronika 393 WOJ. OLSZTYŃSKIE Mu zea O l s z t y n'ek, Muzeum Budowlnictlwa Ludowego "Technika dawnej wsi" S.cenariusz: E. KacZImarek, oprawia plastycZlna: E. Oleszczuk EkspO'zycja: L5.05- 25.05 w NOT w Olsztyinku, 11.1<0.80 - 1,5.04.,8'1 w Ga'lerii SZituki w Olsztynku. 94 eksponaty. Kat'alog. W,S'p6łoI1galniza'torzy: NOT w Olsztylnie, Wyidzial Kul'tury i Sztuki. WOJ. OPOLSKIE Muzea O P o l e - B i e r k o w i c e, Muzeum Wsi Opolskiej Ekspozycja: "PokonkuI"!sowa wYlsta'wa krGs'zonek" 270 ekspO'na,tów. 31.03 -15.05. "Pleoionka,rstwo ludowe" patrz:W,af'SZlaWa, Pańistwowe Muzeum Etnograficzne. "Rybołósi!Jwo ludowe" patrz: Warszawa, Państwowe "Malar~twoi Muzeum Etnogra'ficzne. rzeźba nieprofesjonal,na Ek5pozy,cja: 15.05 - 30.09. 70 eksponatów. "Opolsk\l- ceramika Bes'kiidu Zachodniego" Imfo·Dmator. m'alowrama" Scenariusz: E. Baczańska_Kuhl. Eks,pozycja: w Bolesławcu" 206 ekspozycj'i. Folder. 17.07 - 29.10 w Muzeum Ceramiki WOJ. OSTROŁĘCKIE Muzea O s t r o łęk a, Muzeum Okręgowe "Drewno w źyciu Wisi" M. Olszewska, oprawa plastyczna: A. 5.06 - 20.08. :30 ,eksponatów. Folder. Scenariusz: WOJ. Olechowska. EkJspozycja: PILSKIE Muzea P i ł a, Muzeum Okręgowe i'm. S'tanisława "Naczynia patrz: Warszawa, Państwowe Staszka ludó'w egzoty'cznych" Muzeum Etnogra1ficzne. T r z c i ,an k a, Muzeum im. WikJtom Stachowiaka "KultUDa ludowa Peru" patrz: Poznań, naniu. Muzeum Etnog'J:aficzme, Oddział Muzeum Narodowego w Poz- �394 Kronika WOJ. PIOTRKOWSKIE Muzea Piotr,kó,w T ry,lbu1nal1 ski, Muzeum Okrę.g·owe "SZJtu.k'a·dbrzędowa województ,wa 'piatr.kows'kiego" Scenariusz: J. Kucharska-Pawłowska, Cz. Rutkowski, oprawa plastyczna: E. WołoWIska, Cz. RultkowslkL Ek;spozY'cja: 10.12- 28..l2. Ok. 200 ekspona·tów. R a d o ID iS k o, Muz'eum Regionalne "Rolnik i jego praca w twórczości ludowej" Scenadu<sz: M. Beiersdorf, oprawa plasty·czna: ,z. Held'eu,er. EkS<po'zy'cja: 1.04- 213.07.56 e~ponatów. Współorga'I1itz.ator: MU'zeum Ebnogra.fitc:zm.ew Kr,a'kow.ie. "Józef J a:nos" Scenariu'sz: M. Beiers'dor:f, OlpralWa.plastY'czma: Z. HeHeuer. Ekspozycja: 10.10- 25.1i1. 3'1 ekJspona,tÓow..Katalog. W9póło'rg;ani:zator: Muzeum mnotgraficZlI1e w KrUiko.wie. WOJ. PŁOCKIE Muzea Ł ę c z Y'C a, MU'zeu,m "Łęczyckie szopki ludowe" SC'eIl<liriusz: A. SQbczaik, oprawa 'plastyczna: A. K.lein. Eks.pozycja: 7.01 - 10.0'1 w Mieljlskiej B~bl!iotecoe PrUbHcz.nej w Ku,tnie. Ok. 100 ekJsrponatów. Kat<li1og. Współorganizator: Miejska Biblioteka Publiczna. "Rzeźba i książka rolinicza" Sc·enariusz: A. S.olbcza'k, oprawa płastycZJna: A. Kile~n, kcmsulta:cja: A. Pr,asnow.skii. Ekspozycja: 20.02 - 20.03. Ok. 100 eksponUitó.w. WspółoI1gamiZJator: Spół:dzieln1a Kółek Rol'niczy'c.h w Łęczy;cy. "Diabeł Boru,ta w rzeźbie ludowej" Scenar,iusz: A. Sobczak, apmwa Ok. 60 eksponatów. Katalog. pl,alstY'czna: A. Klein. Ekspozycja: 5.05 - 25.05. P ł o c k, Muzeum M,a·zo'wieckie "Dhlibeł ,pol-ski w r.zeibi,e i legendzie ze zbiorów Wik:toryna GraboiWISikiego" Scenariusz: W. Dow,la:szkiewicz, W. Grąbczewski, opraiwa plastycz.na: G. Grzelińs.ka. Ekspozycja: 20.06 - 31.08. 181 eksponatów. InfOTmator, plakat. "W.s!pókzesna szopka ludowa z Ziemi Płockiej i Łęczyck,ie!j" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Zaremba. Ekspozycja: 27 ek,sponatów. Wspólor:ganiza1tor: Muzeum w Łęczycy. 19.12.80- 8.02.81. S i e r p c. Muzeum i PUir.kEbnograJiczny "Sier.peDka 'rzeźba ludowa" s.cenar,i.usz: G. Czerwiń,ska, o'prawa plastyczna: - 2.1.08 w Katedrze Etnografii w Warszawie. T. CzerwiJ1:ski. E'k.spozy,cja: 4.0660 eksponatów. �395 Kronika "CiekalW:sze<nabytki Muzeum i Parku Etnograiic2Jnelgo" s.cerraTiusz i opnawa pl,astyczma: T. CzerwińJs1ki. Ekspozycja: _ 20.09.81 w S'i,erpeClkim Domu Ku1tury. 120 ,eksponatów. otiwarlCie: 5.1i1.80- "S2Jtuka IIUld()lwaKu:npiow.skiej Puszczy Ludowej" ScenaI'liusz: W. PawLa'k, .oprawa pla,sty:czma: T. Czerwiński. - 23.12.80 w 8.ierpeckim Domu Kultury. 250 eksponatów. Ekspozycja: 29.111.80- WOJ. POZNAŃSKIE Muzea P o Zil1alń, Muz.eum EtnQgraficzne, Oddział Muzeum Narodowego w Pooz;naniu. "Kuiltu:na lwdolwa Peru" Scenariusz: A. Surz.yń·ska-.Blasza:k. Ekspozy'cja: 25,0"3 - 25.04 w Muzeum im. W. Stachowia'ka w Trzciance. 10 fotogramów i 65 eksponatów. W5półorganizator: Muzeum im. W. Stachowiaka. Ekspozycja: 29.03 -9.05 w Mu::aeum Regionalny;m w Międzychodzie. 8'7 ekspcmatów i 9 fot og'namów. linformator. W!spółorga'nizator: .Mu,zeum RegiCJ;nalne. S:cenarius'z: A. Posern-Zieliń:ski, A. Sur:zyńlSka-Blaszak, oprawa plasty.czma: L Jarz.yńska. Ek.s'P<Jzycja: 20.11.80 - 4.01.81 w Muzeum Etnogra.fliczmym w PoznalIliu. :wg eksponatów. K-a,talog. "Smu:ka ludowa Hucu'ls'z:czyzny" Scena,riusz ,i opra'wa plasty,czria: R. Lewandowski. Ek/s:poz.YC'ja: 1'5.04 - 1:5.05 w Muzeum Regionalnym w Szczecidku. 1'92 ek spona1ty,. Wlspóło'r.galIlizator: Muzeum Re:gicmaJ.ne. Ek'S\Pozy,cja: 16.05 - 31.08 w Muzeum Regionalnym w Międzyc'hodzie. F01Lder.W,spół'or:gail1liza<tor: Muzeum Regionallne. "if>olska .cer,ami'ka ludowa - jej fOTmy i zdOllmid'wo" Scenariusz; oprawa plastyczna: R. Lewandowski. Ekspozy,cja: 15.05 - 21.06 w Muzeum Regianalnym w Szczecinku. 140 "e\{,sponatów. W's.półorganiza:toI': Muzeum Regionalne. "Po'lskde instrumenty ludowe" Scenariusz: Z. TOI'oils,ki, opr3'wa plastyczna: E. Ba'czyń'ska, konsu1talcja: W. KamińJs,kL EJkJspozy'cj,a: 1'2.06 _ 26 ..10 w Muzeum Etnograficzmym we Wroclawilu. 1'25 ekspolnatów. Ini-ormator. Współorganizator Muzeum Etnogra:ficzme woe WrocŁawiu. "Dawna kuchnia wiejiska i jej wYlP()lsaż,enie" Scenarius'Z i oprawa pla.styczna: Ę. Lewandowski. E.j~spozy.cja: 3.10 - 29.1'1 w Muzeum Reg.ionalnym w Międzychodzie. 96 eksponatów. WS'półorgarni;zaltoI':Muzeum Regiona,~ne. S z r e n i a.w,a, Mu-zeu,m NarQldowe Rolnictwa "Wyc~mlJnkai ,ceraJm1ka ludowa ze ZJb.ioI'ówMuzeum w SzrelIlia'Wie" Narodowego Rolini:ctwta Scenariusz: E. Ryś, .T. Roszak, opraw,a plas'tyczna: L. Umerllt. Etk.s.pozy,cja: 215.02_ 17.03 w Poznaniu w oDmu Kultury Drukarza. 46 eksponantów. Wsp6łorganizato'I': Dom Kultu'I'Y Drukarza. �396 Kronika "Zycie wsi w .5'z-tuoelu,dawej" wystawa objazdowa. Scenariusz: B. Za;melska, oprawa plastyczJila: L. UmerIe. Ekspozycja: 2.06 - 9.06 w Tal1nowie Po.dgórnym, w Ośrodku Nowoczesnej GO'Spodyni. 59 ekspo.natów . .14.07- 28.07 w Rakoll1'iew.icach w Miej'sko-GmiJrl1Ilym Oś!"o·dku KuLtury, 52 ek.sponaty; 1"9.08- 28'.08 w Otorowie .k. Szamotuł w Ośrodku Nowoczes'nej Gospodyni. 52 eks!pOlnaty; 2'9.0<3a<twarcie w Pias·ecznie w OŚTod.ku Tra'dycji Kółoek Rolniczych, 41 ·ekspolllatów. ,,Ma~arsJtwo, rzeźba, grafik.a i 'tkanina artystyczna Stowarzys;zenh\ Amatorów we Wrocławiu" Scenariusz: S. Olszewski, oprawa - 10.07. 146 pra1c. Współorganizator: WrocŁaJWiu. Plastyków plastyczna: L. Umerle. Ekspozycja: 16.06Stowarzyszenie Plas'tyków Amatorów we WOJ. RADOMSKIE Muzea R a d o m, Muzeum W;si Radomskiej "Radomska rzeźba monU!mentaJłna" Scena,dusz S. RO'siń<sik.i, M. Jureaka, 1. Szymczy.k i oprawa plas'tyc:wa: Z. Karbarz. Ekspozycja: 10.05- 25.05. Wystawa W plenerze z okazji Dni Regionalnych "Dni Kwitną,cej Jabłoni" w Grójcu. "Zyc'ie i tWÓI1CZOŚĆ Jalna Ko·chanows;k.iego w rzeźbi·e i mal'a'rs<twi'e ludowym Ina szk>le" Scenadursz: S. Rosiński, M. Jurecka, 1. SZyrmczyk, oprawa plaiStyczma: Z. Karbar,z. Eks.pozy'cja' 24.06 - 9.0a w Czarnolesie, w Muzeum im. JaJna Ko,c.hano'wski.ego; 12.07_ 2..10 w Muzeum Wsi Radomskiej; U.10.80 - 10.10.81 w WaTce w Muzeum im. K. PułaWls.kiego. 80 eksponatów. "Bartnte'two, pasiec'Zmidtwo .ipszczelarstlwo oraz związane z nimi zwyczaije i obrzędy na terenie Zi~mi Radomskej" SceI1al1iursz: S. Rosiński, M. Jurecka, L Szymczyk, baE. Ekspozycja: 1:2.07- 29.1.1.40eks1ponatów. oprawa p:lastyczma: Z. Kar- "Rado,mska rzeźba ludowa" Scenal1iu1sz: S. ROISiński, M. Jurecka, L Szymczyk, uprawa plasty.czma: Z. Karbarz. Ekspozycja: 24.08- 31.08 w Kozienicach, w W.ojewódzkim Ośrodku Sportów Wodnyc.h i Rekreacji. 3,5 eksponatów. "Rzeźbiarze Puszczy Kozienickiej" S.cenariu'sz: S. RO'sii1ski, M. Jurecka, L Szymczyk, baJrz. Ekspozycja: 17.10- 20.12. 100 eksponatów. wOJ. Oipra.wa plas tyczna: Z. Kar- RZESZOWSKIE Mu zea K o l b u s z o w a, Muzeum Kultury "Fajans Ludowej polski w zbiorach MKL w Ko.lbu.szowej" Scenariusz: Z. Kądziela, M. Skowrońska, K. Party:ka, oprawa plastyczna: żęga. Ekspozycja: 5.03 - 14.05. 1'33 eksponaty. Plakat. B. Sier- �Kronika 397 "Tka'nllna de!koracyjna Śr{)-dkowego Wschodu" patrz: Kra'ków, Muz,eum Etnograficzne "Problemy konserwacji Scenariusz: M. Pu.dełko, 1980, 60 eksponatów. drewna konsultacja: zabytkowego" M. Czajnik EkGIPolzyc,ja: otwar'cie lipiec WOJ. SIERADZKIE :vIuzea S i e l' a d z, Mu'zeum O~ręgowe "Rzeźby S-ta'ni'sława Kor\py i J erZiego KaclJmarrka" Sc€.nariusz: M. Kaszuba. Ekspozycja: 24.01 - l.(l'2 w SieradzJkiej SpółdlZie:lJniMiesizkaniow.ej w Sj,eradzu. 28 eksponatów. "WyJ"oby kOlWalski'eStefama Jabłoń'skiego" Scenariusz: J. Kwia'tkowski. £'Ok,s ponatów. EklSpo'zycja: 15.02 -20.02 "Sieradzkie Scenariusz: E. Polińska, ,1óO ekSlj)o.natów. oprawa w PT'I1K w SienadlJu. 12 rzemiolsło ludOlW€" plastyczna: Z. Fiszer. "Sztu'ka i 'ku'1tufa ludów Afryki Ekspozycja: 13.05·22.06. Zachodni·ej" patrz: SzczeciJn, Muzeum Narodow,e. WOJ. SKIERNIEWICKIE Muzea L o w i c z, Muzeum Narodowe "Sztuka lu,dowa - w Warszawie, Oddział w Łowiczu pokazpokon!<,ursowy .trady,cyjnej tkaniny wy-eiJn3Jnkiło,wi'oklej" łowi,ckiej i 'tradycyjnej Scenariusz: H. Świątkowski, oprawa .plastyczna: H. ŚwiątkoIWS,ki., M. Stępm.iews<ki, H. iedzielska. Ekspozycja: 22.06 - 15.07. 250 eksponatów. WspółorganizatOT: Spółdzielnia "Sz<tuka łowicka". "Pięć.dziesięcio'lecie twórc-zości artYlst)"cz.n.ej, ludowej Scell1ariusz; oprawa l>lastycz:na: H. Swiątkows'ki. ponatów. Kalalog. "Broń wyspiarzy paJtrz: Warszawa, Rawa Mazowie,cka, Henryka Burzyńskiego" Ek;spo'zy'cj,a: 20.07 - 6.1Q. 67 eks- Pacyfiku" Pańsitwowe Muzeum Etnograficzne Muzeum Ziemi Raws'kiej ,,,Poliski haft ludolwy" Scenariusz: O. Brydzyńska. Ekspozycja: 24.04 - 5.09. 49 eksponatów. w Muzeum OJkręgowy.m w Zyrardowi'e. 35 eksponatów. "Żyrardowska patrz: Żyr<udów, Muzeum Okręgowe. izba robotnicza" 8.09 - 10..10 �398 Kr,onika Z y r a .r.d ó w, Muzeum Okręgowe patrz: "P'Ol.ski haft ludowy" Rawa Ma:zowieJoka, MUizeum Ziemi Rawskiej. "Zyrardows:ka izba rQbotni1cza" ScenalTiu'8z: B. Rzeczycka. Ekspoz)"cja: 1'5.09 -31.12 ,w Rawie Mazowiec!kiej. 1:20 eksponatów. WOJ. w Muzeum Ziemi Ra'Wskiej SŁUPSKIE B Yt ó w, Muzeum Zachod<nd:o-Kaiszu'bsik'1e ' "Hafty - G·enowef.a Palubi:cka" Oprawa plasty,czna: K. Szyma:n-Piór'ko'wska, zy'c'ja: 10.03- 29.04. 50ek<spO'natów. konsul'tac'ja: P: Cielecki. Ekspo- "Zldobnictwo na K,aszubach" Oprawa plastyczna: K. Szyman-Piórkowska, cja: 14.06.80 - mamec 81. 140 e'ks.po:naiów. WOJ. Instytucje konsultacja: P. Cielecki. Ekspozy- SUWALSKIE niemuzeal'ne S e j n y, Miejsko-Gmmny Scen.aI'iuosz; oprawa ekspo'natów. Ośrodek KU'ltury "Prezentacje" plas'tyczma: M. Karpowiocz. Ek~.pm.ycja: 18.07 - 12.09. Ok. 50 WOJ. SZCZECIŃSKIE Muzea S z cz e c i n, Muzeum Narodowe "Kuatura Indian Andów Peruwiańskich" Scenariusz: J. Lapoti, oprawa plastyczna: D. Boehlke, konsultacja: A. Posern-Zieliński. EkS'pozy,cja - kontynua,cja z 1979 T. zamknięta 20.02.80, ponadto wystawa była eksponowana w Muzeum Okręgowym w Zi'elonej Górz,e i w Muzeum Reg:ionalnym w Stargar-dz1e Gdańskim. Kata'log. "Sztuka i kultura ludów Afry'ki Zachodniej" Scem.ariu'sz i oprawa plastyczma: J. Lapott. Eks:p'Ozycja: 2.07 - 27..08 W Muze,um Okręg.owym w Sieradzu. 2.38 eksponatów. Ekspozyc'ja: 13.n - 311.1,2 w Muzeum !Etno:grarficznym w Toruniu. 3.24 eksponaly. Instytucje S zcz eC niemu'Zealn·e i 'n, Woj'ewóidzki Dom Kultury "W,ojawódz,ka wystawa plaJsty,k;iamators!kiej i sztuki lud'owej" Scenariusz: H. Orska, opr,awla plasiyc:z'na: G. Królikolw1sk'a, konsullta,cO.a:C. Nowakowski, G. Rec'k.Ekspozj'icja: 2L09- 25.10. mo eksponatów. �Kronika WOJ. Instytucje 399 TARNOBRZESKIE nIemuzealne T a r n o b r ~ e g, Urząd Wojewódzki - Wydział Kultury "Sny.cerka ,i .stoIarka artystyema Scenariu5z natów. i oprawa plastyczna: "MaJlarstwo i r~eiba Scenariusz: Heleny Ekspozyca: z cyklu j2.02 - 25.02. 30 ekspo- "Błogosławieni szczero·ścią«" J. Myjak, E'kspo'zycja: 5.02 - 15.02. 19 eksponatów. "Tkanina Scenariusz tów. J. Myjak. Szymuli i Sztukl Jana Widomskli,e,go" ar"ty,sItYlc~naAnieli Bańlki" opraw.a pJ.a5tyczma: J. Myjak. Ekspozy'cja: ,,"Bło,gosławieni szczerością«. Malarstwo 26.0,2- 15.03. 17 ekspona- ludowe Zofii Partyki" ScenarLusz: J. My jak. Eks'po,zy;cja: 20.03 - 15.04. 16 eksponatów. "Dzików w czasach Wójta Słomki" Scell1ariu·sz: .T. Myjak, - 15.04. 40 ekspo'natów. opmwa plastyczna: T. Sta.szeiwlski. E'kspozycj,a: "Pi'sank-a" Scenariusz: J. Myjak, oprawa plastyczna: T. Staszewski, 15.04- 30.04. 140 eksponatów. "Współczesnc malarstwo szczerością«" Bkspozycja: "Wycinanka Barbary Ekspozycja: 15.11- 10.12. 2.')eksponatów. Sccnar,iusz: J. Myjak "Malar~two Teofila Stelmacha Scenariusz: H. Pilee·ka. Ekspozycja: ludowe z cyklu "Błogosławieni Scenariusz: .T. Myjak, 0pl'awa plastYic~na: T. Staszewski. 25 eksponatów. J. Myjak. "Kultura Ekspozycja: 1.08 - 30.0S' Woj'Łowicz" z cyklu "BłogD'sławieni Szczerością" 15.12.80- 15.01.81. 17 ek9ponatów. ludowa województwa tarnobrzeskiego" Scenariusz i (j,prawa plastyczna: J. Myj.ak. Ekspozycj'a: kladowym Domu Ku'ltury w GorzY'cach. WOJ. 30.03- 15.1'2.80- 15.01.81 w Za· TARNOWSKIE Mu zea T a r n ó w, Muzeum Okręgowe "Sztutka ludawa i stroje Tegionu tarno'bl1zeskiego" ScenaI1iusz: A. Bartosz. Ekspozylcj'a: 14.01- 31.01 w Domu KUlll1:u'ryZClJkłaJdólw Azolowych im. F. Dzierż.yńskiego w T,al1now.ie.42· ek5iponaty. "T>aJbOTcygań'ski" wystalw,a ,plenerowa. Scell1ariusz: A. Bar,tnsz. Ekspozycja: maj-październik Okręgowego w Tarnowie: Ok. 20 eksponatów. na dZ1edzińciU Muzeum �400 Kronika WOJ. TORUŃSKIE Mu zea T ·0 ruń, Muzeum Etnoigra,JJkzne Oprawa plastyczna: W. Gęsic'ki. Ekspozycja: 22.01- 8.06 w Muzeum Regional11y.m w -Bro,dnicy. 20 eks·ponatów. W,spółorganizator: MU'zeurrnRegional'ne. "Ku'l:tura 'materialna Pałuk" Scenariusz i oprawa plastyczna: I. Wronkowska. zeum w Bi'skupimie. 'W8 eks.pon:a~ów. Ekspozycja: 15.04 - 15.09 w Mu- ,.,Wycinank>a ludowa" ScenaI1iu'sz: A. Błachow.ski, oprawa - 3.06,. 750 ekspona'tów. Plakat. plastyczna: "Muzea Etnografi.czne J. PietTzak. Ekspozycja: 18.04_ Ekspozycja: 18.04. ZSRR" Scenariu1sz; o,prawa plals'tyc:rna: T. Błachow.SIki, J. Siewak. - 7.06. 162 eksponaty. "Kaiszu<bska 's'iltuka ludowa" Scenariwsz ·i oprawa 'Pla8tyc7Jlla: T. Nemere, E. Bajra.silewS'ka. Ek,spolZycja: 5.05- 8.06 w Świeckim Domu Kultury w Świeciu n/Wisłą. Współorganizator: Świooki DOiII1 Kultu-ry. ,,·W.SpÓŁcil€lSne mialarstwo ludowe na s7,kile" Scena~iusz ·i oprawa ,plastyczna: L. T y c z Y ń ska. Ek.spozYiCja: 15.05 - 3.07 w Muzeum Ziemi Kujawskiej i' Dobrzyńskiej we Włocławku. 222 eksponaty. Współorganizator: Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej. "Współpraca bibHoteki Muzeum Etnograficznego Scenariusz i oprawa plasty·czna: - 20.05. 2113 eksponatów. T. Błachowska, z zagranicą" J. Siewak. Ekispo;zycja: 16.05- "Węgi.ers'kieha±ity ludowe" Scenariwsz' A. SZaJbla, L 'Wron.kowska. Ekepozy,cja: 31.05 - 3'0.GB. 71 ekisponatów. Współor.ganizator: Finoomszerel Veny.gyar Vanaiati Szakiszeruzebi Bizottsag EG;ER; �Kronika jew6dzkim WDiK. Doonu Kultury w 401 Bydgoszczy. 43eksponaty. Współor.gand.zawr. ,,sztuka ludowa Kujaw" Scenariusz i oprawa plastyczna: T. Nemere, E. Bajroszewska. Ekspozycja: 2.11 - 30.n iW Świeckim Domu Kultury w Świeci·u. 78 ek!sponatów. Wjspółorganizato:r: ŚwiecJld Doonu KJuItury. "Kultura i !s'ztuik'aAfryki Zachodniej" patrz: Szczec'iIll,Muzeum Narodowe. WOJ. WAŁBRZYSKIE Mu zea Wał b r z y c h, Muzeum Okręgowe "Formy piernikarskie" Eks'POIZycda:1'7.01-25.0'2. 36 ekspIJnaltów. ",Pisanki 'wielkalnocne" Oprawa .plasty,cma: A. Ma·t'Uszkiewi"cz.EIDs.pozyC'j-a: '26.02- 30.04. 75 eks!po1natów. WOJ. WŁOCŁAWSKIE Muze,a W ł o c ł a wek, Muzeum Ziemi Ku!awskiej "Kultura i Dobrzyńskiej .Ludowa Kujaw" Scenariusz i opra,wa plaistyczna: Z. Pietrzy:kawska. w Ci,ec,hocinku. 150 ekponatów. Plakat. WOJ. Elrnpozycja: 10.05 - 15.06 WROCŁAWSKIE M u z e,a W r o cła· w, Muzeum Etnografi.czne "Tkaniny ludowe - dziarugi, dywany, radiuszki, werety, kiHmy, lLiniki" Scenariusz i oprawa plastyozna: M. Rostwol1owski. Ekspozycja: 10.02- 3.05 w Muzeum w Gliwicach. 92 eksponaty. Ekspozycja: 7.12.80- 20.04.81 w Muzeum w Oleśnicy. 60 eksponatów. Przewodnik,. "Sztuka ludowa Dolnego Śląska" Scenariusz: M. Ros,tworowska, konsultacja: E. Jęczalik. - 17.06w Muzeum w Bolesławcu. 1132eksponalty. Składanka. "Ludowe ,hafty Narodów EkJspozY'cja: 15.04- Związku Rardziec'kiego" Scenar,iusz: M. iRo,stworowska, oprawa pla,styc=a: E. Baczyńs.ka, kO'llsulta'cja: B. Bazielkh. Ek!spo'zy;cja: 16.04- 24.04. 60eks.ponatÓiW. "Ludowe pieczywo obrzęd-owe" Scena-riusz: M. Gołubk'ow, oprawa .plastyozna: E. Baczyńska, J. Bohdanowkz: Ek'spozycja: 7.05 - 16:05. '9!2ek!sponaty. 26 "Lud" - tom 66 konsultacja: �402 Kronika "Polskie li1lliSirumentyludowe" Scenariusz i opraJWa p1a.sty,czna: Z. Toroński. Ekspozycja: 14.06 - 26.10. 125 ekisponatów. Itnfor.mator: W.spółor:gan:izacja: Muzeum Narodowe w Poznaniu. "Malarstwo patrz: naiwne z Solentiname" Warsnawa, Pań,S'twQlweMuzeum Etnograficzne. "Szopki ludowe na Dolnym Ślą.sku" Scenariusz: M. Gołubklow. Ekspozycja: WOJ. 47 eksponatów. 19.12.80 - 2.02.81. ZAMOJSKIE Mu zea T o ill a 6 z·ó w r: li b. Muzeum Regionalne "Garncarstwo Za·majs·z,czyzny" Scanariu.sz: Z. Świtka. Ek.spozy!cj-a: 1<O.{}}- 26.03. 75 eksponatów. Scenariusz: "Malal's1;wo ludOlwe JaII1aSi'do'f.a" Z. Świtka. Ek.spozycja: 1.04 - 21.06. 24 eksponaty . Scenariusz: Z. Świtka. Ekspozycja: •"M.allairstwoludowe WeroniJk'i Raty'czy" Z a m ość, 22.06 - 21.12. 29 eksponatów. MUlneumOkiręgowe "Sztuka 'lud:OlWaZamojsLJczyzmy" Scenariusz: R. Kowa1icka, oprawa plastycLJlla: M. Zalewo, kon.sulltacja: J. Petera. Ekspozy.cja: 1'5.09 - 1,8.09 w Klu;bie Stronnimwa Demokratycznego w Zamościu. 300 eksponatów. Ekspozycj~: 20.09 - 31.12 w Muzeum Rzemiosł Ludowych w Biłguraju. WOJ. ZIELONOGORSKlE Muzea o c h l a, Zielonogórski w Zielon·ej Górze. "Zielonogórski Park Etnog!faficzny, Park Etnograficzny Scenariusz: B. Łakoma, 120 eksponatów. "Sztuka Oddział Muzeum Ziemi Lubuskiej w oezach dzieci i młodzieży" oprawa pla,,,·tyczna: S. Para. Ekspozycja: .1.06 - 20.06. ludowa Środkowego Nadodrza" Scenariusz: B. Kolodziejs:ka, o/prawa plastyczna: S. Para. Ekspozycja: - 20.10 w Muzeum Ziemi Lubuskiej w Zielonej Górze. :.llO eksponatów. 10.09- Wy:stawy zagrainicnnezoT'ga'nizo'wane w 1'980 r·oku. BULGARIA Ru se "Mikołaj Kopernik w Polskiej rzeźbie ludowej" Scenariusz: A. Bła'chowski, T. Nemere, R. Tubaja, oprawa plastyczna: T. Nemere, R. Tubaja, P. Radalow. Ekspozycja: 17.05 - 29.05 w Galerii Sztuki. 72 �403 Kronika ~k.spon",ty. Orgall1iirz-alt'Orzy: Muzeum Etllwgraftczne i Sztuki Urzędu Woj.ewódzkiego w Toruniu. NIEMIECKA REPUBLIKA w T'ofuniu, Wydział Ku~tury DEMOKRATYCZNA Berlin ,;P<OIIs'~iha£t,ludowy" Scenari!usz: A. Szabla, .oprawa plastyczna: I. Wronkowska. Ek:spozy,cja: 13.11- 27.1J. w Ośrodku lnf-ormadi i Kltl'ltury Pallskiej w BerliinJie. .l{l5 ekSlp'O'natów. OI1ganizatorzy: Muzeum Ebnog~aficzme w Toruniu, Ośrodek lnJ'ormacji i Kultury Pol'sk.ie'j. Drez1t1o "Polska wyóna:n:ka ludowa" Scenariusz i oprawa plastyczna: L. T y c z y ń s k a, Ekspozycja: 17.06 - 24.08 w Museum f tir Volkskunst w Dreźnie. 259 eksponatów. Katalog, plakat. OJ:"ganizatorrzy: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, Museum flir Bo·!Jk:skunst. F r.a n k f u r t n/O drą "Polska sztuka lUldowa w zbiorach Muzeu.m Okręgowego w 'Gorzowie" Scenariusz i opratWa ipla.s'ty<:zma:J,. Jasińska, W. Sadowski. EkSipozYiCja:27.06- 30.09 w Museum Viadr~na. 60 eksponatów. Organizator: Muzeum Okręgowe w Gorzowie WI1k.p. "ZdQbnictwo 1Stroju !lud-owego Ziemi Cieszyńskiej" Sc·enariusz: M. K,u1czyńska. Eksporz.ytcja: 1,9.09 - .6.10 w Ośrodku lnform.acdi i Kuiltury Polskiej. :217 ekspcmatów. Składanka. Or;ganiZlatorzy: Muzeum Górnośląs_ kie w Bytomiu, Wydział Kultury i Sztuki Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach. . JUGOSŁAWIA Lublja,n'a ."Mal'arstwogómlków Scenariusz: Organizacji tomiu, Ślą'sk;1ch" B. Bazielich. Eks po·zycja : 20.06 - 20.108 w Związku Ku·Hu.nlnych Słowenii. 61 eksponatów. Organizator: Muzeum Górnośląskie w By"PowstaJIlie Śląskie W .plastyce nieprofesjonalnej" Scenariusz: M. Kuczyńska. Ekspozycja: 20.06 - 31.07 w Zwezda eks.ponaty. Or:ga1nizator: Muzeum Górnośląskie w !Bytomiu. REPUBLIKA FEDERALNA Lublana. 23 NIEMIEC "Pols.ka Sztu·ka Ni'eproiesjo;na1Jna ze ozbiQ.rówLudwika Zimmerera" Scenariu:sz: L. Zimmerer, aprawapla-styczna: W. F11eckhaus, B'. KrUpp, konsulta,cja: J. Mi.gdał. Ek'spozy.c.ja: 23•.03.- 3'1.05 w Muzeum Wsi 'W Cloppenburg; 1·2.06- 10.07 w Starej Sytnagodzie w Essen; 17.07 - 21.08 w WesUaHsches Lau- �404 Kronika des.museum fiir KUMt und Kulturgesc'hicht.e-Zamek Wolbeck w Mi.iJnoster; 'Galerii "Kobus" w Hanowerre; 21..t2.80 - 15.02.8.1 w SUidt.isches MUls'eum w Getyndze. 660 eksponatów. Katalog, plakat. O.g~nirzatrzy: Muzeum Ws.i w CIo:p.PE\IlIbungiklBremy, Towarzy,,,two Przyjaciół Kolekcji Zimmerera w C~OipIp€IIlibU11gu, !Pańs,twowe Muzeum ,Etlnograficzme-IWacr-szawa. 1.11 - 'HU~ IW WŁOCHY "P,o'lska 'Wyo~nanka ludowa" Scenariusz: A. Błachowski, oprawa plastyczna: R. Tubaja. Ekspozycja: 20.12- 31.'12 w M<:mte CatiJni Tenme. 20'9 eksponatów. Fo:1Jder, pl:akat. Organizato.zy: Muzeum Etnogra,ficzne w Toruniu, Mont'e CatiJrri Tenme. ZSRR Leningrad ,;Po1Jskie ludOlW€malar,stwo :na .swe" Scenariusz ;i oprawa p1astY'czna: A. Kurzą't-kows.k,a. Ekspozycja. 22.10 - 15.12 w Pań'Sl1:wo:wyrrn-MU'~eum Etno·grad'ii Narodów ZSRR, 180 ekos.pon.atów. Or<ganiza'to.rzy: P.ańs,twow'e Muzewn Eitnograficz;ne w W.ar,szawie, MUZleUm w Leni:ngradzie. Moskwa ,,':Dka'nrl:ny1JndonezyjiSk'i'eze zbiorów Muzeum Azji i Pa,cyfiku" Scenariusz: M. Wrońska, N. Czukina: Ekspozycja wrlZesień-grudzień w Państwowym Muz.eum SZJł:uki Nar,odów Wsc.hod'nich. 80 ekJspolnatów. Katal'Og, plakat, Organilzatox: Muz.eum A:ZJjiii Pacyfiku w Warszawie. Iwona MAGISTERIA, DOKTORATY I HABILITACJE W )1'9180ROKU. PRACE U n;i w e r s y t e t Z ZAKRESU WiktalT ETNOGRAFII MAGISTERSKIE J a g i e lOll s ki - .K rak ó w BANDEREWICZ Regina, Miejsce człowieka starego w rodzinie i społeczności wiejskiej, prof. dr J. Klimaszewska. CHOWANlAK Tad-eu,sz, Widowis.ko .olbrzędowe Herody, prof. dr J. Klimaoszewska. HAJDUKIEWICZ-FRYDEREK Ewa, Jan Reczkowski ceramik z Nowego Targu, pr·of. dr R. ReiJnfuss. KONIOR Jacek, Ministerium Męki Pańskiej w Kalwarii Zebrzydowskiej - studium uczes'bniotwa, prof. dr J. Kilimas:zewska. LASOCKA Hanna, Ośrodek wspóh;zesnej rzeźby ludowej w Paszynie, prof. dr R. Reinfuss. MAKAREWICZ-ŁĄCZYŃSKA Danuta, Sew€ryn Udziela - twórca Muzeum Etnograficznego w Krakowie i badacz kultury ludowej, prof. dr J. Klimaszewska. �Kronika 405 SZAŁAPAK Anna, Wiejskie \Wlętirze mieszkaLne jako źródło wiedzy o pogłąda:ch estetycznych jego użytkowników, prof. dr J. Klimaszewska. SZTORC Maria, Kult ludowy pustelni~a Swierada we wsi TTlopie w woj. nowo:sądec'kiJm, prof. dr J. KliImaszewska. SWIĘTOŃ Bar;bara, Rozwój nauket'rl!ol1ogi!c:zmych. we Włoszech na .przykł.adzri.e zaiJni.eres.owań łbadaw,czych wylbranymi d:ziełami wło.slciej kultury ludowej, pTof. dr J. Kilimas·zewska. TRZEWIK Mi'chał, Ludowa ceramika północno-zachodniej Bułgarii na przykładzie ceramiki 2 ośrodków: Businici i Berkowicy, pr.of. dr J. Klimaszewska. TURSKA-SKOWRONEK Kinga, Sumowskie dywany dwuosnowowe, prof. dr R. Reinfuss. Ulniwersyte't Łódzki - Łódź CZERNIK Kamilla, Zwyczaj.e weselne w łódzkim środow.isku robotniczym w okr·esie międzywojennym, ;prof. dr B. Kopczyńska-Jawo:rSka. DOBRZENIEOKA JiUlita, Odpust jako forma świętowania, dr W. BaifCl!nowski. DŁUZEWSKA SIt:anisława, Ludowa wiedz;a medyc'zna ludno,ścli o~{QIl,ic Bytowa, doc. dr halb. J. Kucharska. FRASUNKI,EWICZ J aJnusz, Swiadomość odrębności Ka.s'zubów okolic Bytowa wwyni.ku kontaktów 'z ludnością ukraińską, doc. dr hab. J. Kuchamka. LIBERTOWICZ Krystyna. Zmiany obrzędów dorocznych cyklu wiosenno-letniego w~rni'nie Głuchów, dir W.. BaraJno'wskL MAIK Zbigniew, Rola magii w gospodarstwie wiejskim, dr W. Baranowski. NADOLSKA Anna, Udział młodzieży w życiu religinym wsi, dr W. Baranowski. OLSZEWSKI Paweł T., Wyobrailenia robotniJków łódzkieh o ludziach ze wsi i ich ży<Ciu,prof. dr B. K!opczyńs'ka-Jaw.()rsk,a. PAJĄK Elżbieta, Wychowanie dziecka w rodzinie wiejskiej, dr W. BaraJnowski. PĄZIK Ewa E., Obycozajowość tfodzinna robotników zamiesozkujących osiedle Księiy Młyn, prof. dr B. KJopczyńska-Jaworska. PŁUSA Halina, Elementy recepcyjne w obrzędowości rodzinnej gminy Głuchów, dr W. BaralllOws'ki. RADIUSZKIN Lidia, Wierzenia i ZJwy,czajezwiązalne z narodzinami i wychowat1Jiem malego dziec·k'a w rodzinie r.dbdtnic zej w okresie międzywojennym, ,prof. dr B. KopczyńJska-JawO'I'ska. ROMAN PiotT, Zwyczaje Zlw.iąza·nez hi~ieną i z:drowQltlnością mieszkań<ców Księ_ żego Młyna w lat:aoeh 1'91.8- 1'1)'39, prof. dr B. K'Opczyńs'k.a-Jaworska. SZKLAREK Anna, RepePtuar pieśniowy łódikiego śr-odow1ska robotniczego, prof. dr B. KOiPczyń'5'ka_Jawor,ska. WACHOWSiKA Danuta, Tradycje haftu ludowego we wS'1ach okolic By,towa, doc. dr hab .. J. Ku,c'har.ska. WOJCIECHOWSKA Lilia.na, A'ó<apta,cjalud'ności wiejskiej do wafUlnkÓtwmiejskich (okres międzywoJenny i po zakończeniu II wojny światowej),prcxf. dr B. Kopczyń'5.ka-Jawors~. WOŹNIAK Alicja, Wątki demolllologiC7lllewe wspólczesne!.i wsi łowickiej, -dr W. Baranowski. ZAWIERUCHA MalgoTza1,a, Tradycyjna wiedza !Z zakresu wybranych ,dxialów gospodarki ,pozarolniczej i z uW2Jględnieniem bwenta.rza ku1lr1urowego, doc. dr hab. J. Kucharska. �406 Kronika Uniwer.syt·et im. Adam'a Mic'kieAA'icza-Pozn'ań ADAMCZE,WSKI Jerzy, Etnograd'ia BuŁgarii i jej problemy, prof. drJ. Burszta. BILLERT A:nna, Słowny folklor dzieci 'w wieku szko'lnym w środo,wisku wi'ejs·k·irn na przykłaozie wsi Domachowo i Krobia Stara, prof. dr J. Burszta. BOROWSKI Jamusz,' Etnolo'gia hi!szpańlska. Dz,ieje i s!tan współczesny, ,prof. dr J. BUI1szta. GORECKI Jerzy, Zagadnienia teorii !szrtuki w świetle .probJemó·w ku<!tu'ry, prod'. dr J. Burszta. K,oW ALIŃSKA Ju.s,tym.a, Przekształc.enia emkzno-·kulturowe Mongołów Chałcha w drugiej połowie XIX i XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiewicz. KOWALSKI ,z,bi,gniew, F,oll'klor Biskupizny, prf. dr J. Burszt:ł. KOWALSKA Lrena, Budownictwo ludowe Kielecczyzny a Muzeum Wsi Kieleckiej, prof. dr J.. BUI1sma. PELCZYK AJnto'!lJi,KiI'igiZJi.Procesye'tl1li.czne w II poło'wie XIX i XX wi,eku, prof. dT Z. Jasiewi·cz. PIASECKA Aama, Medycyna ludowa a medycyna 'szk'olna. Etnogl'afi!czne studium po{ównawcze lpI1z€lprowadzOlIlelI1a podstawie badań terenowych w okolicach Gniezna, prof. dr J. Burszta. WIEDEMANN Julia., Tradycyjne ideały i wzory wychowania u ludów pasterskich i rolniczych Azji Środkowej, pTof. dT Z. Jasiewicz. WOJTOWICZ Banbara, Wiedza o Inidiana·ch Ameryki Póbnocnej wśród studentów ucze}onipoznańskiej, pr.of. dr J. Jasiewicz. ZIPSER LilialIl<na,Tradycyjna kultura i jej miejsce w żydu współczesnym Ajnów, ,pro·f. dr Z. Jasiewkz. UlI1iwersytet War szawski - Warszawa ADAMOWICZ Maria, Sposoby mierz,enia i pojmowania c'zasu w spoleczności wiejskiej, pl'o!f.dr A. Kutrzeba-Pojnarowa. BARTOSZEWSKI WładysŁaw, Kateg·oria "swój-obcy" w poLskiej kuJ,turze' ludowej (na przykładzie żydowskiej mniejszości etnicznej), pr.of. dr Witold Dy:now.ski. BUNlAK Maciej, Łodzie ryba.c.kie w okolica,ch Czerwińska, prof. dr Zofia SokolewilCz. CIESLAK-SEMENIUK Ewa, Kontynua.cja twórczości ludowej w projektanckich zespołach lj;'kac.kich.IPwf. dr Zofia Sakolewicz. FIS.zER Adam" Wnętrze współczesnego domu m:ieszka1Jne'gowe WISiMa'niowy. Nowa .stl'iu·kJtura!podzi.ału przestrzeni i wzór wystroDu, ,prof. dr AU1>na Ku'trzeba-Pojnaro'-\"a. HRYŃ Renata, Mediacyjny aspekt postaci kowala, prof. d;r W. Dynows'ki. KACZESZMAROW Pety;r, Uroczystości w dniu św. Jerzego a obrzędy przej.ścia (w BułgariJi), prof. dr Z. SO.kolewkz. KARAS Grażyna, Miejsce pieśni w życiu współczesnej wsi, prof. dr A. KlUtrzeba-PO'jnaroAA'a. PAWLIK-ZDZIARSKA Anna, Wy·obrażenia związane z młynem i młynarzem, prof. dr Z. Sokoaewicz. STEFANOW Rosen, Obrzędy zwią'zane ze śmiercią i pog,rzebem w ibuł:ga'rskiej kultur~e trady,cyjnej, prof. dr Z. SoJwJewicz. �Kronika tJ n i wer s y t e ,t i m. B o I e'S ł a waB 407 i e I' u t ,a - W I' °c ł a w CIOŁEK Jolanta, Historia założenia i budowy skansenu Muzeum Wsi Opolskiej w 0pOIlu-Bierkowicach. doc. dr hab. E. Pi'etI'a's!Z!ek. CZUCHNOWSKI Włodzimierz, Stanisław Ciszewski jakio przedstawiciel ewolucjonilzmu, w etnografii !polls,miej,doc. dr 'hab. E. Pieirasze.k. C,AŁĘZA Jamsław, Wydaw:nkza działahlOść w zakr,esie einogratfLi i f,olkloru Sekcji Folklorystycznej ,przy Zarządzie GłólWnym Polskiego Związku Kultul'alno-Oświatowego w Czechosłowacji, doc. dr hab. A. Dygacz. JABŁOŃSiKA-IWAZNY Anna, Zwyczaje i obrzędy weselne we wsi Ceków ,w woj. kaliJski'ffi,doc. dr hab. E. Pietm,szek. KŁOSEK Eugeniusz, Pasterstwo w Górach Kelimeńskich, doc. dr hab. E. Pietra>.;z;ek. KNIHINICKA-HOŁOWNIA Krystyna, Irracjonalne zabiegi lecznicze na wsi polskiej, doc. dr hab. E. Pietra'szek. PIOTHOWSKA Genowefa, Inicjacja dziewcząt u plemion aU!straolidsllóchna pI1zełowli,eXIX i XX wieku, dr A. P,alluoch. SAMEK Alicja, Autorytet w rodzimych społecznościach austraUjskich: rodzaje, źródło, znaczenie, dr A. Paluch. SULTANIA Katina, Greocy emigranci polity'czni w Polsce. Ich odrębność i adaptacja kul'turowa, doc. dr hab. E. Pietra,sze~. SZCZEPANIK Beata, Satyry,czny obraz chłopa w !prasie polskiej .(l95~ ~ 1978). doc. dr hab. E. iPh",tr<lJsz;ek. SZLACHTA Joanna. Pozycja społeczna kobiety wiejskiej pracującej zaWlodolWona przykładzie wsi Jeżów Sudecki, doc dr hab. E. Pietmszek. SZYMAŁA Adela, Udział młodzieży pra'cuojącej w życiu społeczno-kulturalnym wsi Dobrzeń Wi,elk'i, dc}c.dr hab. E. Pielralszek. SZYMAŃSKI Adam, Budownlctwo ludowe w Rodopach Środkowych w okręgu Smoh'an, dOlc.dr hab. E. Pietra'szek. WaŻNIAK Ewa, Więź rodzinna mieszkańców Jeźowa Sudeckiego, doc. dr hab. E. IPietraszek. ZŁOTNICKA Aleksandra, Rzemiosło huculskie na targach w Kosowie, doc. dr hab. E. Pietmszek. PRACE MAGISTERSKIE napisane pod kierownictwem dr W. Baranowskiego w Studium Zaoczmym Pedagogiki Kulturalno-Oświatowej w Łodzi 'w 1980 r. DĄBROWSKA Jolanta, Rola konkursówsztuki ,ludowej regionu rawskiego w upowszechnia'niu kUlItury 'ludowej . .lACHOWICZ Barbara, Formy upowszechniania smukJi ludowej na przykła'dzie Muzeum Okręgowego w Sieradzu. KWI,ATKOWSKA Krystyna, Szopka w Iwidowiiskach teatru ludowego. LEWIK Ryszard, Funkcjaoświalowo-wychowawcza i naukowo-badawcza muzeum regiona,lnego Ina przykładzie Muzeum Zd,emi Wielluń!Skieó w Wieluniu. POSZEP:CZYŃSKA Jadwiga, Życ.ie tow.arzy'sikie łód",kioch robotników w okresiie międzywojennym. SZUSTAKOWSKA Danuta, Rola SpóŁdzielni Rękodzieła Ludowego i Artystye,znego "Sztuka Łowicka" w kultywowaniu sztuki ludowej regionu łowiockiego. WOJCIECHOWSKA-SZWARC Maria, Opieka ,Muzeum Regionailnego w Br:zezinach nad ~,wóI'cami Iludowymi. �408 Kronika PRACE K at ed r a Et n ogr a f ii DOKTORSKIE U n i we r s y t e t u 'P:orz;nań i m. A. M ick iew ic za BEBA Bożena, Tradycje dro'bnamiesZlC'Zańsk.ie wspoł.ec:zmości LklZloo'rka W,e~kj,eogo,,prof. dr J. iBun;zta. małomiasteczkowej Przedmiotem ,pI'<lJcyjest trad)'ICj1a drobnomieszczańska roz:patryw<lJna w mma.c:h społeczności małego miasta - Lidzba'rka Welskiego. Analiza opa,rta została ,głó,wnie o materiał zelbr<lJllypodczas badań terenowych prowadzonych w ,Latach H~7'l- 1976 oraz dokUJmeDJty .pi'sane i 'l'iJteraturę przedmiotu. Pozwo1Jila ona ustalić, że przej.awy kultury drOlbnomies'zczańskiej ,pelznią w społecZln{)ści rolę sty.mulatora przemian .j ,s'łUiżąs,pójności ,i funkicjonalności systemu społeC'Zlnego kul'tury. BRENCZ AJnldrzej, PrzeOlbraż,eniJa środ-owi'ska mieszka[nego :zmańskiem w XIX i XX wieku, prof. dr J. BursZita. rodzin chło.pskic:h WIPo- Zadaniem pracy było ukazarnie wybranych aspektów przemian dokonujących się ;w obrębie WIsi,s:~czeogólni'ew ram'a'ch środowrska mieszkalnego. Naósk połoii:ono na analizę wybranych zagadnień programu użytkowego budynku mieszkalnego, wskalJując na s·po.sÓlbpowiąza'nia miejsea .pracy z miej'scem 'Laani,eSZik<lJnia r.odziJny chłopskiej, :na zmiany funkcji pomieszczeń, podnoS'zenia się standardu mieszkalnego i nar.as,tanie potrzeb konsumpcyjnych .i 'rekreacyjnych. Pods'tawOiWe żródła pracy stanOWlią m'ateri,ały' ze sltac-joll1arnych badań teren{)wych ,przeprOiWadzonych w celowo doibrany'c:h śrOldowi'ska'oh wi,ejskich w latach 197'7_ 1979, w ramach realiZiOwall1ego przez Katedrę Etnografii UAM 'tematu "Przemiany oby'cza.jowm;ci rodzinnej na wsi w Pol!S'ce pó~noC'no-'zac.hodniej". W ·anaHii·e 'posłużono się głównie metodą 00dama fUlilk-Q,j'OlI1a:lny,C'h układów przes.trzen:i. GAWĘCKI Marek, BrzeO'bra'żenia społeczno-kulturowe wsi środkowego '!leg·o Aifga1ruLsianuw XIX .j XX ,wieku, prof. dr Z. Jasiew,icz. północ- Autor ,analizuje przemiany Ispołeczno-kulturowe we wsiach środkowego (górskiego, gospodar'czo 'bardzo ,słabo rO,zJwil'llię:teogo) oraz póhno.cnego (równmnego, gospodarczo bardziej rozwiniętego) Afganistanu. Na podstawie przeanalizowanego materiału wyka'ZalIło, że przemiany zachodzące w społecznościach rolniczych Afganistanu w okresie objętym analizą miały charakter modernizacji Wy.kazano również, że przebieg przemian w różnych społecmościach, często bardzo blisko położonych może wyglądać oomiennie. Poddano analizie czynniki WlPływające na taki stan rzeczy. KRYGIER Romuald, Więzi w rOZipr()szonym kręgu rodziny dużej. Tzw. rody chłopskie w Wielkopolsce - geneza, s'truktura, miejsce w kulturze i życiu społeC'Lny.mXIX :i XX lWiekiU,pr<Jlf.dr Z, Ja'Siewic2'J. Rozpraw.a mieści się w Inur,c:ie .badań nad rodziną, prowadzonY'ch w Katedrze Etnograf1i U!AJM.PrzedstawJ'a jedno z niepodejmowanych datąd zagadnień z.wiązalIlych z rodziną wiejs,ką regionu wielkopolskieg{). Autor zajmuje się w niej głównie dużymi kręgami rodziln rozproszony,ch, które nazywa także "rodami" chłopskimi ze względu na więkls.zą w nich, ,w :po:równaIl1liuz innymi rodzi,nami, ZJna,jomlo'śćgenealogii i siłę powiązań krewniaczych. Rozprawa przedstawia dzieje wybranych "rodów" chłopskich i "rodów" robotniczy.ch .(wyw{)dzących się ze wsi), gniazda tych "rl()dów" cZYll1niki s.prawcze i mechanizmy twórcze krępujące owe "rody" i ich �409 Kronika wzwój struktury i funkcjonowanie w swoich środowiskach, wpływ "rodów" na =jomość genea,logii i powiązań krewniaczych, rolę więzi rodzinno-"rodowych", miej:s'ce "mdów" w ikultul1z.ei żydu społe1cznym XIX i XX wi,eku. MROZ Lech, Proces przechodzenia ,od koczownictwa Cyganów, prof. dr M. FrankoWIska. do osiadłośd na przykładzie Treścią pracy jest próba w miarę szerszego przedstawienia i przeanalizowania różnych [O'l,m życia Cyganów i zmia'n jakiew!chodziły na przestrzeni 'hlistorii od momentu wyljścia Cyganów z Indii - ,w róźny'ch ikraja,ch, pod wpływem różnych kultur; zmian zachodzących do stopniowego zawężania obszaru wędrówek, osiedlania i asym~lacji. ,W pracy auto'r rozpoczyna od rozważań nad zjawiskami migracji i nomadyzmu w ogóle (w ujęciu różnych teorii) i usytuowania na tym tle cygańskiego koczownidwa, nalS'tępnie ogólnie lomawia specyfikę kul,tury i życia Cygainów na świecie. Dalej przedstawia ja:kość zrriiank::tóre dokonały się u różnyc,h grup Cyganów w wyniku oddziaływania administracY'jnego oraz w efekcie wpły,wu społeczno,ści wśród krtórych przeibywal:i Cyganie. PININSKA MARIA, Sztuka dr J. BUI's:ma. ludowa P.omorza Szczecińskiego. Proces zmian, prof. Praca omawia sztukę ludową, zarówno tradycyjną, przywiezioną na Pomorze Szczecińskie przez osadników, j'e.j funk,cjonowalIlie na :przes,trzelIli 3'O-uecia, j,ak również jej formy po:graniczme odbiega'jące od ,dawnYch WZO'fów .. Prezentacji te:j :towarzyszyanaliza pl1zyczyln i bodźcÓlw na .tle socjololgicznych przemian, skŁadających się na okreś'1one oblicze plastyki tego terenu. W opracowaniu zwrócono szczegóLną uwa1gę na nowe Zlj1awi:skali. 'tendencje w pla;styce regionallnej Pamorw S1Jczecińskiego. W podsumowaniu praca zawiera szereg wskazówek d[a dziełaIności opiekuńczej nad 'Sztuką regionalną omawianego terenu. U n i w e'r s y:t e t i m. B o l e 'sł a waB ie l' u t a - Wro cła w JAGIEŁA K<lzimi'el1z,Zróżnicowanie i iunk,cje stępy w kulturach ropy środkowo-wschodniej, pDof. dr B. Kopczyńska-Jaworska. ludOWYichEu_ Przedstawiona praca składa się z części teoretycznej i materiałowe~. W części teoretycznej pra'cy dokonano analizy ,materi'ału i wydą~nięio wynikające z niej wnios·ki. We wstępieznalj-duje się krytyczna prze<gląd 'stanu badań. !Pierwszy rozdział po,święcOtny j,es'1;mater,iałom :i technikom wykonania stępy. Drugi za:sadniczy rozdział traktuje o zróimicowaniu form tego narzędzia, przyjmując za podstawowe kTyterium s.iłę motoryczną przy jego poruszaniu. Uwzględniono w nim również sposoby pOIsŁugiwania .się ,tym narzędz.iem omlz wydajlność pracy. W 'trzeciim rozdziale omów~ono najszerzej pojętą funkcję stępy, kładąc szczególny nacisk na jej rolę w pnzy,gotowan~u pożywienia i obróbce surowców. Wskazano również na jej pow:iązania z 'ró:żnymi działami 'kultury duchowej i ,spoŁecznej. Wczęś'ci materiałowej pra1cy zamieszczono w:s'ZY'stkie wykoTlzyst,ane w nie'j materiały źródłowe, ilustracje i mapy. Względnie pełne materiały pochodzą z obszaru Polski. Odnośnie pozostałych obszarów Europy materiały są mniej komlp~'etne, ,co j'est uwarunk'Owane zachowaniem się ,tego nairzę'dzia 'oraz stanem badań. �410 Kronika PRACE, HABILITACYJNE Uzupełnienia K at e d r a Z LAT ~976- 1978 do not wczeŚiniej publikowanych E t n o g r ,af i i U !l1iw e r s y t et u !PlO zn ań im. na łamach Ludu A. Mickiewicza- 1976 pYGACZ Adolif, Ludowe pieśni .gómi'C1zew Zagłębiu Dąbrowskim. Autor u,porząd'kowal IW ,pracy złoQ:oną pr.ob1ematykę fo'lkaoru te'j ziemi, gdzie do dzi,ś, obok pieŚini wiej s'kk h i miejskich, zachowały ,się w słanie żywotnym samorodne utwory o treści histJorycmej i wreszcie zawodowej, reprezentowane przez ludowe pieiŚ'nigórnk:ze. Jako rnateriaJ dowodowy autor og~asza w ni'c,h 5Q pieśni górnicze, zapisane pr,zez siebie w Zagłębiu Dąbrowskim. Nieiktóre z tych przykładów pośwLadc;wne ,są w urywkowych odmi~all1achjuż w pioruerskiej kolekcji pieśni górnic~mych Stall1isła.wa GieszkowlS'ki,egoz 11886 roku, jednakie większość, dotychczas niez.naną zaliczyć należy do przekazów uni·kalny,ch i odkry,wczych. IlfLlerpreiacja odznacza się wielastwnnością problemów oświetleń i metodolo'gtClznych zabiegów. Autor traktuje pieśni ludowe jako złożony organizm, a więc z jednej shony jako tWÓflCZąrsymJbiozę ieks'towo-muzyczną, czas,em i taneczną, z drugiej - ja,ko realistyczne ,odz.w:iereied[,enie indywidualnych i zbiorowych przejawów górniczego życia. Autor udowodnił, iż pieśni gÓI1nkze poszenzają tematy,kę, krąg świadomo~ki społecznej i zasób środków artystycznej wypowiedzi w po:lskim folklorze pieśniowym. 19177 PARAiDOiWSKA Mar.i.a, Obr.a'z I'ndian Ameryki I . ,Południowej w Połsce 19 wieku. W oparciu o dostępne w 1:9 w. w Polsce ma;teriały (m.in. relacje podróżnicze POllskie i obce, opisy zawarte w podręcznika,ch szkoLnyc.h, encyklopedia.ch, słownikach, kalenda!fzach, czasopismach oraz wiadomościach przekazy,wall1ych przez książ,ki popularno-naukowe, powieści, poez,je) przeprowadzono analizę zasobów wiadomości o Indiaclh Ameryki Południowej, wiadomości rz którymi mogło zapoznać się s.połeczeństwo polskie. Poprzez te informacje w naszym 19-wiecznym społeczeństwie utrwalił się obraz Indian Ameryki Południowej w postaci czterech sterootypó'w: 1. Indianin ja.kosy.mbol waLki Q wOil1nośći ni'ezal,eiŻnQlŚć Nn'kowie),. 2. Indianin w "da:p'k.a1ch"- dobry (Guarall1.i). 3. Indlianin prymi1:Y'Wlny(mieszkaniec Ziemi Oginisiej), 4. IlC]dian.i.ndziki ludożerca ~miesz.ka;niec Brazylii). W pT1acy rozważono 'Problem .powstawania i fuonkc'jonowania stereotypów oraz przyczyn i podłoża ic'h powol:nych przeobrażeń. 1978 STASZCZAK ZoIfia, Pograni,cze polsko-niemiec'ki,e jako pogr,ankze etnograficzne. Praca rozwa<Ż.aproblematykę pogrankza kulturowego na przykładzie konkretnego pogra:nkza pohkO-'ni,emieckiego d przy pomocy środków i metod stosowanych w €'tIno'grafii. Autorka wychodzi z zaloż,enia, że nie ma tylko QbiektY'Wlnych cech pograniczy, są tylko c,echy wynikłe z ko.n'kret:nej, hi'storycznej relJa'cji wchodzących w grę u.grupo-wań etai,oznych,. ilC'hprzemies'zcza!Il'ia, nawCl'Y.stwieńi pI'iorytetów. Jako punkt wy.j\Ś'cia dl.a !Wskazania stopnia przyda1:iności daJnych etno:graficzmych w tym �Kronika 411 zak'resie posłużył zespół maip zawa'rtY'Ch w "Atlas der deutschen Vol~kunde". Podsumowaruie wyników zawiera mapa ZJbiorowa, która ,stanowi nową ,próbę rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenia chronologii (która w etnografii jest częs.to wątpliwa) i nie ·przez typologkzme odtwa'rzanie .ewo1lu·cji, lecz przez stwierdzenie dościowego naw.arstwienia ·zjaiWisk. p.rzyjęto bowiem iż tam gdzie na,waTstwiabo się więcej zjawisk z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż n1emi,ecką, silniej UJtrz)'lmywał się dailly suhstrat etukzny. Maria Niew.Uidomska W.YKAZ ZAGtRANIOZNYCH DZliEŁ ZWARTYCH BIBlJIOTEKIP.OLSK1EGO TOWARZYSTWA LUDOZiNA.WCZEGO W:E WiROCŁAlWIU ZA l1ATiA ,19791- 119'80 AUe Volkskunst aus dem Egerland. ,W,hm t977, ss. 101. Arbe,it und V'olksLe·ben. Deutsche,;' Volkskundekongres.s 1965 in ilVIalibu'l'g.Gottingen '1967, .ss. 442 Arti popullor sltqi.ptar. nrane 1'977 ,ss. 63 Azebrajdżanskije vysivki. Moskwa 19711, 15:S. 39, tabl. 106 .. Babel Antony: La Bessarabie. Etude historique, ethnographique et economiąue. Par,is 1926, ss. 360. Bahaaur K. P.: Caste, Tribes and c.uItu.r·e of India, vol. 1-6, Dethi 19717 Barrow Terence: Maori Art of New Ze,al·and. Parvs 1978, SoS.108 Bedal Konrad: Haus u.nd Stadel. Bćiuerliches Bauen in de:r Oberpfalz. Regel1JSlbu'f'g ',1097'5, ,ss. 104 Badel Konrad: Histol"ische Hausforschung. Mi.iJnst,e:rm78-, ss. 1,86 Benker Ger,trud: Altes bćiuerliches Holzgerćit. Mi.iJnchen 1197.9, s.s. 20'8 Benker Gertrud: Kuchlgschirrund Essensbrauch. Reg,ens.buI1g li!)77, .ss. 8G Berkenbrink Gerd: Wandlungprozesse einer dortlichen Kultur. Wuchenhausen, Kreis NO'r:theiom.Gottbngen 1974, ,5'5.1616 Bibliogra;phie d' ,etudes balkaniques, vol. XI - 1'976, '11.01. XII - 1977, SofU:a Bitterli Urs: Die "Wilden" und die "Zivilisierte,n". Munchen 1.976, .s.s. 494 BjoI1Il<SSOn AI'lni: Icelandic Feasts and HolQ.days. Ceolebratioms, Past 'and P,resent. ReykjavLk 11980, s. 104 Blackwood Beat'rke: The Classification of Artefacts in the ?tiU Rivers Museum Oxford 1970, s.s. '94 Bolonev Firs F,edo,so~ić: Narodnyj kalendar semejskich Zabajkalja. NovosiJbi'rs'k 1<978, .ss. 1<5,7 Borisenko Valentiln.a Kir·iłłoWla: Nova vesil' na obrjadovost' u sucasnomu seli. Kiiv '19719,,ss. 132 Buck C. H., Faiths, Fairs and Festivals of India. New Dehli 19.77, .s. 2@ Caplovic Pavol: Caro kresaneho dreva. Ludowa architektura Oravy. Martin 1977, ss.. 20'8 CaTadzej,nyja kazki. Ceskoslovenska Red. V. K. Baindarcyk'. slavistika v letech 1978 - 1939. Cz. I Oprac. 1197~, cz. II 119713, Mbnsk :Milan Kudelika i inni. Pra- ha 19717, ,55.468 Chard Chester S•.: Man ,in P.rehistory. New York m75, SiS.406 Congres International des Sciences Anthropologiques et Et:nologiąues . . Compte-rendu de la Troisieme Sesion Bruxelles 1948. Tervuren 1960, ss. 277. Cugaj R. V.: Na,roone dekor-ativne miJstectvo JavorivsCiwi. Kii'V 1009 SIS" 141 �412 Kronika Davis J.: People of the Mediterranean. An Essay in Comparative Social AnthroLondon 197fT',ss. 288 peneke Bernward: Volkskunst. Filhre.r durch die volkskundlichen Sammlungen. Munchen 19179,ss. '1'89 Dubois Marie-Joseph: Mythes et traditions de Mare. Nouvelle Caledonie. Paris 197G, ss. 346 Durkheim Emile, Mauss Marcel: Pritmitive classification. Londoo 11963,ss. 96 Enzyklopadri.e des Ma.rch,ens, t. 2, :z.esz.3/4, 5, t. 3zesz. 1, Berlin '197:8- 1979 Ersov N. N., SiroiVa Z. A: Albom odeżdy Tadżiko1J, Dusambe 1969, ss. 34, tabl. 47 The Ethnogrraphy of Malinowski. Th,e Trobriand Islands 1915 - 1918. Lemdon L1.979, ss. 2511 Etnicesk,ije i kultuT1lJO-bytovyjne processy na Kavkaze. Moskva 1!Jr78,S's. 279 Etnografija i savremen'OOst. Red. D. Todorov, SofiO<l11976,ss. 2!715 Etnografski i foUdoristiC1lJi izsledvanija'. V cest na Christo Vakarelski. Sofija 1979, 'Ss. 305 Etl1Wloska grada o Romina-Ciganima u V'Ojvodini. Novi Sad 1'9:7'9,ss. 4'20 Fenlon Alex'ander: ScotUsh .country uif,e. Edi'l1!buI'lgh1'97(7,,55. 255 Fluck Hans-Rtidig-er: Arbeit und Geriit im Wortschatz der Fischer des badischen Hamau-erland,es. Untersuchungen zur Fachsprache am Obe.rrhe·in. F-reiiburg 1974, ss. 573 Folklorat i na.rodnite tradicii v savremennata nacionalna kultura. Sofija 1976, SiS. 200 Fuchs P. Ferdinand: Bau·ernarbeit in Appenzell Innerrhoden. Sachen, Methoden, Worter. Basei 1I9r77, 'SS. 2J4fl Gaiborjim Alice: Unngarische Volkstrachten. Budapest 1969, ss. 72. Gasparilwva Viera: Povesti o zbojnikoch zo ślovenskych o polksych Tatier. Bratislava 1979, ss. 35'3 Gemeinde im Wandel. Volkskundliche Gemeinstudien in Europa. Mumter 1979, ss. 2,15 Georgieva Ba,gra: Narodnata architektura v Bożenci. Ot kraja na XVIII do nacaloto na XX v. Softja 19'79, SIS.l-513 Das Germamsche-Nationalmuseum Nilrnberg 1852 - 1977. Mi1nchen 19.718,ss. 1:242 Gohatn Bika:s'h Chandra: Human sacrifice and head-hunting in :vorth-Eastern India. Gauhati 1\9177, ss. 102 Grigas !{,a,zys: Lietuviu atarles. (Litovskije pOSłOiVky na litovs.kom jazyke). Vilnius 19'.76,s. 3.QJl Gudavjc.iu!S E.: Zymenys ir żenklai lietuvoje. (Matki sQibstvennost i i znaki v Li,tve). Vilnius 1,980,'ss. 129 Gusiev V1k:.'torE.: lstok.i russkogo na:rodnog,o teatra. Letn:iJngrad 1977, ss. 86 Heiding Karl, Gass SOip.hie: Kinder- u,nd Jugendspiele nus N,iederosterreich. Wien 1980, is'S.70 Handbook of Nior,th American Indians. Vol. 8 Calii-oI1illa, WaSlhingtOlll 1978, ss. 800 Ho.ebel E. Adamson, Fr,ost Everett: Cultural and Social Anthro·pology, New York pology. 197\6,SIS.442 Hod'er Tamas, F·e[ Edit: Ungarische Volksku.nst. Budapest 119178, ss. 638 International Bibliog;raphy of the Social Sciences. Vol. XXI - 1'975, vol. XXII 1976. LondOlll 19a,8, 1'979 10th International Congrress of ,s:tr,acts vol. 1 - 3. Dehli .lill178 Anthropological and Ethnological Sciences. Ab- �413 Kronika lsajeva-Jul11U-sova NeUi: Tadżikskaja vysivka. Moskva 11979,ss. 126 / Kahk J.,.S:ii'liva!lk K.: History of the Estonian SSR. Ta!llirm 1979, s.s. 18'2 Kapfh.ammer Giinther: Bmuchtum in den .4JpenłiincLern. Ein lexilrotischer Filhrer dUTch den Jahreslauf. Miinchen 11977,-ss. 335 Kirciv Roman Fedowvic: Etnograficne doslidżennja Bojki1)sći.m. Ki!i>v119i718, ss. 172 Kons·in K.: Kuidumi,<l. Estonskoje narod1lJoje iskusstvo. Tlronyje izdeHja. Talbnn 1979, ss. 93, nlb. 287 Kovacs liona S.: Hirtenkunst aus Ungarn. Leipzig HH7, ,5'5. '1lIlb. 16, :tabl. 22 Kurbova Milada : Bibliografia sLovensk-ej etnografie a folk-loristiky za roku 1970- 1975, BraiislalV.a J0979,:55. 421 Kunz Ludv.ik: Ceske lidove houslarstvi. BI'no 1'978, ss. 36 Kunz LudvLk: Lidove figuralni pećivo. Bnno 197!8.ss. 48 KUiPPuswamy B.: Elements of Social Psyc1wlogy. New Delhi 11973,.ss. 228 La Conference Nationale des Etudes Ethnographiques 28 - 30 juin 1976. Tirana 1'977, s.s. 650 L'architecture rurale francaise. Corpus des genres, des types et des variantes. Franche Comte par Claude Royer. Paris 1'977, ss. 2115; Savoie par Henri Raulin. Paris li977, 5:5. 241; Dau.phine par Henri Rau,Un. Paris 11977,ss. 277; Corse par H. Raulin et Georges Ravis-Giordani. iPa'rois 1191718, '55. 253; AIsace par Marie-Noele Denis et Marie-Claude Grosh.ens. Paris 1'9'78, ss. 2191; Midi toulousain et pyreneen par CLaude Rivals. Paris 1979, ss. 3'47 . Lange Roderyk: Dances from Cuiavia. J,ersey 1'976, ss.. 23 Lajo:s Arpad: Nemesek es partiak Szuhafon. ("Adl:i.ge" 'und "KJ1eLnbauern" Ln Szuhafa). Miskolkl979, ,ss. 71 Latvijas etnoQrajriskais brivdabas muzejs. Riga Hna, S/s. 2126 Leo.pold Schmidt Bibliographie. Verz,eichnis unge.n 1930 - 1977. Wien 11977,ss. 243 Lidova kultura a soućasnost. Ridi Vaclav der wissenschaJtLichen VoroffenH.ich- Frolec. Vol. 3-Lid,ove umlmi a dnesek. Brno 1>977,.ss. 1'82; vol. 4-SoucaSll1a vesnrce. B!'no 1978, 5'5. 234; vol. 5 - Masopu.stni t ra:dJi·ce.Brno W79, ss. 191 Lietuv'iskoji Tarybi1lJe Encilvl·oped.ija t. l - 6, Vi:lnius 19-76- 1980 Laze L A.: Pozdnij neolit i rannaja bronza Lubanskoj ravniny. Riga 1979, ss. 203 Ludvi.kova Miroslava: Moravska lidova vysivka. Bl'no .11979,ss. 31 Mainus Froantisek: Platenictvi na Morave a ve SLezsku v XVII a XVIII stoleti. Ostrava W59, ss. 245 MarciJnkova JaniJna: Dances from Cieszyn. Jersey 1978, ss.. 48 Marcu George: Fold-or muzical Aroman. Bucuresti 19177,ss. 206 Margcxlies Luise, Su.arez 'Maria Ma:ti'lde: Historia de la Etnologia Contemporanea en Venezuela. Caracas 19708,ss. 48 Materiali par arhodogu un etnogrofu 1978 gada. Ri'ga 1979, .ss. 168 Materialnaja kultura kompaktnych etni6eskich grupp na Ukrainie. ZiUsce. Moskva 197'9, 5'5. 138 Mediterranean Family Structur,es. Ed. P,a:ristiany J. G. Camlb'r:idge 119176,ss. 414 Melzer M.: Mod7'l0tisk na M.orave. Olomouc 19717,ss. 912 Menc1 Vadav: Udova architektura v Ceskoslovensku. Pr,aha 1I9iM,ss'. '630 Merk:iene Regina, Mi1iu's Vacys: Zemes ukzo inventorius. (Selskochoz;jajst.vennyj iJnwentar). Vi'liniu.s 1979, s.s. Hl7 Mes,sner Dieler: Ewropii:isch,e Volksliterat1J.,r. Fes,tschrift fUr Felix Karlin:ger. Wlien ,l!980, ss 2'0'1 Michov Lazar; Boże'Tl.d..SOifi'j-a1974, SIS. 104 M10lea lon: Domce Bucovrine. BUQures'!:i 1976, ss. nlb. :12+1521fot. �414 Kronika MYlkytiuk Bohdan Georg: Die 'ukrainischen Andreasbriiuche und verwandtes Wiesbaden 1979, ,ss. 340 Ndisi John W.: A Study in the Economic and SociaL Life of the Luo of Kenya. Up.ps·aJ1:aJ974, ss. 96 Nowak Marga Dei, Durron:t Stephen: The TaLe of the Niśan Shama7l;ess. Seattle and London .1..977, ss. H~2' Osterreichische volkskundLiche BibLwgraphie. Verzeichnis der IV euerscheinungen fur die Jahr 1970, ,Wien 19173,.ss. 138; fu die Jahre 1971 und 1972, Wien 1976, ss. 237 Pavel Emilia: Portul popuLar MoLdovenesc, lasi 11976,ss. 208 Pala-di-Kovacs AttUa: A magyar parasztsag retgazdaLkodasa (Die W:iesenwirtschaft der ungari.schen Bauern) .. Budapes:t 1979, ss. 541 Paques Viviana: Le roo pecheur et Le roi chasseur. Stra'sbouTlg l!f77, ss. 237 Peter'Dsa'k T1v,adar: Hegykoz (Das Hegykoz im Komitat BO'rs,ad-Abauj-Zemplen). Miskol<c 1978, ss. Hr6 Petnadeset godini Institut za BaLkawistika 1964 - 1978. So,fija 1979, ss. 217 BiJsutova Irena: Sueasna Ludova pLasti.ka na Sbovensku. Bratilslava 1,976, ss. 36, ,taJble74, XXIV. PoLevyje is.s-Ledovanija Instituta Etnograf.ii li975. Mo.skva 11977,ss. 232 Polllak-Eltz AJn.geHna: Aportes Indigenas a La CuLtura deL PuebLo VenezoLa,no. CaraJCaJs19,78,ss. H3 Po-Lnische Sagen. H€'Tausg. V. Vildomec. Berlin .1'979,8:5. 200 Radcliffe-Brown A. R.: Structure and Function in Primitive Society. Essays and addr,es·ses. London 1,952,ss. 219 R:addat,z Corinna: Kleidung und Schmuck im vorkolumbischen Esme.raLdas. Bremen 1917(7,ss. 107 Redei Karoły: Zyrian foLkLore texts. Budapest 1'9'7i8,;ss.. 652Reports of the Cambridge Anthropolog.ical Expeditibn to Torres StraJits. Vol. I - GeneraL Ethnogr:aphy. Cambridge 19,35, SIS. 42-1 Robek A., Pe'tr J., Unban Z.: BibLibgrafie,ky soupis praci A.~ad. J. Moraka s prehledom jeho cimnosti. Pr,aha 1979,ss .. 215 Safrono'v Fedot Gri:gO'l'jevie: Russkije na severo-vostoke Azji v XVII seredine XIX v. MO!skva 1978, ss. 257 Saua'l:ier Guy: Akidia, Le maL et L'injustice dans Les chansons populaires Grecqu,es. Dille 1977, .ss. 503 SdtilUi Hermamn: Das Schwo.rzwaLdhaus. 3 Auflage, s.tu:ttgart 19-77, ss. 332 Schmidt Leopold: Gegenwartsvo!kskunde. Eine biblia:graphis.che Einfiihrung. Wien 1'976, ss. 163 Schmidt Re;gine: Die DarsteHung von KinderspieLzeug uwl KinderspieL in der griechischen Kunst. W,ien 191'7, ss. ,I'll Scjacko P-ave~ Vladimir'ovie: BeLaruskaje narodnaje sLovautvorene. Mińs.k 19.77, ss. 319 SiLovar russkich narodnych govorov t. 16, Leningrad 1980, ss. 376 Sorbisch,e<T SprachatLas l. 6, Bauhen 19,78,ss. 29'3 Southeast SaLomon Islands CulturaL History. A Preliminary Survey. WeHington 1976, ss. 287 Stika Jar-o.śłarv: Lidova strava na VaLo..śs.ku. Os.trava 1980, ss. 169 Studien zu.r euro:pi:iischen troditibneUen fischerei. Baja 1976, s. 148 Studii de etno'grafie si foldor din zona Bruilei. Braila 1977, s, 654 Sucasni Ludovi rezb<lri. Martin 1978, 5.5. 16 SrvOlbodo'v:aVlasta: O Horackem modrotisku. Na.ve Mesto 197:1,5'5. 30 Brauchtum. �Kronika 415 Systeme descriptif des objets domestiques francais. Paris 1i977, ss. 291 Tardieu Suzanne: Le mobili er rural traditionneL francais. Aubier-Fl<acrnmarion W76,ss. 216 Tingting bHang mi. Zeitgenossische Kunst aus Papua Neuguinea. Stu'ttgaI1t 1919, ss. 2:25 Tradicijni motivi v u,kminśkij visivci i tkaninach. Nju Jork 1977, ss. 36 TurnbuLl CoHin M.: The Mountain People. New York 1972, ss. 309 Ukrainische Mii.rchen. Herausgegeben von Bohdan Mykytrtiuk. Dusseldorf 1979, ss. 2815 Vachova Zdena: Narodopisne sbirky Slezskeho Muzea. Ostra,va 196,2, s's. 176 Vai'eka Josef, Jii'ikovska Vanda: Stfedoceska naves. Trebiz 1979, ss. 55. Veleva M., Lepav.cova E. 1.: Balgarski narodni nosii t. In, 8olfi:j.a 11979, ss. 3'3,1 Vidy.arthi L. P•.: Rise ,of World Anthropology. Dehh 1979, ss. 180 Vikar Laslzlo, Bereczki Gabor: Chuvash Folksongs. Budapest 1'979, s,s. 579 Volker der Sowjetunion Kultur und Leben.sweise. LeipziJg 1976, ss. 82 Volkskultur. Mensch und Sachwelt. Festschrift fUr Franz C. Lipp zum 65. GebUT,'tstaig.Wien 119'78, ,ss. 353 Vuorela Toivo: Ethnology in Finland Before 1920. Helsinki 1977, ss. 79. Wagner Roy: Lethal Speech. Daribi Myth as Symbolic Obviation. Lo'ndon 1978, s. 270 Weber-KeHermann Ingeborg: Die Familie. Geschichte, Geschichten und Hilder. Frankfurt/Ma,in 1976, ,ss. 347 Weber-Kellerma'nn IngebO'I1g: Zur Interethnik. Donauschwaben, Siebenbilrger, Sachsen und ihre Nachbarn. FmnkifurtfMain 1978, ss. 3198 Weber-KelleI1mann Ingeborg: Das Weinachtsfest. Eine Kulturund Socialgeschichte der Weinachtszeit. LUZeI1Il1978, ss. 23'2 Weber-KeiHeI1ma'nn IrngelbO'rg, Stolle Walter: Volksleben in Hessen 1970. Arbeit, Werktag und Fest in traditioneller und industrieller Gesellschaft. Gottingen 197,1 ,ss" 142 Wilden Anthony: System and Structure. Essays in Communication and Exchange. Ed. II, London 1'980, s,s. 592 Wit:tenbonn R.: The Ama;wn Basin .. Br'emen 1977, ss. 16 Zeleny MniJslav: Contr:ibution a la etnografia Huaraya (Eceje). Pr<l!ha 197·6, ss. 180 A. J. Gerlach-Ktodnicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f27d040f1263a3c4ebab838293578de2.pdf e4aa06d195cbe5b91bd26c46c0a69b6e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1709 Title A name given to the resource In memoriam / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.417-430 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. IN MEMORIAM Lud, t. 66, 1982 STANISŁAW BĄK Dnia 10 czerwca 1981 r. zmarł we Wrocławiu dr hab. Stanislaw Bąk emerytorwariy profesor zwyczajny Uniwersytetu Wrocławskiego, absolwent i pracownik naukowy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, w latach 1928- 1939 profesor Państwowego Gimnazjum w Mikołowie na Górnym Śląsku, od 1946 r. - adiunkt, a potem docent i profesor w Katedrze Języka Polskiego Uniwersytetu Wrocławskiego, językoznawca, slawista, etnograf, edytor, najwybitniejszy współczesny znawca i badacz polskich gwar Dolnego Śląska, zbieracz folkloru śląskiego, profesor Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Opolu, współpracownik Instytutu Badań Literackich PAN, członek i były przewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, członek Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk i innych towarzyst\v naukowych, odzna<::zony Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Medalem KOIllisji Edukacji Narodowej. Była to postać owiana legendą, której mijają-ce lata przydawały i dostojeń:itwa, i zwyklego ludzkiego ciepła. Na tę ,legendę pracowały zarówno dor·obek .naukowy Zmarłego, jak i jego pos:tawa żyCiowa, zbliża,jącaGo do ideału moralnego, a ukształtowana przez konsekwentnie -realizowaną prostotę wpostępowaniu, programowe ulnikamie godności i za:szczyiów. Profesorowi Bąkowi obce były wszelkiego rodzaju gry o ukła·dy personalne. Nie tylk-o nigdy w nich nie uczestniczył, ale nawet nie umiał o nic.h mówić. Przez -cale 'swoje życie mówił za :to prawdę, tylko prawdę - i w tzw. trudnych czasach, i później. Trwał - wykładał, egzaminował, pr.3-cow.al na swym oporowskim .polu (bo ten ·chłops.ki syn ni-gdy nie wyrzekł ,się ziemi). Ni,eobecny już odki:lku lat na u-czelni, żył w poJ.onistyczmych Isa!ac,h wykła!dow)'lch, przywoływany we wspomnienia-ch mladszych kolegów, których absolutna większość - to Jego dawni wTocławscy studenci ł'isząc ten {)'kolkznośóowy -artykuł, chciałbym wy-ekspOO'lO'W.ać dialoekt-ologilczną i etnograficzną służbę naukową Stanisława Bąka, pazwala'jącą widzie-ć w Nim 21 "Lud" - tom aa �In memoriam 418 jednego z najwyhitniejszyc.h polski'c.h ludoznawców. Szczególne miejsce w doxobku Prod'esora za'j,mowa.la problematyka śląs.ko·2Jnawcza. Już od '1". 1939 S. Bąk opublikował około 30 a·l'ty,.kułów i rozpraw - wśród nich Kilka uwag o ślqskim -q, -a na miejscu ogólnopolskiego ę, O zbieraniu materiałów gwarowych na Ślqsku, O wynikach badań nad narzeczem ślqskim w ostatnim dziesięcioleciu. Badania rowe Ślqska. polskiego toponomastyczne na obsz'arze grodzisk ślqskich, Teksty gwa- Z lat powojenmych zaś pochodzą owLa'flJelegendą opowieści o dialektologkznych wędrówkach S. Bąka po DoLnym Śląsku w poszukiwaniu "ostatnich mohikanów" gwary śląskiej, wędrówkach - kończących się często przesłuchaniami w terenowych placówkach Urzędu Bezpieczeństwa. Wmdomo czasy były niespokojne, a tajemniczy wędrowi,ec, spi!sujący w dodatku mowę okohcznej lu'dności, musiał budzić pod ej I'"ZJenia.Nau.kową sy'ntezą tychperegryu.1acji byla pionier5.ka monografia dialektologi,czna pt. Gwary ludowe na Dolnym Ślqsku. Cz.1: GŁosownia (1956). Już wtedy mówiono, że jej Autor sta'ł się najlepszym znawcą dialektu śląskiego., UkoToflJow,anie śląskoznawczego dorob.ku Profesora Bąka - to Mowa polska na Ślqsku, wydana przez Osso'liJneum w r. 1974. Z innych dl't)'lkułów i rozpraw poowięcony,ch u.rniłowa.nemu r,egiOJll owi można wY!pienić ta.kie, jak: Polszczyzna karskie Gótrnego z Górnego Slqska Ślqska w życiu i pracy i XIX z XVIII szkoły w. średniej (1956), Zapiski (-195"7), Dolny Ślqsk pod kroni- względem . językowym (1'95'8), Język polski na Ślqsku. Terytorium Slqska i narzecza ślqskie (19601. ZróżtLico,wanie narzecza ślqskieg.o (196'2), KiLka słów, o przeszŁości gwary górnoślqskie:f (19i>3) 'i wieloe, wiele iJrmyc,h. Także we wSlpom:nienia1ch naukowo- -dydaktyczny,ch Śląsk i mowa jego oSy/nów zajmowaly w pracy Profesora miejsce sz-ezególnie uprz)'lwilejowa.ne (por. cykl W drodze na Ślqsk i na Slqsku). Ale ten syn ziemi tarnobrzes.kiej, urodzony w Grębowie, nie zapomilllal ,leż w działalności naukowej w swych rodzinnych strona,ch. Poświęcił im takie prace, jak: Gwara lasowska Grębowa i okolicy (19.26), Morfologia gwary la.sowskiej (Grębów Ze zwy i okolica słownictwa Sandomierz na obszarze pod Tarnobrzegiem) ludowego (1934), Puszczy w powiecie Stan (1928), i potrzeby Sandomierskiej Teksty tarnobrzeskim gwarowe {.1931), humanistycznej z Grębowa Powstanie problematyki (1929), i rozwój na- naukowej (1963). Z tym regionem !Są też najściśilej zwią •.ane rozprawy etnograficzne - takie np., jak opublikowana w "Ludzie" Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu (1930), O niektórych formach budownictwa ludowego (19'30), O kształtach węgŁów w drewnianych budowlach wiejskich (19'~9) czy najslY111JniejszeWesele ludowe w Grębowie z r. 1958, Za tę ostatnią książkę podolbno ,s'ię grębowianie na swego u,czonego krajana trochę zagniewali, bo wiernie w niej odtworzył cały oby,czajowo-języ.kowy pejza;i; IW esel a wiejskiego. A na weselu - jak to na weselu: i popiją się, i pobiją, i .soczystych wyrazów nie szczędzą. No, a opisani,e ~y,ch zj.awisk należy do obowiązków ję;zykOZlll<llWcy-etno-gr<lfa! Te dwa nuMy badawcze staJe się ze sobą 'krzyżowamy w całej ;ŁwÓl'C'zośc.inau·k'owej S. Bąka czy to wtedy, gdy Prof'esor przedstawiał Postulaty dialektobog;iczne przy zbiera-noiu i wydawaniu p·ieśni ludowych (1'9:60), .czy wtedy gdy <Jpi.syIWałMazowieckie na'zwy w' budownictwie wiejskim na obszane Puszczy Sandomierskiej (1965). Nie będzie chy;ba (przesadą jeś1i pQIWiem, że w samym centrum zaiJnteresowal'1 Stanisława Bą,ka sial zawsze przede w,szyslt.kim czł:owiek - i :ten z ,grębowskiego, wesela, i ten z polskiego WTZeśn.i.a, i too spod Sy,cQ'\va czy Namyslowa. W historii poszczegÓ<1nychnaroldów (a 2Jnal ją wybornie) śledz:i'ł głównie losy jednostki i dopiero na ic.h podstawie budQlWał ogóJne prawdy historiozoHcZlI1e. Ka'Żdy •.• tudoo:'.: z osohna znajdował 'także swoje wydzielone miejsce w Jego legendaI1I1ym ze- �419 In memoriam szycie. A że pamięć miał f,enomenalną,· mógł o każdym ,powiedzJi.eć po wielu latach tyle, że .rel'aICje·te wydawały się aż ·nieprawdopodohne. Bo też do 'k-oń'ca był Prolfesor Bąk przede wszystkim nauczyciel'em. Niełat'wo było mu się więc rOlLs,tać z dydak1:y'ką, gdy opuściły Go już siły fi'zy,cllne. Po śmierci żony w grudni.u 1'977 r. załamał się ostatecznie. Kiedy w 1966 1'. pOllon~Sitykawrocła w,ska św:ięciła jubileusz 40-lecia pracy naukowej Stcunisłarwa Bąka, On uroczystość tę przeks·ztałcH w publi,cmy hołd złożony swej :tow.arzyszl:ze życia. Gdy Jej zabrakło, wszystko straciło d'la Niego sens. "Bo taka to już była rodzina" powiedziała mi po Jego śmier,ci jedna z młodych mies'zlkanek wrocławski'ego Oporowa. I o tym też !tu trzeba .przypomnieć. Wy,szedł w świLlitz chłops'kiej ,chaty w Grębowie, tak jak wyszedł z Komborni w świat Jego wielki krajan i imiffilJnik. Stanisław Pigoń, któreg,o prz,ed parunastu laty pożegnał w "Ludzie" .słowami św. Pawł.a Apostoła. Niechże i trud życia Profesora Sian1sława Bąka będzie zwień'czony cytatem Pawłowym: "Potykaniem dobrym poty'kałem się, wiarę zachow.alem, zaw<X:lum dokonał, .na ostatek przezma<:zon mi jest wieniec sprawiedliwości". JAN BIBLIOGRAFlA MIODEK PRAC NAUKOWYCH STANISŁAWA BĄKA 1926 1. Gwara lasowska Grębowa i oJwLicy, "Sprawozda:ni.a Towal'zy&twa Naukowe- go wc Lwowie", t. VI, z. 1, s. 12 - IB. ·1927 2. O tzw. mazurzeniu 3. Gwarowa wymowa w szkole, "Szkoła i W'iedza", z. 4, IS. 174- 177. samogŁosek ustnych a nauka języka polskiego szkole powszechnej, ."S:zikolai W.iedza", 'L. 7 - 8, s'. 3m - 3'35. 4. Odpowiedź w sprawie mazurzenia w szkole, "Szko1-a i Wiedza", w szkole z. 7 - 8, s. 335-337. 5. Gwarowe Sddamer (Sandomierz). Przyczynek do fonetyki gwarowej, "Pra,ce Filologiczne", t. XII. s. 215 - 222. sprawie zbierania nazw geograficznych przez nauczycieli, "Szkoła i Wiedza", .z. 2, s. 83 - 85.. 7. Bystroń J. St.: Nazwiska polskie, Lwów ,119-27, s. VIII+243, rec. (w:)' "SZkof,p. i Wiedza", z. 3,s. 121- 122. 8. O pochodzeniu form typu vźon, vźena, "Symbolae Grammat,ic.ae .iJn ho.norem IoaI1JnisRozwadow.ski, Kraków, t. II, s. 40,9- 414. 6. W .1191218 9. Z badań nad gŁosem ludzkim, 10. Morfologia gwary !asowskiej i Technika",z. 2, s. 79 - 82. i okolica pod Tarnobrzegiem) "Sprawozdania rz.czynności i posiedzeI'l P.olskiej Akademii Umiejętności", t. XXXIII, z. 2, s. 6 - 113. "Przyroda (Grębów �420 In memoriam 119129 !l. J,adwiga Zduń,czyk-JafO'szowa: Topograficzne nazwy polskie, pochodzqce od c1rzew i zwierzqt ("Czasopismo Geograficzne", z. X, s. 113 - 133), Tec.. (w:) "Czasopismo Geo,graficzne", z. 2 - 3, s. 174 - 175. 12. Teksty gwa.rowe z Grębowa, (w:) K. Nitsch, Wybór polskich tekstów gwarowych, Lwów, s. 110 - 114. niektórych 1930 Przyczynek do znajomośći gwary Polaków (streszczenie) "Rocznik.i Towarzystwa Przyjaciół Nauk 'na Śląsk.u", Katowke, t. II, s. 2.01- 20'2 14. Pamiętnik żołnierza-legionisty. Przyczynek do znajomości gwary Polaków w M·orawskiej Ostrawie, Katowice, ss. 48, 1 mapa. 15. Chata wiejska w okoHcy Tarnobrzegu, "Lud", t. IX, s. 1 - :>4-1-2mapy. lu. O niektórych formach budownictwa ludowego, "Przyroda i technL~m", z. 9, s. 400 - 407. 13. Pamiętnik w żołnierza-legionisty. Morawskiej Ostrawie, 1931 17. Ze słownictwa lud.owego w powiecie tarnobrzeskim, "Lud Słowia11sk.i", t. II, z. I, s. 115 - 125. 18. O formach gwarowych ogólnopolskiego 'trzeba', "Prace Filologiczne", t. XV. cz. II, s. 394 - 400. 1932 19. O tworzeniu się mowy Technika", "Przyroda ludzkiej, z. 7, s. 2819 - 299. 1934 i rozwój 20. Powstanie nazwy 'Sandomi.erz', "Pra·ce F.iloologiczne", t. XVI, s. 231- - 248. 21. Kilka uwag dentalis", o ślqskim -ą, -a na miejscu ogólnopolskiego "SI avia -ę, Occi- 't. XII, s. 272 - 277. 1936 22. Dr Eugeniusz Trzaska: Gwara i wpływy obce w języku uczniów szkół ślqskich, Katowice 1935, rec. (w:) "Roczni:ki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku", t. V, s. 361 - 362. 1937 23. O zbieraniu materiałów gwarowych na $ląsku, Katowke, ss. 36. 1938 :24. O wynikach badań nad narzeczem śląskim w ostatnim dziesięcioleciu, mU1n,ikaty Insty:tutu Śląskiego", Ka,tOlWice,seria III, nr 1'7. :25. Na marginesie Ocddentalis", nowych monografii gwarowych z obsZ'aru $ląska, t. XVII, .s. 162 -.178. r "Ko"Slavia 19i39 :2u. Teksty gwarowe z polskiego $lqska. Zeszyt l: Teksty rybruickim i pszczyńskim, Kraków, s. IX+80. '27. Lucjan Malinowski 1839 - 1898. W setnq rocznicę polskiej, "Komunikaty Instytutu z 12 wsi urodzin twórcy Śląskie,g,o", seria VIII. nr 2. w powiatach dialektologii �In memoriam 28. Badania toponomastyczne na obszarze 421 grodzisk "Atlas śląskich, i .zamczys.k śląskich", Kraków, z. I, s. 37 - 82, 89 - 91 +8 map. 29. O kształtach węgłów w drewnianych budowlach wiejskich, ·chni'ka", t. XVIII, z. 2, s. 76 - 83. grodzis.k "Przyroda i Te- 1945 3{). 'Kuleć', i homoTlJimy, "Ję·zyk Polski", r. XXV, s. 110 -113. 'kulawy' 1946 . 'jarmark', "Język Pols.ki", r. XXVI, <s. 46 - -re, "Język Pols.ki", r. XXVI, s. 116 - 118. 33. Prace dUllektologiczne na Sląsku, "Zaranie Śląski'e", r. XVII, z. 3 - 4, s. 12.5- 135 (odbRka: Ka,'towice 1,947). 31. Ogól1wpolsk,ie 32. Praski Staw, Hł47 34. Ciuchy< 'czuchy, 33. W sprawie wyrazu "Język Polski", r. XXVII, s. 7i8 - 719. 'policzek', "Język Polski", r. XXVII, s. 172 - 174. 19,48 36. *Węźnica i formacje 37. O. wyrazie policzek pokrewne, i niektórych "Język Polski", r. XXVIII, s. 14 - 16. innych złożeniach' typu 'pólchłopek', "Slar. XIX, s. 8 - 22. 38. Notatnik językqznawcy, "Odra", nr 20, s. 2. 39. Lanka, półlanek, póUo.nkowy, "Język Polski", r. XXVIII, s. 117 - 118. 40. JeszcZe o dzisiejszym znaczeniu 'kaźni', "Język Polski", r. XXVIII, s. 153. 41. Dialekty śląskie, "Oblicze Ziem Odzyskanych. Śląsk Dolny", Wrocław Warszawa, t. II, .5. 285 - 324. via Occidentalis", 1950 42. Polskość w obrębie Dolnego Sląska w ostatnim stuleciu w ujęciach karto- graficznych, "Przegląd Zachodni", z. 3 - 4, 's. 254 - W4. 43. PoI01~izmy w gwarze Łemków w okolicach Grybowa i Gorlic, "Biu<J-etnyPolz. X, s. 147 - 149. Slqsku (Głosownia), "Sprawozdania Polskiej skiego Towar,zystwa Językoznawczego", 44. Gwary ludowe Umiejętności". na Dólnym Kraków, t. LI, s. 183 - L88. 1954 45. Tekst ".Język Pols,ki", r. XXXIV, s. 210 - 212. sandomierski, 1955 o języku na Sląsku. rzak, Wrocław, s. 6 - 8. 46. Uwagi 47. Narzecze śląskie w dziejach - Dolnoślqskie języka i pieśni kultllry ludowe. polskiej, Oprac. "Kwartalnik J. MajOpol- s.ki", r. l, z. 2, s. 111-129. 19'56 48. Gwary ludowe 49. Polszczyzna na Dolnym górnośląska w Sląsku, życiu Cz. 1: Głosownia, i "JYT'Clcy szkoły ski", r. II, z. 2, s. 52- 67; z. 3, s. 96-105. Poz.nań, ss. 129+3 nlb. "Kwartailnik Opol- średniej, �422 In memoriam 1957 50. 51. Z historii badań nad gwarami tetu Wl'acław:skiego", seria A, M. K'ara,ś: Nazwy innych językach z. l, s. 193 - 199. 52. Z '" ce badań nad Sląsk 54. Wesele typu słowiańskich, przeszłością pod ludowe 'Podgóra', WfOIcław dialektu 'Zalas' 1955, śląskiego. w wzglqdem językowym, Grębowie. Sandomierskie. w rec. języku (w:) i XIX seria S8. r. ° kilku wątkach w baśniach dowa", r. II, z. 2 - 3, s. 9 - 19. 5,. języku pOlskich pism Andrzeja kowej Wrodal\v:>kiego Tow:łrzys'twa ° '53. Mowa - 540. polska na Śląsku, "Górny :19. Kazimierz Nitsch i dzieło prawy Komisji Językowej s.17-30. 60. Andrzeja Trzecieskiego s. 187 - 201. 61. Sprawozdanie ° stwa 62. i legendach z Naukowego, na Górnym Trzecieskiego, Naukowego", Sląsk", Pozmań, Śląsku, 67', ,.Rozprawy działalności Komisji "Rozprawy s lO. "Sprawoz.dania Lu- .,R'J'Zprawy Komisji t. L s. 55 - 84. .Języ- dialektologii, naukowego", Komisji ... ". "Rozt. II. .1ęzyik()wej ... " t. Wrocławskiego .Językowej języku pism .4.ndrzeja Tr.zecieskiego, rzystwa Naukowego", z. XI A, s. 72. l, t. V, c:z. I, s. 435 - 452, 537- Językowej Komisji z. "Liteotura .Jego i'ycia: synteza polskiej \Vroc:ławskietgo Towarzy~twa 'Psalm III. r;;eczy II, 165, nlb. 55. Zapiski kronikarskie z Górnego Śląska z XVIII i XIX wieku, Wrocławskiego Towarz.Y'stwa Naukowego", z. IX A, s. 28 - 35. 56. r. Wrocław, ,.Pra59, s. 106. Ludowa", Wrocław, i w polskim ciekawych wieku, A, nr "Literatura Uniwersymapa. "Onomastica" Książka III. Bieruniu. Rękopis z XVIII TDwarzystwa Naukowego", w miasteczku Wrocławskiego 53. Dolny 8 - 10. miejscowe dolnośląskimi, "Zeszyty Naukowe nr 5: Językoznawstwo, s. 65 -130+1 t. II, "Sprawozdania II. Towarzy- s. 217 - 219. Wrocławskiego Towa- 1960 63. Kazimierz Nitsch jako 1874 - _6 IX 11.;8, ,,:"ud", 64. Przedmowa Wrocław, dialektologiczne "Stan i pohzeby kiej problema~yki 67. Język w Przysłowia do: S. Wallis, s. XIII - XXIII. 65. Postulaty 66. Głos dialektolog, badacz i znawca Wf()c!uw, t. XLV, s. cJ.2', - 458. dyskusji, polski na przy badawcze śląskiej", "Stan Śląsku. i "pogodki" zbieraniu 69. ° i potrzeby badawcze Terytorium wydawaniu ... ", Sląska na i Górnym pieśni 1 II Ślqsku. Iudowych, i historycZlnrJ-literac- Opole, narzecza dialect ludowej area), s. 57 - 59, 141 - 142. ślaskiego, "Annales "Anna1es Silesiae". r. I, z. 3, s. 267 - 284. niektórych formacjach imiennych Warszawa, t. III, s. 3,61 - 375. 70. Prastowiańskie 'mi'k'w języku 71. ludowe w zakresie j~zykoznawC'zej Opole, 8. 77 - 116. S,iles-iae", Wrocław, r. I, z. 3, s. 2.51 - 26,6. 68. The polish language in Si!esia (Silesian Wrocła,w, i kuUury II, s. 29 - 34. Jerzy Woronczak: Teksty polskie u Mikołaja polskim, w Reja, "Slavia rękopisie 43 "Odrodzenie Occidcntalis", Biblioteki w Polsce", t. XX, Kapitulnej cz. WP �In memoriam z polowy XV wieku, Wrocław, It. 1,50. 561 - ;)6:6. Wrocław Wrocławiu /,2. Teksty z gwarowe Rybnickź,ego, 423 '1956, rec. f(lw:)] "Atnnales Stlesiae", Brzeskiego, i Tarnobrzeskiego, K. Nitsch: s. 53, 69 - 71, 102, 153 - 1.56. Wybór gwa:rowe ze S!ąska, Kraków, s. 110 -111, 115 -117, Śląskie polskich Sycowskiego, tekstów Pszczyńskiego Warszawa, gwarowych, 19~1 n. 74. 75. Teksty Liczebnik 'siedem' w teksty 149 -152,1.5.5 polskich "Raz.pralwy gwarach, t. III. s. 1'27 - 137. AJndrzej Trzecieski, Dziela wszystkie, indeks wyrazów i form, Wrocław, fototypiczne, ss. 114. gwarowe pod red. A. Zaręby, -160. Komisji Językowej ... ", 't. II, cz. 1: Wstęp, 'teksty, objaśnienia, s. 1 - 248, 275 - 442; cz. 2: Reprodukcje 11962 76. O niektórych cechach gwarowych między Wislokq, Wislą i dolnym Sanem, "Sprawoz.dam;ia Wrocławs,kiego 77. Fied!er 2169. - Towarzystwa Naukowego", z. XIV A, s. 7 - 13. dialektolog śląski, "Rocznik Wrocławsk'i", t. V, s. 260- pierwszy narzecza .~!ąskiego, "Sprawozdania Wrocławskiego stwa Naukowego", z XIV A, s. 5 - 8. 79. i S. Rospond, Slownik gwarowy S!qska, Opole, s. 3 - 7. 78. Towarzy- Zróżnicowanie 1963 "Studia lin,guistica in honorem Thaddei Lehr-Spławii1ski", Wdrslzawa, s. 339 - 345. 811. W sprawie gwar ludowych na Do!nym S!ąsku, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. IV, s. 295 - 312. 20. Kilka stów 32. Stan i potrzeby, szczy - 136. o przeszlości gwary naukowej górnoś!askiej, problematyki "Rocznik Sandomier;kiej, humanistycznej Województwa na Rzeszowskiego", obszarze 1\ Pu- III, s. 105- 1~64 33. Zróżnicowanie tów .~lqskich, -523+4 84. narzecza "Prace ślqskiego, i Materiały Próba podziału Etnograficzne", i charakterystyki Wrocbw, dia!ek- t. XXIII, s. 401- mapy. Mazowieckie nazwy w budownictwie mierskiej, "Studia z filologii polskiej wiejskim na obszarze i słowiańskiej", Pll Warszawa, szczy Sando- t. V, s. 235- - 239. 85. Przymiotnik 'nikly' w gwarach polskich, "Prace Filologiczne", t. XVIII, cz. IV, s. 23 - 28. 86. Problematyka polskości S!qska w badaniach "Nauka p()llska we Wrocławiu czenie społeczne", Wrocław, s. 18 - 23. clawskiego, językoznawczych w latach ośrodka 1945 - 1965 i jej wro- zna- ispa i formacje pochodne w językach słowiańskich, "Rozprawy Komisji Językowej ... ", t. V, s. 209 -232. 88. Głos w dyskusji, "Rozdziensciana. Studia o Walentym Rozdzieńskim, autorze Officina ferraria z 1612 r., Wrocław-Warszawa-Kralków, s. 267. 819. Dawne 'sup-/ /sup-/ /saup-' w języku litewskim, "Acta Banko-Slavica: Baltica in hc}norem Ioha,nnis Otręhski", Białystok, t. III, s. 25 - 27. 9'0. Stanislaw Rospond czlowiek i uczony, "Studia językoznawcze ofiarowane Profesorowi Doktorowi Stanisławowi Ro-spcmdowi", Wrocław, s. 7 - 21. 37. Isep, �424 91. In memoriam Nazwa rzec-zna Doktorowi "Stu·dia Rospondowi", językoznawcze s. 3·31 - 338. 'Chrenaua', Stanisławowi ofiarCJIWaJneProfesorowi 1~67 92. Prof. dr Tadeusz 93. Ze 94. O stronie gŁosowej skiego Towarzystwa 95. Trzydzieści pięć Wydziału "Przegląd MiLewski, o Tadeusz:u wspomnień - 67.2. Lat Humanistyczmy", z. 5, s. &9 - 98. "Lud", t. LI, cz. II. s. 66:>- Lehr-SpŁawińskim, "SprawozdaJl1ia seria B, s. 30 - 42. nazwiska 'Bandtkie', Przyjaciół Nauk", pracy II Opolskiego naukowej StanisŁawa Towarzystwa 'Przyjaciół Wyd,ziału Opol- "Sprawozdania 1, s. 18- Rosponda, Nauk", II seria B, nr - 29. 96. O nazwie osobowej 'Cyrnech', "Slavia Occident,aJlis", t. XXVII, 97.. Stanislas Rospond, "Gnoma", Leuven, t. XII, s. 202 - 203. s. 25 - 28. 1'969 98. sprawie W nazwy 99. Wspomnienie o t. VII, s. 7 - U. 100. DiaLektoLogia 'Mazowsze', Tadeuszu w pracach ".Język Polski", r. XLIX, s. 132 - 135. "Rozprawy Komisji JQzykowej MiLewskim, Tadeusza Lehr-SpŁawińskiego, "Rozprawy Komisji .Językowej ... ", t. VII, s. 131 - 165. 101. Prof. Dr StanisŁaw Pigoń (1885 - 1968), "Lud", t. LIII, s. 273 - 286. 1970 102. i S. Rospond, Słownik wozdania Wrodaws,kiego gwarowy '" s. 40 - 44. (O zasadach redakcyjnych), "SpraNaukowego za rok 1968", z. 23 A, Ślqska Towarzy,stwa ' poLskiej w szkołach galicyjskich, .,W służbie nauce i szkole. Księga pamiąt'kowa poświęcona Profesorowi Doktorowi Ze'nonowi Klemensiewiczowi", Wal1szawa, s. 33:9- 346. 104. Moja droga do badań językoznawczych na ŚLqsku, "Język Polski" XLX, s. 140 - 152. 105, Wstęp {I), .l, Majchrzak: Dolnośląskie pieśni ludowe, Wrocław, s. 8 - 13+6 stron objaśnień do tekstów. 103. Z historii nauczania gramatyki W71 107. Z przeszłości Puszczy Sandomierski.ej, ,.Sprawozdania rzystwa Naukowego za r. 1969", z. 24 A, s. 5 - 8, W sprowie nazwiska 'Trzecieski', ,.Rozpra.wy Komisji 108. s. 41 - 55. Z dziejów 106, tajnego nauczania w powiecie 109. "ProrfHe", Rzeszów, '1.. 3(24), s. 14 - 29. W szkole dla nauczycieLi, "Dwudziestolecie le-Wrocław, ,s. 249 - 250. 110. Książka na miętn.ikarska), wsi gaLicyjskiej "Roczmiki przed pierwszą WTocławskiego Towa- .Językowej ... " t. VIII. (Wsp')mnienia), tarnobrzeskim WSP w Opo-lu 1950 - uno", Opowojną Btl:>lio:t.ecz,ne", Wmcław, .~wiatową t. XIV, z. !ReLacja :j- pa- 4, s. 99·3- - 1010. III. 112. W sprawie tajnego nauczania w powiecie tarnobrzeskim, s. 63, O nowy podział dialektów śląskich, "Slavia Occidentalis", s. 3 - 14. "Prnfilc", z. 6(2.7), t. XXVIII/XXIX, �In memoriam 425 to niegdyś bywalo z nauką gramatyki "Język .Polski", r. LI, s. 37.5- 380. 113. Jak w szko!ach zaboru austriackiego, 1972 114. Profesor Marian Koczwara (29 VII 1893- 26 IX 1970), "Tygodnik Powszechny", nr 17 (1213), s. 4. 115. W drodze na Śląski na Śląsku, "Kwartajnik Opo'1ski", r.. XVIII, z. 1, s. 112- 129, z. 2, 65 - 75, z. 3, s. 87 - 100, z. 4, s. 67 - 78. 116. Wartość językowa pieśni dolnośląskich, "Sprawozdania Opolskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk", Iseria B, nr 8, s. 11- 42. !l7. Wspomnienie o Profesorze Karolu Ziarnie (1901 - 1944), "Profile", nr 8 (41), s. 42 - 43. 118. Prof. Bolesław Olszewicz 1893- 1772, "Ty.gociniJk Powszec.hny",. nr 41 (1237), s. 7. 119. Moja droga naukowa, "Językoznawca", Lublin, 'Z. 25, s. 87 - 8.9. 120. O nazwie osobowej 'Pandetech', "Symbolae PoJolni.cae in honorem Stanislai Jodłowski", Wro.cław-Wars'Zawa-KrakÓw-Gdańsk, s. 17 - 21. 121. Nowa mapa dialektów ,,;ląskich, "Slavia Occidentalis". t. XXX, s. 7 - 11. 1973 122. O pastorze z Międzyborza wej ... ", t. IX, s. 31 - 40. jeszcze s/.ów kilka, "Rozprawy Komisji Języko- 'iz-' i 'vy-' w .języ.kach słowiańskich, "Sprawo'zdania OpoLskiego Towarzys:twa Przyja·ciół Nauk", seria B, ,nr 9, s. 9 - 23. 124. Zmiany na wsi lasowskiej w ciągu ostatniego półwiecza, "Lud", t. LVII, s. 177-200. 125. O niektórych zagadnieniach '::: pogranicza etnografii i dialektologii, "S1udi,1 LiJnguistica", Wrocław, t. I, s. 35 - 51. 123. Przedrostki 1974 126. Mowa polska na Śląsku, Wroda:w-Warszawa-Kraków-Gdal1sk, ss. 222+8 zdjęć+2 mapy. 127. Śląske nazwisko 12,8. 'Wyszów' czy 'Rzitka', 'Wiszów, "Studia Wyszowa, Śląskie", IViszo·wa' Opole, t. XXVI, czy giczme", t. XXV. s. 271 - 274. 129. Z przeszłości gwary górnoślqskiej, "Spr.awozdania Przyja-::.iół l auk". seria B. nr 11, s. 15 - 65. 'Wiszawa'?, s. 57 - 59. "Prace Filolo- Opolskiego Towarzystwa 1.975 130. Zasady transliteracji, -słowiańskich, skiego. Teksty ss. 38. 131. Wspomnienia transkrypcji i interpretacji tek stów staro-cerkiewno- Wrocław, Instytu:t Filologii Pol,skiej Uniwersytetu Wrocławi materiały do ćwi'czeń, seri.a C - językOlzmawstwo, z. 3 (12), Anny Bąkowskiej, "Literatura Ludowa", Wrocław, z. 3, s. 32- - 53. 132. 133. "Odra", nr 12, s. 73-77. literacki, "Sprawozdania stwa Przyja'2iół Nauk", seria B, nr 12, s. 11 - 15. Wędrówki dialektologa, Najstarszy słowiański język Opolskiego Towarzy- 19\76 134. O niektórych Jaktach z zakresu polsko-niemieckich "ROZpT<llWy Komisji Językowej ... ", t. X, s. 11 - 17. stosunków językowych. �426 l:~. 136. In memonam Wrocławski i opolski ośrodek językoznawczy (Ich powstanie, wzajemne wiązania i osiągnięcia), "K.war:tallI1ikOpol<ski", r. XXII, nr l, s. 67 - 82. 'Puha' w dawniejszej polszczyźnie i w niektórych gwarach szy;ty N'auk'owe Wydziału HumarniJstycz;negD Uniwersytetu ce JęzykDzmawcze", ,s. :9 -1.1. po- "ZePra- ludowych, Gdallskiego. 1979 137. Nazwy północnopolskie lono-Slavica", w trójkącie między Wisłą Wrodaw-Warszawa-KrakÓw-Gdańsk. .,Opus-Cula s. 55 - 57. i Sanem, Po- 1980 .13'8.' Jeden drobiazg ze stosunków polsko-ukraińskich, "Slavia Orientalis", .nr 1/2. Jan Miodek MARIA ŻYWIRSKA (1905 - 19 80) 1 DoLa 18 stycznia 19,80 1'. zmarła w Warszawie w wieku 75 la.t Maria Żywir.ska, z domu Byczyńska, wychowanka gimnazjum im. C'l. Żmi'c.hows·kiej w WarszaJwie, mgr fil~zofii Uni wensytetu Warszawskiego, członek honorowy Polskiego Towarzystwa Ludozmawczego, wybit,ny i zasłużony, 'twórczy, naukowy pracownik muzealiny. "Ośrodki-em moich zainteresowań .naukowych. - glosild była zawsze kuJtura ludowa, ·zwłaszcza sztuka ludowa". Zamiłowania te miała szczęście konsekwentnie realizDwać do końca życia. Nie bez wpływu pozostawala tu zapewne znajomość środowi.ska wiejskiego w rodzi'l1lnym Brańszczyku - osadz.;ie fli5aC!kiej nad Bugiem - w którym Maria siq urodziła, wychowała i do Mórego chqtoie powracała. Po skończeniu studiów historyczmych w 1928 r. pierwsze s'we badania naukowe uwień'czyła przygotowa1ną do druku, po przeniesieniu z War.szawy w 1933 r Lublina, monograif,ią przemyslu ludowego Wl powiecie pultus'kim. W LubliJnie włączyła się, jako członelk założyciel; do prac Komisji HistOlji Sztuki i E~nograiil przy Towarzystwie Przy j.a,e;ió ł Nauk, ·by wkrót'ce, już jako ,kustosz Muzeum Lubelskiego, przCiProwadzić jego pełną reorga,nizację' i dO'koD<J.ćotwarci'a dla zwiedzających w ·C'z·erwcu 1939 T. Z nasta;niem okupacji Maria z ,narażeniem życia ~tarała się chronić nic tyl.ko zbiory własnego Muzeum, lecz również zdeponowane :tam zbiory .Muzeum Śląskiego oraz zbiory z prywatnych ,poznaI1skich kolekcji Skórzewskich i ·Bnińskich, a także współdziałała w ukryciu przewiezionych do Lu.bl:ina 9 IX 19·39 T. obrazów J. Matojki "Grunwa.ld" i "Kazalnic Skargi". Usunięta 'W Joi:sto:padJzie1939 r. przez oku'panta z muzeum, nadal - kOlTIspira.cyjnie - ratowała przed rz.a·gładą pamiątki hi.storyczne oraz sponądzib kopię inwentarzy muzeaunych. Po wojnie znalazła się 'W gron.ie osób, które w 1945 1'. w Lubhnie reaktywowały Polski·e Towarzystwo Ludoznawcze. Z jego też polecenia, po prze.'1iesieniu ;się pa1'lstwa Żywirs'kkh do Katowic w styczniu 1946 r., przy'czyniła się do reaktywowania Oddziału PTL na Śląsku, znajdując pelne oparcie w Komisji Etnogra.fi,cZJnej Instytutu Śląskiego. �In memoriam 427 W KatowicaCh .swe zaLnteres'Owania naukowe sberowała Ma'ria na kuI:turę zawodowej grupy gónniczej, a przyslzedł jej IZ pomocą niebawem Związek Górników, finansują'c wszelkie wydatki związane z długoo'alowymi badatniami nad tym zagadnieniem. Rozp~częła swą pracę od przygotowania kwestionariusza i bezpośrednich wy:wiadów wśród najstairszego pok~lenia górmkzegó, ponadto ,z jej initcja~ywy Związelk GÓI1nrków ogłosił konkurs na wS'pomnien~a górników. Plon tego konkursu, dająlcego nadspodziewanie cenny materiał, M. Zywirska opracowała i wydała drukiem w 1949 r. pt. Zuciorysy górników. NatrarHając w terenie na izabytki górniezej kultury materialnej i chcąc je zachować, wystąpiła w grudniu Hł49 r. do Zarządu Związku Zawodowego Górnikó,w z propozYClją założenia muzeum górniczego. Uzyskawszy na to zgodę, lo. kal w Sosnowcu i O'dpo'wiednlią subwencję, przy.>tąpiła do prac organizacyj.nych l zbierackich i w Ilen sposób dała początek pierwszej tego typu placówce muzealnej w Polsce. Omówienie jej ID-letniej działalności na tym odcinku ukazało się drukiem w 1959 r. pt. 10 Lat Zwiqzkowego Muzeum Górniczego. Równocześnie zorganizowała opiekę nad plastycznym ruchem amatorskim wśród górników, prowadząc badania nad ich twórczością plasityczną. Wyniki uzyskane w tej dziedzinie pt. Amatorski ruch pLastyczny wśród górników o:głosiła drukiem w 19'59r. Od 1'9.'i4r. współpr.acowała z Pańs.twowym Instytutem Szituki, z Instytutem Historii Kultury Materialnej PAN, gdzie powierzono jej wycinek badań nad osadnicwem gÓI1niczym, oraz Komisją Etnograficzną Śląskiego Instytuim Nau.kowego, która zlec1iła jej redakcję zbiorowej pracy o kulturze gru'py gónniczej. L1czne mniejsze prace M. Zywirskiej ukazywały się w "Bolskiej Sztuce Ludowej", w "Kwartalniku IHKM", w "Studiach z dziejów górnictwa i hutnictwa" i w "Zaralniu Śląsk,im". W rc~ku 19,67 uka'zała się jej cenna .książka pt. Zarys kultury górniczej. Obok intensywnej pracy naukowej i badawczej lVI.· Zywirska udzielała się ja,ko konsult,ant Muzeum Techniki w Warszawie, członek Komisji Ochrony Zabytków Przemysłowy'ch przy RadZlie Nau.kowej tego Muzeum oraz ja,ko liJTIspirator akcji rejestracjI zabytków przemysłowych. W lata'ch sześćdziesiątych, nadal pogłębiając studia nad kulturą górniczą. zajęła się badalf'.'iamiku.ltury polskich środowisk góm.iezych we Francji, a także związała się z Zalkła,dem Socjologii Pracy PAN, prowadząc badania nad wpływem tradycji zawodowych na formowanie 'Slię osobowości wsp6łcze.mego górnika. Ok re·., war:Slzawo.ki jej żyda, bo tam os'iadła w 19-69 r., będąc już chora na chorobę Par.kinsona, to przede wszystkim uzupełnianie obs'zernej monografLI o Puszczy Białej, nad którą pra'cowała właśCliwlie od czasów młodości, a także pisanie książki o królu Stanisławie Ponilatowskim, książjki, która 7ma,lazla szeroki oddźwięk tak u specjalistów, jak i licznychczyt~lników. Mimo pogłębiającej .się choroby i inwalidztwa, na szczęście otoczona miłością i troską najbliższej rodziJny i przyjaciół, niesłychanie dzielna w znoszeniu uciążliwościchoroby, pracowała do ostatnich lat. No,siła się z zaJmiarem wydani'a plolnu II konkuTsu na życiorysy gÓI1niJków,do którego przygotowała obszenny ws:tęp oraz uzupełniała II wydalnie k,Jiążkii o Stanisławie Auguście. Marię Zywirską cO:1iliśmy nie :tylko za dorobe,k naukowy, lecż rÓWlnież za charaikter, życzliwość i niezwykłą rzetelno'ść we wszysl1kim co robiHa. W li'zTIiamuu za działailność na polu kultury lzostała odzna'czana Złotym Krzyżem ZasłUlgi. Spoczęła w grobie rodziJnnym w Brańszczyku. Cześć .Jej pamięci! �428 In memoriam PRACE PUBLIKOWANE l. Kielich gotycki emaliowany jaciół Nauk w Lublinie". 2. Muzea badań 4. Garncarstwo 1947. "Rocznik Lubelskim. Towarzystwa Przy~ Lu.bli'n 1930 .. "Ziemia". 1939, ·nr 3. woj. lubelskiego. 3. Zagadnienie w Opolu MARII ŻYWIRSKIE.J nad tlamerowane sztuką ludową Puszczy "Odra", Kaltowice 1946. "Prace li Materiały PTL", LubliJn Sląska. Białej. "Odra", Ka:towice 1947. "Polska Sztuka Ludowa", 1948, nr 2. 7. Tiulowe czepce kurpiowskie. "Polska SztU!ka Ludowa", 1948, nr 9 - lO. 8. Kurpiowskie cementowe formy na pustaki. "Polska Sztu.ka Ludowa", 1948, mr 9 - 10. 9. Zagadnienie. prymitywnej sztuki robotniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 1 - 2. 10. Życiorysy górników, Katowice 1949. ] 1. Zdobnictwo drzewne Puszczy Białej. "Pol"ka Szlu1ka Ludowa", 1950, nr 2. 12. Podloże ludowe kultury górniczej. "Polska Sztuka Ludowa", 1'952, 1nr 2 13. Twórczość plastyczna górników. "Polska Sztuka Ludowa", 1951, nr 2, 3, 4. 14. Strój ludowy Puszczy Białej. Lublin 1952. 15. Saliny W.ielickie w sztychach Wilhelma Hondiusa. "Biuletyn His.torii Sztuki", 1954, nr 4. 16. Wstęp do pra.cy S. W.al1Jisa: Pieśni górnicze Górnego Ślqska. Kraków 19·54. 17. Amatorski ruch plastyczny w w.oj. staLinogrodzkim. Księga Pa.miątko:wa. Karw:wj.cc 1955. 18. Kolonia Redan w Dąbrowie Górniczej. "Kwartalni'k IHKM", t. 3, 1955. U). Pompa górnicza w XVIII w., "Kwartalnik IHKM", t. 1, 1957. 20. Rzeźbiona forma na pierniki. "Polska Sztuka Ludowa", 1957, nr 2. 21. 10 lat Związkowego Muzeum Górniczego. Katowice 1958. 22. Amatorski ruch plastyczny wśród górników. Ka'lowice 1'9,59. 23.. Wstęp ,do: Zbiór pieśni studentów górnictwa. Katowice 1959. 24. Krążek i Tlukienka osiedla górnicze w powiecie Olkuskim. "Studi.a z dziejów gómictwa .i hu(t'nict'wa", t. 4, 1960. Z5. Problem badania kultury grup zawodowych. "Zaranie Śląski.e", 1959, nr 1. 5. Zagadnienie 6. Haft 26. W kultury kurpiowski sprawie górniczej. Puszczy utworzenia Białej. placówki naukowej "Zar<łJnie Ś11ąs;kie",l 059, nr 1. 27. Górnictwo rud żelaza, [w;] Zarys dziejów (praca zbiorowa), Katowice 1961. dla badań kultury grup zawodo- wych. ZB. Badania nad nie Śląskie", 29. Górnictwo 30. Emigracja stanem budownictwa 1961, nr 1. polskie polska w plastyce. we Francji górnictwa z zakresu zabytkowego "Materialy w świetle PRG". badań na Warszawa francuskich. ziemiach polskich przemysłu. 1961. "Problemy Zagranicznej". Warszawa 1961. 31. Z badań socjologicznych nad mieszkaniem górników polskich we "Problemy Polonii Zagranicznej", Warszawa 1963. 32. Zarys kultury górniczej (w.spólautor - J. Ligęza). Katowjce 1964. 33. Stosunek "Problemy 34, Józef 1966. do tradycji naTodowych Polonii Zagranicznej". Wiącek - polski młodego pokolenia "Zara.- górniczego we Polonii Franc,ji. Francji. Warszawa górnik-plastyk 1965. we Francji. "Polska Sztuka Ludowa", �429 In memoriam 35. Kultura ludowa okolic Pultuska (razem z .A. Pojnarową). "Roczn;iJk Pułtuski", 1969. 36. Puszcza Biała 37. Ostatnie - jej dzieje i kultura. PWN, Warszawa 1973. PIW, Warszawa lata Króla Stanisława Augusta. Warszawa 1978 (wyd. 2 poprawione). Maria 1975 (wyd. l), PIW, Suhaczowa-8erezows"ka STANISŁAW DONIGIEWICZ (1904 - 1980) Stanisław Donigiewicz był chodzącą encyklopedią ormiańską. W.pQlskiej armenistyce nie było dla niego tajemnic. Całe jego życie było poświęcone pracy nad zachowaniem i krzewieniem kultury Ormian w Polsce. Jego ostatnie mieszkanie w Bielsku-Białej było wypełnione ogromną ilością tecz.ek z materiałami i wycinkami z prasy, książkami, fiszkami, a w potrzebie potrafił być ,nie tylko genealogiem wszystkich rodzin Ormian zamieszkałych w Pols-c·e i na rumuńskiej Bukowinie, ale ,i ułatwiał kontakty 'z wszelkiimi placówkam ormi,ań:skiJmi w Europie i Azji. Niesłychanie uczynny, pełen osobistej bezinteresowności, potrafił z iście ormi,ańską zręcznością wykorzystywać swe kontakty dla nH·c;zeJ.neji·dei swego życia - .słu·i;bie Ormianom. Stanisław Do.nigiewicz urodził się 9 X 1904 r. w Czernio:w:ca,ch na BUlkow;inie. Studiów orientalistycznych na Uniwersytecie Jana KaZlimierza we Lwowie nie uk0l1czył, zmuszony do pracy zarobkowej jako urzędnik bankowy. Z chwilą kiedy prężne śrO'dowisko Ormi,an polS'kich zaczęło redagować pbmo ,.Posłallliec św. Grzegorza" we Lwowie w r. 1926 pod re~kcją ks. prałata D. Kajetalllowicza, zaan.gażo,wał się bez reszty w pralce redakcyjne i stał Slię jednym z jego filarów. Był to miesięcznik, organ Archidiecezji, w którym znaleźć można było nie tylko w.iadomości reJi.gJij.ne, ale i wszystkie wadomości () wybitnY'ch postadach na polu kultury i ,naukii, pochodzenia OTmiańs'kiego, 'kronikę żyda towarzyskiego, kronikę pośmiertną itp. Wiele artykułów napisanych było piórem Stanisława Donigiewicza. Nie .sposób tu lich wymienić. Był jednym z członlków założycieli ArchJidiecezjalnego Związ.ku Ormian. Warto tu za-cytować ~danie z artykułu programowego: "Ormi'anie byli w Polsce zawsz'e :najlepszymi synami NajjaśniejS'wj Rzeczy.pospOllitej, mnożyli jej bogactwa j'a:ko makomi'Cli kupcy, z:iemi.a'nie i urzędnicy, a w walka-cho niepodległość wybitny biali u-dział, niosąc Polsce w darze mben;ic i żYClie.Ta.kimi byli i taki,mi na zawsze zostaną" ("Posłani'ec św. Grzegor,za", Lwów, R. IV. nr 42 i 43, :s. 180). Nic dziwnego, że Stanislaw Doni'giewicz musiał zapłacić wysoką cenę 'Zia:tą swoją dzj1ala'lność w czasie okupaicjri.. Ares,mowany i wywieziony do lagru na dalekiej północy powrócił po wielu latach jako kaleka pozbal\viOlny 'słuchu. Mimo tej ułomnośoi. z ni.ezmOfŻoną €ID€'rlffiądziałał .dalej na połuopgaJnizowauila żyoia 'ro'zproszonej po 'wojnie s.połeez.ności. Ormian pOliskich. Przez wi'el'e lat współdZ'iaŁał ,z iMuzeum Etllogra'fiazmym w Krakow,i,e, ś·ciągał książki o dużej rzadkości., lub i,ch f.otokopie i przekazyw,ał do zbiorów. Podobną ak>cję podjął także i dla Bibliioteki JagieUońs.kiej w K:raBwwie. Przyczy. nil się do nawiązaJniakOlrJJta'któw pomiędzy Muzeu:m Etnogra;f'i.czmy:m w Krako'wie a Muzeum Narodowym w Eryw:amiu. Był wSlpółO'rganizator'em pie~szej wyst'31wy �~30 In memoriam eks!l1brisów omnli;ań.skich w Krakowie i lIla ŚląsIm. ,Z jego to iniiojatywy pows'tało Koło Zainteresowań Ku~turą Orrrllm przy klrakows:kim Oddziale PolsJkiego To.warzys1;wa Ludo=af\v=ego, 'ikzą·ce ·obeanie 54 osaby. W Hsto:padzie 1980 r. Kolo Zainteresowań Kulturą 011IDian zOl'g3l!lizowało sesję naukową J pi·erwszy od 193'8 r. zja7Jd Ormi;an polskich. Chociaż ś.p. Stanislaw DOllligiewicz brał udział w .pracach przygotowawczych, jednak już nie mógł w niej uczestnLczyć. Umarł ze św1adomoś'Cią, że jego powo'jenne wysiłki i zabiegi,. aby z,nów zgromadzić Pola,ków ormiański.ego pochodzenia, nie poszły na mal'ne. Zmarł oicho i bez rozgłosu. Tak jak żył. Janusz Kamocki Aleksandra Tyszkowa WANDA BRATKOWSKA (1890 - 1981) Córką Stanisława Ba raba,sza , długoletniego dyrektora Panslw. Szkoły Przem. Drzewnego w Zakop3l!lem. Ukoń'c.zyła gimnazjum realne w Krokowie. W latach 1910 - 1913 chodziła do sZkoły pr2iemysłu artystycZJnego w Pradze (Czeskiej) a w l. 1914 - 1918 studiowała historię sztuki na UJ. W r. 191,8 wY'szła 2iamąż. W lalach 1924 - 19:J9 była l!1auczy.etielką rysullików w Gimnazjum i Liceum Sa.nato.ryjnym im. bł. Ładysława 'z Gielniowa w Zakopanem Tow. Opieki nad Młodzi'eżą. W cm. sie okupacji pracowała chałupniczo. W tatach 1945 - 19'51 uczyła w Za.sadTlJiczej Szk. Metalowej w Zakopanem. W roku 1951 pT:Zeszla na emerY'iu.rę; pracowała na ułamku etatu w Muzeum Ta:trzańsk1m w Zakopanem. Całe ży,cie intereso'wała się etnografią, fotografując i rysując wzory 'zdobnict/wa ludowego .podhalańs'kiego. Była członkiem PTL. Napisała, przeznaczoną .db "Etnograf;ii PolsIkiej" pracę o dzialalnośC'i Stanisława Barabasza. Henryk Jost JANINA SZYMAŃSKA .(1899: - 19:79) Ukończyła żei1skie gi,mnazjum ro:syjsJde w Odessie w 1917 r. (ze złotym medal,em), a w Hl'le kursy nauC'zy'Ciels!l:i'euzyskując dyplom nauczydeilki w.f. Ii bio1ogii. o.sl~ed,la się w WaI"szawie, gdzie ,s;Łudiuje biologlięna UVV (uzyskują'c ma~is,terium u pr·od'.Hryniewieckiego). Dna 1.1 IV 1:944 1'. wychadZli Z3mąż za 1'adeusz:a S'zymań:s'k!iego (współfundato'~a oddzia,lu "Tea" Muzeum Ta~rzańslkiego w Ziakopa/noem). Owdowiała w 1951 r. ,W 195'2 /zam1esrzkala w Zakopanem. Była st. asystentką. Mu.Zeum Tat:rzań's:kiego, opiekując się "Teą". UczyIa w Technikum Budowalnym .i Za'sadniiczej Szkole Meta:lo'Wej w Zakopanem do W60 r. Był.a haI1ce'nką od '109>17'r. (instruikitorem) oraz członkiem PTL. Henryk Jost � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f916f89342dfa588927ec34ae1fdc03.pdf 6fc4aea91e93266c615cafc5e8afbbcc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4505 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1965 t.20 z.1; pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E S C R o m a n Reinfuss Z e studiów n a d kulturą ludową Lemkowszczyzny po obu stronach K a r p a t 3 A n n a Świątkowska W n ę t r z e chałupy ksieżackiej X I X i X X w 23 Józef Mikołajtis Fotografika 49 W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E A n n a Micińska K R O N I K A podjasnogórska Wanda Gentil-Tippenhauer 1899-1965 66 , S U M M A R Y O F 68 A R T I C L E S • 70 РЕЗЮМЕ Na 71 okładce: konkurs łowej: Wnętrze zdobnictwa Kareta, cjora, Retki. łowickie, wnętrz wycinanka Fot. S. Retki, i zagród z pow. kolorowego Deptuszewski. Łowicz, w 1959 r. Fot. papieru, dom Stefan 30X42 nr 14. Wyk. Marciniak na stronie tytu­ w 1961 r. Maria Grzi- Deptuszewski. cm. Wyk. St. Na �K W A R T A L N I K I N S T Y T U T U S Z T U K I P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K ROK XX polska sztuka ludowa 1966 NR1 �KOMITET REDAKCYJNY Mgr Aleksander Jackowski, dr Kazimierz Pietkiewicz, prof, d r K s a w e r y P i w o c k i , prof, dr R o m a n Reinfuss, prof, d r Tadeusz S e w e r y n . ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander J a c k o w s k i , za­ stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e ­ go: p r o f , d r R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i r e d a k t o r działu: m g r J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa, współpracownicy: m g r A n ­ n a Kunczyńska - I r a c k a , m g r W a c ł a w Sułkowski, r e ­ daktor techn.: M a r i a K l u k o w s k a , układ g r a f . : J a d ­ wiga Jarnuszkiewiczowa. Tłumacze: D. Ronowicz (ang.), N . Stasińska (ros.). Red.: I n s t y t u S z t u k i P A N , Warszawa, u l . Długa 26. Wyd. i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . K r a k . Przedmieście 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f053c2313c7bd222c2ff2a66853f7dc.pdf 34a19360b62002ec574dea2986096d60 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4504 Title A name given to the resource Summary / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.135-136 Language A language of the resource ang., ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY No I S PUBLISHED H F B Y THE 2 A R T INSTITUTE YEAR BOOK O OF T H EPOLISH L K A C A D E M Y A O F R T SCIENCES X X I I I 1969 SUMMARY OF ARTICLES T e r e s a S z e t e l a (Conclusion) — CERAMICS FROM MIECHOCIN of p o p u l a r heroes; they also p e r f o r m e d the most p o ­ pular plays of t h e English comedy theatre a n d travell­ ing companies: Doctor Faust a n d D o n Juan. I n t h e second p a r t of h e r w o r k , t h e authoress gives U p to t h e18th century there w a s unity between t h e an o u t l i n e o f t h e h i s t o r y o f M i e c h o c i n . I t is o n e o f t h e theatre o f l i v i n g actors a n d t h e puppet theatre. T h e oldest settlements i n t h eSandomierz forest a n d w a s t h e division o f t h e theatre o f t h e l i v i n g actor f r o m t h e property of t h e T a r n o w s k i f a m i l y f r o m t h e 16th cen­ puppet theatre came i n t h e 18th century; at that time tury. T h e potters' settlement at Miechocin came into the p u p p e t seemed t o stop developing. I t continued to being a t t h e e n d of t h e 16th c e n t u r y . T h e authoress is perform t h e repertoire i t h a dalways given, b u t chan­ of t h e o p i n i o n t h a t t h e p o t t e r y p r o d u c e d i n t h e M i e ­ ged i t t o suit t h e demands o f a d i f f e r e n t p u b l i c t h a n chocin workshops came under t h e influences of Italian so f a r . majolica pottery which were evident i n t h e late R e ­ T h e fact that t h ep u p p e t theatre t u r n e d into f o l k a r t naissance period. did n o t mean that i t w a s completely divorced from A comparison of Iconographic m a t e r i a l f r o m t h e e n d the a r t o f t h e educated strata. T h e place occupied b y of t h e 1 6 t h c e n t u r y (coffin p o r t r a i t s a n d p o r t r a i t s f o r the puppet theatre i n t h edevelopment of a r ti n general hanging o n walls) ( f i g . 17, 32, 34) w i t h t h e costumes is d e f i n e d q u i t e a c c u r a t e l y b y t h e t e r m V o l k s t u m l i c h w o r n b y t h e figures depicted o n t h ebowls made a t M i e ­ kunst. T h efolk puppet theatre, that is that of t h e 18th c h o c i n i(fig. 1 3 , 15, 2 1 , 3 0 , 3 1 ) m a k e s i t p o s s i b l e t o d a t e and 19th centuries, h a d its origin i n t h e a r t o f t h e the pottery m o r e accurately. F o l l o w i n g t h e broadly) c o n ­ educated strata, b u t h a d features of folk art. Thus i t ceived iconographic analysis m a d e b y t h e authoress, t h e should be called a theatre of a folk character (volksM i e c h o c i n p o t t e r y c a n b e d a t e d as t h e seventies o f t h e tumlich). 16th c e n t u r y . T h e a u t h o r e s s also l o o k s f o r analogies i n The links o f t h e puppet theatre with folk a r t a r e the p l a n t motifs of t h e o r n m e n t a t i o n of plates with seen i n t h e u n c h a n g i n g character o f i t s r e p e r t o i r e f o r the same kind of ornamentation i n embroideries, car­ several centuries. Nevertheless, there were certain s i ­ vings, book ornamentation a t t h e e n d of t h e 16th cen­ gnificant changes i n t h e performances of the puppet tury. A r c h i v e materials confirm t h e existence of potte­ theatres. T h e texts were simplified a n d logical rigours ries i n M i e c h o c i n a t t h e t u r n o f t h e 16th a n d 1 7 t h w e r e p u t aside. T h e m a i n c r i t e r i o n w a s t h e a t t r a c t i ­ centuries. veness o f t h e p e r f o r m a n c e for a n audience of simple The great similarities i n t h e style of ornamentation tastes. T h i s l e d t o c o m p i l a t i o n s o f effective motifs a n d of t h e pottery can indicate that the Haban potters the exposition o f p o p u l a r heroes. A n d this w a s t h e w a y w e r e t h efirst masters o f this a r t i n Miechocin. the specific means o f expression a n dstyle o f t h e folk T h e a u t h o r e s s also presents h e r a s s u m p t i o n s r e g a r d ­ puppet theatre were shaped. This style w a s highly i n g ithe r o u t e s o f e x p o r t o f M i e c h o c i n pottery. Most valued b y t h e Romantics and, later, a t t h e beginning p r o b a b l y i t -was t a k e n 'by w a t e r a l o n g t h e R i v e r V i ­ of t h e 20th century, t h e p u p p e t theatre became a n stula to Gdańsk. A s is i n d i c a t e d b y p r i m a r y source attractive source o f inspiration f o r t h e theatre o f t h e materials a n d findings i n excavations, the Miechocin living actor a n d t h e literature of educated strata. ceramics could have been sold i n W a r s a w . The puppet theatre a n d t h e theatre of t h e living I n t h esecond chapter of this p a r t o f t h ew o r k , t h e actor f o r m a n y centuries parted w i t h each other a n d authoress discusses t h e chronology o f t h e products a n d m e t again, being a r i c h source of i n s p i r a t i o n f o r each the decline of t h epotteries i n Miechocin. T h e furnaces other. found there indicate that there were twelve workshops. The transition o f t h epuppet theatre i n t h e direction T h e authoress assumes that t h e most flourishing de­ of f o l k a r t d r a w s a t t e n t i o n t o a n o t h e r s i m i l a r process: velopment o f t h e settlement came about t h e middle of the transition of t h epuppet theatre i n t h e direction of the 17th c e n t u r y a n d i t began t o decline i n t h e 18th specialization i n performances for children. Can the century. Analysing t h e ceramic material very thorough­ theatre f o r children inspire adult art? Surely not. Folk ly), T . S z e t e l a t r i e s t o e s t a b l i s h t h e c h r o n o l o g y of the a r t expressed t h ew o r l d o f t h e people, a n d i n t h i s layi products. T h e earliest were pottery with the Italian its s t r e n g t h . A r t f o r c h i l d r e n does n o t express t h e m a j o l i c a t y p e o r n a m e n t a t i o n i(fig. 4 1 ) , a n d s o m e k i n d s w o r l d o f t h echild, b u t t h e w o r l d created f o r t h e child o f tiles (fig. 47). P r o d u c t i o n o f p o t t e r y a t M i e c h o c i n w e n t by adults. t h r o u g h a crisis i n t h e m i d d l e o f t h e 17th century. T h e authoress associates this, a m o n g others, w i t h t h e fact Z o f i a С i e ś 1 a-R e i n f u ss o w a — FOLK RITES that Delft pottery began to be fashionable. IN LOCAL COMPETITIONS A N D SHOWS The decline o f this handicraft i n Miechocin c a nb e The authoress writes about competitions of com­ seen i n t h e changes i n t h e o r n a m e n t a t i o n o f t h e p o t t ­ panies p r e s e n t i n g r e g i o n a l spectacles of a ritual cha­ e r y ( f i g . '57, 5 8 , 6 9 ) , t h e d i f f e r e n t s h a p e o f t h e p r o d u c t s racter. T h e museum, i n R a b k a organized a competition (fig. 71). I t is d i f f i c u l t to place this type o f pottery o f r u r a l n a t i v i t y c r i b g r o u p s (1967) a n d a c o m p e t i t i o n accurately i n t i m e because o f t h e lack o f analogical for companies presenting spectacles connected with ornamentation i n other fields of art. Some of t h e w o r k ­ w i n t e r a n d s p r i n g r i t e s (1968). M o s t o f t h e g r o u p s a n d shops i n t r o d u c e d n e w k i n d s o f decoration. T h e pottery companies presented C h r i s t m a s plays, so-called live n a ­ o f t h a t p e r i o d h a s s i m p l i f i e d , less r i c h ornamentation tivity cribs. ( f i g . 75) a n d t h i c k s i d e s ( f i g . 74). T h e t i l e s m a d e i n t h a t The authoress also gives a brief description o f t h e p e r i o d a r e also m u c h less o r n a m e n t e d ( f i g .81). A t t h e review o f Silesian nativity play groups held i n J a ­ end o f t h e18th c e n t u r y , the registers o f M i e c h o c i n con­ nuary. T h e review is held i n t h e theatre a t Będzin. tain t h e names o f bricklayers a n d n o t potters, w h i c h During t h e competition held at t h e Puppet Theatre indicates that t h e potters changed over to bricklaying in Bielsko-Biała (January 1968) C h r i s t m a s r i t e s were during t h edecline of the potteries. s h o w n ( n a t i v i t y cribs) a n d t h e N e w Years' c u s t o m of calling u p t h e spirits o f forefathers as w e l l as t h e H e n r y k J u r k o w s k i — T H EPUPPET THEATRE custom o f t h e procession with t h e „goat" w h i c h a r e AND FOLKLORE h e l d a t t h e e n do f t h e c a r n i v a l season. The puppet theatre is one of t h evarieties of theatre art. Today i t is m a i n l y f o r children, once i t w a s equal to performances b y l i v i n g actors. A s h o r t r e v i e w o f the kinds of performances given b y puppet theatres will show that u p to t h e 18th century t h e theatre reper­ toire w a s t h esame f o r actors a n d puppets. T h e puppet theatres p e r f o r m e d scenes o f a m i m i n g character, m i ­ r a c l e playis, c o m m e d i e s dell arte w i t h t h eparticipation A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a — „THE FUGITIVE" This is a n extensive review of Jean Giono's book L e D e s e r t e u r , L a u s a n n e 1966. T h e a u t h o r e s s a l s o g i v e s a brief description of t h e paintings o f Deserteur orga­ nized i n Paris ( J u l y 1967). T h e review discusses t h e analogy between t h e pictures o f Deserteur a n d Polish folk and naive painting. 135 �П О Л Ь С К О Е К В А Р Т А Л Ь Н Ы Й № Ж У Р Н А Л Н А Р О Д Н О Е ИЗДАВАЕМЫЙ 2 ИНСТИТУТОМ ГОД И З Д А Н И Я И С К У С С Т В О ИСКУССТВА ПОЛЬСКОЙ АКАДЕМИИ Н А У К X X I I I 1909 РЕЗЮМЕ Т е р е з а Ш е т е л я (Окончание) — МЕХОЦИНСКАЯ КЕРАМИКА В о второй части своей работы автор дает истори­ ческий очерк Мехоцина. М е х о ц и н принадлежит к ста­ р е й ш и м с е л е н и я м С а н д о м е р с к о й П у щ и и от X V I в. принадлежал семье Тарновских. Гончарный центр воз­ н и к т а м в к о н ц е X V I в. П о м н е н и ю а в т о р а н а п р о д у к ­ цию мехоцинских мастерских распространялось влия­ ние, о к а з ы в а е м о е и т а л ь я н с к о й м а й о л и к о й в р е м е н п о з д ­ него ренессанса. Сопоставление иконографического материала конца X V I в. ( н а д г р о б н ы е п о р т р е т ы и п о р т р е т ы и м е н и т ы х л ю д е й ) ( и л л . 17, 3 2 , 3 4 ) с н а р я д а м и ф и г у р , и з о б р а ж а е ­ м ы х н а м е х о ц и н с к и х м и с к а х ( и л л . 13, 15, 2 1 , 3 0 , 31) д а е т возможность уточнить время возникновения керамики. В результате подробного иконографического анализа одежды, автор установил, что мехоцинская керамика д а т и р у е т с я с е м и д е с я т ы м и г о д а м и X V I в. А в т о р п р о ­ водит аналогию м е ж д у р а с т и т е л ь н ы м орнаментом на тарелках с подобным орнаментом вышивок, резьбы, к н и ж н ы х украшений конца X V I в. А р х и в н ы е мате­ р и а л ы подтверждают, что на переломе X V I и X V I I вв., в Мехоцине существовали гончарные мастерские. Тесная взаимосвязь декоративных стилей отделки п о с у д ы у к а з ы в а е т на то, ч т о г о н ч а р н ы м и мастерами в Мехоцине были хабаны. Автор пытается также установить, каким путем совершался экспорт мехоцинской керамики и предпо­ лагает, что ее с п л а в л я л и В и с л о й в Гданьск. В о з м о ж н о также, что мехоцинскую посуду продавали в Вар­ шаве. Н а это у к а з ы в а ю т источники и а р х е о л о г и ч е с к и е раскопки. Второй раздел книги посвящен хронологии изделий и упадку гончарного ремесла в Мехоцине. Обнаружен­ н ы е п е ч и у к а з ы в а ю т на с у щ е с т в о в а н и е в прошлом 12 м а с т е р с к и х . А в т о р п р е д п о л а г а е т , ч т о р а с ц в е т п р о и з ­ водства приходится на п е р в у ю половину X V I I в., у п а ­ д о к ж е — н а X V I I I в. П о д р о б н о а н а л и з и р у я к е р а м и ­ ческий материал, автор пытается установить хроно­ логию мехоцинских изделий. К самым ранним принад­ л е ж а т те, к о т о р ы е по т и п у о р н а м е н т а с х о ж и с и т а л ь ­ я н с к о й к е р а м и к о й ( и л л . 41), н е к о т о р ы е т и п ы и з р а з ц о в (илл. 47). Развитие мехоцинского производства задерживается в с е р е д и н е X V I I в. П р и ч и н о й э т о г о а в т о р с ч и т а е т п р и ­ ш е д ш у ю из Д е л ь ф моду на фаянс. Об упадке мехоцинского ремесла свидетельствуют и з м е н е н и я в д е к о р а т и в н о м о р н а м е н т е ( и л л . 57, 58, 69)) и в форме посуды (илл. 71). Т о ч н о м у у с т а н о в л е н и ю х р о н о л о г и и этого типа керамики мешает отсутствие аналогичного орнамета в других отраслях искусства. Некоторые мастерские ввели новые декоративные ф о р м ы . Посуда этого периода становится проще, в ы ­ делка грубее, рисунок беднее (илл. 78, 75). О р н а м е н т и з р а з ц о в т а к ж е о б е д н я е т с я ( и л л . 81). В к о н ц е X V I I в. в метрические книги пазисывают имена каменщиков, а не гончаров, которые овладевают профессией ка­ менщиков в связи с упадком гончарного ремесла. Г е н р к Ю р к о в с к и Ф О Л Ь К Л О Р — К У К О Л Ь Н Ы Й ТЕАТР И театра и бродячего театра: „Доктора Ф а у с т а " и „Дон Жуана". Д о X V I I I в. н а б л ю д а е т с я е д и н с т в о т е а т р а „живого актера" и театра кукол. Разделение „ ж и в о г о " и ку­ кольного театров наступило в X V I I I в. и р а з в и т и е к у к о л ь н о г о театра как будто б ы тогда з а д е р ж а л о с ь . Он с о х р а н и л п р е ж н и й репертуар, но вносил и з м е ­ нения, принимая во внимание вкусы новой публики. Переход кукольного театра к народному искус­ ству не обозначает полного отрыва от искусства про­ свещенной среды. М е с т о этого театра в общем р а з ­ витии искусства довольно точно определяет понятие . . V o l k s t i i m l i c h k u n s t " . Н а р о д н ы й к у к о л ь н ы й театр X V I I I и X I X вв. б е р е т с в о е н а ч а л о от искусства п р о с в е щ е н ­ н ы х слоев общества, но обладает чертами народного творчества. Итак, следовало бы применить к нему определение: театр народного характера (volksttimlich). О связи кукольного театра с народным искусством свидетельствует е г о б е с с м е н н ы й на п р о т я ж е н и и н е ­ скольких столетий репертуар. Все ж е в представле­ ниях к у к о л ь н о г о театра наступили перемены. Т е к с т ы стали более упрощенными, а требования логики от­ брошены. Г л а в н ы м критерием стал аттракционный х а ­ рактер спектакля, его притягательность д л я широкой публики. Это вело к компиляции эффектных моти­ вов и выдвигало на первый п л а н образ популярного героя. Т а к создавались своеобразные средства выра­ жения и художественный стиль народного куколь­ ного театра. Этот стиль высоко ценили романтики, ц е н и л и е г о и в н а ч а л е X X в. К у к о л ь н ы й т е р а т р о к а ­ зался аттракционным источником вдохновения для театра „ ж и в о г о актера" и л и т е р а т у р ы п р о с в е щ е н н ы х слоев общества. Итак, пути кукольного театра и театра „живого а к т е р а " с п о к о н в е к у то р а с х о д я т с я , то в н о в ь сходятся, взаимно обогащая и вдохновляя друг друга. П р и б л и ж е н и е кукольного театра к народному ис­ к у с с т в у обращает внимание на д р у г о й п о д о б н ы й п р о ­ цесс: п р и б л и ж е н и е кукольного театра к профессио­ нальному театру д л я детей. М о ж е т л и искусство д л я детей давать п и щ у искусству д л я взрослых? скорее нет. Н а р о д н о е искусство б ы л о в ы р а ж е н и е м н а р о д н о г о мира и в этом б ы л а его сила. И с к у с с т в о д л я детей не в ы р а ж а е т детского мира, а мир, созданный взрос­ л ы м и д л я детей. З о ф и я 136 Н А КОНКУРСАХ, — НАРОДНЫЕ П О К А З А Х И В РЕ­ ГИОНАХ Автор пишет о конкурсах ансамблей, выступа­ ю щ и х с региональной программой, посвященной обря­ довой тематике. М у з е й в Рабке организовал конкурс д е р е в е н с к и х в е р т е п о в (1967 г.), а т а к ж е к о н к у р с п р е д ­ ставлений, связанных с зимними и весенними обря­ д а м и (1968). Б о л ь ш и н с т в о а н с а м б л е й в ы с т у п и л о с п о ­ казами так наз. ж и в ы х вертепов. Автор вкратце обсуждает ежегодный январский смотр силезских вертепов, который проводится в Вендзине. В о в р е м я к о н к у р с а в К у к о л ь н о м т е а т р е г. Б е л ь с к о -Бяла занные К у к о л ь н ы й театр, — один из видов театрального искусства, — предназначенный в настоящее время г л а в н ы м образом д л я детей, когда то занимал такое ж е место, как театр „ ж и в о г о актера". К р а т к и й обзор различных видов кукольных спектаклей свидетель­ ствует о том, что в п л о т ь до X V I I I в. и „ ж и в о й " и к у ­ кольный театры имели общий репертуар. К у к о л ь н и к и ставили мимические сценки, мистерии, комедии д е л ь арте с участием популярных героев, ставили наи­ более популярные пьесы английского комедийного Ц е с ь л я - Р е й н ф у с с о в а ОБРЯДЫ (январь 1 9 6 8 г.) были с рождественскими показаны обряды, праздниками и с свя­ карна­ валом. А н н а К у н ч и и ь с к а - И р а ц к а — „БЕГЛЕЦ" П о д р о б н а я р е ц е н з и я на к н и г у Ж а н а Д ж и о н о (Giono) ,,Le D e s e r t e u r " , Л о з а н н а , 1966. А в т о р д е л а е т краткий обзор выставки живописи Дезертера, состоявшейся в П а р и ж е в и ю л е 1 9 6 7 г. В р е ц е н з и и р а с с м а т р и в а ю т с я аналогии между картинками Дезертера и польской народной и наивной живописью. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a4db79861329f621298f4b25bd63c5e.pdf cabce4ca4f6768e9c4477635de5f47fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4503 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.2; s.134 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I za okres I - III 21.III zmarł Franciszek Golan ( u r . 1898 r . w G o l a n c e , p o w . O s t r o ­ łęka), jeden z najpłodniejszych rzeźbiarzy kurpiowskich. Golan r z e ź b i a r s t w e m zajął się d o p i e r o p o II wojnie światowej. Współpraco­ wał z Cepelią, dla kadzidlańskiej spółdzielni „Kuirpianka" wykony­ wał rzeźby f i g u r a l n e oraz rzeźbio­ ne krzesła. Wystawy, konkursy, dni folkloru festiwale, W l i s t o p a d z i e 1968 r . w Muzeum Etnograficznym w e Wrocławiu zo­ stała o t w a r t a w y s t a w a pn. „Stro­ je l u d o w e n a D o l n y m Śląsku". Po­ k a z a n o d a w n y dolnośląski strój l u ­ dowy, a także stroje przywiezione p o 1945 r . p r z e z o s a d n i k ó w z K r a ­ kowskiego, Rzeszowskiego, Lubel­ skiego, Mazowsza i Wielkopolski oraz repatriantów z Polesia, Woły­ nia, Huculszczyzny. Uzupełnieniem ekspozycji były zdjęcia przedsta­ wiające ludność wiejską w e współ­ czesnych strojach codziennych i o d ­ świętnych. Wydano katalog-składankę i p l a k a t p t . „Stroje ludowe na D o l n y m Śląsku". Autorką sce­ nariusza i k a t a l o g u była m g r M a ­ gdalena Rostworowska. Wystawa c z y n n o będzie d o l i s t o p a d a 1969 r. .* W Muzeum Okręgowym w Rze­ s z o w i e o t w a r t o stałą w y s t a w ę p n . „Droga do chleba", mającą n a ce­ lu pokazanie rocznego c y k l u zajęć rolniczych, których efektem, koń­ cowym jest chleb. Oprócz ekspo­ zycji narzędzi r o l n i c z y c h pokazano tradycyjne f o r m y chleba i pieczy­ wa obrzędowego, zrekonstruowano kaflowy piec z Wierzawic, pow. Leżajsk w r a z z piecem chlebowym. Komentarzem do ekspozycji był wieczór poetycki zorganizowany w salach w y s t a w o w y c h . Utwory w programie ułożono t a k , a b y c h r o ­ nologicznie odpowiadały cyklowi zajęć pokazanych na wystawie. A u t o r e m scenariusza i bogato ilu­ strowanego katalogu pt. „Chleb w ludowej gospodarce" był Krzysztof RuszeJ. * W Teatrze Dzieci Zagłębia w Bę­ dzinie, w dniach 3—5.1 odbył się V Przegląd Zespołów Herodowych. P r z e g l ą d y są o r g a n i z o w a n e od pię­ ciu lat z inicjatywy Jana Dormana, dyrektora teatru w Będzinie, który sam penetruje teren Śląska i Beskidów w p o s z u k i w a n i u zespo­ łów kolędniczych. W piątym prze­ glądzie zaprezentowało swój pro­ g r a m 30 z e s p o ł ó w ze Ś l ą s k a i w o j . krakowskiego. Występy połączone były kursem, impreza odbywała patronatem Prez. M R N w z kon­ się p o d Będzi­ K A 1969 nie. Wydz. Kult. W R N w Katowi­ cach i M i n . K u l t . i Sztuki. Żywiołowością i dynamiką wy­ różniały się zespoły z Żywieckie­ go. W s z y s t k i e zespoły p o k a z a ł y a u ­ tentyczny program, barwne stroje i ciekawe teksty. * 17.1. w lokalu Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Krakowie otwarto wystawę pn. „Pamięci N i ­ kifora", na której pokazano 29 ostatnich prac krynickiego mala­ rza. Zestaw pejzaży malowanych k r e d k ą i a k w a r e l ą został wybrany z bogatej kolekcji prac malarza zgromadzonej w Muzeum w No­ w y m Sączu. * W czasie dorocznych Zimowych Dni Krynicy w lutym eksponowa­ no prace N i k i f o r a oraz rzeźbę l u ­ dową regionu sądeckiego. * 25.11 w D o m u C h ł o p a w Warsza­ wie o t w a r t o wystawę rzeźby Ada­ ma i Henryka Zegadłów zorgani­ zowaną przez OST „Gromada", D o m Chłopa oraz r e d a k c j e „Chłop­ skiej D r o g i " i „Zielonego Sztan­ daru". Na wystawie pokazano bo­ gaty zestaw rzeźb ojca i syna, do­ r o b e k n i e t y l k o o s t a t n i c h miesięcy pracy, również jedne z pierwszych rzeźb zakupione do zbiorów M u ­ zeum Świętokrzyskiego w Kielcach. Obok rzeźb eksponowane były za­ b a w k i w y k o n a n e przez A d a m a Zegadłę. Rzeźby A d a m a i Henryka Zegadłów różnią się o d s i e b i e w rozwiązaniach f o r m a l n y c h , zbliżone są w podejmowanej tematyce. Obok świątków pokazali oni po­ stacie z legend i podań święto­ krzyskich. Wydano katalog, bogato ilustrowany, pt. „Rzeźby Adama i Henryka Zegadłów" ze wstępem mgr Barbary Erber. 3.III otwarto w Muzeum w Łę­ czycy wystawę p n . „Łęczycka sztu­ ka ludowa". Na wystawie pokaza­ n o p l o n k o n k u r s u ogłoszonego z okazji 25-lecia P R L przez Wydz. K u l t . Prez. W H N w Łodzi. Wydz. Oświaty i K u l t . Prez. P R N w Łę­ czycy, łódzką rozgłośnię Polskiego Radia oraz muzeum w Łęczycy. Szczególnie bogato prezentowane były działy tkanin, kowalstwa i plecionek. Wśród rzeźb o tematyce świeckiej i sakralnej znalazły się prace I . Kamińskiego, B. Grab­ skiego, St. Walczaka, W . Rysia, a także bardzo interesujące rzeźby F. R o b a k o w s k i e j . W d n i u o t w a r c i a w y s t a w y w y r ó ż n i a j ą c y m się uczest­ n i k o m k o n k u r s u wręczono nagro­ dy. 'Organizacja wystawy i kon­ kursu była zasługą długoletniego kustosza m u z e u m łęczyckiego m g r Jadwigi Grodzkiej. i* Muzeum Regionalne w Myśleni­ cach zorganizowało w marcu wy­ stawę prac rzeźbiarzy ludowych z terenu powiatu myślenickiego. Pokazano prace trzech artystów: Fr. Bargieła z R u d n i k a , J . Słoniny z Bogdanówka i Wł. Górki z Po­ ręby. ,* 29.III w salonie Cepelii w G d y n i otwarto kolejną ekspozycję twór­ czości a r t y s t y c z n e j i l u d o w e j . T y m razem pokazano tkaninę stołową oraz plastykę obrzędową. Wśród tkanin stołowych pokazano serię wyrobów o wzorach zaadaptowa­ n y c h z haftów l u d o w y c h . Z zakre­ su p r z e d m i o t ó w o b r z ę d o w y c h eks­ ponowane były figurki słomiane, wydmuszki i palmy wielkanocne. i* W l u t y m i w m a r c u o d b y w a ł się w Domu Kultury w Lublinie Fe­ stiwal Powiatów Ziemi Lubelskiej. Festiwal zorganizowano z okazji 25-lecia P R L , celem jego było za­ prezentowanie dwudziestopięciolet­ niego dorobku społecznego i go­ spodarczego, k o n f r o n t a c j a osiągnięć poszczególnych powiatów. Prawie każdy z powiatów pokazał również sztukę l u d o w ą swego r e g i o n u . Po­ w i a t Biała P o d l a s k a zaprezentował stroje ludowe, siwaki K. Rogow­ skiego, rzeźby T . Szkodzińskiego i T. Kożuchowskiego, plecione ko­ białki i dzbany, Biłgoraj — wyro­ b y ze s ł o m y i w i k l i n y , s t r o j e l u d o ­ we. Na wystawie powiatu janow­ skiego była c e r a m i k a z Ł ą ż k a O r ­ dynackiego, Puławy pokazały cera­ mikę J. Góry z Baranowa, wyci­ nanki Br. Pietraka z Gutanowa, t k a c t w o z Żerdzi oraz rzeźby w drewnie Wł. E r t m a n a z Puław. Ekspozycje malarstwa amator­ skiego pokazały p o w i a t y Tomaszów i Opole, p o w i a t Hrubieszów — rzeź­ by i obrazy St. K a r u l a k a . Prace garncarzy z Urzędowa pokazano w ekspozycji powiatu kraśnickiego. Ciekawe wystawy tkactwa poka­ zały powiaty: łukowski, włodawski i lubartowski, powiat Bychawa zaprezentował krzczonowskie pi­ sanki M . Kochańcowej. rzeźby l u ­ d o w e F. R u t k i e w i c z a i St. Zięby. iBogata była ekspozycja sztuki ludowej powiatu krasnostawskiego urządzona przez m u z e u m w Krasnymstawie. Pokazano kowalstwo, wyroby ze słomy oraz rzeźby w drewnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b3bf39692347afb744fdd3502e129b9.pdf 00048e4a141bc9709bf2ee63059492ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4509 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.136-137 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text polska sztuka ludowa �TREŚĆ Jacek Olędzki Światopogląd artystyczny l u d n o ś c i wiejskiej w świetle s t u d i ó w nad k u l t u r ą Kurpiowszczyzny 139 Współczesne upodobania estetyczne l u d n o ś c i Kurpiowszczyzny na podstawie analizy w n ę t r z domów Kadzidła 149 Magdalena Szeska Miejsce twórczości w życiu wycinankarza . . 179 Krystyna B a ł a b a n o w Stosunek t w ó r c ó w ludowych do w ł a s n e j łalności o charakterze artystycznym . dzia­ . . 203 M a t e r i a ł y ź r ó d ł o w e tyczące historii b r u ś n i e ń skiego o ś r o d k a kamieniarskiego okresu gospo­ darki f o l w a r c z n o - p a ń s z c z y ź n i a n e j 219 Jadwiga Hilczer-Pilch Z A R C H I W U M H I S T O R Y C Z N E G O S t a n i s ł a w Franciszek Gajerski * Aleksander J a ś k i e w i c z Rysunki i a r t y k u ł y malarza A d r i a n a G ł ę b o ­ ckiego ź r ó d ł e m do poznania dewocyjnej sztuki częstochowskiej 228 Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a K i l k a uwag w sprawie chowie i Skulsku 234 malarstwa w Często­ R E C E N Z J E Ewa S n i e ż y ń s k a - S t o l o t Jolan Balogh: A nepmiiveszet es a torteneti stilulsok (Sztuka l u d o w a i style historyczne) 237 Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a Lietuvi Laudies Menas 239 Ewa Lietuviu Laudias Menais 214 Snieżyńska-Stolot W S P O M N I E N I E P O Ś M I E R T N E Zofia Barbara G ł o w a (1920—1969) K R O N I K A S U M M A R Y 249 O F A R T I C L E S P E 3 I O M E i!Vo okładce: Na stronie Puławskich, 248 252 254 Pająk, wyk. Zofia Kita, Dylewo, pow. Ostrołęka. Fot. Jan tytułowej: Fragment plafonu w mieszkaniu właścicieli Kadzidło, pow. Ostrołęka. Fot. Jacek Olędzki. Swiderski. restauracji �P O L S K A S Z T U K A L U D O W A ROK XXIII - 1969 T R E Ś Ć Bałabanow Stosunek twórców l u d o w y c h Krystyna ści o c h a r a k t e r z e Drozdowska Dzięgiel artystycznym Strój Wanda Hilczer-Pilch muzea skansenowskie Współczesne u p o d o b a n i a Jadwiga piowszczyzny na podstawie ź r ó d ł e m do p o z n a n i a chowie e s t e t y c z n e ludności wnętrz domów Kilka Kadzidła Głębockiego s z t u k i częstochowskiej uwag w sprawie s. 228—233 n r 3—4 nr malarstwa w 2 Często­ n r 3—4 d i ó w n a d kulturą K u r p i o w s z c z y z n y Magdalena Szetela Teresa s. 139—148 M i e j s c e twórczości w Ceramika z Miechocina Dokończenie Z Stanisław s. -pańisaazyźnianej, s. 3—42 Materiały Z Zofia Wystawa graficznym — Wrocław Zofta Cieśla-Keinjussowa w terenie Snieżyńska-Stolot Anna, Ewa, WYSTAW I obrzędów l u d o w y c h w M u z e u m Obrzędy Etno­ nr ludowe Z w konkursach, Ewa, Głowa 1 pokazach nr 2 nr 2 PUBLIKACJI L i e t u v i u Laudies M e n a s s. 239—244 . . . n r 3—4 J o l a n B a l o g h : A n e p m u v e s z e t es a tortśnefci s t i l u Irena Kostkeviciute, WSPOMNIENIA Barbara KONKURSÓW s. 65—69 sok ( S z t u k a l u d o w a i s t y l e h i s t o r y c z n e ) Snieżyńska-Stolot 2 n r 3—4 RECENZJE Kunczyńska-Iracka 1 nr folwarczno- U c i e k i n i e r s. 130—133 Anna nr źródłowe tyczące h i s t o r i i b r u - s. 125—129 Kunczyńska-Iracka n r 3—4 HISTORYCZNEGO s. 2 1 9 ^ 2 2 7 RECENZJE Cieśla-Keinjussowa s. 179—202 75—108 ARCHIWUM Franciszek n r 3—4 życiu w y c i n a n k a r z a śnieńiskiego ośrodka k a m i e n i a r s k i e g o o k r e s u g o s p o d a r k i Zofia 1 Ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t y c z n y ludności w i e j s k i e j w ś w i e t l e s t u ­ Szeska i 1 n r 3—4 dewocyjnej Anna nr nr Kur­ i S k u l s k u s. 234—237 Jacek Gajerski s. 43—56 T e a t r l a l e k a f o l k l o r s. 109—124 Henryk Kunczyńska-Iracka Olędzki łódzki s. 57—64 R y s u n k i i artykuły m a l a r z a A d r i a n a Aleksander Jurkowski analizy pow. 4 s. 149—178 Jaśkiewicz działalno­ n r 3—4 l u d o w y w Czarnocinie, Norweskie Leszek do własnej s. 203—21B s. 237—238 Vincas Svirskiis n r 3—4 s. 244—248 n r 3—4 FOSMIERTNE s. 248 n r 3—4 RÓŻNE Kronika s. Kronika s. 134 Kronika s. 249—251 Summary 70 , nr 1 nr 2 n r 3—4 o f a r t i c l e s s. 71 nr 1 S u m m a r y o f a r t i c l e s s. 135 nr 2 Summary n r 3—4 of articles s. 252—253 Резюме s. 72 nr 1 Резюме s. 136 nr 2 Резюме s. 254—255 n r 3—4 �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK polska sztuka ludowa XXIII 1969 N R 3/4 �R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (.red. n a c z ) , J a d w i g a J a i r n u s z k i e r w i c z o w a (z-ca r e d . nacz.), A n n a K u n czyńska-lracfcia, J a c e k O l ę d z k i , K s a w e r y P i w o c k i , R o ­ m a n Reimfiuss (z-ca r e d . nacz.). Sekretariat redakcji — Krystyna Chojnacka. Redaktor t e c h n i c z n y — M a r i a K l u k o w s k s i . Układ g r a f i c z n y — J a d w i g a J a r n u s z k i e w i c z o w a . Tłumaczenia — D o r i s R o m o w i c z ( a n g i e l s k i ) , N a t a l i a Stasińska ( r o s y j s k i ) . R e d . : I n s t y t u t S z t u k i P A N „ W a r s z a w a , u l . Długa 28, t e l . 31-32-711, w e w n . 20 lufo 84. W y d . i a d r n i n i s t r . : P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 6 1 , t e l . 44-50-13. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01b0e2c1c1a06eaf823d8ed0b9120f49.pdf e424951ea638c75a3062e990e65e5ddb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:87 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource kultura materialna, ubiór chłopski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:72 Title A name given to the resource Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawców / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 639-646 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 638 Historia kościoła wzniesionego w latach 1853-1866 przez ks. Wojciecha Blaszyńskiego w Chochołowie wiąże się według miejscowej tradycji z płóciennikami. Posłuchajmy co o tym wieść gminna głosi zapisana przez Jana Plucińskiego: "Jest 'legenda, że kościół w Chochołowie jest zbudowany za pieniondze, co były prziwiezione bez pomyłke w becce zamiast wina. Prziwióz te becke z Węgier do Sidziny jeden gazda sidziński. Dzieciom swoim pokupiół hrube gazdowstwa a ceTIŚćpienindzy,co ostała, oddał ksiendzu poprzednikowi Błaszyńskiego z tym ze wybuduje sie kościół w Sidzinie. PinioThSlkókbyła chmara, ze Błaszyński móg za nie spokojnie wybudować dwa kościoły, jeden w Chochołowie a drugi w Sidzinie. Zacon sie budować kościół w Chochołowie, Błaszyński wyciongoł ze skrytki w zakrystii dukaty iprziwoził do Chochołowa. Cenść z tego ukradli Kuciki z Płazówki i dostali klontwe do siódmego pokolenia. Klontwa sie spełnio, bo Kuciki marniej om i kapiom. Widno z tego,że kto mioł pinióndze to mioł, ale nowiencej mieli płacienicy, co handlowali płótnem i winę. Hej!" ADAM GLAPA UBIORY CHŁOPSKIE W KSIĘGACH CECHOWYCH KRAWCÓW Jednym z wycinków ożywionych badań w etnografii od szeregu lat są zagadnienia związane ze strojem ludowym; badania w tej dziedzinie szczególnie żywo prowadzą państwa należące do krajów demokracji ludowej. W szeregu tym nie brak i Polski, której zespół etnografów po opracowaniu teoretycznych założeń badawczych od 1946 r. corocznie wydaje kilka monografii na temat stroju ludowego. Ukazują się one w ramach ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W celu wielostronnego przedstawienia zagadnienia stroju ludowego przewiduje się również ujęcie stroju w jego rozwoju historycznym. Przedstawienie stroju ludowego w przemianach historycznych nie jest jednak problemem łatwym, jak mogłoby się wydawać, a to ze względu na skąpe wiadomości wynikłe z małego zainteresowania się ludem 'W okresie formacji feudalnej i kapitalistycznej, kiedy to lud wyłącznie eksploatowano do prac fizycznych, a wiele przejawów twórczości ludowej uważano za niegodne zainteresowania warstw panujących. Z tej też przyczyny odczuwa się dziś brak materiałów do przedstawienia stroju ludowego w jego przemianiach czasowych, a brak ten uwidacznia się niemal w każdym zeszycie ATLASU. Najlepiej dotychczas pod względem historycznym został opracowany zeszyt Tadeusza Seweryna, przedstawiający strój dolnośląski (Pogórze), w którym autor operuje materiałem ikonograficznym już z XV w. Poza tym zeszytem wszyscy inni autorzy nie sięgają dalej w przeszłość, jak do początku XIX w. ze względu na trudności zdobycia starszych materiałów. Rzadko spotykane starsze źródła i materiały ikonograficzne nie zawsze nadają się do publikowania w wydawanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze monografiach, ponieważ nie odpowiadają zasięgowi badanego typu stroju. W toku opracowywania monografii o stroju dzierżackim, podczas poszukiwań. archiwalnych, trafiłem na cechowe księgi krawców z XVI-XVIII w., lktóre zawierają cenny materiał z dziedziny kostiumologii chłopskiej i rzucają ciekawe światło na czynniki wpływające �641' 640 Ryc. 2. Krój Kaptura chłopskiego z XVI w. Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal.Uiszewskiego] od roku Pańskiego 1593. Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. Ryc. 1. Krój sukni chłopskiej z XVI w. - Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal. [iszewskiego] od Foku Pańskiego 1593. - Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. 41 �642 643 Ryc. 3. Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego. - Księga krojów cechu krawieckiego w Lesznie [z XVII w.l - Depozyt w Muzeum Miejskim w Lesznie, 1954. Leszno przez dłuższy okres czasu leżało w pobliżu granicy polsko-niemieckiej. Ryc. 4. Krój lamki chłopskiej z XV!i!i! w., wymienianej w statutach cechowych już 1489, 1553 i 1577 r. jako jedna ze sztuk mistrzowskich. Renowacja powtórna sztuk krawieckich 1747 r., Archiwum Państwowe, Poznań, 1954. 41* �645 644 \ \ Ryc. 5. Próba rekonstrukcji uszytej lamki chłopskiej ubranej przez kobietę. Rys. A. G., 1954. Ryc. 6. Krój sukni z XVIII w. Suknie o podobnym kroju zwane "szorc" na obszarze Wiielkopolski są noszone przez chłopki do czasów współczesnych. Renowacja powtórna sztuk krawieckich, 1747 r. - Archiwum Państwowe, Poznań, 1954 r. �646 ! 1 ~ r i l· Il i , [ i l na formę stroju chłopskiego w wiekach minionych. W kilku tych księgach zazwyczaj poza regulaminem, dotyczącym nauki rzemiosła krawieckiego, sposobu produkcji, zbytu wyrobów oraz form życia towarzyskiego osób przynależnych i podległych cechowi krawieckiemu, znajdują się techniczne rysunki kroju, mówiące o sposobie wykonywania odzieży dla różnych klas społecznych. Obok tych rysunków jest zazwyczaj podana nazwa narysowanej części odzieży i informacja dla kogo jest ten ubiór przeznaczony, a także podana jest ilość materiału potrzebna na daną sztukę oraz jakość materiału, a niekiedy nawet miejsce produkcji surowca. W większości przeglądanych ksiąg cechowych dane te są napisane w języku polskim. Często dodatkowe objaśnienia wypisane są mniej wprawną w piśmie ręką rzemieślnika. Między opisami wielu form odzieży: świeckiej i liturgicznej, szlacheckiej, mieszczańskiej, rycerskiej, nie brak zwykle przy końcu k·sięgi rysunków i uwag dotyczących odzieży chłopskiej. Jak te rysunki i dane wyglądają ilustrują nam załączone reprodukcje kilku stron z omawianych ksiąg (rryciny 1-6).· W celu pogłębienia treści historycznych ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH uważam, że póżądanym jest, aby każdy al)tor piszący monografię o stroju ludowym w swych poszukiwaniach archiwalnych nie pomijał wspomnianego rodzaju· źródeł, które są bardzo przystępne w formie, a· zarazem cenne w treści. Poza tym uważam, że na ten rodzaj źródeł powinni zwrócić również baczną uwagę naukowcy prowadzący badania w zakresie kostiumologii ogólnej, którzy często źródła te w ogóle pomijają, względnie powołują się tylko na materiały i dokumenty zagraniczne. TADEUSZ SEWERYN IKONOGRAFIA i I * :' ...• I ,'o ~ :; MANDRAGORA I BOGINI. DrzeWoryt, wielkość nat. 8,7 X 4,8 cm Bartosz Paprocki, Koło J"Ycerskie,Kraków, po. r. 1575,kap. 31, Mandragora (Augustyn ~óWi) moc taJrową ma (gdzie się wiele inszych zgadza z iego mową), Gdy owoc z mego białogłowa trawi I Aktemu sie z mężczyzną żartecznikiem zabawi, I Zaraz płodem zapadnie. Dla tey mocy iego I Wenus boyna bogini przyszła też do niego I ProsząC by ie~ pomocne w takiej sprawie było; I ale się oney prośbie zaraz wymówiło. I Chociaz bogini chytra tak ie łagodziła, I A słowa barzo piekne te k niemu mówiła: I Drzewko ze wszech drzew zacne, weyrzy dzisia na mię I A okaż mnie potrzebney swe~ dcbroci znamię I Nie wzgardzay prośby moiey day owocu swego, I Abym dzIatkaml zaszła od sweg~ miłego, I Którey tak Mandragora z fukiem powiedziała: I Jut sie powietrze ziemia tobą zaśmierdziała I Od twego wszetecznictwa, mercho nie~ wstydliwa, I A nad wszystkie niewiasty na świecie złośliwa. I A chcesz, bym i~ wszeteczny toble pomagała, I Któraś swoim łotrowstwem ziemię pomazała. I Gdyc bym tego pomogła, abyś miała syny I Swiat wszystek poszpeciła łotry takowymi I Iakowaś iest y sama·, snaćbym tey niecnoty I Była z tobą tak winna y takiey sromoty I A tak odeydż odemnie łotrowska bogini I Nie szp·eć cnotliwej ziemi mey nogami sWYmi"~Zbiór wiad. do antrop. kraj. VI. 231 : Arabowie uważali mandragorę za środek ułatwiający płodność. Odwar belladony piją też kobiety na spędzenie płodu. Sekrety białogłowskie, 1698.22 : Sok jej z sokiem rózgi pasterskiej (Solidago Virga aurea) zapładnia psa. Kolberg, Krakowskie III 1874,118: "Przestęp (Bryonia alba), korzeń jego podobny do małego chłopca. Czarownice zbierają korzeń przestępu, powijają go jak dziecko i w skrzyniach chowają" . • Patrz ':1 ETNOGRAFICZNA "LUD" XXXVII 277; XXXVIII 229;XXXIX 291. (Przyp. Red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7050d229cfd893a769b995895308962.pdf bad96bb6d8bb52ad766bbd58acc9fb2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:91 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe, Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:76 Title A name given to the resource Tradycje otwartego ogniska w malopolskim budownictwie ludowym / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.699-702 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 698 73. C o h e n M., Documents ethnographiques d' Abyssinie, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 136, ryc. 11-12. 74. C h r o n G. M., Les Minianka (Nigeria), R. E. S., 1913 r., s. 183-184, 9. 183-184, ryc. 10. 75. G r i a u l e M., Masques Dogon.s, 1938 11., s. 23. 76. P a r i e l, La maison fi Figui.g, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 138, -tab!. IV, ryc. 11-12. 77. H e y e r d a h l T h o r, American Indians in the Pacific (The Theory behind the Kon-Tiki Expedition), 1952. e S k r ó t y: Z. f. E. = Zeitschrift fUr Ethnologie R. E. S. = Revue d'Ethnographie et de la Sociologie S. E. = Sowietskaja Etnografija M.p. E. = Matieriały po Etnografii ROMAN REIiNFUSS TRADYCJE OTWARTEGO OGNLSKA W MAŁOPOLSKIM BUDOWNICTWIE LUDOWYM _ Jak można wnosić z materiałów wykopaliskowych odnoszących się do czasów wczesnośredniowiecznych, piec w budownictwie polskim pojawia się stosunkowo późno. Podczas, gdy na terenach ruskich w półziemiankach, pochodzących z wieku VIII i IX, czy w ziemiankach z IX i X wieku spotyka sięchara'kterystyczne piece kQPulaste z otworem w sklepieniu \ u nas w tym samym czasie występują jeszcze z reguły otwarte ogniska ułożone z kamieni na środku izby (Gniezno 2) czy w rogu (Opole 3) czy wreszcie jalk w Santoku kwadratowe, zbudowane z bali dębowych, umieszczone w pobliżu środka jednej ze ścian 4. Dopiero w czasach późniejszych, w wieku XI pojawiają się piece piekarskie ustawione w jednym z rogów izby (Opole 6, Gniezno połowa XII w.6). Począwszy więc od XI wzgl. XII wieku zaczyna się u nas pojawiać piec, wypierający z wnętrza chałupy otwarte ognisko. Proces teD:, trwający kilka stuleci, zakończył się ostatecznie wyrugowaniem ogniska otwartego, ale tylko z wnętrza stale zamieszkiwanego; W szałasach i innych pomieszczeniach czasowo użytkowanych do dnia dzi-:siejszego spotyka się umieszczane w kącie otwarte ogniska nieraz bardzo prymitywnie skonstruowane. Przykładem tego mogą być chociażby koliby pasterskie w Karpatach, czy zimowe szałasy robotników leśnych. Zachodzi pytanie, jak długo ogniska otwarte zachowały się u nas w pomieszczenia.ch stale zamieszkiwanych. Na podstawie materiałów odnoszących się do krajów sąsiadujących z polskim terytorium etnicznym od północy, wschodu i południa możemy wnioskować, że ogniska otwarte w chałupach włościańskich mogły zachować się stosunkowo długo. Jeszcze w bieżącym stuleciu 1 2 3 4 5 6 Istoria kultury drewniej Rusi, t. L s. 127. J. K o s t r z e w s k i, Kultura prapolska, s. 128. A. N a s z, Opole, s. Ga. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 132. A. N a s z, op. cit., s. 37. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 127. �701 700 ogniska takie zachowały się bowiem Siporadycznie na terenie Łotwy i Litwy (Pelenie, pow. SzawIe) 7 i Białorusi, np. w zaścianku Hurbie na pograniczu powiatu borysowskiego i siennieńskiego, gdzie znajdowały się chałupy bez pieców z dużym ogniskiem pośrodku izby, wyłożonym 'kamieniami i wylepionym gliną 8. Otwarte ogniska z wielkich kamiennych płyt analogiczne do tych, jakie znamy z południowej Słowiańszczyzny, występują wg M o s z Yń s k i e g o również w Karpatach na pograniczu słowacko-małopolskim ł. Zacytowane wzmianki odnoszące 'się do czasów stosunkowo niedawnych pozwalają przypuszczać, że i u nas mogły dosyć długo przetrwać tradycje otwartego ogniska. Wiadomość o tym w polskiej literaturze etnograficznej zawdzięczamy B. G u s t a w i c z o w i. W czasie wycieczki odbytej w okolice Babiej Góry spotkał on mianowicie w Pcimiu koło Myślenic cha·łupę, gdzie "w południowo z.achodnim rogu znajdowało się ognisko rów n o z p o d ł o g ą (podkreślenie moje), na którym tliło się kilka kawałków grubych korzeni drzew" 10. Odosobniona ta notatka znalazła szereg lat później potwierdzenie w materiale zebranym w czasie badań etnograficznych prówadzonych w okolicy Bochni, Dąbrowy Tarnowskiej, Staszowa i w widłach Wisły i Sanu. Pierwsza tego rodzaj u wiadomość zanotowana została dwukrotnie przez Czesława B l a j d ę, studenta UJ, w Ostrowie Szlacheckim koło _Bochni w czasie etnograficznego obozu szkoleniowego zorganizowanego na tym terenie w roku 1939 przez prof. Kaz. D o b r o w o l s k i e g o dla uczestników seminarium socjologicznego i etnograficznego UJ. Od starych informatorów dowiedział się Blajda, że w drugiej połowie ubiegłego wieku istniały jeszcze na terenie Ostrowa Szlacheckiego chałupy, w których zamiast pieca znajdowało się na środku izby otwarte ognisko. Jeden z informatorów podał ponadto, że ognisko to znajdowało się na podwyższeniu w postaci drewnianej skrzyni wypełnionej do wierzchu ubitą gliną. Dalsze informacje odnoszące się do ognisk otwartych w obrębie chałup mieszkalnych zebrane zostały w czasie badań terenowych podejmowanych w różnych stronach Polski przez Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. L S. I tak w roku 1948 w czasie badań prowadzonych w Zalipiu (pow. Dąbrowa Tarnowska) zanotowałem opowiadanie Apolonii Wojtyło, urodzonej w roku 1865, osoby odznaczającej się znakomitą pomięcią i dużą inteligencją· Za ~ 7 8 ł 10 K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. I, s. 516. J. w., t. I, s. 515. J. w., t. I, s. 516. B. G u s t a w i c z, O góraiach podbabiogórskich, "Lud" XII, s. 7. cz~ów je~ mło~ości znajdowała się w Zalipiu jeszcze jedna chałupa, ktora zamIast pIeca posiadała otwarte ognisko rozłożone pośrodku izby na warstwie kamieni osadzonych w glinianej podłodze. Chałupa ta, a rac~ej szczegóły jej wnętrza, utkwiły informatorce w pamięci w zWiązku z drobnym wydarzeniem, sięgającym czasów jej dziecińst~a. Mianowicie gdy była kilkuletnią dziewczyką odbywało się w pob.hzu wesele,. n~ którym zgromadzili się starsi i młodzież z całego sąsIedztwa. DZIecI przeganiane przez starszych z miejsca na miejsce znalazły sobie schronienie w ubogiej chałupie, której mieszkańcy również poszli przyglądać się weselu. , W izbie. był niep?rząde.k i brud. Na środku izby na glinianej podłodze znaJ~owało SIę ułozone z kamieni ognisko, na którym w wygasłym popIele stały garnki gliniane z resztkami strawy. W czasie kie?y dzieci. (a wśród nich i informatorka) bawiły się koło ogniska, wbIegło do Izby przez uchylone drzwi kilka psów, które pyskami powywracały garnki stojące w popiele, szukając jadła. Przytoczyłem powyższe opowiadanie dlatego, że w kontekście z całością informacja o chałupie z ogniskiem otwartym nabiera większego prawdopodobieństwa, niż gdyby była ona prostym -potwierdzeniem postawionego pytania. W roku 1950 w czasie obozowych badań prowadzonych w widłach Wisły i Sanu z niezbyt pewną tradycją, chałupy zaopatrzonej w otwarte ognisko ·spotkała się Zofia Kur k o w a. W rok później podczas badań .prowadzonych w Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie przesilo 75-letni informator indagowany w Skadlach (pow. Busko) podał, że w tej miejscowości nie widział chałupy z otwartym ogniskiem, ale jako młody chłopiec był z ojcem w takim domu w Tuczępach koło Staszowa. Badania przeprowadzone w kilka dni później przez Zofię R e i n f u s s o w ą we wskazanej miejscowości potwierdziły tę wiadomość. gO-letni informator Kazimierz Pawelec, urodzony i zamieszkały w Tuczępach, pamiętał, że za jego młodości istniały w tej wsi chałupy, w których nie było pieca tylko n a -1 e p a na środku i7Jby, na której na otwartym ognisku gotowano strawę. Dym z ogniska uchodził otworem umieszczonym pośrodku powały. W tym samym roku dwie informacje o chałupach z otwartymi ogniskami na środku izby zapisał PrzelTłysław B u r c h ar d. Jedna z ~ich odnosiła się do wsi Budzów w powiecie wadowickim, druga WSIPrzegini w powiecie oLkuskim. W Budzowie 53-letnia informatorka Wiktoria Baca podała, iż w domu jej matki palenisko znajdowało się na środku izby. Nad paleniskiem na łańcuchu zawieszonym u tragarza wisiał kocioł. W Przegini, gdzie do czasów ostatnich zachowały się stare formy ludowej architektury (np. dachy budowane na sochę i ślemię) starzy �702 informatorzy pamiętali z młodości opowiadania rodziców o chałupach, w których na środku izby palił się ogień. Właścicielem takiego domu miał być niejaki Rogoż. W roku 1952 zanotował Burchard w Relowej (pow. Brzesko) informację podaną przez Bartłomieja Wojcieszka ( ur. 1898 r.) i jego brata Macieja (ur. 1894), którzy słyszeli od swego ojca, że jako chłopiec widział u biedniejszych "wielkie izby bez pieców z ogniskiem na środku. Dym szedł po całym mieszkaniu i przez szpary na górę. Krowy i kury - to wszystko było razem (w izbie)". W Faściszowej koło Zakliczyna nad Dunajcem 75-letni informator opówiadał Burchardowi o chałupach dymnych, istniejących jeszcze ponoć przed 60-cioma laty, w których ogień palił się na nalepie wysokości 50-60 cm, umieszczonej w rogu izby, bądź poś'rodku tak że można było chodzić dokoła nalepy. Otwór w powale przeznaczony do odprowadzania dymu w obu wypadkach znajdował się w środku powały. Garść zebranych tu 'wiadomości zanotowanych w terenie, łącznie z notatką Gustawicza wskaZ/uje na to, że jeszcze pod k,oniec ubiegłego stulecia na terenie Małopolski zachowały się tu i ówdzie chałupy urządzeniach ogniowych, stojących na poziomie znanym z wykopalisk wczesnośredniowiecznych. Jak można wnosić z przechowanej do dziś tradycji, otwarte ogniska występowały w dwóch zasadniczych odmianach: jedną stanowiły ogniska ułożone z kamieni polepionych gliną (Zalipie, Tuczępy, Relowa, Budzów, Przeginia, i być może !Pcim), drugą zaś, rzadszą, polepy podniesione na wysokość około pół metra zanotowane w Ostrowie Szlacheckim i Faściszowej. Ogniska częściej znajdowały się pośrodku izby, rzadziej w rogu (Pcim, F.aściszowa). Sądząc z opowiadań informatorów chałupy z otwartymi ogniskami należały już wówczas do rzadkości. Utrzymywały się jeszcze wyjątkowo tu i ówdzie wśród biedniejszych, lub tam, gdzie jakiś specjalny układ stosunków domowych hamował natuł'a1ną dążność do osiągnięcia lepszych warunków mieszkaniowych. . Była to sytuacja w dużej mierze podobna do tej, jaką obserwujemy dziś na odcinku tzw. chałupy kurnej, kurnicy, czy dymnicy, tj. chałupy zaopatrzonej w piec chlebowy, ustawiony w izbie, ale nie posiadający pr~ewodów odprowadzających dym. Chałupy takie bardzo liczne jeszcze przed I wojną światową dziś zachowały się wyjątkowo i to w takich wypadkach, gdzie podeszły wiek właścicieli, brak potomstwa, choroba czy poprostu starcza bierność stoją na przeszkodzie przy wprowadzeniu w gospodarstwie i mieszkaniu bardziej nowoczesnych urządzeń. o WANDA JOSTOWA TRADYCYJNE POZYWJlENIE LUDNOŚCI PODHALA Materiał do artykułu o tradycyjnym pożywieniu ludności Podhala zebrałam na terenie wsi położonych w południowo-zachodniej części Podhala oraz dla celów porównaw,czych na Orawie. Poza wiadomościami' publikowanymi w wydawnictwach, co uwidoczniłam w przypisach, pozostałe spostrzeżenia są wynikiem moich wędrówek po Pod.../ /- I _.; I \ , ..I\. J ,41' \ ,~ J I , '-- " °ZłlI3RZ'(CA ~ÓIU'A \ , ,,\ '-__ ,_'" \ '-..••- - - - " \~/~ \-, .•. \. \_r-_,,",\ "-'" • CZARNY bVNA:JEC ~) "'.\I.~.'.",-. /' • i...... ".-.l CICHE ')O;'HOCHD~DW • \ O~B ~ o ;, ! zAkoPANE l._.J' 81JI<Olt'INIł o / .r·-". ,. , ·,.ł I ,'-'- .J' I _._ GRANICA PANS1It1A --o GRAIJII(A POWIATf/ PANr Z "'.R~IIV • DANE Z LITERATlIRY Rys. 1. Mapka ,powiatu Nowy Targ. halu. Załączona mapka przedstawia miejscowości, z których czerpałam dane do pracy. Zagadnienie ujęte przestrzennie nie wykazuje zasadniczych różnic, jednak pożywienie ludności Orawy i doliny Nowotarskiej wykazuje pewne odchylenia od sposobu odżywiania się ludu "Skalnego Pod- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2114a2bf83f0d5c192fc304128354da8.pdf 9e62b7311f9733ffa8de69993d400c7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4255 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty­ kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego, doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty­ sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968, częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed­ miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este­ t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio­ europejskiej k u l t u r y ludowej. Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema­ t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego. Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz­ nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po­ traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro­ wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii. D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie­ jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso­ ISKUSSTWA Moskwa 1971. wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego. P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo­ lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do­ świadczenia człowieka. Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od­ rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej. Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego­ kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y , należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć . Maciej Ciołek Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa. Moskwa 1971). Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło 35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad kulturą i sztuką ludową. Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew, w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku. A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie­ dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro­ jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc­ jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k i innych t e r e n ó w . Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży — z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy­ ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej, podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e m a j ą poszczególne stroje. Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad­ niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł , wykonanie i t p . W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y ­ s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na­ stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna. W stroju obrzędowym wybija się na plan pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą ) i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak­ tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna, zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne, a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny m ł o d e j , druhen i starościn). Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u ­ jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro­ czysty — strój o b r z ę d o w y . Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche­ mat ten m o ż e przebiegać inaczoj. Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników wesela. Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny, zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla­ tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów druhen na pogrzebie. 121 �Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś­ cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych. Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się też rogi chust i t p . Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak, że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny, drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego elementu prowadzić więc może do błędu. Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za­ w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą­ teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim. T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w ­ niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji. U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych — drugą. Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi. Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego koloru, niż włościanki. W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za­ uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece­ go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu m ę ż c z y z n albo b y d ł a . F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo­ wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep­ cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze­ nia parafii. Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno­ graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u ­ m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h . J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw­ skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a , n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch, nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej od mieszczan. P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko­ ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku, dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy 122 stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć . Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju — zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi. S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską walczącą o odrodzenie narodowe. Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy­ należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich". Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie, k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu­ jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej, w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami. N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż­ niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew­ czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " , ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go m i ę d z y sobą w kościele. r Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę . Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta­ wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide­ ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna­ k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo­ ralnych i innych. Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat. W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości. Dlatego próby utrzymania starego stro­ j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie, gdy nie ma dla n i e j w a r u n k ó w w całej stru­ kturze życia, p o z o s t a n ą bezowocno. O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ­ czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty­ k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń . Antoni Kroh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463154eaea59d62af120711afef23add.pdf 7268087a0d7194d91239e84fbf7dba43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4346 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.126-128 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1—3); 2) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r i n t h e c e n t r e ( f i g . 12/4—6); 3) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r a n d closet a l o n g o n e g a b l e w a l l a n d one or t w o rooms i n a p a r a l l e l a r r a n g e m e n t (fig. 12/7-^9). T h e m o s t i n t e r e s t i n g is t h e f i r s t t y p e , w h i c h c a n be f o u n d i n t w o v e r s i o n s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y : narrow-fronted and wide-frorited. The narrow-fronted t y p e ( f i g . 12/1) is t h e o l d e s t f o r m , n o w d i s a p p e a r i n g . I n P o l a n d , t h i s k i n d of c o t t a g e is f o u n d i n a b e l t e x t e n d i n g f r o m t h e B a l t i c Sea to t h e m o u n t a i n s ( f i g . 13/111). T h e w i d e - f r o n t e d v e r s i o n is m o r e c o m m o n i n t h e Kielce V o i v o d s h i p ( f i g . 12/2) a n d a l l t h e cottages h a v e t h e s a m e i n t e r i o r l a y o u t , b u t t h e c o r r i d o r e n t r a n c e is i n t h e l o n g e r w a l l . T h e a r e a o v e r w h i c h t h i s t y p e of c o t t a g e is f o u n d is s h o w n i n a m a p ( f i g . 13/IV). I t is m o s t p r o b a b l e t h a t t h e w i d e - f r o n t e d c o t t a g e is a n e v o l u t i o n of t h e n a r r o w -fronted type. O r n a m e n t a t i o n became widespread i n f o l k b u i l d i n g i n t h e K i e l c e V o i v o d s h i p i n the 20th c e n t u r y . W i n d o w f r a m e s , ( f i g . 18), d o o r s , r o o f s a n d p o r c h e s ( f i g . 19) are ornamented. T h e a u t h o r ends h i s a r t i c l e w i t h s o m e r e m a r k s o n t h e s t a t e o f p r e s e r v a t i o n of t h e r u r a l b u i l d i n g s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y . T h e r e are n o t m a n y o l d cottages a n d t h e y a r e i n d a n g e r of b e i n g l o s t t o us. T h e y a r e p u l l e d d o w n t o get t h e t i m b e r f o r f i r e w o o d , a n d b r i c k - b u i l t c o t t a g e s a r e p u t u p i n t h e i r p l a c e . T h e o n l y w a y to s a v e t h e m o s t v a l u a b l e s p e c i m e n s w o u l d b e t o set u p a Skansen museum. A n t o n i POLISH K r o h — CULTURE THE HIGHLAND ROBBER IN T h e f o l k t r a d i t i o n s of h i g h l a n d r o b b e r y , e x t e n d i n g a l l a l o n g t h e P o l i s h C a r p a t h i a n s , c a n b e t r a c e d b a c k to at l e a s t t h e 1 7 t h c e n t u r y . I n t h e P o d h a l e r e g i o n i t has r e m a i n e d i n t h e m e m o r i e s of t h e i n h a b i t a n t s t i l l t o d a y . T h e s u b j e c t of t h e a r t i c l e is t h e u t i l i s a t i o n o f t h i s l e g e n d i n l i t e r a r y w o r k s a n d a r t , f r o m t h e ' t h i r t i e s to c o n t e m ­ p o r a r y times. The forms of a d a p t a t i o n of t h e f o l k legend about t h e h i g h l a n d r o b b e r s a r e t r e a t e d b y t h e a u t h o r as a k e y t o u n d e r s t a n d i n g of t h e r o l e of t h e f o l k c u l t u r e of t h e Podhale region i n the national culture. T h e f i r s t w r i t e r to t u r n h i s a t t e n t i o n t o t h e P o d h a l e l e g e n d w a s S e w e r y n Goszczyński, a r o m a n t i c p o e t . H e c r e a t e d t h e c h a r a c t e r o f t h e h i g h l a n d r o b b e r as a r o ­ m a n t i c , l o n e h e r o , d e v o t i n g his l i f e to t h e s t r u g g l e f o r collective action. A n o t h e r p r e s e n t a t i o n of t h e h i g h l a n d r o b b e r , q u i t e g e n e r a l l y m e t w i t h i n l i t e r a t u r e a n d a r t as f r o m t h e ' s e v e n t i e s of t h e 19th c e n t u r y u p t o t h e F i r s t W o r l d W a r , w a s c r e a t e d b y Stanisław W i t k i e w i c z , p a i n t e r , w r i t e r , journalist and art critic. W i t k i e w i c z saw the h i g h l a n d r o b b e r as a s y m b o l of t h e v i t a l i t y o f t h e P o d h a l e p e o p l e , w h o s e c u l t u r e is a r e l i c of t h e o l d c u l t u r e , o n c e g e n e r a l a l l o v e r P o l a n d a n d k n o w n as t h e " w o o d e n " culture. T h e a u t h o r d e v o t e s a l o t o f space to K a z i m i e r z T e t ­ m a j e r , prose w r i t e r a n d poet, the m o s t p o p u l a r a u t h o r i n t h e h i s t o r y of w r i t i n g s f r o m the Podhale region. T h e n e o - r o m a n t i c h i g h l a n d r o b b e r of T e t m a j e r ' s w o r k s , n o b l e and strong, had a great influence i n consolidating the stereotype idea of the Highlander i n t h e P o l i s h society, as a m a n of g r e a t p h y s i c a l s t r e n g t h , u n u s u a l i n t e l l i g e n c e and talents. T h e t w e n t y y e a r s of b o u r g e o i s P o l a n d (1919—1939) w a s a p e r i o d i n w h i c h t h e l e g e n d of t h e h i g h l a n d r o b b e r was aestheticised i n t h e search for b e a u t y i n t h e s i m p l i ­ c i t y of f o l k l o r e , t h e c h a r m of t h e p r i m i t i v e . A t t h e s a m e time, however, many works that were mere scribbling o r p s e u d o f o l k l o r i s t i c i n c h a r a c t e r also a p p e a r e d . I t is i n t h i s p e r i o d t h a t w e o b s e r v e t h e p e a k of t h e c r e a t i v e w o r k of W ł a d y s ł a w S k o c z y l a s , w h o s e wood- c u t s o n t h e t h e m e of t h e h i g h l a n d r o b b e r w e r e v e r y p o p u l a r indeed. To this v e r y day there are m a n y i m i ­ t a t o r s o f his w o r k . The stereotype highland robber was next to move f r o m t h e s p h e r e of t h e c u l t u r e of i n t e l l e c t u a l s t o t h e sphere of mass c u l t u r e . T h e h i g h l a n d r o b b e r m o t i f was used for a d v e r t i s i n g , e x p l o i t e d by p r o d u c e r s o f m a s s - p r o d u c e d s o u v e n i r s , a n d w a s d i s c o v e r e d as a n easy w a y of o b t a i n i n g a „foikloristic effect" i n m a n y c u l t u r a l events. I n c o n t e m p o r a r y l i t e r a t u r e and art, the legend of t h e h i g h l a n d r o b b e r is o n l y a s u b j e c t of p a s t i c h e s a n d simplified stylisation. Józef FROM Fur dyna — TOKARNIA JAN WRONA, FOLK CARVER T h e a u t h o r gives a pen p o r t r a i t of a y o u n g f o l k a r t i s t f r o m C r a c o w V o i v o d s h i p . H e is a f a r m e r a n d at t h e s a m e t i m e is a s e x t o n at t h e c h u r c h . H e has b e e n c a r v i n g i n w o o d for t w o years, m o s t l y using l i n d e n . H i s f i r s t c a r v i n g s w e r e done at t h e suggestion of the P a r i s h p r i e s t . T h e y w e r e s m a l l f i g u r e s of s a i n t s a n d a l a r g e series of P o l i s h s a i n t s t o b e p l a c e d r o u n d t h e c h u r c h . A t t h e same t i m e J a n W r o n a s t a r t e d d o i n g carvings w i t h lay subjects. These carvings, v e r y b e a u ­ t i f u l l y a n d c a r e f u l l y e x e c u t e d , a r e t h e f r u i t s of t h e a u ­ thor's o w n inventiveness. I t can be assumed that this k i n d o f s u b j e c t w i l l be the s t a r t i n g -point f o r f u t u r e w o r k by this f o l k artist. J e r z y C z a j k o w s k i — RURAL BUILDING I N THE V I C I N I T Y O F C Z Ę S T O C H O W A UN T H E M I D D L E O F T H E 18TH C E N T U R Y S t u d i e s of t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r c h i t e c t u r e are m a d e difficult by the very small n u m b e r of buildings dating b a c k t o b e f o r e t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y . T h e o n l y s o l u t i o n seems to be t o a n a l y s e s o u r c e m a t e r i a l s c o n t a i n e d i n 18th c e n t u r y i n v e n t o r i e s , d e s c r i b i n g t h e property i n question. The whole o f t h e f i r s t p a r t o f t h e a r t i c l e is a c o m m e n t a r y o n these a r c h i v e m a t e r i a l s , w h i c h are given i n the annex, namely, a detailed i n v e n t o r y of the v i l l a g e o f B r z e z i n a W i e l k a a n d p a r t s of i n v e n t o r i e s f r o m f o u r o t h e r v i l l a g e s i n t h e v i c i n i t y o f Częstochowa. A l l t h e d e s c r i p t i o n s a r e d a t e d b e t w e e n t h e y e a r s 1746—1778. I n t h e area u n d e r r e v i e w , the d o m i n a n t t y p e of c o t t a g e at t h a t t i m e w a s b u i l t w i t h t h e p o r c h o n o n e s i d e o f t h e l i v i n g r o o m a n d a closet at t h e o t h e r s i d e . I n s o m e cases p a r t of t h e p o r c h w a s u s e d t o k e e p p i g s i n or a p i g s t y w a s b u i l t o n t o i t . B u t a p a r t f r o m t h i s t h e r e w e r e a l w a y s o t h e r b u i l d i n g s — s t a b l e s , b a r n , etc. T h e a u t h o r says t h a t t h e o n e - b u i l d i n g f a r m s i n t h i s a r e a w e r e a r e s u l t of t h e p a u p e r i s a t i o n o f t h e v i l l a g e s in the 19th century. РЕЗЮМЕ Роман Рейнфусс — О НАРОДНОМ ТЕЛЬСТВЕ В К Е Л Е Ц К О М ВОЕВОДСТВЕ СТРОИ­ Келецчина является промежуточной территорией, где в с т р е ч а ю т с я р а з н о о б р а з н ы е ф о р м ы с е л ь с к о г о стро­ ительства, в о з н и к а в ш и е в р а з л и ч н ы е п е р и о д ы . По­ всюду в воеводстве п р е о б л а д а е т тип крестьянских дворов с н е с к о л ь к и м и постройками Ч а щ е всего з а ­ стройка бывает п о д к о в о о б р а з н о й : ж и л о й дом о б р а щ е н в сторону дороги, напротив него амбар, один из боков с о с т а в л я ю т к о н ю ш н и и коровник. В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой и такие, где все п о с т р о й к и о б р а з у ю т с о м к н у т ы й ч е т ы р е х у г о л ь н и к . До второй мировой в о й н ы на л е с с о в ы х терри­ т о р и я х в с т р е ч а л и с ь е щ е иногда з е м л я н к и , которые н ы н е п р и н а д л е ж а т у ж е к редким е д и н и ч н ы м я в л е ­ ниям. 127 i �I С а м ы м р а с п р о с т р а н е н н ы м с т р о и т е л ь н ы м материа­ л о м я в л я е т с я дерево. В б е з л е с н ы х местностях с т р о и ­ лись также каменные и глинобитные либо же плет­ н е в ы е , о б м а з а н н ы е г л и н о й , дома. В деревянных постройках преобладает конструк­ тивная система сруба, о б р а з у е м о г о г о р и з о н т а л ь н о п о ­ л о ж е н н ы м и друг на д р у г а бревнами, связанными в у г л а х . В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к о н с т р у к ц и и из б р е в е н ­ ч а т ы х с т о е к с г о р и з о н т а л ь н о й забиркой из бревен, к о т о р ы е , надо п о л а г а т ь , п р и н а д л е ж а т к б о л е е раннему периоду. С а м ы е с т а р ы е постройки имеют ч е т ы р е х с к а т н ы е стропильные крыши. В последние годы X I X в. р а с ­ п р о с т р а н и л с я п о л у в а л ь м о в ы й тип к р ы ш . Т р а д и ц и о н ­ н ы м м а т е р и а л о м д л я п о к р ы т и я к р ы ш б ы л а солома. В о второй п о л о в и н е X I X в. с т а л и п р и м е н я т ь гонт. Н а т е р р и т о р и и К е л е ц к о г о воеводства выступают три о с н о в н ы х вида в н у т р е н н е й п л а н и р о в к и ж и л и щ : 1) изба со щитовой с е н ь ю , одной комнатой и ч у л а н о м , р а с п о л о ж е н н ы м и а м ф и л а д о й ( и л л . 12/1—3); 2) изба с ц е н т р а л ь н ы м и сенями ( и л л . 12/4—6); 3) изба с сенями и ч у л а н о м по о д н у сторону торцовой с т е н ы и одним л и б о д в у м я п о м е щ е н и я м и , р а с п о л о ж е н н ы м и п а р а л л е л ь н о ( и л л . 12/7—9). С а м ы м и н т е р е с н ы м я в л я е т с я п е р в ы й тип, причем в э т и х м е с т а х в с т р е ч а ю т с я две его р а з н о в и д н о с т и : узкофасадная и широкофасадная. Узкофасадные строй­ к и ( и л л . 12/1)я в л я ю т с я б о л е е старой, у ж е и с ч е з а ю щ е й ф о р м о й . В П о л ь ш е такие и з б ы в с т р е ч а ю т с я от Б а л т и к и по горные р а й о н ы ( и л л . 13/Ш).В К е л е ц к о м воеводстве б о л е е р а с п р о с т р а н е н ы ш и р о к о ф а с а д н ы е дома (илл. 12/2) с такой ж е в н у т р е н н е й п л а н и р о в к о й , но с в х о ­ дом в сени, к о т о р ы й пробит в б о л е е д л и н н о й стене. Местности, где строятся такие дома, о б о з н а ч е н ы на к а р т е ( и л л . 13/IV). В е р о я т н е е всего ш и р о к о ф а с а д н ы е постройки б о р у т с в о е н а ч а л о от у з к о ф а с а д н ы х . Д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы в народном с т р о и т е л ь с т в е Келецкого воеводства получили распространение в X X в. Тогда с т а л и у к р а ш а т ь к а р н и з ы ( и л л . 18), двери, к р ы ш и и к р ы л е ч к а ( и л л . 19). В з а к л ю ч е н и е статьи автор пишет о п л а ч е в н о м с о ­ стоянии п а м я т н и к о в деревенского строительства, с о ­ х р а н и в ш и х с я в рассматриваемом им районе. С т а р ы х домов там осталось немного, да и тем грозит п о л н о е р а з р у ш е н и е , п о с к о л ь к у ими н е и н т е р е с у ю т с я и н е у д е ­ л я ю т им д о л ж н о г о внимания. И з б ы эти разбирают на т о п л и в о , ставя на и х место к и р п и ч н ы е дома. Е д и н ­ ственным способом с о х р а н е н и я н а и б о л е е ц е н н ы х о б ъ е к ­ тов б ы л о б ы с о з д а н и е скансенов. Антони Крох — ЛЕГЕНДА О ПОДГАЛЬСКОМ РАЗБОЙНИЧЕСТВЕ В ПОЛЬСКОЙ КУЛЬТУРЕ Н а р о д н а я традиция разбойничества, распростра­ н и л а с ь по всей территории п о л ь с к и х К а р п а т , п о ж а л у й , у ж е в X V I I в. Н а П о д г а л ь е п а м я т ь о н е й ж и в а до сих пор. Т е м о й н а с т о я щ е й статьи я в л я е т с я вопрос и с п о л ь з о в а н и я этой л е г е н д ы в л и т е р а т у р е и и з о б р а з и ­ т е л ь н о м искусстве, начиная с т р и д ц а т ы х годов X I X в, до н а ш и х дней. А в т о р статьи рассматривает ф о р м ы адаптирования народной л е г е н д ы о р а з б о й н и к а х , к а к к л ю ч к и з у ч е ­ н и ю р о л и и з н а ч е н и я п о д г а л ь с к о й народной к у л ь т у р ы в общенациональной культуре. П е р в ы м среди п о л ь с к и х л и т е р а т о р о в обратил в н и ­ м а н и е на п о д г а л ь с к у ю л е г е н д у о р а з б о й н и к а х поэт- р о м а н т и к Северин Г о щ и н ь с к и . О н с о з д а л тип р а з ­ бойника, к а к романтического г е р о я - о д и н о ч к у , с а м о ­ о т в е р ж е н н о г о борца за о б щ е е б л а г о . Д р у г о й тип разбойника, р а с п р о с т р а н е н н ы й в л и т е ­ р а т у р е с с е м и д е с я т ы х годов X I X в. до первой мировой в о й н ы , я в л я е т с я д е т и щ е м Станислава Виткевича, ж и ­ вописца, п и с а т е л я , п у б л и ц и с т а и критика. В и т к е в и ч видел в разбойничестве проявление жизнеутвержда­ ю щ е й с и л ы П о д г а л ь я , к у л ь т у р а которого я в л я е т с я ценным реликтом прошлой „деревянной" культуры, некогда о х в а т ы в а в ш е й всю П о л ь ш у . М н о г о места отводится в статье К а з и м е ж у Т е т маеру, п р о з а и к у и поэту, самому п о п у л я р н о м у автору в истории подгальской письменности. Тетмаегровокий неоромантический разбойник, с и л ь н ы й и о б а я т е л ь н ы й , о к а з а л б о л ь ш о е в л и я н и е на у п р о ч е н и е в сознании п о л ь с к о й общественности стереотипного образа горцЕЧ к а к с и л ь н о г о ф и з и ч е с к и , и с к л ю ч и т е л ь н о у м н о г о и ода­ ренного ч е л о в е к а . ц Двадцатилетие буржуазной П о л ь ш и (1919—39) — это период эстетизации р а з б о й н и ч ь е й л е г е н д ы , поисков прекрасного в народности, и с п о л ь з о в а н и я п р е л е с т и примитива. Н о н а р я д у с этим п о я в л я л о с ь много гра­ ф о м а н с к и х и п с е в д о н а р о д н ы х произведений. i В тот период д о с т и г а л о своего апогея творчество В л а д и с л а в а С к о ч и л я с а . Его г р а в ю р ы на дереве, п о ­ с в я щ е н н ы е р а з б о й н и ч ь е й тематике, б ы л и очень п о ­ п у л я р н ы и по сей д е н ь имеют м н о г о ч и с л е н н ы х п о д ­ ражателей. Затем с т е р е о т и п н ы й образ разбойника, р а с с м а т р и ­ ваемый в плоскости интеллигентской к у л ь т у р ы , стал о б ъ е к т о м массовой к у л ь т у р ы . Р а з б о й н и ч ь и мотивы служат рекламе, используются исполнителями трафа­ ретных сувениров, помогают п р о с т ы м и средствами создавать в р а з л и ч н ы х м е р о п р и я т и я х „видимость н а ­ родности". В современной л и т е р а т у р е и изобразительном искусстве л е г е н д а о р а з б о й н и к а х т а к ж е я в л я е т с я т о л ь ­ ко предметом п о д р а ж а н и я (pastiche) и упрощенных стилизаций. Юзеф Ф у р д ы н а — ЯН С К У Л Ь П Т О Р ИЗ Т О К А Р Н И ВРОНА, НАРОДНЫЙ А в т о р з н а к о м и т нас с м о л о д ы м н а р о д н ы м х у д о ж ­ н и к о м из К р а к о в с к о г о воеводства. Я н Врона, з е м л е ­ д е л е ц и ц е р к о в н ы й сторож, у ж е два года занимается р е з ь б о й по дереву, п о л ь з у я с ь п р е и м у щ е с т в е н н о л и п о й . Свои п е р в ы е р а б о т ы он с о з д а л под в л и я н и е м с в я щ е н ­ ника п р и х о д а . Э т о ф и г у р к и с в я т ы х , а т а к ж е б о л ь ш о й цикл польских святых, предназначенный д л я раз­ мещения вокруг костела. Н а р я д у с этим В р о н а с т а л интересоваться светской тематикой. Эти б о л е е т щ а т е л ь н о о т д е л а н н ы е с к у л ь ­ птуры светского х а р а к т е р а •—• п л о д воображения и в д о х н о в е н и я самого автора. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о именно эта тематика явится отправной точкой д л я дальнейшей художественной деятельности Вроны. Е ж и Ч а й к о в с к и — ДЕРЕВЕНСКОЕ СТРОИТЕЛЬ­ СТВО В ОКРЕСТНОСТЯХ ЧЕНСТОХОВА В СЕРЕДИ­ Н Е X V I I I в. И с с л е д о в а н и е традиционного народного с т р о и т е л ь ­ ства с о п р я ж е н о с т р у д н о с т я м и ввиду о ч е н ь н е з н а ч г т е л ь н о г о к о л и ч е с т в а с т а р и н н ы х объектов, соору Н Ы Х ДО В Т О Р О Й П О Л О В И Н Ы X I X Bi. В С В Я З И с этим наи б о л е е у с п е ш н ы м методом и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я ана­ л и з архивных материалов, содержащихся в инвентар­ н ы х к н и г а х X V I I I в. П е р в а я часть статьи — это комментарии к у п о м я ­ н у т ы м а р х и в н ы м материалам, п о м е щ е н н ы м в п р и ­ л о ж е н и и . И м и я в л я ю т с я : п о д р о б н ы й инвентарь д е р е в ­ ни Б ж е з и н ы Б е л ь к е и ф р а г м е н т ы инвентарей ч е т ы ­ рех других деревень в окрестностях Ченстохова. Все записи д а т и р у ю т с я 1746—1778 гг. В рассматриваемом автором районе д о м и н и р о в а л тогда тип и з б ы , в которой по одну сторону б ы л и сени, а по д р у г у ю — ч у л а н . И н о г д а часть сеней з а н и м а л и под х л е в л и б о ж е х л е в пристраивали, например, к т о р ­ цовой стене ч у л а н а и л и к сеням. Р я д о м всегда и м е л и с ь и д р у г и е постройки •— к о н ю ш н и , амбар, н а в е с ы д л я снопов. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой б ы л и с л е д с т в и е м о б н и щ а н и я д е ­ р е в е н ь этого района в X I X в. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09e76db0d8b23ece948793d33982bba7.pdf fcd1289238e1b0b069ee502a303da593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5107 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.301-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, myśl, rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, KR, Warszawa 2002, ss. 364. Benjamin Lee Whorfzajmuje poczesne miejsce w almanachach historii zarówno językoznawstwa, jak i zajmujących się człowiekiem i kulturą nauk humanistycznych. Nie zdobył on jednak wyższych tytułów naukowych i nie był trwale związany z żadnym ośrodkiem akademickim. Pomimo tego, ten specjalista od zabezpieczeń przeciwpożarowych zasłynął jako znawca starożytnego pisma Majów i Azteków. Przede wszystkim jednak dał się poznać jako współtwórca koncepcji relatywizmu językowego, znanej również pod nazwą hipotezy Sapira i Whorfa. Głosi ona, mówiąc w największym skrócie, że nasze postrzeganie rzeczywistości i obraz świata zależą od struktury naszego języka i zaznacza równocześnie, że wszystkie języki są na równi racjonalne. Tytuł recenzowanej pracy Język, myśl, rzeczywistość zaczerpnięty jest z książki, którą Benjamin Lee Whorfzamierzał napisać i której krótki zarys odnaleziono w jego papierach. Zamierzał dedykować ją dwóm osobom, które szczególnie wpłynęły na jego sposób myślenia: Edwardowi Sapirowi i Antoine'owi Fabre'owi d'Olivetowi - francuskiemu dramaturgowi, filologowi i mistykowi z początku XIX wieku, którego, niewiele znacząca z punktu widzenia dzisiejszego językoznawstwa, koncepcja rdzenia-znaku, fascynowała Benjamina Lee Whorfa w początkowych latach jego kariery naukowej. W zamierzeniu miał to być podręcznik, w którym miały się również znajdować pytania kontrolne oraz krótki zarys na temat języków, między innymi łaciny, greki, hebrajskiego, rosyjskiego i hopi. Podobne poglądy jak Benjamin Lee Whorf,jakoby w każdym języku zawarty był pewien określony pogląd na świat czy też obraz świata, głosił już w XIX wieku niemiecki filozof Wilhelm von Humboldt. Trzeba jednak zaznaczyć, że Benjamin Lee Whorf nie znał pism tego myśliciela. Na jego przekonania wpłynęły natomiast silnie etnolingwistyczne badania amerykańskiej szkoły antropologicznej Franza Boasa, a szczególnie prace Edwarda Sapira. To właśnie autor Language sformułował ogólną tezę, że język jest "przewodnikiem po rzeczywistości społecznej" natomiast Benjamin Lee Whorf przeprowadził na jej podstawie konkretne badania nad językami Indian. Po raz pierwszy Język, myśl, rzeczywistość została wydana w języku polskim w 1982 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Obecne wydanie różni się od poprzedniego jedynie tym, że pominięto w nim wstęp do polskiego wydania autorstwa Adama Schaffa, który analizował hipotezę Sapira-Whorfa z pozycji filozofii marksistowskiej. Od prac Benjamina Lee Whorfa powinien rozpocząć studia każdy, kto zainteresowany jest problemem związku języka z kulturą i sposobem myślenia. Kwestia ta nie jest przedmiotem analiz wyłącznie językoznawczych i lingwistycznych. Wiele uwagi poświęcająjej bowiem również inne dyscypliny, jak np.: socjologia, psychologia, antropologia czy niezwykle ostatnio modna interdyscyplinarna analiza dyskursu. Warto nadmienić w tym miejscu, że dla Benjamina Lee Whorfajednym z istotnych celów jego badań było popularyzowanie językoznawstwa i lingwistyki. Znajdował on zawsze czas, by wygłosić krótkie pogadanki o językach starożytnych Majów i Azteków w bibliotekach, klubach i towarzystwach historycznych, i uważał ponadto, że badania językoznawców powinny dotyczyć problemów �302 Recenzje i noty recenzyjne bliskich każdemu człowiekowi. Jednym z takich zagadnień była, jego zdaniem, treść i sposób naszego myślenia. Według Benjamina Lee Whorfa dokładniejsze przyjrzenie się zjawisku relatywizmu językowego stwarza nadzieję, że uświadamiając sobie, iż struktura języka wpłYwa na nasze postrzeganie świata, umożliwimy dialog między kulturami, realne staną się szanse na uniknięcie wielu konfliktów. Wierzył on również, że jego badania przyczynią się do rewizji mniemań o rzekomej wyższości języków europejskich (a co za tym idzie zachodniego sposobu myślenia) nad innymi językami etnicznymi i do stworzenia "ogólnoludzkiego braterstwa myśli", również dzięki uświadomieniu sobie własnych nawyków myślowych. W recenzowanej książce czytelnik znajdzie osiemnaście artykułów autorstwa Benjamina Lee Whorfa. Siedem z nich: Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, Niektóre kategorie czasownikowe w hopi, Model uniwersum Indian, Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w spolecznościach pierwotnych, Czynniki językowe w terminologii architektonicznej u Hopi, Technika psychologii postaci w zalożeniach szawni oraz Związek między nawykami myślenia i zachowaniem ajęzykiem dotyczy zasady relatywizmu językowego. Koncepcję relatywizmu językowego Benjamin Lee Whorf sfonnułował podczas badań nad językiem Indian Hopi prowadzonych od 1932 roku. Zauważył on wówczas istotne różnice pomiędzy językiem hopi a standardowymi językami europejskimi, które manifestują się nie tylko w materiale słownikowym (leksyce), lecz również w strukturze gramatycznej (między innymi w czasach gramatycznych, aspektach czasowników, klasach rzeczowników). W artykule Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi np. pokazuje on, iżjęzyk hopi znacznie precyzyjniej nazywa zjawiska wibracyjne, co pociąga za sobą bardzo istotne konsekwencje: "Opisane tu fakty językowe nie są tylko zwykłą ilustracją fonn aspektu gramatycznego. Ich sens jest znacznie szerszy. Pokazują one, jak język organizuje nasze doświadczenie (...). Widzieliśmy, jak język hopi wyznacza pewną dziedzinę, którą moglibyśmy określić mianem pierwotnej fizyki, jak konsekwentnie i z naukową niemal precyzją klasyfikuje wszelkie rodzaje zjawisk wibracyjnych w przyrodzie poprzez powiązanie ich z elementarnymi typami procesów defonnacji. Taką analizę fragmentu rzeczywistości można dowolnie rozbudowywać, a jest ona na tyle zbieżna ze współczesną fizyką, że dokonanie pewnej ekstrapolacji być może pozwoliłoby nam na trafne ujęcie rozmaitych zjawisk stanowiących domenę współczesnej nauki i techniki, takich jak na przykład ruchy obserwowane w maszynach i mechanizmach, falowanie i wibracja, procesy chemiczne i elektryczne. Indianie Hopi nic o nich nie wiedzą i nie potrafią sobie tego wyobrazić, nam zaś brakuje adekwatnej tenninologii" (s. 72-73). W artykule Model uniwersum Indian amerykański językoznawca analizuje natomiast język Indian Hopi pod kątem odmiennego sposobu postrzegania czasu i przestrzeni niż ten rozpowszechniony w zachodnim świecie. Problem racjonalności języka hopi i kształtowanego przezeń świata jest z kolei przedmiotem rozważań w jego tekście pod tytułem Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w społecznościach pierwotnych. Pisze on tam: "Tak więc wiele społeczności niepiśmiennych ("pierwotnych"), nie znajdując się bynajmniej w fazie irracjonalnej, potrafi wykazać się bardziej zracjonalizowanym i funkcjonującym na wyższym poziomie sposobem myślenia niż ludzie cywilizowani. Nie wiadomo, czy rzeczywiście cywilizacja jest synonimem racjonalności. Wśród plemion pierwotnych nie było filozofów; ich pojawienie się wiąże się z dobrobytem ekonomicznym, który w historii osiągnęło niewiele kultur. Być może zresztą zbytnia racjonalność gubi sama siebie albo wytwarza silne czynniki kompensujące" (s. l 07-1 08). Pozostałe artykuły zamieszczone w książce dotyczą bądż językoznawstwa ogólnego lub też stanowią, jak np. tekst Inskrypcja środkowomeksykańska zawierająca znaki dni Meksykanów i Majów czy Odszyfrowanie fragmentów językowych w hieroglifach Majów, studia nad narzeczami środkowoamerykańskimi. Dla czytelnika nic zaznajomionego �Recenzje i noty recenzyjne 303 z problematykąj«zykoznawstwa Benjamin Lee Whorfnapisał trzy artykuły popularnonaukowe, opublikowane w "Technology Review": Nauka ajęzykoznawstwo, Językoznawstwo jako nauka ścisła oraz Języki a logika, a także artykuł zatytułowany Język, myśl, rzeczywistość, zamieszczony w hinduskim czasopiśmie teozoficznym "Theosophist". Te artykuły również czytelnik odnajdzie w recenzowanej pracy. Na koniec warto zaznaczyć, iż zasada relatywizmu j«zykowego nie została do tej pory ani dostatecznie obalona, ani wystarczająco potwierdzona. Dlatego też słuszne wydaje się nazywanie jej hipotezą, mimo że sam Benjamin Lee Whorf określał ją mianem prawa. To bowiem, że języki różnią si« w swej strukturze, nie ulega wątpliwości. Czy jednak te różnice przyczyniają się do odmiennego sposobu postrzegania i pojmowania świata? Odpowiedź na to pytanie nie jest już tak oczywista. Wynika to między innymi z faktu, że niewiele było prób zweryfikowania tej hipotezy, szczególnie brakuje badań, które dodatkowo uwzgl«dniałyby możliwość występowania pozajęzykowych zachowań mogących wpływać na nasze postrzeganie świata. Analizując różnice językowe, nie należy ponadto ignorować problemu uniwersaliów językowych, czyli elementów wspólnych, pojawiających się we wszystkich językach. Które elementy, wspólne czy odmienne dla różnych języków, są bardziej znaczące dla percepcji rzeczywistości, oto pytanie, na które jednoznacznej odpowiedzi jak dotąd nie znaleziono. Magdalena Parus-Jaskulowska Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której placi się za każdą chwilę życia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003, ss. 280. Ten niepokojąco brzmiący tytuł dosyć trafnie odzwierciedla ciągle kształtującą się, niejako na naszych oczach, nową sytuacj« ekonomiczno-kulturową. Autor w swojej książce analizuje skomplikowane relacje, wzajemne powiązania i zależności pomiędzy sferą kultury i ekonomii - jak ściśle są one ze sobą powiązane, udowadnia na kartach swojej pracy. Książka została podzielona na dwie części. Część pierwszą autor zatytułował: "Następna granica kapitalizmu". Omawia w niej mechanizmy powodujące zmiany podstawowego układu gospodarczego: konsument - rynek - stan posiadania, który ustępuje miejsca relacjom typu: konsument - sieć dostępu - dzierżawca. Powodzenie ekonomiczne stopniowo przestaje być zależne od rynków wymiany dóbr. Istotne stają się długoterminowe umowy, których długość uzależniona jest od przydatności danej usługi szybko wypieranej i zastępowanej nową - bardziej nowoczesną, prostszą w użytkowaniu i cz«sto tańszą. W związku z tym długoterminowe posiadanie traci swojąracj« bytu, staje si« wręcz uciążliwe i powoduje wi«cej strat niż korzyści. Niesamowicie szybkie tempo wszelkich innowacji tak oto skomentował specjalista firmy Microsoft: "Nieważne jak dobry jest wasz produkt, za półtora roku b«dzie już po nim". Dlatego tak ważny stał si« tani i szybki dost«p do danych usług, a czasy rządzące si« takimi regułami autor nazwał wiekiem dostępu. Rządzi się on całkiem nowymi zasadami. Rynek zostaje zastąpiony sieciami, sprzedawcy i nabywcy zamieniają si« w dostawców określonych usług w obrębie danych sieci, a klienci w użytkowników, chwilowych odbiorców ich oferty. Nowy etap rozwoju ludzkości cechuje także zasada szybkiego obrotu posiadanymi zasobami, a nie zasada akumulacji. To z kolei przyczynia si« do łatwego dostępu do wszelkich kredytów. Łatwa ich dostępność przyczynia się do przemiany ludności z osób oszczędzających w dłużników mających do spłacenia pokaźne sumy zaciągni«tych długów. Konkluzja pierwszej części książki sprowadza si« do stwierdzenia, że o ile w wieku dwudziestym starano się zapanować nad wymianą dóbr, o tyle w wieku dwudziestym pierwszym �304 Recenzje i noty recenzyjne starania idą w kierunku zapanowania nad wymianą koncepcji, a przedmiotem sprzedaży są wszelkie pomysły. Część druga pracy otrzymała tytuł "Ogradzanie kulturowych pastwisk". Autor podejmuje w niej próbę wytłumaczenia tego, co dzieje się w sferze kultury, a przede wszystkim mechanizmu jej "wyprzedaży" w masowej skali. Zamiast naturalnego poruszania się w obrębie wypracowanych przez wieki i przekazywanych z pokolenia na pokolenie wartości i tradycji - traktuje się kulturę na zasadzie konsumpcji. Autor dochodzi do następującego wniosku: "kiedy wszelkie formy komunikacji stają się towarami rynkowymi, wtedy kultura - materia komunikacji - też nieuchronnie staje się towarem". Dostęp do dóbr kultury przestaje być oparty na tradycji, stopniu pokrewieństwa czy prawie dziedziczenia, narodowości bądź płci, lecz uzaleźniony jest od ceny rynkowej kształtowanej prawem popytu i podaźy. Wiek dostępu nie oferuje stanu posiadania dóbr materialnych, lecz dostęp do przeźyć, coraz to nowych i coraz bardziej absurdalnych doświadczeń mijających się z sensem, ale nie o to przecież chodzi. Chodzi o prześciganie się w zadziwianiu, zaskakiwaniu niedorzeczną licytacją na ilość wrażeń - im bardziej intensywnych i nietypowych, tym lepiej. Wytwarzanie wyrobów zostaje zastępowane przez wytwarzanie wspomnień. Takie nastawienie przyczynia się do powstawania określonych rodzajów przemysłów kulturowych typu turystyka - która dostępna jest dla tych, których stać na zapłacenie za przyjemność doświadczenia czyjejś kultury. Etnolog nie może się powstrzymać przed dodaniem, że jest to dośwjadczenie zazwyczaj pozorne, pozbawione głębi i często wręcz zafałszowane - chociażby przedstawianiem swej kultury przez tubylców zgodne z wyobrażeniami o niej turystów. Kalkulacja jest prosta, należy sztucznie podtrzymywać tradycje, szczególnie te, których nigdy nie było, które tak naprawdę z dziedzictwem kulturowym niewiele mają wspólnego, ale to nie jest istotne -liczy się fakt, że takie działanie przynosi dochody - wcale niemałe i nie naraża niepotrzebnie podróżnych na rozczarowania. Stan zastany nie różni się od oczekiwanego. Wszelkie kultury redukowane są do pojedynczych rekwizytów pozbawionych swego znaczenia poprzez wyjęcie ich z określonych kontekstów, a co za tym idzie, nadaje się im coraz to nowe znaczenia, niejednokrotnie nie mające nic wspólnego z ich pierwotnymi sensami. Zjawisko to można zaobserwować chociażby w reklamie, obfitującej w pokaźną ilość skojarzeń nadających nowy wymiar poszczególnym fragmentom określonych kultur. Obecnie przestano poszukiwać sensu. Szuka się raczej zabawy i rozrywki, którą można znaleźć zarówno w cyberprzestrzeni,jak i centrach handlowych. Świat coraz bardziej przestaje być rzeczywisty, a zaczyna być światem nieskończonej ilości rzeczywistości symulowanych. Sytuacja sprzyja ciągłemu wcielaniu się w różne role, dostosowane do danej chwili. "Jesteś tym, kogo udajesz", oto zdanie odzwierciedlające istotę kondycji współczesnego człowieka. Autor porusza też kwestie rosnącego, bardzo okrutnego dysonansu pomiędzy tymi, którzy mają dostęp totalny do wszystkiego, czego zapragną - są ograniczeni jedynie możliwościami technicznymi, aktualnym stopniem ich rozwoju, i tych, którzy nic mają dostępu nawet do podstawowych i wręcz zamierzchłych zdobyczy cywilizacji, takich jak elektryczność czy podstawowa edukacja. Jeremy Rifkin przedstawia dane dotyczące dochodów niewielkiej garstki wybrańców losu, które wystarczyłyby na zaspokojenie potrzeb milionów ludzi. ,,385 miliarderów na świecie dysponuje łącznym majątkiem przekraczającym sumę rocznych dochodów prawie połowy ludności świata". Zmiany ekonomiczne nie dzieją się w próżni. Zdecydowanie wpływają także na poważne zmiany w kulturze. Nowe możliwości, jakie daje Internet, przyczyniają się do błyskawicznej sprzedaży wytworów kultury: muzyki, filmów, programów telewizyjnych, usług turystycznych. Słowem: "Wszystko jest na sprzedaż", wszystko można- za mniejszą bądź większą sumę gotówki kupić. W nowej sytuacji kulturowej nie tylko kupujemy dostęp do interesujących nas usług, ale, co jest dosyć przerażające - kupujemy także czas innych ludzi, pozyskujemy za pieniądze ich uczucia takie jak współczucie, miłość, przyjaźń; bez gotówki nie �Recenzje i noty recenzyjne 305 chcemy poświęcać im uwagi ijakiegokolwiek zainteresowania. Relacje międzyludzkie zaczynają przypominać coraz bardziej relacje rynkowe regulowane prawem podaży ipopytu. Zależą one od stopnia atrakcyjności danej jednostki dla innych mierzonej parametrami typu: modny i często młody wygląd, niezależny od metryki, odpowiednia zasobność portfela i zapewne sprawa najważniejsza - zasobność potencjału, jakim ktoś dysponuje, czyli znajomość osobników wpływowych, tych, którzy decydują o ważnych sprawach, tych, którzy dużo mogą. Kondycja poszczególnych kultur zaczyna być zagrożona narzucanym przez wielkie firmy, choćby w dziedzinie tego, co jemy np. u McDonalds'a - ujednoliceniem. Wirtualna edukacja nie stwarza najlepszych warunków do powstawania w sposób naturalny i spontaniczny więzi emocjonalnych pomiędzy rówieśnikami. Współczesna, mocno zagmatwana kultura rodzi wiele pytań i wątpliwości. Powinniśmy znależć na nie odpowiedzi, nim będzie za póżno. Mam nadzieję, że przynajmniej na niektóre z nich czytelnik znajdzie propozycje rozwiązań zawarte w prezentowanej książce. Anna Torobińska ODIE PTL - Łódź Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2003, ss. 259. Żyjemy i działamy w czasach zasadniczych zmian. Owe zmiany postawiły współczesnego człowieka w obliczu wielu wyborów idylematów. Książka pod redakcją Wojciecha Burszty Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to kilkanaście szkiców i esejów traktujących o rzeczywistości i świecie, w którym przyszło nam żyć. Główny nurt dyskusji zawartej w tej publikacji dotyczy próby odpowiedzi na pytania: Na czym polega istota przemian we współczesnym świecie? Kim w tym świecie jestemja? Gdzie jest moje miejsce w kalejdoskopie zdarzeń, przedmiotów i ludzi, którzy mnie otaczają? (s. 6). W Zaproszeniu do lektury autor charakteryzuje cztery części książki. O pierwszej, zatytułowanej Kłopoty z tożsamo.~cią, mówi, że dotyczy niepewności, ,jaka towarzyszy naszemu dzisiejszemu życiu, życiu, w którym prawie wszystkie dotychczasowe pewniki kulturowe - tożsamość, ciało, piękno, płeć, edukacja, dzieciństwo, kultura, tolerancja - poddane zostały swoistej wiwisekcji, a niekiedy wręcz zanegowane" (s. 8). Aby się przekonać o słuszności słów Wojciecha Burszty, musimy zatopić się w lekturę tej części. Zbiór otwiera tekst Ewy Krzyżaniak Nie ma tożsamości darowanej, czyli poszukiwanie siebie w Innych. Autorka niemal prosi - powiedz kim jesteś? Ale znalezienie odpowiedzi na to pytanie nie jest wcale takie proste. "Niegdyś człowiek przychodził na świat jako członek określonego plemienia - opiekuńczy pasterz, zręczny myśliwy czy spolegliwy rolnik, zachowując i pielęgnując tę rolę przez całe życie" (s. 14). Współczesność zjej wielowymiarowością i wirtualnościąpozwoliła na "przywdziewanie różnych masek". Tożsamość to rezultat identyfikacj iz wieloma zbiorowościami. Inni odgrywają doniosłą rolę w kształtowaniu obrazu nas samych. Według Magdaleny Tomaszewskiej, autorki Melting pot proszę! "wszyscy ludzie są twórcami lub posiadaczami jakiejś kultury, a rozmaite kultury kształtują odmiennych ludzi" (s. 21). Ta myśl może służyć za motto analiz różnic kulturowych. Autorka poddaje logicznej interpretacji relatywizm normatywny i etnocentryzm. Przychyla się do opinii, że rewolucja informacyjna, a zwłaszcza rozwój Internetu, odcisnął piętno na kulturze. �Recenzje i noty recenzyjne 306 W trzecim tekście, zatytułowanym Dziecko, wychowanie iponowoczesność. Antropolog maluje obraz Tarzycjusz Buliński porusza zagadnienie pedagogiki konserwatywnej, liberalnej i radykalnej. W ciekawy sposób, posługując się "figurami symbolicznymi" Strażnika, Ogrodnika i Rewolucjonisty, kreśli historię i współczesność wychowania. Zastanawia się nad sposobem pojmowania w różnych okresach dziejowych zwrotu "kochać swoje dziecko". Snuje refleksje nad dzieckiem w świecie ponowoczesnym. Następne dwa teksty - pierwszy autorstwa Andrzeja P. Kowalskiego Archeologia ciała i drugi - Joanny Łagody Dworzec Glówny w Poznaniu, czyli niezobowiązujące refleksje na temat ciała koncentrują się na cielesności. "Ciało to temat kuszący" (s. 49) - tak rozpoczyna Andrzej P. Kowalski swój esej. Wraz z autorem obserwujemy wpływ żywiołu Erosa i Tanatosa na kształtowanie stosunku do ciała. Przenosimy się w zamierzchłe czasy, kiedy człowiek przyjmował postawę wyprostowaną i oswajał ogień, poznajemy modelowe ciało w klasycznej Grecji i groteskowe w kulturze archaicznej. Często na co dzień posługujemy się słowami: gorąca namiętność, płomienne uczucia, pocałunek, kosmetyka. Czy wiedzą Państwo, jakie one mają znaczenie? Jeśli nie, to koniecznie trzeba sięgnąć po tekst Andrzeja P. Kowalskiego. Przebierająca się kobieta przed wejściem na Dworzec Główny w Poznaniu stała się inspiracją dla Joanny Łagody do rozważań na temat piękna i brzydoty ludzkiego ciała. "Szaleństwo piękna i brzydoty opanowuje nieszczęsnych uczestników naszej kultury, która ceni tylko ciała wzorcowe" (s. 65). W modzie są dziś wszelkiego rodzaju poradniki: jak być pięknym, sławnym i bogatym, jak się kreować, aby odnieść sukces towarzyski i zawodowy. Pewno niebawem pojawią się anonse matrymonialne typu: "wyjątkowo brzydki, gruby, w dodatku prostak i cham poszukuje zjawiskowo pięknej i inteligentnej partnerki życiowej". Coś, co nie demonstruje piękna lub brzydoty, nie istnieje. Nie ma miejsca na nonnalność i przeciętność. Część pierwszą publikacji kończy spacer po berlińskich zaułkach. Maciej 1. Dudziak Wpejzażu berlińskim pokazuje nam życie industrialnego i wielokulturowego miasta. Bcrlin jawi sięjako miasto bywalców, czyli ludzi bez mocnych korzeni, ale też nie czujących "nieznośnego fetoru człowieka znikąd" (s. 72), Love Parade, największej manifestacji ponowoczesnej żądzy wspólnoty" (s. 75), uniseksu, różnic między częścią wschodnią i zachodnią. Oddajmy znowu na chwilę głos Wojciechowi Burszcie, który mówi, że "tytuł części II Rzeczywistość ekranu - wyjaśnia właściwie wszystko" (s. 8). I tak jest niewątpliwie, bo przecież współczesny człowiekjest zawieszony między światem rzeczywistym i medialnym. Ale co z tego wynika? Może schizobajka? Może doświadczenie simulacrum? Może zamiast face-to-face pojawi się inter-face itp.? Monika Łukasiewicz, posługując się przykładami Cher, Michaela Jacksona i Zsy Zsy Gabor, pokazuje ich stosunek do siebie i do innych ludzi. Jej bohaterowie ujawniają trendy epoki. Lustro i zintemalizowane standardy wygl~du, chęć bycia kimś innym, potrzeba akceptacji przez określoną grupę etniczną, religijną itp. skłaniają do zmian za pomocą skalpela chirurgicmego. Nawet miłość ma charakter warunkowy "...można kogoś kochać ze względu na to, że..., lub nie kochać z uwagi na brak pewnej cechy" (s. 90). Jeżeli ktoś nie jest sprawny - wysportowany - szczupły - seksowny - zadbany - młody, to zrobi wszystko, by posiadać te walory cielesne, często nie licząc się z konsekwencjami zdrowotnymi czy finansowymi. "Śmierć (...) stała się pornografią: tematem, którego się nie porusza w przyzwoitym, szanującym się towarzystwie"! - twierdzi Zygmunt Bauman w książce Razem osobno, jednak nie dotyczy to mediów. Paweł Majchrzak w eseju Media w objęciach Tanatosa dowodzi, że śmierć jest główną bohaterką programów infonnacyjnych, filmów, gier komputerowych. Mówi się o niej w następstwie katastrof, klęsk żywiołowych, wypadków, wojen, zamachów terrorystycznych, przestępstw. Tworzy się fabułę filmu wojennego, sensacyjnego czy horI Z. Bauman, Razem osobno, Kraków 2003, s. 21. �Recenzje i noty recenzyjne 307 roru ukazującego różne jej oblicza. Śmierć w filmie ,jest magnesem przyciągającym przed ekrany tłumy chętnych do obejrzenia jej kolejnego ekranowego oblicza" (s. 10 l). Śmierć w mediach jest odrealniona i odległa, nie dotyka człowieka bezpośrednio, dlatego fascynuje i pociąga. Piotr Zwierzchowski, w swojej pracy Bohater, który nie może umrzeć, analizuje tematykę śmierci w kontekście kina popularnego. Stwierdza, że "kino popularne kocha swoich bohate~ów i niechętnie się z nimi rozstaje, nie pozwala im więc umrzeć" (s. 118). Zorro, Obcy, Superman, Rambo, Batman to bohaterowie, którzy ciągle stykają się ze śmiercią, sami giną, ale pomysłowość scenarzystów przywraca ich do życia. Śmierć w tego typu filmach jest czymś odwracalnym, widzowie mają do czynienia ze swego rodzaju zmartwychwstaniem czy odradzaniem się herosów. Dwa ostatnie teksty części drugiej opisują zagadnienia związane z reklamą. Adam Pomieciński zatytułował swój szkic Odczytać reklamę - zrozumieć kuiturę, co sugeruje, że komunikaty reklamowe to ważny element kultury współczesnej. Autor zwraca uwagę na zależność między muzyką, sportem, reklamą i globalizacją. Omawia reklamy niektórych znanych produktów i pokazuje, jak motywy regionalne, głównie kultura podhalańska, funkcjonują w świecie reklamy. Waldemar Kuligowski w tekście Natura a reklama, czyli gepard w trampkach snuje refleksje na temat roli zwierząt w reklamie. Pies, kot, lew, żubr, pingwin, foka i inna menażeria jest złączona z wytworem człowieka. "Świat zwierząt przekształcony został w spektakl, natura uległa zawłaszczeniu przez kulturę ..." (s. 152). Trzecia część W sieci cyberprzestrzeni oscyluje wokół problematyki przestrzeni wirtualnej. Cytując słowa z Zaproszenia do lektury "... rzeczywistość wirtualna fascynuje i poddawanie się urokowi bycia on line, prowokuje do pytania o życie offline" (s. 8). Życie "przy włączonym i wyłączonym komputerze" starają się pokazać Wojciech 1. Burszta, Remigiusz Szczechowicz, Katarzyna Butkiewicz i Joanna Wołyńska. Antropologiczne wyjaśnienie zaniku elementów społeczeństwa tradycyjnego i rodzenia się nowej rzeczywistości znajdziemy w Internetowej polis w trzech krótkich odsłonach Wojciecha Burszty. Te tytułowe trzy odsłony to po pierwsze, pokazanie nowych tendencji w relacjach międzyludzkich. Rodzina, narodowość, religia nie wszystkim wystarczają do pełni szczęścia, powstają "neoplemiona - a to miłośników fantasy, a to antyglobalistów, to znów zwolenników tego i owego - są przykładem poszukiwania więzi z innymi, nawet jeśli są to więzi nietrwałe, oparte na powierzchownej fascynacji, zmieniane zależnie od nastroju" (s. 161). Po drugie, analiza wpływu innowacji technicznych na udział w życiu obywatelskim i politycznym - mowa tu o demokracj i elektronicznej. I po trzecie, autor opisuje specyfikę komunikowania internetowego i surfowanie w sieci. Hiperteksty, "linki", przeskoki, skróty, żargon komputerowy to język wirtualnej rzeczywistości. Remigiusz Szczechowicz w artykule Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni wprowadza czytelnika w świat Globalnej Sieci Komputerowej. Stajemy się Alicją w krainie wirtualnych czarów, wędrującą przez cyberprzestrzeń i oglądającą odbicie realnego świata i fikcyjną rzeczywistość. DziC(kikamerom internetowym możemy " ...oglądać niebo nad Antarktydą, bezkresne pustkowia Doliny Śmierci, sprawdzać pogodę naMazurach lub upewnić siC(co do braku korków w centrum stolicy" (s. 179), na podstawie domen internetowych identyfikować państwa. Możemy też oglądać nierealną rzeczywistość w grach on-line, wyimaginowanych państwach, księstwach i miastach oraz delektować się sztuką net artu. Esej Tożsamo~~ć.Halloween przez 365 dni w roku Katarzyny Butkiewicz moglibyśmy streścić jednym zdaniem - narodziny człowieka w cyberprzestrzeni lub "czatoprzestrzeni". Wchodząc do tego nowego świata, wybieramy nick, czyli swoje nowe imię. "lm ciekawszy nick, tym więcej osób będzie chciało z nami rozmawiać" (s. 192). Po samoochrzczeniu zaczynamy "czatowe" życie. Odpowiadając na pytania: skąd jesteś?, kimjesteś?,jesteś kobietą czy mężczyzną?, ile masz lat?, czym się zajmujesz?, co lubisz?, zaczynamy tworzyć swoją �308 Recenzje i noty recenzyjne nową postać, mniej lub bardziej odbiegającą od rzeczywistości. Możemy mieć tyle tożsamości i osobowości, ile nasza wyobraźnia zdoła wykreować. Jesteśmy stworzycielami samych siebie. Autorka zwraca uwagę na to, że anonimowość i brak wizualnych relacji neutralizuje lęk przed konsekwencjami mówienia nieprawdy. Część trzecią kończy tekst Joanny Wołyń skiej zatytułowany Baśnie, czyli o grachfabularnych. Któż z nas nie pamięta różnych bajek i baśni z dzieciństwa. Budziły one tyle emocji, radości i wzruszeń. Ale nie o tym pisze autorka. W kręgu jej zainteresowań są gry fabularne, czyli swoista ucieczka od rzeczywistości w świat fantazji. Gra fabularna to połączenie opowieści z przeżyciami. To bycie kimś innym, wcielanie się w inną postać i uczestnictwo w wymyślonej fabule. Ten tekst jakby troszkę odbiega od poprzednich "cyberprzestrzeniowych" esejów. Ostatnia część książki zatytułowana jest Codzienność mitu. Wojciech Burszta nie uważa, "że mit to coś typowego dla kultur archaicznych i prymitywnych. Mit i mitologiczna wyobraźnia przenikają także świat początków XXI wieku; trzeba tylko trochę głębiej poszperać w naszej codzienności, aby się o tym fakcie przekonać" (s. 8). Pierwszym "szperaczem w rzeczywistości" jest KrzysztofPiątkowski kierujący swą uwagę na Bałkany. Wokół mitu kosowskiego to spojrzenie na wydarzenia w Kosowie z perspektywy historycznej, politologicznej i etnograficznej. Ingerencja wojsk NATO w 1999 roku w Jugosławii obudziła "stary panslawistyczny mit, będący nośnikiem idei jedności Słowian" (s. 217), ale też zapatrzenie w świetlaną przeszłość historyczną Serbii. "Narodził się mit Wielkiej Serbii, który ... wypierał ze świadomości narodu poczucie przynależności do wspólnoty jugosłowiańskiej. Jego miejsce zajął serbocentryzm" (s. 218). Autor serwuje nam krótką powtórkę z historii Serbów i Albańczyków w rejonie Kosowa oraz opis stereotypów narodowych. Zwraca uwagę, że bez mitów i pewnych idei drzemiących w świadomości ludzi nie byłyby możliwe społeczne działania. Esej Marcina Rychlewskiego intryguje czytelnika tytułem Sex, drugs & rock 'n 'roll. Wokół mitu muzyka rockowego. Zastanawiamy się, który z muzyków jest dla autora mityczną postacią. Szybko okazuje się, że żaden rockman nie jest apoteozowany. Padają nazwiska ilustrujące w rocku "rozprzężenie wszystkich zmysłów" (s. 232), ale i "ekstraklasę" tego gatunku. Cały tekst jest polemiką z Allanem Bloomem, który dostrzega tylko ciemne strony kultury rockowej. A w rocku, jak w życiu, nie wszystko jest białe i czarne. Istnieje jeszcze cała gama szarości. W poszukiwaniu współczesnego mitu Ludwik Stomma "wybrał" się na Tour de France. Przedstawia życie peletonu - zależności, relacje, mobilność, to tak samo jak w "strukturze społecznej Republiki". "Po pierwsze hierarchia jest zdefiniowana i mobilność pionowa minimalna, sprowadzona właściwie do rotacji pokoleniowej" (s. 240). Mityczną sławę może zyskać kolarz, który przez chwilę zaistnieje, taki, co trochę "namiesza" w systemie. Tour, zdaniem Stommy, niewiele ma wspólnego z rywalizacją sportową, jest świętem Francji i jej systemu społecznego. Książkę kończy artykuł Krzysztofa Jaskułowskiego i Magdaleny Parus-Jaskułowskiej pt. Nie zginie naród, który w piłkę gra. Wszystkim kibicom futbolu, którzy przeczytają ten tytuł, urośnie serce z dumy, że dzięki piłce są wielkimi patriotami. Autorzy uważają, że piłka nożna jest przykładem manifestacji narodowych uczuć, różnic i gloryfikowaniem własnej nacji. Relacje z zawodów dzięki mediom docierają do masowego odbiorcy, są tak prezentowane, żeby podkreślić nacjonalizm. Przejawy polonocentryzmu autorzy skrzętnie odnotowują w różnego rodzaju relacjach sportowych. ,,zadziwia łatwość, zjaką potrafimy się identyfikować z jedenastką mężczyzn, których głównym atutem są mięśnie czwórgłowe uda, a następnie przenosić tę lojalność na «naród», i vice versa" (s. 258). Książka pod redakcją Wojciecha Burszty stanowi zbiór niezwykle ciekawych obserwacji i refleksji z zakresu tak zwanej "antropologii codzienności". Trudno jest uwydatnić najbar- �Recenzje i noty recenzyjne 309 dziej istotne zagadnienia podnoszone w tej publikacji. Każda z jej czterech części analizuje problem ważny, dopełniający się z kolejnym i tworzący harmonijną oraz interesującą całość. Oryginalność tego głęboko humanistycznego przedsięwzięcia polega na wykorzystaniu różnych znanych tematów do snucia naukowych refleksji. Współczesność niesie ze sobą przemiany we wszystkich dziedzinach życia. Metaforycznie rzecz ujmując, tworzy się Wieża Babel, gdzie wszystko jest wymieszane. Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to pozycja pozwalająca na komunikację wewnątrzi międzykulturową. Kiedyś RalfDahrendorfnapisał: "Wspólny język, którym teraz mówimy, to przecież nie jest język Zachodu przyjęty przez Wschód; to głęboko uniwersalny język, który nie należy do nikogo, a tym samym jest własnością wszystkich"2. Teksty zawarte w prezentowanym tomiku mają właśnie taki uniwersalny charakter. Odnoszą się do szeroko rozumianej kultury. Poruszają ważką problematykę kondycji człowieka uwikłanego w wielość światów. Z jednej strony mamy do czynienia z nowoczesnymi urządzeniami komunikacji - telewizją, internetem, filmem, które przełamują bariery czasu i przestrzeni, a nawet barieręjęzyka. Tworzą globalną wioskę, w której porusza się człowiek. Skutkiem globalizacji jest upodabnianie się kultur do siebie, czyli unifikacja zwana przez G. Ritzera mcdonaldyzacją3. Rzeczywistość nie jest dla człowieka obca, bo może spotkać w niej znane sobie z mediów przedmioty i tak samo je interpretować. Z drugiej strony pojawiają się problemy - czy człowiek żyje on line, czy offline?, kimjest?,jakajestjego tożsamość?, jakie są mechanizmy związków z innymi?, itp. Autorzy szkiców i esejów zebranych przez Wojciecha Bursztę udowadniają czytelnikowi, że żyje w różnych światach. W tym rzeczywistym, w którym pracuje, spaceruje, kocha i w tym medialno--wizualnym, gdzie nowoczesne mass media nadają prawdziwość i realność wszelkim prezentowanym obrazom. Zacierają się wszelkie granice, pojawiają się dwuznaczności, a nawet wieloznaczności. Wiele "na pierwszy rzut oka" oczywistości wymaga ponownego zdefiniowania i nowej refleksji. Bywa też, że to, co przywdziewa ponowoczesny strój, prezentuje w istocie idee i pytania towarzyszące ludzkości od setek lat. Autorzy artykułów zgrupowanych w tej pracy ukazują wątek nowego myślenia nad zagadnieniami cielesności, tożsamości, sposobów wychowania, śmierci, itp. Na marginesie warto dodać, że w Ekranie, micie, rzeczywistości język mający pozór, a może lepiej powiedzieć - wygląd języka potocznego ułatwia zrozumienie szkiców i esejów. Z analiz dokonanych przez autorów zbioru wyłania się współczesna rzeczywistość, zjej wadami, zaletami i problemami. Książka trafia w sedno rozterek człowieka XXI wieku. Jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej tekstów humanistów o życiu w postindustrialnym świecie. Możemy na koniec zadać pytanie: O co w tych wszystkich tekstach chodzi? Otrzymamy odpowiedż: O przyszłość! Małgorzata Dziura Marek Z a I e s k i, Formy pamięci, słow%braz, terytoria, Gdańsk 2004, ss. 240. Przedstawiania przeze mnie książka Marka Zaleskiego wpisuje się w niezwykle żywy w humanistyce (zwłaszcza na przestrzeni ostatniej dekady) nurt zainteresowań pamięcią, rozumianąjako szczególna kategoria psychologiczna, społeczna i kulturowa. W warstwie treściowej nie jest to rzecz całkiem nowa, lecz zmieniona wersja pierwszego wydania tej pra2 3 R. Dahrendorf, Rozważania nad rewolucją w Europie, Warszawa 1991, s. 36. G. Ritzer, Mcdonaldyzacja społeczeństwa, Warszawa 1997. �310 Recenzje i noty recenzyjne cy (które ukazało się w 1996 roku nakładem Wydawnictwa Instytutu Badań Literackich PAN). W stosunku do pierwowzoru autor wprowadził trzy znaczące modyfikacje. Przede wszystkim wyłączył z całości szkic Piosenki niewinności i doświadczenia, w którym analizował wypowiedzi poetyckie stanowiące repetycję z "pamięci gatunkowej" wierszy-piosenek (esej ten został zamieszczony pod nowym adresem, a mianowicie w książce Zaleskiego poświęconej twórczości Czesława Miłosza). Zaistniała na skutek tego przesunięcia luka została wypełniona dwoma innymi tekstami: Ludzie ludziom ... ?, Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury? (zaprezentowanym na zorganizowanej w listopadzie 1999 roku przez Żydowski Instytut Historyczny i Instytut Badań Literackich PAN konferencji naukowej "Literatura polska wobec Zagłady" i mającym swój pierwodruk w "Res Publice Nowej" ze stycznia i lutego 2000 roku), oraz - współbrzmiącą z podejmowaną w wielu miejscach pracy kwestią powtórzenia - rozprawą Nuda powtórzeń? (wygłoszoną w marcu 1998 roku na sesji naukowej "Nuda w kulturze" na Uniwersytecie imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu i opublikowaną w "Res Publice Nowej" z maja tegoż roku). Powstała w ten sposób całość składa się z ośmiu odrębnych tekstów, spiętych klamrą wspólnego tematu, którymjest pamięć - rządzące nią prawa, mechanizmy oraz właściwa jej dynamika i różnorodne formy ekspresji. Kwestie te rozważa Zaleski z pozycji literaturoznawcy (którym jest z zawodu). Obszarem, jaki penetruje w poszukiwaniu tytułowych form pamięci, jest więc przede wszystkim (choć nie wyłącznie) teren narracji literackiej, dziedzina pisarstwa o ambicjach wysokoartystycznych. W umieszczonym na początku zbioru eseju Świat powtórzony autor porusza temat nostalgii będącej jednym z możliwych sposobów przeżywania rzeczywistości - takim mianowicie, który za najwyższą wartość uznaje przeszłość, co z jednej strony prowadzi do nałogowego jej rozpamiętywania, z drugiej zaś - do idealizowania jej obrazu, jego upiększania i uwznioślania. Historia literatury (zwłaszcza XX-wieczna) oferuje niezliczone bogactwo tekstów żywiących się wrażliwością nostalgiczną. Dolina Issy Miłosza, Dziura w niebie Tadeusza Konwickiego, Pamiętnik statecznej panienki Simone de Beauvoir, Posłaniec Leslie P. Hartleya to tylko niektóre z nich. Jak pisze Zaleski (powołując się na innych badaczy tego zagadnienia), zawrotna kariera myślenia i obrazowania nostalgicznego w pisarstwie ubiegłego wieku jest zapewne "następstwem porażki, jaką poniosła zbiorowa wiara w impuls modernizacji. Stanowi też efekt zmęczenia upowszechnionym wzorem kulturowym, który zalecał, by «żyć na fali» i czuć się z tym jak w domu. Zmęczenia wzmagającego poczucie zamętu, w jaki wprowadzało zawrotne tempo zmian cywilizacyjnych i politycznych. Widoczna gołym okiem różnica między tym, jak wyglądał świat w roku 1988 i w roku 1930,jest większa aniżeli ta zakreślona datami 1938 i 1888. Nostalgiczne wycieczki w przeszłość były manifestacją tęsknoty za wartościami trwałymi, myśleniem, które nie uznawało zmiany za jedyny trwały komponent rzeczywistości" (s. 19). Na kartach literatury postawa nostalgiczna manifestuje się wielorako. Jej "wyrazicielkami" są m.in. pamięć epifanijna oraz ejdetyczna - jakją nazywa Frances A. Yates - "pamięć widząca miejsca". Ta pierwsza swój najsłynniejszy wyraz artystyczny znalazła w cyklu powieściowym Marcela Prousta, gdzie smak umoczonej w herbacie magdalenki wywołuje u bohatera utworu całą lawinę wspomnień, pozwalając mu na ponowne doświadczenie przeszłości. Ta druga natomiast związana jest ze specjalną strategią narracyjną, jakąjest "przywoływanie zdeponowanego w pamięci fragmentu rzeczywistości jako chwili powracającej pod postacią przedmiotu, krajobrazu, sceny rodzajowej, fragmentu zapisanego w literackiej stop-klatce, niczym na fotografii" (s. 34). Ten rodzaj przedstawiania upowszechnił się w literaturze u progu XX wieku pod wpływem nagłego rozwoju technik służących reprodukcji i dokumentacji rzeczywistości. Nowolipie Józefa Hena czy Zagłada Piotra Szewca stanowią exempla dzieł, w których zastosowana została ta właśnie forma relacji o przeszłości. �Recenzje i noty recenzyjne 311 W następnym szkicu Niekończąca się opowieść: spowiedź dziecięcia wieku w literaturze ostatnich lat autor rozpatruje (gorąco dyskutowany obecnie w całej humanistyce) problem referencyjności tekstów, w których dochodzi do głosu postawa autobiograficzna - postawa intymisty, pamiętnikarza, świadka. Interesują go zwłaszcza wypowiedzi stanowiące syntezę doświadczeń biograficznych ich twórców, tym samym zaś tworzące świadectwa epoki, w której przyszło im żyć. Chodzi tu o takie m.in. utwory jak: Mój wiek Aleksandra Wata, Dziennik myśliwego Miłosza czy Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami Jacka Trznadla. Pogląd Zaleskiego na kwestię autentyczności (rozumianej jako pełna zgodność z faktami obiektywnymi) autobiografii jest zbieżna z założeniami - wywodzącej się z nurtu poststrukturalistycznego - teorii konstruktywizmu. Uważa on zatem, iż narracja autobiograficzna nie jest wiernym odwzorowaniem przeżyć osoby wspominającej, lecz jedynie swobodną ekspresjąjej wyobrażeń na ten temat. Wynika to z jednej strony z naturalnych właściwości ludzkiej pamięci Gej niekompletności i selektywności), a z drugiej - z naszej wrodzonej predylekcji do literaturyzacji życia, "ubarwiania" składających się na nie zdarzeń i epizodów. Ta druga okoliczność ma niewątpliwie związek z naturą języka, który nie jest neutralnym medium poznania, odbijającym niczym zwierciadło rzutowane nań obrazy i sytuacje. Niewspółmierność porządku empirycznego i językowego powoduje wszak, iż żywe zdarzenie oddziela zawsze odjego słownej reprezentacji dotkliwa i głęboka luka. Od rozważań dotyczących pamięci autobiograficznej Zaleski przechodzi do analizy pamięci literatury - zakorzenionych w niej struktur, form i trybów komunikowania. Czyni to w eseju zatytułowanym Czarna dziura, w którym przedstawia własną, oryginalną próbę interpretacji powieści Pawła Huellego Weiser Dawidek. Powieść ta - będąca artystyczną rekonstrukcją mitu dzieciństwa - zbudowana jest na powtórzeniach, naśladuje wzorce fabularne i gatunkowe odsyłające do bogatych pokładów tradycji literackiej, przywołuje zadomowione w niej na stałe tropy, metafory i symbole. Stąd też widoczne pokrewieństwo WeiseraDawidka z takimi choćby tekstami jak: Blaszany bębenek, Kot i mysz Giintera Grassa czy Mój prz)jaciel Meaulnes Alain-Fourniera. Dalszym przedmiotem refleksji jest w książce pamięć historyczna. Autor poświęca jej trzy kolejne rozprawy. W pierwszej z nich Zagubiona szansa tropi - warunkowane wpływami polityki i ideologii - przemiany, jakim w ciągu ostatniego półwiecza podlegała pamięć jednego z naj donioślejszych wydarzeń w dziejach narodu, a mianowicie klęski wrześniowej z 1939 roku. Zagadnienie to rozważa w dwóch planach: z punktu widzenia tradycji lokalnej, polskocentrycznej oraz europejskiej, uniwersalnej. Dochodzi do wniosku, że jakkolwiek na rodzimym gruncie pamięć Września udało się ocalić oraz oczyścić z - nawarstwionego na nią przez okres komunizmu - nalotu kłamstw i przeinaczeń, to próba wpisania klęski 1939 roku w ponadnarodowy porządek symboliczny nie powiodła się. Dla Europy i świata pamięć o polskim Wrześniu jest wciąż pamięcią nieprzyswojoną, zapadłą w piasek niewiedzy i milczenia. Dwa następne studia Różnica oraz "Ludzie ludziom ... ? ", "Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury są polemiką, jaką Zaleski nawiązuje z Henrykiem Grynbergiem w kwestii Zagłady. Przedmiotem sporu jest tutaj teza Grynberga, iż nie można stawiać znaku równości pomiędzy ofiarą poniesioną przez Żydów i nie-Żydów w czasie II wojny światowej, albowiem sytuacja tych pierwszych była ze wszech miar wyjątkowa i nieporównywalna z sytuacją żadnego innego narodu. "Sprzeciw Grynberga - pisze Zaleski - sprowadza się do sprzeciwu wobec prób uniwersalizacji Holocaustu. (Zdaniem Grynberga, Nałkowska i Tadeusz Borowski w imię prawdy artystycznej dokonują uniwersalizacji Holocaustu, tymczasem od prawdy artystycznej ważniejsza jest «prawda nieartystyczna» i w imię ocalenia tej prawdy Holocaustu uniwersalizować nie wolno). W swoich wcześniejszych ęsejach, jak również w drukowanym na łamach «Res Publiki Nowej» eseju Nowoczesne wielkie zło, polemizując z Zygmuntem Baumanem i innymi, Grynberg powiada, że Holocaustu nie moż- �312 Recenzje i noty recenzyjne na sprowadzać do ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, i nie wolno czynić go metaforą cierpienia ludzkości, gdyż takie stawianie sprawy «odbiera Holocaustowi jego unikalność i jego żydowskość». Holocaust «przydarzył się» Żydom dlatego, że byli Żydami" (s. 141). Namysł, jaki autor Form pamięci podejmuje nad tym stwierdzeniem, prowadzi go do zakwestionowania możliwości ostatecznej interpretacji Zagłady, albowiem jej unikatowość polega właśnie na tym, iż opiera się ona wszelkim wysiłkom intelektualnego opanowania i oceny, włączenia w określony porządek narracyjny. Każda próba jej racjonalizacji, wyrażenia za pomocąjęzyka dyskursywnego, jest z góry skazana na niepowodzenie. W obliczu złożoności i tragizmu tego wydarzenia okazuje się zawsze czymś nad wyraz nieudolnym i ułomnym, niezdolnym do wyczerpania całości. Według Zaleskiego zasadnicza niewyrażalność doświadczenia Holocaustu swój najpełniejszy wyraz osiąga na polu literatury. Dzieje się tak, gdyż "ontologia literackiego doświadczenia jest ontologią niemożności przedstawienia, ontologią nieobecności (przedmiotu przedstawienia, znaczenia, sensu). (oo.) z powodu właściwego dla literatury spóźnienia, w przedstawianiu czegoś, co się wydarzyło (pismo, literatura zawsze jest «po fakcie»), niemożliwe jest przedstawienie teraźniejszości i tym samym niemożliwe jest znalezienie się w sercu rzeczywistości. Literatura stanowi domenę aporii, paradoksu, jakim jest przedstawianie teraźniejszości (jako niemożliwe) - istnieje jako wirtualna przestrzeń, w której zachodzi przedstawienie. Literatura w swej próbie odzyskania tego, co niewyrażalne czy nieobecne, utrwala owo nieobecne (ale jako nieobecne właśnie), tak że pozostajemy ze świadomościąjęzyka jako wcielenia czegoś, co jest pustką, miejscem pustym" (s. 173). A zatem literatura nie jest żadnym świadectwem epoki Masowej Zagłady, nie odsłania ona bowiem rzeczywistości, lecz jedynie ociera się o nią, nie dosięgając nigdy jej istoty i sensu. Tym samym jak żadne inne medium uzmysławia wyjątkowość i jedyność tamtego Zdarzenia, bolesną niemożność zamknięcia go i powtórzenia w słowie. W przedostatnim rozdziale Naprzód w przeszłość uwaga autora koncentruje się na tekstach, które opowiadają o przeszłości z myślą o przyszłości. Zawarta w nich wizja historii podlega w ten sposób swoistej funkcjonalizacji - staje się źródłem inspiracji i projektem działania. W konsekwencji teksty te ustanawiają wzór ciągłości obowiązujący w kulturze, usiłują one bowiem uchronić od zapomnienia to, co bezpowrotnie minione, z kształtu przeszłości pragną uczynić pożądany model dla przyszłości. Przykładami tego rodzaju wypowiedzi są m.in. utwory sytuujące się w kręgu tzw. literatury kresowej (pisane przcz Andrzcja Kuśnicwicza, Józefa Wittlina, Stanisława Vincenza, Włodzimierza Paźniewskiego iwielu innych). wszystkie one kreują mityczny obraz Kresów jako baśniowej krainy, w której różne narodowości i wyznania wiodą zgodny żywot na tle malowniczych pejzaży niczym z Mickiewiczowskiego opisu. Wizerunek ten odbiega dalece od prawdy historycznej, obfitujący w konflikty i dramaty społeczne; materiał dziejowy w wielu miejscach poddawany jest tu upiększającemu retuszowi i celowym przemilczeniom. Wynika to z faktu, iż przeszłość nie jest w tym wypadku przedmiotem dokumentacji czy archiwizacji, lecz przedstawiana jest jako wzór do naśladowania. Siłą rzeczy więc uwypukla się to, co w jej obrazie dobre i pozytywne, pomijając ciążące nań rysy i skazy. Zamykające zbiór rozważania Nuda powfórzel1 podejmują kwestię, przechowywanych w pamięci kultury oraz nieprzerwanie aktualizowanych i uobecnianych przez nią, fonn i przedstawień. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na gruncie literatury współczesnej, bezustannie powielającej znane tropy i figury językowe, uciekającej się do sprawdzonych po wielekroć rozwiązań poetyckich i prozatorskich. Na pytanie, czy owa - utkana z powtórzeń i cytatów przeszłości -literatura zachowuje swą wartość, Zaleski odpowiada twierdząco. Za Jacquesem Derridąpodważa on bowiem ten wzór myślenia, który deprecjonuje kopię jako coś wtórnego i drugorzędnego względem oryginału. ,,(...) co powtórzone - piszezależne jest od wcześniej istniejącego oryginału - to wydaje się oczywiste, ale również da się pomyśleć, że to, co oryginalne w równym stopniu zależy od siebie istniejącego w po- �Recenzje i noty recenzyjne 313 wtórzeniu. Jeśli warunkiem powtórzenia jest uprzednie istnienie czegoś, co skończone i obecne, to równie dobrze można powiedzieć, że obecności oryginału nie można uchwycić, dopóki nie zaistnieje on w powtórzeniu, jako kopia właśnie" (s. 194). Taki sposób rozumowania dowartościowuje kopię, przyznaje jej status równy oryginałowi. Jeśli chodzi o literaturę, to Zaleski dodaje, iż - widoczna w jej obrębie - tendencja do odtwarzania zastanych stylów, poetyk i konwencji językowych nie daje się sprowadzić do pustego naśladownictwa. Działanie to nie wypływa bowiem z braku inwencji artystycznej, lecz jest przejawem w pełni świadomej gry intelektualnej, jakąjej twórcy nawiązują z dziedzictwem przeszłości. W podsumowaniu tego krótkiego przeglądu warto zaznaczyć, iż praca Marka Zaleskiego, choć pisana jest z perspektywy literaturoznawcy, mieści także wiele cennych uwag i analiz z zakresu innych dziedzin wiedzy: psychologii, filozofii, historiozofii, antropologii kultury. Autor nie ogranicza się w swej refleksji do warsztatu krytyka i historyka literatury, lecz umiejętnie oraz konsekwentnie korzysta z dorobku poznawczego rozmaitych gałęzi humanistyki. Taki tryb postępowania przynosi liczne pożytki: owocuje intelektualną głębią i treściowym bogactwem konstruowanego wywodu, a także zapobiega ugrzężnięciu Form pamięci w okowach jednej dyscypliny, czyniąc tę książkę interesującą i atrakcyjną nie tylko dla filologów, lecz wszystkich tych, którzy w swej praktyce naukowej, w taki czy inny sposób, zajmują się problemem pamięci i zapomnienia w kulturze. Szczególną wartość pozycja ta przedstawia dla tych spośród humanistów, którzy (podobnie jak ja) zgłębiają to zagadnienie w oparciu o materiał językowy: wspomnienia, pamiętniki, listy, opowieści "zwykłych" ludzi. Bo choć - w przeciwieństwie do literatury - teksty te (niejako z założenia) mają charakter niefikcjonalny, a także pozbawione są na ogół jakichkolwiek walorów i ambicji artystycznych, to - jak przekonują badacze narratywiści - tworzone są w myśl tych samych co ona zasad i schematów konstrukcyjnych, przy użyciu jednakowych sposobów i środków artykulacji sensu. Warto zatem w procesie analizy tych wypowiedzi sięgać do lektur takich jak ta - po to, by czerpać z nich nowe idee i ożywcze pomysły interpretacyjne. Aleksandra Rzepkowska Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Universitas, Kraków 2002 ss. 360. W myśli socjologicznej i politologicznej pojawia się od paru dziesięcioleci prognoza stopniowego spadku znaczenia więzi o charakterze etnicznym, a także wagi kryteriów i podziałów rasowych w globalizującym i unifikującym się świecie. Wydarzenia tych samych ostatnich dziesięcioleci zarazem wskazują na coś przeciwnego - dowodzą, że emocje biorące za początek więż etniczną czy rasową ciągle są ważnym żródłem tożsamości, nabierając niekiedy charakteru burzliwych wybuchów zbiorowej nienawiści owocującej zbrodniami czasem o wielkiej skali. Etniczność i rasa - oczywiście rozumiane w kategoriach społecznych, a nie biologicznych - nic tracą znaczenia w całym świecie. Dlatego ze wszech miar społecznie ważny wydaje się temat rasowych i etnicznych podziałów społeczeństwa amerykańskiego podjęty przez Jarosława Rokickiego w jego ostatniej książce. O ile dotychczasowe opracowania autora dotyczyły przede wszystkim etnicznych problemów mniejszości polskiej w Stanach Zjednoczonych, o tyle Kolor, pochodzenie, kultura... zakres zainteresowania Rokickiego rozszerza na wszystkie grupy etniczne zamieszkują- �314 Recenzje i noty recenzyjne ce Stany Zjednoczone. Tym razem autor wprowadza także problematykę społecznego sensu podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych. Pracę swą autor opiera przede wszystkim na bogatej literaturze, choć także odwołuje się do własnego badania empirycznego. Problematykę, którą autor się zajął, lokowałabym na pograniczu dwóch dyscyplin: socjologii i antropologii społecznej. Książka zawiera fragmenty zarówno teoretyczne, jak i empiryczne; składa się z ośmiu rozdziałów, z których jeden ma charakter sprawozdania z empirycznych badań, przeprowadzonych w latach 1995-96 w Stanach Zjednoczonych, pozostałe rozdziały powstały woparciu o literaturę zastaną. Ta niespójność książki bynajmniej nie jest wadą, a rozdział empiryczny, do którego autor wydaje się przywiązywać stosunkowo niewielkie znaczenie, uznaję za wyjątkowo ciekawy i inspirujący, mimo że zgłaszam do niego sporo uwag merytorycznych i metodologicznych. Osobiście byłabym za postawieniem tego rozdziału bardziej w centrum opracowania i rozbudowaniem go. Swoją refleksję nad książką 1. Rokickiego ujmę w kilku punktach: l. Nikt nie ma wątpliwości, iż zjawiska więzi rasowej ietnicznej wykazują specyfikę lokalną i regionalną. Można by zatem stwierdzić - odrzucając oczywiście sens oceniający - że etniczność etniczności nie równa, rasizm nie równy zaś rasizmowi. Jarosław Rokicki wybrał - zgodnie ze swoją długoletnią linią rozwoju intelektualnego i doświadczeniami badawczymi - przypadek społeczeństwa amerykańskiego i kształtowania się kategorii etniczności i rasy w obrębie tego społeczeństwa. Przyjmując jako przedmiot badania problem etniczności w Stanach Zjednoczonych, siłą rzeczy ograniczył swoje zainteresowanie do pewnego typu zjawisk etnicznych, które mogły się zdarzyć tylko w sytuacji społeczeństwa imigracyjnego. Zarazem omawiając różne teorie etniczności, korzysta on głównie z autorów amerykańskich, lecz również w kręgu jego zainteresowania pozostają teorie badaczy europejskich, np. wybitnego norweskiego antropologa Fredrika (a nie Frederika) Baltha. Refleksja amerykańska nad etnicznością z natury rzeczy skupia się na innego typu zbiorowościach niż badania uczonych zajmujących się społecznościami nieimigranckimi. Wydaje się, że koncepcja Bartha, którą zresztą bardzo sobie cenię i traktuję jako inspiracj~ w różnych analizach mojego materiału badawczego, jest stosunkowo mało przydatna do badania imigranckiego społeczeństwa amerykańskiego. Dotyczy to również wielu innych rozważań teoretycznych, które znajdujemy w pracy Jarosława Rokickiego. Rozważania te mają oczywiście walor informacyjny, pozwalają czytelnikowi nabrać rozeznania w szerszym kontekście problematyki etnicznej, lecz nie pomagają zrozumieć struktury etnicznej tego społeczeństwa, które leży w centrum zainteresowania autora książki. Uwaga ta wymaga głębszego wyjaśnienia. Otóż skłonna byłabym wyróżniać trzy sposoby rozumienia grupy etnicznej: I) jako zbiorowości opartej na poczuciu wspólnoty kultury, pochodzenia, historii, terytorium i czasem też typu osobowości (wchodzą w grę zatem ukształtowane narody, jak i zbiorowości zorganizowane słabiej politycznie, czasem rozmiarami mniejsze, czasem cywilizacyjnie odbiegające od standardów zachodnich - zarówno np. Buriaci, Jakuci, Nawahowie,jak i Polacy czy Anglicy); 2) jako autochtonicznej zbiorowości o nienarodowym charakterze, która ma poczucie kulturowej odrębności i więcej niż regionalnego statusu, np. Łemkowie, którzy nie optują za tożsamością ukraińską, czy Kaszubi; 3) jako grupy oderwane od własnych narodowych całości i daleko od nich bytujące np. Polacy lub Grecy w Australii czy USA. W grubych zarysach te trzy sposoby pojmowania grupy etnicznej wyczerpują spotykane w literaturze rodzaje ujęć tego pojęcia. Wśród różnych sposobów rozumienia etniczności wydaje się, że tylko jeden (trzeci) ma zastosowanie do społeczeństwa amerykańskiego. Jarosław Rokicki wydaje się ignorować to rozróżnienie. �Recenzje i noty recenzyjne 315 2. Polityczno-administracyjny punkt widzenia, który przyjmuje Jarosław Rokicki, narzuca stosowanie kategorii emicznych, czyli obowiązujących w społeczeństwie badanymw tym przypadku amerykańskim. Prowadzi to w konsekwencji do spojrzenia umożliwiającego niejako na jednej płaszczyżnie rozważanie zbiorowości traktowanych jako grupy tego samego rzędu grup zasadniczo odmiennych: imigranckich społeczności Włochów, Polaków czy Greków, Afro-Amerykanów,jak również rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej - Indian i Innuitów (Eskimosów). Afro-Amerykanie to zbiorowość, której autor sam boi się traktować jako grupę, zaś zbiorowość rdzennych Amerykanów stanowi jeszcze inny, zupełnie swoisty przypadek. Ze zbiorowości plemiennych (nie wahałabym się nazwać ich etnicznymi) tworzą w ostatnich dziesięcioleciach etniczność wyższego rzędu w postaci wspólnotyogólnoindiańskiej . Podziały rasowe czy etniczne w społeczeństwie amerykańskim, które dla zewnętrznego obserwatora nie są oczywiste, Rokicki traktuje więc zarazem - chyba niezupełnie świadomie - jako przedmiot badania, jak ijako narzędzie analityczne. Autor zdaje sobie sprawę, że niektóre używane przez niego pojęcia są w zastosowaniu do społeczeństwa amerykańskiego w ogóle wątpliwe lub bardzo swoiste co do zakresu; nie bez przyczyny pisze we wprowadzeniu: "Jeżeli więc w jakimś miejscu tej pracy pojawi się pojęcie narodu amerykańskiego, to należy je rozumieć jedynie w znaczeniu politycznym (społeczeństwa zorganizowanego w formę państwa), a pojęcie procesu narodotwórczego oznaczać będzie proces przemian stosunków rasowych i etnicznych zachodzących w obrębie tego państwa" (s. 17). 3. Kilka uwag bardziej szczegółowych nasuwa mi się w związku z problematykązbiorowości czarnych Amerykanów, którą zajmowałam się kiedyś bardzo intensywnie. Pisząc o kulturowej odrębności ludności murzyńskiej, czyli A fro-Amerykanów, autor książki mówi słusznie o całkowitym zerwaniu z afrykańską kulturą. Ciągłość w zasadzie została zerwana, ale trzeba zarazem pamiętać, co Rokicki nietrafnie ignoruje, że ze strzępów afrykańskich kultur plemiennych, elementów chrześcijaństwa i kultury białych powstała, przede wszystkim na niewolniczym Południu, odrębna kultura murzyńska, która zawiera w sobie elementy afrykańskie, a która staje się symbolem w obrębie różnych ruchów społecznych - albo negatywnym albo pozytywnym, w zalcżności od orientacji polityczno-kulturowej ruchu czy ideologii. Kategoryzowanie Murzynów czy raczej Afro-Amerykanów jako zbiorowości etnicznej jest oczywiście nieporozumieniem z punktu widzenia analiz socjologicznych, ale taka kwalifikacja obecna jest w myśleniu amerykańskim, co mogłoby być interesującym przedmiotem zabiegów badawczych; zachęcałabym autora recenzowanej pracy do podjęcia w przyszłości tego tematu, a raczej tej perspektywy badawczej. Sądzę, że autor mógłby się bardziej zagh;bić w niuanse podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych, sięgające korzeniami do XIX wieku; sprawiają one, że możemy mówić o rasowej obsesji w tym społeczeJlstwie. Podział nie dotyczył tylko "mieszańców" drugiego pokolenia, czyli Mulatów, byli także kwarteroni i oktoroni, a zasada, która rozdzielała białych i Murzynów, to - zasada jednej kropli krwi. Stosunek do odmicnności rasowej nie jest w USA zdumieniem, zaskoczeniem, podziwem dla nieznanego, z którym zetknąć się możemy w Europie Wschodniej, gdzie bliskich kontaktów między osobami różnych ras praktycznie do niedawna nie było. Bliskość, styczności o określonym wymiarze społecznym, spowodowała w społeczeństwie amerykańskim wytworzenie się fenomenu świadomościowego - nadania znaczenia niuansom pochodzenia rasowego. Natręctwo, zarówno szczegółowego niegdyś wnikania w rasowe pochodzenie, jak i obecnie całkowitego unikania tego rodzaju rozważań w duchu poprawności politycznej, jest wyrazem tej swoistej obsesji. Nie jest też prawdą, że kategoria rasy została �316 Recenzje i noty recenzyjne z dokumentów wycofana. Kiedy we wrześniu 1994 roku zapisywałam mojego syna do piątej klasy Elementary Public School w Kencie, Ohio, otrzymałam długi formularz, w którym pojawiła się kategoria rasy mojego dziecka, zgodnie z klasyfikacją, którą autor recenzowanego opracowania stosował we wcześniejszych rozważaniach. Poprawność polityczna jeszcze tak głęboko nie sięgnęła. Pisząc o zjawisku asymilacji Jarosław Rokicki wskazuje na odwrotny proces w przypadku amerykańskich Murzynów - tworzenia się świadomości wspólnoty rasowej w oparciu o poczucie odrzucenia i wspólnoty interesów. Sądzę, że ten mechanizm można zauważyć w przypadku wszystkich grup, które pochodzą z Europy, Azji czy Ameryki Łacińskiej; zaobserwować go można wszędzie tam, gdzie pojawiają się zjawiska wykluczania i dyskryminacji oraz stopniowej integracji; powrót do dawnej tożsamości lub nawet budowanie jej od nowa stanowi reakcję na różne formy społecznego wykluczenia. 4. Rozważania w wielu miejscach książki sąz konieczności powierzchowne, gdyż autor zdecydował się na temat o ogromnym zasięgu. Pojawiło się też wiele drobnych nieścisłości, których nie miejsce tu śledzić. Osobiście dotknęło mnie przypisywanie Tańcowi Duchów roli prekursorskiej wobec Amerykańskiego Kościoła Tubylczego; wszak są to zupełnie odrębne ruchy religijne, które typologicznie zaliczyłam do osobnych kategorii; reprezentują zarówno psychologicznie, jak i historycznie odrębne nurty myśli i obrzędowości indiańskiej. Pisałam o tym w książce Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur a ruchy społeczne. W ogóle historia Indian w pigułce wydaje mi się nazbyt skrótowa, schematyczna i chyba niepotrzebna. Dobór faktów, które autor podaje, jest dość przypadkowy, bo nawet o termination policy - tak ważnej dla kształtowania się współczesnej etniczności indiańskiej w ogóle nie wspomina. Poza tym chętne przyznawanie się do pochodzenia indiańskiego tłumaczone "modą na indiańskość" uznałabym za unik badawczy. 5. Rozdział empiryczny, poświęcony badaniu ważności kategorii etnicznej przynależności u osób identyfikujących własne pochodzenie, odebrałam jako bardzo ożywczy i interesujący. Narzucają się tu oczywiście pewne zastrzeżenia, z których do pewnego stopnia zdaje sobie sprawę autor badania. - Przy bardzo skromnej próbie podział na kategorie wewnętrzne i ich krzyżowanie prowadzi do tak małych podzbiorowości, że posługiwanie się odsetkami wydaje się nieporozumieniem, dostarcza jedynie pewnej orientacji. Doradzałabym tego rodzaju materiał traktować jako bliższy jakościowemu; odsetki zaś podawane nawet z jednym miejscem po przecinku w takim ujęciu wydają się zbędne. - Jeszcze jedno zastrzeżenie metodologiczne - identycznie, jak się zdaje, autor traktuje i "razem zlicza" wyniki pochodzące z badania techniką audytoryjną i wywiadu ankieterskiego. Jak wiadomo, kontakt bezpośredni twarzą w twarz z badanym bardzo poważnie wpływa na odpowiedzi, zwłaszcza jeśli stosunek badacza do tematu jest nieobojętny w tym przypadku jest Polakiem z Polski. Nie mam wątpliwości, że na efekty mojego badania jakościowego na Syberii, wśród Jakutów czy Buriatów, istotny wpływ miał fakt mojej narodowej przynależności. (Mógłby się też autor zdecydować na terminologię - pochodzenie pojedyncze i wielokrotne czy złożone). - Ponadto trochę naiwnie brzmią ciągłe zapewnienia, że sfera przekonań i poglądów należy do zjawisk subiektywnych. To chyba nawet wie nie nauczony socjologii czytelnik. - Zarazem muszę też autora książki uspokoić, że nie tylko on jeden niechętnie reagował na badanie dotyczące postaw etnicznych; mój kwestionariusz dotyczący dystansów społecznych o charakterze etnicznym i rasowym, przeprowadzany wśród młodzieży niemieckiej w Bielefeldzie, został wielokrotnie określony przez moich badanych jako rasistowski. �Recenzje i noty recenzyjne 317 - Najciekawszy fragment rozdziału empirycznego relacjonuje część badania dotyczącą zjawiska, które określiłam w jednej z publikacji jako "obcość odzwierciedloną", czyli przekonania o wyobrażeniach grupy obcej na nasz temat. Mam przekonanie, że interesująca byłaby kontynuacja badań podjętych przez Jarosława Rokickiego i ich pogłębienie. Sądzę, że obok materiału ilościowego, który autor zebrał, przydałyby się dane jakościowe, które poszłyby w głąb badanego problemu. Wywiady pogłębione z wybranymi osobami z różnych grup etnicznych Uakkolwiek by tę etniczność rozumieć) byłyby, w moim przekonaniu, właściwą drogą kontynuowania interesującej ścieżki badań podjętych przez Rokickiego. 6. Zastosowana w rozdziale podsumowującym przez autora koncepcja kultury Mary Douglas (której nazwiska zresztą nie znajdujemy w bibliografii) w tej formie jest wybrana dość przypadkowo; w gruncie rzeczy obecna jest w różnych kierunkach antropologii współczesnej,jak i dość starej. Cała szkoła francuska z przyległościami, choćby polskimi, od Durkheima poprzez Huberta, Maussa, potem Levi-Straussa, a u nas Czarnowskiego, angażuje się w analizę kultury pod kątem jej roli klasyfikacyjnej i porządkującej świat społeczny. 7. Książka dr. Rokickiego posiada pewną zaletę, która jest zarazem jej wadą; zawiera ogromną ilość syntetycznie i systematycznie podanych informacji, które mają spory walor dydaktyczny; nadaje to jednak książce charakter bardziej encyklopedyczny niż problemowy. Pytania badawcze, na które autor chciałby odpowiedzieć, czy też problemy, które chciałby rozwiązać, gubią się często w dużej masie materiału sprawozdawczego. Sprawia to, że zaprezentowane podejście ma charakter raczej opisowy niż problemowy. Chwilami poetyka pisarska przybiera też postać publicystyki naukowej; autor nie stroni od wartościowania; czasem odwołuje się do poważnych ocen, np. kiedy pisze o obszarach skradzionych przez USA Meksykowi. W sumie traktowałabym książkę Rokickiego bardziej jako głos w dyskusji nad ważnymi społecznie i doniosłymi teoretycznie kwestiami niż jako ich rozwiązanie. Książka: Kolor. pochodzenie, kultura zawiera obszerną bibliografię, która początkującemu studentowi może dostarczyć informacji i orientacji w temacie etniczności; dlatego recenzowana praca - w moim przekonaniu - będzie stanowiła cenną pomoc naukową przy nauczaniu problematyki etnicznej oraz wszelkich przedmiotówamerykanistycznych. Ewa Nowicka Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, ss. 182. Nie jest zaskoczeniem, że problematykę kondycji męskości w otaczającym nas świecie podejmuje Zbyszko Melosik, od lat zajmujący się analizą kultury współczesnej w kontekście zmian, jakie wprowadza ona w obrębie tożsamości cielesnej i płciowej. Gender studies to jednak nie jedyny obszar zainteresowań, w którym porusza się wspomniany autor. Będąc kierownikiem Zakładu Socjologii Edukacji na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM, pracuje on na pograniczu różnych nauk - socjologii, politologii, filozofii, pedagogiki i antropologii. Interdyscyplinarny charakter ma zatem większość jego prac. Wśród najbardziej znanych można wymienić: Tożsamość, kultura, edukacja - migotanie znaczeń (napisana wspólnie z Tomaszem Szkudlarkiem), Postmodernistyczne kontrowersje wokól edukacji, czy Ciało i zdrowie w społeczeństwie konsumpcji. Kryzys męskości w kulturze współczesnej jestjed- �318 Recenzje i noty recenzyjne nak przede wszystkim kontynuacją rozważań autora z wydanej w 1998 roku książki Tożsamość, ciało i władza. Główna teza omawianej pracy przeziera do czytelnika już z okładki książki. Umieszczony na niej rysunek przedstawia kobiecą dłoń przesuwającą po szachownicy pionka - w tym przypadku symboliczne wyobrażenie mężczyzny. Można się zastanawiać, czy za chwilę zostanie on usunięty z gry, czy jest jedynie marionetką w ręku kobiety; w każdym razie utracił swą władzę. Widniejący pod spodem tytuł dopowiada - we współczesnej kulturze mamy do czynienia z kryzysem męskości. Autor wyjaśnia we wstępie, że kryzys ów zawiera się przede wszystkim w trudności odpowiedzenia na pytanie - co oznacza dziś bycie mężczyzną. Kolejne dziewięć rozdziałów stanowi próbę ukazania różnych kontekstów przejawiania się tytułowego kryzysu i reakcji, jakie on wywołuje. Autor podkreśla, że jego "książka dotyczy codzienności, codziennych sytuacji, drobiazgów (które wyznaczają rytm naszego życia), poczucia naszej tożsamości płciowej, poczucia ciała, miejsca wśród innych, miejsca w społeczeństwie" (s. 8). Nie jest to zatem wywód teoretyczny, lecz analiza konkretnych zjawisk występujących w otaczającym nas świecie. Tekst dotyczy czterech grup zagadnień. Pierwsza grupa to rozważania na temat współczesnej męskości w odniesieniu do kobiecości. Mowa tu zarówno o różnych obliczach kobiecej emancypacji i jej wpływu na poczucie męskiej tożsamości, jak też o feminizacji tejże w wielu przejawach. Jednym z przykładów feminizacji mężczyzny jest przyjmowanie przez niego roli nieodpowiedzialnego konsumenta. Do tej pory, jak twierdzi autor, była to rola zarezerwowana dla kobiet, jednak współczesna, wszechogarniająca kultura konsumpcyjna zawładnęła również mężczyznami, nakazując im nieustanne poszukiwanie przyjemności i realizowanie chwilowych pragnień. Mężczyzna-konsument, nastawiony na maksymalizację wrażeń, traci swą dawną stabilność, racjonalność i niezłomność, upodabniając się do labilnej emocjonalnie kobiety. Kolejny objaw feminizacji to medykalizacja życia mężczyzn. Dawniej mężczyzna był symbolem siły, odporności i niewrażliwości na ból. Obecnie - w dobie rosnącego wpływu medycyny na naszą codzienność, również ijego ciało Uak do tej pory ciało kobiety), okazuje się kruche i słabe. Za główny znak owej przemiany autor uznaje fakt, że coraz więcej mężczyzn sięga po Prozak - tabletkę szczęścia, dotychczas stosowaną przede wszystkim przez kobiety. Uzależnienie własnego samopoczucia od chemii pozbawia mężczyznę samokontroli - jednego z głównych dotychczas wyznaczników jego tożsamości. Feminizacja tytułowego bohatera przebiega dalej na płaszczyźnie ciała, które upodabnia się do ciała kobiecego. Autor wiąże to zjawisko z narastającą, ogólną tendencją do fascynacji ciałem i redukowania doń tożsamości. Wskazuje również, że emancypacja kobiet w sferze erotycznej sprawiła, że ciało męskie stało się, jak nigdy dotąd, obiektem seksualnym. Mężczyzna, mniej lub bardziej uświadamiając sobie, że jego ciało jest poddawane ocenie, szuka sposobów na uatrakcyjnienie go. Sięga zatem po chirurgię plastyczną i perfumy, jak kobieta - stroi się i depiluje. W ten oto sposób, w obliczu ekspandującej feminizacji kultury współczesnej, zacierają się granice wyznaczające męską tożsamość. Tyle mówią czytelnikowi pierwsze trzy rozdziały książki. Kolejne cztery części pracy koncentrują się wokół zagadnień męskiej seksualności i potencji jako głównych wyznaczników rozróżnienia płciowego, czyli wyodrębniania czegoś takiego jak męskość w ogóle. Pojawia się tu problematyka mniejszości seksualnych i ich rosnącego znaczenia w kulturze, jak też związany z tym temat zacierania różnic płciowych, czyli upłynniania granicy pomiędzy byciem mężczyzną i byciem kobietą. Autor wykazuje, że heteroseksualność we współczesnym świecie przestaje być jcdyną obowiązującą normą, a staje sięjedną z wielu możliwości budowania własnej tożsamości seksualnej. Pojawia się wręcz moda na "seksualny pluralizm" i "płciową ambiwalencję". Zdaniem autora ten stan rzeczy sprawia, że współczesnemu mężczyźnie, dawniej hetcroseksualnemu i dominującemu z związku, coraz trudniej jest jasno określić własną tożsamość. Powraca tu kwestia wyzwolenia seksualnego kobiet. Tym razem rozważanajest w kontekście zanegowania �Recenzje i noty recenzyjne 319 schematu mężczyzny - dominującego zdobywcy i pasywnej, uległej niewiasty. Kobiety świadome własnej seksualności i zdecydowane na osiąganie maksymalnej rozkoszy w ramach tej sfery wysuwają coraz większe oczekiwania w stosunku do swoich partnerów. To sprawia, że "w umysłach przerażonych mężczyzn pojawia się (...) obraz «seksualnie żarłocznej kobiety», która staje się «źródłem pełnej przeraźenia fascynacji». Jej nienasycenie kwestionuje męskość każdego, kto «wpadnie w jej ręce»" (s. 57). Ponieważ potencja seksualna jest, jak twierdzi autor, jednym z głównych kryteóów oceniania męskości, wśród panów daje się zaobserwować dwie skrajne postawy wobec zaistniałych w tej sferze kobiecych wymagań. Jedną z nich jest wycofanie, czyli całkowita rezygnacja z życia seksualnego, które budzi niepokój. Druga to próby maksymalizowania własnej potencji. W tym kontekście wiele stron autor poświęca tematowi Viagry. Jest ona, jego zdaniem, jednym z trzech głównych symbolów ,,kultury instant", opisywanej skrótowo metaforą:jast JoodJast sexJast car. Viagra, choć z założenia jest jedynie lekarstwem dla mężczyzn z problemami erekcji, w istocie stała się magiczną tabletką zapewniającą natychmiastową, skondensowaną przyjemność, stosowaną nie tylko przez osoby chore, lecz - coraz częściej przez te, które poszukują silnych, szybkich wrażeń. Viagra jest również spełnieniem mitu o wiecznej młodości oraz mitu American Dream. Pozwala bowiem zatuszować objawy starzenia się czy niedomagania organizmu i osiągać "sukces" na zawołanie, niezależnie od naturalnych możliwości. Wszystko to sprawia, że zamierzone lekarstwo staje się w wielu przypadkach rodzajem narkotyku, a mężczyzna, chcący zapewnić sobie sprawn,ośćseksualną, od której w znacznej mierze zależy jego poczucie własnej wartości, uzależnia się od "seksu w pigułce" - w znaczeniu dosłownym i przenośnym. Kontynuacją rozważań nad męską potencją seksualnąjest rozdział ósmy książki, który wyodrębniłabym jako trzecią grupę zagadnień - skoncentrowanych wokół problematyki męskości "białej" i "czarnej". W tej części autor wykazuje, że o ile czarne kobiety starają się za wszelką cenę upodobnić do białych, internalizując mit o dominującym pięknie białego ciała, o tyle biali mężczyźni pragną mieć potencję czarnych mężczyzn i ich "czarnego fallusa". Pojawienie się tego typu pragnień było niejako nieuniknioną konsekwencją ideologii rasizmu. Wywodząca się już z czasów niewolnictwa tendencja do postrzegania czarnego mężczyzny jedynie w kategorii wydajnego ciała, sprawiła, że został on zredukowany do własnej cielesności. Odmówiono mu inteligencji i duchowości, ograniczając jego wizerunek do wyobrażenia istoty o niepohamowanych popędach, ale w związku z tym także o nieograniczonych możliwościach w sferze seksualnej. Tak skonstruowany obraz czarnego mężczyzny stał się przedmiotem odrazy, lecz jednocześnie fascynacji i zazdrości ze strony mężczyzny białego. Kultura konsumpcyjna znakomicie wykorzystuje ową fiksację na punkcie czarnej potencji. W mediach wizerunki czarnych mężczyzn są maksymalnie seksualizowane, a na ich bazie kreuje się image mężczyzny typu macho, władczego "twardziela" emanującego zwierzęcą siłą iseksualnością. I oto w dobie kryzysu męskości, czarny mężczyzna staje się symbolem odrodzenia męskiej dominacji, heteroseksualizmu i nieograniczonej, naturalnej seksualnej potencji. Biały mężczyzna staje natomiast wobec paradoksalnego pragnienia zachowania swego białego ciała - symbolu inteligencji i wyższości w człowieczeństwie, pragnąc jednocześnie posiąść czarnego fallusa - symbol prawdziwej męskości. Ostatni rozdział książki ukazuje dyskursy męskości dominującej, czyli sposoby współczesnych mężczyzn na przełamywanie dotykającego ich kryzysu. Z. Melosik omawia tu między innymi stanowisko krytyków feminizmu i zwolenników "powrotu do tradycji", którzy propagują przywrócenie męskiej dominacji w kulturze. Dalej prezentuje próby "ocalenia" wizerunku męskości takie jak kreowanie image'u mężczyzny sukcesu czy mężczyzny kulturysty, którego umięśnione ciało, tak jak ciało czarne, samo w sobie jest symbolem siły i seksualności. Kolejne analizy dotyczą wzorów męskości typu Rambo, macha i playboy, które, każdy na swój sposób, zakładają nadrzędność mężczyzny wobec kobiety i dążą do uprzedmiotowienia płci pięknej. Innąpróbą przywrócenia męskości jej dawnego znaczenia �320 Recenzje i noty recenzyjne jest seksturystyka, która białym mężczyznom pozwala na nowo odnajdywać w postaciach Azjatek i Afrykanek ideał kobiety podporządkowanej i uległej. Ostatnim przykładem odzyskiwania przez mężczyzn pozycji dominującej jest dążenie do trywializacji i komercjalizacji feminizmu. W wyniku takich działań przestaje on być traktowany jako krytyczna idea o istotnym znaczeniu, staje się zaś jedną z propozycji kultury konsumpcyjnej. Ta część książki pokazuje zatem, że mężczyźni, świadomi, czy też nie, kryzysu, jaki ich dotyka, nie pozostają biernymi jego ofiarami. Po krótkiej prezentacji zawartości pracy, przejdę teraz do jej krytycznego omówienia. Z. Melosik jest niewątpliwie znawcą gender studies i czuje się to, czytając jego książkę. Zjednej strony Kryzys męskości zawiera bowiem wiele odwołań do innych, ważnych autorów z tej dziedziny, takich jak np. L. Luciano, T. Gmerek czy C. Lasch, z drugiej zaś strony Melosik dzieli się z czytelnikiem szeregiem własnych, dojrzałych przemyśleń. Opierają się one na analizie współczesnych reklam, zawartości stron internetowych lub popularnych czasopism, co skłania czytelnika do refleksyjnego i zdystansowanego przyjrzenia się elementom otaczającej go kultury. Co więcej, odwołują się do badań autora nad postrzeganiem różnych zagadnień związanych z męskością i płciowością w ogóle. Niemal pół rozdziału poświęconego tematowi konsumpcji seksu i Viagry to prezentacja różnych sposobów postrzegania przez osoby badane roli "niebieskiej tabletki" w budowaniu relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami. W rozdziale dotyczącym feminizacji ciała męskiego zapoznajemy się natomiast z wynikami eksperymentu, testującego, w jaki sposób zapach wpływa na konstruowanie tożsamości płciowej. Tego typu odniesienia do doświadczeń i poglądów innych ludzi poszerzają ogląd tematyki i czynią pracę ciekawszą. Ograniczający jest natomiast fakt, że autor bazuje jedynie na ankietach wypełnionych przez studentów - grupy posiadającej niewątpliwie interesujący sposób postrzegania rzeczywistości, lecz niereprezentatywnej dla ogółu społeczeństwa. Wynik to zapewne wygodnictwa autora, dla którego, jako pracownika uczelni, najłatwiejszym sposobem zbierania danych było rozdanie ankiet swoim słuchaczom. O ile nie mam podstaw przeczyć, że zjawiska opisywane przez Melosika, a dotykające mężczyzn, rzeczywiście mają miejsce we współczesnej kulturze, o tyle uważam, że błędnie zdiagnozował je on lub też przyjął do ich opisu nieadekwatną definicję. Kryzys, rozumiany jako trudność odpowiedzi na pytanie "co oznacza dziś bycie mężczyzną", nie może bowiem, moim zdaniem, dotykać tylko jednej z płci. Określanie każdej ze stron binarnego podziału opiera się bowiem na odwołaniu do drugiej jego strony. Jeśli nie umiemy określić, czym jest jasność, nie będziemy potrafili zdefiniować ciemności, jeśli rozmywa nam się granica między pięknem a brzydotą, trudno będzie nam opisać jakąkolwiek rzecz w tych kategoriach, każda będzie niedookreślona. Jak zatem, nie mając pojęcia o tym, co oznacza dziś bycie mężczyzną, można określić, co oznacza bycie kobietą. Gdy utraciliśmy jasne kategorie, niepokój definicyjny zapanował po obu stronach. Złudzenie, że kryzys dotyka jedynie mężczyzn, wynika moim zdaniem z faktu, że to oni znajdują się na pozycji defensywnej. Kobiety, upomniawszy się o swoje prawa, zaczęły przejmować coraz więcej, dotychczas zastrzeżonych dla mężczyzn, ról i cech. Co więcej, o czym szeroko pisze Melosik, mężczyźni w wielu sferach podlegają feminizacji, taki bowiem, feminizujący charakter, ma otaczająca nas wszystkich kultura konsumpcyjna. l w tym znaczeniu, w znaczeniu wypierania męskich wartości z kultury, można mówić o kryzysie męskości. Jednak będące w ofensywie kobiety mają, moim zdaniem, takie same problemy w określeniu standardów swej kobiecości, co strona przeciwna w przypadku męskości. Gdy zanikły jasne kategorie, każdy sam poszukuje odpowiedzi na pytanie o kształt i tożsamość własnej płciowości. Czy bycie kobietą to bycie matką, businesswoman, wrażliwą i uległą niewiastą czy wampirem seksu? Czy bycie mężczyzną to dominacja i niewzruszoność, a może więcej empatii i czułości? W społeczeństwie konsumpcyjnym, jak to zresztą doskonale opisał Melosik poprzez metaforę Kaczora Donalda, każdy z nas może być tym wszystkim po trochu lub co jakiś czas zmieniać opcje. Społeczeństwo �Recenzje i noty recenzyjne 321 konsumpcyjne bowiem, cytując za autorem, "opiera się na zasadzie: żadnych zasad, jedynie wybory, każdy może być każdym" (s. 15). W takim kontekście zaproponowana przez autora definicja kryzysu męskości traci zasadność. W rzeczywistości książka Mełosika opowiada raczej o kryzysie płciowości jako takiej, z intencją szerszego uwzględnienia problemów mężczyzn, jakie z owego kryzysu wynikają. Sama struktura pracy wskazuje tymczasem, że z głównymi jego bohaterami nie jest jeszcze najgorzej. Ponad 1/3 objętości książki to bowiem opis tzw. "dyskursów męskości dominującej", a dodać do tego można również przeszło 20 stron na temat dominacji czarnej męskości. Okazuje się zatem, że ci sami mężczyźni, którzy na początku lektury jawili nam sięjako zniewieściali i pozostający w defensywie kulturowej, w końcowym wrażeniu stają się "twardzielami", aktywnie dążącymi do dominacji i uprzedmiotowienia kobiet. Proporcje tekstu podważają zatem niejako główną tezę autora. Usilne udowadnianie, że to właśnie mężczyźni przeżywają kryzys w naszej kulturze, wydaje mi się wynikać z ogólnej tendencji autora do binarnego postrzegania rzeczywistości i przypisywania symbolicznych znaczeń wyróżnionym przeciwnościom. Chociaż bowiem omawiana książka prezentuje szerokie spojrzenie na problematykę płciowości, rozważaną w różnych kontekstach i z wielu płaszczyzn (kulturowa, psychologiczna, pedagogiczna), można zauważyć, że Melosik dąży do ścisłego rozgraniczania prezentowanych zjawisk, zawężając tym samym ich interpretację. Mamy zatem mężczyznę, który się feminizuje i kobietę coraz bardziej wyzwoloną. Mamy czarną męskość jako bastion męskości esencjalnej i zakompleksionąmęskość białą. Gdzieś w tle analogicznie pojawia się czarna, zakompleksiona kobiecość, będąca zastępczym obiektem fascynacji białych mężczyzn, szukających sposobów na wyzbycie się kompleksów, oraz biała kobiecość jako wzór esencjalnej kobiecości. Obok tradycyjnego podziału na czarne i białe oraz na Wenusjanki i Marsjan, autor umieszcza bardziej wyszukane binaryzmy. Nawiązując do Freuda, odnajduje analogie pomiędzy Viagrą a Erosem, popychającymi ludzkość do korzystania z uciech życia i usuwającymi strach przed AIDS - Tanatosem. Takie symboliczne porównania czynią pracę niewątpliwie ciekawszą w odbiorze, dostarczają czytelnikowi obrazów, poprzez które łatwiej jest rozumieć rzeczywistość. Sąjednak nacechowane uproszczoną, czarno-białą kategoryzacją, której umyka różnorodność współczesnego świata. Tematyka płciowości i seksualności, stosunkowo niedawno pozbawiona znamion tabu, dopiero kształtuje własny język. Melosik w tym zakresie wykazuje tymczasem swoisty kunszt i wysoce zindywidualizowany styl. Jego sfonnułowania, odważne, a jednocześnie nietuzinkowe,jak np. "ona zaprasza męskie oko do inwazji", czy "mężczyzna powraca do fallusa jako ostatecznego insygnium męskości", ubarwiają lekturę książki i przykuwają uwagę do jej treści. Jest to niewątpliwie zaleta. Kryzys męskości ... wywalczył już sobie w Polsce miano jednej ze sztandarowych pozycji z zakresu geneder studies i tej nie zamierzam podważać. Bez wątpienia książka Melosika pozwala przyjrzeć się bliżej zjawisku przemian dokonujących się w sferze płciowości w naszych czasach, z uwzględnieniem różnorodnych jego kontekstów. Dodatkowo wspomniane przemiany są analizowane na szerszym tle problematyki współczesnej kultury konsumpcyjnej, której autor jest znawcą i fascynatem. Lektura zatem jest niezwykle inspirująca do indywidualnych przemyśleń na temat chociażby własnej kondycji w świecie zacierających się granic i nieskończonych możliwości samokształtowania. Z zastrzeżeniem, że na wstępie odrzucimy wszelkie szufladkujące koncepcje autora, z główną tezą książki włącznie, i skupimy się na prezentowanych przez niego faktach i, potraktowanych z dystansem, przemyśleniach. W taki sposób czytana, książka Melosika staje się niezwykle ciekawą refleksją nad kondycją współczesnego człowieka w kontekście jego tożsamości cielesnej i płciowej. Aleksandra Kosakowska �322 Recenzje i noty recenzyjne Anna M a I e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmovry o władzy lokalnej w vrybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, "Studia Ethnologica", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo DiG 2002, ss. 200. Jednym z potocznych sądów dotyczących naszej współczesności jest stwierdzenie, wedle którego wszyscy interesujemy sit( polityką: ona ma być pretekstem dla rozmów, powodem spt(dzania długich godzin nad lekturą gazet czy śledzeniem telewizyjnych newsów, a także zarzewiem gorących towarzyskich sporów. CZt(ść obserwatorów wspólnotowego życia Polaków skoryguje ten jednoznaczny sąd, przekonując, że rozpolitykowanie ustąpiło obecnie miejsca desinteressement wobec kwestii politycznych, społecznej apatii bądź zaangażowaniu w niezwykle ekspansywną rzeczywistość kultury popularnej (to ikony tejże "nadają" imiona tysiącom malutkich obywateli - a nie postaci znane z mównic sejmowych). Anna Malewska-Szałygin wychodzi jednak z założenia, że "Wszyscy mówimy o polityce" (s. 9). Tak brzmi pierwsze zdanie jej książki Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995. Praca ta składa sit( z dwóch zasadniczych cZt(ści."Założenia i konteksty badania wiedzy potocznej o sprawach publicznych" to najpierw analiza najistotniejszych dla całej pracy pojt(ć, dalej zaś zbiór podstawowych informacji na temat idei samorządności w Polsce oraz rodzimych społeczności wiejskich. W końcu nastt(puje prezentacja terenu badań, jakie przeprowadziła autorka, czytelnik dostaje także coś na kształt politycznego inwentarza tegoż terenu. CZt(ść druga - trzykrotnie obszerniejsza - to "Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Zapoznajemy sit( w jej ramach z owocami badań prowadzonych w dwóch mazurskich gminach w latach 1993-1994 i 1995-1996. Spośród ponad trzech setek przeprowadzonych w terenie rozmów ("nie był to klasyczny kwestionariusz ... używaliśmy dyspozycji do badań ... staraliśmy sit(jak najrzadziej przerywać naturalny tok relacji" - s. 57), autorka zdecydowała sit( na przedstawienie ośmiu z nich. W rezultacie mamy do czynienia z dążącym do wierności zapisem pytań iodpowiedzi, których zasadniczym przedmiotem jest wiedza o strukturach i funkcjonowaniu władzy politycznej w jej lokalnym wydaniu. Każda z rozmów opatrzona została autorskim komentarzem, który podsumowuje jej wyniki i zwraca uwagt( na najbardziej intrygujące wątki. Ostatnie strony Wiedzy potocznej o sprawach publicznych zawierają wnioski autorki, jej diagnozt( kwestii zasygnalizowanych w tytule pracy. Malewska-Szałygin proponuje zestawienie dwóch pojęć, a szerzej i poprawniej mówiąc, dwóch zjawisk kulturowych, dwóch rodzajów nastawień, postaw. Z jednej zatem strony autorkt( zajmuje to, co nazywa ona zamiennie "gminnym punktem widzenia", "wiedzą lokalną", "zdrowym rozsądkiem" lub "wiedzą podręczną". Są to określenia omawiające potoczne rozumienie rzeczywistości, przekonania i oceny zwyczajnego mieszkańca codzienności. Gdyby rzecz dotyczyła tradycyjnej społeczności wiejskiej, należałoby posługiwać sit(kategorią wiedzy ludowej, omawiana praca prezentuje jednak realia wsi współczesnej, stądoznajmia autorka - mówić należy o wiedzy nieprofesjonalnej. Drugim kluczowym terminem dla omawianej pracy jest civility, element republikańskiej refleksji nad funkcjonowaniem państwa. Najczt(ściej zwykło sit( rozumieć ten termin jako cnott( obywatelską, pewien idealny wzorzec zainteresowania wspólnymi sprawami wraz z imperatywem zaangażowania w służbę lokalnej społeczności. Malewska-Szałygin deklaruje wysoki stopień sympatii wobec ujęcia civility przez Edwarda Shilsa. W tym wariancie jest to nade wszystko "zbiorowa samoświadomość", z którą związana jest "sieć instytucji, działań i podzielanych przekonań" (s. 20). Ostatecznie przyjmuje ona, że będzie traktować ów termin w kategoriach "zaangażowania obywatelskiego (...) wiążącego sit( bardziej ze sferą działań niż przekonań" (s. 23). �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zapewne uzasadnionym działaniem, mającym zbliżyć autorkę do potocznego myślenia o sprawach publicznych (politycznych), było zwrócenie się ku społeczności lokalnej, podjęcie rozmów z jej przedstawicielami, pochylenie się nad "małą" rzeczywistością ijej "małymi" wymiarami. Przekonuje o tym lektura rozmów, owych "wioskowych opowieści", które snują: Wójt, Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego, Zwolennik Wójta, Opozycjonista, Radny-Stronnik Wójta, Nauczyciel, "Ukrainka" oraz Rolnik. Malewska-Szałygin kilkakrotnie wyjaśnia powody, dla których jej narracja rozgrywa się w ,jednej z mazurskich gmin" (w rzeczywistości w dwóch gminach), dlaczego nazwy pobliskich miejscowości są starannie wykropkowane, ajej pierwszoplanowi bohaterowie skryci zostali za bezosobowymi maskami. "Wyrażenie zgody na rozmowę było dowodem zaufania, że nie wykorzystamy tych materiałów, aby im zaszkodzić - czytamy. - Było to w znacznej mierze zaufanie do Uniwersytetu, jako instytucji niezaangażowanej w walkę polityczną" (s. 59). Dostajemy tym samym pierwszą ważką informację tyczącą lokalnego wymiaru myślenia o polityce: kto cicho siedzi, ten jest roztropny. Afery, nadużycia i kolesiostwo na każdym kroku, wszyscy to wiedzą, ale - jak w wyśpiewanym refrenie przeboju ostatnich miesięcy o cudownie tautologicznym tytule - "Jest, jak jest". Tego należy się trzymać. Jakie inne wnioski wyciąga autorka? Jej zdaniem civility jest w lokalnym środowisku polskiej wsi tak naprawdę pieśnią odległej przyszłości. Brak odpowiedniej "infrastruktury społecznej i kulturowej" (s. 190) powoduje, że większość członków lokalnej społeczności nie angażuje się w sprawy publiczne. Tłumaczą to niedostatkiem własnych kompetencji, ale także zawłaszczeniem tej sfery przez "nich", iluzorycznością wpływu na działania podejmowane przez władze. Wiele elementów civility jest co prawda realizowanych przez "stronnictwa Wójta", małą grupę osób aktywnych w przestrzeni publicznej, reszta społeczności postrzegająjednakjako środowisko hermetyczne, które świadomie separuje się od większości. Nadziei na zmianę tej niekorzystnej tendencji upatruje Malewska-Szałygin w rozwoju systemu wolnorynkowego i idącego za nim wzrostu poszanowania własności prywatnej. Jeśli jednak, jak chce autorka, wiedza potoczna stanowi jeden z poziomów Braudelowskiej struktury długiego trwania, to należy liczyć się, że "zmiany w niej zachodzą bardzo powoli i wymagają dziesięcioleci, by stały się zauważalne" (s. 191). Temat badawczy podjęty przez autorkę Wiedzy potocznej a sprawach publicznych zasługuje na uznanie. Niezbyt często przecież podejmuje się u nas kwestię świadomości politycznej i potocznych wyobrażeń tyczących państwa, jego organów i ich funkcjonowania. Badacze pracujący w warunkach współczesnej wsi nadal zwyczajowo zajmują się powtarzalnym wachlarzem problemów: tożsamością, rudymentami świata ludowego, a ostatnio także zjawiskiem biedy. W tym sensie omawiana książka stanowi interesujące urozmaicenie. Na tym wszelako atrakcyjność tej pracy, w mojej opinii, się wyczerpuje. Niestety. Skoro kluczowym - tak dla badań terenowych, jak i pracy pisarskiej - terminem, na którym skupia się Malewska-Szałygin, jest wiedza potoczna, warto byłoby na pewno poświęcić jest więcej miejsca. Na dwóch stronach pracy dowiadujemy się zaledwie, że problem myślenia potocznego był przedmiotem studiów o wielowiekowej tradycji, ale zajmowali się nim głównie filozofowie (jako dowód otrzymujemy wyimki z prac Teresy Hołówki i Józefa Niżnika; przyznajmy, że niezwykle skromne jest to pars pro toto). Wspomina się ponadto nazwiska socjologa Durkheima i antropologa Geertza. A gdzież podziała się bogata tradycja socjologii wiedzy, etnometodologii, gdzie Lebenswelt Husseria, dlaczego pomija się Gadamera, Schutza, Diltheya - którego słowa mogłyby stanowić świetne motto dla recenzowanej książki: "życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczywistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciemniejszą (...). Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia"l - z jakiego powodu zapomina się o tym, że ku "folklorowi życia codziennego" zwracał się też jakże często Edward T. Hall? �324 Recenzje i noty recenzyjne Autorka infonnuje czytelnika, że "zasadniczym problemem była fonna prezentacji zebranych materiałów" (s. 58). Poszukując jej, Malewska-Szałygin zwróciła się ku metodom stosowanym w badaniach nad dyskursem potocznym. Zaowocowało to przytoczeniem pełnej treści wybranych rozmów, które zajmują lwią część książki. Nie jest to oczywiście żadna rewolucyjna nowość, ale nikt też nie zapowiadał, że staniemy w obliczu interesujących eksperymentów. Uderzające jest za to co irrnego: lektura ośmiu zamieszczonych rozmów okazuje się monotonna. Wrażenia tego wcale nie wywołuje jednak forma, ale treść. Jakie bowiem płyną z nich nauki? Ano takie, że społeczeństwo obywatelskie to idea nadal bardzo mglista, że władza kojarzy się Polakom z nadużyciami, powracającym podziałem na "nas" i "nich", wiecznym oczekiwaniem na lepsze czasy. Odktywcze nie są też wynurzenia przedstawicieli władzy lokalnej, którzy po swojemu definiują samorządność, obowiązki poszczególnych organów i instytucji, generalną kategorię demokratyczności. Ciekawiej brzmią na tym tle wypowiedzi szeregowych mieszkańców gminy, więcej w nich bowiem lokalnego kolorytu, opowieści barwnych, silniej ukrwionych. Dlaczego, na przykład, ludzie decydują się na kandydowanie na radnych? "Jedni może mają zaszczyt, że tam idą na tą sesję ... na przykład nauczyciel- to on nie musi wtedy na lekcji być, bo on idzie na sesję, on ma zapłacone lepiej niż tam w szkole, i co innego usłyszy, coś się dowie może" (s. 163). Nauczyciele do samorządów!, chciałoby się zakrzyknąć. Jak wygląda kampania wyborcza na Mazurach? "W jednej wsi taki jeden gość, nie będę wymieniał nazwiska, zrobił taką biesiadę ..." (s. 173). A jak należałoby poprawnie zdefiniować samorządność? "Sam wszystko porobi, sam wypłaci się i sam wszystko utrzyma, trzy razy S" (s. 170). Wiedza potoczna o sprawach publicznych wydana jest bardzo dobrze, praca edytorska również zasługuje na pochwałę (brakuje jedynie w bibliografii cytowanego na stronie 192 Weitmana). Zasadne wydaje się wszelako pytanie o to, dlaczego praca ukazała się dopiero po sześciu latach od zakończenia badań? Jak należy przypuszczać, decyzja w tej sprawie nie leżała wyłącznie w gestii autorki, ale jednak warto wyrazić żal z tego powodu. W połowie lat 90. ubiegłego wieku książka mogła stanowić gorący zapis stanu potocznej świadomości, dzisiaj jest wyrażnie spóźnionym dokumentem. Nie ulega bowiem dla rrrnie wątpliwości, że książka nie przynosi czytelnikowi nowej, zaskakującej wiedzy, jest nieuchronnie przewidywalna. (Być może podskórnie zdawała sobie z tego sprawę także autorka, generalne wnioski z badań pomieściła bowiem z powodzeniem na siedmiu stronach.) Doskonale zdaję sobie sprawę z tego, że raczej żadnemu współczesnemu badaczowi kultury swojego społeczeństwa nie będzie dane mienić się pysznym tytułem odkrywcy, ale ta świadomość wcale nie wyklucza oczekiwania na oryginalne ujęcia, zaskakujące perspektywy, interpretacje, które "zmuszają do myślenia". Czy rzeczywiście potrzeba było aż czterech intensywnych sezonów badawczych, by potwierdzić powszechne intuicje, naszą - no właśnie - wiedzę potoczną? Do obiegowych prawd należy wszak przekonanie o tym, że samorządność rodzi się w Polsce w bólach, że często interes prywatny bierze górę nad publicznym, a w warunkach lokalnych wciąż doskonale mają się towarzyskie sitwy i załatwianie spraw "po znajomości". Skoro, powtórzmy, "Wszyscy rozmawiamy o polityce", są to dla każdego truizmy czystej wody. Oponent może zauważyć, że jeśli jednak ktoś nie interesuje się polityką, to omawiana pozycja może stanowić dla niego cerrne źródło wiedzy. Może to i racja, obawiam się jednak, że osoba taka po książkę Malewskiej-Szałygin po prostu nie sięgnie. Waldemar Kuligowski 'W. Dilthey, Rozumienie iżycie, w: Wokół rozumienia. Studia iszkice z hermeneutyki, wybrał i przełożył G. Sowiński, Kraków 1993, s. 87. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Izabella Bukraba-Rylska, Edward Maj ewski, Krystyna Łap i ńska-Tyszka, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2004, ss. 215. Obejmujący dwa ostatnie stulecia gwałtowny rozwój cywilizacyjny pociągnął za sobą liczne przeobrażenia w obrazie polskiej wsi. Przede wszystkim stał się przyczyną rozpadu jej tradycyjnej kultury, zwanej chłopską. Bezduszny materializm oraz zapatrzenie w przyszłość napierającej cywilizacji technicznej okazały się wszak nie do pogodzenia z "duchem" tej kultury: głęboko metafizycznej, przepojonej sacrum, za najwyższe autorytety mającej przeszłość i tradycję, osadzonej w słowie, a nie w piśmie. Postępujące za opisywanymi zmianami: stopniowe bogacenie się wsi, powojenna (podbudowana ideologicznie) reforma rolna, kolektywizacja oraz masowe migracje jej rdzennych mieszkańców do miast spowodowały zanik stanu chłopskiego, a co za tym idzie, nieuchronny kres wytworzonej przez tę formację kultury - z jej specyficznym światopoglądem, aksjologią i kodem komunikacyjnym. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż ów świat starych chłopskich pojęć, wierzeń i wartości zaginął bez śladu. Wiele z jego obfitego dziedzictwa przechowało się do dziś - w ramach tego, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, powstałej w wyniku otwarcia się oraz emancypacji wsi tradycyjnej. Wywołany przemianami kulturowymi fakt przełamania samotności i izolacji tego obszaru sprawił bowiem, iż rozmaite jego wytwory (społeczne, materialne oraz duchowe) wydostały się z zamkniętego kręgu rodzimej wspólnoty i stały własnością całego społeczeństwa. Zakodowana w świadomości współczesnych Polaków wiedza oraz poglądy na temat środowiska wiejskiego Qego historii, kultury, mieszkańców, kondycji ekonomicznej, a także kierunków i szans rozwoju) są głównym tematem przedstawianej przeze mnie pracy. Wybór takiej, a nie innej problematyki badawczej miał - o czym przekonująjej autorzy - wielorakie uzasadnienia i motywacje. Pisze o tym we "Wstępie" Izabella Bukraba-Rylska: "Socjologowie i badacze kultury pozostają zgodni w swych diagnozach, kiedy określają społeczeństwo polskie jako społeczeństwo chłopskie, i to nie tylko ze względu na charakterystyki demograficzne czy ekonomiczne, ale przede wszystkim etosowe. Od początku lat 90. kwestia wiejska zdecydowanie zyskała na aktualności, stając się poniekąd główną osią sporu o przyszłość Polski w zjednoczonej Europie. Temat wiejski zdominował także dyskurs publiczny okresu transformacji, co przełożyło się - zjednej strony - na ilość wypowiedzi, a z drugiej - na ich ton i ogólną temperaturę dyskusji. Wszystkie zasygnalizowane okoliczności czynią zasadnym pytanie o stosunek polskiego społeczeństwa do całego kompleksu spraw kojarzonych ze wsią, a więc o samą wieś, jej kulturę, polskich rolników i rolnictwo" (s. 11). Podstawowym zadaniem, jakie stawiają przed sobą twórcy publikacj i, jest zatem prezentacja (wraz z próbą typologii) rozmaitych sposobów percepcji polskiej wsi, zbadanie: czym jest ona dla współczesnych Polaków, jakją widzą ioceniają, skąd czerpią wiedzę o niej, a także - co równie ważne - jakiego rodzaju czynniki i przyczyny wpływają na takie, a nie inne jej postrzeganie. Innymi słowy, chodzi tu o ukazanie wymiaru świadomościowego zjawisk odnoszących się do wiejskiego milieu (w jego rozmaitych kontekstach i uwarunkowaniach). W każdym z (pięciu łącznie) zamieszczonych w książce tekstów problematyka ta ujmowana jest przy tym z nieco innego punktu widzenia, podlega odmiennej konceptualizacji i teoretyczno-metodologicznemu naświetleniu. W otwierającym tom rozdziale autorstwa Marii Wieruszewskiej przedmiotem uwagi są wartości środowiskowe polskiej wsi, a więc takie, które w przekonaniu jej mieszkańców "wyznaczają «pożądane, godne, słuszne cele działań»" (s. 38). Badaczka ta rozpatruje je w kontekście sytuacji związanych z obrzędami rodzinnymi, dorocznymi oraz regułami etykiety i współdziałania, uznając, iż w sytuacjach tych manifestują się normy postępowania �326 Recenzje i noty recenzyjne (szerzej wartości) regulujące sposoby zachowań charakterystyczne dla szczególnych, węzłowych momentów życia jednostkowego i zbiorowego. Z zagadnieniem tym autorka wiąże też kwestię kompetencji w zakresie kultury ludowej, którą rozumie jako "umiejętność rozpoznania czy też skojarzenia przez osoby badane konkretnych sytuacji obrzędowych, zwyczajowych na podstawie proponowanych w ankiecie formuł słownych" (s. 23). Poziom owej kompetencji mierzy w odniesieniu do zmiennych takichjak: miejsce zamieszkania, miejsce wychowania, wykształcenie, płeć, wiek, poglądy polityczne oraz religijność. Rozważania swe Maria Wieruszewska poszerza o analizę zabarwionych emocjonalnie wyobrażeń oraz asocjacji wywołanych u respondentów hasłami: "wieś", "kultura ludowa", "chłopi". W następnym rozdziale Krystyna Łapińska- Tyszka podejmuje próbę zbadania współczesnego stereotypu rolnika w relacji do jego miejsca i pozycji społecznej oraz wybranych cech zawodu. Refleksji tej towarzyszy namysł nad pochodzeniem oraz konsekwencjami owych przekonań. Zastosowany tu został nader interesujący oraz oryginalny metodologicznie pomysł rekonstrukcji zawartości poznawczej stereotypu poprzez analizę opinii, jakie uczestnicy badania wyrażali na temat aktualności przysłów i wyrażeń przysłowiowych, których bohaterami są chłopi. Wykorzystane przysłowia (jak np. Chłop potęgąjest i basta; Chłopi ~ią i bronią itp.) należą do najbardziej znanych oraz najsilniej zakorzenionych w tradycji językowej narodu. Autorzy dwóch kolejnych rozdziałów, Edward Majewski i Barbara Perepeczko, poświęcili swe rozważania kwestii poglądów Polaków na temat rozległego kompleksu spraw związanych z wsią i rolnictwem. Komentowane przez nich opinie stanowią odpowiedzi respondentów na następujące pytania: "Komu żyje się teraz lepiej w naszym kraju (ludziom na wsi czy ludziom w mieście?)"; "Jakie czynniki decydują o sile/słabości rodzimego rolnictwa?" oraz "Jaki jest wpływ rolników na polską gospodarkę i politykę?". Na skutek wyraźnego zróżnicowania oraz niekoherencji uzyskanych odpowiedzi w celu analizy "posłużono się syntetycznymi wskaźnikami, określającymi zbiorowość na skali od protekcjonizmu do zwolenników gospodarki rynkowej oraz na oznaczeniu obciążenia tych poglądów rolniczymi mitami i stereotypami" (s. 113). W wieńczącym tom rozdziale Izabella Bukraba-Rylska stara się odtworzyć stan wiedzy polskiego społeczeństwa w zakresie dziedzictwa kulturalnego wsi. Narzędziem służącym do testowania owej wiedzy był dla niej kwestionariusz, w którym umieściła pytania o najważniejsze dla kanonu kultury ludowej elementy, m.in.: stroje, narzędzia pracy, formuły obrzędowe, pieśni i tańce. Jej wywód obejmuje też próbę wskazania czynników odpowiedzialnych za stopień kompetencji kulturalnej respondentów (w sygnalizowanej dziedzinie), a także próbę oszacowania zależności zachodzących między ich sferą poznawczą a nastawieniami emocjonalnymi wobec środowiska wiejskiego. Z prezentowanych tekstów wynika, iż - wbrew formułowanym często tezom - kultura ludowa nie jest wcale tworem martwym, nieistniejącym już (lub co najwyżej trwającym biernie w przestrzeni sal muzealnych czy skansenów) zbiorem kodów i artefaktów. Tworzące ją treści i pierwiastki są nadal silnie obecne w świadomości współczesnych Polaków, konstytuując tym samym istotną część ich tożsamości (choć - przyznać trzeba - nie zawsze podlegają one pełnej i wyczerpującej artykulacji, stanowiąc w wielu wypadkach składnik tzw. "wiedzy cichej", niedyskursywnej). Nieprawdąjest też, jak dowodzą autorzy tomu, iż rozpowszechniony w dzisiejszym społeczeństwie obraz wsi oraz jej typowych reprezentantów jest obrazem negatywnym, budzącym ujemne skojarzenia i emocje. Przeciwnie, jest to wizerunek pozytywny, a przy tym zaskakująco złożony i zniuansowany, przekraczający ramy klasycznie pojętego stereotypu. Wszystkie te fakty świadczą o niezwykłej sile i żywotności kultury ludowej, która pomimo licznych prób anektowania i deprecjonowaniajej tradycyjnego dorobku (czy to przez władzę socjalistyczną, czy to przez kulturę masową, zwłaszcza zaś folkloryzm), wciąż "ma się �Recenzje i noty recenzyjne 327 całkiem dobrze". Potwierdzają one również wartość oraz potrzebę publikacji takichjak taumożliwiających zbiorowe samopoznanie, a także pozwalających na obiektywną ocenę własnej sytuacji w obliczu różnorakich wyzwań i szans przyszłości. Aleksandra Rzepkowska Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Tuchola 5-6 września 2003, red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003, ss. 240. Gdyby przeprowadzić wśród współczesnych etnografów krótką, "uliczną" sondę i zadać pytanie ,;Z czym kojarzy ci się Kosznajderia?", zapewne w większości przypadków otrzymalibyśmyodpowiedź "Z niczym", nieliczni miotaliby się pomiędzy skojarzeniem "koszerności" z ,,maszoperią", albo gorączkowo kartkowali w myśli strony z Geertza lub Levi-Straussa ... I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyż nazwa ta, odnosząc się do krainy mało raczej znanej, niewielkiej terytorialnie, i co najważniejsze - krainy już w zasadzie nie istniejącej, podpada bardziej pod zakres badań historyka aniżeli antropologa kultury. Kraina ta bowiem - nie istniejący już "niemiecki region Polski" z okolic Chojnic i Tucholi o wielowiekowej, splątanej historii pogranicza, odeszła wraz z nimi - kosznajderskimi uciekinierami! Iwygnańcami czasów powojnia - w nieodwracalnąjuż, miIczącąprzeszłość. By temu milczeniu jakoś zaradzić, zarazem by przypomnieć ten niezwykle ciekawy wątek pomorskiej kultury, zwołano przed rokiem w Tucholi konferencję naukową na temat "Kosznajderiakraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.)". Jej pokłosiem jest warta odnotowania publikacja o tym samym co konferencja tytule, bodaj pierwsza na temat Kosznajderii w języku polskim tychże rozmiarów i treści. Całość składająca się z 15 wystąpień, poprzedzona słowem wstępnym Starosty Tucholskiego Andrzeja Wegnera oraz wstępem prof. Włodzimierza Jastrzębskiego, spiritus movens konferencji, została przedstawiona w dwóch częściach: 1. KosznajderialKosznajdrzy - dzieje - historia, oraz II. KosznajderialKosznajdrzy w literaturze, edukacji i biografistyce. W części pierwszej, zakreślającej szerzej dzieje tejże społeczności etnicznej, znalazły się teksty ukazujące poszczególne etapy jej rozwoju, od genezy tejże po jej zanik, włącznie jednak z dniem dzisiejszym jej potomków. Są to: Józefa Borzyszkowskiego, Grupy etniczne Pomorza, Sławomira Zonenberga, Powstanie i dzieje wsi kosznajderskich do 1466 roku, Jacka Knopka, Znaczące osobowości Kosznajderii w XIX i I połowie XX wieku, Bogusława Brezy, Życie codzienne Polaków i Niemców na terenie Kosznajderii w okresie międzywojennym, Włodzimierza Jastrzębskiego, Kosznajdrzy i Kosznajderia w latach 1920-1945, Witolda Stankowskiego, Pozbawieni swojej małej Ojczyzny - ucieczka, wysiedlenie/wypędzenie Kosznajdrów w latach 1945-1950, Jana Dorawy, Zarys dziejów trzech wiosek kosznajderskich: Dąbrówki, Dużej Cerkwicy i Obkasu, Danuty Wróbel, Kosznajdrzy w świetle spisu ludnościowego z 3 grudnia 1939 roku. W części drugiej więcej jest tekstów studyjnych, odnoszących się do literatury, wątków biograficznych i etymologicznych. Mamy tu więc: Edwarda Brezy, Nazwiska Kosznajdrów, Lidii Łuniewskiej, Etymologia nazw wybranych wsi kosznajderskich, Jerzego Szwankowskiego, Obraz Kosznajderii w serii wydawniczej "Koschneiderbucher" ks. dr. Josepha Rinka, Marii Pająkowskiej-Kensik, Kosznajderia w twórczości Guntera Grassa, Aliny Kilian, Świadomość/tożsamość regionalna i czynniki ją kształtujące na przykładzie Kosz- �328 Recenzje i noty recenzyjne najderii w .xx wieku, Marka Sassa, Kosznajderia a edukacja regionalna pogranicza pomorsko-krajeńskiego, oraz Barbary Rosentreter, Losy rodziny Rosentreter. We wstępie Włodzimierz Jastrzębski pisze: "Historią Kosznajderii zajmowali się głównie badacze niemieccy - ks. dr Joseph Rink [absolwent Pelplina, autor serii wydawniczej "Koschneiderbiicher", liczącej 30 pozycji, z bodaj najcenniejszą z nich Die Geschichte der Koschneiderei z roku 1932; przyp. RB.] i ks. dr Paul Panske, i to w odległej przeszłości, bo w latach trzydziestych XX wieku. Wówczas Kosznajdrów traktowano jako mniejszość niemiecką zamieszkałą w II Rzeczypospolitej i mało kto zastanawiał się nad ich związkami z polskością. Te ostatnie nie budzą żadnych wątpliwości, bowiem Kosznajdrzy żyli pod polskim panowaniem 300 lat w Rzeczypospolitej szlacheckiej i 20 lat w Polsce międzywojennej, a przez cały okres zamieszkiwania na Pomorzu Gdańskim otoczeni byli zewsząd polskim żywiołem. Stąd mieliśmy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się kultur oraz wchodzeniem przez obie strony w związki małżeńskie. Obecnie, kiedy sytuacja sprzyja polsko-niemieckiemu pojednaniu, aktualne staje się pytanie stawiane przez wielu Polaków i Niemców - czy i w jakiej mierze są oni potomkami Kosznajdrów?". Pragnąc przybliżyć czytelnikowi tę "egzotyczną", pomorską grupę etnograficzną, pozwolę sobie sięgnąć do swojego starego, spisanego przed niemal dwudziestu laty, szkicu Kosznajdrom poświęconego (na podstawie własnych badań terenowych i kwerendy archiwalnej, prowadzonych w roku 1985 wraz z Marianną Nawrocką [ob. Bąk]); szkicu, który sam również "dorobił" się "historii". Zgłoszony jako propozycja na konferencję skansenologiczną w Kielcach w 1986 roku, nie wszedł, bo jeszcze zapewne "nie mógł" wejść, do programu �Recenzje i noty recenzyjne 329 konferencji. Przedstawiony mimo to w wolnych głosach, wywołał wówczas pewne poruszenie (zwłaszcza w kontekście powstałej w Silnie "kaszubskiej izby regionalnej"). Nie znalazł się jednak w materiałach pokonferencyjnych. Pierwsze wzmianki o wsiach leżących pomiędzy Tucholą a Chojnicami pojawiają się w dokumentach XIII-wiecznych. Były one własnością książąt pomorskich - księcia świeckiego Grzymisława, później gdańskich - Świętopełka, Warcisława i Mściwuja II. W 1294 roku przeszły wraz z całym Pomorzem Gdańskim w ręce księcia wielkopolskiego, króla Polski przemysła II. Do tego czasu należały one bezpośrednio do kasztelanii w Raciążu (k. Tucholi), zaś wsie leżące bliżej Chojnic do kasztelanii w Szczytnie. W 1309 roku, podobnie jak całe Pomorze Gdańskie, dostały się one w ręce Zakonu Krzyżackiego. Nastąpiły przy tym zmiany administracyjne: w miejsce kasztelanii powstały komturstwa, odpowiednio - Tuchola w miejsce Raciąża, Człuchów w miejsce Szczytna. Granice pozostały bez zmian. Już ok. 1319 roku Zakon sprowadził tutaj pierwszych osadników z Niemiec. Zasiedlonych zostało wtedy niemieckimi kolonistami siedem wsi. Była to jedna z dwóch (obok Żuław) planowych, zwartych akcji osiedleńczych Zakonu. Że nie były to nowe wsie, świadczą choćby - oprócz pomorskich dokumentów - ich nazwy, które nawet w języku niemieckim pozostały bliskie brzmieniowo nazwom polskim. Były to: Sław«cin (Schlagenthin), Ostrowite (Osterwick), Piastoszyn (Petztin), Ciechocin (Deutsch Zekzin), Granowo (Granau), Lichnowy (Lichtnau) i Silno - o wyjątkowo inaczej brzmiącej nazwie niemieckiej (Frankenhagen). Proces stuletniego wtapiania się niemieckich imigrantów w podłoże słowiańskie przerwany został gwałtownie w 1433 roku przez najazd husytów, którzy spustoszyli wymienione wsie. Wkrótce jednak, w latach 1434-38 przybyli tutaj nowi osadnicy z zachodnio-dolnoniemieckiego regionu j«zykowego, z okolic Osnabriick. Do nich naj prawdopodobniej odnosić silt może dopiero nazwa Kosznajder. W 1454 roku Kosznajderia przeszła wraz z Pomorzem Gdańskim do Polski. W granicach Rzeczypospolitej pozostała aż do pierwszego jej rozbioru w 1772 roku. W spisach z roku 1565 i 1664 owe siedem wsi -jako królewszczyzny otoczone zewsząd dobrami szlacheckimi (wi«kszość), arcybiskupimi oraz miejskimi - tworzyło wyraźnie wyodr«bniającą silt wspólnol«, powi«kszoną o Obrowo (Abrau), a to wskutek zasiedlenia go przez rolników z Silna i Lichnowych. Jeśli chodzi o administracj« kościelną, cała Kosznajderia znalazła silt w dekanacie tucholskim, archidiakonatu kamieńskiego, arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1772 roku region ten, wraz z innymi ziemiami Pomorza Nadwiślańskiego, przeszedł do Prus. Nadal jednak stanowił klin niemieckoj«zyczny wciśni«ty w obszar mowy polskiej. Przy tym wsie kosznajderskie od początku swego istnienia aż po rok 1945 nie były nigdy "czysto-niemieckie". Wyst«powały tutaj, podobnie jak na całym obszarze pogranicza, procesy mieszania sięj«zyków i krwi, mieszania silt kultur. Dopiero wydarzenia z końca XVIII i I połowy XIX wieku - rozbiory, wojny napoleońskie, powstanie listopadowe, wiosna ludów, coraz bardziej konsekwentna polityka narodowościowa Prus oraz budzące silt nacjonalizmy doprowadziły do pewnego rozgraniczenia na "my"-Kosznajdrzy i "oni"-Polacy (i także "oni"-Prusacy, gdyż nazywanie ich tym mianem uważali Kosznajdrzy za obraźliwe). W 1830 roku w pracy N. Benwitza Die Komlureien Schlochau und Tuchel mieszkańców wymienionych już ośmiu wsi nazywa silt - i tu uwaga - Koschenewen i Koschenewjen. Nazwa Koschneider pojawia śi« dopiero w wydanej w 1854 roku pracy F. Schmitta Topographie des FIalower Kreises. Jak silt okazuje, jest to nazwa w pewnym sensie literacka, tłumaczenie nazwy Koschenewjen z plattdeutsch, a wi«c dialektu, jakim silt Kosznajdrzy posługiwali, na Koschneider w hochdeutsch. Joseph Rink przytacza różne próby wyjaśniania tej nazwy. Wywodzono jąjuż to od słów niemieckich Kuhschneider, Kopfschneider, Koschmieder, już to z polskich tłumaczeń słów niemieckich: Korblrager (dosł. tragarz ko- �330 Recenzje i noty recenzyjne szy), Sensentriiger (dosł. niosący kosę). Według Rinka najbliższa prawdy jest interpretacja Panskego, który wywodził nazwę Koschnewjer od nazwiska starosty (czy raczej urzędnika starostwa) tucholskiego - Koschnewskiego (Kośniewski, Kożniewski?). W 1484 roku zarządzał on bezpośrednio lub zajmował się niemieckimi osadnikami przybyłymi na te ziemie. Odtąd mieszkańcy tychże wsi określani być mieli jako "ludzie Koschnewskiego", z czego urobiła się nazwa Koschnewjer. Mianem tym nazwali ich prawdopodobnie mieszkańcy sąsiednich wsi; nie było to raczej przezwisko, dla Kosznajdrów bowiem miała ona wartość pozytywną, wyróżniającą. W II połowie XIX wieku za kosznajderskie uchodziły - oprócz ośmiu wymienionych już - kolejne cztery wsie: Dąbrówka, Obkaz, Ogorzeliny i Cerkwica Wielka. Miało to uzasadnienie w silnym powiązaniu rodzinnym i językowym mieszkańców tych wsi. Na przełomie XIX i XX wieku nazwa ta (w wersji Koschneiderei) zaczęła stawać się synonimem każdego Niemca-katolika w okręgu Chojnice, Człuchów, Złotów. Można domyślać się w tym jednak działania propagandy pruskiej, na tyle płytkiego, że już po 1920 roku owa "Pankosznajderia" umarła śmiercią naturalną. W lutym 1920 roku Kosznajderia wróciła do Polski. Mimo iż pewna liczba "optantów" opuściła ten teren i na ich miejsce przyszli Polacy - z Borów, Kaszub, Krajny czy Wielkopolski, to nadal przeważali tutaj Niemcy, będący głównie właścicielami gospodarstw. Polacy stanowili większość wśród robotników rolnych. W okresie międzywojennym Kosznajderia obejmowała 19 wsi, przy czym nadal odróżniano stare wsie "koschenewskie". Do 12już wymienionych doszło siedem dalszych: Jerzmionki, Zamarte, Doręgowice, Moszczenica, Angowice, Cołdanki, Nowydwór. Granica polityczna (polskoniemiecka) stała się więc w pewnym sensie również granicą etnograficzną. Powyższe wsie były także w przeważającej części niemieckie, katolickie (w odróżnieniu od pruskich wsi protestanckich), o zbliżonym w brzmieniu dialekcie, miękkim, tak niezwykłym dla niemieckiego języka. W latach 1945-46, uchodząc przed frontem lub przed ewentualnym odwetem, w końcu zaś i na mocy wiadomych rozwiązań politycznych, niemal wszyscy Kosznajdrzy opuścili tę ziemię. Ich miejsce zajęli przybysze pochodzący głównie ze wschodu (z Polesia, Wołynia, Ukrainy), z Polski centralnej i południowej (Kieleckie, Tarnowskie, Sandomierskie), oraz z najbliższych okolic - z Zaborszczyzny kaszubskiej i tucholskiej oraz z Krajny. Hans Beske pisał: "Ojczyzna nasza, która chcemy, aby naszą dalej pozostała, stała się teraz ojczyzną innych ludzi, bez żadnej z ich strony złej woli i w wyniku twardej historycznej konieczności. Ojczyzna dawniej nasza, teraz także ich ojczyzna, niechaj nie dzieli, ale łączy". Ten cytat posłużył mi przed laty jako motto do wspomnianego szkicu Kosznajderia zapomniany region Polski. Szczęśliwie się stało, że dzięki tak cennej bydgosko-tucholskiej publikacji na temat Kosznajderii, którą przedstawiam i gorąco polecam, można dziś o ileż pełniej zapoznać się zjej dziejami. Jeszcze jedna biała plama wydaje się powoli nabierać kolorów. Roman Bąk Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego, informator wystawy, koncepcja wystawy i katalogu, opracowanie Aleksander Błachowski, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie, Lwów-Toruń 2002, ss. 48, ilustr. 101. Kiedy ma się przed oczami ryciny Aleksandra Kotsisa, piewcy czy lepiej - kronikarza XIX-wiecznej (II połowa) wsi galicyjskiej, a w szczególności wsi podhalańskiej, z całąjej �Recenzje i noty recenzyjne 331 KW. Kielisiński, Portret Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Jerzy Głogowski, Autoportret. K.w. Kielisiński, Autoportret. �332 Recenzje i noty recenzyjne biedą, surowością, "sierocą dolą", by wspomnieć choćby jego najbardziej znane sceny rodzajowe: Ostatnią chudobę, Kuchareczkę, Matula umarli, Bez dachu, Starego bacę spod Babiej Góry czy Kłusownika, trudno przypuścić, by obraz z nich się wyłaniający mógł być nieprawdziwy. Nędznie odziane postaci, ich odzież wyzbyta zdobień, surowe wnętrza chat... Wszystko, zda się, "takjak trzeba" - zaprzeczenie idyllicznych wizji romantyków, antypody barwnej XX-wiecznej cepeliady. Pełen realizm, czysta prawda. Bezsprzecznie. Ajednak. .. A jednak okazuje się, iż nie ujmując nic z wierności przedstawieniom Kotsisa, prawda o dawnej wsi polskiej (z jej granic przedrozbiorowych, a więc etnicznie "bogatej") może być nieco jeszcze inna, pełniejsza, szersza. Przekonuje nas o tym wspólna, lwowsko-toruńska publikacja stu barwnych rysunków Jerzego Grzymały Głogowskiego (1777-1838) i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (1808-1849), a więc twórców wcześniejszych od Kotsisa o jedno- dwa pokolenie, ukazujących w formie katalogu - bogactwo ludzkich typów, ich strojów, form i wariacji w dawnej Rzeczpospolitej. Autorem katalogu i zarazem koncepcji samej wystawy, a przede wszystkim "odkrywcą" Kielisińskiego, jest dr Aleksander Błachowski, znawca sztuki ludowej, wykładowca na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, od lat związany z toruńskim Muzeum Etnograficznym. Sprzymierzeńców dla swej idei znalazł zaś we Lwowie, w osobach Romana Czmełyka, dyrektora tamtejszego Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk, kustosza tegoż Muzeum. Chociaż katalog ukazał się przed dwoma laty, wystawa przezeń zapowiedziana rozpoczęła swoją peregrynację dopiero w lipcu roku bieżącego, 2004, i to - na Ukrainie. Począwszy od Lwowa, odwiedziła czy odwiedzi jeszcze Iwano-Frankowsk (Stanisławów), Kołomyję, Czortków, Czerni owce i inne miejscowości. Do Polski zjedzie dopiero za kilka miesięcy, w lutym 2005 roku, i będzie prezentowana m.in. w muzeach Przemyśla, Torunia i Krakowa. Zanim to nastąpi, przyjrzyjmy sięjej zapowiedzi - katalogowi. Na tę starannie wydaną (na papierze kredowym) książeczkę, prezentującą na 48 stronach 101 barwnych niewielkich ilustracji wspomnianych wyżej artystów, składają się dwa duże teksty: Aleksandra Błachowskiego Jerzy Głogowski i Kajetan Wawrzyniec KielisŹliski romantyczni twórcy źródeł ikonograficznych kultury ludowej oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk Roła artystycznej schedy Jerzego Głogowskiego i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego w badaniach ukrailiskich ludowych ubiorów (w tłumaczeniu A. Błachowskiego), poprzedzone wstępem Romana Czrnełyka Spojrzenie w przyszłość przez przeszłość. Ten ostatni, omawiając kontakty polskich i ukraińskich (zwłaszcza lwowskich) ośrodków muzealnych, przypomniał historię badań nad dziełami obu twórców. Lojalnie przyznał się do błędu powielanego od lat przez badaczy ukraińskich, przypisujących cały wielki, bo liczący półtora tysiąca zbiór drobnych rycin, akwarel, rysunków piórkiem i akwafort lwowskiemu artyście Jerzemu Głogowskiemu. Dopiero bowiem wnikliwe badania i studia porównawcze Aleksandra Błachowskiego, szczególnie na zbiorach Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka, ale i bibliotek i archiwów polskich (Ossolineum, Kraków, Kórnik) pozwoliły sprostować ów błędny trop i przywróciły autorstwo wielu z nich krakowskiemu malarzowi Kajetanowi W. Kielisińskiemu. To niewątpliwiejedno z większych w polskiej etnologii, a pewnie i historii sztuki, naukowych odkryć ostatnich czasów. Dzięki niemu do świadomości powszechnej ma szansę trafić ta konstatacja, iż posiadamy wspaniały, unikatowy zbiór rycin zapoznanego dotąd artysty, manego jedynie wąskiemu gronu fachowców zajmujących się sztuką pierwszej połowy XIX wieku. W swoim głównym tekście Aleksander Błachowski zaznajamia nas kolejno z tropami, które doprowadziły go do zbiorów lwowskich, oraz z patriotyczną genezą pierwszych etnograficznych badań przełomu XVIII i XIX wieku i ich wybitnymi mecenasami: Hugonem Kołłątajem, Józefem Maksymilianem Ossolińskim, Janem Gwalbertem Pawlikowskim i innymi; dalej ukazuje problem identyfikacji rycin obu malarzy, i wreszcie przedstawia odrębne �Recenzje i noty recenzyjne 333 "szkice do portretu" im poświęcone - pierwszy, Jerzego Grzymały Głogowskiego, drugi, Kajetana Wawrzyńca (Laurentiusa) Kielisińskiego. Nie przypadkiem pojawiły się tutaj nazwiska trzech wybitnych mecenasów polskiej kultury końca XVIII i początku XIX wieku. Bez nich, a także bez takich postaci jak James Macpherson, "zbieracz" Pieśni Osjana, Zorian Dołęga Chodakowski (Adam Czarnowski) czy Ignacy Lubicz Czerwiński, którzy przetarli niejako szlaki swym następcom, zapewne nie byłoby kolekcji Głogowskiego i Kielisińskiego. Kołłątaj, więziony przez Austriaków w czeskim Ołomuńcu, opracował rodzaj manifestu, który stał się ideowym i merytorycznym nakazem dla pokoleń polskich ludoznawców. Program ten, będący wyrazem patriotycznej mobilizacji społeczeństwa polskiego po klęsce 1795 roku, wpisywał się zarazem w rodzące się wówczas w Europie, a wsparte przez oświeceniowe idee "obywatelskich" rewolucji, fascynacje ludem, folklorem, dawnością. Tekst memoriału ukazał się 15 lipca 1802 roku. Autor apelował w nim m.in. o podjęcie badań i dokumentacji, które by objęły "wszystkie ludy tego kraju". Zalecał wrt(cz: "...trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach. Osobliwie zaś: (...) różnicę w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając ...". Kołłątaj domagał się też, by wykonać "dobre rysunki tych wszystkich obiektów, które nie dość jest opisać, ale trzeba je widzieć i czytelnikom w kopersztychach przedstawić". Pośród światłych, ratujących "substancję narodową" osobowości pojawili się również arystokraci, tworzący biblioteki, archiwa, zbiory polskich zabytków i dzieł sztuki. W 1817 roku we Lwowie ufundował bibliotekę Józef Maksymilian Ossoliński, do której w 1823 roku dołączył swoje zbiory Henryk Lubomirski. W Medyce własną bibliotekę i zbiór grafik dawnych i współczesnych stworzył Jan Gwalbert Pawlikowski (1793-1852); to dla niej przez pit(ć lat pracował Kielisiński, do tego zbioru też trafiły pośmiertnie wszystkie prace Głogowskiego. W Kórniku podobne zbiory kompletował Adam Tytus Działyński (1796-1861), także i tu, tyle że przez dziesit(ć lat, pomagał mu w tym Kiclisiński. Na początku XX wieku 40-tysięczna kolekcja z Medyki, zgodnie z testamentem twórcy, została w 1921 roku oddana w depozyt Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Lwowie przez wnuka, również Jana Gwalberta Pawlikowskiego, zaś po wojnie, ocalona, trafiła do Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Akademii Nauk Ukrainy. Aleksander Błachowski, idąc tropem medyckich zbiorów Pawlikowskich, odnalazł w tej ostatniej z placówek zbiór około 600 akwarel, rysunków i akwafort (miedziorytów) Głogowskiego i Kielisińskiego. Niezależnie od tej kolekcji tekę 363 rysunków Kielisińskiego odnalazł on w Lwowskiej Galerii Sztuki; pochodziły one ze zbiorów Włodzimierza Dzieduszyckiego z Poturzycy, a zawierały m.in. ok. 50 rycin z Wielkopolski i Opolszczyzny. W sumie we Lwowie znajduje się ponad 200 akwarel Jerzego Głogowskiego z lat 1802-1834 oraz około 700 prac Kajetana Kielisińskiego z lat 1832-1842 tyczących się samych tylko strojów; cenne są ponadto akwaforty tego ostatniego przedstawiające krajobrazy oraz wiejską architekturę świecką i sakralną. Inne jeszcze prace Kielisińskiego odnalazł A. Błachowski w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (notatnik terenowy z 94 szkicami ołówkiem typów ludowych z Galicji wschodniej), w Bibliotece Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (93 kolorowe rysunki z ubiorami polskimi i ukraińskimi) oraz w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk w Kórniku (17 akwarel i ok. 100 akwafort). Cała pochodząca z powyższych kwerend dokumentacja, licząca ponad tysiąc fotografii i diapozytywów, znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Toruniu (fotografie wykonał Stanisław Klimek). Zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu", za zgodą autora katalogu, ryciny pozwalają wyrobić sobie o nich niejakie zdanie. Istotne wydaje sięjednak dopowiedzenie, iż w oryginale są one niewiele większe od tutaj zamieszczonych: Głogowski malował obrazki o rozmiarach średnio 1O x 22 cm, zaś Kiclisiński tworzył miniatury wielkości 6 x 9 cm, a bywało, iżjego akwaforty nie przekraczały 1,5 x 3 cm, zadziwiając precyzją i maestrią. Ich wspólną cechąjest �334 Recenzje i noty recenzyjne wierne rejestrowanie ubiorów z wszystkimi ważnymi detalami, jak zresztą chciał w swych postulatach Kołłątaf "Obaj - pisze Błachowski - każdy stosując indywidualne środki wyrazu - unikali pokusy popisywania się inwencją lub subiektywną interpretacją walorów stroju. Rezygnowali świadomie z ambicji twórczych przez szacunek dla strojów ludu, które uznawali za ważne fakty kultury polskiej. Ta dokumentalna wierność oryginałom stanowi największą, wprost bezcenną wartość dzieł obu artystów", degradując ich zarazem właśnie jako twórców ... Jakkolwiek, mimo podobieństw, rysunki ich odróżnić można dość łatwo, do ostatnich czasów ich identyfikacja stanowiła rzeczywisty problem. Zwłaszcza ukraińscy badacze ich twórczości przypisywali uparcie większość prac Głogowskiemu (czy dlatego, że lwowiak?), niemal nie zauważając istnienia Kielisińskiego. Dopiero studia porównawcze prowadzone przez Aleksandra Błachowskiego we Lwowie, a później i we Wrocławiu, Krakowie czy Kórniku, dotarcie do szkicowników i notatek Kielisińskiego, dały podstawy do przypisania mu autorstwa większej części (nie sygnowanych przez niego) rycin. Róźnicązasadnicząprac obu twórców było choćby tło - Głogowski pozostawiał je czyste, białe lub kremowe, zaznaczając jedynie fragment gruntu przy stopach. Kielisiński natomiast, co jest jednym z kolejnych bezcennych walorów jego rycin, odtwarzał również wiernie otoczenie przedstawianych postaci - czy to krajobraz, czy architekturę, czy też przedmioty codziennego użytku. Nie miejsce tu na omawianie zarejestrowanych przez nich strojów - uczyniła to w drugim z tekstów dla obszaru Ukrainy Ludmiła Bułhakowa-Sytnyk. Warto przecież przybliżyć nieco sylwetki obu twórców. Jerzy Grzymała Głogowski (1777-1838) urodził się i zmarł we Lwowie. Był architektem i malarzem związanym z tamtejszą Galicyjską Dyrekcją Budownictwa. Jedynie w latach 1802-1809 był rządowym budowniczym w Krakowie, gdzie zajmował się konserwacją bram i baszt średniowiecznych, a także, to już z własnej woli, zaczął rysować typy ludzkie z najbliższych okolic. Jako inspektor rządowych prac budowlanych odbywał sporo podróży po całej Galicji, miał zatem okazję rysować ubiory z natury. Dzięki temu wiele fonn i wzorów przez niego pokazanych nie występuje już nigdzie indziej, stanowią absolutne unikaty, tym cenniejsze, że przedstawiają świat końca XVIII i początku wieku XIX. Głogowski uczył się malarstwa we Lwowie u Eustachego Bielawskiego, artysty obeznanego ze sztuką włoską. Tworzył w stylu klasycystycznym, prostymi środkami malarskimi oddawał kolorystyczne walory odzieży z uwzględnieniem rodzaju tkaniny. W 1834 roku zaczął on przygotowania do stworzenia albumu strojów historycznych oraz współczesnych mu ubiorów chłopskich i pospólstwa miejskiego. Wzorem dla niego mogły być w tym względzie miedzioryty M. Stachowicza z 1810 roku oraz litografie z J.P. Norblina zamieszczone w albumie z 1817 roku, z których przejął już to dynamiczne ujęcie postaci ludzkich będących w ruchu, już to traktowanie profilów z manierą wyciągniętej ręki modela, etc. Głogowski kopiował też dla potrzeb swojego albumu, w zamierzeniu - albumu "wszystkich ludów", ubiory zawarte w pracach wymienionych wyżej artystów z terenów, do których sam nie dotarł (Mazowsze, Podlasie, Białoruś czy Litwa). Wszystkie oryginalne prace Jerzy Głogowski wyraźnie sygnował, w odróżnieniu od Kielisińskiego. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński urodził się w roku 1808 w Mieronicach koło Jędrzejowa, a zmarł w 1849 roku w Kórniku. Ukończył gimnazjum w Pińczowie w 1828 roku. W latach 1829-1830, do wybuchu Powstania Listopadowego, studiował w Warszawie geodezję i budownictwo, ucząc się rysunku u Jana Piwarskiego. Jako uczestnik Powstania, podporucznik krakowskiego pułku piechoty liniowej, uciekł przed rosyjskim poborcm do Krakowa. Pracował tutaj jako kopista dokumentów i rysownik zabytków, numizmatów i picczęci, a wiele z tych prac zlecał mu lub pomagał w ich zdobyciu Ambroży Grabowski, księgarz, kolekcjoner i historyk, należący do krakowskiej elity patriotycznej. Zapewne to poprzez niego trafił Kielisiński do prac nad ubiorami. W tym celu wyprawiał się na odległe wędrówki po zachod- �Recenzje i noty recenzyjne 335 niej Małopolsce lub na Mazowsze (do zaboru rosyjskiego, co groziło mu 20-letnim wyrokiem) i wypełniał swoje szkicowniki scenami obrzędów, zwyczajów, życia chłopów i scenami krajobrazowymi. Dzięki A. Grabowskiemu trafił Kielisiński do Medyki, do biblioteki Jana Gwalberta Pawlikowskiego, gdzie od 1834 roku opracowywał i uzupełniał zbiory graficzne. Odbywał też kolejne podróże po Galicji wschodniej po karpackie siedziby Bojków i Łemków. W Medyce artysta poznał technikę akwaforty (miedzioryt). W roku 1839 Kielisińskiego zaprosił do Kórnika Tytus Działyński, który odzyskał był właśnie bibliotekę oraz zbiory obłożone sekwestrem za jego udział w Powstaniu Listopadowym. Artysta spędził tutaj ostatnie dziesięć lat życia. W 1848 roku wziął udział w Powstaniu Wielkopolskim jako kapitan, trafił do więzienia do Poznania, skąd wrócił w sierpniu 1848 roku. Zmarł przedwcześnie. "Pobieżne nawet porównanie ikonografii - pisze Aleksander Błachowski - stworzonej przez Kielisińskiego ze znanymi mateńałami (...) pozwala stwierdzić, że naszą dotychczasową wiedzę o polskich ubiorach należy poważnie zweryfikować. Przede wszystkim trzeba podkreślić, iż tracą rację bytu wciąż powtarzane twierdzenia o prymitywizmie, ubóstwie, szarości i monotonii ubiorów chłopów z okresu pańszczyźnianego. Również wydaje się nieuprawnione przekonanie, że stroje chłopskie nie odznaczały się żadnymi cechami oryginalnymi, i że były jedynie naśladownictwem szat "klas wyższych". (...) Równocześnie rysunki Kielisińskiego i Głogowskiego przekonują, że nasze stroje ludowe w wielu regionach osiągnęły szczyt swego lokalnego stylu już na przełomie XVIII i XIX wieku, a więc przed zniesieniem pańszczyzny". . Dokladniej,jakie to stroje, dowiedzieć się będzie można niebawem z samej wystawy. By do jej obejrzenia zachęcić, zamieszczamy w niniejszym tomie "Ludu" niektóre z zaprezentowanych w katalogu ilustracji - tak smakowitych, i tak bogatych. Chwała Kajetanowi Wawrzyńcowi Kielisińskiemu i Jerzemu Głogowskiemu za pozostawiony nam dar! Chwała Aleksandrowi Błachowskiemu za wydobycie tego daru z zapomnienia. Roman Bąk Ewa C h m i e I e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część 1. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002, ss. 32, ilustr. 40. Jest jakiś niewątpliwy urok w lokalnie wydawanych książeczkach, broszurach, drukach ulotnych o niewielkim nakładzie, wydawanych częstokroć z pasją lub będących owocem pasji, poświęconych tym - osobom lub miejscom, - dla których brakuje zwykle czcionki w mediach zbliżonych do "centrum". Taki urok bezsprzecznie znajduję w wydanej prywatnie pracy Ewy Chmielewskiej, nauczycielki z Latowic spod Ostrowa Wielkopolskiego, poświęconej rzeźbie Pawła Brylińskiego, "bożego snycerza" z Masanowa, konkretnie - dziejom słupa z Chotowa jego autorstwa. Oczywiście, Brylińskiego trudno nazwać rzeźbiarzem nieznanym - odkrył go (w 1935 roku) i wielekroć opisywał Stanisław Błaszczyk, znakomity badacz i znawca sztuki ludowej Wielkopolski, stąd broszura tu omawiana nie stanowi jakiejś odkrywczej rewelacji, nie powala też edytorsko ... Jedno wszak ważkie odkrycie trzeba zapisać na konto autorki - dotarła do ksiąg metrykalnych parafii Św. Ducha i Nawiedzenia N.M.P. w Wieruszowie, gdzie 23 czerwca 1814 roku chrzczony był Paweł Bryliński, i odnalazła adnotacjęjemu poświęconą, z dokładną datą urodzin (21 czerwca 1814 r.), tym samym rozwiała panujące w tej mierze wątpliwości. Praca składa się z dwóch części i krótkiego wstępu, w dużej mierze poświęconego Stanisławowi Błaszczykowi. Część pierwsza przedstawia sylwetkę Pawła Brylińskiego oraz jego warsztat rzeźbiarski i zasięg terytorialny działalności snycerza. Część druga skupia się nato- �336 Recenzje i noty recenzyjne miast już tylko na prezentacji, wymowie i dziejach jednego z jego dzieł - słupa z Chotowa (dziś w Gostyczynie). Obie części wzbogacone są sporą liczbą ilustracji. Paweł Bryliński (1814-1890) to najwybitniejszy twórca ludowy, wędrowny snycerz Południowej Wielkopolski, a zapewne jeden z najlepszych spośród polskich wiejskich rzeżbiarzy w ogóle. Terenem jego działań twórczych były miejscowości (i rozdroża) leżące w dolinach Baryczy, Prosny i Ołoboku, okolice Odolanowa, Ostrowa iKrotoszyna. "Mistrz z Masanowa" urodził się w Wieruszowie. Krótko po ślubie (1835) mieszkał z żoną w Wielowsi Klasztornej, od 1837 roku był już na pewno właścicielem 8-morgowego gospodarstwa w Masanowie, w którym to roku urodził mu się syn Stanisław. Snycerz mało bywał w domu. Wychodził za zarobkiem na wiosnę, wracał jesienią. Pracował w danej miejscowości, gdzie miał zlecenie; za warsztat służyła mu zwykle stodoła. Za wykonanie jednego krzyża, nad którym pracował przez całe lato, .,J.' otrzymywał ok. 30 talarów. Drobne rzeźby czy przedmioty codzielmego użytku, Ryc. 1. Słup w Chotowie (1849 r.), a także skrzypce wykonywał u siebie fot. M. Kostrzewski. w domu. Zasłynął jako twórca monumentalnych krzyży czy słupów przydrożnych, rzeźbionych i płaskorzeźbionych, czt(sto wzbogaconych - co dla niego charakterystyczne - piętrzącymi sit( nad sobą figurami świQtych, tworzących całe pasyjne kompozycje. Z 1840 roku pochodzi słup z Ołoboku z Chrystusem Frasobliwym, zaś z 1885 roku monumentalny krzyź z Masanowa z Chrystusem Ukrzyżowanym. Pomiędzy tymi datami stworzył Bryliński w drewnie niezliczoną ilość ewangelicznych opowieści. Jako że był człowiekiem dobrym i wesołym, twarze jego świętych bywają pogodne, pełne zadumy i czułości. Jego niezwykła pracowitość sprawiła, że "obsadził" świętymi słupami, krzyżami i figurami świętych spory "łan" południowowielkopolskich rozstajów. Sporo z nich dotrwało do naszych dni, w dużej części w muzeach, wiele jednak zniszczyła wojna - wściekłość hitlerowskich sotni. Jednym z tych, które szczęśliwie przetrwały, jest słup z Chotowa z 1849 roku. Wykonany na zlecenie fundatora Wawrzyńca Olejnika, składa się z górującej figury Chrystusa Frasobliwego i znajdujących się pod nim na konsolach, na czterech poziomach dziesięciu rzeźb świętych: l. św. Rocha, M.B. Szkaplerznej i św. M. Magdaleny, 2. św. Benona, św. Józefa i św. Idziego, 3. św. Walentego, św. Wawrzyńca i św. Antoniego oraz 4. nieznanego świętego (kapłana w ornacie). W 1940 roku słup uniknął zagłady tylko dlatego, że Niemiec Bremer, który przejął folwark chotowski z tymże słupem, był człowiekiem wierzącym; i odważnym - mimo iż groziły za to surowe kary, zlecił ukrycie słupa w wozowni na folwarku, gdzie ten dotrwał do końca wojny. Na wiosnę 1945 roku słup wrócił na swoje dawne �Recenzje i noty recenzyjne Ryc. 2. Paweł Bryliński, Św. Józefz Dzieciątkiem Jezus. 337 �338 Recenzje i noty recenzyjne miejsce. Później był kilkakrotnie konserwowany. Niestety, podczas jednej z konserwacji z roku 1977 zniszczeniu uległa część rzeźb. Po ostatniej konserwacji z 200 l roku słup z rzeźbami trafił do Gostyczyny, pod zabytkowe zadaszenie kościoła św. Mikołaja. Praca Ewy Chmielewskiej jest sygnowana jako część pierwsza opowieści o "świętych na polskich rozstajach". To kaźe przypuszczać, źe doczekamy się części kolejnych - czy róWnieź o arcydziełach Pawła Brylińskiego? Roman Bąk Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka, opacowanie, słowo wstępne, objaśnienia i posłowie Józef Bar, Husów 2003, ss. 172. Na rynku wydawniczym ukazała się skrupulatnie przygotowana praca, która winna zaciekawić nie tylko historyków literatury i zbieraczy dawnych utworów ludowych, ale równieź działaczy kulturalno-oświatowych. Wymieniona publikacja ukazała się w strojnej szacie graficznej i z ilustracjami. Szkoda tylko, że jedynie w 500 egzemplarzach. Mowa tutaj o ksiąźce Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka. Rzecz interesująca i na pewno potrzebna, zwaźywszy, jakim bogatym dorobkiem poetyckim moźe poszczycić si~ Jan Rak należący do naj starszych poetów chłopskich. Za kilka lat będziemy świętować sto lat dzielących nas od śmierci poety. Przed upływem wieku ukazuje się wybór tekstów, który zasługuje na miano summy jego poetyckiego dzieła. Nieczęste to zjawisko - pióro w garści chłopa pańszczyźnianego spod Łańcuta. Pióro w ogóle, zwyczajne, wiejskie gęsie pióro, niewielkim zabiegiem przemicniane w rodzaj magicznego instrumentu. W skład zespołu redakcyjnego tej ksiąźki wchodziły następujące osoby: Janusz Babiarz, Józef Bar, Andrzej Kisała i Eugeniusz Szal. Natomiast głównym pomysłodawcą tego dzieła jest Józef Bar, który pracę przygotował do druku, napisał słowo wstępne, jak równieź przygotował objaśnienia i posłowie. Zaczynem dla podjętej przez Bara pracy jest zaangażowanie osobiste, wręcz fascynacja Husowem (wsią rodzinną). Gromadząc materiały do tej książki, dokonać musiał pracochłonnej kwerendy, zaś o wielkości związanego z tym trudu świadczy staranne zestawienie wykorzystanej literatury. Czytając wiersze Jana Raka, wiemy, źe mamy do czynienia z osobą o dojrzałej świadomości kunsztu pisarskiego. Kaźda sztuka, w tym poezja, musi się realizować poprzez swoiście zobiektywizowaną logikę artystyczną, nacechowaną oryginalnością twórcy, który w ten sposób objawia światu swą nietuzinkową, wyjątkową urodę stylu. Czy z czymś podobnym spotkaliśmy się w czasie lektury poetyckich tekstów Raka? Odpowiedź brzmi -tak. Dzieło literackie jest obiektywnie istniejącą rzeczywistością ijako rzeczywistość tekstowa podlega literaturoznawczemu opisaniu, by móc później podjąć próbę zobiektywizowanej odpowiedzi na pytanie, jaką ma wartość dla indywidualnego odbiorcy. Poezja to także zachwyt, "małe ziarenka zachwytu, zmieniające smak świata" - jak powiedział w Obronie żarliwości Adam Zagajewski. Jest ten zbiór aktem odwagi i swoistego wyzwania wobec tendencji panujących w literaturze chłopskiej. Jest to prowokacja, znak sprzeciwu, czy - jak powiedział Miłosz - "próba buntu". Głównie wobec wielkiej wyprzedaży rozpaczy w dzisiejszej sztuce (może zwłaszcza poe~i). Przed zwięzłym omówieniem tej pracy najpierw parę zdań o Janie Raku oraz liczącym się w nauce i kulturze artystycznej jego dorobku pisarskim. Żył w latach 1830-1910; urodził się, całe życie przeżył i zmarł w rodzinnym Husowie (wieś w pow. łańcuckim, gmina Markowa w woj. podkarpackim) zajmował się pisarstwem i rzeź- �Recenzje i noty recenzyjne 339 biarstwem ludowym. Chwytał się wszystkich możliwości zarobkowania. Po pańszczyźnie był wolnym najmitą: orał, siał, rąbał lasy, młócił, gdzie się dało. Malował obrazy na szkle, wyrabiał kapelusze oraz laski z drewna wiśniowego, jaworowego i szakłakowego. W późniejszych czasach był również oglądaczem bydła i oglądaczem zwłok. Chłopski poeta z Husowa do szkoły nie uczęszczał, nie miał zatem wykształcenia szkolnego. Bardzo lubił czytać, był zamiłowanym bibliofilem, zbierał książki. Na podstawie tej lektury zdobył szeroki zasób wiadomości. Dzięki czytelniczemu zamiłowaniu zdobył sporą kulturę ogólną i literacką. Długo, jak na stosunki wiejskie, pozostawał Rak w stanie bezżennym. Dopiero w 35 roku życia ożenił się "bogato", wziąwszy za żoną kumą chatę i dwie morgi, w tymjednąnieużytków, na których rosły tylko krzaki. Zostawił wspomnienie'zapobiegliwego żywiciela rodziny. Ale życie rodzinne ułożyło mu się nieszczęśliwie: żona wpadła w obłąkanie, podobny stan udzielił się również dzieciom. Jan Rak pisał wiersze do późnej starości. Zachowany dorobek poetycki liczy ogółem sto dwadzieścia utworów, których rękopisy (również rzeźby) są przechowywane w Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Warto by otworzyć i zapoznać się z zeszytem leżącym we wspomnianym muzeum, gdyż stanowi ciekawe, chłopskie silva rerum. Utwory Raka ilustrują różne nurty twórczości tego poety. Pierwszy nurt reprezentują utwory odnoszące się tematycznie do "minionych czasów" w życiu poety. Drugi nurt twórczości ludowego poety z Husowa reprezentują wiersze życzeniowe, związane z ludową tradycją, z ludowością. Trzeci nurt twórczości poetyckiej Jana Raka obejmuje liryki miłosne. Kolejna grupa to dumki (dumania), które powstały w kulminacyjnym okresie twórczości poetyckiej Raka. Utwory tej grupy reprezentują tzw. "lirykę starczą", która jej autorowi ustaliła przydomek - "poeta starości". Warto jeszcze odnotować wiersze o charakterze satyrycznym. Jan Rak w powszechnej opinii jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli samorodnej poezji chłopskiej. Jego wiersze są dziś cennym dokumentem ilustrującym poziom życia, stan kultury środowiska husowskiego. Wydaje się, że w poezji Raka zogniskowały się najważniejsze cechy pańszczyźnianej pieśni chłopskiej i poprzez jego twórczość - w pełni samorodną, indywidualną i oryginalnąotrzymały pełne oblicze literackie. "Poezja Jana Raka - pisała Anna Kamieńska - nawet na tle współczesnej literatury jest rewelacją. Ten poeta świetny, a ościsty jak chleb razowy, powinien znaleźć należne miejsce w historii polskiej literatury"'. Prezentowana książka skomponowana jest w sposób logiczny i przemyślany. Cały materiał ujęty został w następujące części: - wierszowane wspomnienia "minionych czasów" dzieciństwa i młodości, - wiersze okolicznościowe, - liryki miłosne, - dumki (dumania) o starości i śmierci człowieka ("liryki starcze"), - dumki (dumania) o różnej tematyce, - wiersze o charakterze satyrycznym. Przedstawię w skrócie niektóre części pracy, które znalazły u mnie szczególne uznanie: Omawianą pracę rozpoczyna utwór pl. Wiersz, którego tematem są wspomnienia rodzinnej chaty i czasów dzieciństwa Jana Raka. Autor, "nędzny chłopak z wioski", wspomina rodzinną "dymną chatę" ijej umeblowanie, potrawy spożywane w rodzinnym domu, muzykę i tańce w szynku. W zakończeniu utworu autor stwierdza: Teraz wszystko już nie tak, lud zupełnie inny, Zmienny na lepsze przemysł, w strojach nowe mody, l A. Kamieńska, Wiersze podróżnika książkowego (w:) Pragnąca literatura. Problemy pisarstwa ludowego i nurtu ludowego poezji współczesnej. Warszawa 1964, s. 111. �Recenzje i noty recenzyjne 340 Ziemia tylko ta sama i te same wody. zamieszczony jest wiersz Śpiewka, w którym poeta ze wzruszeniem wyznaje: W lirykach miłosnych Póki złota wiosna Dla kochanki zbieraj kwiatki Na dolinie zbieraj róże Bzy tymianki Splataj wieniec dla kochanki Bo za późno splatać wianki ... Tematem "liryk starczych" są cierpienia, osamotnienie autora, rozpamiętywanie zbliżającej się śmierci i przyszłych -chrześcijanina. Oto fragment wiersza pl. Pożegnanie: przeżywającego schyłek życia pośmiertnych losów człowieka- Żegnam się z tobą, wiosko rodzinna, Dla mnie sędziwa, młodem dziecinna. Żegnam się z wami ludzie wiekowi, Starcy, staruszki, chorzy i zdrowi. Żegnam się z wami lata minione, Ósmy krzyżyku, chwile sprzykrzone. Żegnam się z wami wiejskie zagrody, Stare zwyczaje i nowe mody .... "Nie na Najbardziej w chłopskim Jednym jednej strunie - pisał Stanisław Czernik - wyśpiewał swą pieśń o śmierci. może prostym okazał się w odpowiedzi poetyckiej na wezwanie śmierci, które języku brzmi - Pójdź Kuba, do wójta"2. z wierszy okolicznościowych jest Pamiątka stoletniej rocznicy Adama Mic- kiewicza: Królu poetów, wielki Mickiewiczu! Ozdobo krain polskich, dzieł wielkich dziedzicu, Natchniony twórco boży, pragnący pociechy, By twe pisma prześliczne trafiły pod wieśniacze strzechy [...j Wiekopomny poeto, rodaku nam drogi Pamięcią ach, serdeczną czci cię lud ubogi. części książki znajdujemy szkice: Józefa Bara, Jan Rak - poeta i rzeźbiarz Szala, Z przeszłości Husowa. Pracę uzupełnia wkładka z kolorowymi zdjęciami. Po tej krótkiej refleksji dotyczącej dorobku poetyckiego Jana Raka można by rzec, że dla tego poety pojawiła się możliwość powtórnych narodzin - co prawda verba volant (słowa ulatują), ale revocare grave (odwołać trudno), a przy tym scripta manent (napisane pozostanie). W końcowej ludowy z Husowa i Eugeniusza Tomasz Michalewski 2 S. Czemik, Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa 1954, s. 84. �Recenzje i noty recenzyjne 341 Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002, ss. 225. Wielkim wydarzeniem wśród Polonii Bukowiny Północnej stało się pojawienie książki Heleny Krasowskiej - doktorantki w Instytucie Slawistyki PAN w Warszawie. Zainteresowania naukowo-badawcze autorki oscylują wokół problematyki regionu pogranicza kulturowego. H. Krasowska z racji swej profesji szczególnie bacznie śledzi aspekty językowe badanych przez siebie zjawisk, nie stroniąc od typowo etnograficznych rejestracji. Regionem skupiającym uwagę badaczki jest Bukowina - kraina historyczno-geograficzna podzielona dziś rumuńsko-ukraińską granicą przebiegającą w poprzek niej. Autorka, która związana jest nie tylko naukowo, lecz również rodzinnie z Bukowiną Północną, z dużym zaangażowaniem podejmuje skomplikowaną tematykę tego regionu. Także jej wcześniejsze prace dotyczą tych zagadnień I. Książka powstawała przy okazji badań językoznawczych prowadzonych przez autorkę w tym środowisku już od 1994 roku. Jednak nie tylko interesujące z naukowego punktu widzenia teksty gwarowe, zbierane przez Helenę Krasowską, zainspirowały Ją do napisania tej książki; istotnym czynnikiem Uak sama przyznaje) była jej fascynacja Bukowiną, ludżmi tam mieszkającymi, urokiem tamtejszej mowy, kultury i przyrody. Lekturę warto rozpocząć od zamieszczonego zaraz po kartkach tytułowych wiersza autorstwa Heleny Krasowkiej. Czterostrofowy utwór Bukowina kraina, napisany w Warszawie w 200 I roku, przedstawia intencje autorki i kontekst powstania pracy. Wiersz oddaje specyficzny charakter Bukowiny, nostalgię autorki za bukowińskimi krajobrazami przyrodniczymi i kulturowymi, za tamtejszym życiem społecznym. Przywołana tu też została idea "misji" przypisywanej temu regionowi -fenomenowi" wspólnoty w kulturze" (fragment zaczerpnięty z wiersza) wzbogacającego narody, uczącego współżycia, szacunku i bycia. Jednakże - jak stwierdza autorka - Bukowina nadal kryje wiele słodkich tajemnic. Książka ta, jak się zdaje, ma odsłaniać rąbek tajemnicy, przedstawijąc jeden ze współczesnych mikroświatów bukowiańskich - tytułową małą ojczyznę - Pietrowce Dolne. Jak pisze autorka we Wstępie, okazją dla przygotowania do druku zebranych materiałów jest przypadająca w roku 2003 rocznica przybycia polskich górali na Bukowinę. "Rok 2003 dla Górali zamieszkałych w Bukowinie będzie rokiem szczególnym i wyjątkowym, życzę więc, aby to wydanie towarzyszyło im przez cały rok, przypominając o historii, kulturze, języku" (s. 17). Książkę otwiera krótki tekst Z bukowiańskich kręgów (s. 11-15) napisany w języku polskim, ukraińskim, rumuńskim i niemieckim przez Eugeniusza Kłoska i Zbigniewa Kowalskiego - znanych w środowisku bukowińskim etnografów zajmujących się zawodowo problematyką tego regionu. W pierwszej części, zatytułowanej Bukowina - wspólnota kulturowa (s. 23-42), autorka nakreśla obraz Bukowiny - jej wielonarodową i wielokulturową sylwetkę. Przedstawia krótko historię regionu i miejsce Polaków w jego kształtowaniu. Szczególne miejsce - osobny podrozdział, Wędrówka Górali Czadeckich do" egzotycznej krainy" (s. 30-35) - pozostawia głównym bohaterom swej pracy - grupie górali przybyłych na początku XIX wieku na Bukowinę z okręgu czadeckiego. Część z nich po 1945 roku opuściła Bukowinę, wyjeżdżając do Polski. W rozdziale tym przedstawione zostało funkcjonowanie migrantów bukowińskich J Wymienićmożna:Język polski na Bukowinie (praca magisterskanapisana pod kierunkiem prof. dr. hab. L. Bednarczuka, Rzeszów 1996); Tekstyz Panki na Bukowinie, w: Studia nad polszczyzną kresową, (red.) 1. Rieger, t. IX. Warszawa 1999; Teksty ze Starej Huty na Bukowinie Pólnocnej, w: Czadecka Ojcowizna, (red.) K. Nowak, Lublin 2000; K. Feleszko, B~kowina - moja miłość, Język polski na Bukowinie karpackiej do 1945 roku, (red.) A. Żor, (H. Krasowska - współpraca redakcyjna), t. I, Warszawa 2002. �342 Recenzje i noty recenzyjne w powojennej Polsce. Następny rozdział poświęcony został "Spotkaniom Bukowińskim"festiwalowi foIkIorystycznemu rewitalizującemu ideę dawnej muJtietnicznej i tolerancyjnej Bukowiny. Jastrowie - miejsce Spotkań jest również miejscem zamieszkania większej grupy Bukowian, którzy rodzinnie i mentalnie wciąż powiązani są z Piotrowcami (tytułowe Pietrowce Dolne to fonna gwarowa celowo używana w tekście, a należąca do ,językowego krajobrazu" opisywanej małej ojczyzny). Itak autorka dochodzi do głównego tematu swej pracy. Piotrowce Dolne i ich mieszkańcy przedstawione są w trzech rozdziałach zatytułowanych: Daleko od ojczyzny (s. 43-60), Dziedzictwo kulturowe (s. 61-90), Pieśni (91-172). W pierwszym z nich scharakteryzowany został sposób zorganizowania polskiego życia kulturalnego w Piotrowcach. Zamieszczony jest tu opis funkcjonowania polskich instytucji fonnalnych i niefonnalnych oraz organizacji polonijnych (Kościoła katolickiego, Towarzystwa Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza, zespołu folklorystycznego" Wianeczek"). W rozdziale poświęconym dziedzictwu kulturalnemu omówiono różne aspekty zachowań kulturowych. Autorka zawarła tu opis języka, którym posługują się mieszkańcy Piotrowiec, stroju, cyklu obrzędowości dorocznej i rodzinnej. Zamieszczone są tu także przysłowia i porzekadła, które udało się zanotować autorce w trakcie prowadzenia badań. Dużą część pracy zajmują Pieśni; jest to pierwsza próba zebrania tekstów śpiewanych w Piotrowcach. Autorka pogrupowała je według tematyki i proweniencji. Zbiór zawiera przeszło 60 utworów zróżnicowanych tematycznie. W tytule pracy zawarte jest "przejście" od regionu (Bukowiny) do społeczności lokalnej (najmniejszej wymiarem ojczyzny usytuowanej geograficznie w Piotrowcach Dolnych). Autorka sygnalizuje tym samym, że praca ta traktuje nie tylko o miejscowości, w której prowadzone były bezpośrednio badania, lecz poprzez społeczność lokalną stara się przedstawić całą krainę - Bukowinę. Jest to znane w socjologii działanie: społeczność lokalna potraktowana jest jako soczewka, w której skupiają się trendy istniejące w szerszym społeczeństwie. Analiza wybranej niewielkiej z reguły społeczności ma przynieść wówczas wiedzę na temat uwarunkowań pojawiania się pewnych faktów, czy kształtowania się pewnych procesów społecznych. Element jest znaczący, ma mówić o całości; Piotrowce Dolne - o Bukowinie. Piotrowce pełnią funkcję reprezentatywną. Czy ten wybór był słuszny? Oczywiście, trudno udzielić odpowiedzi, ale zdaje się, że były przesłanki do dokonania takiego właśnie wyboru: po pierwsze Piotrowce są umiejscowione na Bukowinie, ]'lodrugie są związane z Jastrowiem - a to jest miejsce ważne dla kształtowania się wspólnoty bukowińskiej w postaci jeszcze większego tworu społeczno-kulturowego niż region bukowiński w sensie geograficznym. Bukowina w tym szerszym wymiarze to nowoczesna wspólnota o charakterze transgranicznym. Jej członkowie przebywają w rozproszeniu przestrzennym, nie są skupieni w sensie terytorialnym, a jedynie odwołują się do pewnej przestrzeni geograficzno-kulturowej. Czytelnik przyzwyczajony do lektury tekstów teoretycznych, ciężkiego, hermetycznego stylu, może się łatwo przekonać, iż nie jest to praca problemowa, analityczna. Ale też nie takie były intencje autorki. Książka ta w jej zamysłach ma stanowić "pierwszą próbę pokazania bogactwa kultury i tradycji Polaków w wybranej społeczności lokalnej północnej Bukowiny" (s. 21). Jej charakter przybliża ją do monografii etnograficznej, mającej na celu zebranie i usystematyzowanie w pewnym porządku materiałów pozyskanych w terenie. Etnografowie i socjologowie zauważą, że książka odbiega jednak od klasycznej, tradycyjnej monografii terenowej; obejmuje tylko wybrane dziedziny kultury ijęzyka, pomijając wiele podstawowych infonnacji o życiu codziennym Piotrowczan. Widać, że praca powstała "na marginesie" badań językoznawczych (a nie na podstawie intensywnych badań terenowych, mających doprowadzić do systematycznego opisu całokształtu wielowymiarowego życia społeczno-kulturowego społeczności lokalnej - na taką monografię współczesnej Bukowiny środowisko nadal czeka). Życie codzienne mogło wydawać się zbyt oczywiste dla autorki ijako takie mogło zostać przez nią pominięte. �Recenzje i noty recenzyjne 343 Ważną cechą książki jest fakt, iżjest ona dwujęzyczna. Część pieIWszajest w języku polskim, część druga w ukraińskim - są to dwa języki, które pojawiają się i często przeplatają w codzienności piotrowieckiej. Dwujęzyczność książki stanowi odwołanie się do wielokulturowych tradycji Bukowiny, wpisuje książkę w multietniczny wymiar Bukowiny, sprawiając, że na zasadzie metonimii dzieło to przynależy do regionu, który opisuje. Tekst polskojęzyczny oddzielony jest od ukraińskiego materiałem pieśniarskim (pieśni w języku polskim) oraz fotografiami oddającymi klimat życia toczącego się w opisywanej przez H. Krasowską przestrzeni; zdjęcia te przedstawiają ludzi wykonujących swe codzienne prace, krajobrazy, architekturę, miejsca ważne w sensie symbolicznym. Autorami 42 fotografii zamieszczonych w pracy są Zbigniew Kowalski i Jakub Sucharski; zdjęcia wykonane sąz wielkim kunsztem, jakość fotografii jest również dobrym świadectwem dla wydawcy - są one kolorowe i czytelne, co niezbyt często trafia się w książkach naukowych. Oprócz fotografii w tekście pojawiają się również mapki przedstawiające miejsca, o których książka traktuje. Książka jest ważna z kilku powodów. Ukazanie sięjej jest istotne dla całego środowiska bukowińskiego. Zdaje się ona otwierać cykl opracowań dotyczących poznawanych przez polskich naukowców terenów Bukowiny Północnej (autorka zapowiada całą serię wydawnictw o polskich skupiskach na Bukowinie Północnej). Szczególnie doniosłe jest dla samych mieszkańców opisywanych przez autorkę Piotrowiec Dolnych oraz dla ludności stamtąd się wywodzącej. Jednakowoż opracowanie jest również cennym zapisem dla zapełniania luki w wiedzy na temat skupisk polskich na Wschodzie: ich sentymentów, sposobów wyrażania swej tożsamości narodowej w nowych warunkach politycznych. Praca ta wpisuje się również w tematykę tzw. Ziem Odzyskanych - spina dwie społeczności: Piotrowce (stara ojczyzna na Bukowinie) i Jastrowie (nowa ojczyzna na "Ziemiach Odzyskanych"), które nawiązują ze sobą kontakty przyczyniające się do utrzymywania się w młodszych pokoleniach, urodzonych i ukształtowanych już w Polsce, świadomości i wiedzy o małej ojczyźnie ich dziadków. Magdalena Pokrzyńska Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w folk/orie Karpatskogo regiona / Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. by V. Gasparikova and B.N. Putilov, European Folklore Institute, Budapest 2002, ss. 456. "W każdym czasie istniały i będą istnieć grupy osób, które żyją poza granicami prawa i społeczeństwa. Typowym reprezentantem takich społeczności w czasach nowożytnych jest zbójnik, którego postać jest upamiętniona w całej Europie w bogatych zasobach tradycji ludowej. Poza ludowymi legendami, pieśniami, balladami, populamymi wierzeniami i przekazami folklorystycznymi, ogromna liczba prac z zakresu literatury, teatru, filmu i sztuk pięknych skupiała się na «wolnym» życiu prowadzonym poza granicami prawa, i na zbójniku, który, co charakterystyczne, był równocześnie postrzegany jako społeczny, a nawet narodowy bohater walczący oprawa uciśnionych" (s. 443). W ten sposób Imola Kiillos (Węgry), współredaktor publikacji Bohater czy bandyta? Obraz zbójnika w folklorze regionu Karpat. uzasadnia zainteresowanie międzynarodowego zespołu badaczy zbójnikami i motywuje podjęcie starań nad opracowaniem syntezy folkloru zbójnickiego. Pomysł stworzenia monografii folkloru zbójnickiego narodził się w 1979 roku, gdy zespół badawczy złożony z folklorystów i etnologów w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (International Commission for the Study ofPopular Culture for the Carpathians and the Balkans - ICCB) postanowił zebrać mię- �344 Recenzje i noty recenzyjne dzynarodowy materiał z tego obszaru, w którym zbójnik jest symbolem antyfeudalnych i narodowych zmagań. Zespół specjalistów pracował pod przewodnictwem Borysa N. Putiłova (Rosja) we współpracy z Vierą Gasparikovą (Słowacja), a w jego skład wchodzili badacze z Czech, Moraw, Słowacji, Mołdawii, Węgier, Rosji, Ukrainy i Polski. Koordynatorem prac ze strony polskiej była Dorota Simonides z Uniwersytetu Opolskiego (wówczas WSP), a w pracach uczestniczyli również Teresa Smolińska, Zdzisław Piasecki, Ewa Bocek-0rzyszek. Patronat nad tymi badaniami sprawował Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Pracownia w Krakowie oraz Komitet Nauk Etnologicznych PAN. W latach 80. powstałyjuż pierwsze wersje naukowych opracowań, które następnie poddawano międzynarodowej konsultacji i synchronizacj i. Wspólne działania w ramach tak prowadzonych prac doprowadziły do przygotowania bibliografii przedmiotowej folkloru zbójnickiego wydanej w Brnie w 1984 roku w ramach serii "Bibliographia Etnographica Carpatobalcanica". Tradycja zbójnicka nie jest bynajmniej cechąjednego regionu ani zjawiskiem ograniczonym terytorialnie do regionu Karpat, a sam "temat" zbójnictwa nie jest jednolicie traktowany we wszystkich kręgach kulturowych. Cechą charakterystyczną polskiego folkloru zbójnickiego jest to, że odzwierciedla on nie tylko wyidealizowany obraz zbójnika, lecz ukazuje, choć w mniejszym stopniu, także negatywne wymiary zjawiska i nie waha się nazwać go "rozbojem". Wizerunek zbójnika jest uzależniony od gatunku folkloru i podporządkowany jest strukturze, poetyce i funkcji konkretnego gatunku. Swoistą cechą polskiego folkloru jest również to, że tradycyjne przekazy o tej tematyce nie wychodzą poza region Podhala i Beskidów, gdy np. na Słowacji są charakterystyczne dla całego narodu. Świadomość narodowa w Polsce w tym zakresie jest ukształtowana pod wpływem sztuki wysokiej, czyli filmu, literatury, muzyki, a więc za pośrednictwem przekazów o cechach innych niż folklor. Aby więc odnaleźć powiązania i zależności interetniczne w tradycji zbójnickiej, należało przeprowadzić badania w wielu krajach i wyznaczyć ich wspólny mianownik. Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ustaliła, iż główne zagadnienia, wokół których będą koncentrowały się międzynarodowe poszukiwania badawcze, to: rola i miejsce tradycji zbójnickiej w folklorze różnych krajów regionu Karpat i Bałkanów, główne tematy i motywy folkloru zbójnickiego (cechy ogólne i analiza porównawcza), bohaterowie i charaktery, zagadnienia poetyki, analiza muzyczna i ewaluacja folkloru zbójnickiego,jego szczególne formy (np. dramat, sztuki mimetyczne, taniec), a także związki z rzeczywistością historyczną oraz wpływ folkloru zbójnickiego na kulturę narodową (literaturę, teatr, film, sztuki piękne). Synteza folkloru zbójnickiego została ukończona w 1988 roku (zamknięcie prac autorskiego kolektywu nastąpiło oficjalnie w Dolnej Krupie 27 października 1988 r.) i jako praca zbiorowa miała zostać opublikowana najpierw przez Rosyjską Akademię Nauk w Sankt Petersburgu, a następnie przez Ukraińską Akademię Nauk. Ostatecznie jednak, po wielu perypetiach związanych z rozpadem Związku Radzieckiego, śmiercią B.N. Putiłova oraz problemami finansowymi, Europejski Instytut Folkloru w Budapeszcie wydał tę monografię w 2002 roku. Publikacja naukowa, która trafia do rąk zainteresowanego problematyką zbójnicką czytelnika, przedstawia szerokie spectrum ujęć tematu. Część historyczna dotyczy przyczyn powstania zbójnictwa w regionie Karpat oraz jego narodowej specyfiki. Proces powstania i rozwoju zbójnictwa w Polsce opracował Z. Piasecki. Część folklorystyczna dotyczy ogólnej charakterystyki folkloru zbójnickiego na Ukrainie, w Czechach i na Słowacji, na Węgrzech, w Mołdawii oraz Polsce. Zagadnienie tradycji zbójnickiej w polskiej kulturze ludowej oraz bohaterów zbójnickich w różnych gatunkach rodzimego folkloru opracowane zostało przez D. Simonides, T. Smolińską. E. Bocek-orzyszek była współautorem części o pieśniach ludowych. Kolejny człon syntezy stanowią studia nad odzwierciedleniem "świata" zbójników w sztukach profesjonalnych, opracowania podjął się w gronie polskich badaczy Z. Piasecki. Znaczną część syntezy stanowi porównawczo-typologiczny przegląd tradycji narra- �Recenzje i noty recenzyjne 345 cyjnej związanej ze zbójnictwem, czyli legend, fabulatów, memoratów, wierzeń, opracowany przez B.N. Putiłova oraz jego typologia poezji zbójnickiej. Chociaż prace badawcze prowadzone były przez zespół międzynarodowy i poszczególne szkice opracowywane zostały w językach narodowych, to językiem publikacji jest rosyjski, co wynika głównie z pierwotnego przygotowania do druku w krajach byłego Związku Radzieckiego. Monografię opatrzono wstępem i epilogiem w języku angielskim, bibliografią prac tematycznie związanych ze zbójnictwem, uporządkowaną według krajów, których reprezentanci współpracowali w ramach Komisji prowadzącej badania, a także indeksem nazwisk zbójników wymienionych w tomie. Prace Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, chociaż zwieńczone zostały sukcesem w postaci wydania syntezy, na tym się nie kończą. Spotkanie z okazji promocji książki, które odbyło się 19 czerwca 2003 roku w Bratysławie, stało się okazją do zaplanowania prac kontynuujących przedsięwzięcie, m.in. przetłumaczenia i wydania monografii w poszczególnych krajach. Akces opieki naukowej i organizacyjnej w pracach nad przetłumaczeniem i wydaniem monografii w Polsce zgłosiła T. Smolińska. Katarzyna Marcol Olga G o l d b e r g-M u l k i e w i c z, Stara j nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XLII, Łódź 2003, ss. 238. Aleksander Hertz, wybitny socjolog, wywodzący się ze spolonizowanej rodziny żydowskiej, w swojej pracy Żydzi w kulturze polskiej, wydanej w latach 60., wyraził przekonanie, iż nareszcie nadszedł czas, by podjąć pracę nad gruntownym i wszechstronnym zbadaniem roli Żydów w kulturze polskiej. Niewielu naukowców podjęło się tego trudnego zadania, z pewnością najlepiej wywiązała się z niego Olga Goldberg-Mulkiewicz, a dowodem na to jest cały jej dorobek naukowy i prezentowana publikacja. Obszarem zainteresowań Pani Profesor są Żydzi polscy i ich kultura. Zarówno ci Żydzi, którzy tak licznie zamieszkiwali nasz kraj do wybuchu II wojny światowej, ci, którzy w różnych okolicznościach i czasie opuścili nasz kraj i zamieszkują w Izraelu,jak ici, którzy przeżyli Holocaust i tworzą niewielką społeczność żydowską w Polsce. Wśród licznych prac poświęconych tzw. problematyce żydowskiej, z pogranicza historii czy polityki, z zakresu dziejów judaizmu, specyfiki kultury żydowskiej, ciekawych, ale często pozbawionych szerszego kontekstu kulturowego, ta zdecydowanie wyróżnia się odmiennym ujęciem tematu. Autorka postawiła sobie bowiem za główny cel badanie styku kulturowego, wzajemnych powiązań i zapożyczeń pomiędzy ludową kulturą polską a żydowską, będących wynikiem długotrwałych kontaktów kulturowych. Książkajest wynikiem wieloletnich badań Pani Profesor, prowadzonych nad kontaktami polsko-żydowskimi jeszcze w trakcie jej pracy w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie w latach 1955-1961, następnie po objęciu asystentury w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1961-1967, a wreszcie kontynuowanych w Katedrze Folkloru Żydów na Uniwersytecie Hebrajskim. Jak pisze sama autorka, ważne było dla niej znalezienie choćby niewielkiej liczby tekstów, które powstały przed Zagładą Żydów (s. 12); podj«ła również próbę przedstawienia szerszemu gronu materiałów, dotyczących tradycyjnej kultury Żydów polskich, które do tej pory były mało znane, albo wr«cz nie odkryte dla literatury etnograficznej. Są to nie tylko teksty polskich i żydowskich autorów publikowane np. w przedwo- �346 Recenzje i noty recenzyjne jennej prasie, ale jeszcze mniej znane polskim odbiorcom "Księgi pamięci", wydawane przez ziomkostwa Żydów polskich w Izraelu. Każdy rozdzial książki stanowi oddzielną, zamkniętą całość. Niektóre poruszająjakiś aspekt kontaktów polsko-żydowskich, inne odnoszą się do sytuacji żydostwa polskiego w Izraelu i ich postaw wobec swej duchowej i sentymentalnej ojczyzny, jaką pozostała dla nich Polska. Znalazło się tu również miejsce na tropienie śladów kultury żydowskiej we współczesnej przestrzeni polskich miast i miasteczek, a także na konstatacje na temat pewnych form odradzania się pamięci o tradycyjnej kulturze żydowskiej w warunkach polskich. Niektóre z wykorzystanych materiałów były już wcześniej publikowane na łamach różnych czasopism, m.in. w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Etnografii Polskiej". Pierwszy z tekstów, "Stara ojczyzna w nowej ojczyŻllie... ", rozwija pojęcie ojczystego miejsca w tradycji Żydów polskich. Ustosunkowuje się do mitu Ziemi Obiecanej, jako ojczyzny narodu wybranego i roli w nim Jerozolimy. Przeciwstawia mu życie w diasporze, naznaczone uporczywym poczuciem wygnania i tymczasowości. Autorka proponuje, aby ze względu na specyfikę pojęcia ojczyzny w tradycji Żydów polskich, w stosunku do Polski stosować zamiast niego takie terminy, jak miejsce urodzenia, zamieszkania czy pochodzenia. Posługuje się tu hebrajskim słowem moledet, utworzonym od czasownika rodzić. Mimo ciągłej tęsknoty za Ziemią Izraela, Żydzi oswajali jednak zamieszkiwaną przez siebie przestrzeń, uwidaczniało się to m.in. w próbach powiązania losów własnych z lokalnymi dziejami, stąd np. opowieści o romansie Kazimierza Wielkiego z Esterką. Autorka przedstawia, w jaki sposób przejawia się sentyment Żydów z Izraela do swoich miejsc zamieszkania, jakie działania podejmują, by ocalić od zapomnienia świat, który przestał istnieć, w jaki sposób realizuje się jego mit, w końcu - jakie znaczenie mają dla nich powroty do miejsc dzieciństwa. Kolejny ze szkiców, "Miejsce, którego nie ma", przeprowadza analizę "Ksiąg pamięci" powstających w izraelskich ziomkostwach. Za pośrednictwem autorki zostajemy zabrani w nie istniejący już świat żydowskich sztetl, odzwierciedlony na stronach ksiąg w formie narracji ocalałych z Zagłady członków ich społeczności, wycinków map najbliższej okolicy, na których umiejscowiono miasteczko, a wreszcie planów konkretnych miejscowości, odtworzonych z pamięci. Zwyczaj tworzenia takich itinerariów ma odległe tradycje. Plany takie podzielić można na dwie grupy, jedna z nich prezentuje tylko obiekty należące do świata żydowskiego, druga - uwzględnia istnienie obok świata nieżydowskiego, instytucje służące użyteczności obu społeczności: siedzibę gminy, pocztę czy dworzec, a czasem takie obiekty, które stanowiły ważny punkt orientacyjny miasteczka, jak choćby kościół parafialny czy pomnik któregoś z polskich bohaterów narodowych. Charakterystyczne jest stosowanie znaków ikonicznych, np. gwiazdy Dawida na oznaczenie synagogi i cmentarza żydowskiego, menory - oznaczającej synagogę lub dom modlitwy czy płonącej świecy, umieszczonej obok żydowskiej szkoły religijnej. Co ciekawe, kościoły i cmentarze chrześcijańskie zaznaczano krzyżem, mimo iż w kulturze żydowskiej unikano jego przedstawień. Jak podkreśla autorka, istotnym elementem przekazywanego kodu miasteczka była nie tylko przestrzeń, ale i czas, przedstawiający sztetl przed Zagładą, w jej trakcie oraz moment, w którym gmina żydowska przestawała istnieć. "Wzajemne wpływy i zapożyczenia" autorka rozpatruje na płaszczyżnie rzemiosła i sztuki ludowej oraz obrzędów. Stawia sobie pytanie o prawdziwość hipotezy sugerującej, że obie społeczności żyły w całkowitej izolacji kulturowej. Podkreśla, iż wzajemne kontakty polsko-żydowskie były znacznie ograniczone, m.in. przez obowiązujące Żydów tabu jedzeniowe i sprowadzały się w zasadzie do kontaktów zawodowych i przypadkowych spotkań. Nie oznacza to jednak, iż kontakty takie w ogóle nie miały miejsca, a ich wynikiem są pewne wpływy i zapożyczenia w polskiej kulturze ludowej, udokumentowane wieloma ciekawymi przykładami przytoczonymi przez prof. Goldberg-Mulkiewicz. �Recenzje i noty recenzyjne 347 Rozdział "przetrwanie tradycyjnej żydowskiej sztuki w terenie i w polskich muzeach" jest odpowiedzią na pytanie, czy rzeczywiście ślady obecności ludności żydowskiej ijej kultury na ziemiach polskich zostały całkowicie zniszczone wraz z jej eksterminacją podczas II wojny światowej, czy zachowały się w pejzażu miast polskich? Autorka przeprowadza_analizę artefaktów zachowanych jeszcze w powojennej polskiej rzeczywistości, zwracając uwagę na ich aktualną funkcję. Wyjaśnia, w jaki sposób wartościowane są zachowane obiekty, synagogi i cmentarze, przez dzisiejszych mieszkańców miast i miasteczek, często nie pamiętających żydowskiego świata, oraz jak wartościowane są one w tradycji żydowskiej. Zwraca uwagę na coraz liczniejsze inicjatywy młodzieży, fundacji i muzeów, mające na celu opiekę nad cmentarzami, ale także przygotowywanie ekspozycji, zapoznających z czasem przed Zagładą· Tekst "Odradzanie się pamięci o zgładzonej społeczności żydowskiej", na przykładzie współczesnej rzeźby ludowej i wycinanki, dokumentuje proces pojawiania się tematyki żydowskiej u powojennych twórców polskich. W przypadku rzeźby autorka stara się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest jej tematyka i funkcja, kto jest jej odbiorcą, a także jaka była motywacja samych twórców, wybierających taki, a nie inny temat. Istotny jest również przekazywany przez nią stereotyp Żyda i to, jak zmieniał się kod wizualny Żyda na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Rzeźba początkowo nie rozwijała się spontanicznie, nadzorowana była i promowana przez instytucje państwowe, takie jak muzea czy Cepelia, narzucające twórcom tematy, podporządkowane wymogom aktualnej ideologii. Postać Żyda pojawiała się zwykle podczas konkursów na temat tradycyjnego życia wsi, niektórzy twórcy sięgali po nią, czując potrzebę sportretowania znanych sobie osób, sąsiadów. Nieliczni potraktowali taką możliwość wypowiedzi jako rozrachunek z trudną do zrozumienia przeszłością, Zagładą Żydów. Obok grupy artystów sięgających do własnej pamięci i przeżyć, mniej więcej w latach 60. XX wieku pojawili się rzeźbiarze, którzy wiedzę na temat świata żydowskiego czerpali najczęściej ze źródeł pośrednich, literatury, fotografii, rodzinnych opowieści. Autorka zastanawia się, jak ten fakt wpłynął na zmianę obrazu Żyda, w jaki sposób realizował się teraz stereotyp, jakie znaki ikoniczne charakterystyczne dla kultury żydowskiej stosowano. Osobną grupę artystów stanowią ci, którzy, pozbawieni łączności z kulturą żydowską, tworzą nie mając znajomości znaków ikonicznych oraz ci, którzy wiedzę na temat kultury żydowskiej czerpią ze środków masowego przekazu. Prof. Olga Goldberg-Mulkiewicz śledzi również losy tradycyjnej wycinanki żydowskiej, tworzenie której po wojnie kontynuowano zarówno w amerykańskich środowiskach Żydów polskich, jak i w Izraelu, a która odrodziła się także w Polsce, m.in. w twórczości Anny Małeckiej-Beiersdorf, Marty Gołąb i Moniki Krajewskiej. Charakterystyczne, że wykonywaniem współczesnej wycinanki w Polsce zajmują się osoby spoza społeczności żydowskiej, co jest ewenementem. W tradycyjnej społeczności była ona poza tym domeną mężczyzn. Interesującym zagadnieniem dla autorki jest motywacja towarzysząca wycinankarkom, a także to, w jaki sposób współczesna wycinanka nawiązuje do tradycyjnej, czy zmienił się przekaz żydowskiej tradycj i, stosowane motywy, jaka jest jej funkcja, kto jest jej odbiorcą? Całości dopełniają ciekawe ilustracje, dobrane w sposób przemyślany do każdego z rozdziałów, przedstawiające m.in. plany żydowskich sztetl, zabytki żydowskiej sztuki kultowej, powojennych rzeźb i wycinanek żydowskich. Mniej zorientowanym w tematyce żydowskiej lekturę ułatwia słownik wybranych terminów żydowskich. Książka tajest niezwykle cenną pozycją nie tylko dla etnologów, ale dla wszystkich, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o Żydach polskich i ich roli w kulturze polskiej. Ewa Banasiewicz-Ossowska �348 Recenzje i noty recenzyjne Magdalena Ś n i a d e c k a- K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Studia i Materiały Centrum Studiów Latynoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego CESLA nr 25, Warszawa 2003, ss. 324, fotografie, mapy. Cel pracy Być kobietą w Ekwadorze autorka przedstawiła we Wprowadzeniu. Jest nim "próba określenia tożsamości kobiet metyskich i indiańskich w ważnym okresie zmian zachodzących w Ekwadorze na przełomie wieków" (s. 14). Do celu pracy szerzej powraca w Podsumowaniu ijest nim tam mechanizm kształtowania się relacji płci w dwóch grupach etnicznych Ekwadoru - Metysów i Indian oraz procesów formowania tożsamości kobiet metyskich i indiańskich, uszczegółowiony poprzez szereg pytań: ,jakie były w przeszłości i jakie są dzisiaj możliwości samorealizacji kobiet..."; "do jakiego stopnia różnice kulturowe rzutowały w przeszłości na obecność kobiet w życiu społeczno-politycznym kraju oraz czy i w jakim stopniu warunkują ich współczesne możliwości samorealizacji", wreszcie "czy różnice te zmieniają się i zacierają, czy i jakie elementy pozwalają na zbliżenie się kobiet z obu grup, co zaś je oddala od siebie (s. 281)? Tożsamość, której określenie stało się ważnym celem pracy, traktowana jest przez badaczkę nie tylko jako zespół wyobrażeń kobiet o sobie, ale również jako zespół cech identyfikowanych z zewnątrz na podstawie ich zachowań znanych z obserwacji i literatury. Przedmiotem pracy natomiast uczyniła autorka kobiety metyskie i indiańskie z klasy średniej, zamieszkałe w mieście. Jako główną metodę gromadzenia materiałów badaczka zastosowała wywiad biograficzny oraz własne obserwacje; sięga także do materiałów zastanych, uzyskanych z pomocą różnego rodzaju źródeł, zgromadzonych także za pośrednictwem literatury. W trakcie analizy M. Śniadecka-Kotarska konfrontuje z sobą róźne kategorie źródeł, te wywołane w trakcie badań własnych, szeroko wykorzystane głównie w rozdziałach Autoprezentacje Metysek i Autoprezentacje Indianek oraz Strategie adaptacyjne Metysek i Strategie adaptacyjne Indianek, stanowiących rdzeń pracy. z zastanymi, uzyskując w ten sposób trwalsze podstawy wnioskowania. W ocenie sytuacji kobiet autorka przyjmuje koncepcję praw człowieka ugruntowaną przez Deklarację Praw Człowieka i umowy międzynarodowe; czyni to konsekwentnie, odrzucając pokusy relatywizmu, tak częste w myśleniu antropologicznym, znajdując dla swego stanowiska poparcie w postawach i zachowaniach społeczności indiańskiej. Zarówno wybór głównego zagadnienia pracy, którym jest tożsamość indywidualna i grupowa oraz metody - metody biograficznej, powiązać moźna z socjologicznymi i etnologicznymi tradycjami ośrodka łódzkiego. Autorka nie tylko potrafiła umiejętnie wykorzystać materiały i wnioski z przeprowadzonych przed nią badań, ale również umieścić je na tle studiów innych badaczy i interesująco je scharakteryzować, wskazując na dokonujące się w nich zmiany. Do zalet pracy zaliczam: l. Umiejętność przedstawienia relacji między kobietami i mężczyznami i sytuacji kobiety nie w izolacji, a w szerokim kontekście społeczno-kulturowym: obyczajowości, obejmującej także życie rodzinne zjego ideologiami, stosunków politycznych, w tym porządku prawnego, struktury etnicznej, działalności ekonomicznej, ruchów społecznych, a również religijności z jej zróżnicowaniem. Analizę pogłębia i wzbogaca sięgnięcie do historii oddziałującej przecież na teraźniejszość ijednocześnie pomagającej w jej wyjaśnianiu; 2. Dotarcie, dzięki zastosowanej metodzie biograficznej, wielokrotnym pobytom w Ekwadorze i umiejętności nawiązywania kontaktów oraz prowadzenia rozmowy, do ważnych materiałów osobistych, pozwalających poznać nie tylko koleje życia kobiet, ale również przyjmowany przez nie świat wartości. Badaczka jednocześnie nie jest naiwną słuchaczką opowieści biograficznych. Świadoma swoich ograniczeń (brak znajomości języka kiczua, pochodzenie z innego kręgu kulturowego), cech stosowanej metody i natury ludzkiej, potrafi uniknąć niebezpieczeństw, m.in. celowej indywidualnej i zbiorowej dezinformacji; 3. Niekoncentrowanie się na krzywdach kobiet, tak częstym w pracach poświęconych �Recenzje i noty recenzyjne 349 tzw. kwestii kobiecej, krzywdach zresztą oczywistych, szczególnie w przypadku Indianek (m. in. wstrząsająca opowieść matki o umierających na jej plecach dzieciach w czasie pracy w polu). Autorka traktuje kobiety nie tylko jako podporządkowane mężczyznom i bierne, ale również jako podmioty potrafiące zmieniać swoją sytuację, analizuje ich działania, w tym społeczne ruchy kobiece, omawia przyjmowane przez kobiety strategie adaptacyjne, które zresztą nie mają charakteru tylko przystosowawczego, ale zmieniają same kobiety i świat je otaczający; 4. Odsłonięcie ważnych mechanizmów prowadzenia i społecznych skutków różnych rządowych i pozarządowych programów pomocy i wartościowe propozycje działań, które pozwolą uniknąć ich negatywnych konsekwencji, cenne nie tylko w odniesieniu do Ekwadoru i Ameryki Łacińskiej, ale również dla innych kontynentów. Takie i inne fragmenty pracy, skoncentrowane na rzeczywistych i dobrze rozpoznanych problemach społecznych, czynią z niej studium o dużych wartościach aplikacyjnych, wreszcie 5. Odkrycie, że być Metyską z klasy średniej w Ekwadorze oznacza być kobietą zależną, tradycyjną, pasywną, cierpiętniczą, natomiast być Indianką z tej samej klasy oznacza być kobietą silną, samodzielną, nowoczesną. Autorka jest świadoma tego, że teza o tradycjonalizmie (lepiej "tradycyjności" - Z. 1.) Metysek i nowoczesności Indianek "wydaje się niemal nieprawdopodobna" (s. 207). Przekonywająco jąjednak uzasadnia, nie tylko dzięki znajomości dawnych i obecnych warunków bytowania tych dwóch grup kobiet, w tym działalności gospodarczej Indianek i ich pozycji we wspólnotach, ale również dzięki wiedzy o przeszłości i terażniejszości ruchów kobiecych. Teza ta, w dostępnej literaturze dotąd z taką wyrazistością nie sformułowana, jest bardzo poważnym osiągnięciem badawczym. Pozytywna ocena pracy, dla której podstawę, obok cech wskazanych wyżej i realizacji głównych przyjętych w niej celów, stanowi także jej klarowna konstrukcja, dołączony, pożyteczny słownik terminów z języka hiszpańskiego i kiczua oraz bogaty zestaw fotografii wykonanych przez autorkę, o dużej wartości poznawczej, nie oznacza, że nie ma w niej ujęć i sformułowań dyskusyjnych, a nawet wywołujących sprzeciw. Spośród postawionych celów zbiorczego ujęcia nie doczekało się omówienie tego, co zbliża, a co oddala od siebie Indianki i Metyski. Przeciwstawienie społeczności, rodziny, a także sytuacji i cech kobiet metyskich i indiańskich tworzy opozycyjne modele, przejaskrawiające chyba negatywne cechy pierwszych i pozytywne drugich. W pewnym sensie modele te korygowane są przez informacje z wywiadów mówiące o przemocy wobec kobiet, rozwodach i pozostawieniu kobiet bez opieki oraz kradzieżach w kręgach rodzinnych również wśród Indian. Badaczka nie zastanawia się nad konsekwencjami silnych więzi rodzinnych i wspólnotowych u Indian, które, obok skutków pozytywnych, w postaci nepotyzmu muszą mieć także negatywne skutki w życiu społecznym. Klasa średnia, która tworzy platformę porównania Metysek i Indianek, u tych ostatnich traktowana jest jako kategoria głównie ekonomiczna, bez zwrócenia uwagi na różnice, wynikające m.in. stąd, że Indianie są nowymi jej członkami, z innym wyposażeniem kulturowym. Niejasno sformułowane i w gruncie rzeczy chyba niepotrzebne są ogólne rozważania nad istotą i kategoriami ruchów społecznych. Co to znaczy, że pole poczynań ofensywnych tych ruchów jest "wyznaczone przez przecięcie płaszczyzny ideologicznej i poziomu społeczeństwa globalnego" ( s. 278)? Nieprzekonywające jest wyłączenie z tych ruchów grup kobiet organizujących pomoc sąsiadom, a także licznych kobiecych organizacji metyskich, nawet jeżeli nie są skuteczne i często pozorują swoją działalność. Niekonsekwentnie stosowana jest terminologia etniczno-narodowa, sprawiająca zresztą kłopot wielu autorom: "grupa etniczna", "narodowość", "naród" a nawet "nacja". Nie jest jasne, czy postawa i działanie, jakim jest "samorealizacja", ceniona przez autorkę, dotyczy wartości przyjętych w badanych środowiskach, czy też została zaproponowana z zewnątrz. Podział na religijność metyską - bliską modelowi iberyjskiemu i religijność ludową Indian sierry (s. 23), wyłącza cechę ludowości z religijności Metysów. Bibliografia, zresztą niesłychanie �Recenzje i noty recenzyjne 350 cenna w swej części dotyczącej Ameryki Łacińskiej, jest chyba nadmiernie rozbudowana. Znalazły się w niej prace, m.in. sześć tomów Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego czy Pisma zebrane Floriana Znanieckiego, w pracy nie cytowane. Książka Magdaleny Śniadeckiej-Kotarskiej nie tylko odpowiada na tytułowe pytanie, co to znaczy być kobietą, Metyską i Indianką, w Ekwadorze, ale ponadto przedstawia rozległąpanoramę stosunków społeczno-kulturowych i ich dynamiki w tym kraju. Przygotowana została na podstawie przeprowadzonych kilkakrotnie badań terenowych, zapoczątkowanych w latach 70. XX wieku, za pomocą właściwie dobranej metody i z wykorzystaniem rozległej literatury przedmiotu. Jest wartościowa nie tylko poznawczo, ale wiele jej ustaleń może zostać zastosowanych w praktyce życia społecznego. Książka ta wnosi wartościowy wkład w rozwój badań, nie tylko zresztą w zakresie tzw. gender studies - badań kulturowych konstrukcji płci, a także studiów latynoamerykańskich, ale również przemian społeczno-kulturowych w krajach modernizujących się na różnych kontynentach, w przeszłości kolonialnych, O przewadze gospodarki rolnej, wieloetnicznych i wielokulturowych. Zbigniew Jasiewicz Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da S i I vaL i m a, Bronisława J a w o rs k a, Marcin P i o tro w s k i, Dimanche en Europe, Collection "En quete de recherche", Editions du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 68, bibliogr. Claude Madeleine u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Collection "En quete de recherche", Edition du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 86, bibliogr. ° Prezentowane książki są pierwszymi z antropologicznej serii "En quete de recherche", redagowanej i opracowywanej przez członków francuskojęzycznego międzynarodowego stowarzyszenia interdyscyplinarnego EE.R. EURETHNO*, działającego pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Pozycje są wartościowe z tego względu, że po kilku latach poszukiwań wydawnictwa przyjaznego (także pod względem finansowym) tego typu publikacjom, F.E.R. EURETHNO, może nareszcie zaprezentować materiały przedstawiane przez swoich członków podczas corocznych konferencji (w tym roku we wrześniu planowane jest kolejne, już osiemnaste, spotkanie). Książki te nie mająjednak charakteru typowych publikacji pokonferencyjnych - nie są zbiorem referatów czy komunikatów. Są to prace jednorodne, zredagowane przez wybranych spośród członków stowarzyszenia autorów, którzy na bazie zgromadzonych materiałów, konsultując się z pozostałymi kolegami, dokonali ich zbiorczego opracowania. Celem jest popularyzacja wiedzy na temat współczesnej antropologii europejskiej i zagadnień,jakie ją interesują, na przykładzie wybranych zjawisk kulturowych (w tym przypadku publikacje dotyczą obchodzenia świąt Bożego Narodzenia oraz niedzieli w Europie). Pomysłodawcy kolekcji zaznaczają także w słowie wstępnym, że interesuje ich zachowanie równowagi pomiędzy szukaniem i odkrywaniem znaczeń a ich analizą, wyjaśnianiem i interpretacją. Według nich ważne jest także, aby tyle samo miejsca pozostawić obserwacji, co świadectwu uzyskanemu w toku wywiadu, podczas badań empirycznych, nie tracąc z oczu wartości, jaką niesie za sobą każda praca porównawcza, a niewątpliwie z takimi mamy do * F.E.R. EURETHNO: Federation Europeenne des Reseaux de Cooperation aupres Reseau de cooperation scientifique et technique en ethnologie et historiograhpie europeennes (Conseil de l'Europe). �Recenzje i noty recenzyjne 351 czynienia w przypadku wyżej wymienionych pozycji. Poza tym, badania porównawcze, zarówno na poziomie diachronicznym, jak i synchronicznym w odniesieniu do wybranego zjawiska, oddają przyjęty i akceptowany sposób szukania płaszczyzny porozumienia przez badaczy i naukowców zrzeszonych w F.E.R. EURETHNO. Prezentują oni nie tylko perspektywę etnologiczną, ale historyczną i psychologiczną, które także różnią się między sobą. Oczywiste jest również, że to samo zjawisko, które jest w określonym momencie wspólnym punktem zainteresowania, przejawia się w odmiennych formach i może być obdarzane innymi kulturowymi treściami. Publikacje te zatem są dowodem, że istnieje możliwość naukowego kompromisu (szczególnie jeśli praca ma służyć popularyzacji wiedzy i jej uporządkowaniu), zachowując przy tym to, co jest wartością bezwzględną kultury europejskiej - jedność w różnorodności. Jest to idea przyświecająca zarówno spotkaniom naukowym, jak i tym publikacjom, co wynika z głównego przedmiotu zainteresowań F.E.R. EURETHNO, którym jest kultura europejska. Choć tematyka zainteresowań jest "tradycyjna" (najwięcej miejsca poświęca się zagadnieniom potocznie uważanym za przypisane tzw. antropologii symbolicznej bądż kulturowej, jak obrzędowość, rytuał czy religijność w rozmaitych kontekstach współczesnych), prace te zachowują godną podziwu równowagę w prezentowaniu materiału historycznego, w tym odnoszącego się do ludowych korzeni wybranych zjawisk. Każda z tych pozycji zawiera rozdział niezbędny do zrozumienia historii określonego zagadnienia, ale zarazem pozostały materiał ułożony jest tak, aby czytelnik mógł prześledzić przemiany, jakie przeszło ono do czasów współczesnych. A zatem, książka o Bożym Narodzeniu w Europie składa się z dwóch części. Pierwsza poświęcona jest świętom i kalendarzowi rytualnemu (tradycyjnemu -ludowemu i liturgicznemu), które wyznaczają rytm i charakter świętowania, począwszy od Adwentu po święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny. Druga część poświęcona jest specyficznym europejskim wierzeniom, praktykom, tradycjom (w tym kulinarnym), znanym od dziś i kultywowanym, wiążącym się ściśle z legendami, magią, osobami, życzeniami, widowiskami itp. bożonarodzeniowymi. Z podobnym układem mamy do czynienia w przypadku pracy o niedzieli w Europie. Na początku autorka również odwołuje się do żródeł, które wpłynęły na wyjątkowy charakter tego dnia (zachowany do dziś, pomimo jego desakralizacji). Następnie prezentowane są materiały opisujące sposoby świętowania i wykorzystywania czasu wolnego z okazji niedzieli w portugalskim Alta Minho (materiały autorstwa prof. Jose da Silva Limy), począwszy od okresu międzywojennego, po czasy obecne. Jako drugi przykład posłużyły materiały z badań prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o spędzaniu niedzieli w mieście robotniczym - Łodzi. Został wybrany okres sprzed I wojny światowej, przez okres komunizmu, aż do epoki współczesnej, kiedy to charakter niedzieli zmienia się wraz ze zmianą charakteru miasta (w wyniku transformacji gospodarczej i społecznej, jaką przeszło ono w tym czasie). Trzecia część książki poświęcona jest swoistej kulturze "niedzielnej" i sposobom spędzania czasu wolnego (pomocą służył tutaj dr Marcin Piotrowski specjalizujący się w tych zagadnieniach). Popularyzacji sprzyja niewielki format książek oraz bogata szata graficzna - reprodukcje licznych rycin, fotografii itp., spełniają ważną rolę dopełniającą tekst. Planowane są kolejne tytuły z tej samej serii: "Piiques en Europe" i "Cloches et sonnailles" (które mają ukazać się jeszcze w tym roku) oraz "Masques et rites nouveaux" i "L'Europe est-elle chretienne?" (planowane na 2005 rok). Inga Kuźma �352 Recenzje i noty recenzyjne Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Novus forlag, Oslo 2003, ss. 262, ił. nlb. czamo-białe i kolorowe, mapki, rysunki, tabele statystyczne. Urodzona w 1924 roku Aagot Noss, niezmordowana badaczka i autorka licznych opracowań na temat norweskich strojów ludowych i ich zdobnictwa, poza rozmaitymi artykułami, opublikowała ostatnio dziewiątą z kolei, wspaniale wydaną książkę'. Poświęciła ją strojom zachodniego Telemarku, tj. regionu w południowej części kraju, dokumentując szczegółowo całokształt zagadnień związanych z tą problematyką· Rozwija w oparciu o naj starsze źródła pisane i ikonograficzne, pochodzące z połowy XVII wieku oraz muzealne kolekcje i własne badania terenowe prowadzone w latach sześćdziesiątych, a zamyka na latach dwudziestych XX wieku. Używane wówczas stroje określa jako tradycyjnie klasyczne, aczkolwiek przeszły kilka zmian, np. od drobno fałdowanych spódnic (ok. 1600-1800), spódnic marszczonych (1800-1880) do spódnic marszczono-kloszowych (po 1800) i innych. Natomiast, kiedy w latach 1910-1920 tradycyjny strój ludowy zarzucono, zastępując go ubiorem mieszczańskim, rodzi się ogólny ruch społeczny powrotu do rodzimych tradycji. W zachodnim Telemarku zainteresowania w tym względzie zaczynają się przejawiać dopiero po 1920 roku. Jednak nowe formy stroju to już tzw. bunad, nawiązujące wprawdzie do tradycyjnych, świątecznych, lecz bez uwzględniania specyficznych, okazjonalnych odmian, jakie były istotne w dotychczasowej obyczajowości. Pozostają wprawdzie podobne nakrycia głowy (nie zawsze używane), staniki, pasy, spódnice, biżuteria oparte o pierwotne wzory, ale wzbogacone ornamentyką i urozmaicone kolorystyką, jak w haftach, bądź o zmodyfikowanym kroju, jak zapaski czy suknie. W zasadzie bunad uwzględnia wszystkie części tradycyjnego stroju kobiecego (o męskim autorka nie pisze), do którego należały: nakrycie głowy noszone w domu i przy wyjściu, koszula, halka, spódnica ze stanikiem, czyli suknia, pas i zapaska zakładane przy wyjściu do kościoła, chustka naramienna, obuwie oraz biżuteria, jak brosze, klamerki, zapinki, guziki, naszyjniki. Wyjściowym, rzadko używanym okryciem, była wełniana chusta oraz rękawiczki i mitenki. Ubiór dzieci był podobny do dorosłych, lecz mniej kosztowny. Starsze formy strojów charakteryzowało używanie prostych, nie przykrawanych tkanin, natomiast nowsze były mniej lub bardziej modelowane. Również zdobnictwo, początkowo znacznie ograniczone, w miarę upływu czasu wzbogaca się o nowe tkaniny, pod względem kolorystycznym, haftów i pasamonów. Zgodnie z panującym obyczajem obowiązywało kilka zestawów odzienia, tj. ubiór codzienny, strój przeznaczony wyłącznie do kościoła, specjalny zaś na święta, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Swięta oraz ślub i chrzest, nadto ubiór niedzielny koło domu, strój wyjściowy z gorszego materiału i mniej ozdobny, podobny w zimie i w lecie. Poza tym strój konfirmacyjny, oznaczający przejście z lat dziecięcych w dorosłe, służył potem przez wiele lat aż do zamążpójścia, kiedy to panna młoda ubierała się w strój specjalnie przysługujący jej na tę okazję. Ubiorem trumiennym był zestaw biały, bieliźniany albo osobno uszyty. Wyróżniającym elementem mężatki od niezamęźnej, starszych i młodszych kobiet, panien i wdów, było nakrycie głowy. Właśnie nakrycie głowy i suknia (spódnica zeszyta ze stanikiem) stały się dla autorki podstawowym wyznacznikiem zmian, jakie zachodziły w tradycyjnym stroju na przestrzeni wieków. W najstarszych żródłach wzmiankowana jest przede wszystkim spódnica-suknia, rozmaicie nazywana, przy czym stanik, zapewne też kaftan, wzmiankowane są też jako osobna część ubioru. Ich szczegółowa analiza dotyczy ogólnego wyglądu, formy, kroju, zastosowanego materialu, zdobnictwa ukazywanych w kolejnych przedziałach czasowych od 1665 roku. W podobny I Recenzje niektórych poprzednich książek: B. Bazielich, "Etnografia Polska" 1975, XIX, z. 2, ss. 265-267 i267-269; 1983, XXVII, z. 2, ss. 194-196 i 199-202; "Lud" t. 75, 1992, ss. 266-267; t. 81,1997, ss. 287-299. �Recenzje i noty recenzyjne 353 sposób ujęte zostały pozostałe części odzieży. Niepoślednie przy tym miejsce zajmuje opis biżuterii oraz zdobnictwa w postaci wyszyć i haftów. Początkowo były one białe mereżkowe, łańcuszkowe i krokiewkowe, z czasem coraz bardziej kolorowe, wykonane innymi jeszcze ściegami, co nasiliło się w strojach typu bunad. Współcześnie hafty te zastępuje się rozmaitymi elementami,jak wstążki, pasmanteria. Przewaga czerwonego koloru wskazuje na przejście stroju tradycyjnego w bun ad. Omówiona praca ma wyraźnie charakter klasycznego dokumentu, w którym posłużono się przede wszystkim metodą historyczną oraz statystyczną. Podstawą tutaj jest szczegółowy opis przeprowadzony według przyjętej przez autorkę systematyki. Brak natomiast danych dotyczących wytwórców i wykonawców, miejsc powstania lub pochodzenia, nade wszystko zaś porównań chociażby tylko ze strojami najbliższych regionów, w których autorka również prowadziła badania. Sięgnąwszy do literatury przedmiotu innych jeszcze krajów europejskich, np. rosyjskiej2, a nie tylko skandynawskiej w samym zakończeniu, którego tutaj brak, można by się dopatrzeć wielu analogii oraz kierunku przenikania i wzajemnego oddziaływania. Niemniej, praca jako wzorowa monografia godna jest uwagi, zwłaszcza autorów zajmujących się opracowaniem strojów określonego regionu. Dorobek autorki w tym względzie został wysoko oceniony kilkoma nagrodami krajowymi, w tym królewskiej akademii Gustawa Adolfa, a w 2000 roku najwyższym odznaczeniem krajowym - Królewskim Orderem Świętego Olafa. Barbara Bazielich "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Koło Naukowe Studentów Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003-2004. Niewiele jest w Polsce czasopism godzących problematykę naukową z popularnonaukową, ponadto tworzonych przez studentów z myślą o studentach. Do takich chlubnychjak się wydaje - wyjątków należy pismo "Okolice. Kwartalnik Etnologiczny", wydawane od 2003 roku przez Koło Etnologów, działające przy Katedrze Etnologii UMK w Toruniu. Inicjatorami tego ambitnego przedsięwzięcia, zapoczątkowanego w 2002 roku, byli trzej studenci III roku toruńskiej etnologii - Robert Piotrowski, Sebastian Dubiel i Rafał Iwański. Stworzyli oni koncepcję pisma otwartego w tym sensie, żejako redaktorzy nie stawiają autorom ograniczeń tematycznych i formalnych, poza oczywiście kryterium merytorycznym ijęzykowym. Teksty, które chciano zamieszczać w czasopiśmie adresowanym głównie do studentów, miały odznaczać się różnorodnością, odzwierciedlającą wielość poglądów, postaw i zainteresowań poznających świat młodych ludzi. Plan został zrealizowany w pełni, o czym przekonują nas wydane dotychczas trzy numery czasopisma pod znaczącym tytułem "Okolice". Swoisty program czasopisma, napisany przez głównego inicjatora przedsięwzięcia wspomnianego już Roberta Piotrowskiego, zamieszczono na wstępie pierwszego numeru kwartalnika: "Słowo od ... Pierwsze słowo dla ... Oto otrzymujecie pierwszy numer studenckiego czasopisma etnologicznego «Okolice». Okolice znane z opowiadań, miejsca magiczne, zatopione w słowach pejzaże codzienności. Okolice strachu i śmierci, podróży do kresu i na kresy ... 2 1.1.Bogusławskaja, Russkaja narodnaja l1Ysziwka, Moskwa 1972; G.S. Masłowa, Ornament russkoj narodnoj wysziwki, Moskwa 1978. �354 Recenzje i noty recenzyjne Czasopismo etnograficznych dociekań i zapis naszych spotkań z odmiennością i codziennością· W «Okolicach» ukazywać się będą teksty z zakresu folklorystyki, problematyki etnicznej i narodowościowej, jak również z antropologii symbolicznej, antropologii codzienności, a także opisy z podróży, eseje i felietony etnologiczne ..." ("Okolice", 2003, nr l, s. 3). Zawartość dotychczas wydanych numerów pisma (dotąd, jak już wspomniano, ukazały się trzy, w tym dwa są o podwójnej numeracji) przekonuje, że wyżej cytowany program konsekwentnie jest realizowany. Potwierdza to kompozycja poszczególnych numerów, w których układ działów tematycznych prezentowany jest w mniej lub bardziej zmienionej kolejności w stosunku do pierwowzoru. Na przykład pierwszy numer "Okolic" otwierał dział Horyzonty etnologiczne, poświęcony etnologicznym fascynacjom studenckim, zaś w kolejnym "witały" czytelnika Torunalia, przedstawiające różne oblicza Torunia, natomiast trzeci numer inicjował Folklor i okolice, dział zawierający teksty o tradycyjnym i współczesnym folklorze oraz interesujące zjawiska folkloryzmu i folkloryzacji. Dalsza kolejność sekcji tematycznych, a przede wszystkim sam fakt ich pojawiania się w piśmie, uzależniony jest nie tylko od woli redaktorów, ale przede wszystkim od materiałów dostarczonych przez studentów, którzy są współtwórcami całego przedsięwzięcia. Obok wspomnianych działów, w "Okolicach" można znaleźć także części monograficzne w pewnym sensie, poświęcone np. sztuce filmowej, internetowej i muzycznej (Obraz - dźwięk - słowo), kwestiom etnicznym i narodowościowym (Problemy etniczne i narodowościowe), problematyce regionu i regionalizmu (Okolice małych ojczyzn) i wreszcie prezentujące, z perspektywy studentów, sprawy dyskusyjne czy kontrowersyjne (Sądy i opinie). Dodać wypada, że redaktorzy "Okolic", choć skupiają się w swej pracy przede wszystkim na aktualnych problemach związanych z szeroko pojętą etnologią, nie zaniedbują tradycji i przeszłości. Świadectwem tego faktu jest dział o charakterze wspomnieniowym (Zapamiętane). Z kolei bieżące wydawnictwa omawiane są w części zawierającej wyłącznie recenzje lektur etnologicznych (Recenzje). Oczywiście, w piśmie o takim charakterze, jak "Okolice", nie może zabraknąć relacji z dalekich i całkiem bliskich wypraw (Podróże) oraz żartobliwych felietonów (Felietony etnologiczne), które są często mimowolną prezentacją prawdziwych talentów pisarskich. Jak można wywnioskować z dotychczas proponowanego przez redaktorów "Okolic" układu tematów, kolejne numery, które trafią do rąk Czytelnika, zawierać mogą działy nowe, a stare zaczną przechodzić do historii. To wymaga całościowej wizji pisma ijasno określonej roli, jaką ma spełniać nie tylko w życiu intelektualnym studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Redaktorzy mają nadzieję pozyskiwać czytelników z innych ośrodków akademickich w Polsce, a tym samym stać się periodykiem o ogólnokrajowym zasięgu. "Okolice", powtórzmy, to pismo wyłącznie studenckie, a więc tworzone przez ludzi studiujących, którym bliskie są problemy etnologiczne. Niekiedy tylko, w wyjątkowych wypadkach, publikują specjalnie zaproszeni przez redaktorów goście, jak np. Augustyn Baran - pisarz i dziennikarz związany z regionem podkarpackim. Ograniczenie dotyczące osób prezentujących teksty w "Okolicach" ma swoje dwojakie wytłumaczenie. Po pierwsze, wpływa to w pewnym stopniu na ujednolicenie poziomu pisma, co jest ważne ze względu na studenckiego odbiorcę, który chętniej sięgnie po czasopismo tworzone przez jego rówieśników niż periodyk specjalistyczny i stricte naukowy. Po drugie, umożliwia druk osobom bez tytułów naukowych, co pozwala młodym ludziom posiąść umiejętność dostrzegania i opisania problemu badawczego. Ponadto w związku z tym, że cała procedura selekcjonowania tekstów dzieje się w "oswojonym" gronie etnologicznym, łatwiej o odwagę tych, którzy nie mają pewności, co do wartości swych pomysłów i ich realizacji. A jakiego typu teksty młodzi autorzy prezentują na łamach czasopisma? Odpowiedź w zasadzie jest jedna - różnorodne, i w zakresie fonny, i treści. Bywają solidne teksty nauko- �Recenzje i noty recenzyjne 355 we, z przypisami, a obok nich klasyczne rozprawki i bardziej subiektywne w tonie wywiady, felietony, wspomnienia, opisy czy recenzje, o wartościach bardziej literackich niż naukowych. Problematyka śmierci, kryzysów kulturowych, globalizacji (zob. "Okolice" 2004, nr 112) przeplata się z wypowiedziami o literackich obliczach miasta (2003, nr 2/3) bądź pustelnictwa (2004, nr 1/2), o przesądach dotyczących osób rudowłosych (2004, nr 1/2) czy w końcu o dawnych wierzeniach wpisanych w przekazy tradycyjnych bajek i podań ludowych (zob. "Okolice" 2003, nr 112;2003, nr 2/3) sąsiadują z tematami "dalekimi", na swój sposób egzotycznymi,jak kultura Kurdów (2004, nr 113),codzienne życie na Kubie (2003, nr 2/3), tradycja tańców hinduskich (2004, nr 113)czy realia amerykańskiego więzienia (2003, nr 1). Wszystkie odzwierciedlają złożność świata, a przede wszystkim bogactwo studenckich przeżyć, doświadczeń i przemyśleń. I taki właśnie szeroki zakres pisma pod szyldem etnologii będzie nadal obowiązywał, nawet jeśli nastąpi zmiana redakcji, a co stanie się w najbliższym czasie z racji wymiany pokoleniowej. Obecni jej członkowie, już tegoroczni absolwenci toruńskiej etnologii, choć będą w pewnym stopniu patronować kolejnemu numerowi pisma, wdrążają już do pracy swych następców, by pismo zachowało swój w pełni studencki charakter. To przecież studenci pismo wymyślili, stworzyli, postarali się o uniwersyteckie dotacje, umożliwiające wydawanie "Okolic", a w końcu to oni zajęli się zbieraniem, selekcjonowaniem i redagowaniem artykułów, przechodzących także merytoryczną ijęzykową kontrolę rady redakcyjnej, w której skład wchodzą pracownicy UMK - dr Wojciech Olszewski (Katedra Etnologii) i dr Violetta Wróblewska (Zakład Folklorystyki i Literatury Populamej ILP). Kończąc tę krótką recenzję, warto dodać, że immanentną cechą tego studenckiego pisma etnologicznego, oryginalnego na polskim rynku wydawniczym, jest odkrywanie znaków codzienności. Piszą o tym redaktorzy w ostatnim numerze w sposób następujący: "Po raz kolejny stajemy na rozdrożu - magicznym miejscu i momencie wędrówki. Etnologiczne dylematy i ścieżki prowadzące Donikąd. Drogi zaczynające się tuż za progiem i bez końca ... Odpowiedzi rodzące nowe pytania i pytania bez odpowiedzi. Zatopieni w codzienności pielgrzymujemy do miejsc ciszy, do początku, by jeszcze raz odpowiedzieć sobie ... (2004, nr 112, s. 4). Violetta Wróblewska ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" wydawane przez Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" z siedzibą w Warszawie, 2002-2004. W naszym pogmatwaniu tkwi nasza sila. Clifford Geertz Już w trakcie studiów większość z nas myślała o tym, że pewnie nie pójdziemy do żadnej "normalnej", dobrze płatnej pracy. Już po studiach, gdy większość z nas całkiem poważnie myślała o doktoratach, zaczęliśmy wydawać pismo. Pierwszy numer ukazał się w marcu 2002 roku. W ramach "Opcitu" każdy z nas znalazł przestrzeń dla swoich pasji i dla tego, co uważał za najważniejsze, a pismo stało się niezwykle różnorodne pod względem formy i treści. Gdybyśmy mieli wydać wspólnie manifest - skończyłoby się to pewnie wielką awanturą. Ale ta wielogłosowość stanowi, naszym zdaniem, a mówimy po dwóch ipół roku działalności, podstawowy atut pisma, nadaje mu wyjątkowy charakter. Zanim jednak przyjrzymy się pismu ijego różnorodności, parę słów o kontekście: o redaktorach, naszych studiach, sytuacji, w której żyjemy. �356 Recenzje i noty recenzyjne Prawie wszyscy studiowaliśmy w Instytucie, wtedy jeszcze Katedrze, Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. To, czego nauczyliśmy się na studiach, w trakcie zajęć prowadzonych przez warszawskich profesorów oraz w trakcie stypendiów zagranicznych, na które część z nas się wybrała, przekonało nas, że nasza przygoda z antropologią nie skończy się na magisterce. Jednocześnie to, czego się nauczyliśmy, staraliśmy się traktować krytycznie. Do serca bierzemy sobie to, co w ostatnio udzielonym nam wywiadzie powiedziała Joanna Tokarska-Bakir: "Tylko młodzi, którzy nie oglądają się na nas, starych, biorą się do roboty, mogą coś zmienić". Pismo jest próbą realizowania tego. Jest próbą innego niż tradycyjne w Polsce spojrzenia na etnologię/antropologię. Daje wyraz naszej potrzebie mówienia innym głosem. Przede wszystkim ,,(op.cit.,)" wyrasta z potrzeby refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością: miejską, globalizującą, wielo-lub monokulturową. Tradycyjna polska etnologia wydała nam się tu niewystarczająca. Dlatego szukamy inspiracji też poza murami naszych uczelni, poza etnologią polską: za granicą i w ramach innych dyscyplin intelektualnych i artystycznych. Część redakcji nie ma wykształcenia antropologicznego, para się literaturą, kulturą różnych części świata, teatrem i muzyką (w teorii i praktyce). Antropolog wiele może się nauczyć od absolwentki Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice. To nadaje pismu interdyscyplinarnego charakteru, powoduje, że różne rodzaje refleksji nad rzeczywistością przenikają się nawzajem, bawią się ze sobą. Zależy nam bowiem na nienaukowej formie wyrazu, co związane jest również z innym naszym celem, jakim jest popularyzacja myślenia antropologicznego. Dlatego staramy się, aby ,,(op.cit.,)" można było kupić nie tylko w księgarniach naukowych i w szkołach wyższych, ale też galeriach, salonach sieci Empik oraz modnych ostatnio kawiarnio-księgarniach. Większość z nas, jak wspominałyśmy, to absolwenci lEi AK (staramy się ciągle utrzymywać kontakty z Instytutem), dziś w większości na studiach doktoranckich (m.in. w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN i w Instytucie Kultury Polskiej UW). Część osób pracę naukową łączy z zaangażowaniem społecznym - współpracuje z sektorem pozarządowym (Polska Akcja Humanitarna, Helsinska Fundacja Praw Człowieka, Wschodnioeuropejskie Centrum Demokracji). Staramy się też śledzić rozwój antropologii na Zachodzie. Ostatnio część naszej redakcji uczestniczyła w zjeździe Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych. Pewne nurty współczesnej antropologii reprezentowane na kongresie dobrze ilustrują kręgi naszych inspiracji. Niezwykle istotne dla nas są teź eksperymenty z zakresu antropologii wizualnej. Coraz częściej antropologowie sięgają po inne środki wyrazu niż tekst, odchodząc jednocześnie od tradycyjnego filmu etnograficznego. Dlatego w "Opcicie" mówimy nie tyLkotekstem, ale też zdjęciami i, bardziej ogólnie, opracowaniem graficznym, projektowanym i wykonywanym przez część redakcji - format A3, czem i biel dają duże moźliwości. W tym miejscu warto zaznaczyć, że wszyscy pracujemy za darmo. To wszystko kształtuje nas i ksztahuje ,,(op.cit.,)". Oprócz redaktorów i autorów jest jeszcze jeden głos, a może raczej grupa głosów, które przemawiają przez "Opcit". Są to głosy naszych rozmówców. W każdym numerze drukujemy wywiad etnograficzny, "zatem nieautoryzowany, bez redakcyjnej ingerencji zapis żywej mowy", jak głosił redakcyjny komentarz. Ale też bez interpretacji. Badany, ten "obcy", mówi sam. Już nie my w jego imieniu, ale on/ona. I tak usłyszeliśmy konwertytę, tatuatora i kobietę, która nie je. Usłyszeliśmy też ludzi, których omija bądź ominęła historia: graficiarzy; dziewczynę z Birmy, która przyjechała do Polski na dwa tygodnie i już nie mogła wrócić do domu, i powstańca, który upił się w czasie walki i dzięki temu przeźył. Podstawowym załoźeniem "Opcitu", jak pisałyśmy, jest bowiem różnorodność. Widoczna jest ona zarówno na poziomic treści, jak i formy. W zasadzie każdy temat może zostać poddany antropologicznej refleksji. �Recenzje i noty recenzyjne 357 Ogłoszenie na plocie: "Ocieplamy pustkę ... międzyścienną". Czy to znaczy, że pustka była zimna? Czy po prostu chłodna? A więc pustka nie jest bez właściwości, może być ciepła, rozgrzana do białości albo wymrożona i oszroniona ... Ocieplamy pustkę, malujemy pustkę, wykładamy płytkami, tynkujemy. Pustka jako pusty dom, przestrzeń do zagospodarowania, wypełnienia, wykorzystania, nadania sensu ... Słowa wyjęte z kontekstu, z ciepłych objęć praxis bezwładnie unoszą się w pustkach semantycznych, są sierotami, brzydkimi kaczątkami. Tymi, co później mogą obrócić się w pięknego łabędzia. Mogą, nie muszą. ha W piśmie przeważają te związane z kulturą miejską i współczesnym społeczeństwem, co wynika z kilku powodów. Przede wszystkim z tendencji dzisiejszej antropologii kultury, ponadto z zainteresowań badawczych autorów, a także - trzeba przyznać - z dostępności materiału. Większość naszych autorów to po prostu mieszkańcy dużych miast. Rozwijające się miasto poszukuje coraz to nowych terenów dla ekskluzywnych osiedli mieszkalnych. Powstają więc: Eko-Park, Zielone zacisze, Winnica, Pod dębem. Oczywiście na żadnym z nich nie uświadczysz ani dębu, ani winnej latorośli, tak jak na natolińskiej ulicy Brzozowy lasek brzozy rosną co najwyżej w karłowatej formie gdzieś na dachach piętnastopiętrowych bloków. Park rzeczywiście był "eko", dopóki nie zainteresował się nim ekspansywny inwestor. Czy to dziwne? Ależ skąd! Już osady zakładane w średniowieczu nosiły nazwy, które upamiętniały bory wycięte pod zabudowę. Być może w ten sposób, zastępując naturę kulturą, człowiek podkreślał swój tryumf. Pytanie, czy dzisiaj wciąż chodzi właśnie o to, czy raczej o dość fałszywy sposób przyciągnięcia klienta. A może to po prostu nostalgia? ck Miasto jako temat pojawia się na łamach "Opcitu" cZęsto. W pierwszych numerach pisma miało swój osobny dział (architektura). Numer 6(13)/2003 niemal w całości poświęcony był metropoliom (m.in. teksty: Jakprzeżyć w miejskiej dżungli, Sky is the Limit? - o Empire State Building, 4 strony palmy - o dziele Joanny Rajkowskiej, czy O spacerowaniu po ulicy - o kobiecym odpowiedniku flaneura). Autorami są więc przede wszystkim mieszkańcy miast, a zarazem konsumenci - w większym lub mniejszym stopniu - kultury popularnej. Dlatego też często tekstem kultury dla naszych autorów są media. Opcitowa notka okazuje się świetnym miejscem do refleksji nad często ignorowaną przez antropologów telewizją. TVN, czerwiec, zapowiedź programu "Superwizjer". "Ta historia zaczyna się jak Romeo i Julia", niepokojącym głosem obwieszcza lektor. "Biznesmen z Sosnowca i jego żona próbują popełnić samobójstwo ... " Dotąd historię opowiedzianą przez Szekspira traktowaliśmy jako uniwersalną opowieść miłosną. Dziś okazuje się, że jest to dla niektórych historia kryminalna, w której najważniejszy jest akt śmierci. Nieważne, że Romeo był nastolatkiem (wyobraźmy sobie najego miejscu typowego polskiego "biznesmena") i pochodził z romantycznego włoskiego miasteczka ... To, że niezbadane są ścieżki mitu, a mitotwórcza maszyna przekształca na swój użytek historie w przeróżny sposób, jest niezaprzeczalne. W tym przypadku jednak mamy chyba do czynienia nie z przekształceniem mitu, lecz z gwałtem na nim. Może to i dobry pomysł, niech stare historie w końcu zaczną nowe życie. Opowieść o Edypie niech będzie opowieścią o chuliganach wydłubujących oczy napotkanym nastolatkom, a legenda o Wandzie, co nie chciała Niemca, zachętą do zapisywania się na basen. Przy odrobinie wysiłku Dzieje Apostolskie okażą się prefiguracją serialu Klan. mag �358 Recenzje i noty recenzyjne Notki, jak nie trudno zauważyć, mają charakter lekki i niezobowiązujący. Podobnie jakprzynajmniej na pierwszy rzut okanasze pismo. Nie działa tu jednak zasada dekorum. Tematy lekkie (piłka nożna, fast foody, święty Mikołaj czy rozpustny Heliogabal) poddawane są krytycznej analizie, a poważne problemy i trudniejsze skojarzenia mogą mieć swój wyraz w formach krótkich i łatwych. Gra Internetu polega między innymi na tym, że udawanie kogoś innego jest nie jej sensem, ale warunkiem. Nigdy do końca nie wiadomo, kto kryje się za określoną intemetową tożsamością. Nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie. Można się nigdy tego nie dowiedzieć. Gorzej, jeśli wraz z demaskacją przychodzi tragedia. Fundacja Dzieci Niczyje w trosce o dzieci nieświadome zasad kieruje do rodziców swoje przesłanie: ogłasza "pobite gary", obnaża sensy i warunki gry Internetu. Likwiduje tę grę. Na reklamie społecznej sygnowanej przez fundację widzimy obleśnego, grubego faceta w podartym podkoszulku i gaciach odsłaniających dużą część tyłka. Ten człowiek, podszywając się pod 12-letniego Wojtka, zamierza zawrzeć przez Internet "przyjażń" z II-letnią Anią. Jego intencje sąjasne. Zbrodnicze. Autorzy kampanii reklamowej wpadająjednak w pułapkę wyjaśniania. Niejasną tożsamość konkretyzują za pomocą stereotypu: zło jest brzydkie, seksualni zbrodniarze są obleśni. W ten sposób śmiertelnie niebezpieczni gracze zakazanych gier pozostają nierozpoznani, wciąż mogą udawać porządnych obywateli. Obok reklamy z obleśnym Wojtkiem widzimy w newsach ze świata zdjęcie Marca Dutroux. Inteligentna, spokojna, dość sympatyczna twarz. Ten bezrobotny elektryk jest oskarżony o kilkanaście morderstw, porwania i gwałty nieletnich. ck Dzięki takiej formule unikamy uniwersyteckiego żargonu i zamknięcia w naukowości. Chcielibyśmy docierać bowiem także do osób niezwiązanych z antropologią, do każdego zainteresowanego otaczającą go rzeczywistością, bez względu na rodzaj i poziom wykształcenia. Wprawdzie pojawiają się tematy bezpośrednio związane z etnografią (np. w numerze 6-7( 19-20)/2004 zamieściliśmy obszerny wywiad z prof. Joanną Tokarską-Bakir na temat sposobów i celów uprawiania antropologii, recenzję książki Michała Buchowskiego oraz wsponmienia o zmarłych w tym roku ważnych etnografach: Jacku Olędzkim i Piotrze Szackim), nie jesteśmy i nie chcemy być pismem ~ranżowym. Nie zwalnia nas to jednak z obowiązku tropienia przejawów ksenofobii czy nietolerancji: Mój typ urody można uznać za semicki - o ile komuś wystarczy po temu skręt ciemnego włosa i czerń oczu. Często wystarcza - i jest to dla mnie okazja to gromadzenia ciekawych doświadczeń z pola ulicznych relacji międzyludzkich. Stoję oto niedawno na dworcu centralnym z parą przyjaciół. W dłoni dzierżę brazylijski instrument - berimbao - kij z metalową struną, którą napina się lekko go wyginając. Nagle mijający nas starszy mężczyzna (wnioskując z garderoby - "tutejszy", dworcowy rezydent) zatrzymuje się i poczyna wpatrywać we mnie, a na jego twarzy maluje się wysiłek. Po chwili przedłużającego się milczenia mówi w końcu z niedowierzaniem: - Żydówka z łukiem??? - i kręcąc głową odchodzi. Oto poczciwy polski ksenofob porażony błahym, trzeba przyznać, dysonansem poznawczym odchodzi z opuszczonymi rękami, rozbrojony od wewnątrz - przez własny umysł. Być może rysuje się tu przed nami nieoczekiwane rozwiązanie problemów wszystkich "obcych" zagubionych w naszym kraju. Recepta wygląda tak: bierzemy stereotypowy portret Murzyna, Indianina, Żyda, Azjaty i każdemu dobieramy egzotyczny dla niego rekwizyt. Zabezpieczonego w ten sposób przedstawiciela innej kultury już bez obaw możemy wypuścić na miasto, którego koloryt wzbogacą od tej pory pytające okrzyki: Japończyk z sankami? Murzynka z wiertarką? Indianie z szafą (wersja dla wycieczek)??? az �Recenzje i noty recenzyjne 359 Nie zwalnia z podejmowania tematów niezmiernie ważnych dla etnologów współcześnie. Numer 2(9)/2003 poświt'(cony był islamowi. Pokazaliśmy tt'(religit'( i kulturt'( z bardzo różnych stron - była mowa o żuciu liści katu w Jemenie, o hidżabach projektowanych specjalnie z myślą o lekcjach wuefu, o muzyce RAI i isma'ilitach, był też szkic miasta Harer z postacią Rimbauda w tle. Z kolei nr 3(16)/2004 to numer o religijności - pojawiły sit'( tu m.in. teksty prof. Zbigniewa Mikołejki i prof. Tokarskiej-Bakir. Nie uciekamy też od spraw ostatecznych: l listopada. Wychodzimy z cmentarza. Został nam jeden znicz. Zapalmy go gdzieś. O! tutaj; biedactwa! nikt wam lampki nie postawił, wiązaneczki nie położył! (kuriozalna jednostka pamięci: zniczokwiat). Podpalamy. "Zaraz zaraz, oni jeszcze żyją". No tak: "Zbigniew Nowak 1932-__ "i"AnnaNowak 1939-__ ". W popłochu gasimy. Dlaczego w popłochu? Bo gdy Zbigniew i Anna przyjdą z kwiatami na swój grób i zobaczą znicz, to zmartwią się (a nie chcemy ich martwić), że rodzina ma ich dość? Chyba nie o to chodzi. Bo czujemy się tak, jakbyśmy przyszli na imieniny do wujka i chcieli wręczyć prezent cioci? Też nie. Bo nie lubimy kujonów? (z naostrzonymi ołóweczkami czekają na Egzamin ijeszcze gotowi naskarżyć na nas Panu). Nie. Nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo wierzymy w moc gestów. Pierwsza odpowiedź była dobra. Nie chcemy ich ZMARTWIĆ. jb Staramy się jednak nie zapominać o tradycyjnej etnografii. Chodzi tu zarówno o podejmowanie tematów, mówiąc w uproszczeniu, ludowych, jak i korzystanie z osiągnięć ojców założycieli do wytłumaczenia zdarzeń napotkanych współcześnie: Beskid Wyspowy. Czerwiec 2003. Z grupą studentów etnologii wybrałam się na badania. Udaliśmy się do miejscowego baru. Wchodzę ostatnia. - Piwo proszę. - A dowodzik jest? - pyta pani z baru, wzbudzając powszechną wesołość - pewnie znowu usłyszę, że już od roku ... - Od dziesięciu lat - wyznaję. - W imię Ojca i Syna ... - zaczyna modlić się sprzedawczyni i wykonuje znak krzyża. "Według mniemania ludu, diabeł dopomaga człowiekowi do nadzwyczajnego powodzenia, dostatku, jak i do wszelkiej umiejętności i wydoskonalenia" - pisał Kolberg. Cóż, widać duszę diabłu sprzedałam za wieczną młodość. ag Nie sposób oczywiście wymienić tu wszystkich tematów, jakie podjęliśmy w już dwudziestu numerach "Opcitu". Różnorodność tematyczna, co chciałybyśmy podkreślić szczególnie, idzie w parze z rożnorodnością formy i obrazu - grafika bowiem nie jest tylko dodatkiem, ozdobnikiem treści, lecz wchodzi z nią w dialog, dorzuca swoje trzy grosze tam, gdzie słowa tracą moc. Nasza eksportowa i nowatorska forma, jaką są notki - okruchy rzeczywistości ubrane w refleksję, sondy sensu, drogowskazy do głt'(bszego znaczenia - została już zaprezentowana dosyć obszernie. Wspomnijmy jeszcze, że notkom właśnie poświt'(cona była wystawa w Pałacu Kazimierzowskim w lipcu ubiegłego roku, a ostatnio rozpoczt'(ły nowy żywot w świecie wirtualnym. Już dawno zauważyliśmy bowiem, że opcitowe notki mają strukturę internetowego bloga. Dlatego właśnie na stronie www.opcit.blox.pl można przeczytać wiele z nich. Czytelnicy mogą więc na bieżąco komentować nasze spostrzeżenia. "Opcit" tym samym staje się gazetą interaktywną. Wzmocnieniu tej interaktywności służyć ma także opcitowe forum internetowe, które rozpocznie działanie w październiku tego roku. Naszemu blogowi nadaliśmy nazwę "Życie seksualne dzikich". Tytuł książki Malinowskiego wykorzystujemy także w akcji fotograficznej. To wizualny, a zarazem w pełni antro- �360 Recenzje i noty recenzyjne pologiczny komentarz do współczesnej rzeczywistości: grupa młodzieży przy grillu jak żywcem wyjęta z obrazu Leonarda da Vinci Ostatnia wieczerza, sprzedawca w warzywniaku podaje młodej kobiecie jabłko, drwiąc z biblijnej sceny kuszenia, współczesny Syzyf dżwiga po schodach telewizor, a rozmawiający przez komórkę na moście świętokrzyskim mężczyzna zastyga w obiektywie jak postać z Krzyku Muncha. Na razie zdjęcia z tego cyklu (wszystkie autorstwa Artura Siennickiego ) prezentujemy na łamach "Opcitu" , kilka z nich można było też oglądać na wystawie pt. CodzienNiecodziennie zorganizowanej przez redakcję w ramach Festiwalu Nauki w IEiAK UW. W przyszłości chcielibyśmy je zaprezentować szerszej publiczności - na wystawach w galeriach lub akcjach plenerowych, czy nawet na bilbordach. Tym sposobem zostanie zrealizowane jedno z podstawowych założeń "Opcitu": wyjście z tematyką antropologiczną poza styl wysokoakademicki i krąg odbiorców literatury fachowej. Temu służą też opcitówki, imprezy promujące kolejne numery pisma. Na naszej stronie internetowej (www.opcit.jaaz.pl)rnożna przeczytać: "Organizowanymi przez nas imprezami - OPCITÓWKAMI - tworzyliśmy most pomiędzy Uniwersytetem a Clubbingiem. Opcitówki nie były występami gadających głów, a raczej około naukowymi spektaklami. Nie wykładami, a raczej wykłaDADAmi. Pokazywaliśmy slajdy, puszczaliśmy muzykę, karmiliśmy, poiliśmy, okadzaliśmy mongolskim kadzidłem, badaliśmy rozmiar głowy. Na Opcitówce cielesnej tańczyły Długonogie Tancerki Wudu". Na jednej z opcitówek pokazaliśmy zrealizowany przez nas we współpracy ze studentem łódzkiej szkoły filmowej krótki film Naukowcy i kuglarze będący zarówno reklamówką samego pisma, jak i pastiszem etnografii jako nauki. W filmie tym m.in. Bronisław Malinowski bawił się potajemnie konikami z chleba, kucharz w czapce znalezionej na śmietniku w Brazylii po przejściu karnawałowych szkół samby robił sałatkę z psa i tekstów z "Opcitu", a sobowtór Marii Janion czytała fragmenty "Przeglądu prasy etnograficznej". Skoro jużjesteśmy przy kolejnym eksportowym dziale "Opcitu" warto powiedzieć o nim kilka słów. Oddajmy głos Jerzemu Rohozińskiemu, który w portalu www.witrynaczasopism.pl pisał o przeglądzie prasy: "Zwłaszcza pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, za to pomysłowo pogrupowany wybór cytatów z polskich periodyków etnograficznych zasługuje na uwagę i przykład. Oto naukowe spostrzeżenia jednego z tuzów polskiej antropologii kulturowej zamieszczone na łamach «Etnografii Polskiej» w 1980 roku: «Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferencje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce, kobyły niż krowy»". W piśmie swoje stałe miejsce ma też: komiks, publikowana była powieść w odcinkach, jest krótka VIPowiedż, fotoreportaż "klisze" i "fatamorgana" - dziennik z podróży tajemniczego profesora Schwarzenfussa, który dzieli się z czytelnikami "Opcitu" spostrzeżenia na temat nieodkrytych dotąd ludów o dziwnych nazwach: Godgabdibowie, Manemonenanenowie czy Faaowie. I tymi właśnie sposobami próbujemy pokazać, jak fascynującą wiedzą (a może sztuką?) może być antropologia kulturowa. I że może mieć cojones - o których pisał w numerze 3(16)12004 "Opcitu" Wojciech Burszta za Tomem Robbinsem. Magdalena Radkowska Agnieszka Kościańska �Recenzje i noty recenzyjne 361 Collectanea Eurasiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, ss. 422. Skąd wzięła się nazwa "Europa", znajomość medycyny arabskiej na naszym kontynencie do XVII wieku, średniowieczne kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich, apokryficzna legenda o św. Tomaszu, naftowe kraje Orientu jako źródło awansu materialnego dla polskich robotników i inżynierów - to tylko niektóre z tematów poruszanych w prezentowanej tu pracy zbiorowej. Wydawnictwo powstało na marginesie działalności Pracowni Interdyscyplinarnych Badań Euroazjatyckich w Instytucie Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Główną inicjatorką przedsięwzięcia była prof. Jadwiga Pstrusińska, która od lat stara się grupować wokół swojego ośrodka pracowników naukowych z różnych pokrewnych dyscyplin humanistycznych. Obok naj liczniej rzecz jasna reprezentowanych filologów znaleźli się w tym gronie takźe historycy, literaturoznawcy, badacze kultury i etnolodzy. Ci ostatni znajdą tu interesujący szkic obyczajowy Marka Tracza na temat zderzenia dwu wizji Betlejem w oczach przybywających do Ziemi Świętej polskich pielgrzymów w XIX wieku. Wyniesiony przez nich z lat dziecinnych jasełkowy obraz betlejemski nie przystawał do realiów ekologicznych, obyczajowych i politycznych, w jakich egzystowało w tym czasie owo centrum pątnicze chrześcijaństwa. Dwa teksty Joanny Bar poruszają z kolei inną problematykę. W pierwszym autorka zwraca uwagę na dorobek Mateusza Gralewskiego, polskiego zesłańca i zarazem badacza dziewiętnastowiecznego Kaukazu. Pomijając naiwne i kompilatorskie partie prac Gralewskiego, dotyczące odległych dziejów regionu, Joanna Bar wskazuje na wartość jego rozważań w co najmniej czterech aspektach. Są nimi znane zesłańcowi z pierwszej ręki opisy metod, jakimi Rosja podbijała Kaukaz, natrafiając na opór górali, informacje na temat kultury i życia codziennego miejscowych plemion, dane dotyczące przebywających w tej części carskiego imperium Polakach i ich roli cywilizacyjnej, wreszcie obraz pracy duszpasterskiej polskich księży, sprawujących opiekę nad rodakami. Drugim tekstem jest zawarta w dziale recenzyjnym obszerna prezentacja wywodów tureckiej etnolożki, Ayse S. Caglar z Berlina, na temat prób zmiany popularnego obrazu Turka w Niemczech. Służyć ma temu zmiana sztafażu reklamy i sprzedaży popularnego, orientalnego placka faszerowanego, zwanego Donerkebab. Zabawne, że w dobie rosnącej popularności egzotyki orientalnej producenci tureckiego przysmaku ulicznego zaczęli kamuflować jego bliskowschodniąproweniencję, zachwalając co najwyżej jego walory zdrowotne z reklamowego arsenału "zdrowej żywności". W kręgu współczesności pozostaje też rozdział Leszka Dzięgla dotyczący aspektów obyczajowych prac polskich robotników i inżynierów na zbiorowych kontraktach w bliskowschodnich i północnoafrykańskich krajach naftowych. Autor uwzględnił w tych pobytach specyfikę prawną i polityczną epoki komunistycznej, w której zawierano kontrakty i werbowano kadry pracownicze. Niektóre z rozdziałów omawianej pracy przetłumaczono na język angielski, a jeden z nich wydrukowano w wersji niemieckiej. Teksty polskie uzupełniono angielskimi streszczeniami, niestety na ogół bardzo krótkimi. Problematyka Eurazji jest tak rozległa i różnorodna, że trudno byłoby oczekiwać w tego typu wydawnictwie jakiejkolwiek próby syntezy czy podsumowania. Książka daje czytelnikowi co najwyżej wgląd w rozległość tematyki i zachęca do refleksji nad różnymi aspektami kultur tych obszarów. Prezentuje przykłady zainteresowań badawczych poszczególnych autorów. Szkoda, że redakcja nie zaopatrzyła całości w krótkie informacje biograficzne osób biorących udział w przygotowywanym dziele. Leszek Dzięgiel �o(<l!opod) :);)!h\OłZllf 'nul <J.lu<Jlplł1W 'P1S~!S!l;)!)I°hnl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8618de58e4f2548b3b2df06f3ce41704.pdf 0553b7cb7347728fddfdc50412f2e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5108 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4739 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.363-410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 v. KRONIKA 80. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 23 WRZEŚNIA 2004 23 września 2004 roku w Łodzi, w Łódzkim Domu Kultury, odbyło się 80. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Obrady otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr Dorota Simonides. Po powitaniu zgromadzonych zaproponowała na przewodniczącą obrad prof. dr Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza dr Annę Spis s, zastępcę sekretarza generalnego PTL, co zyskało aprobatę Zgromadzenia. Przewodnicząca przedstawiła porządek obrad, zaakceptowany przez zebranych: - Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; - Nadanie godności członków honorowych PTL; - Podziękowanie za zorganizowanie 79 WZD w Słubicach; - Informacja o zatwierdzeniu nowych deklaracji członkowskich; - Powołanie Komisji Wnioskowej; - Odczytanie protokołu z 79 WZD w Słubicach; - Sprawozdanie sekretarza generalnego; - Sprawozdanie skarbnika; - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; - Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; - Sprawozdania Oddziałów i Kół Zainteresowań; - Dyskusja; - Wystąpienie Komisji Wnioskowej; - Zakończenie obrad. Minutą ciszy uczczono pamięć dziewięciu zmarłych członków: prof. Czesława Hemasa, redaktora "Literatury Ludowej" i prof. Edwarda Pietraszka, redaktora ,,Prac i Materiałów Etnograficznych", z Oddziału Wrocławskiego; Stefana Aleksandrowicza z Oddziału Lubelskiego, Kaliny Antonowicz z Oddziału Toruńskiego; Janinę Dydowicz z Oddziału Poznańskiego; Andrzeja Łaszczyńskiego z Oddziału Krakowskiego; dr. hab. Jacka Olędzkiego i Piotra Szackiego z Oddziału Warszawskiego oraz Czesława Rutkowskiego z Oddziału Łódzkiego. Godność członków honorowych otrzymały: mgr Elżbieta Królikowska i mgr Ewa Zawiejska z Łodzi. Laudację wygłosiła prezes Oddziału Łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska. Ozdobne dyplomy uroczyście wręczyła prezes ZG PTL, prof. Dorota Simonides. Przewodnicząca złożyła serdeczne podziękowanie na ręce p. Dyrektor Biura ZG PTL mgr Pauliny Sucheckiej za znakomitą organizację zjazdu PTL w Słubicach, której nie podjął się żaden Oddział, podziękowała również za pomoc prof. Michałowi Buchowskiemu z Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu i dr. Wojciechowi Sadowskiemu z Oddziału Poznańskiego PTL. �364 Kronika Przewodnicząca poinformowała o nowo zatwierdzonych deklaracjach. Po otrzymaniu przez Biuro PTL fotografii, legitymacje dla nowych członków zostaną przesłane pocztą na adres Oddziałów. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr Janinę Hajduk-Nijakowską, mgr Krystynę Kaczko, mgr Elżbietę Filip oraz mgr Wiktorię Blacharską, która jednak nie wyraziła zgody na udział w Komisji. Protokół z 79. WZD w Słubicach odczytał sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Następnie przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego za okres lipiec 2003-wrzesień 2004, składające się z następujących części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 79. WZD w Słubicach; 3. Działalność ZG i Prezydium ZG; 4. Sprawy finansowe; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Sprawy różne. Sekretarz generalny poinformował m.in., że zrealizowano wszystkie wnioski z 79. WZD. Podkreślił wielką zasługę prezes prof. D. Simonides w podtrzymaniu nieprzerwanej działalności PTL, uwieńczone ostatnio sukcesem w staraniach o pozyskanie nowego pomieszczenia dla biura, biblioteki i archiwiim naukowego przy ul. Szczytnickiej 11 we Wrocławiu. Zawdzięczamy to przede wszystkim wielkiej życzliwości rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki. Zawiadomił też, że w związku ze śmiercią dr. Stanisława Chmielowskiego, przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego, w skład Sądu, zgodnie ze Statutem, wchodzi mgr Elżbieta Oficjaiska, jako że uzyskała odpowiednio dużą liczbę głosów w czasie głosowania w wyborach do Zarządu w 200 l roku. Sąd koleżeński ukonstytuuje się w nowym składzie. Skarbnik mgr Zbigniew Toroński odczytał sprawozdanie za okres drugiego półrocza 2003 i pierwszego 2004, z którego wynika, że wszystkie zobowiązania finansowe są obecnie regulowane na bieżąco, jak również wszystkie rozliczenia publiczno-prawne. Działalność gospodarcza Towarzystwa, przypomniał, winna być działalnością pomocniczą, służącą pozyskiwaniu środków finansowych na prowadzenie i rozwijanie działalności statutowej. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej za okres 5.05.2003-31.08.2004 roku odczytała jej przewodnicząca, dr Anna Kowalska-Lewicka. Kontrola objęła całokształt działalności PTL. Nie dopatrzono się uchybień w zakresie gospodarki finansowej, zaplanowane wydawnictwa ukazały się. Obecny lokal wydaje się najlepszy, odkąd PTL ma siedzibę we Wrocławiu. Komisja wnioskuje o mianowanie mgr Pauliny Sucheckiej Dyrektorem Biura i Biblioteki PTL; należy nadal podejmować starania o dalsze dotowanie umów-zleceń przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, a jeśli Uniwersytet Wrocławski przedłuży umowę z PTL na dalszy rok (lata), należy postarać się o etat dla bibliotekarza. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Infonnacji Etnograficznej wygłosiła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która funkcję kierownika Ośrodka pełni społecznie, od 1999 roku ośrodek nie posiada etatów. Na umowę-zlecenie pracuje pani Małgorzata Wilbik oraz pozostałe osoby. Pani Profesor zaapelowała, aby członkowie PTL �Kronika 365 przysyłali wykaz swych prac naukowych oraz swe publikacje książkowe w darze, ewentualnie tylko do wglądu. Powiadomiła też, że przystąpiono do prac zmierzających do uprzystępnienia bieżącej bibliografii etnografii polskiej w Internecie. Do 2006 roku ma być opracowana internetowa bibliografia za lata 2001-2003. Na ten cel Pani Profesor uzyskała imiennie grant naukowy. Następnie zebrani wysłuchali sprawozdań następujących Oddziałów: Bielsko-Bialskiego, Północno-Mazowieckiego, Gdańskiego, Krakowskiego, Lubelskiego, Łódzkiego, Opoczyńskiego, Opolskiego, Poznańskiego, Toruńskiego, Śląskiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Zamojskiego. Nie wszystkie oddziały, a jest ich) 8, nadesłały sprawozdania, natomiast Oddział Cieszyński, z nieznanych przyczyn, wciąż nie może się ukonstytuować. Na początku dyskusji przewodnicząca ustosunkowała się do przeczytanych sprawozdań zwracając uwagę, iż oddziały koncentrują się przede wszystkim na działalności popularno-naukowej, szczególnie należy cenić, dodała, wkład amatorów, osób o nieprofesjonalnym wykształceniu, mocno zaangażowanych w sprawy Towarzystwa. Dr Aleksander Błachowski wywołał ożywioną dyskusję stwierdzając, iż w sprawozdaniach należy umieszczać wszystkie dokonania naukowe członków oddziału. Głos zabierali: dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janina Hajduk-N,ijakowska, dr Marcin Piotrowski, mgr Anna Walczak, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. W końcu prawie wszyscy zgodzili się, że należy prezentować tylko te dokonania, które faktycznie firmuje oddział, różny jest bowiem potencjał naukowy poszczególnych oddziałów. Prof. Barbara Bazielich zwróciła uwagę, iż sponsorom koniecznie należy posyłać nasze wydawnictwa, aby uświadomić im, iż pomoc finansowa przeznaczona jest na naukowy, społecznie przydatny cel, a przy okazji zachęcić ich do dalszej pomocy. Dr J. Hajduk-Nijakowska dodała, iż w promocji wydawnictw pomocny jest Internet. Dyr. P. Suchecka poinfonnowała, że nie wszyscy sponsorzy pragną mieć nasze książki - większość darczyńców życzy sobie wyłącznie egzemplarze tzw. dowodowe, np. Urząd Miasta w Wilamowicach nie był zainteresowany większą liczbą egzemplarzy Atlasu stroju wilamowickiego, mimo iżjest to świetny materiał promocyjny. Bożena Wrońska uzupełniła, że na 150 ofert sprzedaży wysłanych w okresie między marcem a lipcem br., zainteresowanych zakupem było tylko) 7 instytucji: muzea, ośrodki kultury, biblioteki miejskie i wiejskie. Przewodnicząca Komisji Wnioskowej, dr 1. Hajduk-Nijakowska, odczytała wnioski: l. dublety czasopism zagranicznych należy rozdysponować odpłatnie, a pieniądze przeznaczyć na zakup książek; 2. na ręce naszego dobrodzieja, rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki należy wystosować w imieniu ZG PTL i wszystkich oddziałów tzw. adres z podziękowaniem; Janowi Górakowi w 2005 roku przyznać honorowe członkostwo PTL (wniosek Oddziału Lubelskiego); 4. 81. WZD, połączone z sesją naukową o tematyce "pogranicze polsko-białorusko-litewskie", zorganizuje Oddział Warszawski w 50-lecie jego istnienia i 11O-lecie PTL, w Supraślu, przy organizatorskim udziale Muzeum Wsi Białostockiej (list w tej sprawie do prezesa ZG PTL wystosował wiceprezes Zarządu Głównego, dr Andrzej Stawarz); 5. do Biura PTL należy przesyłać materiały "propagandowe" np. afisze, jak również wyroby artystyczne w celu ozdobienia nowego lokalu; 6. do drugiego tomu zbiorowej publikacji Etnografowie i ludoznawcy polscy ... należy przysyłać biogramy lub propozycje haseł (Oddział Krakowski); 7. (wniosek prof. B. Jaworskiej): nadsyłać do ODiIE dane bibliograficzne, infonnacje o indywidualnym aktualnym dorobku naukowym; 8. (wniosek dr. A. Błachowskiego): do Biura ZG PTL przekazywać również infonnacje na temat wkładu danego oddziału dla swego środowiska. Wnioski zostały przegłosowane. �366 Kronika W dalszej dyskusji zabrała głos m.in. główna księgowa, p. Agata Sikora, przypominając, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i ZUS jest Zarząd Główny, a nie oddziały. Dyr. P. Suchecka ponownie zaapelowała o pomoc w ozdobieniu lokalu Biura. Dr A. Spiss przypomniała, iż termin nadsyłania na adres Oddziału Krakowskiego biogramów do drugiego tomu Etnografowie i ludoznawcy polscy ... upływa z końcem grudnia 2004 roku. W podsumowaniu obrad prezes prof. D. Simonides przyznała, że z zainteresowaniem wysłuchała sprawozdań oddziałów, choć generalnie większość była za długa, rozumie jednak, że aktywne oddziały chcą się pochwalić swoimi dokonaniami. Zamiarem Pani Prezes jest wydanie wszystkich sprawozdań z okresu dwóch jej kadencji oraz "historii ilustrowanej fotografiami" dwukrotnych, w niewielkiej odległości czasowej, przeprowadzek biura, biblioteki i archiwum, a to w celu zaprezentowania na szerszym forum skądinąd mało znanego Towarzystwa naukowego, jego osiągnięć naukowych i popularyzacyjnych oraz zasług dla podtrzymania tożsamości kulturowej i etnicznej lokalnych społeczności. Przewodnicząca prof. T. Smolińska w serdecznych słowach podziękowała zebranym za uczestnictwo w obradach i zaprosiła na dwudniową sesję naukową "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Na zakończenie, w imieniu organizatorów zjazdu, dr Anna Nadolska-Styczyńska wygłosiła komunikat organizacyjny. Anna Spiss "KULTURY WOBEC GLOBALIZACJI. PROBLEMATYKA UNIFIKACJI KULTUROWEJ W ZAINTERESOWANIACH POLSKIEJ HUMANISTYKI". KONFERENCJA TOWARZYSZĄCA JUBILEUSZOWEMU - LXXX ZJAZDOWI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 24-25 WRZEŚNIA 2004 Między 23 i 26 września 2004 roku odbywał się w Łodzi Walny - jubileuszowy LXXX Zjazd PTL. Towarzyszyła mu konferencja naukowa "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Organizatorami spotkania byli: Zarząd Główny i Oddział Łódzki PTL, Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego i Łódzki Dom Kultury. Konferencja została dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji. Zarówno Zjazd, jak i konferencja odbyły się w gmachu Łódzkiego Domu Kultury, który zapewnił także pełną obsługę techniczną obu spotkań. Współorganizatorami Zjazdu byli ponadto: Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Kinematografii oraz Centrum Informacji Kulturalnej w Łodzi. Pierwszy dzień spotkania przeznaczono na sprawy organizacyjne Stowarzyszenia i Walne Zgromadzenie PTL. Dwa kolejne wypełniła konferencja naukowa, a ostatni dzień - tradycyjnie zajęła wycieczka, która tym razem pokazywała Łódź z okresu "Ziemi Obiecanej". W skład komitetu powołanego do organizacji Zjazdu i konferencji weszli: dr hab. Katarzyna Kaniowska, dr Anna Nadolska-Styczyńska oraz dr Paweł Schmidt. �Kronika 367 W rozesłanych do zainteresowanych zaproszeniach organizatorzy podali, że celem konferencji było zwrócenie uwagi na kulturowe konsekwencje procesu globalizacji, rozpatrywane zarówno z punktu widzenia wynikających z niej zagrożeń, jak i działań badawczych i popularyzatorskich podejmowanych w celu ochrony dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych świata. Autorów koncepcji wstępnej interesowała antropologiczna analiza procesów towarzyszących globalizacji oraz zjawiska odradzania się tożsamości etnicznej i kulturowej, a także potrzeby ochrony dziedzictwa kulturowego. Planowano obrady w trzech grupach zagadnień: - kultury etniczne wobec globalizacji; - dziedzictwo kultury narodowej wobec unifikacji kulturowej; - globalizacja a polityka. Recenzujący plany konferencji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę na podjęcie tematyki pozaeuropejskiej oraz na wartość przyjętego założenia, że "globalizacji towarzyszy zjawisko glokalizacji związane z lokalnymi tradycjami kulturowymi, z ich możliwością przekształcania bodżców płynących ze świata globalnego". Referaty zgłosiło 37 osób. Ze względu na ograniczone możliwości czasowe i wynikające z doświadczeń lat ubiegłych zalecenie Zarządu Głównego PTL dotyczące ograniczenia obrad w równoległych sekcjach na rzecz spotkań plenarnych, po przeprowadzeniu wnikliwej analizy nadesłanych propozycji referatów wybrano ostatecznie 25. Z powodu braku zgłoszeń zrezygnowano z tematu "globalizacja a polityka", a wystąpienia zgrupowano w trzech zespołach tematycznych: pierwszy dotyczył reakcji rozmaitych typów kultur na procesy globalizacyjne, drugi - ochrony dziedzictwa kulturowego, a trzeci - polskich badań prowadzonych w odniesieniu do obszarów pozaeuropejskich i poruszających zagadnienie zachodzących tam przemian kulturowych. Konferencję otworzyła prof. Dorota Simonides - prezes ZO PTL, witając w imieniu Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Łódzkiego PTL obecnych gości, a zarazem współorganizatorów: J.M Rektora Uniwersytetu Łódzkiego, prof. dr hab. Wiesława Pusia, dyrektora Łódzkiego Domu Kultury - mgr. Zbigniewa Ołubka, wicedyrektora gospodarzy - mgr Elżbietę Krawiec i kierownika Katedry Etnologii UŁ - prof. dr hab. Władysława Baranowskiego. Kolejnym, miłym punktem spotkania było złożenie życzeń wieloletniemu kierownikowi Katedry Etnologii UŁ i wielokrotnemu prezesowi ZO PTL - prof. dr hab. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej z okazji obchodzonego w tym roku jubileuszu urodzin. Po zakończeniu części oficjalnej rozpoczęto obrady. Prowadziła je prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Na wstępie prof. K. Kaniowska poinformowała zebranych o głównych założeniach merytorycznych konferencji. W tej części sesji wygłoszone zostały cztery referaty, stanowiące niejako "zapowiedź" wymienionych powyżej obszarów zainteresowań poszczególnych części spotkania. Wygłosili je kolejno: prof. Z. Jasiewicz - "Sposób przedstawiania i stosunek do procesów unifikacji kulturowej w etnologii polskiej przełomu XIX i XX wieku", prof. M. Wieruszewska - "Wyzwania globalizacji jako tło refleksji o kulturze wsi", prof. S. Szynkiewicz - "Dobrodziejstwa globalizacji z perspektyw kultur dalekowschodnich", oraz dr Jerzy Kuniewski - "Globalizacja poza kontrolą". Dyskusja dotyczyła problematyki różnorodności zakresów definiowania globalizacji oraz metodologii badań jej przejawów i następstw. Sesja popołudniowa, której przewodniczyła prof. Teresa Smolińska, skupiła uwagę na problematyce mechanizmów globalizacji ijej kulturowych następstw oraz różnorodności antropologicznych perspektyw badawczych dotyczących tej problematyki. �368 Kronika Kolejną grupę tematów zaprezentowano w dwóch sekcjach w sobotę przed południem. Prowadzone były one równolegle przez prof. Irenę Bukowską-Floreńską oraz prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wygłoszone referaty dotyczyły działań podejmowanych przez rozmaite instytucje: muzea, ośrodki kultury, stowarzyszenia regionalne itd. na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego. Wystąpienia opracowano na podstawie doświadczeń badawczych i zawodowych z różnych obszarów Polski. Prezentowano w nich przykłady sprawdzonych działań z tego zakresu, zwracano uwagę na potrzebę objęcia nimi nowych mniejszości etnicznych w Polsce, a także omawiano niepokojące przejawy stereotypowego myślenia i działania, wykorzystującego do celów komercyjnych swoistego rodzaju "modę" na regionalizm, etniczność, dziedzictwo kulturowe itp. Kilka wystąpień poświęcono wykorzystywaniu "narzędzi globalizacji", takich jak Internet czy reklama dla propagowania treści obejmujących problematykę dziedzictwa kultury regionu. Ostatnia, popołudniowa, plenarna sesja poświęcona była problematyce tożsamości etnicznej i kulturowej obszarów pozaeuropejskich oraz mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce. Przewodniczył jej prof. Sławoj Szynkiewicz. Zebrani mogli zapoznać się ze zjawiskiem tworzenia w ZSRR jednolitej idei "miast słońca" kosztem miejscowych, etnicznych i narodowych tradycji urbanistyczno-architektonicznych, ze specyfiką ruchów feministycznych w Ekwadorze, czy też nowymi formami wypowiedzi artystycznej mieszkańców Tanzanii, powstałymi na skutek kontaktów miejscowych artystów z turystami z Europy i Ameryki. Podobną tematykę - zmian zachodzących w wypowiedziach artystycznych, tym razem w odniesieniu do tkanin afrykańskich, poruszała towarzysząca konferencji wystawa "Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej", którą zorganizowało w Galerii "Nowa" Łódzkiego Domu Kultury Muzeum Miejskie w Żorach, przy współpracy Ośrodka Regionalnego ŁDK oraz Oddziału Łódzkiego PTL. Autor scenariusza tej ekspozycji, mgr Lucjan Buchalik, oprowadził uczestników konferencji po wystawie, przedstawiając jej główne założenia i udzielając odpowiedzi na liczne pytania. Na zakończenie konferencji zebrani wysłuchali dwóch komunikatów relacjonujących efekty badań prowadzonych przez młodych badaczy wśród polskich Tatarów i Karaimów. Wywołały one ciekawą dyskusję z udziałem badaczy-specjalistów z tego zakresu: prof. Swietłany Czerwonnej, prof. Sławoja Szynkiewicza i dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Ponadto wypowiedzi dyskutantów krążyły wokół problemów przemian zachodzących w kulturach Ek~adoru oraz współczesnej sztuki pozaeuropejskiej i jej miejsca w kulturze miejscowych społeczności. Na koniec wszyscy goście mogli zapoznać się z materiałami filmowymi prezentowanymi przez uczestników konferencji i powrócić raz jeszcze do tematyki różnorodności sposobów podtrzymywania tożsamości etnicznej i kulturowej oraz ochrony dziedzictwa kulturowego w wybranych regionach Polski. Konferencję podsumowała merytorycznie prof. Katarzyna Kaniowska, zwracając uwagę na najważniejsze efekty spotkania, precyzując między innymi następujące wnioski: - z przytoczonych badań i rozważań wynika, że proces globalizacji nie niesie ze sobą aż takich zagrożeń dla kultur, jakie zwykło się z nim kojarzyć, że wytwarzają one pewne mechanizmy obronne lub wykorzystują niektóre elementy globalizacji dla ratowania lub podtrzymania tożsamości; - wyrażnie widoczna jest różnorodność reakcji na procesy globalizacji, uzależniona od typu kultury (lokalna, regionalna, etniczna itd.); - w naukach antropologicznych widoczna jest różnorodność spojrzeń i rozmaitość interpretacji zjawisk związanych z globalizacją; �Kronika 369 - konferencja wskazała, jak bardzo znacząca jest rola etnologicznego i antropologicznego spojrzenia na procesy globalizacji; - spotkania po raz kolejny podniosły kwestię roli, jaką antropolog odgrywa i może (lub powinien) odgrywać we współczesnym, zmieniającym się świecie oraz konieczności poszerzania obszarów zainteresowań antropologii o sfery dotychczas niechętnie podejmowane (np. ekonomia); - po raz kolejny zwrócono także uwagę na rozmaite i nieścisłe pojmowanie terminów powszechnie stosowanych w etnologii i antropologii. Konferencję zakończyła w imieniu organizatorów wiceprezes ZG PTL - prof. Teresa Smolińska, dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom sesji za liczny i aktywny udział. Wszystkich zebranych zaproszono na kolejne Walne zgromadzenie PTL, które odbędzie się we wrześniu 2005 roku w Supraślu. Anna Nadolska-Styczyńska POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH OLSZANICA, 14-15 MAJA 2004 PAN, Kolejne posiedzenie KNE PAN odbyło się w dniach 14-15 maja w Olszanicy i połączone było z konferencją naukową poświęconą współczesnej roli muzeów skansenowskich. Organizatorami spotkania byli - obok Komitetu Nauk Etnologicznych PAN - Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce (dr hab. Jan Święch), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (dyr. mgr Jerzy Ginalski) oraz prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, pomysłodawca i koordynator spotkania. Organizatorzy uzyskali też finansowe wsparcie z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego. Spotkanie zgromadziło 25 uczestników - członków KNE oraz pracowników naukowych muzeów, a także gości z zagranicy, skansenologów: dr. Jiri Langera z Rożnova (Czechy), dr. Miroslava Sopoligę ze Svidnika (Słowacja) oraz dr. Romana Radowycza ze Lwowa. Program spotkania był przez organizatorów tak skonstruowany, by w krótkim czasie pobytu uczestnicy mogli nie tylko wziąć udział w debacie Komitetu i konferencji naukowej, ale także poznać Park Etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i uczestniczyć w wycieczce do ukraińskich wsi karpackich na trasie Stary Sambor Chyrow - Libuchora o zachowanej kulturze ludowej bliskiej kulturze bojkowskiej. Niezwykła serdeczność i ujmująca gościnność gospodarzy oraz organizacyjne talenty i dbałość o każdy szczegół zaplanowanego programu sprawiły, że będziemy wszyscy wspominać pobyt w Olszanicy z uznaniem i z przyjemnością. Pierwszy dzień spotkania miał napięty program. Wcześnie rano zaplanowany był kilkugodzinny pobyt w Parku Etnograficznym Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Dyrektor Muzeum, Jerzy Ginalski, zapoznał nas z dotychczasowymi osiągnięciami i pracami Parku, przedstawił plany rozwoju i związane z tym problemy. Z pomocą kustosza, mgr Huberta Ossadnika, zwiedziliśmy teren Parku, wybrane obiekty, w tym niezwy- �370 Kronika kle interesujący, nowy sektor - ekspozycję urządzeń przemysłu naftowego, gromadzący unikatowe zabytki. Wprowadzenie tej ekspozycji do Parku sprawiło, że uwiarygodnia się świadectwo przeszłości - kultura ludowa na tych terenach współistniała na przestrzeni dokumentowanych przez Muzeum czasów z przemysłem naftowym. Zapoznaliśmy się też z najbliższym i planami Muzeum, tj. z projektem powstania nowego sektora Parku. Ma to być rekonstrukcja małego miasteczka (rynku i odchodzących od niego krótkich uliczek). Projekt ten wprowadziłby dodatkowy element przeszłej rzeczywistości, tym ważniejszy, że takich ekspozycji brakuje w muzeach na wolnym powietrzu. Po południu, w Olszanicy, odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych, a po nim konferencja. Posiedzenie KNE rozpoczęło się od uczczenia pamięci zmarłych członków Komitetu: prof. dr. hab. Czesława Hemasa i prof. dr. hab. Edwarda Pietraszki. Po krótkich komunikatach dotyczących środków przeznaczonych przez Wydział I Nauk Społecznych, przyjętych przez Komitet priorytetowych kierunkach badań (teorie i metody etnologicznych i antropologicznych badań nad kulturą; kultury lokalne i ich dziedzictwo wobec procesów globalizacji; etniczność we współczesnym świecie: przejawy i konsekwencje), apelu ODiIE o nadsyłanie danych o publikacjach oraz negatywnej oceny wniosku o powołanie nowej dziedziny nauki - "nauki o cywilizacjach", prof. A. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z pracy Komisji ds. Nowego Programu Studiów Etnologicznych. Przedstawiając nowe ramy programowe studiów, zwrócił uwagę na zmiany i uzasadnienia tych zmian. W dyskusji dotyczącej nowego programu zabierali głos: prof. S. Szynkiewicz, prof. J. Stęszewski, prof. W. Baranowski, prof. J. Czajkowski oraz ks. prof. H. Zimoń. W konkluzji dyskusji prof. Posem-Zieliński zaznaczył, iż możliwe są jeszcze dyskusje nad zawartością ustalonych nowym programem zajęć i spotkania zainteresowanych tym pracowników katedr i instytutów. Prof. Zimoń zwrócił uwagę, iż część zgłaszanych w dyskusji wątpliwości jest bezprzedmiotowa, bowiem program realizuje ustalenia tzw. Karty Bolońskiej, wyznaczającej kierunek zmian w kształceniu uniwersyteckim. Kolej~ punkt porządku obrad referował prof. Z. Jasiewicz. Była to kwestia członkostwa PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Ponieważ etnologia nie znalazła się pośród dziedzin reprezentowanych wśród członków PAN, w dyskusji zrodził się wniosek o zaktywizowanie starań o obecność naszej dyscypliny w PAN. Prof. M. Drozd-Piasecka podkreśliła, iż choć brak etnologa wśród członków PAN, fakt pojawienia się jej na liście dyscyplin, z których będzie się wybierać członków, jest już znaczącym sygnałem świadczącym o randze etnologii. Wskazano na prof. dr. hab. A. Posem-Zielińskiego, spełniającego warunki wyboru do PAN. Zebrani podjęli następnie uchwałę o przekazaniu części nakładu publikacji z serii "Prace Komitetu Nauk Etnologicznych" (nr 12) Wschód w polskich badaniach etnologicznych do dystrybucji Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W czasie przeznaczonym na wolne wnioski powrócono jeszcze do sprawy obecności przedstawicieli etnologii wśród członków PAN. Prof. L. Mróz zwrócił uwagę, iż dodatkowym argumentem przemawiającym za posiadaniem przez nasze środowisko członka PAN - jest liczne grono pracowników naszych instytutów i katedr. Prof. Z. Kłodnicki zasugerował, by etnologowie rozpoczęli starania o reprezentowanie naszej dyscypliny w PAU. Sugestię tę prof. D. Tylkowa uznała za szczególnie trafną i wartą realizacji. Uczestnicy zebrania poparli tę inicjatywę. Po krótkiej przerwie rozpoczęła się sesja naukowa "Rola muzeów skansenowskich w zjednoczonej Europie". W przedmiot debaty wprowadził prof. Z. Jasiewicz, omawiając funkcje społeczne współczesnego muzeum na wolnym powietrzu. Prof. J. Czajkow- �Kronika 371 ski mówił o muzealnictwie skansenowskim w Polsce na tle europejskich dokonań w tej dziedzinie. Dyrektor Muzeum Budownictwa w Sanoku, mgr 1. Ginalski, przedstawił interesujące efekty analiz stanowisk archeologicznych w Trepczy pod Sanokiem, mówiące o kształtowaniu się zrębów organizacji państwowej w XII-XIII wieku na tym terenie. W drugiej części sesji zostały przedstawione referaty przygotowane przez zaproszonych na sesję gości zagranicznych. Dr J. Langer wygłosił referat "Muzea na wolnym powietrzu - tezaurusami tradycyjnej architektury w Europie". Dr M. Sopoliga omówił" Stan i perspektywy muzealnictwa skansenowskiego na Słowacji". Dr R. Rodowycz przedstawił natomiast wyniki badań nad "Budownictwem drewnianym na Ukrainie w pobliżu granicy z Polską". W dyskusji, jaka wywiązała się po wystąpieniach referentów, a której przewodniczył prof. Z. Kłodnicki, zabierali głos: M. Drozd-Piasecka, S. Szynkiewicz, 1. Stęszewski, 1. Czajkowski, K. Kaniowska, A. Posem-Zieliński. W dyskusji, jak i w rozmowach po zakończeniu sesji dominowały kwestie dotyczące specyfiki ekspozycji skansenowskich, przyszłości muzeów na wolnym powietrzu, dokumentacyjnych i dydaktycznych funkcji tych muzeów, a także wagi pracy naukowej prowadzonej przez te placówki.Następny dzień spotkania przeznaczony był przez organizatorów na wyjazd na Ukrainę. Zobaczyliśmy karpackie wsie z zachowanym tradycyjnym budownictwem i licznymi żywymi jeszcze elementami kultury materialnej, cerkwie i niezwykłej urody krajobraz tych terenów. Znakomita wiedza o tych terenach, jaką służyli nam organizatorzy - Jerzy Ginalski iHubert Ossadnik, pozwoliła dzięki temu jednodniowemu pobytowi na wsi karpackiej dostrzec i zrozumieć bardzo wiele. Na wszystkich nas ten świetnie zorganizowany wyjazd wywarł ogromne wrażenie. W imieniu wszystkich uczestników pragniemy jeszcze raz podziękować gospodarzom i organizatorom spotkania za znakomite przygotowanie konferencji, wyjazdu na Ukrainę i całego pobytu w Sanoku i Olszanicy. Serdeczność, gościnność i niezmiernie interesujący naukowy program spotkania będzie z pewnością długo przez wszystkich jego uczestników wspominany. Katarzyna Kaniowska KONFERENCJA "TOLERANCJA I JEJ GRANICE W RELACJACH MIĘDZYKULTUROWYCH" , POZNAŃ, 27-28 LISTOPADA 2003 27-28 listopada 2003 roku w budynku Collegium Historicum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu spotkali się badacze pochodzący z różnych środowisk naukowych, wszyscy zajmujący się sprawą tolerancji. Zorganizowanie obrad stało się możliwe dzięki współpracy trzech ośrodków: Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej z Warszawy. Konferencja, z założenia interdyscyplinarna, miała na celu przedstawienie szerokiego spektrum problematyki tolerancji. Zaproszeni goście byli bowiem antropologami, historykami, politologami, filozofami, psychologami i socjologami. Stąd też tematów i punktów widzenia było wiele. Dla większej przejrzystości, organizatorzy podzielili czas obrad na sześć sesji tematycznych. W blokach kolejno wysłuchaliśmy referatów dotyczących podstawo- �372 Kronika wych zagadnień związanych z tematyką tolerancji, jej wymiarem politycznym i prawnym, perspektywie porównawczej i międzykulturowej, a także przyjrzeliśmy się polskim kontekstom tolerancji. Drugiego dnia zajęliśmy się praktyką i szczególnymi przypadkami związanymi z problematyką tolerancji. Każdą sesję kończyła dyskusja, w której uczestnicy mieli czas na wyrażenie własnych opinii i komentarzy, a także podzielenie się wątpliwościami, które się narodziły w trakcie słuchania referatów. Otwierając konferencję, organizatorzy zwrócili uwagę na istotność podjętego tematu we współczesnym, rozwijającym się świecie. Pierwszą sesję otworzył referat Wojciecha J. Burszty (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), który zwrócił uwagę na istotność relatywizmu kulturowego w postrzeganiu tolerancji. Czy można bowiem mówić o cnocie tolerancji bez założenia relatywizmu kulturowego? Przedstawione w trakcie referatu postawy tolerancji (od postawy biernej, poprzez otwartość do entuzjastycznej aprobaty odmienności), a także modele tolerancji były dalszym wyznacznikiem późniejszych dyskusji. Kolejnym referentem był Aleksander Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), który przedstawił pragmatyczno-liberalny punkt widzenia tolerancji. W swoim wystąpieniu zaproponował kilka sposobów unikania konfliktów międzykulturowych, m.in. budowanie komunikacji międzykulturowej, dialog, negocjacje oraz ustalenie pewnych kompromisowych rozwiązań. Jedną z form negocjowania jest tolerowanie tego, co łączy, a nie tolerowanie tego, co separuje. Tutaj też pojawiło się pytanie, jak poradzić sobie z dualizmem: uniwersalizm praw człowieka a poszanowanie innych kultur. Metafora ruchu drogowego, gdzie każdy ma inny cel, ajednak wszyscy przestrzegają pewnych wspólnych zasad, jest próbą odpowiedzi na to pytanie. Następnie Beata Pająk (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM) przedstawila tolerancję w warunkach demokratycznych na przykładzie Czech i Słowacji. W krajach tych, gdzie panuje równość wobec prawa, a rozwiązania prawne są na wysokim poziomie, panuje negatywny stosunek do mniejszości romskiej. Czy zatem można rozważać specyfikę krajów Europy Środkowo-Wschodniej pod względem tolerancji lub jej braku? Ostatnim referatem pierwszej sesji było wystąpienie Jaromira Jeszke (Zakład Komunikacji Miltdzykulturowej UAM), który naświetlił punkt widzenia historyka. Historyk może poszukiwać jednej obiektywnej prawdy lub też może założyć, że takich prawd jest wiele. Ten drugi - to historyk antropologizujący, czyli mający świadomość swojej kultury, która jest zawsze filtrem każdej prawdy. Referent postuluje odejście od narodowego punktu widzenia w poszukiwaniu prawd historycznych, w zamian za ujęcie wielowątkowe, regionalne. Drugą sesję, zatytułowaną "Tolerancja - wymiar prawny i polityczni' rozpoczął Walter Żelazny (Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, Tyczyn) referatem "Prawo czy tolerancja w relacjach międzykulturowych". Analizował on możliwość wprowadzania praw zbiorowych do państw narodowych, a także wielokulturowych i konsekwencje z tego wynikające. Monika Sobako (Instytut Filozofii UAM) przedstawiła natomiast filozoficzny aspekt tolerancji w kontekście władzy oraz dylematy związane z praktyką uznania w świecie współczesnym. Głównym celem referatu "Tolerancja a władza. O ksztaltowaniu tożsamości kulturowych w przestrzeni polityki" było sproblematyzowanie samego pojęcia "relacji międzykulturowych" oraz pokazanie nieusuwalnego splecenia mechanizmów konstruowania tożsamości z relacjami władzy. Natomiast Anna Urbańska (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań) wygłosiła referat na temat ograniczonej tolerancji w Chinach, a dokładnie asymilacji mniejszości w tym kraju. Odmienność kulturowa jest o tyle akceptowana, o ile dostosowuje się do systemu chińskiego. Tu jednak pojawiło się pytanie, na ile w krajach niedemokratycznych można w ogóle mówić o tolerancji. Dyskusja po tym referacie trwała aż do przerwy obiadowej. �Kronika 373 Kolejny, trzeci blok dotyczył aspektu tolerancji w perspektywie porównawczej i międzykulturowej. Rozpoczął go Ryszard Yorbrich (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem "Tolerancja racjonalna czy subiektywna. Europa wobec okaleczania narządów płciowych". Referat cieszył się dużą popularnością również wśród studentów. Szczegółowe przedstawienie liczby osób poddających się rokrocznie obrzezaniu oraz ekscyzji, przedstawienie możliwych aspektów dokonywania tych zabiegów, wzbudziło jednak wiele kontrowersji, które ujawniły się w dyskusji. Następnym referentem był Sławoj Szynkiewicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa), który przedstawił referat "Ideologizacja jako źródło nietolerancji na przykładzie Europy i Tybetu". Referent zwrócił uwagę na to, że prawa człowieka nie są uniwersalne, bo nie dotyczą wszystkich kultur w tym samym zakresie. Zauważył też, że istnieją sytuacje, ki~·dy asymilacja do pewnego stopnia może być przejawem tolerancji w stosunku do inności. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii UW) w referacie zamykającym tę sesję, przedstawiła reakcje na odmienność kulturową wśród ludów syberyjskich i europejskich. Zwróciła też uwagę na istotną rolę antropologa i jego uprzywilejowaną, ale też trudną pozycję w dyskursie o tolerancji. Antropolog rozumiejący mechanizm kulturowy ma też prawo poczuć wewnętrzny sprzeciw wobec kultury, którą bada. To, jak zareaguje, często zależy jednak od niego oraz celu i problematyki prowadzonych badań. Ostatni blok tego dnia, dotyczący kontekstów polskich, otworzyła Izolda Topp (Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego). Jej referat dotyczył Kotliny Kłodzkiej i ujęcia etniczności jako towaru. Kotlina Kłodzka jest swoistą enklawą zamieszkaną przez przedstawicieli wielu kultur, jednocześnie zderzenie tych kultur nie doprowadziło do konfliktu. Wyjaśnieniem tej sytuacji może być powojenna solidarność, a dziś wspólne interesy, oparte na wykorzystaniu właśnie tradycji i przebudzonej etniczności. Sławomir Łodziński (Instytut Socjologii UW) w referacie "Tolerancja czy akceptacja. Stosunki większość-mniejszość w Polsce w oczach przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych po 1989 roku" przedstawił badania prowadzone z liderami organizacji mniejszości narodowych i etnicznych. Być mniejszością łączy się z uczuciem inności, marginalizacją, ale nie z uczuciem "gorszości", to również ciągła walka o utrzymanie swojej tożsamości. Obrady tego dnia zakończył referat Jacka Nowaka (Instytut Socjologii UJ) "Przestrzeń i czas w konstruowaniu granic symbolicznych". Zaprezentował on badania dotyczące pojęcia przestrzeni na Łernkowszczyźnie. Drugi dzień obrad wypełniły prace w dwóch sesjach. Pierwszą z nich otworzyła Agnieszka Borowiak (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), która przedstawiła referat "Tolerancja a światopogląd". Referentka przedstawiła punkt widzenia psychologa na trzy rodzaje światopoglądów: tradycyjny, modernistyczny i postmodernistyczny. W badaniach prowadzonych w Warszawie uzyskała wyniki świadczące o wpływie świadomości respondentów na ich otwartość na postawy tolerancyjne. Kolejny referat, "Praktyczny wymiar tolerancji", wygłoszony został przez Izabelę Idzik (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), autorkę tego sprawozdania. W swoim wystąpieniu zaprezentowałam jedną z możliwości kształtowania się postaw tolerancji na międzynarodowych wolontariackich wymianach młodzieży (tzw. workcampach). Referat ujmował "workcamp" jako miejsce trwałego uczenia się tolerancji, przekraczania własnych granic kulturowych oraz odrzucania, a czasem też tworzenia nowych stereotypów. Ostatnią sesję, zawierającą cztery referaty dotyczące studium przypadków, otworzył Witold Misiura-Rewera (Wydział Politologii UMCS) referatem "Status cudzoziemców w relacjach regionalnych we Włoszech". Referent przedstawił stan prawny nielegalnych imigrantów we Włoszech i ukazał też pewne luki prawne, wykorzystywane przez niektó- �374 Kronika rych z nich. Agnieszka Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM) w referacie "Tolerancja wśród alzackich elit - trzy przypadki" ukazała obraz elit alzackich i ich postaw, deklaracji i czynów wobec obcych. Materiał zebrany w Alzacji ukazuje postawy ambiwalentne, gdzie deklaracje wypowiadane przez respondentów nie zawsze pokrywają się z czynami wobec cudzoziemców. Referat wygłoszony przez Magdalenę Lorenc (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa DAM) "Determinacja i kompromis z perspektywy konfliktu izraelsko-palestyńskiego", przedstawił dylematy związane z konfliktem mającym miejsce od wielu lat i uzmysłowił, jak trudno jest niekiedy osiągnąć porozumienie i przezwyciężyć konflikt. Ostatnim referatem konferencji był wykład orientalisty Macieja Gaca (Katedra Orientalistyki DAM), "Zamorskie diabły, długie nosy ... Recepcja obcych ludów i narodów w języku Chińczyków Han". Językoznawcze próby przedstawienia uczestnikom wpływu języka na postrzeganie danego ludu było ciekawym ujęciem problemu przenoszenia stereotypów narodowych. Obradom towarzyszyły dyskusje i rozmowy kuluarowe, tak istotne w odnajdywaniu płaszczyzn porozumienia na wszelkich konferencjach interdyscyplinarnych. W końcu to od nas samych musimy rozpocząć kształtowanie zrozumienia innych, również tych, którzy mają inne poglądy od nas samych. Konferencja została zakończona podsumowaniem dokonanym przez organizatorów. Zagadnienie, w jaki sposób zajmować się tematem, który jest tak różnorodnie definiowany i tak odmiennie ujmowany, pozostaje otwarte. Izabela Idzik "ENTRE AUTRES/AMONG OTHERS" - VIII KONFERENCJA SIEF ORAZ III KONFERENCJA ADAM, MARSYLIA, 26-30 KWIETNIA 2004 Konferencja ta zorganizowana była przez SIEF wspólnie z L' Association d' Anthropologie Mediterraneenne (ADAM), we współpracy z la Mission pour Ie musee national des Civilisations de l'Europe et de la Mediterranee (MNTAP-CEF) oraz lnstitut d'Ethnologie Mediterraneenne et Comparative - CNRS (instytut wchodzący w skład Maison Mediterraneenne des Sciences de I'Homme, Dniversite de Provence d' Aix-Marseille w Aix-en-Provence). Tytułowe "Entre Autres" uzupełniał podtytuł: "Rencontres et conflits en Europe et en Mediterranee/Encounters and Conflicts in European and Mediterranean Societies", Tak ogólne ramy pozwoliły zbudować wielką (i bardzo sprawną pod względem organizacji) strukturę, zdolną wypełnić czas wszystkim przybyłym. Obrady i praca w grupach dyskusyjnych trwały nieprzerwanie przez prawie 4 dni (ostatniego dnia można było skorzystać z bogatej oferty wycieczkowej po muzeach Marsylii i Prowansji). Stawiło się 414 referentów z 38 krajów świata - reprezentowane były wszystkie kontynenty. Oczywiście, z racji tak wielkiej liczby osób, przewidziano pracę w małych grupach seminaryjnych, tworzących większe tematyczne zespoły, a każdy z nich skupiony był wokół jednego, ogólniejszego zagadnienia. Każdy dzień otwierały odczyty plenarne. Do ich wygłoszenia zaproszono sześciu naukowców: Christiana Brombergera (Universite de Provence, IDEMEC-MMSH, Aix-en-Provence), który wygłosił wykład inaugurujący, jako współgospodarz konferencji - "Entre autrcs en Mćditerranće"; Ja- �Kronika 375 snę Capo-Zmegac (Institut of Ethnology and Folklore Researche, Zagrzeb), "Encounter and Conflict of Co-Ethnic Populations: Discourse and Practic"; Barbarę Kirhenblatt-Gimblett (Departement ofPerfonnence Studies, New York University), "From Ethnology to Heritage: The Role of the Museum"; Barbro Klainna (SCASS, Upsala), "Becoming rooted in the North: Twenty years of Conlifct and Co-existence"; Daniela Millera (University College; London), "Ethnography in Private"; Susan Slyomovics (University of Massachussests, Boston), "The Martyrs' Village"; Mohammeda Tozy'ego (Universite de Casablanca), "L'anthropologie religieuse fi I'epreuve des peurs du 11 septembre". Jak widać z powyższego, dobór głównych referentów oddał w ścisły sposób tytułowe zagadnienie przywołujące spotkania i konflikty w Europie i Śródziemnomorzu (wykłady takie powinny być reprezentatywne dla idei i celu każdego spotkania naukowego, szczególnie planowanego na tak wielką skalę i przy tak ogólnie sfonnułowanym temacie, co rzeczywiście pozwoliło w tym przypadku na liczny udział wielu osób, prezentujących różne zainteresowania badawcze). Uwypuklono zasadniczy aspekt, charakteryzujący te dwie przeciwstawne sobie sytuacje, które określająjakość wszystkich relacji międzyludzkich, kiedy to szukająca samookreślenia jednostka buduje swoją tożsamość w opozycji do innych lub czyni to, odnajdując elementy wspólne, które ją z nimi łączą. Śledzić to było można, zapoznając się z czterema zagadnieniami badawczymi, wokół których zorganizowano odrębne grupy dyskusyjne (one także były otwarte dla wszystkich zainteresowanych). Jednym z takich problemów było znaczenie terytorium i przestrzeni, widzianych jako miejsca jednoczenia się oraz podziału, co znajduje wyraz w różnych kulturowych i społecznych strategiach (np. wytyczanie granic, oznaczanie sfer publicznych i prywatnych, odróżnianie "swoich" i "obcych", turystyka, mobilność spontaniczna czy przymusowa w postaci różnych ruchów migracyjnych, stąd wyrasta także zainteresowanie dziedzictwem kulturowym i tradycją). Innym obszernym tematem, który obudowano kilkunastoma grupami seminaryjnymi, była kultura materialna (dyskutowano nad zagadnieniami związanymi z pożywieniem, z kulturąjedzenia, medycyną naturalną i zdrowiem, sportem, grami i zabawami, ,językiem" przedmiotów, będących świadectwem wzajemnych wpływów ikontaktów, również na tle pytań, jakie zadaje sobie muzeologia). Trzecim zagadnieniem była religijność i ideologia (rozważane było np. zjawisko synkretyzmu, konfliktów religijnych, przemocy, współczesnego znaczenia pielgrzymek, stosunków między płciami). Do ostatniego działu włączono muzykę i folklor słowny oraz rozprawy traktujące o organizacji pracy (m.in. na przykładzie pasterstwa czy przemysłu drzewnego w kontekście stosunków z władzą różnego szczebla, sposobami zarządzania, ochroną środowiska itp.). Ogółem, wokół owych czterech głównych osi tematycznych, utworzono 34 grupy dyskusyjno-seminaryjne. Z tego względu, w obecnym tekście sprawozdawczym nie sposób dokładnie omówić treści wszystkich (lub nawet wybranych) wystąpień. Było ich bowiem tyle, ilu uczestników, a każda z grup seminaryjnych, pracująca oddzielnie nad wybranym zagadnieniem, zasługuje na uwagę. Mam jednak nadzieję, że cel i charakter owej konferencji oddało przynajmniej streszczenie zawartości głównych działów tematycznych, które były rozwijane szczegółowo przez każdego z referentów. Co najwyżej może zastanawiać wydzielenie Śródziemnomorza z Europy. Podkreślana kulturowa odmienność Śródziemnomorza (chociażby w tekście wykładu inaugurującego autorstwa Christiana Brombergera), nie doczekała się przeciwwagi w postaci głosu próbującego wskazać na równie swoisty charakter kultury europejskiej jako odrębnej i równie swoistej całości. Konferencja raczej postawiła nacisk na ukazanie kulturowej specyfiki obszaru śródziemnomorskiego, który pełni rolę centrum wobec pozostałych części Europy. Paradoksalnie, wykazały to wystąpienia pre- �Kronika 376 zentowane· nie przez specjalistów od Śródziemnomorza, ale referentów zajmujących się innymi terenami europejskimi. Swoiste i typowe problemy charakterystyczne dla kultury śródziemnomorskiej (co podkreślali eksperci od tego obszaru), jak np. współżycie grup odrębnych kulturowo najednym obszarze, czy problem separacji płci, poruszane w referatach "europeistów" udowadniały, że pewne problemy mają jednak o wiele szerszy zasięg, niż wybrany obszar rozciągający się wokół Morza Śródziemnego. To zaś i tak mogłoby posłużyć jako argument przemawiający na korzyść wizji o centralnej, kulturotwórczej funkcji spełnianej przez Śródziemnomorze w stosunku do pozostałych terenów. Przedostatniego dnia konferencji odbyło się zebranie organizacyjne SIEF, na którym wybrano następujących członków do władz stowarzyszenia: na prezydenta ponownie wybrano Reginę Bendix (Niemcy) oraz na jednego z wiceprezydentów Bjame Rogana (Norwegia). Drugim wiceprezydentem został Peter Jan Margry (Holandia). Pozostali członkowie zarządu to: Reginald Rogan (Wielka Brytania), Luisa del Giudice (USA), Marjetka Golez-Kaucic (Słowenia), Ullirch Kockei (Wielka Brytania), Caterina Pasqualino-Regis (Włochy), Brigitta Svensson (Szwecja) oraz Joao Leal (Protugalia). Powołana została także nowa grupa robocza SIEF: "The Ritual Year", na której czele stanęła dr Emily Lyle z Uniwersytetu Edynburskiego (Department of Celtic and Scottish Studies). Dodatkowym punktem programu, wynikającym z tego, że konferencję współorganizował MNTAP-CEF, była wystawa robocza dotycząca projektu wystawienniczego przyszłego, zreformowanego Musee des Arts et Traditions populaire, mieszczącego się w Paryżu. Od 2002 roku trwają intensywne prace nad jego przenosinami do Marsylii. Placówka zmieni swój charakter, jak wskazuje na to propozycja przemianowania jej na Musee national des Civilisations de I'Europe et de la Mediterranee. Rozciągnie swoje zainteresowania na większy obszar, poszerzając swoją kolekcję o nowe nabytki oraz dokonując zmiany koncepcji aranżacji ekspozycji stałej i wystaw czasowych. Muzeum zajmie nowoczesną siedzibę, która powstanie specjalnie na jego potrzeby (ulokowana będzie tuż u wejścia do Starego Portu w Marsylii z widokiem na jedną z naj piękniejszych panoram miasta portowego w Europie). Otwarcie planowane jest na rok 2008. Konferencji towarzyszyła także miniksięgarnia, zorganizowana specjalnie na czas trwania tego spotkania naukowego oraz wystawa publikacji, które fakultatywnie mogli przywieźć ze sobą uczestnicy, aby zaprezentować wybrane, krajowe pozycje, dotyczące naszej dziedziny naukowej. Inga Kuźma KONFERENCJA "WARTOŚCI UNIWERSALNE I ODRĘBNOŚCI NARODOWE TRADYCYJNYCH KULTUR EUROPEJSKICH W WARUNKACH PROCESÓW INTEGRACYJNYCH", LUBLIN-KAZIMIERZ DOLNY, 23-27 CZERWCA 2004 Konferencja została zorganizowana przez Sekcję Polską Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej (w skrócie rov, Intemationale Organisation fLirVolkskunst, organizacja działająca przy UNESCO) oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - Wydział Politologii. Odbywała się ona w 25-lecie działalności Sekcji Polskiej lOY. �Kronika 377 Głównymi założeniami konferencji było ukazanie wartości tradycyjnych kultur i ich funkcji w kontekście jednoczącej się Europy, a także ich roli w ksztahowaniu postaw tolerancji, wspólnych i odrębnych wartości ukazanych w makro- i mikroskali, aktualnych przemian oraz rzeczywistych i urojonych zagrożeń w procesach integracji i globalizacji. W konferencji wzięło udział około 70 osób z Polski i zagranicy (Litwa, Białoruś, Ukraina, Czechy, Austria, Bułgaria, Grecja, Cypr i Hiszpania). Z ramienia IOV uczestniczył w niej Sekretarz Generalny Aleksander Veigl. Na konferencję zgłoszono 36 referatów, w tym 14 z zagranicy i 22 z Polski. Organizatorzy przyjęli odmienną formułę prezentacji przygotowanych materiałów. Referaty zostały opublikowane w formie książkowej i przekazane uczestnikom przed rozpoczęciem konferencji. Publikacja przygotowana została w wersji dwujęzycznej i zawiera wszystkie zgłoszone referaty w pełnej wersji w języku zgłoszenia (polskim lub angielskim) oraz rozbudowane streszczenia w tłumaczeniu. Dodać należy, że zawiera ona także noty biograficzne autorów referatów. Opierając się na przekazanej publikacji zdecydowano, iż w trakcie konferencji prezentowane będą jedynie wprowadzenia lub naj istotniejsze elementy referatów. Zgrupowano je w pięciu blokach tematycznych: 1. "Kultura jako zjawisko społeczne w procesie globalizacji i integracji europejskiej" W części tej, w referatach V. Krawczyk-Wasilewskiej, A. Ziętek, P. Petrykowskiego, Ż.Stasieniuk skupiono się na kwestiach tożsamości społecznej w aspekcie narodowym, regionalnym, etnicznym i kulturowym oraz przekazie dziedzictwa kulturowego i zmianach w funkcjonowaniu kodów kulturowych, które doprowadzić mogą do dezintegracji zbiorowości społecznych; 2. "Aksjologiczne problemy kultury ludowej" W części poświęconej problemom aksjologicznym - referaty A. Brzozowskiej-Krajki, H. Mielickiej i O. Mikitienko - omawiano przechodzenie od 'świadomości tradycyjnej' do 'świadomości tradycji', zwrócono uwagę na rozbicie tradycyjnego, jednolitego systemu semantycznego i segmentowanie rzeczywistości przez kulturę współczesną oraz na znaczenie badań ponadregionalnych na przykładzie ukraińskiej bal1ady o "siostrze-trucicielce". W tej części w publikacji znalazł się także referat nieobecnego na konferencji J. Adamowskiego; 3. "Uniwersalne i narodowe wartości kultury ludowej w krajach europejskich w warunkach procesów integracyjnych" We wstępnym referacie organizator konferencji, Mieczysław Marczuk, zanalizował sytuację kultury ludowej w procesach cywilizacyjnych i transformacji ustrojowej krajów postkomunistycznych oraz próby wspierania jej rozwoju w skali euroI"ejskiej. Kilkanaście kolejnych referatów poświęconych zostało regionalnym aspektom kultury ludowej w kontekście zachodzących przemian (życie na greckiej wyspie Korfu, wartości greckich tańców ludowych, obrzędowość i folklor słowny Bośni i Hercegowiny, rzemiosło ludowe na Białorusi i w Turcji, działalność mniejszości polskiej na Ukrainie, świętowanie w Hiszpanii i in.), elementom uniwersalnym w Europie (np. tradycje niedźwiedzie, mu- �Kronika 378 zyka ludowa jako źródło stylów narodowych) oraz badaniom i programom z tym związanym (recepcja wartości kultury tradycyjnej na Litwie, badanie dynamiki społecznej folkloru na Białorusi, programy "Trwałego dziedzictwa kulturowego" na Łotwie i "Żywe skarby ludzkości" w Bułgarii). Autorami referatów byli: E.L.J. Theotoky, Ch. Tentzerakis i M. Pappa-Sevou, 1. Marti, M. Santova, A.V. Morozov, O. Lobachevskaja, A. Jansone, M.O. Oguz, R. Astrauskas, L.Vakhnina, L. Milicewie i R. Soldo, B. Bazielich, E. Szubertowska i A. Leonova; 4. "Uniwersalne przemian" i narodowe wartości kultury ludowej w warunkach polskich W czwartym bloku tematycznym w referatach W. Bryniewicz, I. Bukowskiej-Floreńskiej, ZoKupisińskiego omówione zostały wartości występujące w kulturze polskiej w odniesieniu do innych Europejczyków oraz wartości uniwersalne i lokalne w polskiej obrzędowości i plastyce ludowej. W kolejnych referatach S. Rosiński, ToZaniewska, T. Smolińska, Z. Chojnowski, A. Krupa, 1. Laskowska-Otwinowska zwrócili uwagę na specyfikę niektórych regionów (Śląsk, Mazury) oraz takie aspekty, jak znaczenie ludowego muzykowania, kulturowe znaczenie domu i relację 'swój-<>bcy' na współczesnej wsi; 50 "Edukacyjne i wychowawcze wartości kultury ludowej" W części tej J. Damrosz, D. Kubinowski, M. Pająkowska-Kensik omówili podstawy nauczania regionalizmu w szkołach, możliwości wykorzystania tradycji ludowych w edukacji szkolnej, rozwój i główne założenia etnopedagogiki oraz znaczenie edukacji regionalnej. Wśród materiałów konferencyjnych znalazły się ponadto dwie ciekawe publikacje: IOV Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej, Sekcja Polska. Kalendarium 1984-2004 oraz Mieczysława Marczuka, Aleksander Veigl - wspólpraca folklorystyczna z Lubelszczyzną i Polską, Lublin 2003. Konferencja odbywała się pod patronatem władz wojewódzkich i samorządowych Lublina, które w pierwszym dniu obrad gościły jej uczestników, przedstawiając uwarunkowania, stan aktualny i możliwości rozwoju województwa. Zwrócono przy tym uwagę na utrzymywanie się w tym regionie silnych tradycji kultury ludowej, co daje podstawę do organizowania targów i przeglądów sztuki ludowej i zespołów folklorystycznych oraz wykorzystania tych możliwości w dalszym rozwoju regionu, zwłaszcza w sferze turystyki. Podkreślano także historyczne znaczenie Lublina - miasta, w którym zawarto w XVI wieku pokojową unię dwóch państw: Polski i Litwy - oraz obecne znaczenie wschodniego położenia województwa lubelskiego w kontekście wschodniej granicy Unii Europejskiej. W czasie pobytu w Lublinie uczestnicy konferencji mieli okazję poznać wybrane zabytki miasta oraz zwiedzić obóz koncentracyjny na Majdanku. Praktyczną częścią sesji była wizyta w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, w czasie której uczestnicy zapoznali się z różnorodnością i bogactwem prezentowanych społeczności: wiejskiej, ziemiańskiej oraz planowanej małomiasteczkowej. Pięknie położony skansen jest miejscem ukazywania przeszłości nie tylko w formie zabytków materialnych, ale także róźnych dawnych form gospodarki (upraw)', rolne, hodowla zwierząt itp.). Obrady konferencyjne, rozpoczęte w Lublinie, w dalszej swej części odbywały się w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą. W przerwach między sesjami uczestnicy konferencji brali udział w odbywających się w tym czasie 38. Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych oraz targach �Kronika 379 sztuki ludowej. Był to ciekawy przegląd aktualnego stanu utrzymywania się tradycyjnych form ludowych w tych dziedzinach oraz dokonujących się przemian. . Konferencja ponadto stworzyła okazję spotkania ludzi zajmujących się kulturą tradycyjną, reprezentujących różne dziedziny nauki (kulturoznawstwo, etnografia, folklorystyka, socjologia, muzyka, historia literatury, slawistyka, teologia i in.), pochodzących z różnych krajów europejskich. Spotkanie to dało możliwość wieloaspektowego spojrzenia na podejmowane problemy badawcze. Ważne było porównanie wyników badań, zwłaszcza w odniesieniu do naszych wschodnich i południowych sąsiadów. Istotną część konferencji stanowiły ponadto nawiązane bądź odnowione kontakty osobiste oraz pozaoficjalna wymiana poglądów i informacji na temat aktualnie prowadzonych i planowanych badań. Bożena Kubit WARSZAWSKA SPECJALNA KONWENCJA ASSOCIATION FOR THE STUDY OF NATIONALITIES, UNIWERSYTET WARSZAWSKI, 18-21 LIPCA 2004 Konwencja ASN została zorganizowana przez Studium Europy Wschodniej UW. Inicjatorem spotkania w Warszawie był Jan Malicki, dyrektor Konwencji i Studium, redaktor "Przeglądu Wschodniego", zasłużony w inspirowaniu badań nad problematyką wschodnią i przygotowywania kształcenia z tego zakresu, wspierany przez zespół współpracowników, z bardzo pomocną dr Marzeną Godzińską. Konwencja ASN w Warszawie zwołana została pod tytułem "Narodowości i pluralizm od starych do nowych czasów. Europa Środkowo-Wschodnia i kraje postsowieckie, narody, narodowości, kultura, religia, historia i polityka". Była ona jednym z nielicznych spotkań tego Stowarzyszenia zwołanym poza Nowym Jorkiem i pierwszym w kraju dawnego obozu socjalistycznego. ASN reprezentował m.in. honorowy przewodniczący Stowarzyszenia, prof. Michael Rywkin (Stany Zjednoczone), oraz obecny przewodniczący, prof. Dominique Ariel (Kanada). Uczestnictwo w konferencji, poza korzyściami płynącymi z możliwości pozyskania nowych informacji i kontaktów, pozwoliło etnologowi zapoznać się z organizacją tak wielkiego, międzynarodowego spotkania, gromadzącego blisko 500 uczestników z przeszło 20 krajów oraz zastanowić nad sposobem przedstawiania zagadnień narodowościowych. Szczególnie jednak interesujący był dla mnie udział w tym spotkaniu etnologów i antropologów oraz miejsce analiz etnologicznych i antropologicznych w interdyscyplinarnych i wielokierunkowych debatach. Spośród nadesłanych prawie 550 propozycji referatów komisje programowe przyjęły 380. Zgrupowano je w blisko 100 panelach tematycznych, mających do dyspozycji po dwie godziny każdy i gwarantujących czas na dyskusję. Uzyskano w ten sposób pewne całości, choć zdarzały się także zestawienia nieudane, np. włączenie do panelu ReI. 76 - "Old and New Religions in the Context of Social-Political Changes in Eastern and Central Europe" referatu "Post-Communist Modernization as Social Capital Building". Dużą wagę poświęcono, w czasie poza sesjami roboczymi, prezentacji historii i kultury polskiej oraz wybitnych postaci polskiego życia kulturalnego i politycznego. W trakcie otwarcia Konwencji odczytano przesłanie Czesława Miłosza i wystąpił Chór Kameralny �380 Kronika Uniwersytetu Warszawskiego "Collegium Musicum", a na uroczystość zamknięcia zaproszono Lecha Wałęsę. Wieczory wypełniły prezentacje filmów Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Zanussiego i Kazimierza Kutza oraz spotkania z ich twórcami. Poza sesjami panelowymi zorganizowano ponadto okrągłe stoły: "Polska i upadek komunizmu w l 989 roku" i "Stosunki polsko-żydowsko-niemieckie". W korytarzach Audytorium Maximum Uniwersytetu, stanowiącym centrum Konwencji, wydawnictwa polskie i zagraniczne wystąpiły z specjalistyczną ofertą publikacji wschodoznawczych. W trakcie obrad zaprezentowano szeroką panoramę problematyki narodowościowej i jej uwarunkowań. Głównym jej elementem, związanym z charakterem spotkania, były przemiany sytuacji etnicznej i narodowościowej po upadku ZSRR, stworzenie na jego terytorium szeregu niezależnych państw i odzyskanie suwerenności przez inne kraje obozu komunistycznego. Dostrzeżono jakościowe zmiany związane z wstąpieniem części z tych krajów do NATO i Unii Europejskiej oraz przygotowaniem się do akcesji innych krajów. Specjalne panele poświęcone sprawom Rosji, Ukrainy, Białorusi, państwom bałtyckim, państwom Europy Środkowo-Wschodniej, Mołdowie, Bałkanom, Azji Środkowej i Kaukazowi. Sprawy narodowościowe i etniczne rozważano, zajmując się, z perspektywy interdyscyplinarnej, budowaniem wspólnot narodowych i przemianami tożsamości narodowych oraz sytuacją mniejszości narodowych i etnicznych w szerokim kontekście uwarunkowań ekonomicznych, społecznych, religijnych, prawnych i kulturowych, m.in. związanych z globalizacją i migracjami. Wyraziste było zainteresowanie polityką, podkreślone partnerstwem w organizacji spotkania Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, rządowej instytucji dla monitorowania sytuacji politycznej i ekonomiczno-społecznej w Europie Wschodniej, na Bałkanach, Kaukazie i w Azji Środkowej, oraz udziałem w pracach Konwencji pracowników instytucji studiów strategicznych z innych krajów europejskich i azjatyckich. O zainteresowaniach politycznych świadczyła również obecność i zaangażowanie w pracach konferencji ambasadorów i pracowników ambasad krajów wschodnich, a także polskich ambasadorów w tych krajach, m.in. dr. Andrzeja Ananicza, byłego już ambasadora RP w Turcji, turkologa i iranisty, dobrego znawcy kultur Wschodu. Udział etnologów i antropologów w Konwencji nie był liczny, być może ze względu na porę letnią sprzyjającą badaniom terenowym. Prof. Zofia Sokolewicz kierowała kilkoma panelami, prof. Swietlana Czerwonnaja z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika wystąpiła z referatami: "Tradycyjne pogaństwo i nowoczesne neo-pogaństwo w świadomości, kulturze i polityce ludu ugrofińskiego w Rosji" oraz "Tatarzy krymscy wobec nowej rzeczywistości na Krymie, Ukrainie i w południowo-wschodniej Europie", prof. Katya Mihaylova (Bułgarska Akademia Nauk) zajęła się "Folklorem Polaków w Bułgarii. Spojrzenie antropologiczne na ich tożsamość etniczną, kulturową ireligijną". Wiele natomiast innych referatów zawierało materiały interesujące dla etnologa i zostało przygotowanych z zastosowaniem warsztatu antropologicznego. Teza stwierdzająca, że antropologia jest terenem spotkania się różnych.,dyscyplin, uzyskała potwierdzenie również w trakcie tej konferencji. Spośród wysłuchanych referatów szczególnie interesujące było dla mnie wystąpienie Natalii Kosmarskiej (Rosja) "Jeśli nie diaspora, to co? "Zredefiniowanie statusu mówiących po rosyjsku na obszarze "bliskiej zagranicy", dotykające ważnego problemu ponad etnicznej, wielomilionowej grupy ludzi mówiących po rosyjsku, zamieszkujących poza Federacją Rosyjską w krajach postradzieckich. Uszczegółowienie tej interesującej kwestii stanowił referat Triin Vihalemm (Estonia) ,,0 perspektywach formowania tożsamości wśród estońskich Rosjan". Tożsamością narodową i etniczną zajmowało się zresztą wiele referatów, m.in. przedstawianych w ramach panelu "Stare �Kronika 381 i nowe identyfikacje na terenie pontyjskim" (przewodniczący Igor Kuznetzov) lub panelu "Tożsamość Białorusinów" (przewodniczący Andrei Verdomatski). Dla etnologa zajmującego się Azją Środkową interesujący był m.in. referat Aziza Bur1<hanova (Kazachstan) "Tradycyjne klany familijne i regionalne w środkowoazjatyckiej tożsamości i polityce". Obok wymienionej już prof. K. Mihaylovej Polakami za granicą zajmowało się kilku innych jeszcze referentów, przedstawiając sytuację tej grupy na Ukrainie, w Rosji i w Kazachstanie. Zgromadzenie tak licznej grupy prelegentów pozwoliło na zorientowanie się w problematyce studiów podejmowanych w różnych ośrodkach naukowych i krajach. Nie umożliwiło jednakże, w trakcie Konwencji, na dotarcie do wszystkich występujących. Dlatego szkoda, że w wykazie uczestników paneli, zamieszczonym w przewodniku spotkania, zabrakło szczegółowych adresów, choćbye-mailowych. Prezentacja studiów polskich pokazała, że wschodoznawstwo polskie nie pracuje dzisiaj w izolacji od nauki światowej i instytucji naukowych w krajach badań. Różnorodność problematyki referatów, zróżnicowanie poziomu i odmienność ujęć przedstawianych zagadnień nie stworzy zapewne możliwości łącznego opublikowania wszystkich materiałów spotkania. Dostarcza natomiast podstaw do opublikowania wartościowych tomów tematycznych. Przeprowadzenie Konwencji Association for the Study ofNationalities w Polsce pozostanie, bez względu na sposób utrwalenia jej prac, bardzo poważnym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego i świadectwem jego roli w inspirowaniu i integrowaniu badań wschodoznawczych w Polsce. Zbigniew Jasiewicz KONFERENCJA "SFERA SACRUM I PROFANUM W KULTURZE WSPÓŁCZESNYCH MIAST EUROPY ŚRODKOWEJ", WARSZAWA-PUŁTUSK, 16-18 WRZEŚNIA 2004 Od 16 do 18 września 2004 roku w Warszawie i Pułtusku odbyła się międzynarodowa konferencja "Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej". Jej organizacja była wynikiem współpracy Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta (inicjatora przedsięwzięcia) oraz Mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki, Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, Czeskiego Centrum, Instytutu Słowackiego i Muzeum Niepodległości w Warszawie. Honorowy patronat nad konferencją objęli: marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik, ambasador Republiki Słowackiej Magda Vasaryova, ambasador Republiki Czeskiej Hedrich Kopecky, przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz i rektor Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, prof. dr hab. Adam Koseski. W konferencji wzięło udział 18 referentów związanych z kilkunastoma ośrodkami naukowo-badawczymi w Polsce, Czechach i Słowacji. Dało to możliwość wymiany doświadczeń, prezentacji wyników badań, dokonania wstępnych podsumowań i dyskusji, zwłaszcza że wśród uczestników znaleźli się nie tylko etnolodzy, ale także historycy �382 Kronika kultury, geografowie, historycy sztuki. Zgodnie z przyjętą perspektywą (wynikającą z tematu sesji) punktem wyjścia dla autorów referatów stały się wartościujące działania i zjawiska społeczne, związane z funkcjonowaniem społeczności różnych współczesnych miast Europy Środkowej (zarówno metropolii, jak i mniejszych ośrodków). Warszawską część obrad zainaugurował referat dr Magdaleny Złockiej-Dąbrowskiej "Sacrum i profanum, teoria trzech funkcji społecznych i ekumena Dumezilowska". Wystąpienie dr Jolany Darulowej z Uniwersytetu Mateja Bela z Bańskiej Bystrzycy, poświęcone sakralizacji życia społecznego na Słowacji w ostatnim piętnastoleciu "Rozsirovanie sakralneho v slovenskych mestach po roku 1989" - zestawiono z rozważaniami Seweryna A. Wisłockiego na temat "Przestrzeni miejskiej jako zdesakralizowanego tworu człowieka". Przedpołudnie następnego dnia poświęcono problematyce występowania sfer sacrum i profanum w powiązaniu z zachodzącymi w XIX i XX wiekach procesami kształtowania się świadomości narodowej, przedstawione przez czeskich badaczy: prof. Milos Havelka: "Sakralni a profanni v konstrukci obrazu ceskych dejin" oraz dr Blanka Soukupova z Uniwersytetu Karola w Pradze: "Ceska narodni identita a Praha. Sakralni a profanni mista ve velkome.ste". Zjawiska sakralizacji lub desakralizacji wybranych przestrzeni polskich miast na przykładzie Warszawy i Torunia przedstawili: dr Mikołaj Madurowicz (Uniwersytet Warszawski): ,,Aksjologia największego kwartału Warszawy", oraz dr hab. Piotr Petrykowski (UMK w Toruniu): ,,0 różnych obliczach tych samych miejsc w przestrzeni miasta". Problematykę tę kontynuowano w odniesieniu do Warszawy i sposobu funkcjonowania w jej przestrzeni cmentarzy oraz miejsc pamięci (prof. dr hab. Roch Sulima, Uniwersytet Warszawski: "Sfera sacrum i profanum w świetle wzbierającej fali niszczenia cmentarzy"; Karol Mórawski, Muzeum Woli, Warszawa: "Warszawskie cmentarze - sacrum we współczesności europejskiej metropolii" oraz dr Andrzej Stawarz, Muzeum Niepodległości, Warszawa: "Między sacrum i profanum: Warszawskie miejsca pamięci"). Trzydniową konferencję zakończono w Pułtusku rozważaniami na temat procesów zachodzących we współczesnej kulturze masowej: kształtowania się nowych obszarów sacrum, nadawania cech sacrum działaniom i zjawiskom o charakterze profanum, wykorzystywania pojęć i obrazów związanych z sacrum w kulturze popularnej - w reklamie telewizyjnej, radiowej czy ulicznej (Adam Regiewicz, Zabrze: "Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną?"), w przypadku organizacji krakowskich festiwali medycyny naturalnej (dr Piotr Jordan Śliwiński OFM Cap. Kraków: "Miejska «mistyka instant»") czy imprez o charakterze ludycznym (Magdalena Szal bot, Uniwersytet Śląski, Cieszyn: "Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta"). Ph. dr. Katarina Kostialova, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, przedstawiła wyniki swoich badań dotyczących współczesnych fascynacji praktykami z pogranicza magii i mistyki oraz wzrostu zainteresowania tego typu tematyką po 1989 roku ("Chiromantia, astrológia, numerológia, jasnovidectvo, vestenije z karat [z vyskumu vestic a ich klientely]"). Zjawiskom związanym z funkcjonowaniem w mieście społeczności narodowych i wyznaniowych poświęcone były referaty PhDr. Daniela Luthera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Sakralne a profanne symboly ceskcj identity v Bratislave v 20. storoci"; PhDr. Petera Salnera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Reflekxie zidovskej religiozity v sucasnJj Bratislave"; PaedDr. Slavomiry Ocenasovej-Strbovej, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, "Obsah a forma sakralnych prejavov prislusnikov evanjelickej cirkvi na Slovensku" oraz Hedviki Novotnej, Uniwersytet Karola w Pradze, "Povaleca situace zidovskych nabozenskych obci v Cechach". �Kronika 383 Uczestnicy sesji mieli również okazję wzięcia udziału w szeregu imprez towarzyszących: koncercie fortepianowym zorganizowanym przez Mazowieckie Centrum Kultury, otwarciu wystawy "Przyjaciele - nie tylko porcelana" w Czeskim Centrum, wieczorze towarzyskim w Instytucie Słowackim w Warszawie oraz obejrzenia korowodu historycznego w Pułtusku. Materiały z konferencji zostaną opublikowane w formie osobnego wydawnictwa przez Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta (Warszawa, ul. Srebrna 12). Jolanta Wiśniewska ODSŁONIĘCIE TABLICY PAMIĄTKOWEJ BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO, KRAKÓW, 3 LISTOPADA 2003 Pomniki, nazwy ulic, księgi pamiątkowe, nazwy geograficzne, symboliczne mogiły, wreszcie tablice pamiątkowe, to powszechnie znane formy czczenia pamięci ludzi zasłużonych na polu polityki, działalności społecznej czy naukowej. Każda z tych form to swoisty rodzaj pozytywnego wartościowania dzieła tych ludzi i zapewnienia im trwałego miejsca w przestrzeni pamięci zbiorowej. Jeśli idzie o postać Bronisława Piłsudskiego (1866-1918), zesłańca i katorżnika, a jednocześnie badacza kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin, tzw. Pomorza Amurskiego oraz Hokkaido, wspomniane powyżej tzw. znaki pamięci przybrały niektóre z tych form, bo oto na Sachalinie jest góra jego imienia, tam też w mieście Jużno-Sachalińsk wzniesiono mu w roku 1991 pomnik, swoisty symbol wdzięczności nauki rosyjskiej za jego osiągnięcia badawcze nad kulturą Ajnów, Niuchów i Oroków oraz ochronę tych ludów przed procesem akulturacji i depopulacji'. Wspomnieć także należy, że na tych rubieżach rosyjskiego imperium powołano w Jużno-Sachalińsku naukowo-edukacyjny Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego, wydający prestiżowy periodyk pod nazwą "Izwiestija Institute nasledija Bronisława Piłsudskiego" oraz inne prace z tego zakresu, a także, śmiało rzec można, koordynujący wielość międzynarodowych przedsięwzięć badawczych związanych z życiem i pracą B. Piłsudskiego. Wspomnieć tu należy, że drugim periodykiem związanym z postacią B. Piłsudskiego są "Piłsudskiana de Sapporo", założone i redagowane przez etnologa Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido. W tę formę dokumentowania i oceny dziedzictwa B. Piłsudskiego wpisuje się także edycja jego Dziel zebranych2, redagowanych przez prof. A. Majewicza we współpracy z uczonymi z wielu krajów oraz Polski, nosząca monumentalny charakter, realizowana od 1998 roku przez prestiżową firmę wydawniczą Moutin de Gruyter w serii ° l piśmiennictwie polskim i rosyjskim poświęconym B. Piłsudskiemu zob.: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim, "Lud" t. 75, 1992, s. 332-347; WM. Łatyszew, Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim, "Lud" t. 77, 1994, s. 205-222. 2 A. Kuczyński, "Opera omnia" Bronisława Piłsudskiego. "Orzeł Biały" (Londyn), 1999, nr 1555-1556, s. 50-54. �384 Kronika "Trends in Linguistics". Dużą rolę w ocenie dorobku naukowego B. Piłsudskiego odgrywają także międzynarodowe konferencje. Pierwsza z nich odbyła się w 1985 roku na Uniwersytecie Hokkaido w Sapporo, druga w Jużno-Sachalińsku w 1991 roku, trzecia w Krakowie i Zakopanem (1999). Ponadto odbyły się jeszcze trzy konferencje krajowe w Zakopanem (2000), w Warszawie (2001) i w Krakowie w 2003 roku. Wszystkie one przyczyniły się nie tylko do oceny naukowej dokonań badawczych B. Piłsudskiego, ale także do wyjaśnienia wielu złożonych problemów związanych zjego życiem i pracą, zapełniając puste dotąd przestrzenie w biografii tego niezwykłego człowieka. Czas przypominany powyżej i czas, w którym kształtowały się zainteresowania etnograficzne B. Piłsudskiego, są czasami odległymi od siebie. Natomiast czas współczesny w działaniach czczących pamięć tego badacza i katorżnika powołuje się na różne etapy tego życia i czci je w odpowiedni sposób. Do takich spektakularnych wydarzeń należało poświęcenie symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, wzniesionej tam w roku 2000 z inicjatywy Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskieg03• Nie od rzeczy będzie tu także wspomnieć o emisji znaczka pocztowego w serii "Wielcy Polacy", który ukazał się w roku 20024• Pragnąc ocalić pamięć o tym przez lata zapomnianym wybitnym ludoznawcy, gdy odbywały się zakopiańskie uroczystości poświęcenia jego symbolicznej mogiły, uczestnicy tego spotkania zastanawiali się nad kolejną formą zapisania w pamięci zbiorowej jego naukowych dokonań. Powstał wówczas pomysł ufundowania tablicy memoratywnej. Sprawa miejsca jej umieszczenia pozostawała otwarta. Zastanawiano się np. nad tym, czy nie umieścić jej na którymś z budynków Zakopanego, gdzie przez pewien czas przebywał B. Piłsudski po powrocie z zesłania, były propozycje, by tablica taka zawisła w holu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem itp. Ostatecznie zdecydowano się na to, by miejscem tym była siedziba Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, przy ul. Sławkowskiej 17. W roku 1903 B. Piłsudski wysłał bowiem z Sachalinu do Akademii Umiejętności propozycję zgromadzenia dla niej kolekcji etnograficznej, a po powrocie z zesłania pozostał w kontaktach naukowych z tą placówką, która w roku 1913 powierzyła mu stanowisko sekretarza Sekcji Etnograficznej utworzonej w ramach Komisji Antropologicznej Akademii. Wreszcie w archiwum Akademii znajduje się najbogatszy w Polsce zbiór jego korespondencji, rękopisów prac, fotografii i różnych "papierów osobistych". Ważny również jest fakt, iż w przestronnym holu PAU znajdują się tablice pamiątkowe poświęcone wybitnym polskim uczonym związanym z tą placówką. Wśród nich tablica czcząca pamięć Bronisława Malinowskiego (1884-1942). Łączyły go bliskie kontakty z B. Piłsudskim, zwłaszcza z okresu pobytu w Zakopanem, i spotkanie się tych dwu tablic pamiątkowych w jednym miejscu ma symboliczne znaczenie. Wspomniał o tym prof. dr Jan Machnik, witając przybyłych na uroczystość odsłonięcia tablicy memoratywnej B. Piłsudskiego. Uroczystość tę oraz towarzyszącą jej sesję naukową poprzedziła msza św. za "spokój duszy B. Piłsudskiego" odprawiona w kościele pod wezwaniem św. Marka. W wygłoszonej wówczas homilii ojciec Jerzy Pająk ze Zgromadzenia Ojców Kapucynów, wspominając drogę życiową B. Piłsudskiego, powiedział: "Dzisiaj podczas tej Eucharystii wspomi- 3 A. Kuczyński, Zakopane ucz(:iło pamięć Bronisława Piłsudskiego, "Niepodległość i Pamięć" t. 17,2001, s. 201-216. : 4 A.,l,(uczyński, Pamięć o Bronisławie Piłsudskim w znaczek pocztowy przyodziana, "Zesłaniec" 2002, nr 9, s. 118-123. �Kronika 385 namy i polecamy miłosiernemu Bogu śp. Bronisława Piłsudskiego, brata wielkiego Wodza Józefa Piłsudskiego, wielkiego naukowca i bojownika o wolność Ojczyzny. Z jego skarbca mądrości, wiary i doświadczenia chcemy wydobyć to, co wiecznie żywe, aktualne i ubogacające. (...) Jego dokonaniom poświęcona jest dzisiejsza sesja naukowa w Wielkiej Sali PAU przy ulicy Sławkowskiej 17. My, tu zgromadzeni na uczcie eucharystycznej, pragniemy polecić miłosiernemu Bogu jego duszę i prosić o radość życia wiecznego". Tablicę odsłonili krewni B. Piłsudskiego, Agata Kadenacówna i Witold Kowalski (notabene etnolog). Wykonana jest ona z czerwonego granitu i przyozdobiona została wizerunkiem B. Piłsudskiego (odlew płaskorzeźby), wykonanym przez prof. Helenę Łyźwę. Pod wizerunkiem jest napis: Bronisław Piłsudski Zułów 1866 t 1918 Paryż Patriota, syberyjski zesłaniec i uczony Sekretarz Komisji Etnograficznej AU Współpracownik Komitetu Narodowego Polskiego Brat pierwszego Marszałka Polski A.D. MMIII Poświęcenia tablicy dokonał Jego Eminencja ks. kardynał Franciszek Macharski, metropolita krakowski, poprzedzając ten akt słowami wzruszającej modlitwy. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan Machnik, wiceprezes PAU, informując, iż na adres Akademii nadeszły liczne listy. Wśród nich był list od Jadwigi Piłsudskiej-Jaraczewskiej, córki Marszałka; o krakowskich uroczystościach nie zapomniał także Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, przysyłając pozdrowienia dla uczestników krakowskich uroczystości i słowa podziękowania pod adresem PAN za inicjatywę czczącą pamięć B. Piłsudskiego. Z dalekiego Sachalinu przysłał list Władysław M. Łatyszew, założyciel i dyrektor Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Podczas sesji naukowej wygłoszone zostały cztery referaty: Jan Stasze I omówił "Drogę życia Bronisława Piłsudskiego", Alfred Majewicz przedstawił założenia edycji Dziel zebranych Bronisława Piłsudskiego, Janusz Kamocki zajął się "Etnograficzną działalnością Bronisława Piłsudskiego w Polsce", natomiast Antoni Kuczyński wygłosił referat "Niedoszła nagroda im. Lwa Kuźniecowa dla B. Piłsudskiego i Instytut Naukowy jego Dziedzictwa w JuŻno-Sachalińsku". W organizacji uroczystości krakowskiej współpracowali: Polska Akademia Umiejętności, Związek Sybiraków, Towarzystwo im. Józefa Piłsudskiego oraz Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego. Tablica pamiątkowa w gmachu PAU jest swoistą spłatą długu wobec tego, przez wielu zapomnianego a zasłużonego etnografa, niezwykłe go człowieka, któremu los nie poskąpił trudu zesłańczego i życiowej goryczy. Antoni Kuczyński �Kronika 386 ARCHIWUM NAUKOWE ANTONINY PISARCZYK Antonina Pisarczyk (1907-1995) to Polka urodzona w Kokandzie, w ówczesnym Turkiestanie, wybitna etnograf Uzbekistanu i Tadżykistanu I. Ukończyła Państwowy Uniwersytet Azji Środkowej (SAGU), pracowała w Muzeum Sztuk Uzbekistanu w Taszkiencie i Samarkandzie, w Instytucie Historii i Archeologii Akademii Nauk Uzbekistanu. W latach 1951-1965 kierowała oddziałem etnografii w Instytucie Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżykistanu. Skompletowała wiele kolekcji muzealnych, organizowała i uczestniczyła jako kierownik w licznych wyprawach etnograficznych. Opublikowała około 60. własnych książek i artykułów oraz przygotowała do druku wiele zredagowanych przez siebie znaczących pozycji z archiwum naukowego męża - jednego z wybitnych etnografów i językoznawców Azji Środkowej - Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1873-1948). W 1949 roku stworzyła i do roku 1990 kierowała Muzeum Archeologii i Etnografii im. M.S. Andriejewa. Archiwum znajduje się w Milanówku pod opieką córki Antoniny Pisarczyk, p. Katarzyny Andrejewej-Prószyńskiej i jej rodziny. Jest to jedynie część materiałów naukowych uczonej, którą udało się wywieźć podczas przeprowadzki z Tadżykistanu do Polski. Była ona porządkowana przez doktorantkę Antoniny - Nawrastę Babajewą, której zapiski niejednokrotnie okazywały się pomocne, zwłaszcza w przypadku materiałów w języku tadżyckim i językach pamirskich. Oprócz pamiątek, listów i zdjęć osobistych są to przede wszystkim nie wydane jeszcze materiały, które uczona miała nadzieję opracować. Materiały są zazwyczaj w języku rosyjskim, o innych przypadkach informuję. Oryginalna numeracja większości teczek potwierdza ich przynależność do większej całości. Numeracja nadawana była zazwyczaj według opracowywanego zagadnienia lub miejsca prowadzenia badań. Porządek ten został zakłócony podczas licznych przeprowadzek, stąd wprowadzona przeze mnie, podczas opisu, numeracja porządkująca, uwzględnia jedynie zastane położenie około osiemdziesięciu teczek na czterech półkach o łącznej długości około czterech metrów. Na potrzeby niniejszego opisu burzę ten przypadkowy porządek, grupując materiały tematycznie i w miarę możliwości chronologicznie. Usprawni to zapoznawanie się z nimi, zwłaszcza, że archiwum nie było jeszcze opracowywane przez archiwistów. Tytuły teczek, zeszytów itd. pochodzą w zdecydowanej większości od Antoniny Pisarczyk i pozostawiam je w oryginale. Archiwum ma zostać przekazane do Sankt-Petersburga zgodnie z wolą zmarłej i prośbą jednego z tamtejszych etnografów, Iwana Stieblin-Kamienskiego. O przekazaniu do Rosji zawartości teczek opisanych jako osobiste zadecyduje córka uczonej. I Jej postać i dokonania naukowe przedstawia moja praca magisterska Antonina PisQlY:zyk(1907-1995) badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu oraz jej archiwum naukowe, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2003 roku. Jeden z rozdziałów jest opisem archiwum naukowego uczonej, inna część pracy to szczegółowy spis jego zawartości sporządzony w lipcu 2002 roku w Milanówku. �Kronika 387 Fot. l. A. Pisarczyk w czasach studenckich, Taszkient. �388 Kronika a) Nur-Ata Badania w Nur-Ata i prowadzony tam szeroko zbiór kolekcji muzealnych były przede wszystkim związane z historią odzieży Tadżyków. Teczka NIO/I, OT'ł eT hl o KOMaHJlHpOBKaxB Hyp-ATa B aBrycTe H B oKTH6pe 1940 r. CaMapKaHA 1940 zawiera maszynopis sprawozdania z wyjazdu w celu zakupienia materiałów etnograficznych dla działu historycznego muzeum w Samarkandzie. Dotyczy: tiubietiejek, haftów, kompletów męskiej i żeńskiej odzieży ślubnej (z lat 1905-1915 i wcześniejsze) oraz odzieży codziennej. Znajdujemy także spis części odzieży panny młodej i pana młodego z końca I i początku II dziesięciolecia XX wieku z oryginalnymi nazwami oraz numerowane fotografie (także architektury i ruin) i rysunki. Maszynopis dotyczący tkanin, materiałów, aplikacji, sukien żeńskich oraz rejestry posagów i fotografie to m.in. zawartość teczki NIO· HypaTa. MaTepHaJlhI K HCTOpHH o,u:e~hI Ta,u:IKHKOB HypaTa. TKaHH. CTapHHHhIe lKeIICKHenJlaThH. )l.J1Hc6. O,u:e~a, MocKBa 1978. Natomiast teczka NI0 3Kcne,u:HuHoHHhIe,u:eJla.HypaTHHcKaH o,u:e~a. nOJleBhIe 3anHCH mieści opisy zdjęć odzieży i negatywów, opisy biżuterii oraz przedmiotów zebranych dla muzeum w 1938 roku, a także opis kolekcji odzieży ślubnej z lat 90. XIX wieku zebranej w 1939 roku (67 pozycji). Są tam również rejestry odzieży ślubnej i rejestry posagów, także w języku tadżyckim. Inne materiały z tej teczki odnoszą się do przełomu XIX i XX wieku; są to m.in.: notatki terenowe, imponujący zbiór zdjęć haftów z kolekcji muzealnych oraz zbiór ponad dwustu zdjęć dżijaki (tasiemek do tiubietiejek), haftów i aplikacji, rzeźbień drzwi, domów i wnętrz. Efektem wyjazdów nierzadko bywały wystawy muzealne, czego ślad pozostał w teczce lOll MhICJlH 06 y36eKcKoMHCKycCTBe,w której znajdziemy brudnopis planu wystawy oraz fragmenty inwentarza eksponatów. Pięć związanych razem teczek zostało opisanych przez Nawrastę Babajewąjako całość materiałów do odzieży z Nur-Ata: I) Teksty; 2) Rejestry posagów; 3) Ilustracje. W teczce 41 zgromadzono materiały dotyczące tkanin, ich nazw, przygotowywania materiału pod hafty, obróbki materiału (np. krochmalenie itp.) oraz oryginalne nazewnictwo, zwyczaje związane z odzieżą, opisy posagów - nierzadko z opisem rzeczy, opisem, co kiedy nakładano wraz z dokładnymi danymi informatorek. Teczka NI0' zawiera zdjęcia oraz maszynopisy na temat tkanin, tradycyjnych sukien żeńskich, przybrania głowy, wyrobów jubilerskich, odzieży żałobnej i jej kolorów, procesu i okoliczności powstawania odzieży, sposobów noszenia, a także rejestry posagów, wykroje, wymiary odzieży i krótką charakterystykę Nur-Ata. Zeszyty terenowe zaś przykuwają uwagę rysunkami. Interesujący jest m.in. maszynopis wykładu Antoniny o historii odzieży z NurAta od początku XIX wieku z uwzględnieniem metod pracy i problemu datowania pozyskanych artefaktów. Teczka N7a to niemal artystyczne fotografie odzieży, biżuterii, przybrania głowy z materiału i biżuterii, a także rękopisy indeksów wyrobów jubilerskich zawierające nazwy z opisami oraz materiały traktujące o wyrobach jubilerskich, uczesaniach, kolczykach, biżuterii weselnej, przybraniu głowy, piersi, szyi. Materiały dotyczące tkanin, opracowywane wspólnie z O.A. Suchariewą w 1978 roku, m.in. fotografie oozieży - ubrań i noszących je ludzi oraz inne maszynopisy i rejestry posagów znajdują się w teczce N 10i. Teczka 6, HypaTHHcKaH BhIUłHBKa.3auHcH 1937--40 H., mieści m.in. bardzo staranny rękopis dotyczący haftów zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Antropologii i Etnografii w 1938 roku z dokładnymi rysunkami, oryginalnymi nazwami, wiekiem eksponatów, ich przeznaczeniem, kolorem, rozmiarami, jak również notatki z rozmów z haf- �Kronika 389 ciarkami oraz zeszyty na temat: ściegów - ogólny opis wprowadzający oraz opisy poszczególnych ściegów z ich nazwami, opisem i rysunkami biegu igły; nici - wypisy z literatury, nazwy nici, pochodzenie, od kiedy są stosowane; barwników i farbowania. Jest też słowniczek terminologiczny dotyczący hafciarstwa, notatki na temat handlu prowadzonego przez hafciarki oraz wzornik z rysunkami wzorów w oryginalnej wielkości. W podobnie zatytułowanej teczce (7 HypaTHHcKaH BbIwHBKa) znajdziemy maszynopisy rozdziałów planowanej większej pracy o haftach (m.in. Wstęp; Krótka charakterystyka Nur-Ata; Główne etapy rozwoju haftu w Nur-Ata; Rodzaje haftów w Nur-Ata i ich zastosowanie; Wytwórstwo i handel haftami; Tkaniny) oraz plany prac A. Pisarczyk na temat nuratińskiego haftu i bucharskich dżijaków, jak i maszynopisy na temat rozwoju haftów, tradycyjnych tkanin, czy handlu haftami; są też maszynopisy tekstów pojawiających się w teczkach wcześniejszych. Teczka 57, Onucb KOJJJJeKUHU 06paluoB «aJJaąH» c06paHHbIX B 1939 Hyp-ATa. PalHbIe nepBHąHble lanHCH. He yHH'ITo)JCaTb6e3 npocMoTpa, oprócz materiałów na temat tkanin - wypisy z literatury; zdjęcia; notatki; fiszki na temat rzemiosł, krosien itp.; spis 169 wzorów wraz z rysunkami i doszytymi kawałkami materiału alaezy (pstrokata lub prążkowana chałupnicza tkanina bawełniana lub bawełniano--jedwabna, przeznaczona na chałaty) w języku tadżyckim i rosyjskim; opisy wzorów wraz z doszytymi oryginalnymi kawałkami kalami (grubsza tkanina z wyraźnym wzorem, często wplata się w nią białą nitkę); notatki terenowe; wypowiedzi tkaczy; zeszyt YprymcKaH aJJa'la (spis około 200 datowanych tkanin z rosyjskim opisem i tadżyckimi nazwami oraz doszytymi kawałkami opisywanego materiału, z podaniem jego przeznaczenia) - zawiera opis z rysunkami i tadżyckimi nazwami wyrobów jubilerskich zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Historycznego w Samarkandzie oraz materiały ze sfery kultury symbolicznej i społecznej - m.in. zapiski na temat śmierci i żałoby, wróżb, podań, wyobrażeń animistycznych, gier itp.; materiały dotyczące ślubu, przeżytków kulturowych z nim związanych, swatania i wiana, dzieci, nadawania imion, przyczyn i leczenia niepłodności, ciąży, narodzin, sposobów radzenia sobie z dzieckiem płaczącym, mającym trudności z zasypianiem itp., obrzezania i edukacji. Wiele badań, studiów i prac poświęciła A. Pisarczyk architekturze Azji Środkowej. Materiały, również fotograficzne, na temat architektury z lat 1938-1940 (domy, meczety - w tym zdjęcia z zewnątrz i wnętrza głównego meczetu w Nur-Ata z 1937 roku mauzolea, schematyczne plany budowli) składają się na zawartość teczki N59, Hyp-ATa. MaTepHaJJbI no HypaTa obok wiadomości na temat administracyjno-ekonomicznej sytuacji rejonu - pieniędzy, handlu zbożem, pastwisk, hodowli bydła oraz oddzielnie na temat rodowych cmentarzy i zabytków. Są tu także szkicowe plany meczetu Dżuma-choni albo Czil-ustum oraz pomieszczenia ehonako i pandżwakszti. Teczka 41, KOpH3bI. HypaTa to zgodnie z tytułem zaopatrzone w zdjęcia maszynopisy dotyczące korizów - kompleksów studzien. Znajdziemy w niej także spisy korizów (nazwy, liczba studzien, zawartość wody itp.), materiały i notatki terenowe na temat sprzedaży wody, nawożenia, maszynopis o rolnictwie, nawadnianiu i specyficznych formach korzystania z ziemi oraz podziale ziemi. b) Samarkanda Teczka 161, CaMapKaH,lJ.CKHeIJJOTO,lJ.JJHaJJb60Ma, zawiera zdjęcia (również z Chiwy) z dokładnymi opisami na odwrotach. Fotografię planu miasta i inne częściowo opi- �390 Kronika sane zdjęcia znajdziemy także w teczce 13, CaMapKaH.ll:.nepBHqHble 3anHCH, która kryje notatki A. Pisarczyk do wystąpienia podczas obrony doktoratu 9 VII 1945 roku; ewidencje zespołów architektonicznych Samarkandy (nazwa, poprzednie i ówczesne przeznaczenie obiektu2, adres, opis wraz z rysunkami, planami budynków, zapisem rozmów z informatorami, rysunki wnętrz i fasad meczetów); spis guzarów Samarkandy; dwa zeszyty z opisem domostw, meczetów, minaretów z rysunkami; maszynopis o cechu mistrzów budowniczych; mapy, plany i schematy wnętrz oraz rozmieszczeń budowli w kompleksach i wreszcie maszynopis o kurgonach - podmiejskich siedzibach Samarkandy, jak i zeszyt ze wzorami rzeźbień na domach oraz notesik zawierający przeliczenia lat według M.A. Terentiew, O musulmanskom letoisczislenii i kopertę z fiszkami dotyczącymi meczetów i ich budowniczych wraz z kartoteką mistrzów Samarkandy. Inne materiały dotyczące zagadnień tego rejonu to m.in. spis eksponatów muzeum w Samarkandzie zebranych przez badaczkę w 1940 roku oraz opis negatywów jej zdjęć architektury z 1939 roku, a także znajdujące się w teczce 47, A.K. nHCapqHK. APXHBbI cTapbIX MacTepoB-CTpOHTeJIeUCpe.ll:HeUA3HH, HaqaTO B 1943 r. zdjęcia i opisy rzemieślniczych archiwów mistrzów samarkandzkich (np. szablony malarskie, tzw. priporochy), czy notatki z rozmów w Chiwie i maszynopis o archiwach dawnych mistrzów budowniczych Azji Środkowej. c) Kermine Teczka 49, II3)J;AHO He nOJIHOCTbIO. A.K. nHCapqHK, PYKonHCH ony6JIHKOBaHHbIXpa60T. naMHTHHKHKepMHHe 1943 ony6JIHKOBaHaB Co06IlI,. IIHTa HCTOpHHH TeOpHHapxHTeKrypbI N4 1944 r. mieści m.in. kopię artykułu Antoniny Architiekturnaja razwiedka w Kerminie w 1940 g. opublikowanego w 1944 roku oraz maszynopis Pamiatniki Kerminie na temat jej odkryć archeologicznych tamże. Znajdują się tu również: rękopis zakończenia artykułu A. Pisarczyk, Mawzolej Mir Said Bachrama w Kerminie; zdjęcia planów tegoż mauzoleum oraz meczetu Kosym-Szacha, wykonanych przez architekta B.N. Zasypkina według pomiarów Antoniny i schemat ołówkiem położenia mauzoleum Mir Said Bachroma w kompleksie budynków meczetu. W archiwum uczonej jest też dziennik terenowy oraz brudnopisy notatek terenowych wraz z planami, rysunkami i notatkami. d) Kotlina Fergańska Także w tym rejonie A. Pisarczyk sporo uwagi poświęca architekturze, o czym świadczą IIlateriały z teczki 20, HalJ,HOHaJIbHbIe MacTepa-cTpOHTeJIH Y36eKHcTaHa. CTeHorpaMMa .ll:OKJIa.ll:aHa Pecny6JIHKaHCKOM COBeIlI,aHHH no HapO.ll:HOU apxHTeKType Y36eKHCTaHaB 1941 r., a więc tegoż stenogramu maszynopis; przygotowane do prezentacji podczas wykładu zdjęcia usto Jusufa Alego Musajewa, jego genealogii, domostw, ich planów, meczetów, rozwiązań architektonicznych; charakterystyka i życiorys Jusufa Alego Musajewa wraz ze spisem głównych jego budowli (36 budowli 2 Sporządzanie fotografii i utrwalanie jak największej liczby informacji na temat tradycyjnych budowli Samarkandy czy Taszkientubyło próbą zachowania oryginalnej zabudowy niszczonejpodczas socjalistycznej przebudowy miast. �Kronika 391 Fot. 2. Podczas wyprawy, Kartegin 1957. Fot. 3. Badania w Pamirze, z N.N. Jerszowem, Wrang 1962. �Kronika 392 Fot. 4. M.S. Andriejew z córką Katarzyną i Antoniną w ogrodzie domu w Taszkiencie. Fot. 5. Z N.N. Jerszowem nad kolekcją ceramiki, 1966. �Kronika 393 i od 1930 roku 22 łaźnie w kołchozach); maszynopisy o mistrzach z Kokandu, 150 fiszek dotyczących mistrzów fergańskich oraz 82 fiszki dotyczące mistrzów z Taszkientu. Natomiast teczka 28, I 06~aH xapaKTepHCTHKacJlepraHcKoro iKHJIH~a H ero OTll:eJlbHblX ąaCTeH. IV )l.eTaJlH Hl ll:epeBa to głównie maszynopisy na temat domostw i ich części, rozmiarów i detali oraz 47 stron maszynopisu poświęconego detalom architektonicznym i zdobieniom budowli fergańskich wraz z częścią dotyczącą detali z drewna. Teczka 29, )l.HeBHHKHnOelll:KH B C1>epraHyB ceHTH6pe-OKTH6pe 1947 rOll:a, to dzienniki z rysunkami i zapisami rozmów, sprawozdanie naukowe o pracach w Andiżanie w 1947 roku oraz plany Andiżanu i okolic z różnych lat (1881). W teczce 65, APXHB pHCyHKOB Tl06eTeeąHblx ylOpoB npHHall:JleiKaBWHu ąyCTCKOMyMaCTepy MyXH6yJlJlo CaypoBy, znajdujemy oryginalne rysunki wzorów sporządzone przez ojca M. Saurowa, z których naj starsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Przekazane zostały Antoninie w Czuście, w 1948 roku. Ich opisy znajdują się w dziennikach z Fergany z lata 1948 roku. Natomiast rysunki wzorów haftów na tiubietejki z Czustu to zawartość teczki 65". Z omawianą tematyką łączą się materiały teczki 67, nOelll:Ka B C1>epraHy1948 r., MaTepHaJlbl no T106HTeUKaM,w której umieszczono: maszynopisy rozmów terenowych zawierające nazwy wzorów; opis kolekcji wzorów Muchibułło Saurowa z Czustu; notes z rysunkami Ojszabu (Ojsza-bibi) i ich opisami; rysunki aplikacji zdobiących brzegi tkanin; kartki z opisanymi wzorami nakłuwanymi szpilką oraz wzory malowane białą, żółtą lub brązową farbą na czarnym papierze, a także rysunki innych hafciarek i tym podobne materiały; notatki dotyczące mistrzów z Czustu i ich tiubietiejek oraz rysowników, mistrzów i arteli, a wreszcie opisy kolekcji zebranych w Kokandzie w 1948 roku. Teczka 63 opisana też 3E, YlopHaH TeCbMa )l.iKHHKH.Palll:eJl rJlaBbl BblWHBKa B TOMeCOBeTCKoeHCKyCCTBO Yl6eKHcTaHa 1949 roll:, to m.in. maszynopis dotyczący taśmy służącej do obszywania brzegów tiubietiejek, odzieży kobiecej i męskiej, a która wchodzi czasem w skład większych haftów dekoracyjnych. e) Pamir Materiały dotyczące jednego z najważniejszych dla A. Pisarczyk badanych rejonów dzielą się w archiwum na dwie części - tematykę opracowywaną w latach 40. i późniejszy o dwie dekady temat domostwa. Teczka 38, CpaBHHTeJJbHblHcnHCOKnpHnaMHpCKHX nOCJlOBHIlH norOBopOK H Il:OnOJlHHTeJlbHbleBblBepOąHble lanHCH TawKeHT 1944 to imponująco obszerny zbiór powiedzeń i przysłów w oryginalnych językach, niekiedy zaopatrzonych w tłumaczenia na rosyjski, z wielu terenów pamirskich (Jazgulem, Szugnan, Ruszan, Chuf - także z 1900 roku zebrane przez M.S. Andriejewa - Bartang, Badachszan). Jest to przykład kolosalnej pracy, nie wyjątkowy zresztą w przypadku Antoniny - wielość wariantów, uwzględniająca różnice dialektowe, wielokrotne sprawdzanie i konfrontowanie zapisanych form z innymi rozmówcami, badania porównawcze z innych lat. Przykładem podobnie gromadzonych i podobnie obszernych materiałów jest także teczka 46, Ta6JlHIlbl TepMHHoB pOIl:CTBaK npoBepKe C ony6JlHKOBaHHblM MaTepHaJlOMzawierająca: przekazane Antoninie tablice systemów pokrewieństwa sporządzone przez L.E Monogarową, D.A. Olderogge oraz zapisane przez S.I. Ibrahimowa; tablice dotyczące terminów pokrewieństwa i powinowactwa m.in. w języku jazgu1emskim, iszkaszymskim, szugnańskim, baruszańskim, sipondżańskim; chufijskim, bartangijskim, wachańskim, chodisec(?); notatki terenowe; fiszki bibliograficzne i wypisy �Kronika 394 z literatury; spis alfabetyczny tłumaczeń na rosyjski starych form językowych z doliny Wancz oraz podobny spis sporządzony przez M.S. Andriejewa w 1925 roku. Teczka 39, lloe3~Ka B CTaJlHHa6a~ B HIOJle 1946 r. TepMHHbl pO~CTBa H TepMHHbI 06pam.eHHSl H npoqee to m.in. materiały dotyczące naczyń antropomorficznych z górnego biegu Piandża (Chuf), kwestie rozprzestrzenienia ceramiki, występowania naczyń z trój guzkowym (triochbugorczatym) ornamentem, nazwy tego ornamentu, notatki na temat "ło" i "ro", areały pocałunku w rękę, zagadnienia chufijskie, sposoby pozdrawiania, a także dziennik J.l. Babajewa z wyjazdu do Stalinabadu z roku 1946 oraz wypisy z dzienników wyprawy w 1943 roku. Teczka 34", JKHJIHm.e npHnaMHpueB. JKUJIHme. OCHOBHOU 3K3eMnJISlp, z niemal dwustoma stronami maszynopisu, wypisami i mapą, rozpoczyna prezentację materiałów drugiego istotnego zagadnienia badawczego Antoniny Pisarczyk - pamirskiego domostwa. Teczka 34" llpunaMupcKoe :lKUJIHme B pa60Te to materiały dotyczące kolumny kanako; mapa Pamiru; artykuł T.A. Czikowani, Opyt srawnitielnogo izuczenija ży/iszcz tipa darbazi; F. Leinbock Puulukud - fragment książki o zamknięciach drzwi, skoblach itp., w języku fińskim; materiały do planu historyczno-geograficznego zarysu domostw Pamiru wraz z terminologią; plany, rysunki, dzienniki terenowe dotyczące domostw Wachanu, Iszkaszymu iGoranu. Ilustrację tego bogatego materiału zapewnia teczka 34" llpunaMupbe $OTO 1962 H 1965 r. zawierająca: opisane zdjęcia drewnianych sufitów, domostw i innych budowli, ludzi, uprawy roli; cztery zdjęcia z archiwum M.S. Andriejewa; zdjęcia z negatywami: rok 1925 - Jazgulem; lata 60. XX wieku (Wancz, Karategin, Darwaz, Wachan, Ruszan, dolina Chuf); zdjęcia rodzajowe, okolicznościowe, przedmioty, kanały na zboczach gór, architektura, wnętrza domostw, a także fotografie stron z Through the Unknown Pamirs - the second Danish Pamir Expedition 1898-99 autorstwa O. Olufsena z 1904 roku. Teczka npunaMłfpcKoe :lKUJIUme. nepeneqaTKa qacTeu, roTOBblX K KOHUy 1969 r. prezentuje m.in.: maszynopisy dotyczące domostw; schematy orograficzne Tadżykistanu; fiszki z bibliografią i literaturą cytowaną; notatki z różnych regionów Pamiru; prawdopodobnie fragment katalogu odzieży mieszkańców Pamiru Zachodniego; dwie strony maszynopisu w języku tadżyckim w formie pytań i odpowiedzi na temat przejścia od starych typów domostw ku nowym oraz wypisy z A. Von Le COQ, BilderAtlas zur Kunst und KulturGeschichte Mittelasiens, Berlin 1925 na temat sufitu kasetonowego. Natomiast materiały opisane jako JKHJIHme KapTa. llJIaHOBaSl TeMa 1980 r. K KapTe THROB :lKUJIHma Oce~JIoro lIaCeJIeHUSl Ta~:lKUKUCTalla na py6e:lKe XIX U XX BB. «)lJlSl HCTOpHKQ-3THorpa$HqeCKoro aTJIaCa Cpo A3HH If Ka3aXCTaHa» to przede wszystkim: maszynopisy dotyczące domostw (typu pamirskiego, równinno-karategińskiego); mapy tradycyjnych typów domostw osiadłych Tadżyków; mapa rozprzestrzenienia tradycyjnego ocieplania domostw na terenie Tadżykistanu; wypisy o domach do mapy; zdjęcia palenisk; maszynopisy notatek na temat palenisk; tezy do wykładu badaczki na temat samarkandzkich siedzib podmiejskich - kurgonów, wygłoszonego w roku 1973. f) Etnografia w Tadżykistanie A. Pisarczyk brała udział w powstawaniu etnografii jako odrębnej dyscypliny naukowej w Tadżykistanie i, choć nie prowadziła systematycznych zajęć dydaktycznych, dbała, np. poprzez praktykę terenową, o nowe kadry, zwłaszcza wywodzące się z Tadżyków. K UCTOpUU pa3BUTHSl 3THorpa$uu HayKu B Ta~:lKHKHCTaHe to maszynopisy dotyczą- �Kronika 395 ce rozwoju etnografii. Znajdujemy tu także: spis etnografów Tadżykistanu, którzy obronili dysertacje i otrzymali stopnie naukowe kandydatów (14 osób) i doktorów (4 osoby) nauk historycznych w latach 1951-1983 (Antonina była promotorką 4 prac); recenzję B.Ch. Karmyszewej i W.N. Basiłowa pracy Antoniny o etnografii w Tadżykistanie i jej rozwoju w okresie władzy sowieckiej; bibliografię naukowych i popularnonaukowych prac etnograficznych opublikowanych w Tadżykistanie (527 pozycji); biobibliograficzne charakterystyki tadżykistańskich etnografów - maszynopis dotyczący 27 osób i zawierający dane personalne (data i miejsce urodzenia, narodowość3, wykształcenie, udział w ekspedycjach naukowych i indywidualnych wyprawach, uczestnictwo w sesjach, konferencjach itp., opublikowane prace, prace w druku, nagrody, rękopisy, przygotowywanie kadr naukowych, ostatnio opracowywane tematy; spis etnografów według wieku. Tematykę tę porusza również artykuł N.N. Jerszowa, K istorii razwitija etnograjiczesko) nauki w Tadżykistanie oraz KpaTKHH OIJepK3THorpa!JlHHJa 60 JIeT, czyli maszynopisy z wersjami zarysu rozwoju nauki etnograficznej w Tadżykistanie w latach władzy sowieckiej i materiały związane z opracowywaniem tego tematu oraz fiszki z monografiami autorskimi. Tematycznie bliskie są też inne materiały. lly6JlHKaIJ.HHno MyJee 3THorpa!JlHH to maszynopisy dotyczące Muzeum im. M.S. Andriejewa w Duszanbe i ludzi dla niego zasłużonych, tu też wymienić należy artykuł A. Pisarczyk i Z.A. Szyrokowej, Muzie} archieołogii i etnograjii im. M.s. Andrie}ewa z 1952 roku oraz artykuł, Muzie} w}ezża}et w nowy} dom; są też w archiwum materiały dokumentujące starania o nowe lokum oraz walkę o uratowanie niszczejących od wody zbiorów. «I>oTorpa!JlHHzawierają zdjęcia M.S. Andriejewa i J.M. Pieszczeriewej z lat 1925 i 1927, N.W. Rusinowej z roku 1927 i A.A. Siemionowa do zbiorku poświęconemu osiemdziesięcioleciu koła naukowego Wydziału Wschodniego SAGU. Do przedstawienia postaci męża uczonej może posłużyć teczka M.C. AHJl:peeB, zawierająca m.in.: spis z czerwca 1948 roku książek zabieranych z Taszkientu do Stalinabadu; notarialnie poświadczone zaświadczenie o prawie do spadku; spisy majątku osobistego; spisy rzeczy M.S. Andriejewa przekazanych po jego śmierci córce z pierwszego małżeństwa, Oldze; dokument rozporządzający ziemią w Taszkiencie - podział między dwie córki; testament i późniejsze umowy o podziale spadku; akty, pisma itp. w sprawie archiwum naukowego M.S. Andriejewa rozdzielonego na dwie części - część główna w Tadżykistanie, do którego została przywieziona pod koniec jego życia (ponad 100 teczek) i część w mieszkaniu w Taszkiencie (około 40 teczek); opis archiwum naukowego M.S. Andriejewa - zawartość szafy w bibliotece w Taszkiencie; oddzielny spis książek znajdujących się w gabinecie pracy w Taszkiencie z 30 listopada 1948 roku. Istotne są materiały z teczki 1) ABT06Horpa!JlHH M.C. 1944, 2) BoenoMHHaHHH M.C. JanHe AKn, czyli maszynopisy wspomnień zapisanych przez żonę ze słów M.S. Andriejewa 18 marca 1946 roku w Taszkiencie oraz maszynopisy kopii autobiografii M.S. Andriejewa spisanej 10 kwietnia 1944 roku w Taszkiencie. Biografów innej etnograf tego rejonu, Olgi A. Suchariewej, zainteresować może teczka MaTepHaJlbl K 6Horpa!JlHH O.A. CyxapeBoH zawierająca: artykuł, który ukazał się po śmierci O.A. Suchariewej; spis jej ważniejszych prac; korespondencję ręczną i maszynową; cztery strony biografii l.l. Andrzejewskiego-Bieleckiego; maszynopis wyjątków z listu córki O.A. Suchariewej - M.R. Smirnowej z 4 listopada 1987 roku; ręczny 3 W biogramie dotyczącym Antoniny Pisarczyk figuruje narodowość polska także przy innych okazjach, nie bacząc na konsekwencje, uczona zawsze podawała narodowość polską. �396 Kronika rodowód Suchariewów od początku XIX wieku; pośmiertnie wydany artykuł O.A. Suchariewej, Ornamient diekoratiwnych wyszywok Samarkanda ijego swiaz' s narodnymi priedstawlenijami i wierowanijami (wtoraja połowina XIX - naczało XX w.) oraz spis głównych prac O.A. Suchariewej. Natomiast sylwetkę N.A. Kisijakowa przedstawia artykuł Antoniny, O drugie-issledowatiele z gazety "Kommunist Tadżykistana" z 16 grudnia 1986 roku z okazji 85. rocznicy urodzin nieżyjącego wówczas od trzynastu lat etnografa. Pora na materiały dotyczące samej Antoniny Pisarczyk. Znajdujemy je w różnych miejscach archiwum. Najbardziej istotny jest w całości poświęcony osobie i dokonaniom naukowym badaczki maszynopis B.A. Litwinskiego, Stranicy iz istorii etnograficzeskogo izuczenija Sriedniej Azii. Informacji dostarczają także: W Czorku za kieramikoj, artykuł A. Pisarczyk i N.N. Jerszowa o wyprawie w celu zebrania materiałów do zbiorów dla Instytutu Historii; materiały dotyczące badaczki i korespondencja z B.W. Łuninem oraz materiały dla niego do biobibliograficznego słownika uczonych nauk humanistycznych Uzbekistanu 1969-1979. Ciekawy jest scenariusz programu telewizyjnego o Antoninie nadanego w Duszanbe 26 stycznia 1975, warto też wymienić artykuł, Udiwities' jejo tałantu; artykuł, Etnografia i nrawstwiennost' z roku 1987 m.in. o A. Pisarczyk i innych etnografach jej pokolenia; artykuł o jej albumie, Narodnoje prikładnoje iskusstwo tadżykow; charakterystyki naukowe uczonej pióra innych osób, czy jej własne życiorysy z różnych lat. Biurokratyczna strona bycia etnografem znajduje swe odbicie w wielu dokumentach zachowanych w archiwum. Jest to m.in.: umowa między A. Pisarczyk i Instytutem Etnografii AN ZSRR zobowiązująca uczoną do odpowiedzialności za zakupienie kolekcji nuratińskich haftów za sumę 4 tys. rubli; przekaz na 4,5 tys. rubli; wyliczenie zakupionych materiałów za sumę 3980 rubli; umowa między badaczką i dyrekcją Okręgowego Muzeum w Samarkandzie, w której uczona przekazuje zebrane kolekcje wraz z opisem naukowym - muzeum nabiera pełnych praw do kolekcji oraz prawa do wystaw, Antonina zaś zachowuje prawa autorskie do kolekcji; maszynopis umowy z 20 kwietnia 1938 roku między A. Pisarczyk i dyrekcją Uzbeckiego Muzeum Sztuk, co do opracowania przez uczoną zebranych przez siebie materiałów dotyczących haftów (rezultatem mają być dwa artykuły, których daty ukończenia są ściśle określone; muzeum zobowiązuje się udostępnić potrzebne materiały, Antonina zobowiązuje się zaakceptować i wnieść poprawki, do których prawo zastrzega sobie muzeum; ustalone zostają warunki finansowe, mowa o zaliczce - do zwrotu w wypadku przekroczenia terminu); rękopis listu A. Pisarczyk z prośbą o przesunięcie terminu oddania pierwszego artykułu z powodu poważnej choroby ucha wewnętrznego; propozycja dodania do artykułu krótkiej charakterystyki ekonomicznej Nur-Ata, z racji póżniejszej możliwości porównywania rozwoju haftów w regionach w zależności od ich sytuacji ekonomicznej; oficjalne pisma i zaświadczenia, że A. Pisarczyk jest kierownikiem, opiekunem różnych wypraw itp.; rozporządzenia Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżyckiej SRR, wypisy z tychże dotyczące obowiązków naukowych uczonej; umowy z muzeami co do sporządzania, przekazywania i opracowywania kolekcji. g) Varia Teczka 45, TpaKTaT o 3CMJJCJJ,CJJHH 1942 r., zawiera m.in. brudnopis rozdziału III oraz spis nazw miesięcy i znaków zodiaku, prawdopodobnie w języku tadżyckim. W tecz- �Kronika 397 ce 70 - AiIlraHcKaH napaJIJIeJlb K KynaJIbHoMy CBOJl<faToMy iKHJIHUJ.Y Ko6aJlHaHa (?), a w teczce 71 - artykuły na temat domostw, w większości z dedykacjami dla A. Pisarczyk: W.A. Lewina, Pozdnije posielenija i żylio jużnoj Turkmienii (XVIII i XIX ww), K woprosu o gieniezisie itipach pozdnich posielenij jużnoj Turkrnienii (po dannym archieołogii), Żyliszcze Anau, Pozdnije gorodiszcze Anau; P.Sz. Zachidowa, Narodnyje zodczyje Samarkanda XIX - naczała XY ww (kproblemie samarkandskoj architiekturnoj szkoły); M. Ilina, Driewniejszyje tipy żyliszcz Zakawkaz 'ja; B.Ch. Karmyszewa, Żyliszcze Uzbiekow plemieni karłuk jużnych rajonow Tadżykistana i Uzbiekistana; N.A. Kisljakowa, Żyliszcze gornych tadżykow bassiejna rieki Chingou; G.M. Alizade, K izuczeniju narodnogo zodczestwa Azierbajdżana; E.G. Hafferberga, Chazariejskajajurta chanai chyrga (k woprosu ob istorii koczewogo żyliszcza; L.Z. Sumbadze, Darwazi driewniejszyj tip gruzinskogo narodnogo żyliszcza i jego miesto w istorii architiektury; lA. Szybajewa, Iz istorii chakasskogo żyliszcza. Są też dzienniki A. Pisarczyk z delegacji do Leningradu, Ura- Tiube, Isfary. nOe3JlKa B )l.awTH-)].iKYM 1953 r. to notatki i rysunki; zorientowany geograficznie plan domostwa na papierze milimetrowym, z podaną skalą i wymiarami; zdjęcia i rysunki wzorów rzeźbionych w drewnie; kalki z rysunkami wzorów i opisem oryginalnych kolorów. Wśród materiałów z teczki <l>OTO pa3Hble znajdziemy odbitki zdjęć z trzech pierwszych dziesięcioleci XX wieku; w większości opisane zdjęcia; kilka zdjt(ć z pieczątką fototeki muzeum sztuk w Taszkiencie; zdjęcia z lat 50. XX wieku i różnorodne zdjęcia luzem. Teczka 51, A.K. "Hcap<fHK, BeceHHHe C"beJl06HbJeTpaBbl Co6p. B Hyp-ATa BecHoH 1939 r. to zielnik z uzbeckimi nazwami roślin, w kilku przypadkach równieź łacińskimi, MaTepHaJIbI no KyJIbTy paCHHH" zaś zawierają: maszynopis notatek M.S. Andriejewa odnoszących się, według jego żony, prawdopodobnie do 2. połowy XIX wieku, kiedy uczony przebywał w Chodżencie; wypisy z różnorodnych materiałów; "Czerwony zeszyt" - zapis rozmów z infonnatorami, m.in. botanikiem - lK. Błoszenko, geologiem - E.A. Dmitrijewem; maszynopis tablic lat w 12 cyklu zwierzt(cym; fiszki bibliograficzne na temat m.in. Afganistanu, również domostw oraz notatki na temat domostw w różnych regionach; notatki na temat roślin; wypisy z literatury; listy do A. Pisarczyk zawierające wiadomości o przesądach i wierzeniach związanych z roślinami (np. przebłagalne ofiary przy ścinaniu drzew) oraz o zwyczaju strugania palika w zakrt(cone wiórki na wigilię, który występuje też w Gruzji. W archiwum znajdziemy również fiszki poświęcone roślinom i zwyczajom związanym z nimi, maszynopis na temat śladu kultu dzikiej róży u Tadżyków według materiałów zgromadzonych przez uczoną, maszynopis z tezami wykładu Sz. Ustojewa na temat tamaryszku i dzikiej róży w wierzeniach mieszkańców górskich rejonów Surchandari i maszynopis dotyczący materiałów etnograficznych na temat dzikiej róży i róży oraz maszynopis rozmów z Usto Dżachonowem z roku 1983 na temat roślin, dzikiej róży, orzecha, topoli, bocianów i złych duchów. Teczka 55, A.K. "Hcap<fHK, CJIeJlblillaJIJIH<feCKoroKYJIbTaB CpeJlHeH A3"H 1936/ 1941-47 ... mieści fiszki bibliograficzne, notatki terenowe i notatki z listu B.Ch. Kannyszew ej o wcześniejszym pojawianiu się w literaturze zagadnień związanych z kultem fallicznym, a także notatki terenowe M.S. Andriejewa oraz wypisy z pracy LF. Barszczewskiego, Fallokteizm i ritualnaja prostitucyja. Nie związane z większą całością są też fiszki z bibliografią do Sadeh - irańskiego święta ognia oraz artykuł A.A. Siemionowa Wzgliad na koran w wostocznom ismailizmie z 1926 roku. W teczce "M6op MOHXpa60T ~JIH nepenJIeTa znajdujemy ułożone chronologicznie opublikowane artykuły Antoniny Pisarczyk. Są to: Pamiatniki Kierrninie (1944); Antropomorfnyje czerty w kieramiczeskich sosudach w wierchowiach Piandża (1948); Tablicy �398 Kronika godow dwienadcatiletniego żywotnogo cykla s priwiedieniem sootwietstwujuszczich im godow sowriemiennogoletoisczislenija (1949); Kulabskaja etnograjiczeskaja ekspiedicyja 1948 g. (1949); Tierminy obraszczenija "lo" i "ro" w szugnano-ruszanskoj gruppie jazykow w wierchowiach Piandża (Amudarii) (1949); Pamirskije poslowicy i pogoworki (1951); Siektor etnografii Instituta istorii, archieologii i etnografii AN Tadżykskoj SSR, (wspólnie z N.N. Jerszowem, 1952); Opyt splosznogo etnograjiczeskogo obsledowanija Kulabskoj oblasti (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1953); O niekotorych tierminach rodstwa tadżykow (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie w 1952-1953 gg., (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1954); Stroitielnyje matieriały i konstruktiwnyje prijomy narodnych mastierow Fierganskoj doliny w XIX-naczale XX ww. (1954); Niekotoryje dannyje po istoriczeskoj topografii gorodow Fiergany (1956); Donr ba wazniati chynari dasti dar Toczikiston (1958); wstęp do książki Pamiati Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1960); Onarodnom prikładnom iskusstwie Tadżykistana (1960); Michaił Stiepanowicz Andriejew issledowatiel kultury i by ta narodow Sriedniej Azii (1977); Matieriały k istorii odieżdy tadżykow Nurata. Starinnyje żenskije płatia i gołownyje ubory (1979). h) Polonica Antonina Pisarczyk nie zajmowała się zagadnieniami etnografii Polski, choć korzystała ze zdjęć ze zbiorów Leona Barszczewskiego przechowywanych w Warszawie. Uczona wysoko ceniła zarówno Barszczewskiego, jak i Bronisława Grąbczewskiego. W swoim archiwum zachowała m.in.: artykuły J. Bednarskiego i Z. Jasiewicza; korespondencję ze Z. Jasiewiczem (np. list z 27 października 1977 z prośbą o przygotowanie i przesłanie artykułu do zbiorowej pracy pod redakcją Z. Jasiewicza, dotyczącej wybranych zagadnień z etnografii Azji Środkowej), poświadczającą także wymianę lektur i publikacji; telegramy z życzeniami na różne okazje. Oddzielną grupę stanowią dokumenty związane z nadaniem Antoninie Pisarczyk w roku 1978 tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprócz oryginału i tłumaczeń na rosyjski dyplomu mamy także maszynopis listu Antoniny Pisarczyk do Edwarda Pietraszka, Sekretarza Generalnego Zarządu PTL, po przyznaniu jej tytułu, z potwierdzeniem przyjazdu na WZD PTL w październiku 1979 wraz z informacjami na temat kalendarzy używanych przez górali pamirskich. Wśród innych materiałów związanych z PTL są np. programy walnych zgromadzeń oraz notatki Antoniny z jednego z nich, połączonego z wycieczką krajoznawczą, w których wzięła udział. Rezultatem podróży Grażyny i Andrzeja Miłoszów po Azji Środkowej są dwie publikacje popularnonaukowe - artykuł Duszanbińskie spotkania i wydana w 1973 roku książka Uśmiech bez parandży, w których wspominają spotkanie z Antoniną Pisarczyk jako uczoną-Polką w Duszanbe. W archiwum znajdujemy Nr 39(161) "Perspektyw" z 29 IX 1972 z artykułem zaopatrzonym w dopisek "uzupełnione w Warszawie" oraz podpisem autorów i datą 3 I 1973. Są także kserokopie fragmentów książki Miłoszów z dowcipnym komentarzem Antoniny. Recenzja Marka Bero książki Antoniny Pisarczyk Narodnaja architiektura Samarkanda XIX-XX ww. (Po matierialam 1938-1941gg.) została przesłana przez autora 261istopada 1980 roku wraz z listem, z którego dowiadujemy się, że recenzent otrzymał tę książkę od A. Pisarczyk wraz z dedykacją w czasie jej pobytu w Katedrze Etnografii �Kronika 399 UAM w Poznaniu w 1976 roku. Omawiano wtedy m.in. organizowaną przez Katedrę Etnografii wyprawę do Azji Środkowej oraz spuściznę po Leonie Barszczewskim, przede wszystkim zaś wysłuchano wykładu, w którym uczona przedstawiła swoje dokonania naukowe, dzieje etnografii w Tadżykistanie i swoją książkę. Hanna Kossak-Nowocień "SZKOŁO! SZKOŁO! GDY CIĘ WSPOMINAM ...". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW PAŹDZIERNIK 2000 - CZERWIEC 2001 Wystawa "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", prezentowana w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie od października 2000 do czerwca 200 l roku, przedstawiała funkcjonowanie szkoły ludowej, publicznej, głównie w społeczności wiejskiej, na terenach Polski południowej i południowo-wschodniej, w trzech okresach: od końca XIX wieku do I wojny światowej, w dwudziestoleciu międzywojennym oraz od końca II wojny światowej do lat 70. XX wieku. Tytuł wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ..." zaczerpnięty został z wiersza Juliana Tuwima Nad Cezarem. i w pełni oddaje ideę wystawy. Miała ona przywołać wspomnienia związane ze szkołą elementarną, powszechną, podstawową, której uczniem każdy kiedyś był. Stąd też wystawa adresowana była do naj szerszego kręgu odbiorców. Dla starszego pokolenia była ona powrotem do wspomnień z lat szkolnych, a dla młodego okazją poznania szkoły swoich rodziców, dziadków i pradziadków. Zwiedzający zaproszeni zostali na wycieczkę w czasy szkolne, którą rozpoczynali wchodząc do klasy z okresu międzywojennego. Pierwsza część wystawy prezentowała budynki szkolne, wnętrza klas oraz ich wyposażenie, a także sposoby gromadzenia funduszy na ten cel. Jednak szkoła to nie tylko budynek. Jako instytucja zajmująca się kształceniem jest także zespołem ludzi nauczających i uczących się, czyli nauczycieli i uczniów. W następnej sali przedstawiano więc sylwetkę nauczyciela, jego drogę do zawodu, warunki życia i pracy, relacje pomiędzy nauczycielem a społecznością, w której żył i pracował, oraz jubileusze pracy nauczycielskiej. Podstawową funkcją szkoły jest edukacja, toteż przedstawiano specyfikę kształcenia w szkole wiejskiej, oraz stosowane podręczniki i pomoce dydaktyczne. Starano się też scharakteryzować ucznia szkoły wiejskiej; pokazać, co ułatwiało, a co stanowiło dla niego przeszkodę w wypełnianiu roli ucznia, jakie było jego wyposażenie w przybory szkolne. W tej części ekspozycji prezentowano także zwyczaje związane z rozpoczęciem i zakończeniem roku szkolnego, z przyjęciem pierwszoklasistów do społeczności szkolnej oraz z pożegnaniem uczniów kończących szkołę. Szkoła spełnia nie tylko funkcję edukacyjną, ale i wychowawczą, wspomaganą systemem kar i nagród. Temu tematowi poświęcona była trzecia część ekspozycji. Pokazywano też, jak szkoła wpajała w uczniów uczucia patriotyczne poprzez uroczyste obchodzenie świąt i rocznic państwowych. Szkoła uczestniczyła również w wychowaniu religijnym, poprzez lekcje religii, w przygotowaniu dzieci do I Komunii św., obchodzeniu świąt patronów szkoły i młodzieży, jak np. św. Jana Kantego, w pielgrzymkach do sanktuariów. �400 Kronika Szkoła także opiekowała się uczniami, organizując różne formy pomocy materialnej, jak akcje dożywiania lub rozdawanie prezentów w dniu św. Mikołaja i pod choinkę. Ważną funkcję w społeczności szkolnej pełnił teatr amatorski, gdyż przedstawienia organizowane przez uczniów dawały nie tylko możliwość działalności artystycznej, ale były także sposobem zdobywania funduszy na różne potrzeby szkolne. Przypominano też Gregorianki. zwyczaj wywodzący się ze szkółek parafialnych, a znany jeszcze pod koniec XIX wieku. Najbardziej ulubionym czasem dla większości uczniów jest jednak nie lekcja, a przerwa, dawniej nazywana pauzą. Czas ten przeznaczony jest na gry i zabawy; wewnątrz klasy czy na korytarzu, na boisku szkolnym lub w pobliżu szkoły. W czwartej części ekspozycji przypominano nie tylko te gry, które były aprobowane przez nauczycieli, ale także takie, które były naganne, a udział w nich wręcz karalny. Wycieczki klasowe czy to w niedaleką okolicę, czy do znanych miejsc, to nie tylko rekreacja, ale również spełnianie przez szkołę funkcji edukacyjnej. Ze szkołą związanych jest wiele porzekadeł, przysłów, a także istnieją bardziej lub mniej rozpowszechnione odmiany gwary uczniowskiej. Niektóre zabawne powiedzenia powstawały niejako bez intencji ich autorów. Są nimi cytaty z wypracowań szkolnych gromadzone i publikowane przez "Przekrój", od 1960 roku, w rubryce Humor zeszytów szkolnych. Kończymy szkołę, wychodzimy w świat z bagażem wiedzy i umiejętności wyniesionych z lekcji. Wyrzucamy niepotrzebne już zeszyty, podręczniki, przybory szkolne. Przez różne koleje losu tracimy niejednokrotnie świadectwa, nieliczne zdjęcia. Czasem zostaje wytrzymała na próbę czasu przyjaźń szkolna, wielekroć jednak zacierają się w pamięci rysy nauczycieli, dawno nie widzianych kolegów i koleżanek. Przypomnieć je mogą zachowane w wielu domach pamiętniki szkolne, w których nieporadny rysunek i dokonany niewprawną ręką wpis Gdy opuścisz szkolne mury i w daleki pójdziesz świat, wspomnij mile koleżankę z dawnych lat wywołuje tak wiele wzruszeń. Wystawę zamykała więc prezentacja kolekcji pamiętników oraz pamiętnik wystawy, do którego zwiedzający wpisywali się w konwencji wiersza pamiętnikowego. Wystawa ta była najpełniejszą realizacją muzealną o tematyce szkolnej, jaka powstała w ostatnich latach. Przedstawiono tu problematykę szkolnictwa ludowego w ujęciu społeczno-kulturowym, czego dotychczas nie prezentowano wcale lub tylko w bardzo wąskim zakresie, a w założeniu wystawa miała nie tylko LICZYĆ, ale takźe wzruszać i bawić. Dla współczesnych uczniów przygotowana została i prowadzona z dużym powodzeniem lekcja muzealna pt. Tabliczka, rysik. kajet, obsadka. już jesteśmy w szkole pradziadka. Wystawa została bardzo dobrze oceniona przez specjalistów takich dziedzin nauki, jak etnologia, muzealnictwo, pedagogika i stała się miejscem wielu zajęć dydaktycznych dla studentów tych specjalności. W 2003 roku wystawa ta, w węższym zakresie tematycznym, prezentowana była w Dworze Zieleniewskich w Trzebini i nadal stanowi stałą ofertę wystawową Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla * Autorki koncepcji i scenariusza wystawy oraz tekstu informatora towarzyszącego wystawie: M. Oleszkiewicz, G. Pyla, "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam...", Kraków 2000. Oprawę plastyczną wystawy przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 401 Fot. I. Gabinet nauczyciela, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Muzeum Etnograficzne, Kraków, fot. Ewa Oprocba. Fot. 2. Klasa szkolna, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Dwór Zieleniewskich w Trzebini, fot. Małgorzata Oleszkiewicz. �Kronika 402 MUZEALNY PRZEGLĄD STROJÓW I KOSTIUMÓW, KRAKÓW WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 2003 Na przełomie września i października 2003 miała miejsce w Krakowie konferencja Komitetu Kostiumologicznego (Costume Comite) ICOM z siedzibą w Paryżu. Z tej okazji krakowskie muzea przygotowały kilka interesujących wystaw czasowych. Ogromna ekspozycja w Głównym Gmachu Muzeum Narodowego według scenariusza Beaty Biedrońskiej-Słotowej, zatytułowana "Za modą przez wieki", prezentowała stroje polskich elit z różnych epok, podążające za kolejnymi trendami europejskimi. Można było tam zauważyć wiele wzorów tkanin, krojów czy haftów, przejmowanych póżniej bezpośrednio lub przetwarzanych w kulturze ludowej. Na wystawie "Stroje i kostiumy z kolekcji Jana Matejki" w Domu Matejki (Oddział Muzeum Narodowego), przygotowanej przez Martę Kłak-Ambrożkiewicz, nie było tym razem ubiorów ludowych, których sporo znajduje się w tym zbiorze. W Muzeum Historii Fotografii wystawa: "Nam ubiór niedbały nie przystoi" została przygotowana przez Lucynę Król i Magdalenę Skrejko, one są także autorkami bogato ilustrowanego i pięknie wydanego katalogu pod tym samym tytułem (Kraków 2003). Na 98 zdjęciach powstałych w latach 60. XIX wieku do lat 30. XX wieku w atelier znakomitych fotografów krakowskich, lwowskich oraz innych polskich (z Tamowa, Drohobycza, Brzeżan i in.), a także z Wiednia, Berlina i Wiesbaden pokazano, jak wyrosły ze szlacheckiego strój narodowy funkcjonował w XIX wieku i później. Noszony z okazji świąt kościelnych i narodowych symbolizował patriotyzm i szacunek dla tradycji. Czamara była ubiorem powstańców 1863 roku, a po klęsce tego powstania stroje, zwłaszcza kobiece i specyficzna biżuteria demonstrowały żałobę narodu. Elementy stroju szlacheckiego przejęło krakowskie Bractwo Kurkowe, także m.in. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Ponieważ strój krakowski również awansował do rangi narodowego, pokazano jego najstarszą dokumentację fotograficzną (fotografie Ignacego Kriegera, Tadeusza Rzący i in.). Do ostatniej części wystawy w MHF nawiązywała ekspozycja "Strój krakowski. Między prawdą a wyobrażeniem" w Muzeum Etnograficznym. Jej trzon stanowiły bowiem stroje krakowskie z okresu największego rozkwitu (przełom XIXIXX w.), pokazane w trzech grupach terytorialnych. Pierwsza to najbliższe okolice Krakowa, wsie włączone w jego obszar i sąsiadujące z jego granicami, Modlnica, Szyce i Zielonki. Drugi, szerszy krąg obejmował wsie położone na prawym brzegu Wisły, począwszy od Kijaków z krakowskiego Podgórza po Wadowice, Kalwarię, Myślenice i Gdów, Bochnię oraz na lewym po Olkusz i Byczynę. Trzecia grupa to Krakowiacy wschodni (według określenia T. Seweryna), zamieszkujący okolice Miechowa, Pińczowa, Brzeska, Tamowa i Dąbrowy Tarnowskiej. Każdą grupę prezentowało po kilkanaście pełnych ubiorów męskich i kobiecych pokazanych na manekinach, a ponadto wiele pojedynczych elementów ubioru, dodatków, biżuterii, zarówno starszych, datowanych często na przełom XVIII/XIX wieku, jak i znacznie późniejszych, z okresu międzywojennego. Ilość i różnorodność eksponatów, wśród których znajdowało się wiele unikatowych obiektów pochodzących nawet z XVIII wieku, a także wyjątkowych dzieł sztuki, prezentujących niezwykle wysoki poziom techniczny i artystyczny, dobitnie obrazowała bogactwo inwencji towarzyszącej wykonawcom strojów i wynikające stąd bogactwo i różnorodność samych strojów. W wyniku rozległej kwerendy archiwalnej każdą z wymienionych grup podstawowych podbudowano obszerną dokumentacją ikonograficzną, na którą składały się rysunki i akwarele m.in. K. Kielisiń- �Kronika 403 skiego, W. Gersona, K. Preka, Gąsiorowskiego (ze zbiorów Biblioteki PAU i PAN w Krakowie, Biblioteki Jagiellońskiej, Muzeum Lwowskiego i in.) oraz obrazy M. Stachowicza, W. Kossaka, F. Franica i innych malarzy, stare fotografie wymienianego już Kriegera i in. Początki popularności stroju krakowskiego sięgają końca XVIII wieku. Wiążą się z jednej strony z modą na sielskość i wysoką ich wówczas oceną artystyczną. Stylizowane pojawiły się w baletach króla Stanisława Augusta, w operze Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale (1794) i odtąd przez ponad wiek były wzorem kostiumów balowych i kuligowych. Przede wszystkim jednak wpłynęły na tę popularność względy patriotyczne - krakowskie chłopskie wojsko uczestniczyło w insurekcji 1794 roku, której wódz przybrał białą krakowską sukmanę. Notabene legendarna sukmana Tadeusza Kościuszki (ze zbiorów Muzeum Narodowego) eksponowana była na otwarciu wystawy. Elementy stroju krakowskiego weszły później w skład mundurów wojskowych w różnych okresach historii naszego kraju. Szeroko zadziałał na wyobraźnię czas Młodej Polski, kiedy to sceny rodzajowe z Bronowic i innych podkrakowskich wsi uwieczniali na płótnie liczni artyści. Wiele tego rodzaju dowodów awansu strojów krakowskich w różnych epokach pokazano na wystawie, łącznie z licznymi ciekawostkami w postaci fotografii banderii w strojach krakowskich, uświetniającej przedwojenne wesele w rodzinie rabina z Bobowej, fotografii prezydenta Wałęsy w rogatywce, stylizowanej sukmany ubieranej okazjonalnie przez posła z Krakowa, czy oryginalnego gorsetu, w którym występuje pieśniarka Piwnicy pod Baranami. Stroje krakowskie ogromnie się spopularyzowały, zwłaszcza jako reprezentacyjny, okazjonalny kostium dla dzieci i młodzieży z okazji świąt kościelnych i uroczystości narodowych, noszone są też przez zespoły folklorystyczne z różnych regionów. W powszechnej świadomości funkcjonuje w zasadzie tylko jeden typ takiego kostiumu, bardzo uproszczony i na ogół dosyć tandetny, lansowany od początków XX wieku w krakowskich Sukiennicach, nieco poprawiony później w cepeliowskich warsztatach. Stąd doniosła rola społeczna omawianej wystawy, która powinna rozpropagować i utrwalić poczucie, iż prawdziwa wartość strojów krakowskich, to ich różnorodność i bogactwo krojów, pięknych haftów i detali dekoracyjnych. Wystawę przygotowały według własnego scenariusza Barbara Kożuch i Elżbieta Pobiegły, które zarazem są autorkami niewielkiej objętościowo, ale dobrze opracowanej i ilustrowanej książeczki Stroje krakowskie, stanowiącej komentarz do wystawy. Zapowiedziany duży album na ten sam temat niebawem ma się ukazać. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZOFIA I ROMAN REINFUSSOWIE. ŻYCIE, PRACA I DZIEŁO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM IM. SEWERYNA UDZIELI, KRAKÓW, PAŹDZIERNIK 2003 -STYCZEŃ 2004 Z prof. Romanem Reinfussem zetknęłam się po raz pierwszy jako studentka II roku etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, kiedy to słuchałam jego fascynujących wykładów "Sztuka ludowa w Polsce". Jako duże wyróżnienie przyjęłam zaproszenie profesora �404 Kronika Profesor Roman Reinfuss z żoną Zofią i zespołem, posiłek w trakcie badań terenowych, Bujny, pow. Piotrków Trybunalski. do uczestnictwa w obozach naukowerbadawczych Instytutu Sztuki PAN (Sosnowica, pow. Parczew [1960], Bujny, k. Piotrkowa Trybunalskiego [1961]), organizowanych w różnych regionach Polski od 1949 roku z inicjatywy i pod kierownictwem Profesora. W obozach tych uczestniczyła żona Zofia, podwójnie wówczas obciążona jako nie tylko badacz terenowy, ale i matka dwóch małoletnich córek, które rodzice zabierali ze sobą. I właśnie młodszej, Krystynie (zamężnej Janusz), etnografce, jako kustoszowi krakowskiego Muzeum Etnograficznego, które w ten sposób chciało uczcić zasłużonych dla Muzeum Romana i Zofię Reinfussów, przypadło w udziale zorganizowanie jubileuszowej wystawy i towarzyszących jej spotkań. W 2003 roku minęło bowiem 5 lat od śmierci profesora i l a od śmierci jego żony. Krysia, dla rodziny i dawnych znajomych po prostu Ciut, opracowała scenariusz na podstawie obfitych zbiorów rodzinnych i archiwalnych. Oprawę plastyczną, dostosowaną do specyficznych warunków sali odczytowej, przygotował Andrzej Sułkowski. Uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło 28 pażdziemika 2003 roku. Towarzysząca wystawie sesja naukowa pod tym samym tytułem, której oprócz Muzeum współorganizatorami była Komisja Etnograficzna PAN/Oddział w Krakowie i Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, zgromadziła wyjątkowo liczne towarzystwo. Referaty nawiązujące do dorobku naukowego profesora zakończyły wspomnienia i refleksje byłych uczniów i współpracowników, a pogodny nastrój udzielił się wszystkim gościom wieczoru towarzyskiego. Roman Reinfuss, niedoszły notariusz, słuchacz wykładów profesorów Kazimierza Dobrowolskiego i Kazimierza Moszyńskiego (stopień mgr etnografii uzyskał w 1945, doktora w 1946 r.) poznał swą przyszłą żonę Zofię Cieślankę, studentkę matematyki i geografii UJ, na ... seminariach etnograficznych. Jeszcze przed wojną rozpoczęli pracę �Kronika 405 w Muzeum Etnograficznym pod dyrekcją Seweryna Udzieli, aby po okupacji kontynuować ją, Roman do lutego 1951 jako zastępca dyrektora, Zofia w latach 1967-1975 jako kierownik Działu Obrzędów. Pobrali się 29 maja 1944 roku, a po wojnie zamieszkali w obszernym mieszkaniu przy ul. Karmelickiej 70, którego narożny salon w 1946 roku "tymczasowo" (tj. do 1997 r.) zamienił się w lokal biura i archiwum zorganizowanej przez R. Reinfussa Sekcji Zdobnictwa w nowo utworzonym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej (od 1950 r. Sekcja została wcielona do Państwowego Instytutu Sztuki, który w 1959 r. przekształcił się w Instytut Sztuki PAN). Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN, bo taką nazwę przyjęła Sekcja, Profesor kierował nieprzerwanie do 1980 roku, tj. do emerytury. Miał dosłownie "pod ręką" powiększające się z latami archiwum - teksty, rysunki, fotografie gromadzone w czasie wieloletnich zespołowych badań terenowych, w prowadzeniu których był mistrzem. W 1997 roku nastąpiła likwidacja krakowskiej placówki, a wszystkie archiwalia przejęło Muzeum Etnograficzne w Krakowie. W obliczu szybkiego tempa urbanizacji kraju R. Reinfuss postulował intensywne badania terenowe nad szeroko pojętą sztuką i rękodziełem ludowym na terenie całej Polski. Drogą do tego miały być miesięczne obozy naukowo-badawcze oraz dwutygodniowe objazdy, prowadzone przez etnografów, historyków sztuki, socjologów, z udziałem rysowników i fotografa. Sztukę ludową pojmował jako zespół wszystkich zjawisk plastycznych tworzonych przez mieszkańców wsi i małych ośrodków miejskich, a obiekty swych badań postrzegał w całym ich kontekście kulturowym. Interesowała go geneza, rozwój historyczny i przemiany tej sztuki, związane z tradycją cechów, a także sztuką elitarną. Zebrane materiały udostępniane w formie kwerend (do 200 rocznie), posłużyły do systematycznych publikacji naukowych i popularnonaukowych. Warto tu przypomnieć fundamentalne dla polskiej sztuki ludowej pozycje książkowe Profesora oparte o rzetelne źródła i szeroki materiał porównawczy, m.in. Polskie druki ludowe na płótnie, Ludowe skrzynie malowane, Malarstwo ludowe, Ludowe kafle malowane, Meblarstwo ludowe w Polsce, Sztuka ludowa w Polsce (wspólnie z "wiernym" fotografem J. Świderskim), Ludowa rzeźba kamienna w Polsce (bibliografia prac liczy ponad 400 pozycji, w tym 13 zwartych). Szczególne zainteresowanie profesora budziła kultura ludowa krajów karpackich ijej powiązania z krajami bałkańskimi, wszak od zaciekawienia strojem i gwarą Łemków - interesantów wuja notariusza w Gorlicach w połowie lat 30., zaczęła się pasja etnograficzna R. Reinfussa. Inną bliską mu dziedziną były muzea na wolnym powietrzu. Zaczęło się od Sanoka z końcem lat 50., gdzie zwolniony z łagrów Aleksander Rybicki, przedwojenny pracownik miejscowego Muzeum, zaczął organizować pierwszy duży skansen w PRL. Panowie znali się jeszcze z wędrówek po szlakach Łemkowszczyzny. Potem zasiadał w radach naukowych m.in. Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami k. Kielc i Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, które tworzyli jego bliscy współpracownicy i uczniowie, a więc muzea te bliskie były jego sercu. Profesor spełniał się też w pracy dydaktycznej. Lubił młodzież, jego żywo i obrazowo prowadzone wykłady, gęsto przetykane anegdotami, zapadały mocno w pamięć. Wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim (tu już w 1945 r. zorganizował katedrę etnografii, którą kierował do 1949 r.), w Krakowie na Akademii Sztuk Pięknych (1948-1963), na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951- ok. 1985), a także na UMCS w Lublinie w 1957 roku, gdzie reaktywował i prowadził do 1967 roku Katedrę Etnografii i Etnologii. Należał do wielu gremiów naukowych, pracował jako redaktor "Polskiej Sztuki Ludowej" (naczelny w latach 1948-1952, do 1990 roku w Radzie Redakcyjnej). I on, i żona byli członkami Komisji Etnograficznej w krakowskim �406 Kronika Oddziale PAN, której Profesor przewodniczył w latach 1984-1991. Należeli do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego Roman Reinfuss był w latach 1945-1953 sekretarzem generalnym, oboje wyróżniono tytułami członka honorowego. Uczestniczyli w licznych komisjach i jury festiwali folkloru, konkursów na plastykę ludową. Profesor naj dłużej i najbardziej emocjonalnie był związany z Festiwalem Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (przewodniczący jury w latach 1968-1992). Życie tak bogato wypełnione wymagało nie tylko żelaznej kondycji, ale i odpowiedniej żony. Tę znalazł idealną. Pani Zofia zajmowała się dziećmi, gospodarstwem domowym, słynęła z konfitur i wybornych ciast, przyjmowała licznych gości, a przy tym z niewielkimi przerwami pracowała zawodowo, w tym, jak wspomniano, w Muzeum Etnograficznym. Uczestniczyła do 1965 roku w obozach naukowo-badawczych, była pierwszą czytelniczką i redaktorką prac męża, a jako osoba ciepła i pogodna łagodziła jego wybuchowe usposobienie. Przy takim obciążeniu obowiązkami rodzinnymi i zawodowymi, nie najlepszym zdrowiu, w jej dorobku znalazło się "tylko" ponad 50 artykułów, w tym już pośmiertnie wydane Herody. Studium z badań nad teatrem ludowym w Polsce ("Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 12, 1995). Zważywszy na tak bogate życiorysy, szczególnie Profesora (por. biogramy obojga w pierwszym tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy ... , Kraków 2002) i obfitości materiału, autorka wystawy, przecież mocno zaangażowana emocjonalnie, miała nie lada kłopot, jak zaprezentować sylwetki rodziców. Cały materiał podzieliła na kilka działów (tu życzliwą radą służyła dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, następczyni Profesora w Pracowni): a więc życie rodzinne (wśród zdjęć rodzinnych, zaproszeń ślubnych, laurek, królowała lalka małej Zosi i... czapka uczniowska Romana); kształtowanie się zainteresowań (młody Roman z aparatem fotograficznym na piersi, "na kołku" torba skórzana, obok szkicownik), karta muzealnego katalogu naukowego z opisem przepięknie zdobionej prochownicy przywiezionej z Huculszczyzny (oryginał opodal); czasy okupacji hitlerowskiej (Roman mieszkał z mamą do końca 1940 w budynku Muzeum Etnograficznego, wówczas na Wawelu), otwarty dzienniczek Zosi Cieślanki, na którego kartach sugestywnie oddała nastrój pierwszych dni wojny w Krakowie. Uśmiech wywoływały kukiełki i teksty z szopki noworocznej 1944 roku urządzanej od roku 1943 w siedzibie Muzeum Archeologicznego w gmachu PAU. Autorem i wykonawcą był R. Reinfuss (przy współpracy Adolfa Nasza i Zbigniewa Langnera), który w czasie okupacji pełnił rolę opiekuna zbiorów Muzeum Etnograficznego, tu zdeponowanych, i wykładowcy w tajnym nauczaniu). Zofia pracowała jako tłumaczka i bibliotekarka w Institut fur Deutsche Ostarbeit, gdzie jej konspiracyjnym zadaniem było m.in. dozorowanie zagrabionych księgozbiorów i udostępnianie książek polskim naukowcom. Kolejny dział poświęcono założeniu rodziny (zabawne wyklejanki z okazji rozmaitych uroczystości, rodzice z córkami, potem wnuczętami, listy, fotografie); następnie badania terenowe (tu bardzo liczne fotografie, głównie z zespołowych penetracji), utrwalano też na kliszy różne komiczne sytuacje, np. dziwne pozy zaciekawionych wnętrzem pieca garncarskiego lub nabożnie wpatrzone w Profesora wiejskie babcie nagrywane na taśmę magnetofonową. "Folklor obozowy" w postaci humorystycznych rysunków, gazetek ściennych, teatrzyku kukiełkowego, z braku miejsca, niestety, musiał być mocno okrojony. W dalszych działach pokazano: fotografie z narad z budowniczymi skansenów i z uroczystości ich otwierania, także z wystaw galeryjnych muzeów. Inne przedstawiały posiedzenia różnych komisji, twórców ludowych i ich dzieła, zespoły folklorystyczne, w których ocenianiu brali udział państwo Reinfussowie. Nie zabrakło na fotografiach wypromowanych magistrów (szczególnie ukochanej trzynastki "dzieci lubelskich"), i sześciu doktorów. Wzruszały osobiste pamiątki - dary �Kronika 407 "od serca". Osobną dużą gablotę wypełniały książki autorstwa R. Reinfussa, czasopisma z artykułami obojga, "przeplatane" odpowiednimi do lektury eksponatami. Obok stała para manekinów w strojach górali szczawnickich, stanowiąca ilustrację i nawiązanie do pielWszego zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych, wydanego przez PTL (Stroje górali szczawnickich, 1949) autorstwa R. Reinfussa. Odznaczenia i dyplomy zajęły również sporą gablotkę (m.in. Romana: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal im. Oskara Kolberga, "Zasłużony dla Kultury Narodowej", Zofii: Złoty Krzyż Zasługi). Zwiedzających witał i żegnał profesor ,jak żywy" ... w stroju tadżyckim, którym niegdyś obdarował go na Festiwalu w Zakopanem zaprzyjaźniony zespół Tadżyków. Jak wiemy, często wystawy ,,ku czci" są sztampowe, a zatem nudne. Ta, dzięki niebanalnym życiorysom bardzo zasłużonych dla etnografii i muzealnictwa postaci, ich oraz współpracowników i uczniów poczuciu humoru i fantazji, nie tylko informowała, ale i bawiła, co widać było po minach zwiedzających. Wystawie towarzyszył informator zawierający wspomnienia i kalendarium. Profesor przeżył żonę zmarłą 9 marca 1993 roku o 5 lat. 26 września 1998 roku, na zakończenie LXXIV zjazdu PTL w Krakowie, w trakcie którego otrzymał uroczysty adres od Zarządu Głównego dla zasłużonego członka Towarzystwa, dosięgła nas okrutna wiadomość o jego nagłym zgonie. Anna Spiss "ZABAWKI Z JARMARKU. KIELECKI OŚRODEK ZABAWKARSTWA LUDOWEGO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, MAJ-CZERWIEC 2004 W zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie znajduje się kolekcja zabawek licząca ponad 2.200 obiektów. Jest to z pewnością naj starsza i największa kolekcja tego typu w naszym kraju, która przetrwała z niezbyt wielkimi stratami obie wojny światowe. Wprawdzie w Polsce nigdy nie było tak rozwiniętego przemysłu zabawkarskiego jak w zachodniej Europie, to jednak od drugiej połowy XIX wieku, głównie w południowej Polsce, dynamicznie rozwijało się kilka ośrodków wytwórczych zabawek ludowych wykonywanych z drewna i gliny. Znaczniejszymi ośrodkami zabawkarskimi na terenie południowej Polski, produkującymi na zaopatrzenie wsi, były: ośrodek żywiecki, obejmujący wsie: Koszarawa, Peweł, Lachowice, Stryszawa; myś1enicki z wsiami: Trześnia, Poręba; kielecki, zlokalizowany we wsiach Łączna i Ostojów, oraz rzeszowski, którego centrum stanowi dziś wieś Brzóza Stadnicka, a do II wojny światowej taką rolę pełnił Jaworów (obecnie Ukraina). W większości tych wsi tradycja wytwarzania zabawek sięgająca końca XIX wieku kontynuowana jest do dziś, choć w znacznie mniejszym zakresie. Ważnym ośrodkiem zabawkarskim było również samo miasto Kraków i jego okolice. Krakowskie wiosenne odpusty: Emaus, Rękawka, odpust św. Stanisława na Skałce, od dawna spełniały rolę wielkich targów zabawek. Cykl wystaw planowany w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pod wspólnym tytułem "Zabawki z jarmarku", przedstawiać będzie w kolejnych latach tradycyjne ośrodki zabawkarstwa ludowego w Polsce południowej i południowo-wschodniej. Zarówno pre- �408 Kronika zentowane wystawy, jak i akcja edukacyjna będą miały na celu zainteresowanie dzieci atrakcyjnością tradycyjnego wzornictwa, a wytwórców zabawek skłonienie do poszerzania oferty. Pierwszą z tego cyklu była wystawa "Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", prezentowana od maja do czerwca 2004 roku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wystawie towarzyszył pokaz prac i umiejętności wykonywania zabawek z drewna z udziałem Włodzimierza Ciszka z Ostojowa. Ludowe zabawkarstwo drewniane w Polsce rozwijało się na terenach, gdzie jałowa gleba zmuszała chłopów do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodów, a zalesione obszary obfitowały w łatwo dostępny surowiec. Na Kielecczyźnie, w okolicach Suchedniowa, we wsiach: Łączna. Ostojów, Krzyżka, Czerwona Górka, Podłazie i in. rzemiosło drzewne istniało już w XVII wieku. Wyrabiano tu w dużych ilościach: łyżki, "warzochy", szufle, międlice, cierlice i wrzeciona, sprzedając je na targach i jarmarkach nie tylko w najbliższych okolicach. Na bazie tej wytwórczości rozwinął się tu w XX wieku chałupniczy przemysł zabawkarski. Znaczny wpływ na wyrób zabawek w Łącznej miały osiadłe tu w latach 1880-1890 rodziny Galicjoków: Sitarskich i Krawczyków, pochodzących ze wsi Lochów, czyli prawdopodobnie Lachowic (pow. żywiecki), a w Czerwonej Górce osiadły tu na początku XX wieku Karol Sawuła z Pieskowej Skały koło Ojcowa. Z początkiem XX wieku wyrabiano tu bryczki z konikami i kołyski na biegunach wykonywane tą samą techniką i w podobny sposób zdobione jak w żywieckim. W okresie międzywojennym obok bryczek z konikami oraz kolebek asortyment zabawek powiększa się o karuzelki, ptaki klepiące skrzydłami, taczki, wózki, koniki na biegunach i wiele innych. Od lat 40. do 70. XX wieku nadal masowo produkowane były zabawki o podobnych formach, ale pojawili się też twórcy, którzy kontynuując wyrób zabawek według dawnych wzorów, stworzyli własny styl, niejednokrotnie zajmując się również rzeźbą. Do nich należą: Stanisław Ciszek i Marian Brzeziński z Ostojowa, Jakub Materek z Podłazia czy Stanisław Marcisz z Jaworza. W wielu zabawkach widoczne są wpływy innych ośrodków, jak żywieckiego czy Jaworowa (obecnie Ukraina), ale najbardziej typowe dla kieleckiego ośrodka, a nieznane gdzie indziej w takiej formie, są "koniki z klocka" na biegunach lub na kółkach, malowane na siwo wraz z czerwono-szafirową uprzężą oraz z grzywą i ogonem z pakuł lub króliczej skórki. Prezentując ludowe zabawkarstwo Kielecczyzny, trudno byłoby pominąć zabawki z gliny. Ośrodki garncarskie należą tu bowiem do najstarszych na ziemiach polskich. Wedle przekazów historycznych naj dłuższe tradycje garncarskie na tym terenie posiada Iłża, Denków i Chałupki. Powstanie cechu garncarskiego w Iłży datuje się już na XIV wiek, w Denkowie na początek XVI wieku, a w Chałupkach na koniec XV wieku. Pod koniec XIX wieku na tym terenie istniało ok. 50 ośrodków garncarskich. Dla porównania, w latach 70. XX wieku było ich już tylko 15. Warsztaty te produkowały głównie naczynia użytkowe, zaś zabawki z gliny stanowiły jedynie margines ich działalności. Wykonywane były głównie przez czeladników i uczniów warsztatów garncarskich i sprzedawane na okolicznych targach i jarmarkach. Tematycznie nawiązywały do tych lepionych z gliny przez same dzieci, odznaczały się jedynie lepszym technicznym wykonaniem i zastosowaniem kolorowej glazury. Najczęściej były to figurki zwierząt i ptaków, laleczki z gliny, miniaturowe instrumenty muzyczne, takie jak fujarki, trąbki! gwizdki, miniaturowe naczyńka wzorowane na formach użytkowych, a także ozdoby w postaci wisiorków i koralików. �Kronika 409 Fot. I. Zabawki wykonane przez Stanisława Ciszka z Ostojowa oraz ptaki i zwierzęta wykonanc przez Stanisława Marcisza z Jaworza, fragment wystawy "Zabawki zjam1arku. Kiclecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", Muzeum Etnograficzne w Krakowie, fot. Jan Tomaszewski. Fot. 2. Wlodzimierz Ciszek, syn Stanisława, przy swoich pracach, fot. Jan Tomaszewski. �Kronika 410 Po II wojnie światowej większość garncarzy współpracowała z "Cepelią", która pośredniczyła w zbycie wyrobów dotychczas przez nich wytwarzanych oraz starała się adaptować dawne formy naczyń garncarskich dla potrzeb głównie miejskiego odbiorcy. Zabawki z gliny, kupowane w sklepach cepeliowskich, najczęściej pełniły już tylko funkcję dekoracyjną. Na ich popularyzację wpływ miała nie tylko "Cepelia", ale także liczne konkursy na tradycyjne wyroby garncarskie. Na Kielecczyżnie zabawki z gliny, podobnie jak naczynia użytkowe, wykonywane były trzema głównymi technikami. Były to wyroby glazurowane najczęściej w kolorze zielonym, żółtym i brązowym; wyroby nie glazurowane, o naturalnym jasnym kolorze wypalonej gliny, zwane były biskwitami i wreszcie nie glazurowane, wypalane przy zmniejszonym dostępie powietrza, nazywane siwakami. Zdobiono je najczęściej nalepianymi różnie formowanymi kawałkami gliny, rytem, malowaniem kolorowymi glinkami i ornamentem stempelkowym. Wszystkie prezentowane na wystawie zabawki z drewna i gliny pochodziły wyłącznie ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a uzupełnione zostały fotografiami i rysunkami zabawek wykonanymi podczas badań prowadzonych w 1953 roku przez Pracownię Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31f1aab3bd5d3fd24f70f05c8c95d58.pdf 763fa317b77169a40685f384d4fc30c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4736 Title A name given to the resource A propos Hazeliusa i Skansenu / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.275-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 II. POGLĄDY I OPINIE JERZY CZAJKOWSKI Sanok A PROPOS HAZELIUSA I SKANSENU W 87. tomie "Ludu" ukazał się artykuł Waldemara Kopczyńskiego mający stanowić zarys biografii Artura Hazeliusa, twórcy Muzeum Nordycznego i Skansenu w Sztokholmie!. Była po temu okazja, bowiem w 2001 roku upłynęło 100 lat od chwili jego śmierci. Autor podzielił artykuł na 3 rozdziały, przy czym tytuł pierwszego rozdziału jest nieco prowokujący: "Artur Hazelius nieznany w Polsce?". Chciałoby się zapytać, komu nieznany i w jakim zakresie. Chyba nie Autorowi, który pretenduje do miana znawcy problemu. A zatem ...? O Hazeliusie zwykle mówimy, czy piszemy w kategoriach literatury popularnej, czasami popularno-naukowej. Wynika to z charakteru opracowań, którym niekiedy nie można doczepić etykietki publikacji naukowej, a także bogactwa literatury, która towarzyszy większości publikowanych prac z zakresu muzealnictwa skansenowskiego, odpowiednio je też kwalifikując. Upływ czasu powoduje, że prace się starzeją, że do pewnych poglądów, szczególnie historycznych, musimy wprowadzać korekty, ale nie dyskwaiifikuje to dotychczasowych opracowań2• Przestarzała bibliografia zawsze pozostaje źródłem, szczególnie, gdy nie dysponujemy nowszą3. I W. Kopczyński, Artur Immanuel Haze/ius (/833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87,2003, s. 63-82. l Np. Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka MNR w Szreniawie, Poznań 1979, ss. 270. Open-Air Museums in Poland, red J. Czajkowski, Biblioteka MNR w Szreniawie i MBL w Sanoku, Poznań 1981, ss. 314; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie. Rzeszów-Sanok 1984, ss. 432. ) Tamże, oraz: A. Spiss, Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria C, Studia i Materiałyt. II, Warszawa 1985. �Jerzy Czajkowski 276 Większość autorów w sposób ogólnikowy i schematyczny traktuje początki idei muzealnictwa na wolnym powietrzu, powtarzając bezkrytycznie pewne wiadomości. Zwykle są one ograniczone do minimum, ale w opracowaniach, które nie mają charakteru historycznego, nie są wymagane ani konieczne. Wymieniając nazwisko twórcy pierwszego Skansenu w Europie i okolicznościjego powstania, wprowadzamy czytelnika, czy też osobę zwiedzającą jakieś muzeum na wolnym powietrzu, w tak zwaną ahnosferę epoki. Jest jednak oczywiste, że im bardziej oddalamy się w czasie od pewnych zdarzeń, tym mniej i rzadziej o nich mówimy. Czasem jest to potrzebne, aby lepiej lub słuszniej ocenić miejsce, zdarzenia czy ludzi. Ryc. 1. Artur Hazelius. Rysunek N. KjellberDotyczy to również dr. Artura Hazeliuga (Nordiska museet). Wg Gosta Berg, Karlin sa (Ryc. l ). W tym przypadku nie pound Hazelius, 1986. trzebujemy dokonywać oceny działalności, bowiem świadczy o tym ogólnoświatowy prąd kulturotwórczy, któremu On nadał bieg. Powinniśmy natomiast poznać wszystkie realia, które towarzyszyły narodzinom idei ijej rozwojowi. Hazeliusowi - jak można sądzić - na pewno nie zaświtała nawet myśl, że muzeum, któremu dał początek, będzie rocznie gościć przeszło dwa miliony zwiedzających4, zapewne nie sądził też, iż konkretne działanie, jakiego się podjął, zamieni się w ideę o wartościach humanistycznych w globalnych rozmiarach, którą w samej Europie realizuje się w przeszło 2200 wsiach i miastach oraz w dużej, nieznanej liczbie miejscowości na wszystkich kontynentach5. Przeszło 20 lat temu napisałem, że "nie wiemy, czy i najakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu". I nadal podtrzymuję to twierdzenie6, chociaż może nie w całej rozciągłości, bowiem dziś wiedza na tematy skansenowskie jest znacznie bogatsza. Wiadomo powszechnie, że w archiwum Nordiska museet w Sztokholmie są różne dokumenty, ale ich studiowanie w szwedzkim archiwum dostępne jest jedynie dla wybrańców. Bliskie podjęcie się - jeśli '",i;.1',-, Baken om Skansen, red. N.E. Baehrendtz, Stockholm 1980, s. 242-247. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 20, 313-329. 6 Sam Hazelius nie krył się z trudnościami, zwłaszcza finansowymi, bowiem bazował na prywatnych fundacjach i donacjach. 4 5 �A propos Hazeliusa i Skansenu 277 dobrze rozumiem słowa Waldemara Kopczyńskiego7takiej kwerendy dobrze rokuje polskiej skansenologii. Szkoda, że już w 87. tomie "Ludu" nie znalazło się miejsce dla kilku interesujących dokumentów, choćby wykazy podróży po kraju i po całej Skandynawii, o których Autor wzmiankuje w sposób zupełnie ogólny lub zapisane wrażenia Hazeliusa ze spotkań z ludźmi, z pobytu na światowych wystawach itp. Bardzo użyteczne byłoby wykorzystanie materiałów zebranych w pracy Arvida Breckstr6ma, której nie znałem wcześniej, a jest ona kopalnią wiedzy o działaniach Hazeliusa w ciągu całego 1891 rokus. Pomijam fakt, że pomogłaby lepiej zrozumieć osobowość Hazeliusa, ale istotna jest ze względu na problematykę czasu powstania samej koncepcji idei, o której mówimy. Doskonałą charakterystykę znajdujemy też w znanej Autorowi pracy Bringeusa9, który przytacza między innymi wypowiedź Hazeliusa z 1898 roku na temat muzeum na wolnym powietrzu lO. Warto też wziąć pod uwagę słowa Bengtssonal', odszukać źródło jego informacji i ewentualnie wyjaśnić tę kwestię, tak jak i szczegóły techniczne, dokumentacyjne i finansowe związane z przenoszeniem pierwszych obiektów. Jeśli Autor - poprzez swoje studia archiwalne - pomoże je zrozumieć, wówczas nie będzie podstaw do pisania, że [dotychczas!] nieznane są trudności towarzyszące akcjom przejmowania i translokacji budynków do muzeuml2, a ogólnoeuropejskiej muzeologii dostarczone będą historyczne dowody na przebieg prac w początkowym okresie. Każdy organizator muzeum na wolnym powietrzu napotyka na różne trudności, o czym się przekonujemy, gdy rozpoczynamy realizację takiej placówki. Stwierdzenie, że z listów, notatek i wspomnień "dowiadujemy się szczegółowo o planach i realizacji Skansenu" (s. 63) nabiera cech realnych wtedy, gdy dotyczy określonych prac. Sam Autor zwraca uwagę na "troskę i zarazem obawy o powstanie Skansenu" (s. 75), wyrażone w liście Hazeliusa publikowanym przez F. B66ka13• W innym miejscu stwierdza też, że "zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym" (s. 76). W związku z tym nie ma przesady, jeśli się informuje, że trudności musiały mieć miejsce, szczególnie przy całkowicie eksperymentalnej organizacji obiektu. Aby uniknąć ewentualnych nieporozumień będę dalej używał określenia: Autor. A. Breckstrom, "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under F6delsearet. "Fataburen". Nordiska museets och Skansens Arsbok, Stockholm 1942, s. 109-128. 9 N.-A. Bringeus, Artur Hazelius och Nordiska museet. "Fataburen", 1972, Uddevallas, s. 7-30. IQ Ibidem, s. 20. II J. Czajkowski, Muzea ... , s. 16, przyp. 21. Bengt Bengtsson, dyrektor "Kulturen" w Lund w 1965, w tymże roku z okazji otwarcia "Das Schleswig-Holsteinische Freilichtmuseum" wygłosił referat Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. opublikowany w "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Heft 3--4, Neumiinster 1967, s. 3-14. 12 Myślę, że wszyscy organizatorzy muzeów na wolnym powietrzu potrafią zrozumieć trudności związane z organizacją ibudową muzeum. J) F. Book, Artur Hazelius. En levnadsteckning. Stockholm 1923. Cyt. za W. Kopczyńskim, op. cit., s. 75. 1 8 �278 Jerzy Czajkowski W rozpowszechnianiu idei Hazeliusa od samego początku ważną rolę odgrywały informacje przekazywane przez popularne gazety i różne czasopisma, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Nie słyszałem jednak, aby ktoś podjął się trudu zebrania i oceny wartości takiego materiału. Należy się liczyć z dużymi trudnościami, chcąc np. w Szczecinie znaleźć stuletnie gazety z Krakowa, Lwowa czy Warszawy. Napomykam jednak o tym, bowiem warto i trzeba pamiętać, że u nas pisano na ten temat od początku XX wieku'4. Nie zawsze to, co było publikowane w gazetach lub czasopismach należy uznawać za literaturę "niefachową", ajeśli nawet, to nie możnajednakjej nie dostrzegać i nie doceniać, bowiem dzięki gazetowym artykułom popularyzowano problem ochrony zabytków budownictwa, w tym również potrzebę tworzenia muzeów na wzór sztokholmskiego Skansenu. Jest to uwaga ogólna i w żadnym razie nie odnosi się do Autora. Piszący nieraz popełniają błędy, szczególnie, gdy nie korzystają z bezpośrednich źródeł. Autor ma więc rację, zauważając, iż śp. Andrzej Gólski o 10 lat przyspieszył śmierć Hazeliusa15• Nawet przy dużej dozie dobrej woli nie można tego szczegółu uznać za pomyłkę. Brak przypisu uniemożliwia jednak, zarówno Autorowi jak i mnie, wyszukanie źródła, a w żadnym ze znanych polskich i zagranicznych wydawnictw nie znajdujemy takiego lapsusu. Lektura opracowania A. Gólskiego nie nasunęła Autorowi żadnych innych zastrzeżeń, gdyż w gruncie rzeczy jest to popularny, ale dobrze napisany artykuł. Oparł się on m.in. na znacznie wcześniej opublikowanej pracy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiejl6, skąd przeniósł informację do swego opracowania o zakupie pierwszego obiektu "w miejscowości Mora"I? Ten szczegół w pracy Gólskiego Autor pominął milczeniem, aby tym silniej uwypuklić, że to ja właśnie wprowadzam "nieścisłe nazewnictwo", bowiem - jak pisze - "Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości!"'8. Ja w istocie napisałem " ...zakupił Hazelius farmę Mora ..."19. Jeśli jest tu błąd, to przYpatrzmy się, jak funkcjonował ten błędny termin w naszej, i nie tylko, literaturze przedwojennej, a nawet po IIwojnie światowej. St.M. Sawicka (przyp. 12) w doskonałym merytorycznie opracowaniu pisała, że Hazelius zebrał potrzebne fundusze "...by zakupić w r. 1885 kilka budyn14 Np. J. Petrażycka- Tomicka, Szkice skandynawskie, Lwów 1913, s. 18-36 (precyzyjne opisy muzeów w Sztokholmie, Oslo i Lyngby); M. Flasiński, Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie. "Młoda Polska" nr 24, 1924, s. 3-4; M. Morelowski, Kraków i "Skansen ", "Czas" nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927; T. Seweryn, Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy" nr 29, z dn. 18 VII 1927; St.M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R. Y, Warszawa 1939, styczeń nr 1, s.3l-41. IS A. Gólski, Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1972, s. 18. 16 K. Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, Łódź 1959, s. 7-19. 17 Ibidem, s. 17, Gólski op. cit., s. 8. 18 W. Kopczyński, s. 64. 19 1. Czajkowski, op. cit., s. 254. �A propos Hazeliusa i Skansenu 279 ków... w fermie (!) Mora w Dalekarlii", ale w podpisie pod zdjęciem podała: "Podwórzec fermy z Mora ..."2o.Jeszcze w 1957 roku Natalia Czechowiczowa odnotowała, cyt.: "W r. 1885 Hazelius, dzięki poparciu społeczeństwa, miał możność sprowadzić do Djiirgardenu części zabytkowej fermy Mora ... "21. Być może, iż Autorowi nie dane było zapoznać się z tym opracowaniem, bo inaczej dostrzegłby, że w jednym zdaniu jest kilka błędów. Natomiast korzystając z opracowania Alfreda Zaręby, Autor również przeoczył, co napisał on przed pół wiekiem, a mianowicie, iż Hazelius kupił ". ..chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji ...''22.Do A. Zaręby wrócimy jeszcze niżej. Przyjrzyjmy się także temu, co znajdujemy w opracowaniach szwedzkich, również w wydawnictwach publikowanych w Szwecji w języku niemieckim i angielskim. W przewodniku w języku niemieckim: "Moragarden. Der Morahof ist aus Hausem der Gegend von Mora ... zusammengestellt. Der Hofhat zwei ohnhauser eines flir den Bauern, das sogenannte Morahaus ..."23,a w innym przewodniku do tych samych słów dodano: " ...aus dem Dorf Ostnor (das erste Gebiiuden Skansens ...)"24.Przewodnik w języku angielskim na s. 5-6: "In ... 1891...The Mora farmhouse was moved ... "25.W popularnym opracowaniu monograficznym w języku angielskim czytamy: "The Mora farm is made up ofbuildings ... from the parish of Mora" (s. 2), a dalej "The farmhouse of the Mora farm comes from Bulla's farm in the village ofOstnor. .. 4 kilometres north-west ofMora" (s. 3), a pod koniec (s. 21) czytamy: "The house from Mora, known in literature as the «Mora cottage» (Morastugan) was moved from Bulla's farm in the village of Ostnor ... "26.Podobne informacje znajdujemy w źródłowym wydawnictwie Skansens hus och gardar7 (s. 343 i n.), zaś w dziele redagowanym przez Nilsa Erika Baehrendtza, na którego Autor się powołuje, jeden z akapitów zaczyna się od słów: "Ostnorsstugan, eller Morastugan"28, a według słownika szwedzkie elier oznacza polskie albo. Osada Ostnor wymieniona została również przez wybitnego znawcę muzealnictwa skansenowskiego w Szwecji, Rolanda Anderssona, w jego monografii o muzeach na wolnym powietrzu w Dalarna29. Autor nie powołuje się jednak na tę monografię, gdzie na s. 10 czytamy: ,,1891 oppnades Skansen. Hit hade da en St.M. Sawicka, s. 32, 39 i n. N. Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo", 1957, nr 6, s.IO. 22 A. Zaręba, Uwagi a muzeach skandynawskich, "Lud", t. 41, cz. 2,1954, s. 1139. 23 Skansen Gebiiude und TIere ein kurzer Fiihrer, Stockholm 1974, s. 21. 24 Skansen, Halmstad 1991, s. 22. 25 A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. 26 M. Rehnberg, The Morajarm, M. Janson ed., Stockholm 1975, ss.24. 27 1. Arno-Berg, A. Biornstad (red), wyd. Nordiska museet Skansen, Jokoping 1980, ss. 944. 28 N.E. Baehrendtz (red.), Baken om Skansen, 1980, s. 27. A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. M. Rehnberg, ss. 24. 29 R. Andersson, Hembygdsgardar Dalarna, Falun 1978, ss. 206. 20 21 �Jerzy Czajkowski 280 stuga fran Ostnor i Mora flyttats och inretts"3o. Dodajmy jeszcze, że w artykule opublikowanym w Polsce w 1985 roku na temat muzeów w Dalarna tenże Roland Andersson napisał o otwarciu Skansenu i dodał: "Vnter den Hausern gab es ein einfaches Haus aus Mora in Dalarna ..."31.Z wielu innych wybieram jeszcze artykuł dyrektora muzeum "Kulturen" w Lund, Bengta Bengtssona, który pisał w 1965 roku: "Der erste Einkaufwurde im Jahre 1885 vollzogen, aIs ein Wohnhau s von Mora in Dalecarlia gekauft wurde"32. Z tej właśnie pracy przejąłem nazwę wsi Mora. Sądzę, że porównanie sporej garści szczegółów wyjaśnia wszystko, zwłaszcza gdy uwzględni się to, co Autor pisze (s.75), że sam Hazelius pewnego razu powiedział do idącego z nim Holmstroma: "Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollnas"33 (podkreśl. moje). W świetle powyższych danych zarzut o wprowadzaniu przeze mnie nieścisłego nazewnictwa należy traktować co najwyżej dyskusyjnie. Dobrze byłoby zaś wyjaśnić, że Mora była starą wsią kościelną i że była w niej gmina administracyjna, stąd prawdopodobnie dwoistość znaczenia. Obserwujemy to również w innych miejscowościach Szwecji. Dodajmy, że w samej Mora powstało w 1905 roku. Stowarzyszenie "Przyjaciół rodzimej kultury w Mora" założone przez Andersa Zorna i jego żonę imieniem Emma34.Umożliwiło to zorganizowanie w Mora w latach 1911-1919 i 1929-1930 muzeum na wolnym powietrzu. Znajduje się tam 39 obiektów przeniesionych z całej parafii. Ponadto 4 bardzo stare obiekty objęto opieką in situ35• W jednym wypadku Autor odwołuje się do archiwum sztokholmskiego, wspominając o pamiętniku z podróży (s. 68) z opisem zagrody wiejskiej. Poza tym wszystkie fakty w artykule Autora - interesujące zresztą i pożyteczne - zostały zaczerpnięte wyłącznie z literatury, którąjednak należałoby rozszerzyć. Jedną z istotnych pozycji, które powinny się tu znaleźć, jest - wspomniana już - praca B. Bengtssona36, w której znajdujemy wspomnienia o marzeniach, jakie miał mieć Hazelius, rozmawiając z przyjaciółmi. Trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest to materiał wiarygodny, brak bowiem źródła. Inny wybitny znawca, Gosta Berg ze Sztokholmu, opublikował wyśmienity artykuł o Karlinie i Hazeliusie37. Zawiera on wiele szczegółów dotyczących biografii Artura Hazeliusa, m.in. sto30 31 Ibidem, s. 10. R. Andersson, Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s.67. B. Bengtsson, op. cit., s. 6. Kopczyński, op. cit., s. 75. 34 R. Andersson, Freilichtmuseen op. cit., s. 68. 35 R. Andersson,Hembygdsgardar , op. cit., s. 124-129. G. Boethius, Viigledning.fOrbesokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, bmd, ss. 23. 36Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum", 1967, z. 3-4. 37 G. Berg, Karlin und Hazelius. "Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s. 9-23. 32 33W. �A propos Hazeliusa i Skansenu 281 sunków rodzinnych i szkolno-uniwersyteckich, planów muzealnych w ogóle, a także uwag o muzeum na wolnym powietrzu38. Obaj z Karlinem często kontaktowali się ze sobą. Z literatury duńskiej godny polecenia i łatwo dostępny jest artykuł Holgera Rasmussena39 oraz duże i bardzo dobre opracowanie Petera Michelsena o głównym duńskim muzeum na wolnym powietrzu40. Uwzględnienie historii tegoż muzeumjest szczególnie ważne, bowiem jego twórca, Bernhard Olsen, spotykał się z Hazeliusem i też rościł sobie prawa do palmy pierwszeństwa w realizacji idei muzeów na wolnym powietrzu. Jest to bardzo wdzięczny temat do ostatecznego wyjaśnienia w naszej literaturze naukowej. Powyższe nazwiska i tytuły są tylko przykładowe. Wiele bardzo wczesnych szczegółów odnoszących się do początków kształtowania się idei muzealnictwa na wolnym powietrzu znacznie wyprzedza okres, kiedy zaczęto o tym myśleć realistycznie, dyskutować, a następnie działać. Odkrywcze to nie jest, bo historycy muzealnictwa wiedzą o tym od dawna41. Niezrozumiałe natomiast jest, co Autor ma na myśli, mówiąc o wpływie "okresu wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu" (s. 64). Ta górnolotnie sformułowana myśl nie wiąże się bezpośrednio ani z Janem (!) Bujakiem42, ani z realizacją idei Hazeliusa. Chyba, że się znowu mylę. Jeśli już wspomniałem o tej drobnej pomyłce z imieniem Jana Bujaka, przychodzi mi na myśl potrzeba sprostowania, również omyłkowo podanego przez Autora, nazwiska Bogdana Tretera (zmienionego na B. Tretet), który był autorem niewielkiego opracowania o Muzeach pod otwartym niebem (s. l 95-203)43. Słuszna uwaga, że w artykule mylnie podano, iż Hazelius był lekarzem, nie może jednak odnosić się do Tretera, bowiem Autor przeoczył przypis nr l na s.197, w którym wyraźnie zaznaczono, że "Początek tego rozdziału aż do nin. odnośnika pochodzi od Redakcji". Błąd jest istotny, ale kto go zrobił - nie wiadomo. Z pewnym zdziwieniem przeczytałem fragment (s. 64), że M. Pokropek w swojej pracy "niewiele uwagi poświęca" zasługom Hazeliusa44. Zapewne nie warto polemizować, ale - moim zdaniem - profesor Pokropek nie pisał o dokonaniach Artura Hazeliusa, lecz o polskim budownictwie drewnianym i w tym kontekście nie można by mieć mu za złe, gdyby w ogóle nie wspomniał nazwiska twórcy Skansenu. Sądzę, że Autor nie przeczytał do końca akapitu, gdzie ten Ibidem, s. 14-16. H. Rasmussen, Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, ibidem, s. 29--41. 40 P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish MlISeum Village at Sorgen/ri, The National Museum ofDenmark 1973, ss. 238. 41 Np. 1. Berg, Driiktdockor - Hazelius' och andras. "Fataburen", Uddevalla 1980, s. 9-37. 42 Autor ma na myśli Jana Bujaka (a nie A. Bujaka), który opublikował Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), ZNUJ, Prace Etnograficzne nr 8, Warszawa-Kraków 1975. 4J Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków 1947. 44 M. Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 138. J8 J9 �282 Jerzy Czajkowski wybitny znawca budownictwa, sztuki i kultury ludowej napisał: "Muzeum to (chodzi o Skansen - J.e.) dało także (!- J.C.) początek świadomej i celowej działalności na polu ochrony zabytków architektury przez przenoszenie obiektów na teren muzeów, zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, a nadto udostępnianie zwiedzającym". - Czyż może być większa pochwała Człowieka i jego Dzieła? W obszernym opracowaniu Anny Drzewieckiej-Banaszek na temat etnologii szwedzkiej Autor nie znalazł nic godnego uwagi, co może być zrozumiałe, bowiem problem Skansenu nie był dla niej tematem zasadniczym, natomiast zauważył, i słusznie, że lOwroku 1890 Hazelius założył muzeum pod gołym niebem - Skansen ..."45.Należy przyznać rację Autorowi, bowiem dopiero w następnym roku nastąpił zakup terenu, przeniesienie pierwszych budynków i otwarcie nowej placówki. Jednak istnieje błąd w pracy, który uszedł uwagi Autora lub przeszedł on nad nim do porządku dziennego. Otóż na s.73 A. Drzewiecka jeszcze raz pisze: "Przy Nordiska Museet zostało zorganizowane w 1881 r. [...] muzeum na otwartym powietrzu - Skansen ...". Jest to oczywiście chochlik drukarski, ale błąd pozostaje błędem i powinien być zauważany przez wszystkich. Wracając do Alfreda Zaręby, Autor pisze na s. 64, że Zaręba pisze w swym artykule, iż "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa"46. I dodaje natychmiast od siebie: "To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał" (s. 64). Skonfrontujmy zacytowaną przez Autora wypowiedź Zaręby zjego własnym tekstem. Zaręba pisał: "Skansen [...] staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie". Już na pierwszy rzut oka widać, że Autor przerobił szyk zdania, a przez odrzucenie dwóch ostatnich słów ("rozwinął tematycznie") wypaczył treść całej wypowiedzi. Jeśli się uwzględni, że Hazelius pozostawił po sobie 22 obiekty, a obecnie jest ich ponad 150, pozostaje nam stwierdzić, że dzięki wysiłkom organizacyjnym i finansowym Hazelius zapewnił potomnym właściwy obszar terenu do pełnej rozbudowy muzeum, którego był pomysłodawcą i twórcą. Jest kwestią bezdyskusyjną, że Hazelius wykupił w latach 1891, 1892, 1896, 1897, 1898 i 1901 zdecydowaną większość obszaru Skansenu, ale niewielkie fragmenty na obrzeżach nabywano jeszcze w latach 1929, 1934, 1955 i 197947.Tych szczegółów nie ma w pracy Autora, co także jest zrozumiałe, bowiem ogranicza się on do relacji związanej z osobą Artura Hazeliusa, ale czasami powstają przez to niedomówienia. 45 A. Drzewiecka-Banaszek, Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, 1979, s. 61. 46 A. Zaręba, op. cit., s. 1147. 47 Skansens hus och gardar, op. cit., s. 19, mapa ilustrująca zakup gruntów Skansenu do 1979 r. �A propos Hazeliusa i Skansenu 283 Przyjrzyjmy się jeszcze początkowemu rozwojowi Skansenu pod względem przyrostu ilości obiektów, najlepiej w układzie chronologicznym. Jak nas informuje sam Hazelius48, pierwsza część terenu została wykupiona 2 marca 1891 roku i natychmiast rozpoczęto prace budowlane49, stawiając: Rok 1891: - Dom chłopski, Morastugan, z Ostnor50, par. Mora (Dalarna), 1. poło XVIII W. (ryc. 2/1). - Dom z Kyrkult (Blekinge), XVII-XVIII W. Jako typ znany w XIV wieku (ryc. 3). - Dom z Kallmora, par. Orsa (Dalarna), kamieniarza, jednownętrzny, zrębowy, koniec XVIII wieku. - Dom z Katen (zach. Blekinge),jednownętrzny, z kamieni. Kopia wg wzoru z XIX W. - Chata węglarza. Kopia. - Obóz lapoński (Jamtland). Kopie. Rok 1892: - Dom chłopski zw. Bollnasstugan, z osady Herte, par. Bollnas (Halsingiand), XVIII wiek. - Dzwonnica z Hasjo (Jamtland), wolno stojąca, wys. 21 m. Kopia wg oryginału z 1778 roku. - Wieża nazwana "Bredablick", zbudowana w 1874-76, zakupiona wraz z częścią terenu muzeum w 1892 roku. - Szopa na siano (Dalarna). Rok 1893: - Piętrowy spichlerz z Bjorkvik, par. Ostra Ryd (Ostergotland). Kopia, XVII wiek. Rok 1894: - Szopa zrębowa na siano z Nederkalix (Norrboten). - Dzwonnica słupowa z Hallestad (Ostergotland), wys. 40,5 m, 1733 rok. Rok 1895: - Piętrowy budynek zrębowy z Forsa (Halsingiand), do obróbki lnu, l. poł. XIX wieku. Rok 1896: - Czworoboczna zagroda z Oktorp (Halland), XVIII wiek (ryc. 4). - Altana ogrodowa filozofa Emanuela Swedenborga, Sztokholm, XVIII wiek. Rok 1897: - Spichlerz z Farnas (Dalarna), włączony do zagrody Mora, 1595 rok. Rok 1898:- Dom zrębowy z kamienną stodołą z osady Homborga (Vastergotland). Rok 1899: - Spichlerz piętrowy z Vensjogle, gm.Virserum (Smaland), koniec XVI wieku. 48 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm 1900, s. 271-400. Ibidem, s. 282, 283. 50 Nazwy miejscowości w pierwszym przypadku. 4. �284 Jerzy Czajkowski Rok 1900: - Wiatrak z Gamiegarden, gm. Frammestad (Vasterg6tland), 1750 r., przebudowany w 1828 roku. - Altana ogrodowa z ul. Belmansgatan, Sztokholm, ok. 1700 rok. Rok 1901: - Spichlerz piętrowy z Vastveit, (Telemark, Norwegia), pocz. XIV wieku. Jak widać z powyższego zestawienia, w czasie otwarcia muzeum Hazelius udostępnił zwiedzającym dom z Ostnor, który wszedł później w skład zagrody z Mora (ryc. 2), dom z Kyrkult (ryc. 3), prezentujący południowo-szwedzką linię rozwojowąjednownętrznego mieszkania (tzw. ryggasstuga) ze spichlerzami po bokach51 orazjednownętrzny dom postawiony na terenie Skansenu z głazów polodowcowych, na przykładzie którego pokazano proletariacki sposób budowy w XIX wieku52• Szałasy: węglarza i lapońskie oraz cały obóz lapoński stanowiły uzupełnienie pierwszej ekspozycji. Ten ostatni znajdujemy na ilustracji umieszczonej w"Ny Illustrerad Tidning" z dnia 31 października 1891 roku, gdzie, oprócz namiotów ze skór, pokazano trzy zrębowe spichlerzyki umieszczone na słupach, wysoko nad ziemią, czółna, a nawet wzgórze ofiarne53• Zwróćmy uwagę, że zakup terenu pod muzeum, rozbiórka i przewiezienie z dość odległych stron dwóch domów, następnie budowa wszystkich pięciu obiektów musiała się dokonywać w niezwykle szybkim tempie. Dobór obiektów wydaje się dość przypadkowy, takjakby Hazelius się spieszył. Może chodziło o rzeczywiste opanowanie terenu przez jego zabudowę. Byłoby wielce pożyteczne, gdyby udało się znaleźć wytłumaczenie tego w archiwum Nordiska museet lub w szwedzkiej literaturze. Autor, powołując się na O. Wetterberga54 pisze, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (s. 76). Jeśli sięjednak weźmie pod uwagę, że były różne tlUdności, że pierwsza ekspozycja nosi cechy przypadkowości, wówczas powstaje pytanie, czy można uznać, że Wetterberga "projekt" odnosi się do dokumentu wyrażonego na papierze, czy raczej był to skonkretyzowany pomysł Hazeliusa. Czy nie słuszniej byłoby rozważyć, że dopiero pokazanie w czasie otwarcia wyposażonych domów z Ostnor/Mora, z Kyrkult i obozu lapońskiego z Lapończykami z Kallmora mogło być tą iskrą zapalną, tym bardziej, że Hazelius już wcześniej nie krył swoich planów pokazania kultury Szwecji poprzez ekspozycję muzeologiczną na Skansenie, ale o projekcie studyjnym czy realizacyjnym dotychczas nie posiadamy informacji. W dalszych latach przenosił Hazelius dużej klasy zabytki, jak np. zagrodę z Oktorp (ryc. 5), spichlerze z VirselUm, Farnas i Vensj6gle, ajednocześnie budował kopie spichlerza z Bj6rkvik i dzwonnicy z Hasj6. Z bardzo dużej odlegości, z gór Telemarku w Norwegii, przeniósł spichlerz z początku XIV wieku, sprzed SI Skansens hus och gardar, op. cit., s. 131-143. Tu z jednej strony jest piętrowy ,,10ft" z izbą letnią na parterze, a po drugiej ,,10ft" gospodarczy, rodzaj komory. 52 Ibidem, s. 125. 53 A. Breckstr6m, op. cit., s. 115, ryc. 2. 54 O. Wetterberg, Sam/undet utveck/ar byggnadsku/turen, "Bygd och Natur", 1991. �A propos Hazeliusa i Skansenu 285 -"[OJ ,.' " o s ro ~ 7 71le Mora farm: I. the farmhouse from Ostnor. 2. stable from BergkarlUs. 3. Back Mats' cottage from Venjan. 4. the house from Malung. 5. storehouse from Bergkarliis. 6. store from Fiirniis. 7. store from 50s, 8. bamfrom Vika, 9.fodder-Jforefrom Noret. 10. cowshed/rom Noret, II. dWlg-heap from Noret. 12. storehouse with a cellar from Noret, 13. wellfrolllOstnor, Ryc. 2. Zagroda w Skansenie prezentująca typowy układ obiektów we wsi Mora, Dalarna.Według Arno-Berg L, A. Biornstad (red), Skansens hus och gardaI', 1980. �286 Jerzy Czajkowski okresu czarnej śmierci, który upatrzył sobie w czasie podróży po Norwegii w 1874 rokU55,a myślał także o średniowiecznym, norweskim kościele z Borgund56. Ta kwestia wiąże się ze skandynawizmem (panskandynawizmem) Hazeliusa57 wynikającym z Unii Personalnej Szwecji z Norwegią, na którą w owym czasie wielu Norwegów patrzyło już okiem niechętnym. Idea ta rozwijała się w XIX wieku, ale korzeniami sięgała głęboko w historyczną przeszłość całej Skandynawii58. W XIX wieku była ona w Szwecji odpowiednikiem panslawizmu europejskiego, stanowiącego polityczną koncepcję carskiej Rosji. Z informacji Autora59 wynika, że w biografii Hazeliusa problem ten może być marginalny, nie mniej - jak sądzę - warto poświęcić mu więcej uwagi. Zestawienie obiektów przenoszonych przez Hazeliusa rzuca nieco światła tylko na wstępny okres istnienia muzeum. Rozważmy to na przykładzie jednej zagrody i to tej, której miano pojawia się na wielu stronach niniejszego komentarza. Pamiętamy, że Hazelius na pierwszym miejscu wymienił chałupę z Mora, gdy mówił o tym do Holmstroma. I tę chałupę, z sąsiedniego Ostnor, jako pierwszą przeniósł do muzeum (ryc. 2/1). Pochodzi ona z XVIII wieku. Jest w niej duża izba, sień z boku z wejściem z pola w dłuższej ścianie. W tylnej części sieni jest od początku wydzielona komora z wejściem z izby. Boczna ściana pieca usytuowanego w izbie ogrzewa komorę. Następny obiekt do tej zagrody został przeniesiony dopiero w 1897 roku. Był nim spichlerz z Farnas (ryc. 2/6) z 1595 roku. Z nieznanych nam przyczyn nastąpiła trzydziestoletnia przerwa w rozbudowie zagrody Mora. Dokończono ją w latach 1926-1930. W tym okresie przeniesiono: stajnię dla koni (ryc. 2/2) i piętrowy 10ftz 1574 roku (ryc. 2/5) z Bergkarlas, dwuwnętrzny budynek z Malung z 1585 roku (ryc. 2/4) oraz spichlerz z Sas (ryc. 2/7) z 1589 roku. Wszystkie te budynki tworzą ścianę wschodnią zagrody z bramą w środku. W ścianie południowej jest dwuwnętrzna stodoła z Vika (ryc. 2/8), obok szopa na siano, przy niej brama i stajnia (ryc. 2/1 O)- wszystkie z Noret. W ścianie zachodniej jest również brama i podpiwniczony budyneczek z Noret (ryc. 2/12), a pod kątem prostym do budynku z Ostnor ustawiono drugi dom z XVIII wieku. z takim samym programem wnętrza (ryc. 2/3), ale przeniesiony z Knas, parafia Venjan. Opisana w skrócie zagroda jest odtworzeniem przeciętnej zagrody ze wsi Mora, co też tłumaczy jej muzealną nazwę60. W ostatnich latach dość często debatowano w Polsce, i nie tylko, nad budowaniem kopii obiektów zabytkowych lub odtwarzaniem nieistniejących już budynSkansens hus och gardar, op. cit., s. 505. A. Hazelius, Ur Nordiska ... , op. cit., s. 282. 57 Autor wspomina wprawdzie o "skandynawizmie" Hazeliusa, ale nie tłumaczy istoty rzeczy. 58 L Andersson, Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, Warszawa 1967, s. 71-75. 59 W. Kopczyński, op. cit., s. 69. 60 A. Breckstrom, op. cit., s. 117, w opisie budynku (por. ryc. 3), wykonanym 3 pażdziemika 1891, czytamy: "Nordiska museets svenska byggnader pa Skansen a Djurgarden: Hogstuga fran Mora. [...]. Budynki dla bydła omawia szczegółowo Mats Janson, Hus far fii, "Fataburen 1986", Husdjuren och vi, s. 175-190. 55 56 �A propos Hazeliusa i Skansenu 287 Ryc. 3. Sztokholm, Skansen. Mieszkalna część zagrody z Kyrkhult, Blekinge, XVII-XVIII Fot. 1. Czajkowski, 1976. Ryc. 4. Mieszkalna część zagrody z Oktorp, Halland, XVIII wiek. Fot. 1. Czajkowski, wiek. 1976. �288 Jerzy Czajkowski ków. Jak widać z przedstawionych materiałów, Hazelius od początku traktował jednakowo zabytki w terenie i ich kopie. Świadczą o tym budowane w Skansenie kopie obiektów oryginalnych, mimo że w wielu wsiach musiały w owym czasie jeszcze istnieć analogiczne budynki. W każdym razie wyprzedził on w myśleniu europejskich naśladowców o dobre 50 lat. Warto ten szczegół szerzej wyjaśnić na podstawie odpowiednich materiałów źródłowych61, jeśli coś na ten temat pozostało po wielkim twórcy, np. dokumentacje techniczne kopiowanych budynków lub teksty opublikowane. Być może problem ten wynikał z założenia programowego, aby na obszarze Skansenu pokazać Szwecję w miniaturze62• Tym można tłumaczyć istnienie w Skansenie obiektów odbiegających od tradycyjnej architektury wiejskiej, a także ogrodu zoologicznego, ogrodu różanego ze 150 gatunkami róż, odrębnego ogrodu zielarskiego czy też datowanych kamieni milowych oraz kamieni z napisami runicznymi63• Duża ilość zieleni, szczególnie różnorodność uprawianych kwiatów, stanowi wybijającą się cechę Skansenu, której podstawę znajdujemy w przemyśleniach Hazeliusa. Uważał on, że ogródki kwiatowe i jarzynowe powinny towarzyszyć budynkom mieszkalnym64• Sądzę, że rozwiązania tej kwestii można szukać w opracowaniu pierwszych lat historii Nordycznego Muzeum, autorstwa samego Hazeliusa65• Dzieło to nie zostało przez Autora uwzględnione, a stanowi jedno z najważniejszych źródeł do opracowania biografii twórcy Skansenu. Jest tu, między innymi, cały rozdział zatytułowany Friluftsmuseet pa Skansen66, w którym Hazelius omawia problem muzeum na wolnym powietrzu i kolejne zakupy budynków w poszczególnych latach. Na początku rozdziału poinformował, że zakupił dom (hogstuga) w parafii Mora w 1885 roku, który w 1891 roku został przeniesiony do Skansenu. To osobiste stwierdzenie Hazeliusa jest historycznym udokumentowaniem pomysłu utworzenia muzeum na wolnym powietrzu, chociaż już rok wcześniej (1884) pisał w swoim dzienniku o potrzebie przeniesienia do Sztokholmu dzwonnicy z Hasj667• Również Marta Hofmann z Norsk Folkemuseum wskazuje, że w tym właśnie czasie mogła w umyśle Hazeliusa narodzić się myśl stworzenia nowego rodzaju muzeum68• Niewykluczone, iżjego autorstwa jest też szwedzka nazwafriluftsmuseet, którąjuż Par.: B. Stoklund, !den am ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund 2001, s. 10-27. Por. St.M. Sawicka, op. cit., (przyp. 12); W. Kopczyński, s. 76; za G. Berg, Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm 1933, s. 106. 63 Por.: Bake om Skansen, op. cit., passim. 64 Sune Zachrisson, Den kultiverade naturen, "Fataburen 1987", Uddevalla 1988, s. 9-16, oraz Mats O. Janson, Triidgardar po. Skansen, ibidem, s. 17-51. 65 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden ... 1898", op. cit., s. 271-400. (Dzieło to doszło do moich rąk wiele lat po opracowaniu Muzeów na wolnym powietrzu w Europie, stąd nie ma go w zamieszczonej tam bibliografii). 66 Ibidem, s. 282-292. Por. też B. Stoklund, fden. .. , op. cit. 67 G. Berg, Karlin ... , op. cit.,s. 16. 68 M. Hofmann, Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum. in: Tagungsbericht Oslo Report oJthe Conference 1980, Oslo 1982, s. 97. 61 62 �A propos Hazeliusa i Skansenu 289 w latach osiemdziesiątych XIX wieku znano w określonych kręgach69• Później przyjęto ją powszechnie w Europie. Na zakończenie należałoby przytoczyć jeszcze jedno krytyczne zdanie Autora, a mianowicie: "Ten krótki przegląd informacji o A. Hazeliusie ijego działalności zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje,jak często, pisząc o nim, popełniano błędy" i dalej, że "postać Hazeliusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia" (s. 66). Jak widać z całego mojego tekstu, nie z wszystkimi wnioskami Autora mogłem się zgodzić albo traktowałem je polemicznie. W miarę pogłębiania badań inaczej postrzega się przedmiot dociekań, często ostrożniej formułuje się własne zdanie, co jest prawem każdego badacza. Ale tym razem stwierdzam, że ostatnie zacytowane słowa, stanowiące kwintesencję dywagacji Autora, w całej rozciągłości nie odpowiadają prawdzie. Dotąd nikt w Polsce nie opracowywał biografii Hazeliusa, bowiem - jak sądzę - nikt nie czuł się na siłach, nie mówiąc o braku dostępu do źródeł i poważnej literatury na temat osoby twórcy Skansenu. Niewątpliwie bariera językowa stanowiła istotną przeszkodę. Można więc dopiero od Autora oczekiwać pierwszej poważnej redakcji takiej pracy. Jeśli oparta zostanie na rzeczywistych badaniach archiwalnych i międzynarodowej literaturze - przyniesie pożądane efekty. Stąd też omówiony artykuł Autora, jak i obecne uwagi, potraktujmy jako pierwsze głosy w dyskusji, które mogą być pomocne w opracowaniu poważnej monografii. Pozostaje jednak problem rzeczywistego poznania polskiej literatury fachowej, a nie czerpania wiedzy z ośmiu przypadkowo dobranych opracowań, nie w pełni zresztą wykorzystanych przez Autora. A o wytykanych wzajemnych błędach lepiej nie wspominać. BIBLIOGRAFIA Andersson I. 1967 Andersson Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, 1978 1986 Arn6-Berg Warszawa, ss. 361. R. Hembygdsgardar Dalarna, Falun, ss. 206. Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", ss. 65-99. I., Biornstad 1980 t. 4, Sanok, A. [red.] Skansens hus och gardar, Nordiska museet Skansen, Jonkoping, ss. 944. B::eckstrom A. 1942 69 "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under Fadelsearet, "Fataburen" Nordiska museets och Skansens "Arsbok 1942, Stockholm", ss. 109-128. B. Stoklund, [den ... , op. cit. �290 Jerzy Czajkowski Bengtsson B. 1967 Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Neumunster, Heft 3--4, s.3-14. BergG. 1933 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. BergG. 1986 Karlin und Hazelius, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 9-23. BergJ. 1980 Driiktdockor - Hazelius och andras, "Fataburen", Uddevalla, ss. 9-37. Baehrendtz N.l. ed. 1980 Boken om Skansen, Stockholm, ss. 256. Biornstad A. 1991 Skansen Stockholm Sweden, [Informator] Boras, ss. 24. Boethius G. Viigledning jOr besokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, [Informator] bmd., ss. 23. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen", Uddevalla, ss. 7-32. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), "Zeszyty Naukowe UJ", Prace Etnograficzne, zeszyt 8, ss. 160. BookE Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. 1923 CiołekG. Skandynawskie muzea pod otwartym niebem (Finlandia, Szwecja, Norwe1938 gia, Dania), "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", nr l, ss. 44-56. Czajkowski J. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów-Sanok, ss. 432. 1985 Die Skansenmuseen in den slawischen landem, "Ethnologia Slavica", Bratislava, t. 17, ss. 97-117. 1995 Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie, "Lud", t. 78, ss. 81-95. Czechowiczowa N. 1957 Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo" nr 6, ss. 10-28. Drzewiecka-Banaszek A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, ss. 57-90. Edenheim R. (red.) 1991 Skansen, Halmstad, ss. 66. Flasiński M. 1924 Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie, "Młoda Polska", nr 24, 1924, ss. 3--4. GÓlskiA. Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich kla1972 syfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań, ss. 7-37. Hazelius A. 1900 Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm, ss. 271--400. Hegard T. Romantik og fortidsvern. Historien om de f¢rste friluftsmuseene i Norwege, 1984 Universitetsvorlaget AS, ss. 280. �A propos Hazeliusa i Skansenu HofmanM. 1980 291 Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum, in: Tagungsbericht Oslo Report of the Conference 1980, Verband europiiischer Freilichtmuseen, Oslo, ss. 102. Janson M. 1986 Husfor jii, "Fataburen", Uddevalla, ss. 175-190. Janson M. O. 1987 Triidgardar pa Skansen, "Fataburen", Uddevalla 1988, ss. 17-51. Kopczyński W. 2003 Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Ksztaltowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym w Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87, s. 63-82. Michelsen P. Frilandsmuseet. The Danish Museum Village at Sorgenfri, The National Mu1973 seum ofDenmark, Copenhagen, ss. 238. Morelowski M., 1927 Kraków i "Skansen ", "Czas", nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927. Muzealnictwo 1947 Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków. Muzea 1972 Muzea skansenowskie w Polsce, Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Poznań, ss. 309. Muzea Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka Muzeum Naro1979 dowego w Szreniawie, Poznań, ss. 270. Open-Air 1981 Open-Air Museums in Poland, red. J. Czajkowski. Biblioteka Muzeum Narodowego w Szreniawie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Poznań, ss.313. Petrażycka- Tomicka J. 1913 Szkice skandynawskie, Lwów. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Rasmussen H. 1986 Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 29-41. Rehnberg M. The Morafarm, Mats Janson (ed.), Stockholm, ss. 24. 1973 Sawicka St. Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R.V, nr l, s. 31-41. 1939 Seweryn T. Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy", nr 29, z dn. 18 VII. 1927 Spiss A. Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumen1986 tacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C, Studia i Materiały - t. II, ss. 162 + 80 ilustr. Stoklund B. 1den om ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund, ss. 10-27. 2001 Treter B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków, ss. 195-203. �292 Jerzy Czajkowski Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zawistowicz-Adamska K. 1959 Park Etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, s. 7-19. Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich. "Lud", t. 41, cz. 2, s. 1134-1163. Zippe1ius A. 1973 Handbuch der europiiischen Freilichtmuseen. Verband europaischen Freilichtmuseen. Fuhrer und Schriften des Rheinischen Freilichtmuseums und Landesmuseum fUrVolkskunde in Kommern Nr. 7, ss. 327. 1987 Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich. "Freudenkreis Blatter" nr 25, ss. 9-29. Sprostowanie W artykule J. Czajkowskiego "Dach z koszyczkiem w dawnym polskim budownictwie" ("Lud" t. 87,2003, s. 153 i 154) wystąpił błędny zapis: "kozśbok" zamiast "kozubok". Przepraszamy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3edf337be5594dff2c0174b16a3077.pdf f3f7071d94fb15591507d7ffb71708f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Łatyszew, Władysław M. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4737 Title A name given to the resource Władysław M.Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Brosnisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińskiu laureatem nagrody "Przegladu Wschodniego" za rok 2002/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.293-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 III. SYLWETKI ANTONI KUC2YŃSKI WŁADYSŁAW M. ŁATY SZEW Z INSTYTUTU DZIEDZICTWA BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W JUŻNO-SACHAUŃSKU LAUREATEM NAGRODY "PRZEGLĄDU WSCHODNIEGO" ZA ROK 2002 Rozpocznę może od osobistego wątku związanego ze studiami terenowymi i archiwalnymi, które prowadziłem w byłym Związku Radzieckim, dotyczącymi wkładu Polaków w poznanie syberyjskich etnosów i ich kultury - na ten czas przypada także moja znajomość z laureatem "Przeglądu Wschodniego". W ówczesnej literaturze ukazującej się w tym kraju pojawiały się od czasu do czasu informacje podkreślające bogatą historię związków polsko-syberyjskich w tym zakresie, ujmowanych najczęściej jednak w kontekście wspólnej walki z caratem!. Na ów czas, wyłączając z tych prac odniesienia ideologiczne, formułowane jako rewolucyjne związki polsko-rosyjskie, literatura ta poświadczała dostrzeganie ważnego problemu badawczego, którym były także inne rodzaje tych kontaktów, np. w dziedzinie badań etnograficznych i przyrodniczych. Przez pewien czas odbywały się nawet polsko-radzieckie i radziecko-polskie konferencje naukowe, organizowane przez Komisje Historyków Polski i ZSRR oraz przez Instytut Historii i Techniki Polskiej Akademii Nauk, zawsze pod auspicjami obu Akademii Nauk. Także współcześnie ten nurt badań podejmowany jest przez różne środowiska naukowe w Rosji, zwłaszcza w jej syberyjskiej części. Nierzadko inicjatorami takich konferencji, które w ostatnich latach odbywały się w Irkucku, Jakucku, Kazaniu czy Tomsku są odradzające się w tych miastach środowiska polskiej diaspory, zrzeszające się w narodowych stowarzyszeniach, jak np. "Ogniwo" w Irkucku, "Polonia" w Jakucku, czy "Orzeł Biały" w Tomsku, wspierane przez miejscowe instytucje naukowe - uniwersytety, instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk czy muzea. Z ich inicjatywy odbyło się w ostatnim dziesięcioleciu kilka międzynarodowych konferencji: w Jakucku (1997 i 1999), Tomsku (1999 i 2002), Irkucku (2000 i 2003) i w Kaza1 Zob. seria pod nazwą: Ssy/nyje rewo/ucjoniery wersytet Irkucki. w Sibirii, wydawana od roku 1973 przez Uni- �294 Antoni Kuczyński niu (1998). W Tiumeniu, z inicjatywy Stowarzyszenia Kultury Polskiej "Latarnik", utworzono pod koniec lat 90. XX stulecia muzeum dokumentujące dzieje polskiej diaspory na terenie Syberii Zachodniej oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny i gospodarczy tej części Imperium Rosyjskiego. W Jakucku natomiast w 2002 roku wzniesiono pomnik czczący pamięć polskich zesłańców do Jakucji w XVII-XIX wieku oraz masowych represji w wieku XX i wybitnych badaczy ziemi jakuckiej. W Jużno-Sachalińsku w 1991 roku stanął pomnik Bronisława Piłsudskiego upamiętniający jego wkład w badania etnograficzne na Sachalinie oraz na terenie tzw. Pomorza Amurskiego. Pamięć innego zesłańca z okresu powstania styczniowego, Michała Jankowskiego, czci pomnik wzniesiony w Siedemi na zachodnim brzegu Zatoki Amurskiej, wzniesiony tam w 1991 roku. Był M. Jankowski wybitnym działaczem gospodarczym na tym dalekowschodnim skrawku Rosji, a także przyrodnikiem i archeologiem. Jego osiągnięcia omawiane są podczas cyklicznych konferencji naukowych odbywających się we Władywostoku, organizowanych przez Państwowe Zjednoczone Muzeum im. W. Arseniewa2. Trudno byłoby omówić tu całą faktografię z tego zakresu, niech jednak tylko powyższe przykłady posłużą za uzasadnienie poglądu, iż współcześnie w Federacji Rosyjskiej rozwija się wartki nurt czczenia pamięci Polaków, którzy na przekór zesłaniom dali syberyjskiej ziemi swój trud, wiedzę i umiejętności, wyrażające się w jej poznaniu, cywilizowaniu i gospodarczym rozwoju. Wspomnieć tu także należy o uczonych, którzy w czasach radzieckich, a także i współcześnie podejmowali i nadal prowadzą żmudne nieraz badania archiwalne dotyczące związków polsko-syberyjskich w dziedzinie nauki, kultury i działalności gospodarczej. Oto np. problematyką tą zajmował się nieodżałowanej pamięci Borys P. Polewoj, historyk nauki, oświetlający zawsze w obiektywnym ujęciu kontakty Polaków z syberyjskimi ziemiamij. Zagadnienia te stanowią także przedJankowskije cztienija. Matieriały konfieriencji 1992. 1994.1996 gg., Władywostok 1996. B.P. Polewoj ogłosił m.in. w roku 1965, jako pierwszy w ZSRR, artykuł omawiający postać polskiego zesłańca z końca XVII w. Adama Kamieńskiego-Dłużyka ijego Diariusz więzienia mosla"ewskiego .... zawierający relacje etnograficzne o ludach Syberii. Póżniej razem z A. Kuczyńskim i Z. Wójcikiem był współautorem krytycznej edycji tego Diariusza ..., który ukazał się we Wrocławiu w roku 1997 jako: A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc. Z pierwodruku wydali oraz przypisami i komentarzami opatrzyli A. Kuczyński, B. Polewoj i 2.1. Wójcik, Wrocław 1997. W bibliografii zestawionej w tej książce znajduje się II artykułów B. Polewoja (w języku polskim i rosyjskim) poświęconych A. Kamieńskiemu-Dłużykowi, a wśród nich artykuł pl. Wposzukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka, opublikowany na łamach "Ludu" (1994, t. 77, s. 235-257). Zasługą Polewoja jest także udowodnienie polskich korzeni Jana Kozyrewskiego, odkrywcy Wysp Kurylskich. Zob. na ten temat jego artykuł pl. Trzy pokolenia Kozyrewshch na Syberii na podstawie źródeł archiwalnych, w: Syberia w historii i kulturze narodu polsI..iego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998, s. 21-30. Bliżej o B.P Polewoju zob. też: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Borysowi Pietrawiczowi Polewojowi na osiemdziesięciolecie, "Wrocławskie Studia Wschodnie", 1999, t. 3, s. 256-257 i Krathj obzor osnownych rezultatow naucznych izyskaniji Borysa Pietrawicza Polewogo, laurieata priemii S. l. Dieżniewa 1992 g. i s.p Kraszeninnikowa 1997 g. K 8o-letju so dnja rożdienija (23 maja 1998), wydany w 1998 roku w Sankt Petersburgu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. 2 3 �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 295 miot zainteresowań historyków z polskim rodowodem, Bolesława S. Szostakowicza z Irkucka, Walerego Skubniewskiego z Uniwersytetu Ałtajskiego w Barnaule, Wasylego Haniewicza z Obwodowego Muzeum Historycznego w Tomsku, Mirosławy Jefimowej z Władywostoku, Sergiusza Leończyka i Renety Opłakańskiej z Abakanu, Natalii Eljbart z Czyty, czy Tatiany Niedzieluk z Nowosybirska. Z niektórymi z tych badaczy byłem lub jestem w osobistych kontaktach naukowych, część z nich uczestniczyła w konferencjach naukowych w naszym kraju i korzystała z zasobów archiwalnych dotyczących polskich dziejów za Uralem. Kontakty te zaowocowały wieloma publikacjami w pracach zbiorowych4 i czasopismach "Wrocławskie Studia Wschodnie" i "Literatura Ludowa"5. Tu wspomnieć należy, że współcześnie Nowosybirsk stanowi ważny ośrodek naukowy, w którym podejmowane są badania złożonych problemów związków polsko-syberyjskich na przestrzeni XVII-XX stulecia. Zagadnienia te podejmowane są również przez historyków z innych ośrodków naukowych w Rosji - Barnauł, Chabarowsk, Irkuck, Jakuck, Jużno-Sachalińsk, Kazań, Moskwa czy Sankt Petersburg. Tu wspomnieć także należy zmarłego w latach 90. XX wieku profesora Włodzimierza Djakowa, z Moskwy, współtwórcy monumentalnej 25-tomowej edycji polsko-radzieckiej pod nazwą "Powstanie Styczniowe. Materiały i Dokumenty", której redaktorami byli ze strony polskiej Stefan Kieniewicz, Franciszka Ramotowska i Wiktoria Śliwowska. O potrzebie i znaczeniu takich kontaktów dla badań naukowych pisać nie trzeba. Nie sposób też wyliczyć wielu istotnych, dla omawianych przez tych autorów zagadnień oraz różnych powiązań między badaczami polskimi i radzieckimi. Potrzebę taką dostrzegają także współcześnie, w znacznie większym wymiarze aniżeli w czasach radzieckich, historycy z Federacji Rosyjskiej podejmujący coraz częściej problematykę dziejów Polaków za Uralem i ich wkładu w rozwój gospodarczy i naukowy dotyczący poznania kultury syberyjskich etnosów. Tu wspomnieć np. należy najnowszą edycję monografii Wacława Sieroszewskiego poświęconą Jakutom6, a także rosyjskie wydanie książki Witolda Armona, omawiającej wkład Polaków w poznanie jakuckiej kultury? W wydawnictwach tych sytuuje się także rosyjska edycja książki omawiającej rolę Syberii w historii i kulturze narodu polskiego8. 4 Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, pod red. naukową S. Ciesielskiego i A. Kuczyńskiego, Wrocław 1996; Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998 i Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, pod red. naukowąA. Kuczyńskiego, Wrocław 2002. s "Literatura Ludowa. Dwumiesięcznik naukowo-literacki", 2000, nr 6 - monotematyczny zeszyt poświęcony folkJorowi jakuckiemu. Artykuły z tego zeszytu weszły potem do pracy zbiorowej pl. Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 200 I. 6 W.L. Sieroszewski, Jakuty. Opyt etnograficzeskogo issliedowanija, Moskwa 1993. 7 W. Armon, Polskie issliedowatieli kultury jaku to w, Moskwa 200 l. s Sibir w istorii i kulturie polskogo narada, red. A. Kuczynskogo i P. Romanowa, Moskwa 2002. Jest to rosyjska edycja książki wydanej wcześniej w języku polskim, dedykowanej B. Piłsudskiemu �296 Antoni Kuczyński Potrzebę taką dostrzegają także historycy polscy (A. Kijas, E. Kaczyńska, W. Masiarz, F. Nowiński, W. Śliwowska, J. Trynkowski), etnologowie (Z. Jasiewicz, A. Kuczyński, M. Kośko, S. Szynkiewicz), historycy literatury (J. Borowczyk, J. Fiećko, Z. Trojanowiczowa) i historycy nauki (J. Róziewicz, Z. Wójcik) podejmujący coraz częściej tematykę badawczą z zakresu kontaktów polsko-rosyjskich, a różne akademickie ośrodki krajowe organizują konferencje z tego zakresu (Kraków, Lublin, Poznań, Wrocław), których pokłosiem sąmonotematyczne tomy studiów. Prestiżowy kwartalnik "Przegląd Wschodni", założony i redagowany przez Jana Malickiego, po wielekroć użycza swych łamów dla autorów piszących na te tematy. Redakcja tego periodyku przyznaje także od roku 1993 prestiżowe nagrody za tzw. prace wschodnioznawcze, w tym również dla badaczy zagranicznych. Do grupy tej kategorii laureatów zaliczyć należy Daniela Beauvois, Władimira Djakowa, Bohdana Osadczuka, Jewgienija Gorelika i innych, a wśród nich Władysława M. Łatyszewa, przez wiele lat dyrektora Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, inicjatora utworzenia na tym odległym krańcu Federacji Rosyjskiej Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Na zainteresowania W.M. Łatyszewa postacią B. Piłsudskiego zwróciłem uwagę w roku 1975, gdy rozpoczął on publikować prace historyczne dotyczące dziejów muzealnictwa sachalińskiego, w których odnaleźć można było pewne wątki potwierdzające znaczący wkład B. Piłsudskiego w rozwój ekspozycji etnograficznych w tych placówkach. Potem w roku 1989 miałem okazję poznać go osobiście, gdy wraz z profesorem Zbigniewem Wójcikiem odbywałem studyjną podróż na Kamczatkę i do Władywostoku. To dzięki W.M. Łatyszewowi dane nam było gościć na Sachalinie, wówczas jeszcze wyspie w zasadzie zamkniętej dla obcokrajowców i odwiedzić miejsca związane z Bronisławem Piłsudskim. W.M. Łatyszew był wówczas dyrektorem Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, w którym rozwinął prace badawcze nad wkładem B. Piłsudskiego w badania etnograficzne na Sachalinie, Pomorzu Amurskim i na Hokkaido. Muzeum usytuowane jest w reprezentacyjnym budynku Jużno-Sachalińska, powstałym w czasach, gdy miasto to nosiło nazwę Tojohara, to jest wówczas, gdy południowy Sachalin należał do Japonii. Zarówno sam budynek, jak i jego otoczenie potwierdzało wielką staranność jego dyrekcji o rangę tej placówki muzealnej. Równie okazale prezentowały się sale ekspozycyjne, biblioteka i magazyny. Już wówczas znajdowała się tam ekspozycja dotycząca B. Piłsudskiego. O dalszych zamiarach w tym zakresie opowiadał nam W.M. Łatyszew, który już wówczas posiadał kontakty nauko- i noszącej tytuł Syberia w historii i kullurze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyllskiego, Wrocław 1998. Rosyjska edycja tej książki spotkała się z licznymi recenzjami w Federacji Rosyjskiej. Tu podkreślić należy, że jest to pierwsza w języku rosyjskim książka omawiająca tak szeroko związki polsko-syberyjskie. Jej ukazanie się w Rosji zawdzięczamy Ambasadzie RP w Moskwie oraz Halinie Subotowicz-Romanow, prezydentowi Kongresu Polaków w Rosji. �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 297 we z badaczami japońskimi podejmującymi wątek wkładu B. Piłsudskiego w badania kultury ajnoskiej, planował zorganizowanie konferencji naukowej poświęconej temu zesłańcowi i etnografowi oraz przygotowywał się do zorganizowania wystawy jemu poświęconej w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Obie te inicjatywy zostały urealnione. Wystawa ta miała miejsce w roku 1991 i cieszyła się szerokim zainteresowaniem społeczności Warszawy9. Również w roku 1991 odbyła się w Jużno-Sachalińsku międzynarodowa konferencja10, podczas której odsłonięto wspomniany powyżej pomnik B. Piłsudskiego. Rzec można, że od tego momentu zacieśniły się kontakty W.M. Łatyszewa z badaczami polskimi. Trzykrotnie był on w Polsce w latach 1992, 1997 i 1999, pogłębiając swoje studia dotyczące życia i pracy B. Piłsudskiego. W roku 2003 W.M. Łatyszew otrzymał prestiżową nagrodę "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002. Jury nagrody to: prof. Andrzej AjnenkielInstytut Historii PAN, prof. Juliusz Bardach - Uniwersytet Warszawski, Andrzej Chodkiewicz - Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", Adolf Juzwenko - dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Jan Malicki - redaktor naczelny "Przeglądu Wschodniego", prof. Stanisław Mossakowski - Instytut Sztuki PAN, Andrzej Przewoźnik Sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, prof. Elżbieta Smułkowa - Uniwersytet Warszawski, Ewa Gieysztor oraz Marek Karp -laureat nagrody im. Aleksandra Gieysztora w 2000 roku. W edycji nagrody za rok 2002 uhonorowano następujących autorów krajowych i zagranicznych. Nagrody krajowe ex aequo otrzymali: Michał Janocha z Warszawy za książkę pl. Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej oraz Paweł Piotr Wieczorkiewicz z Warszawy za książkę pl. Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939. W kategorii książek zagranicznych jury wyróżniło autorów: Leonida Zaszkilniaka i Mykołę Krykuna ze Lwowa za książkę pl.lstorija Polszczy, opublikowaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Lwowskiego. Nagrodę specjalną przyznano W.M. Łatyszewowi z dalekiego Juźno-Sachalińska za całokształt działalności badawczej i organizacyjnej związanej z dokumentacją dziedzictwa naukowego Bronisława Piłsudskiego. Wręczenie nagród odbyło się 15 marca 2003 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Fundatorami nagród byli: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Radio Polonia - Program dla Zagranicy, Polskie Radio S.A. oraz tradycyjnie już Stowarzyszenie "Wspólnota Polska". Obowiązki zawodowe nie pozwoliły przybyć na tę uroczystość laureatowi W.M. Łatyszewowi, który otrzymał ją 2 lipca 2003 roku z rąk ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Rosji, prof. Stefana 9 J. Żytek, Bronisław Piłsudski 1866-1918, w: Bronislaw Pilsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu. Katalog wystawy Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Warszawa 1991; [ZZ], Tę wystawę należy zobaczyć. ZbiOly Bronislawa Pilsudskiego, "Słowo Powszechne", 1992, nr 7, s. 6. 10 A. Kuczyński, Międzynarodowa ocel/a doroble-ubadawczego B. Piłsudskiego nad tubylczymi ludami Sachalinu. Konferencja naukowa -Jużno-Sachalińsk 1991, "Niepodległość", 1993, t. XLVI, s.176-190. �298 Antoni Kuczyński Mellera, w siedzibie Ambasady RP w Moskwie. Na uroczystość tę przybyli liczni goście reprezentujący moskiewskie środowisko naukowe, dziennikarze oraz członkowie moskiewskiej Polonii. Wydarzenie to zostało odnotowane m.in. na łamach wysoko nakładowej "Litieratumoj Gaziety" , rozpowszechnianej na terenie całej Federacji Rosyjskiej, w artykule pl. Pocziotnyj Poliak Sachalina (nr 28 z dnia 9-15 lipca 2003). Autorem tej publikacji był laureat, który raz jeszcze przyczynił się do spopularyzowania w Rosji postaci B. Piłsudskiego ijego twórczych osiągnięć na niwie etnografii. Władysław M. Łatyszew urodził się w 1939 roku na Ukrainie. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie w Odessie. Początkowo pracował jako nauczyciel historii w szkole, potem w Muzeum Krajoznawczym w Odessie. W 1971 roku przybył na Sachalin i rozpoczął pracę na stanowisku zastępcy dyrektora ds. naukowych w Obwodowym Sachalińskim Muzeum Krajoznawczym, którego później został dyrektorem (1975 r.). Na tej dalekiej wyspie, na krańcach rosyjskiego Dalekiego Wschodu laureat podejmował wielorakie zadania na rzecz rozwoju powierzonej mu placówki muzealnej. Przyznanie mu nagrody "Przeglądu Wschodniego" to ważny moment, ażeby spojrzeć na jego działalność naukową i organizacyjnąjako na wzajemnie przenikającą się całość przedsięwzięć z tego zakresu. Po pierwsze, należy stwierdzić szczególnie twórczy i sprawny organizacyjnie sposób zarządzania placówką muzealną w lużno-Sachalińsku. W pracy tej od samego początku (1971), gdy objął stanowisko zastępcy dyrektora do spraw naukowych, nie kwestionując dotychczasowych działań tej jednostki, nadał zakresowi pojęciowemu "muzeum placówką naukową" nową formułę, co w rezultacie doprowadziło do poszerzenia roli muzeum ijego znaczenia w życiu naukow(}-badawczym wyspy. Z jednej strony dbał o wzbogacanie muzealnej kolekcji w poszczególnych jego działach, z drugiej zaś dostrzegał pilną potrzebę pełnego jej opisu i działalności ekspozycyjnej. Takie konsekwentne przestrzeganie tej zasady wzmacniało jego pozycję i zgodnie z właściwą sobie metodą postępowania naukowo-dokumentacyjnego, zjednywał dla muzeum coraz szerszy krąg miejscowej administracji. Był też zwolennikiem zasady, iż sensowny sposób porozumienia międzyludzkiego jest ważnym elementem integrującym zespół pracowniczy. Nie sposób wyliczyć tu wielu istotnych i ważnych dla prezentacji osoby laureata powiązań zachodzących między praktyczną działalnością muzealną a sferą badawczą tej placówki. Najogólniej mówiąc łączyły się w niej cele związane z gromadzeniem kolekcji, odpowiednim jej zabezpieczeniem materialnym, opracowaniem naukowym, działalnością wystawienniczą przy równoczesnym rozwoju przedsięwzięć edytorskich ukazujących muzeumjako ważny ośrodek rozwoju wiedzy o regionie,jego przeszłości i teraźniejszości, rzec można kształtowania swoistego pojęcia małej sachalińskiej ojczyzny. Tym zadaniom laureat umiał podołać, zapisując się w dziejach sachalińskiego muzealnictwa. Sam zresztą pisał o historii muzealnictwa na Sachalinie, o działalności społeczno-kulturalnej na wyspie, np. o teatrze sachalińskim, o kulturalnych i literackich związkach wyspy z zachodnimi obszarami Rosji, �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 299 o żegludze na Sachalinie i roli portów leżących najego wybrzeżach. Organizował konferencje naukowe, starał się o nawiązanie kontaktów naukowych z badaczami z centralnej części ZSRRJRosji, np. ze wspomnianym już B. Polewojem, Niwchem Czunerem Taksamim, etnografem pracującym w Leningradzie/ /Sankt Petersburgu, z B. Szostakowiczem z Irkucka, z pracownikami bibliotek i archiwów w Moskwie, Tomsku, Władywostoku. Śledząc ten rozwój jego działalności muzealnej i naukowo-badawczej, widać w nim wyraźnie, że gdzieś od połowy lat 70. XX stulecia zaczął interesować się postacią B. Piłsudskiego. Wspomniane powyżej zainteresowania zasługują niewątpliwie na oddzielne omówienie, tutaj jednak, zgodnie z inną konwencją artykułu, przedstawione zostaną nader pobieżnie. Dość stwierdzić, że to W.M. Łatyszew wprowadził na nowo postać B. Piłsudskiego, zesłańca i katorżnika, badacza kultury tubylczych ludów Sachalinu do dziejów etnografii rosyjskiej. Przedtem bowiem postać ta pozostawała na uboczu etnografów radzieckich, no może z wyjątkiem niektórych autorów zajmujących się folklorem Ajnów i Niwchów oraz szamanizmem. Konkretyzując, stwierdzić należy, że laureat nagrody "Przeglądu Wschodniego" nadał nowy impuls tym badaniom w szerokiej konwencji mieszczącej się w formule: "B. Piłsudski - życie - dzieło - recepcja". O sukcesie autorskim, edytorskim i naukowym W.M. Łatyszewa związanym z postacią B. Piłsudskiego zadecydowało wiele czynników. Niewątpliwie istotne tu były jego zdolności organizacyjne; pewne jest także i to, że zafascynował się on tą postacią, a także fakt najważniejszy - upadek ZSRR, w którym niechętnie podejmowano ten wątek związany z badaniami i obserwacjami etnograficznymi B. Piłsudskiego na Sachalinie, ze względu na jednoznaczną wymowę tego nazwiska. Te niekwestionowane zasługi naszego rodaka w poznaniu kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin mogły też mieć tak istotne znaczenie, że po "pieriestrojce" zajęcie się tą postacią stawało się formą koniecznego do spłacenia długu. Myślę, że fakt ten wspomagał także W.M. Łatyszewa w powołaniu w 1997 roku Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w JuŻno-Sachalińsku. Instytutem tym kieruje do chwili obecnej. Laureat jest postacią wyjątkową, ajego pracę naukową i organizacyjną dokumentuje bogata bibliografia obejmująca około 200 publikacji (książki, artykuły naukowe i publicystyczne)ll. Będąc pomysłodawcą, a następnie realizatorem tego przedsięwzięcia, miał za sobą laureat wiele publikacji poświęconych postaci tego niezwykłego człowieka. W 1991 roku zorganizował międzynarodową konferencjęjemu poświęconą. Wtedy też odsłonięto pomnik B. Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku, tak więc postać ta " W artykule W.M. Łatyszewa pl. Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim opublikowanym na łamach "Ludu" (1994, L 77, s. 205-222) znajduje się 21 jego publikacji poświęconych B. Piłsudskiemu. Od daty opublikowania tej bibliografii ogłosił on wiele innych artykułów na ten temat w języku polskim, rosyjskim, angielskim ijapońskim. W moim posiadaniu znajduje się pełna bibliografia publikacji W.M. Łatyszewa, które ukazały się do czasu przyznania jemu nagrody "Przeglądu Wschodniego". �300 Antoni Kuczyński wpisywała się w pejzaż medialny wyspy oraz w jej naukowe dziedzictwo. Laureat wydał też m.in. zbiór listów do Lwa Sztemberga, zatytułowany Bronislaw Piłsudski}. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J. Szternbergu, 1893-1917 (Jużno-Sachalińsk 1996). Jakjuż wspomniano, dokonania autorskie laureata nie zamykają się tylko w obszarze czasopiśmienniczym. Ostatnio np. wydał on wspólnie z Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido w Sapporo książkę pt. Narodnoje isskustwo sachalińskich ajnow/Sakhalin Ainu Folk Craft (Sapporo 2002)12. Publikuje on też zebrane w jedną całość folklorystyczne zapisy B. Piłsudskiego dotyczące Ajnów. W jego bogatym piśmiennictwie są takie pozycje, które na stałe weszły do kanonu publikacji poświęconych życiu i pracy naszego rodaka badającego kulturę Ajnów, Niwchów i Oroków. Dotyczy to szczególnie działalności naukowej Bronisława Piłsudskiego, którego biografii W.M. Łatyszew jest świetnym znawcą. Wspomniany Instytut wydaje czasopismo pod nazwą "Izwiestija Instituta Nasledija Bronisława Piłsudskogo" (dotychczas ukazało się 7 tomów), które cieszy się wysoką oceną merytoryczną uczonych. Należy zwrócić uwagę, iż rzeczą niezwykle rzadką w nauce jest powołanie naukowego instytutu dotyczącego edycji i dokumentacji dorobku naukowego jednego tylko uczonego. Właśnie taką placówkąjest wspomniany Instytut, założony przez W.M. Łatyszewa. Podkreślić należy, że zespół kierowany przez niego jest wyjątkowo kompetentny w pracach zmierzających do przedstawienia całościowego dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego. On sam zaś wspiera swą wiedzą oraz źródłami historycznymi wielu uczonych w Rosji, Japonii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, a także i w Polsce, podejmujących w swych pracach różne wątki naukowej i życiowej drogi Bronisława Piłsudskiego. Tutaj tylko dodać jeszcze należy, że dokonania Bronisława Piłsudskiego uznane zostały w nauce światowej za ważne osiągnięcie w historii polskich obserwacji i badań etnograficznych ludów innych kontynentów. Dowodem tego jest m.in. monumentalna edycja jego prac pt. The Collected Works of Bronislaw Piłsudski, realizowana przez prestiżową oficynę Walter de Gruyter & Co. z Berlina i Nowego Jorku, przy wydawaniu której aktywnie uczestniczy W.M. Łatyszew, a także cykliczne kongresy międzynarodowe (Sapporo 1985, Jużno-Sachalińsk 1991, Kraków-Zakopane 1999 i planowany na najbliższy okres kongres w Wilnie). Antoni Kuczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732646cb18037a286c2cacbe0dc8dd6c.pdf 9930318b62f61e33838ad3f5f1de7fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5100 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4732 Title A name given to the resource Wódz jako funkcjonariusz / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.219-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WÓDZ JAKO FUNKCJONARIUSZ. DESPOTYZM ZDECENTRALIZOWANY W SPOŁECZEŃSTWIE POSTPLEMIENNYM KAMERUNUl Życie społeczne i polityczne w A:fiyce odznacza się wyraźną obecnością tradycyjnych - definiowanych jako plemienne - elementów wizji świata (tradycyjnych wierzeń, koncepcji roli jednostki i rodziny) i związanych z nią praktyk (np. form lojalności, czarów). Równie czytelnajest tam obecność struktur plemiennych w instytucjach państwa, w strukturach "społeczeństwa obywatelskiego", a także w instytucjach władzy samorządowe Y Przy opisie realiów a:fiykańskich pomocne może zatem okazać się zastosowanie pojęcia "społeczeństwa postplemiennego". Dla celów operacyjnych, jako "społeczeństwo postplemienne" określam społeczeństwo, w którym elementy kultury i struktury typowe dla społeczeństwa plemiennego, takie jak: tradycyjne źródła prestiżu (wynikające z relacji starszeństwa), kolektywizm, przewaga związków krwi nad związkami dowolnymi, dominacja postaw etnocentrycznych, koncentracja ról społecznych u tych samych osób lub instytucji, itp. (Lewis, 1964) - dość przypadkowo przemieszano z instytucjami izasadami importowanymi z zachodniego kręgu kulturowego: koncepcją narodu, organizacją społeczną opartą na dominacji związków dowolnych, parlamentaryzmem i wzorami sukcesu osobistego opartymi na wykształceniu lub pozycji w strukturach państwowych oraz postawami indywidualistycznymi, wyrażającymi się w konsumpcjonizmie. Przyjęta definicja wydaje się szczególnie adekwatna w stosunku do współczesnych społeczeństw Afryki i to nie tylko jej warstw "wieśniaczych", lecz także w stosunku do a:fiykańskich elit politycznych. Zwłaszcza w tym ostatnim kontekście zaproponowana konceptualizacja "plemienności" może okazać się pomocna w opisaniu i wyjaśnieniu współczesnej sytuacji społecznej, ekonomicznej i politycznej "Czarnego Lądu". Typowo "plemienne" kategorie organizacji społecznej - I Artykuł prezentuje wstępnie wyniki projektu badawczego "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity a budowa społeczeństwa narodowego i obywatelskiego w Kamerunie" (nr 2 HOlH 024 22). �220 Ryszard Vorbrich takie jak tytułowy "wódz" - odgrywają tu bowiem ciągle jeszcze istotną rolę w życiu społecznym i politycznym. W kontekście obecnej sytuacji politycznej, a zwłaszcza ekonomicznej Afryki, w literaturze afrykanistycznej szersze zastosowanie znajduje koncepcja społeczeństwa, a zwłaszcza państwa "postkolonialnego" (Cooper, 2002; Mamdani, 1996). Rzeczywiście, obecny obraz społeczeństwa Afryki jest w dużej mierze rezultatem, trwającej kilka pokoleń, zewnętrznej presji politycznej, ekonomicznej i kulturowej. Sądzęjednak, iż przyjęcie w analizie współczesnej sytuacji Afryki "kolonializmu" (cokolwiek będziemy pod nim rozumieli) -jako jedynego punktu odniesieniazawęża pole analizy i skierowuje ją na czynniki zewnętrzne, podczas gdy zwrócenie się ku "plemienności" kieruje analizę ku źródłom wewnętrznym, inaczej mówiąc ku istocie "afrykańskości" (cokolwiek będziemy pod nią rozumieli). W takim ujęciu "społeczeństwo postplemienne" nie stanowi antytezy "społeczeństwa postkolonialnego", lecz kategorię równoległą, użyteczną w analizie podejmowanej z perspektywy antropologicznej, a nie politologicznej. Jako antropolog koncentruję się bowiem na rodzimych źródłach afrykańskiej rzeczywistości społecznej. Przy analizie procesów i skutków zmian kulturowych uwzględniam j ednak jako istotną zmienną także wpływ czynników zewnętrznych - struktur i norm kulturowych zaszczepionych w Afryce w epoce kolonialnej. Widoczne w Afryce zderzenie odmiennych systemów społecznych, filozofii, wizji świata i koncepcji osoby ludzkiej doprowadziło do wyłonienia się instytucji, które okazały się dysfunkcjonalne w świecie zdominowanym przez normy kulturowe (polityczne i ekonomiczne) ukształtowane w cywilizacji zachodniej. Naświetlenie genezy współczesnej pozycji i roli społecznej wodzów - czemu poświęcone jest niniejsze studium - może posłużyć także wskazaniu źródeł dysfunkcji niektórych afrykańskich instytucji życia publicznego. Dokonać tego można poprzez zestawienie norm i instytucji importowanych z Europy w epoce kolonialnej z ich afrykańskimi - postplemiennymi - odpowiednikami. Importowane instytucje -~- wbrew oczekiwaniom - nie zostały bowiem zaszczepione w formie wzorcowej, lecz uległy modyfIkacji, przystosowującej je do miejscowych kontekstów kulturowych. Historia kolonizacji europejskiej nie jest jedynie historią podboju i dominacji. Wbrew utartym poglądom, społeczeństwa zdominowane przez system kolonialny nie były bierne (to z perspektywy europejskiej aktywny był jedynie biały kolonizator), lecz w ramach procesu adaptacyjnego wykazywały znaczną dozę inicjatywy, pozwalającej na przyswojenie innowacji kulturowych. Konfrontacje rodzimych - afrykańskich - oraz importowanych (europejskiego pochodzenia) norm i instytucji zintegrowanych w ramach społeczeństwa post- l Co przejawia się etnicyzacją polityki organizacji pozarządowych. np. etnicznym wymiarem partii politycznych oraz �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 221 plemiennego w Afryce przedstawiam głównie na przykładzie Kamerunu, państwa stanowiącego pod wieloma względami "Afrykę w miniaturze"3. Z punktu widzenia antropologii politycznej, historyczny proces zdominowania Afryki przez europejskie mocarstwa kolonialne - zwany w pewnym uproszczeniu ,,kolonizacją" - polegał m.in. na wypracowaniu metod owej dominacji. Filozofia kolonializmu wyrażała się w ideologicznie motywowanym imperatywie "cywilizowania". Filozofia ta wymagała wypracowania metod dominacji, dzięki którym Afrykanie nie czuliby się zniewalani, a przez to byli bardziej skorzy do współpracy i podatni na "cywilizowanie" (Mamdani, 1996). Podstawowy problem kolonizatorów sprowadzał się do pytania, czy Afrykanie mieli być europeizowani, czy też tylko wprowadzani w krąg światowego (w praktyce europejskiego) systemu gospodarczego. To drugie rozwiązanie zakładało pewne przekształcenia ustrojowe, lecz nie musiało zakładać automatycznie istotnych zmian tożsamości kulturowej. Pierwszy model nazywany jest dla uproszczenia (choć nie zawsze słusznie) modelem francuskim, drugi model określa się mianem modelu brytyjskiego. W wymiarze praktycznym: rozwiązanie pierwsze - sprowadza się do zasady rządów bezpośrednich, a rozwiązanie drugie - zasady rządów pośrednich. Należy jednak podkreślić, iż władze kolonialne w Afryce odznaczały się znaczną dozą elastyczności, podyktowaną potrzebą legitymizacji swej władzy. Tam, gdzie było to możliwe, przejmowały tradycyjne struktury władzy, poprzez ich akceptację i akomodację, tam, gdzie ich brakło, kreowano klasę "wodzowską", poprzez desygnacjęjej członków z egalitarnego, zasadniczo tubylczego społeczeństwa plemiennego. Stąd w koloniach francuskich spotkać można było formy rządów pośrednich, a w imperium brytyjskim nie brakło przykładów modelowania tubylców na wzór mieszkańców metropolii. Wbrew sugestiom płynącym z nazwy, w obu systemach rządów kolonialnych zakładano bowiem stworzenie klasy tubylczych pośredników, mających być ogniwem administracji terenowej, a zarazem przekaźnikiem określonych treści kulturowych. Nową klasę tworzyć mieli Afrykanie, którzy mogliby zastąpić białych na stanowiskach, na których z różnych powodów nie mogli oni właściwie i efektywnie funkcjonować. W modelu "francuskim" nacisk położono na zmianę świadomości kolonizowanych ludów. Służyły temu rozbudowane instytucje i programy edukacyjne manipulujące świadomością "tubylców" i zmierzające do ufor) Państwo to - o granicach "wykrojonych" w epoce kolonialnej przez Niemców - obejmuje wszystkie (poza pustynią) strefy bioklimatyczne kontynentu, a także ponad 200 grup etnojęzykowych (od Arabów na północy do Pigmejów na południu), należących do niemal wszystkich afrykańskich rodzin lingwistycznych. Podział na Kamerun brytyjski i francuski nastąpił po pierwszej wojnie światowej, w wyniku której kolonie niemieckie (jako manadaty Ligii Narodów) przypadły aliantom. Dla tożsamości samych Kameruńczyków trzydziestoletnie panowanie niemieckie nie było jednak okresem bez znaczenia, skoro po odzyskaniu niepodległości (1960-1961) zdecydowali się oni na reunifikację w wymiarach przestrzennych zbliżonych do tych, jakie nadali temu krajowi Niemcy. Dla uproszczenia, przy analizie wpływów wzorców europejskich na kondycję współczesnego społeczeństwa kameruńskiego, pomijam tu jednak okres panowania niemieckiego (1886-1916). �Ryszard Vorbrich 222 mowania "czarnych Francuzów"4. Właściwemu kształtowaniu świadomości tradycyjnych elit afrykańskich służyły takie instytucje edukacyjne,jak wprowadzone przez Brytyjczyków - Native Authority School (w Kamerunie brytyjskim) lub tworzone przez Francuzów - les ecoles des notables (w Kamerunie francuskim). Zagadnienie funkcji i zróżnicowanej fonny afrykańskich systemów edukacyjnych fonnujących nowe elity zasługuje na odrębne omówienie (Vorbrich, 2003). W tym miejscu podkreślić jedynie należy, iż dzięki kolonialnym instytucjom edukacyjnym fizyczna dominacja nad przestrzenią uzupełniona została zdominowaniem "tubylczych umysłów". Skala manipulowania świadomością członków nowej klasy społecznej, mających w założeniu przejąć część odpowiedzialności za rozwój kolonii, była różna w poszczególnych koloniach afrykańskich. Nie była ona zaniedbywana w imperium brytyjskim, największa była jednak w koloniach francuskich (w tym i w Kamerunie francuskim). Stopień zdominowania kultury Kameruńczyków przez wzory i nonny europejskie w epoce kolonialnej najlepiej ilustrują pierwsze słowa Pieśni zbiórki, ułożonej w 1929 roku przez uczniów szkoły elementarnej w miejscowości Fulasi (Kamerun południowy). Z górą 30 lat później stała się ona hymnem narodowym niepodległegopaństwa: o Kamerunie! Kolebko naszych przodków niegdyś żyjących w barbarzyństwie. Jak słońce wschodzące z wolna iTy wydobywasz się z dzikości (Encyclopedie ..., 1965, s. 32)5 Z dzisiejszego punktu widzenia system oświaty, deprecjonujący rodzime wartości, oceniany jest (nie tylko przez Afrykanów) jako przejaw kulturowego imperializmu, służący stworzeniu optymalnych warunków dla maksymalizacji eksploatacji ekonomicznej. Z perspektywy ideologów kolonizacji traktowany był jednak jako ważny instrument służący otwarciu społeczności plemiennych i zapoczątkowaniu procesu budowy społeczeństwa typu narodowego (Kilson, 1966). Ufonnowana 4 Problem asymilowania Afrykanów do kultury kolonizatorów był przedmiotem wielu analiz (Cooper, 2002; Manning, 1999; Vaillant, 1990). O skali manipulacji tożsamością w afrykańskich szkołach świadczy treść programów nauczania, które kazały czarnym uczniom recytować "czytanki" swych francuskich rówieśników - Nasi przodkowie Galowie ... Konsekwencje rozdarcia tożsamości, wynikającego z dominacji obcych wzorów kulturowych, najlepiej opisał Henri Lopes - pisarz kongolański, były wicedyrektor UNESCO i obecny ambasador Konga w Paryżu w znanej książce: Ma grand-mere bantoue et mes ancetres les Gaulois, Paris 2003. 5 Tekst pierwszej zwrotki hymnu zmieniono w latach 70. Obecnie brzmi ona następująco: O Kamerunie! Kolebko naszych przodków Idź, wstań i zazdrośnie strzeż swej niepodległości. Jak słońce twój sztandar musi być dumny, Płonący symbol wiary i jedności. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 223 procesie socjalizacji wyedukowana klasa tubylczych pośredników dała początek nowej afrykańskiej elicie politycznej, która w połowie ubiegłego wiekuw epoce nasilonej dekolonizacji - zastąpiła (z różnym powodzeniem) Europejczyków w importowanych instytucjach życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. W nowej sytuacji znalazła się także stara elita - wywodząca się ze struktur plemiennych. Należała ona bowiem do innego świata, nie przystającego do zasad funkcjonowania nowoczesnego społeczeństwa typu narodowego. Obie kategorie elit afrykańskich znalazły jednak swoje miejsce w strukturach kolonialnego, a następnie niepodległego państwa afrykańskiego. Zależnie od dalekosiężnych celów kolonizacji, w każdym z obu zasadniczych modeli rządów kolonialnych przyjęto bowiem odmienne zasady definiowania i formowania tubylczej klasy pośredW ników. O ile system rządów bezpośrednich koncentrował się na wyłonieniu oraz wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy społecznej, to system rządów pośrednich skupiał się na wytypowaniu pośredników wśród zastanych struktur i elit społecznych oraz ewentualnym ich odpowiednim uformowaniu . . Mówiąc o strukturach władzy w afrykańskim państwie kolonialnym, należy pamiętać jednak, iż funkcjonowało ono w ramach ideologii rasistowskiej (nawet jeśli maskowano ją kryteriami kulturowymi - najlapidamiej ujętymi w dewizie Cecila Rhodesa: "Równe prawa dla wszystkich cywilizowanych ludzi" (Mamdani, 1996). Segregacja rasowa lub kulturowa mogła przybierać dwie formy: "segregacji terytorialnej" (dominującej np. w RPA) lub "segregacji instytucjonalnej". Na tej ostatniej zasadzie segregacji oparto ideę rządów pośrednich. W tym kontekście państwo kolonialne w Afryce było przede wszystkim protektorem społeczności kolonów. W zasadzie tylko oni posiadali pełnię praw obywatelskich - prawo do obecności w przestrzeni publicznej (prawa wyborcze, prawa do stowarzyszeń) oraz wolność słowa itp. Afrykanów (poza nielicznymi wyjątkami)6 podzielono na dwie grupy - Natives - "Tubylców" i Tribe-peoples - "członków wspólnot plemiennych". Ci pierwsi żyli na obszarach zurbanizowanych lub wiejskich zdetrybalizowanych (np. na plantacjach). Byli oni zawieszeni w próżni prawnej z definicji nie byli obywatelami, lecz poddanymi. Mogli ubiegać się o status obywatela po spełnieniu wygórowanych wymogów natury majątkowej Gako posesjonaci - płatnicy podatku od nieruchomości) i edukacyjnej (jako piśmienni - po zdaniu "egzaminu obywatelskiego") - z czasem stworzyli oni klasę evolues. Ci drudzy - żyjący nadal w strukturach plemiennych - mieli zapewnioną pewną autono- 6 Np. we francuskiej Afryce jedynie czarni mieszkańcy kilku enklaw naj starszych kolonii powstałych przed 1890 r. (communes de plein exercice): Sto Louis, Rufisque, Goree i Dakaruposiadali prawa obywatelskie zastrzeżone z reguły dla białych - nabywali z urodzenia status citoyensfranr;ais. Pozostali Afykanie posiadali jedynie status "francuskich poddanych", sujetsfranr;ais (indigenat). �224 Ryszard Yorbrich mię prawną (podlegali z definicji prawu plemiennemu), a zarazem jeszcze trudniejszą drogę do uzyskania praw obywatelskich. Jeśli uwzględnimy, że evolue znaczy tyle co ,,ktoś rozwinięty", łatwiej zrozumiemy stosunek Europejczyków do Afiykanów nie zaliczanych do tej pierwszej kategorii. Dla administracji kolonialnej stali oni na zbyt "niskim szczeblu rozwoju", aby mogli być traktowani jako w pełni świadomi obywatele. W ówczesnym kontekście sytuacji społecznej Afryki, nadanie wspólnotom plemiennym autonomii prawnej oraz instytucjonalizację wodzów plemiennych można uznać zatem za próbę włączenia społeczności plemiennych do państwa kolonialnego. Z drugiej strony, akceptując bądź kreując wodzów, władza kolonialna zgadzała się de facto i de jure na stworzenie lub utrwalenie wśród tribe peoples podziału na grupy ludności o nierównym statusie prawnym, na nielicznych "panujących" członków wspólnot plemiennych - dopuszczonych do kręgu "władzy" i całą resztę "poddanych" - pozbawionych znacznej części swych praw obywatelskich. Ograniczając "tubylcom" i tribe peoples zakres praw obywatelskich, państwo kolonialne ustawiło się w pozycji oświeconego despoty, który decydował, co jest dobre dla poddanych. Różnica między państwem kolonialnym stosującym rządy bezpośrednie a kolonią, w której przyjęto model rządów pośrednich (w Kamerunie oba modele rządów współistniały równocześnie) sprowadzała się do antonimii, jaka istnieje między despotyzmem scentralizowanym a despotyzmem zdecentralizowanym. W obu wypadkach poddani nie mogli decydować w pełni o sobie, decydował za nich bardziej lub mniej oświecony despota, w pierwszym przypadku "urzędujący" w ministerstwie lub w prefekturze, w drugim - w pałacu feudała lub zagrodzie wodza wioski. W niniejszym studium zajmiemy się głównie tą drugą kategorią despotów zasiadających na tronie plemiennego władcy lub na skromnym stołku wodza wioskowego. Z punktu widzenia inicjatorów kolonialnych rządów pośrednich najważniejszym problemem praktycznym,jaki musieli rozwiązać, było ustalenie (i zdefiniowanie) tubylczej struktury władzy. Z pozoru było to łatwiejsze w regionach, w którychjeszcze w okresie przedkolonialnym uformowały się scentralizowane formy władzy. Wskazanie tradycyjnych struktur władzy, a zwłaszcza jej personifikacja, okazywała się nieporównanie trudniejsza wśród społeczności acefalicznych, czyli charakteryzujących się znacznym stopniem rozproszenia i niestałością ośrodków decyzyjnych. W wypadku społeczności pozbawionych scentralizowanej władzy - nie znających funkcji dziedzicznego wodza - stworzenie klasy tubylczych pośredników oznaczało defacto budowanie od podstaw nowych instytucji politycznych i wykreowanie lokalnych elit. We względnie egalitarnych społecznościach plemiennych, o acefalicznej strukturze społecznej, desygnacje wodzów odznaczały się zatem z konieczności znaczną dowolnością, często nawet obarczone były wyraźnym piętnem manipulacj i dla doraźnych celów politycznych. Wobec braku innych kandydatów - wodzami mia- �Fot. l. Moboutakai Tizi - wódz III rangi ze wsi Mandama w muzułmańskim stroju z laską - atrybutem władzy. �Fot. 3. Stare i nowe elity. Prezentacja wodzów plemiennych (współczesnej klasy tubylczych pośredników) nowo powołanemu prefektowi - przedstawicielowi państwa, zwierzchnikowi departamentu (wieś Mandama, depo Guider). -.--l I Fot. 4. Nowe (wyedukowane) elity - urzędnicy państwowi dep:'Guider w strojach "oficjalnych" - podkreślających lojalność w stosunku do prezydenta P. Biya. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 225 nowano często jednostki uplasowane wysoko w hierarchii społecznej, zbudowanej na podstawie pozycji w systemie genealogicznym grupy (np. patriarchów rodowych) lub swego rodzaju tradycyjnych funkcjonariuszy publicznych - np. "panów ziemi". W społeczeństwach pozbawionych tradycji władzy centralnej osoby takie nie tyle sprawowały "władzę", co posiadały "decydujący wpływ" na decyzje podejmowane na zasadach konsensusu (Vorbrich, 1987). Często też posiadały one pewien zakres kompetencji (prawnej i religijnej natury) czyniących z nich osoby odpowiedzialne za przychylność sił nadprzyrodzonych oraz zarządzanie wspólnotowąziemią7. W praktyce, nawet jeśli władze kolonialne (a później i rządy niepodległych państw afrykańskich) sięgały po osoby wywodzące się z rodów, które rościły sobie (często na wyrost) prawo do jakiejś formy zwierzchnictwa nad sąsiadami, desygnowały na wodzów jednostki "powolne" aktualnie dominującej w państwie grupie politycznej (Beauvilan, 1989)8. Równie często, z braku kandydatów mogących się legitymizować jakimkolwiek tradycyjnym źródłem prestiżu, jako wodzów jednostek organizacji plemiennej powoływano osoby nie tyle desygnowane przez tradycję, co związane z administracją: miejscowych tłumaczy, osoby mające jakikolwiek staż "biurowy" (np. pisarzy gminnych), a nawet byłych osobistych kierowców prefektów (Beauvilan, 1989; Roupsard, 1987). W takich okolicznościach tworzenie instytucji wodzowskich sprowadzało się defacto do wynalezienia tradycji - polegało na tworzeniu "neotradycyjnych" struktur władzy plemiennej, powoływaniu wodzów mogących spełniać rolę funkcjonariuszy administracji publicznej - "tubylczych pośredników" władzy państwowej. Tarn, gdzie społeczeństwo acefaliczne wypracowało miejscowe formy władzy kolektywnej - np. tzw. "rady starszych" - włączano je w struktury lokalnej administracji. Działające zgodnie z tradycją "rady starszych" (tworzone z zasady przez głowy miejscowych struktur pokrewieństwa) nie posiadały jednak zazwyczaj jasno określonego zakresu kompetencj i ani prestiżu przypisywanego zwyczajowo wodzom. Prawo zwyczajowe w przedkolonialnej Afryce oparte było bowiem przede wszystkim na konsensusie, a do tego zwyczaj i tradycja były niejasno definiowane i ogrornnie elastyczne. Stąd, opisując struktury ogniwa administracji 10- 7 Tego typu "zarządzanie" odbywało się w interesie współziomków, a jedynym profitem był w zasadzie jedynie prestiż spoleczny. K Nowo wykreowani wodzowie byli bez pardonu usuwani (także w niepodległym Kamerunie), jeśli tylko nie stosowali się do linii politycznej władzy centralnej (lub nawet nie spełniali nieformalnych oczekiwańjej lokalnych popleczników - np. nie sprzyjali islamizacji). Tacy wodzowie nie tylko byli usuwani, lecz także niekiedy więzieni lub internowani (Beauvilan, 1989). Dobrym przykładem manipulowania wodzami plemiennymi przez władzę państwową jest casus wodza wsi Mandama (z plemienia Daba w północnym Kamerunie), który za wyrażenie zgody na zainstalowanie się we wsi misjonarzy katolickich został podstępnie porwany przez żandarmerię i internowany w odległym o 400 Ian. Polio Na jego następcę władze państwowe desygnowały powolnego im syna starego wodza (jednego z kilkudziesięciu), który sprzyjał islamizacj i swych "poddanych" (Vorbrich, 1989). �226 Ryszard Vorbrich kainej, zbudowane na wartościach zwyczajowych i nominalnej ciągłości władzy, możemy nadal mówić o wynalezieniu tradycji (Natang, 1995)9. Wbrew pozorom, równie zwodnicze okazywały sit(próby oparcia systemu władzy pośredniej na tradycyjnych - afrykańskich - strukturach scentralizowanych systemów politycznych: wodzostwach, sułtanatach i królestwach. W tym wypadku problem sprowadza sit(do pytania: co może być źródłem tradycji? Jaki moment historii uznać można za właściwy do odwzorowania struktur politycznych mogących znaleźć zastosowanie w strukturach władzy pośredniej? Europejczycy-zarówno B1J1Y.j czycy,jak i Francuzi -konstruowali swoje modele systemu kolonialnego w oparciu o podobny ijednakowo uproszczony koncept tradycyjnego - przedkolonialnego - systemu władzy w Afryce. Monarchistyczno-patriarchalna i autorytarna wizja historii kontynentu dominowała zwłaszcza w bl)'tyjskiej polityce kolonialnej (Nantang, 1995). W centrum takiego modelu lokował sit( zawsze władca (król lub wódz), a na poziomie lokalnym - patriarchalny przywódca rodziny i rodu. W konsekwencji, jak zauważają coraz częściej badacze afrykańscy (Nantang, 1995; Mamdani, 1996), władza postrzegana byłajako atrybut osobistego despotyzmu. W tym sensie była ona konstruktem ideologicznym. Ponadto - kolonizatorzy uprzywilejowywali przeważnie ostatnią warstwę tradycji. Europejczycy mieli tendencjt( do uznawania jako "tradycyjne" takie systemy władzy i układy polityczne, jakie zastawali na miejscu w chwili podboju. W efekcie petryfikowali często urządzenia ustrojowe oraz określone status quo, będące wypadkową ostatnich przedkolonialnych wydarzeń z historii politycznej, świeżych podbojów oraz uzurpacji lub równie świeżych i przypadkowych efektów działania sił odśrodkowych (secesji lub buntów) lO. Efektem takiego podejścia ontologicznego było kreowanie jako ogniw władzy pośredniej różnego typu organizmów państwowych i protopaństwowych, traktowanych przez miejscową ludność jako wrogie pot((gi polityczne, opresyjne struktury obce etnicznie lub religijnie. Na terenie Kamerunu najlepszym przykładem takiego podejścia było uznanie za partnerów władzy kolonialnej fulbejskich feudałów - tzw. lamibe (1.poj. lamido ), 9 Ponadto cechy tradycyjnego systemu kooptacji panującego w tych radach (opierające się nie na rzeczywistych kompetencjach, a na pozycji w strukturach pokrewieństwa) utrudniały włączanie do tak pomyślanego systemu administracji tubylczej jednostek wyedukowanych, mogących wnieść do neotradycyjnych struktur władzy nowy typ kompetencji i inwencji sprzyjających rozwojowi. Sprzyjało to wyalienowaniu wyedukowanych Afrykanów (evolues) z tradycyjnych wspólnot, co z kolei przyspieszało proces ich detrybalizacji. W ten sposób powstała z czasem, nacechowana frustracją, warstwa społeczna zawieszona między dwiema kulturami. Owi evolues. wyłączeni z profitów, jakie dawało partycypowanie w strukturach władzy tradycyjnej, stanowili zaczyn ruchów narodowowyzwoleńczych, a później rdzeń elity władzy w państwie niepodległym. 10 W wymiarze metodologicznym i praktycznym problem sprowadza się do pytania: jak głęboko naleźy się cofnąć w czasie, aby odkryć ..tradycje". Ideologom i praktykom kolonizacji uwadze uchodził fakt, iż w wypadku znacznych połaci Afryki, Europejczycy nie byli jedynymi, lecz ostatnimi najeźdźcami. Jeśli uwzględni się tę okoliczność, to czy przy wyznaczaniu rodzimej - kameruńskiej - formy władzy naleźało cofnąć się do podboju portugalskiego (na południu kraju), czy może do fulbejsko-muzułmańskiego (na północy), a może do czasów przed ekspansją Bantu(?). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 227 którzy, W imię "świętej wojny", najechali (z terenów obecnej Nigerii) ziemie północnego Kamerunu kilkadziesiąt lat przed podbojem niemieckim. Administracja niemiecka, a potem francuska i brytyjska, oparły swe rządy w terenie o sieć lamidatówll, których zwierzchnictwo nad "tubylcami" było traktowane przez zainteresowanych "poddanych" jako uzurpacja. W wymiarze praktycznym stanowiło to stałe źródło konfliktów i buntów, a w konsekwencji motywowało "tubylców" do oporu wobec władzy kolonialnej. Musiało minąć 20-40 lat ustawicznych aktów zbrojnego (i biemego) oporu "tubylców" (autochtonicznych plemion górskich) wobec tak desygnowanych funkcjonariuszy państwa kolonialnego, aby Francuzi zdecydowali się zarzucić w tej części protektoratu formę władzy pośredniej. Wobec niewydolności administracji kolonialnej, bezpośrednia kontrola ze strony prefektów (i podprefektów) okazała sięjednak w wielu regionach iluzoryczna i wyłączała de facto niektóre wspólnoty lokalne górali spod jurysdykcji jakiejkolwiek władzy zewnętrznejl2. Decyzja kolonizatorów - oparcia swego panowania na pośrednictwie muzułmańskich (obcych etnicznie) feudałów - utrwaliła jednak na wiele pokoleń układy polityczne i strukturę religijną kraju. W niepodległym Kamerunie - pod z górą dwudziestoletnimi rządami Fulbeja - prezydenta Ahmaou Ahidjo -jego ziomkowie i współwyznawcy (10%---20% populacji kraju) uzyskali dominującą pozycję. Nawet po upadku A. Ahidjo (w roku 1982), dominująca pozycja jego grupyetnicznej i religijnej utrzymuje się nadal w północnych prowincjach kraju. Struktury rządów pośrednich - ustalone przez państwo kolonialne - zostały odziedziczone przez niepodległy Kamerun. Ich adaptacja do zmieniających się warunków społecznych i politycznych przebiegała pewnymi meandrami, lecz w zasadzie utrwaliła mieszany - etatystyczno-plemienny - model władzy lokalnej w tym kraju. Początkowo -juź w schyłkowym okresie epoki kolonialnej - tradycyjne struktury wodzowskie przejmowały w praktyce niektóre funkcje samorządowe, zwłaszcza w części brytyjskiej protektoratu oraz uczestniczyły do pewnego stopnia w mechanizmie decyzyjnym. Instytucjonalnym wyrazem tej tendencji było stworzenie (1957) na terenie Kamerunu brytyjskiego swego rodzaju namiastki parlamentu - centralnego organu samorządowego -Haus a/Chiefs (Natang, 1995). W pierwszych latach niepodległości, w obawie przez zgubnymi skutkami trybalizmu, W Kamerunie górę wzięła, wzorowana na modelu francuskim, tendencja II Feudalnych, półniepodległych prowincji sułtanatu Sokoto, które - niczym pograniczne "marchie" wczesnośredniowiecznego cesarstwa niemieckiego - zagarniały i "cywilizowały" (islamizowały) "pogańskie" ludy wschodniego pogranicza muzułmańskiego imperium (Lestringant, 1964; Mveng,1963). 12 Specyficzny status prawnopolityczny plemion górskich, wymykających się strukturom władzy pośredniej, (quasirezerwatów "tubylczych") znalazł nawet odzwierciedlenie w przyjętej terminologii administracyjnej. Najbardziej znaną grupą "niepodległych" wspólnot plemiennych jest Groupement Daba /ndependants (Vorbrich, 1989). �228 Ryszard Vorbrich zmierzająca do stworzenia silnego, scentralizowanego państwa. Tę pierwotną doktrynę ustrojową Kamerunu politolodzy definiowali jako hegemonie project (Bayard, 1979). Doktryna ta zakładała redukcję pozycji politycznej wodzów tradycyjnych. Przewidziano dla nich jedynie funkcje pomocnicze w systemie fiskalnym oraz funkcje pośrednika w przekazywaniu dyrektyw administracji państwowej (centralnej). Instytucjonalnym wyrazem tej doktryny było zlikwidowanie w pierwszych latach niepodległości centralnej reprezentacji samorządu wodzowskiego, jakim był Haus of Chiefs· Z czasem niedomogi administracji państwowej, a zwłaszcza niedobory kadrowe, stanęły na przeszkodzie budowy silnego scentralizowanego państwa na wzór europejski (głównie francuski). Zmusiło to władze niepodległego Kamerunu do skorzystania ze struktur neotradycyjnych, pozostawionych w spadku po państwie kolonialnym. Co więcej, w niepodległym Kamerunie, po kilku latach zamieszania w funkcjonowaniu na nowo zjednoczonego, federacyjnego państwa, przystąpiono do rozbudowy i dalszej instytucjonalizacji tradycyjnych struktur władzy plemiennej. Przede wszystkim zdecydowano się na uregulowanie statusu prawnego wodzów plemiennych. Choć uregulowanie to przyjęło postać Dekretu Prezydenta, a więc pewnego prowizorium prawnego, na dziesiątki lat wplotło struktury plemienne w struktury nowoczesnego państwa, nadając im funkcje "pomocniczej administracji" - instytucji uzupełniającej Ciw pewnym sensie dublującej) administrację państwową różnych szczebli. Ogłoszony 14 lipca 1977 roku Dekret Prezydenta Republiki O ustanowieniu wodzostw (no. 77/245) jest modelowym przykładem uwikłania polityki afrykańskiego państwa w relacje i struktury plemienne, struktury traktowane w nowoczesnym państwie typu europejskiego jako anachroniczne i sprzeczne z duchem demokracji. Dekret zawiera kilkadziesiąt artykułów szczegółowo regulujących stosunki między państwem a strukturami plemiennymi, określa zasady powoływania wodzów, ich hierarchię, funkcje i role społeczne, ich obowiązki i przywileje. Dokładne omówienie treści Dekretu nie mieści się w ramach niniejszego studium. W tym miejscu możliwe jest jedynie przedstawienie podstawowych unormowań prawnych mających swe źródło w omawianym akcie prawnym oraz zarysowanie ich praktycznych konsekwencji społecznych i politycznych. Dekret definiuje (wart. 20) funkcje wodzów jako: -pomaganie władzom administracyjnym w "przewodzeniu ludowi"; -podtrzymywanie lokalnych zwyczajów; - "przekazywanie dyrektyw administracji swemu ludowi (podkr. R.V) i wprowadzanie ich w życie"; - "zbieranie podatków państwa i innych zbiórek publicznych"; - "utrzymywanie prawa i porządku" (także poprzez stosowanie prawa zwyczajowego); - działanie "na rzecz rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego" podległych im wspólnot. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 229 Art. 2 Dekretu ustanawia potrójną klasyfikację wodzów, w zależności od znaczenia demograficznego oraz ekonomicznego przypisanych im wspólnot, a także w zależności od wielkości terytorium danego wodzostwa. Wodzowie poszczególnej rangi różnią się skalą wpływów, wielkością zarządzanego terytorium oraz liczbąpoddanych. Zależnie od rangi powołuje ich też inny organ założycielski (zob. tab. l). Tab!. l. Klasyfikacja rang wodzów wg Dekretu O ustanowieniu wodzostw Ranga wodza I wódz I m"g; Organ zał~cielski Terytorium Premier Porównywalne do departamentu I Struktura Co najmniej dwa wodzostwa II rangi Wódz II rangi Minister administracji Porównywalne do arrondissement (powiatu) Co najmniej dwa wodzostwa III rangi Wódz III rangi Prefekt (szef departamentu) Społeczność lokalna -wieś Brak niższych struktur Prawną konsekwencją Dekretu było pojawienie się w całym kraju (lub uprawomocnienie) kilkuset "wodzostw" różniących się skalą, liczbą ludności i złożonością struktury. Ubrany w język prawny dekret - choć odwoływał się do tradycyjnych struktur plemiennych (art. 5 mówił, iż ustanowienie wodzostwa powinno być "uświęcone przez tradycje") - przyznawał organom założycielskim znaczną dowolność w ustanawianiu wodzostw (organa założycielskie mogły powoływać do życia ,,nowe wodzostwa") i wyznaczaniu ich zwierzchników - wodzów. Ustanawiając lub legalizując wodzostwa, Dekret nie tylko kreował i sankcjonował neotradycyjne struktury władzy. W wielu wypadkach nadawał wodzom istniejącym wcześniej (w epoce przedkolonialnej i kolonialnej) nowy- znacznie szerszy i (co najważniejsze) wsparty autorytetem państwa - zakres kompetencji i uprawnień, naruszając w wielu wypadkach równowagę społeczną i ekonomiczną wsPÓlnotplemiennych i lokalnych. Po pierwsze, nierzadko zdarzało się, że wodzami (najczęściej niższej kategorii) mianowane były osoby, które w tradycyjnych strukturach władzy plemiennej pełniły jedynie role służebne względem swoich ziomków (np. wspomniani wcześniej funkcjonariusze kultów religijnych) lub funkcje pomocnicze względem wodzów tradycyjnych (w tradycyjnych - scentralizowanych - systemach politycznych). Często reprezentowały one jedynie poprzednio wodzów tradycyjnych w poszczególnych (nie samodzielnych) społecznościach lokalnych. W ten sposób dzielono zintegrowane dotychczas jednostki organizacji politycznej oraz stworzono warunki do pojawiania się konfliktów kompetencyjnych. Wyniesieni do godności "wodza" �230 Ryszard Vorbrich traktowali bowiem nadaną im funkcję poborcy podatków jako akt politycznego uznania (Vorbrich, 1989). Dekret z 1977 roku przyczynił się do utrwalenia szczególnej pozycji społecznej i uprawnień nowej klasy społecznej -pośredników między strukturami nowoczesnego państwa a strukturami plemiennymi. Art. 6 Dekretu określał bowiem ustrój "wodzostwa tradycyjnego" (jak pamiętamy, często "neotradycyjnego") jako zarządzanego przez pojedynczego wodza. Dekret zaznaczał co prawda, iż wodzowi towarzyszyć ma "rada notabli" uformowana według miejscowej tradycji. W wielu wypadkach kreowani wodzowie łamali tradycję, a w wypadku jej braku tworzyli nową. Zamiast pozostać pierwszymi wśród równych, zajmowali pozycję szczególnie uprzywilejowaną, zarówno w stosunku do tradycyjnych uprawnień (np. praw do ziemi), jak i w stosunku do korzyści, jakie docierały do tradycyjnych wspólnot zarówno ze strony struktur państwowych, jak i ze strony związanych z nim instytucji gospodarki rynkowej 13. Prawne umocowanie wodzów ma określone konsekwencje praktyczne, tworzy specyficzną sieć powiązań i uzależnień na linii "poddany" - wódz - państwo. Po pierwsze - sprzyja nadużyciom i korupcji w relacjach wódz - poddany. Nadużycia przybierają w tym wypadku formę zmuszania do pracy, porywania młodych kobiet, pobić nieposłusznych "poddanych" (Northern Cameroun, 1995). Wódz oczekuje od "poddanych" różnego rodzaju oznak uznania. Mogą one przybierać formę materialną (gotówki albo płodów rolnych) lub poparcia politycznego. Podarki od "poddanych" i obcych (np. wędrownych kupców) stanowią istotne źródło dochodu wodzów plemiennych. Ponadto pełnione przez nich funkcje w państwowym (i samorządowym) systemie fiskalnym zapraszają wręcz do prób sprzeniewierzenia funduszy publicznych. Znikające ftmdusze szkolne, na budowę drogi itp. należą do porządku dziennego. Sprawcy unikają kary, jeśli mają odpowiednio mocne powiązania ze skorumpowanymi strukturami państwa. Niekiedy powstałe na tym tle napięcia społeczne przemieniają się w krwawe zamieszkil4• Zjawisko korupcji 13 Wodzowie tradycyjni (jak i neotradycyjni) korzystają z wielu profitów oficjalnych i nieoficjalnych. Do tych pierwszych należy stała, niewielka pensja lub premia, jaką otrzymują oni od SODECOTON (przedsiębiorstwa skupującego bawełnę - podstawowy produkt towarowy północnego Kamerunu). Wysokość premii zależy od skali kontraktacji tego surowca na podległym danemu wodzowi terenie. W ten sposób wodzowie motywowani są do stymulowania produkcji bawełny i stają się de facto funkcjonariuszami SODECOTON. Nieoficjalne profity funkcji wodzowskiej przybierają często postać łapówek lub innych form korupcji. 14 Najtragiczniejszy incydent wywołany nadużyciami wodza miał dotychczas miejsce w 1979 roku w wiosce Karena (w wodzostwie Makari, w plemieniu Kotoko) w północnym Kamerunie. "Człowiek wodza" zdefraudował pieniądze zbierane na budowę szkoły. Gdy wieśniacy odmówili ponownego wpłacenia pieniędzy, sułtan Makari (wódz I rangi) uwięził wodza wioskowego (III rangi), a prefekt (przedstawiciel państwa) zwolnił z posady miejscowego nauczyciela ("przywódcę" protestujących). Do spacyfikowania dalszego protestu mieszkańców wezwano żandarmów. Ci przybyli, ale bez amunicji. W wyniku zamieszek zginęło 14 żandarmów (suhan i prefekt cudem ocaleli). W odwecie rząd przysłał oddział spadochroniarzy, którzy zmasakrowali wieś - zginęło 120-200 mieszkańców, wieleset było rannych. Ocaleli uciekli do buszu, część schroniła się w pobliskim Czadzie (badania własne). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 231 i towarzyszących im malwersacji uznać można za najbardziej widoczny przejaw zdecentralizowanego despotyzmu. Włączenie w struktury państwa postkolonialnego tradycyjnych elit ułatwiało im nie tylko zdobycie wspomnianych profitów materialnych, lecz także pozyskanie przez nie swego rodzaju kapitału symbolicznego. Stanowi go władza jako taka - pozycja społeczna dająca wpływ na podejmowane decyzje i mogąca decydować o losie innych. Tego rodzaju symboliczny kapitał przekłada się z kolei na wartości materialne, zwłaszcza w procesie przekształceń własnościowych towarzyszących przejściu od gospodarki typu plemiennego do gospodarki towarowej. Po odzyskaniu niepodległości wodzowie i ich poplecznicy "uwłaszczyli się" na ziemi wspólnotowej, tworząc zalążek burżuazji i grupę wielkich właścicieli ziemskich (Goheen, 1988; Vorbrich, 1989). Po drugie-wmontowuje wodzów w sieć rozbudowanych i nie zawsze czytelnych powiązań z centralnymi i regionalnymi strukturami państwa. Sprzyja to wzajemnemu uzależnieniu wodzów i ciał założycielskich: premiera, ministra lub prefekta. Taka sytuacja buduje z kolei uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną i polityczną tych pierwszych i uzależnia od nich polityków kierujących instytucjami państwal5• Tego typu powiązania pomiędzy tubylczymi pośrednikami a władzą państwową istniały oczywiście także w państwie kolonialnym. W niepodległyrn państwie uległy one jednak pewnej modyfikacji. Kryteria rasowe wyznaczające miejsce w strukturze władzy zostały zastąpione kryterium poziomu edukacji lub przynależności do grup pokrewieństwa. Z nastaniem niepodległości zmieniła się pozycja dwóch kategorii ,,klasy tubylczych pośredników": Wyedukowani pośrednicy (wmontowani najczęściej w system rządów bezpośrednich) - uplasowani na niższych szczeblach hierarchii w społeczeństwie kolonialnym - w niepodległym państwie "katapultowali" się nagle na najwyższe szczeble władzy, stali się niemal emanacją państwa. Ich edukacja i powiązania personalne gwarantowały im dostęp do władzy i dobrze płatnych stanowiskl6, dostarczających środków potrzebnych do nabywa15 Najbardziej znanym przykładem powiązań między strukturami plemiennymi a instytucjami nowoczesnego państwa jest kariera jednego z wodzów zachodniego Kamerunu -fon 'a ("wodza") Mankon, który został drogą kooptacji włączony do władz centralnych (od razu jako pierwszy wiceprzewodniczący) rządzącej partii prezydenckiej (RDPC). Innym - spektakularnym - przykładem nie formalnych powiązań władzy tradycyjnej i państwowej i wynikających z pozaustawowych przywilejów wodzów plemiennych jest casus Bouba Adamou (wodza I rangi) - władcy (suhana) lamidatu Rey Bouba. Panujący od 1945 roku, najpotężniejszy fulbejski feudał, dzięki swoim koneksjom w stolicy (był i jest zaufanym obu Prezydentów Republiki, regularnie zaopatruje w świeże mięso pałac prezydencki). Za te i inne przejawy wsparcia może on w zamian liczyć na szczególne przywileje. Trzyma swych poddanych (ok. 180 tys. osób) silną ręką, zdzierając z nich podatek i trybut w postaci młodych dziewcząt do haremu. W obawie przez ewentualnymi rywalami do władzy nie tylko bezkarnie sabotuje ustanowienie na swym terytorium wodzów II rangi, lecz także utrudnia funkcjonowanie oficjalnych struktur administracyjnych. Zmusił do opuszczenia stanowiska (rejterady) zbyt ambitnego, nieuległego mu prefekta przysłanego ze stolicy (napadli go "nieznani sprawcy", pobili i "puścili w bieliźnie") (badania własne). 16 W większości krajów Afryki utrzymano bowiem, wywodzące się z państwa kolonialnego, tzw. "kominy płacowe" i inne przywileje klasy panującej. �232 Ryszard Vorbrich nia kapitału niezbędnego w systemie klientelizmu; Plemienni pośrednicy - dla których, z racji braku odpowiednich kwalifikacji, nie starczyło miejsca we władzach centralnych - stali się "etnicznymi baronami". W państwie postkolonialnym zachowali oni de facto i de jure status klasy pośredników tubylczych łączących rządzące, wyedukowane, elity z masami chłopskimi i plemiennymi. Sytuacja wodzów tradycyjnych uległa skomplikowaniu wraz z demokratyzacją systemu politycznego w Kamerunie. Do połowy lat 80., w okresie dominacji systemu jednopartyjnego, wodzowie byli trzymani z dala od polityki. W pierwszych dekadach niepodległości dominowała w Kamerunie (jak i w całej Afiyce) idea konsensusu społecznego. Wyrażała się ona w ideologii jedności narodowej, systemie jednopartyjnym i centralnym monopolem defmiowania celów narodowych (Vorbrich, 1999). Znajdowało to swój wyraz w dyskursie publicznym, który sięgał po retorykę zaczerpniętą z tradycyjnych wzorów plemiennych. W czasach gdy prezydent określany był mianem "ojca narodu" (zdrobniale: papa), wodzowie tradycyjni jawili się w naturalny sposób jako pośrednicy "najwyższego wodza". Wymuszona przez czynniki zewnętrzne demokratyzacja17 oznaczała powstanie systemu wielopartyjnego, a w ślad za nim pluralizmu racji oraz wielości centrów definiujących cele narodu. Wodzowie plemienni znaleźli się w nowej sytuacji. O ich względy zaczęły zabiegać różne siły polityczne. Jako "baronowie plemienni", zostali wmontowani w zapożyczony z europejskich wzorów system parlamentarny. W konsekwencji ujawniły się trzy typy postaw wśród wodzów tradycyjnych: l. Najliczniejsza grupa (pragnąca zachować status quo lub nie potrafiąca przystosować się do nowej sytuacji) demonstracyjnie podkreśla swą lojalność w stosunku do aktualnej władzy centralnej (układu praktycznie nie zmienionego od lat 80.), licząc na zachowanie stanowiska i dalsze przywileje. Objawia się to m.in. demonstracyjnym wywieszaniem portretów Prezydenta Republiki (P. Biyi) w pałacach i chatach wodzów oraz wdziewaniem przez nich strojów (tunik) z wydrukowanym wizerunkiem prezydenta. Tacy wodzowie mimowolnie stają się funkcjonariuszami partii władzy (RDCP) - Ruchu na rzecz Republiki; 2. Część wodzów przyjmuje postawę ,,kameleona". Chowa się za sloganami państwowotwórczymi, unikając odniesień personalnych lub politycznych; 3. Coraz liczniejsza grupa wodzów tradycyjnych próbuje włączyć się w działalność polityczną, wspierając partie opozycyjne lub wręcz wchodząc do ich struktur, zakażając je trybalizmem. 17 Na początku lat 90. demokratyzacja stała się warunkiem otrzymywania dalszej pomocy finansowej z zagranicy. IK Dobrym przykładem tego typu dyskursu jest hasło ostatniej kampanii prezydenckiej Paula Biyi, który używał w niej sloganu: 1łjJbór krwi, serca i rozumu. Każdy z członów tego sloganu był eksponowany w innej części kraju. "Wyborem krwi" mieli się kierować współplemieńcy prezydenta (z grupy etnicznej Beti). "Wyborem serca" powinni kierować się ludzie, którzy swe kariery związali z partią władzy (w tym wodzowie tradycyjni). "Wybór rozumu" pozostawiono wszystkim pozostałym obywatelom Kamerunu, którzy powinni zrozumieć, iż wybór P. Biyi jest najlepszym wyborem dla kraju. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 233 Tego typu mutacja elit tradycyjnych tworzy nowego typu polityków, uciekających się w dyskursie publicznym do idiomów wspólnotowych (regionalnych, religijnych i etnicznych), afmnacji wspólnot plemiennych lub etnicznych'8. W warunkach pluralizmu demokratycznego powiązania pomiędzy obu kategoriami współczesnych elit afrykańskich przybierają dwojaką postać. Z jednej strony desygnowani przez władze administracyjne wodzowie plemienni i wioskowi starają się zapewnić, poprzez sieć swoich nieformalnych wpływów, wsparcie polityczne politykom, z którymi wiąże ich wspólnota krwi lub interesów, posuwając się niekiedy nawet do fałszerstw wyborczych 19. Wmontowanie "baronów plemiennych" w system parlamentarny, nadało mu swoisty - afrykański - koloryt, a w konsekwencji doprowadziło do wypaczenia importowanej idei parlamentaryzmu, przyczyniając się do jego dysfunkcji. Z drugiej strony, wodzowie plemienni oczekują i otrzymują ze strony polityków - kameruńskiej odmiany "grupy trzymających władzę" - opiekę i wsparcie w postaci inwestycji rządowych oraz posad i stypendiów dla pociotków itp. Przykładu dostarczają moje badania terenowe w plemieniu Daba. Bracia 20 i dalsi krewni przywoływanego już wcześniej Moboutakai Tizi - wodza III rangi z plemienia Daba - tworzą obecnie elitę plemienia, stosunkowo wykształconą (kilku ze średnim lub wyższym wykształceniem) i zatrudnioną na stanowiskach warmii, administracji terenowej i centra1nejll. Prowadzi to do specyficznie afrykańskiego sposobu wyłaniania elit społecznych. Wyedukowani dzięki wpływom wodzów plemiennych ich najbliżsi krewni zostają w ten sposób włączeni do grupy evolues - zawiadującej instytucjami centralnymi i rządzącej państwem, korzystającej ze wszystkich przywilejów przynależnych wyższym warstwom współczesnego, rozwarstwionego już obecnie społeczeństwa afrykańskiego. Mechanizmy prowadzące do tego rozwarstwienia są silnie sprzęgnięte z relacjami społecznymi kwalifikowanymi jako "plemienne" (dominacją związków pokrewieństwa, etnocentryzmem itp.). Dzięki podobnego typu powiązaniom personalnym wodzowie tradycyjni mogą budować swój prestiż i sieć wpływów. Powstałej w ten sposób sieci nieformalnych powiązań struktur i instytucji nowoczesnego państwa - np. partii politycznych ze 19 Tutaj można przytoczyć szeroko opisywany w lokalnej prasie fakt wypchania um wyborczych "pustymi" głosami przez/on 'a Gabale (lokalnego wodza z Bali-Kumbat), z zachodniego Kamerunu, aby jego poddani nie mogli zagłosować na opozycję. Gdy 'krnąbrni' poddani nalegali na sprawdzenie um przed rozpoczęciem głosowania,jon "rozwiązał" problem, strzelając do protestujących (Nantang, 1995). 20 Głównie są to bracia przyrodni. Ojciec obecnego wodza miał bowiem ponad 20 żon. Obecny wódz ma pięciu braci ("zjednej matki i jednego ojca") i ponad 100 osób rodzeństwa przyrodniego. Sam miał 7 żon (po przejściu na islam zatrzymał tylko 4) oraz posiada 37 (żyjących) dzieci. 21 a ile krewni ze starszego pokolenia (wujowie obecnego wodza) dochodzili do podrzędnych (ale wpływowych i prestiżowych z punktu widzenia swego środowiska) stanowisk, takich jak podoficerowie armii lub osobiści kierowcy żony Prezydenta Republiki, to przedstawiciele młodszego - wyedukowanego - pokolenia rodziny wodzowskiej sięgają już znacznie wyżej. Jeden z nich jest merem najbliższego miasteczka - Mayo aulo, inny - robiąc karierę w stolicy - doszedł nawet do stanowiska jednego z kilku sekretarzy Prezydenta Republiki. �234 Ryszard Vorbrich strukturami plemiennymi towarzyszy mechanizm klientelizmu - podstawa państwa patronackiego - jednego ze źródeł niedomogów krajów afrykańskich. System klientelizmu widoczny jest najwyraźniej wśród wodzów I i II rangi - największych "baronów plemiennych" - elit wyrosłych z rodzimej tradycji, despotycznych w swej istocie, przedkolonialnych państw feudalnych, lecz coraz częściej Qak poświadcza przykład wspomnianego wodza Daba) takźe szeregowych wodzów III rangi - "wodzów wioskowych". Wodzowie naj niższej rangi czerpią bowiem wzory "przewodzenia ludowi" od swych wyższych rangą kolegów i zwierzchników, wywodzących się z klasy feudalnych władców epoki przedkolonialnej. W ten sposób wodzowie wioskowi stają się z czasem "wioskowymi despotami", traktującymi "swą" wioskęjak lenno nadane im przez państwo, a swych współplemieńców jak poddanych. Czerpanie przez nowo wykreowanych wodzów wzorów od przywódców plemiennych, wywodzących się z przedkolonialnych warstw feudalnych, owocuje przyjmowaniem do własnej neotradycji feudalnej tytulatury. W czasach kolonialnych Cituź przed kolonizacją europejską) istniało na terenie Kamerunu 11 lamidatów, na czele których stali wspomniani już możnowładcy -lamibe. Obecnie - blisko 45 lat po dekolonizacji - byle wódz wioskowy III rangi - oczekuje, aby tytułować go tak samolamido (w 1.mn.lamibe). Przyswojeniu tytulatury tradycyjnych despotów plemiennych towarzyszy przyjęcie takźe innych atrybutów władzy lub wzorów zachowań elit plemiennych Cetykiety, strojów, lasek wodzowskich i parasoli "imperialnych"), języka fulbejskiego22, a zwłaszcza religii. Wodzowie niższej rangi, których ojcowie przez pokolenia opierali się islamizacji, masowo przyjmują obecnie islam. Traktują bowiem przynależność do tej grupy konfesyjnej jako oznakę przynależności do warstwy rządzącej. Przyjęcie islamu staje się kolejnym środkiem budowania pozycji społecznej i wpływów u plemiennych zwierzchników - wodzów wyższej rangi. W końcu, instytucjonalizacja struktur plemiennych przyczynia się takźe do podtrzymywania segregacji społecznej w państwie kameruńskim. Tak jak w społeczeństwie kolonialnym o pozycji jednostki przesądzała przynależność do grupy definiowanej rasowo, tak obecnie w społeczeństwie postplemiennym przesądza o tym przynależność do grupy definiowanej etnicznie lub kulturowo. Segregacja prawno-instytucjonalna stanowi z kolei barierę w budowie społeczeństwa obywatelskiego. Rozróżnienie na "obywateli" i "tubylców" znalazło nawet swe odzwierciedlenie w konstytucji Kamerunu. Wywodząca się z kolonialnych evolw?s, warstwa wyedukowana - francusko- i angielskojęzyczna - tworzy trzon "narodu", powołanego do życia przez ideologów państwa afrykańskiego (Vorbrich, 2000Y3. Pod22 To dzięki postawie wodzów tradycyjnych coraz bardziej widoczne staje się upowszechnienie języka fufulde w życiu publicznym Kamerunu (zwłaszcza jego północnych prowincji). 23 Konstytucja Kamerunu mówi o "narodzie kameruńskim języka francuskiego i angielskiego". �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 235 czas gdy Kameruńczycy - stanowiący większość mieszkańców kraju niepiśmienni wieśniacy-żyjący w zgodzie z tradycyjną religią i kulturą, pozostający w strukturach plemiennych, kwalifikowani są przez prawo (tę samą konstytucję) jako "mniejszości" lub "ludność tubylcza"24. Wspomniana segregacja nie oddziela jednak obu segmentów społeczeństwa Kamerunu w sposób wyraźny i trwały. Nie tylko mamy do czynienia z mobilnością jednostek w przestrzeni społecznej, ale - jak wykazałem - granice pomiędzy społecznościami i strukturami plemiennymi a społeczeństwem typu narodowego i państwem nowoczesnym są zatarte zarówno w praktyce społecznej, jak i unormowaniach prawnych. Stąd też zaproponowany w niniejszym studium termin społeczeństwo postplemienne wydaje się adekwatny w opisach złożonej sytuacji społecznej w Kamerunie oraz w wielu krajach Afryki. BIBLIOGRAFIA Bayart J.-f. 1979 L 'Etat au Cameroun, Paris. Beauvillan A. 1989 Nord-Cameroun: crises et peuplement, Rouen (these de doc., 2 vol.). CooperF. 2002 Africa since 1940. The past ofthe present, Cambridge. Encyclopedie ... 1965 Encyclopedie Africaine et Malgache. Cameroun, Larousse, Paris. Goheen M. 1988 Land accumulation and local control: the negotiation of symbols and power in Nso, Cameroon, w: Land and Society in Contemporary Africa, R.E. Downs, S.P. Reyna (eds.), Hanover, London, s. 28(}-308. KilsonM. 1966 Political Change in a West African State: A Study ofthe Modernization Process in Sierra Leone, Cambridge. Lestringant J. 1964 Les pays Guider au Cameroun. Essai d'histoires regionale, Versailles. LewisI.M. 1964 Tribal Society, w: D. Sils (red.), International Encyclopedia ofthe Social Sciences, t. 16, Cambridge. MamdaniM. 1996 Citizen and Subject. Contemporary Africa and Legacy of late Colonialism, N. Yersey. 24 W preambule konstytucji znajduje się zapis mówiący, iż "Państwo zapewnia ochronę mniej.zościom oraz zabezpiecza prawa tubylczej ludności w zgodności z prawem". Jednak już sam fakt )()jawienia się w konstytucji takich pojęć jak "naród kameruński" oraz "mniejszości" lub "tubylcza udność" wskazuje na prawne rozróżnienie wymienionych kategorii. �Ryszard Vorbrich 236 MammingP. 1999 MvengE. 1963 Nantang Ben 1995 Francophone Sub-Saharan Africa 1880-1995, (2nd edn), Cambridge. Histoire du Cameroun, Paris. Jua Indirect Role in Colonial and Post-colonial Cameroon, "Paideuma", no 41 zob. też: http://lucy.ukc.ac.uk/Chilver/Paideuma/paideumaIndirec-2.html. Northern Cameroun ... 1995 Northern Cameroun. Attacks on Freedom of Expression by Govern-mental and Traditional Authorities, "Article 19", International Centre Against Censorship, July 1995. Roupsard M. 1987 Nord Cameroun. Ouverture et de dewHoppement, Paris (these doct. d'Etat). VaillantJ. Black, French, and African: A life of Leopold Senghor, Cambridge. 1990 Vorbrich R. 1987 Acefaliczne społeczeństwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Poznań, s. 13-14. Daba. Górale północnego Kamerunu, Wrocław. 1989 1999 Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" (druk 2000), z. 14-15, s. 183-193. 2003 Systemy edukacji w pluralistycznym społeczeństwie Afryki, w: ffYbrane problemy szkolnictwa w Afryce subsaharyjskiej, J. Różański (red.), Warszawa. Ryszard Vorbrich THE CHIEF AS A FUNCTIONARY DECENTRALISED DESPOTISM IN THE POST-TRIBAL SOCIETY IN CAMEROON (SurnmaIY) The article describes the genesis and modem manifestations of the involvement of an African state in tribal structures. The description ofhistorical and cultural conditions and political phenomena typical ofthe entire continent is illustrated with examples from Cameroon. The analysis starts with the concept of post-tribal society, in which elements of culture and social structure, typical of the tribal society (traditional sources of prestige, collectivism, dominance ofblood ties and ethnocentric attitudes) are mixed with institutions and principles imported from Western culture (the concept of nation, parliamentary system, social relations based on free relations and individualistic attitudes). The analysis of the legal status and political functions oftribal chiefs in the sociallife ofCameroon leads to the conclusion that they are de facto and de iure the modem emanation of the "class of native intermediaries" . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2868248db7d1111e808d6a32a934ebb1.pdf 10f9aeb7355806f34086c263d73a0d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4733 Title A name given to the resource Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego ( od połowy XIX wieku) / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.237-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU) Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12 dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti, Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu, były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti), Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir, I Zgromadzenie protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw, księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji. Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw: Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda, 2001). 2 W piśmiennictwie historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie. J Misja w Kyelongu (1857-1940); misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885); misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906). �238 Rafał Beszterda na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil. Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100 tys. km2• Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych. Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie, buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947 roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny. Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy najczęściej byli muzułmanami. Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej. Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy. Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram- �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 239 purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji. Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców. Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.) uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej otrzy6 mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut. Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy. Możliwe, że morawianie uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9• 4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422). s Heyde G., 1921, s. 61. 6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na północny wschód od SimIi. 7 Pozostaje niewyjaśnioną kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią 1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce (Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in. s.219,220,221,222,231,242). 8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie. 9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242. �240 Rafał Beszterda W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866 roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte. Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny, w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20• 10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych. 11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857). 12 "Missionsblatt...", 1858, s. 71-72. 1) "W 1857 r. misjonarze morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze" (Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko. 14 "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (J 899), s. 12. 15 ReichIer Th., 1874, s. 228. 16 Sfinansowany w większej części przez władze brytyjskie. J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż wieś. IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol. I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608. 19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76. 20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO, June 1892, s. 529). �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 241 W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie. Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan, było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze. W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy. Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57. Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47. 23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454. 24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211. 25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147. 26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie kłócili się o rozdział wody, podział pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej. 21 22 �242 Rafaf Beszterda dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33. Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na "Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206. Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje. 29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264. 30 Tamże. 31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji. 32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9. 3l Postępowanie morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara. Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami. 27 28 �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 243 wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35. Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu. Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39, co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041). Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało. Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42. "Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11. Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie. l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano małżeństwa. l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10. l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie powodował odejścia od chrześcijaństwa. 19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II. oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei otrzymania dobrych pól. 41 Krzyżówka jaka i krowy. 42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8. l4 l5 �244 Rafał Beszterda Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43. Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców. Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób, w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej. Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom. Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych sposobach upraw nie udało się stwierdzić. Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem. 44 "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy. 45 Najprawdopodobniej odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum). 46 "Missionsblatt...", 1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44. 47 "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512. 48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608. 49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 245 ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione. Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy. W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52. Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53. Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57, "Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\. Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214. 52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49. 5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 148. 54 "Periodical Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\. 55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26. 56 Zmarł w 1891 r. 57 Bray 1.,1981, s. 87. 50 51 �Rafał Beszterda 246 kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie, zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności. W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali. Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania nie były wydajne rolniczo62• * * * Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych, sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu. Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa. Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości 58 Najprawdopodobniej pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np. uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku. 59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8. 60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17. 61 Bray J., 1985, s. 209. 62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu Dżammu i Kaszmir. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 247 i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich. W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian, a rozwoju idei khadi w Indiach. Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą, bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63• BIBLIOGRAFIA Archiwalia: Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat, Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora). Publikacje: Beszterda Rafał 2001 Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141. Bird (Bishop) Isabella, L. 1996(1904) Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi. Bray John 1981 The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London, ss. 81-91. 1985 Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau, ss.207-220. 1992 Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se- 63 Jest to zjawisko wielowątkowe, którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich. �248 Rafał Beszterda minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375. Church ... Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm) 2003 "Gazetteer ..." "Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti. 1994 Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government, 1883-1885 Indus Publishing Company, New Delhi. "Gazetter ..." 1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti. Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government, 1897 Indus Publishing Company, New Delhi. Harcourt A.F.P. 1874 The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla. Heyde Gerhard 1921 50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut. Keen Rosemary General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm) and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/ collect/). "The Missionary ..." 1875; 1877 "The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London. "Missionsblatt. .." 1858; 1868 "Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut. "Periodical... " 1874 "Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for the Foreign Missions among the Heathen, London. Periodical... 1891-1892 "Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions. 1898-1899 among the Heathen, London. 1902; 1908; 1918 "Periodical... " 1929; 1931 "Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for 1935-1937 the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London. 1939-1940; 1947 Polskie nazwy ... 1996 Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa. Rechler Theodor 1874 The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"), za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243. SharmaB.R. 1997 Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 249 Rafał Beszterda CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY) (Summary) Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture and cultivation. As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul, Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets. Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed to the development ofprivate farming. Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is wasted when it is used to make alcohol. Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development of the khadi idea in India. Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other types of farming. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/342a6a4283b0a70773083f6a9760e7bc.pdf 2bbe8f6ae0cc342ba9c42aa0150b0562 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5098 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4730 Title A name given to the resource Moje spojrznie na etnografię / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.187-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SŁAWOMIR SIKORA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski MOJE SPOJRZENIE NA ETNOGRAFIĘ* Przyjmując zaproszenie Waldemara Kuligowskiego nie bardzo zdawałem sobie sprawę, jak poważnym jest ono wyzwaniem. Skoro jednak uczyniłem ten krok, postaram się powiedzieć o paru kwestiach, mając nadzieję, że przynajmniej niektóre z nich wydadzą się interesujące. Moje uwagi będą zapewne pozbawione unilineamości. Podobnie jak w przypadku ankiety opublikowanej przed laty w ,,Polskiej Sztuce Ludowej", gdy część respondentów odpowiadała nie wprost na zadane pytania, nie podawała pozytywnych definicji etnologii, etnografii, antropologii, tak ija chciałbym uniknąć czasem bezpośrednich odpowiedzi na pytania. Mam jednak nadzieję, że niektóre z podjętych kwestii zostaną częściowo lub pośrednio zdefmiowane, a przynajmniej zobrazowane, nawet jeśli będzie to obraz odbity w lustrze i nie zawsze wyraźny. Na moją optykę widzenia etnografii niewątpliwie wpłynęła długoletnia praca w "Kontekstach". U:vi-Strauss zauważył niegdyś, że etnografia jest tak misją, jak i azylem. Pracy w "Kontekstach" nie traktowałem zapewne jako misji, lecz z pewnością była ona przez czas jakiś szczególną fonną azylu. Sprzyjała też obcowaniu z określoną odmianą tekstów. Nie da się ukryć, że koniec lat 70. i początek 80. był w antropologii polskiej znaczący i niósł ze sobą zmiany. Czuję się też po trosze "potomkiem" owych zmian, przynajmniej do pewnego stopnia dane mi było skorzystać z powstałego wtedy fennentu. Wiązało się to m.in. z dyskusjami na temat zmiany fonnuły i zakresu studiów. W warszawskiej Katedrze nie doszło wówczas do radykalnych zmian (w sensie fonnalnym), jednak czas ów zaowocował m.in. pewnymi studenckimi kontaktami przede wszystkim ze środowiskiem krakowskim (i np. ciekawym cyklem studenckich sesji naukowych w Skawicy). W Katedrze Etnografii, a raczej już Etnologii i Antropologii Kulturowej, gościnne zajęcia prowadził Zbigniew Benedyktowicz. W ramach owych zajęć pojawiały się różnorodne tematy od kultury średniowiecza (np. Le Goft), klasycznych już dziś rozważań o obcości, aż po świeżo wydany Ikonostas Florenskiego. Owe uniwersyteckie spotkania przerodziły *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną2004 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. �188 Sławomir Sikora się następnie w prywatne,jeśli można się tak wyrazić, seminaria, w ramach których rozwijaliśmy różne "prywatne" tematy: poza bardziej tradycyjnymi etnograficznymi kwestiami pojawiły się tam tak "osobliwe" etnograficzne lektury,jak ,,rozmowy" Mandelsztama z Dantem, Mann, Proust, Rilke, Ricoeur, "twarz Levinasa". To w związku z owymi doświadczeniami antropologia zawsze miała dla mnie szeroką postać próby zrozumienia Człowieka, "człowieka w ogóle". Sądzę, że przynajmniej dla kilku osób ze środowiska warszawskiego były to ciekawe i ważne doświadczenia odbiegające znacząco od tego, co istniało w murach uniwersytetu. Moje doświadczenie etnograficzne na początku zostało więc "skażone" literaturą i hermeneutyką, symbolem, który dawał do myślenia, i nawet jeśli myślenie owo było często naiwne, to zawsze miało pewien komponent egzystencjalny. Nigdy też nie miałem specjalnej predylekcji do "twardych" metod nauki (mam tu przede wszystkim na myśli nie tyle swoisty rygor i logikę postępowania, ile raczej pewność rezultatów). Choć pewnie nie brzmi to nazbyt pozytywnie, to powtórzę tu również definicję (to z pewnością za mocne słowo) etnografii, którą na jednych ze swych zajęć przywołała profesor Anna Zadrożyńska. Porównała wówczas etnologa do dyletanta, oczywiście w dawnym, pozytywnym rozumieniu tego słowanie specjalisty, lecz amatora, amatora, którego wiedza wykracza poza jakąś określoną dziedzinę, osoby osadzonej w szerokim kontekście kulturowym. Taką opcję można też wyśledzić np. w ówczesnej odpowiedzi Benedyktowicza na ankietę "Polskiej Sztuki Ludowej". Zauważył on, że antropologia, ta antropologia, do której ma szczególną atencję, jest dziedziną pogranicza i tematów z marginesu. A myśl ta nieobca jest też różnym autorom dnia dzisiejszego. Sądzę, że przy wszelkich zmianach, jakie zaszły w antropologii, pozostaje ona dziedziną pogranicza i otwarcia na wielość (taką próbę rozumienia antropologii można np. odnaleźć w nie tak dawnym zbiorze tekstów Rethinking Visual Anthropology pod red. Marcusa Banksa i Howarda Morphy' ego, 1997). Jakiś czas temu uderzyła mnie przytaczana przez Jamesa Clifforda (2000) opinia na temat sposobu, w jaki Marcel Mauss prowadził wykłady. Clifford przywołał zdanie Andre Leroi-Gourhana, który powiada, że wraz z DeborąLifchitz próbowali dociec, na czym polegał fenomen wykładów Maussa. W tym celu postanowili niezależnie prowadzić szczegółowe notatki. Kiedy je skonfrontowali, okazało się, że zapiski owe diametralnie się od siebie różniły. Opublikowane później notatki innych studentów mówiły jeszcze coś innego. Leroi-Gourhan zauważa, że to, co było najbardziej frapujące w wykładach Maussa, to jego milczenie i sposób, w jaki konstruował zdania. Zdania owe miały konstrukcję otwartą, i nie tyle wyjawiały, oznajmiały jakąś konkluzywnąprawdę, ile raczej zapraszały do myślenia. Same w sobie stanowiły formę otwartą. Taką otwartość myślenia odnajduję też w prozie Rolanda Barthesa. Dawniej powtarzałem sobie, że antropologia jest sposobem (powiada sięsztuką) rozumienia rzeczywistości; obecnie już tego nie powtarzam, lecz pewnie nadal tak po trosze myślę. Może jest to sztuka interpretacji - jak powiadają nie- �Moje spojrzenie na etnografie< 189 którzy, m.in. Benedyktowicz. Pytanie, jak rozumieć tu rzeczywistość, czy sprowadza się ona do kultury. Czym jest owa kultura, który to termin obecnie czasem się podważa (przede wszystkim wtedy, gdy zaczyna przybierać postać koherentnej całości, za pomocą której próbuje się opisać, oddać rzeczywistość jakiejś grupy ludzi; por. np. tytuły Adieu, Culture, Anthropology Beyond Culture czy niedawna propozycja Dariusza Czai). Być może antropologię można by zdefiniować jako próbę, sztukę nieperswazyjnego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, odwołującą się do różnych metod, czy też formę praktycznej filozofii (Hastrup, za Buchowski,2004). To, co widać dziś "gołym okiem", to znaczne rozszerzenie i rozmycie granic dyscypliny. Znaczącym pytaniem pozostaje, jak sobie z tym radzić, jak radzić sobie z tymi, którzy dawniej lub całkiem niedawno zaczęli korzystać z terminów antropolog, antropologia, nie mając jednocześnie "profesjonalnego, akademickiego wykształcenia antropologicznego". Z tego terminu korzystał niegdyś profesor Aleksander Jackiewicz, obecnie zaś np. Maryla Hopfmger, Barbara Fatyga czy Leszek Kolankiewicz. To ciekawy i,jak sądzę, nobilitujący antropologię fakt. Ale warto zastanowić się, jakie są granice dziedziny, jakie kryteria trzeba spełnić, żeby nazwać się antropologiem. Czy wystarczą same antropologiczne lektury, czy wiąże się to ze sposobem podejścia do zagadnienia, poruszanymi zagadnieniami, czy w końcu - to również bywa uznawane za kryterium - badania terenowe. (Karl Heider zdefiniował niegdyś [1976] film etnograficzny jako taki film, który został zrobiony przez antropologa, bądź w ścisłej z nim współpracy; taką opcję wyznawał również np. Jay Ruby - postać znacząca w antropologii wizualnej - i powtórzył ją też w niedawno wydanej książce [2000), co nie przeszkadza mu jednocześnie uznawać za niemal niedościgniony przykład filmu etnograficznego Nanooka z Północy [1922] Roberta Flaherty'ego, który wszak etnografem nie był). Ciekawe jest to, że w swoim podsumowaniu książki Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony Czesław Robotycki (1995) nie wymienia prac postaci (zob. bibliografia), które wywodzą się spoza trzonu tradycyjnie pojmowanej akademickiej etnografii-antropologii. Myślę tu np. o tak ważnych postaciach, jak Roch Sulima czy, by pójść dalej, Piotr Kowalski, Leszek Kolankiewicz i inne osoby "spoza" (?) dyscypliny. (Oczywiście to ograniczenie u Robotyckiego w znacznym stopniu jest umotywowane tematem i zakresem jego wypowiedzi). W ciekawej książce Dariusza Czai Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne (2004), mamy zaś do czynienia z sytuacją odwrotną. Zebrane w niej teksty pochodzą prawie wyłącznie z "Kontekstów", gdzie były publikowane przez ostatnie piętnaście lat (są oczywiście nieco zmienione i ukoherentnione), ale choć nikt (nikt to może zbyt kategoryczne stwierdzenie) nie wątpi w to, że Dariusz Czaja jest antropologiem, to trudno tam znaleźć przypisy do innych antropologów, poza nielicznymi chlubnymi wyjątkami Levi-Straussa, Geertza, Clifforda, Malinowskiego, no i Ludwika Stommy (chyba nikogo nie pominąłem; prace dwóch ostatnich stały się punktem wyjścia do dalszych rozważań). Zdecydowanie częst- �190 Sławomir Sikora sze są przypisy odwołujące się do filozofów, ludzi literatury (zarówno 1iteratów,jak i ludzi piszących o literaturze), historyków sztuki itd. To ciekawe również dlatego, że można sądzić, iż to właśnie teksty tworzą, bądź przynajmniej aktywnie współtworzą dziedzinę, którą się zajmujemy (poza, oczywiście, nauczaniem); teksty są przecież szczególnymi wypowiedziami prowadzonymi w obrębie dziedziny (lub, oczywiście, poza nią). Przywołując bliższych i dalszych kolegów w tekście prowadzimy z nimi rozmowę, w pewnych sprawach się z nimi zgadzając, w innych zaś nie, owa rozmowa zaś wiąże się z wytyczaniem obszaru, po którym się poruszamy. Czy należy zatem sądzić, że Czaja wędruje zupełnie odrębnymi ścieżkami? Poza innymi sprawami, przykład ten dobitnie wskazuje na to, że dziś antropologia nie ma łatwego do wytyczenia, koherentnego pola działania (vide też np. szerokie spektrum tekstów publikowanych w "Kontekstach"). Kolejna kwestia - ulubieni autorzy - jest tylko pozornie łatwa. Ograniczę się do kilku nazwisk. Z pewnością blisko początku tej listy znalazłby się Roland Barthes. I choć przede wszystkim lubięjego późną "twórczość" - Camera lucida (polskie tłumaczenie, Światło obrazu [1995], gubi, niestety, ukryte w tytule, a związane zjej "podwójnością", odwołanie do istoty fotografii) stała się jedną z ważnych książek dla mojego doktoratu - to cenię nadal również jego wcześniejsze teksty. W późnej twórczości Barthes "wychodzi" poza naukę, rozumianąjako tworzenie spójnego, restrykcyjnego systemu rozumienia, jako dążenia do uzyskania uniwersalizujących wzorów. To, co u Barthesa zapewne szczególnie cenne, to głębokie wyczulenie na język, na różne języki "rzeczywistości". I ta wrażliwość na odmienność winna, jak sądzę, wzbudzić zainteresowanie antropologów. Kolejną kwestiąjest szczególna samoświadomość i refleksyjność Barthesa. To też cechy, na które antropolog powinien mieć baczenie (Roland Barthes par lui meme). Barthes opowiedział się za literaturyzacją nauki, ale także - co warte tu szczególnego podkreślenia - do niego należą słowa, że "spośród wszystkich uczonych dyskursów, ten należący do etnologii najbliższy jest Fikcji". Uwrażliwienie na językową stronę rzeczywistości widać wyraźnie już w Mitologiach, ale ze szczególną siłąpojawia się ono w późnej twórczości. We wczesnym eseju pisał: "Nauka jest pospolita, życie jest subtelne, i aby skorygować ten rozstęp, potrzebna jest nam literatura" (1986). W drugiej połowie lat 70., w mowie wygłoszonej z racji przyjęcia do College de France, stwierdził zaś: ,język jest porządkowaniem, a porządkowanie jest opresywne: ordo znaczy zarazem rozdział i zastraszanie". Tę próbę ominięcia opresywności języka, jego uwikłania w dyskurs siły (vide m.in. Foucault i całe upolitycznienie dyskursu) Barthes dostrzegał m.in. w próbie ucieczki przed dążeniem do ujęć całościowych, uogólnieniem, we fragmentacji: "przekonuję się coraz bardziej, czy to pisząc, czy to nauczając, że podstawową operacją metody udaremniania jest, gdy się pisze, fragmentacja, gdy się wykłada, dygresja, albo, by ująć to w jednym, cudownie dwuznacznym słowie: wycieczka. Chciałbym więc, by mowa i słuchanie, które będą się tu splatały, podobne były odejściom i powrotom bawiącego się wokół matki dziecka, które oddala się i za chwilę wraca, by �Moje spojrzenie na etnografi<; 191 przynieść kamyk, kłaczek wełny, zarysowując mimochodem wokół spokojnego centrum sferę zabawy, wewnątrz której kamyk i wełna znaczą w końcu mniej niż dokonany - pełen gorliwości - dar" (1979). W tym wyznaniu pobrzmiewa mityczna aura mowy, ale - być może - co odnajdujemy i u Schulza, i u Kołakowskiego, poza mit nie ma wyjścia. Jak sądzę, etnolog może szukać inspiracji nawet w tak osobliwych książkach, jak Imperium znaków czy Fragmenty dyskursu miłosnego. I dotyczy to tak fonny, jak i wyboru "tematu". W cytowanym już wykładzie Barthes opowiada się też za szczególną formą "przekazywania" wiedzy, a może nawet "tworzenia" wiedzy, a mianowicie za seminarium. Seminarium (etymologicznie szkółka dla roślin; semen - nasienie) to przestrzeń wymiany i rozmowy. Dopuszcza myśl, że wiedza nie jest czymś ustalonym i "płynącym z góry", lecz także właśnie przestrzenią tworzenia i wymiany (por. rozważania Johannesa Fabiana [1983] na temat tego, czym stała się wiedza w nauce europejskiej oraz metod jej przekazywania, które ustaliły się w XVI wieku, jednak których model pokutuje po dziś dzień). Zapewne etnologom nie trzeba też tłumaczyć tego, czym jest dar i wymiana. Jeśli - co dziś wydaje sięjuż oczywistością-język nie może uciec od metaforyczności, to nie dość, że owej metaforyczności trzeba być świadomym, ale trzeba również starać się poszukiwać (właśnie z wyczuleniem na opresywność języka) adekwatnych metafor opisu rzeczywistości. Tu również można szukać inspiracji u Barthesa. Przytoczę tylko jeden przykład (poza wspomnianym już - właśnie znaczącym - tytułem: Camera lucida) próby dociekania, ujmowania specyficznej rzeczywistości, jakąjest fotografia: "F otografia zawsze zabiera ze sobą swoje odniesienie (...). Jedno jest przyklejone do drugiego, całym ciałem, jak skazaniec przywiązany do trupa w pewnych torturach czy jak te pary ryb (chyba rekinów, według Micheleta), płynących w połączeniu, jakby w wiecznym zespoleniu miłosnym. Fotografia należy do tej klasy przedmiotów składających się z kilku warstw, gdzie nie można oddzielić od siebie dwu bez ich zniszczenia" (1995). Pełne rozwinięcie znaczenia tych metafor, ukazanie ich siły i wewnętrznych odniesień wymagałoby więcej miejsca. Powiem tylko, że porównania te odnoszą się na różnych poziomach do opisu tego, czym jest fotografia według Barthesa. Przywołana tortura wiąże się odczuciem silnej traumy, przerażenia, i podobnie jak relacja miłosna, łączy się m.in. ze szczególnym odniesieniem do czasu, a raczej aczasowości (tak w uniesieniu miłosnym,jouissance,jak i odczuciu bólu czy strachu czas "przestaje" płynąć, chwila zaś staje się wiecznością). Warto zauważyć również, że jedno z istotnych wprowadzonych przez Barthesa pojęć, punctum,jest etymologicznie pokrewne greckiemu wyrazowi trauma (czyli rana). Zdjęcie z uwagi na swą szczególną strukturę czasową Barthes odczuwa właśnie jako ranę, traumę. (Rozwinięcie tych kwestii można znaleźć w mojej pracy Fotografia. Między dokumentem a symbolem, 2004). Paradoks Barthesa polega też na tym, że przy całym "porwaniu" i fragmentaryczności jego późnych książek, pozostają one w szczególny sposób spójne i całościowe, połączone wewnętrzną relacyjnością. �192 Sławomir Sikora Do cenionych i lubianych przeze mnie autorów należą również Clifford Geertz i James Clifford. Choć ten pierwszy bywa dziś już często postacią laytykowaną, to sądzę, że szczególnie jego wczesne eseje kryją wiele pomysłów rozwijanych później tak przez niego samego, jak ijego młodszych kolegów. Podczas dyskusji wokół tekstu Opis gęsty (The Interpretation ofCuLtures) pewien młodszy kolega zauważył, że przecież etnologia zawsze była wyczulona na (zajmowałją) opis gęsty. Co zatem nowego w tym tekście? To po części paradoks późnego - powszechnego! - docierania pewnych tekstów "tu" (pierwodruk 1973), ale warto pamiętać również, że termin ten jest właśnie jedną z silnych metafor wprowadzonych do etnologii. "Opis gęsty" stawia przecież mocno problem lokalności znaczenia (Local Knowledge), a sam esej kryje w sobie również silny zalążek odniesień do pisarskich uwikłań etnologa. (Co robi etnograf? - on pisze; ten pisarski, związany ze strategiami pisarskimi, aspekt pracy etnograficznej będzie później mocno rozwijany - por. np. Writing Culture Clifforda i Marcusa). U Geertza znajdziemy przecież także silną wątpliwość co do "naukowości" etnologii, twardych metod i teorii (wątpliwości, co do możliwości uogólnień i "wysokich lotów naszych teorii" - być może etnologia cierpi na swoisty "kompleks Ikara", ale wskazywałoby to właśnie na jej ludzki wymiar), czyli także operacjonalizacji (zaczynanie zawsze od początku - metafora biegaczy, z których każdy musi przebiec całą drogę; teoria, która nie lata wysoko). Pojawia się tu również silne odniesienie do fikcji. Mając w pamięci odwołania do fikcji i literackości u Barthesa, warto zestawić ze sobą definicje "fikcyjności" tekstów etnograficznych, którą odnajdujemy u Geertza, z tą, którą odkrywamy u Clifforda w Writing CuLture(1986), i prześledzić przesunięcie akcentów i wyostrzenie sądów. Clifford Geertz: "prace antropologiczne same składają się z interpretacji, i do tego interpretacji drugiego i trzeciego stopnia. (Z definicji, tylko 'krajowiec' tworzy interpretacje pierwszego stopnia: jest tojego kultura). Są zatem fikcjami; fikcjami w tym znaczeniu, że są 'czymś stworzonym', 'czymś ukształtowanym' -takie jest pierwotne znaczenie słowafictio - nie zaś w znaczeniu czegoś fałszywego, niefaktycznego, czy też jedynie eksperymentów pomyślanych 'jak gdyby'. (...) (Są) aktami wyobraźni" (2003; pierwodruk 1973). W 13 lat później James Clifford tak napisze o "fikcji": "Prace etnograficzne mogą zasadnie być nazwane fikcjami w znaczeniu czegoś 'stworzonego lub ukształtowanego', niosąc brzemię źródła jakim jest łacińskie słowofingere. Lecz ważne jest, aby zachować nie tylko znaczenie tworzenia, lecz także zmyślania (making up), wymyślania (inventing) rzeczy nie całkiem rzeczywistych. (Fingere, w niektórych swoich użyciach zakłada pewien stopień błędu). Uczeni interpretatywnych nauk społecznych doszli ostatnio do przeświadczenia, że dobre prace etnograficzne są 'prawdziwymi fikcjami', lecz zazwyczaj kosztem osłabienia tego oksymoronu, redukując go do banalnego twierdzenia, że wszystkie prawdy są skonstruowane" (1986). Rodzi to oczywiście wyzwanie, jak sobie poradzić z tego typu "obciążeniem". l czy jest to w ogóle obciążenie? Pozbywając się złudzeń właściwych dawniej- �Drwal lwowski Przekupka lwowska Tragarz lwowski Lampiarz lwowski Ryciny K.W. Kielisińskiego. ��Moje spojrzenie na etnografię 193 szym obiektywizującym opisom, jednocześnie jednak nabywamy wątpliwości na temat tego, czym poszczególne rodzaje fikcji się różnią;fiction to przecież również fikcja literacka. Dariusz Czaja, cytując Petera Ackroyda, jak się wydaje, idzie jeszcze dalej: "Ważne jest samo pisanie. Nie fakty, nie skandale, nie daty. Najważniejszą rzeczą jest pisać dobrze. (...) Mogę podać przykłady: Swetoniusza Żywoty Cezarów, Carlyle'a Żywot Fryderyka Wielkiego, Forstera Życie Dickensa. Te biografie przetrwają dlatego, że są dobrze napisane. Nie dlatego, że ci autorzy coś nowego odkryli, że odpowiedzieli na jakieś pytania. Podobnie jest z pisaniem historii. Z każdym rodzajem literatury. Przetrwa to, co jest dobrze napisane" (2004). Cytat ten Czaja pozostawia właściwie bez komentarza, a to, czy cytat taki można pozostawić bez mocnego komentarza, budzi pewne moje wątpliwości. Czaja nie przywołuje nawet książki Writing Culture, choć,jak sam pisze, zajmuje się testowaniem języka pod względem jego wyporności, możliwości udźwignięcia, możliwości uobecnienia różnych doświadczeń rzeczywistości. A tego, jak rozumiem, dotyczy również książka wydana przez Clifforda i Marcusa. Samo zaś słowo uobecnienie, choć kojarzy się mocno m.in. z książkami George'a Steinera Prawdziwe obecności i Michała Pawła Markowskiego Pragnienie obecności, mogłoby być również propozycją zręcznego sposobu poradzenia sobie z tłumaczeniem terminu "ewokować" (evoke) użytego przez Stephena Tylera, a to ewokacja, przywołanie, wywoływanie,jak sugeruje ów autor, powinna stać się ambicją dla tekstu antropologicznego (w: Writing Culture; może to zresztą zbyt daleko idąca propozycja; warto jednak pamiętać o tej szczególnej relacji: "rzeczywistość" - tekst, w obu przypadkach idzie bowiem o próbę wyjścia poza "zwykłą" reprezentację, a przynajmniej o walkę z nią). Teksty antropologiczne winny być twórcze w tym znaczeniu, że powinny poszukiwać różnych możliwości "dotarcia do rzeczywistości", nie odwołując się do prostego wizualnego paradygmatu dyskursu referencyjnego. Wracając do wyjściowego problemu i sięgając po analogię filmową: mimo że bardzo trudno poradzić sobie z przeprowadzeniem (szczelnej) granicy między fabułą (fikcją) a dokumentem - w zasadzie jest to, jak sądzę, niemożliwe - to nie znaczy, że nie ma różnicy pomiędzy tymi "gatunkami" twórczości filmowej. A świadomość owej różnicy powinna nam towarzyszyć, nawet jeśli nie umiemy skonstruować spójnych i rozłącznych definicji tych "zmąconych gatunków". Dodamjeszcze jeden ważny cytat z Clifforda, ważny pewnie przede wszystkim dla "hardlinerów": "Ujednolicenie paradygmatu badawczego umożliwia akumulację wiedzy, a co za tym idzie postęp akademicki. Tym, na co rzadziej zwraca się uwagę, przynajmniej w odniesieniu do nauk hurnanistycznych,jest to, że każda konsolidacja paradygmatu wymaga wykluczenia lub zepchnięcia na pozycję 'sztuki' tych składników rozwijającej się dyscypliny, które podważająjej status naukowości" (2000). Otóż wydaje mi się, choć może to tylko złudzenie albo przewrażliwienie, że taką dążność do ujednolicenia paradygmatu zauważam czasem u niektórych swoich młodszych (pewnie zresztą nie tylko) koleżanek i kolegów. Sądzę, że nie jest to �194 Sławomir Sikora dobra tendencja. Etnologia powinna pozostać otwarta i wrażliwa na różne języki, także w ramach własnej dyscypliny (na dyskurs otwierający, a nie zamykający). Podoba mi się to, że w swoim opisie różnych strategii pisarskich Clifford (2000) podkreśla, że nie są one zamknięte i że każda z nich może mieć jeszcze swoje dobre chwile. I uwaga końcowa, wiążąca się również z moimi zmaganiami translatorskimi. Obaj przywołani obecnie autorzy posługują się szczególnym, często trudnym w tłumaczeniu językiem (wystarczy porównać różne przekłady Geertza, a ułatwia to fakt, że niektóre eseje mają więcej niż jedno tłumaczenie). Na swoje potrzeby nazwałem Geertza konstruktorem, teksty układa on z "prefabrykatów", gotowych już jak gdyby elementów, "układa" po trosze puzzle. Geertz chowa się za język. Odmiennie Clifford. Ten ,,rzeźbi", nadaje kształt, wydobywa na powierzchnię pewną rzeczywistość za pomocąjęzyka. Muszę wyznać, że większą atencją darzę wysiłki tego drugiego. To, że jego rozważania nie dotyczą tylko dyskursu samych antropologów, że potrafi on bacznie i subtelnie przypatrywać się "samej rzeczywistości", wyraźnie pokazuje np. ostatni esej z tomu Kłopoty z kulturą, w którym analizuje on proces sądowy o uznanie plemienności (a tym samym prawa do ziemi) Indian Mashpee. Wspomniałem tu tylko o trzech autorach, nie ma bowiem sensu, żeby tekst ten przemienił się w rozszerzony indeks lektur. Przywołamjeszcze Kirsten Hastrup, a szczególnie jej tekst Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego (1998), bowiem jest to silny przykład - jak sądzę, ważnego - nacisku na wagę doświadczenia i refleksyjność (które są ważnym, niedocenianym często wcześniej, doświadczeniem dla etnologa). Być może jeszcze trudniej omawiać autorów, których nie lubię. Po trosze, z prostej przyczyny, że nie wypada ich tak sobie wymieniać. Nie lubię pewnie osób nazbyt apodyktycznych, szczególnie wtedy, gdy znając ich dłużej, widzę, jak zmieniając czasem zdecydowanie opcje teoretyczno-metodologiczne, jedyne, co zachowują, to apodyktyczność głoszonej "prawdy", szczególnie, gdy przybiera ona wymiar publicystyczny. (Nie znaczy to wcale, że obstaję przy niezmienności poglądów). Odwróciłbym tu też przytoczone wcześniej (via Czaja) zdanie Ackroyda: nie lubię tekstów żle napisanych ... Zdecydowanie wolę też teksty, które nie są jedynie "gimnastykąintelektualną", przez które prześwitują doświadczenia (szeroko rozumiane) i emocje. Dlatego przywołałem tu Kirsten Hastrup, dlatego też bardziej powaźam Barthesa niż Umberta Eco, którego teksty są często przede wszystkim wypracowaniem intelektualnym, nierzadko - trzeba przyznać - ważnym i ciekawym. Problem badań terenowych to kolejna nieoczywista kwestia w etnologii. Moje własne doświadczenia w tym zakresie są raczej skromne i choćby z tego powodu wolałbym unikać autorytatywnej odpowiedzi. Odwołam się i tym razem do tekstu Clifforda (1997), który świetnie ukazuje związek, jaki zachodził pomiędzy profesjonalizacją antropologii i badaniami terenowymi. I choć można tu dostrzec paralelizm, to paralelizm ów wcale nie jest prosty. Otóż Clifford wskazuje na silne reto- �Moje spojrzenie na etnografię 195 ryczne (a nie tylko merytoryczne) aspekty konstruowania wizerunku antropologa-profesjonalisty. Duża zresztą w tym zasługa Bronisława Malinowskiego, który modelując wizerunek profesjonalnego etnografa wprowadził badania terenowe jako warunek sine qua non dyscypliny. Chcąc wyodrębnić etnografa od innych "ludzi na miejscu" stworzył specyficzny "kodeks etyczny" postępowania w terenie, który, jak zauważa Clifford, wcale nie zawsze ma uzasadnienie merytoryczne czy praktyczne: dotyczyło to m.in. ubioru, zachowania dystansu,języka, właściwego przygotowania, "niewchodzenia w związki seksualne z tubylcami" itd., ogólnie, całego habitusu życia w terenie. Sądzę też, że znaczenie badań terenowych nie może się sprowadzać jedynie do ich utylitarności, tzn. pozyskania materiału, a do takiej utylitarności bywają one sprowadzane. Pytanie zresztą, gdzie jest teren. 1czy twierdzenie: "teren jest wszędzie" (Deborah D' Amico-Samuels), które Clifford dyskontuje, odwołując się do logiki Geśli wszędzie, to zarazem nigdzie), nie jest jednak zasadne (logiczne opozycje nie zawsze najlepiej tłumaczą i "rozpracowują" świat). Tekst Jacka Olędzkiego o grach dziecięcych był w znacznym stopniu oparty na obserwacjach poczynionych w parku, nieopodal domu, w którym mieszkał. Piotr Szacki zaś nie tak dawno wyznał w rozmowie, że w terenie zamiast "poprawnie" realizować kwestionariusze często miał skłonność do prowadzenia "zwykłych" rozmów o życiu (oczywiście' nie tylko). To odkrywanie inności, fascynacja innością, nie miało jedynie ,,naukowego" charakteru, nie wiązało sięjedynie z próbą poznania ,,rzeczowości" kultury, kultury jako obiektu. To paradoks, bo Szacki, pracując całe życie w muzeum, pośród "zwykłych" rzeczy, najczęściej wchodzących w skład dobytku chłopskiego, potrafił właśnie z owymi przedmiotami (również z przedmiotami) ,,nawiązywać dialog", nadawać im "czasowość", choćby poprzez odwołanie się do technologii ich wytwarzania. W jego opowieściach stawały się one obiektami fascynującymi, nabierały, po trosze jak u "tubylczych animalistów", ducha. Na tę cechę odejścia od rzeczowości poznania, położenie nacisku na samo spotkanie, jego uwarunkowanie, kładzie się dziś coraz większy nacisk (np. George Marcus, w druku). Charakteryzując problem badań terenowych Clifford podkreśla, że ich waga polega również na tym, że sąjednym z niewielu miejsc, gdzie można usłyszeć głos nieuprzywilejowanych tego świata. Ale przytacza również wyznanie Joan Larcom, która powiada, że badania terenowe dostarczyły jej doświadczeń, na które nigdy nie sądziła, że zasługuje (warto tu też przywołać osobiste doświadczenia Kirsten Hastrup i oparty na nich teatralny spektakl Eugenio Barby - Talaha!, 1988). Myślę, że tak jak przesunięciu ulega przedmiot antropologii, tak też zmianie musi ulegać zakres badań terenowych, ich fonna i miejsce, jak i sam stosunek do nich. Ostatnie przykłady sąjednak dla mnie mocnym argumentem za ich wagą. Jeśli antropologia jest badaniem uniwersum symbolicznego (kultura?, życie?, dyskurs?), to z pewnością nie można go (dziś) ograniczyć jedynie do tradycyjnie rozumianych badań terenowych: co z tak szczególnym uniwersum symbolicznym,jak choćby film, kino, telewizja. I czy rzeczywiście jedynym adekwatnym i najlepszym �196 Sławomir Sikora sposobem badania tegoż miałyby być rozmowy z widzami. To ciekawe, że Karl Heider, który pisząc o filmie etnograficmym sformułował (1976), jak się powiada, najbardziej restrykcyjny jego "kodeks" (czasem iście absurdalny), pisał później o pożytkach, jakie etnolog może wynieść z filmu fabulamego. I ostatnia kwestia: antropologia wizualna, temat moich ostatnich i najbliższych zainteresowań (wcześniej zajmowałem się też nieco czasem, pamięcią i śmiercią). Bywa ona różnie rozumiana. Dawniej użycie tego terminu najczęściej ograniczano do wizualnych sposobów rejestracji (innej) kultury. Często sprowadzało się to niemal do pojmowania jej jako środka służącego do sporządzania doskonalszych i bardziej obiektywnych "notatek terenowych", które dawałyby się znakomicie wykorzystywać w dalszej pracy (np. Margaret Mead). Czasem aparat fotograficmy lub kamerę postrzegano jako środek eksploracji innej kultury, czyli środek, który nie tylko zapisuje, ale także pozwala osiągnąć sobie właściwe i specyficzne dla siebie prawdy. Kolejnym krokiem była próba zbadania, jak członkowie innych kultur wykorzystują takie media jak fotografia czy film, a co za tym idzie, na ile inaczej postrzegają świat. W końcu, co dziś zdaje się sposobem najważniejszym, najszerszym, obejmującym niejako poprzednie sposoby rozumienia tegoż terminu, antropologią wizualną nazywa się próby badania systemów wizualnych badanych kultur, sposobów, w jakie członkowie danych kultur (w tym i naszej) podchodzą do wizualności. W Polsce temat ten jest względnie świeży, choć zawsze można przytoczyć zdanie Iry Jakinsa, który powiada, że antropolodzy często zajmują się wizualnością, nie mając tego świadomości. (Bezpieczniej może byłoby powiedzieć, że jest to również temat powracający). Ostatnio wydana książka Krzysztofa Olechnickiego Antropologia obrazu (2003) jest przede wszystkim próbą przedstawienia polskiemu czytelnikowi obszernej już literatury tematu (w większości zachodniej i trudno w Polsce dostępnej) oraz skali potencjalnego obszaru zainteresowań. Warta jest ona niewątpliwie szerszego omówienia, Tu, z oczywistych względów, zajmę się tylko jednym, choć znaczącym problemem. Otóż Olechnicki próbuje zaszczepić na polskim "rynku" inną nazwę. Używany powszechnie na Zachodzie (i nie tylko) termin "antropologia wizualna" proponuje zastąpić terminem "antropologia obrazu". Oczywiście, nie mam nic przeciwko korzystaniu z takiego terminu, sądzę tylko, że nie odnosi się on do tego, co w swoim naj szerszym rozumieniu obejmuje antropologia wizualna. (Zresztą termin antropologia obrazu też można znaleźć w literaturze zachodniej). Olechnicki powiada, że nie należy bezmyślnie tłumaczyć terminów zachodnich i że nauka również winna się kierować elegancją. Będęjednak twierdził, żejego propozycja terminologiczna nie została dogłębnie przemyślana Albo inaczej. Termin Olechnickiego można by umać za adekwatny dla jego książki, nie pokrywa się on jednak z szerszym pojęciem "antropologii wizualnej". Jego książka sprowadza się bowiem przede wszystkim (mimo pewnych ogólniejszych wycieczek w stronę filmu, wideo i spraw widzenia) do pożytków, jakie fotografia może mieć dla antropologii (tak jako narzędzie badawcze, jak i przedmiot badań). �Moje spojrzenie na etnografię 197 Rzeczywiście, w języku polskim słowo "wizualny" znaczy przede wszystkim wzrokowy, odnoszący się do wzroku. Termin angielski jest szerszy i odnosi się do widzenia (zmysłu wzroku), naoczności, ale także do obrazu, wyobraźni. Olechnicki nie rezygnuje z terminu wizualny, sprowadza go jednak właśnie do "wzrokowości" (oraz wizualnych technik zapisu). W tym rozbiciu na obraz i widzenie gubi jednak pewne istotne rzeczy. Weźmy tak banalną, wydawałoby się, kwestię, jak sprawa różnicy "widzenia" człowieka i aparatu fotograficznego, omawianą w detalach przez Joela Snydera (1980) (Olechnicki nie pisze o tej sprawie). I choć ze Snyderem można nieco polemizować, to jedno jest pewne, że nie można widzenia człowieka sprowadzić do pomysłów, które oko przyrównują do camery obscury (Kepler, Kartezjusz itd. - nie twierdzę wcale, że Olechnicki to robi). Choć Olechnicki w nad wyraz obfitej bibliografii nie wspomina o Jamesie Gibsonie Gest chyba tylko jedno pośrednie odniesienie do niego w tekście), to przywołuje rozważania Terence'a Wrighta (1997), który do nich bezpośrednio nawiązuje. Upraszczając sprawę: Gibson (np. 1979) zrywa z "obrazowością" widzenia, próbuje wykazać, że człowiek nie postrzega rzeczywistości jako obrazu, że nie na tym polega percepcja ludzka. Metafora obrazu w tym przypadku wydaje mi się zdecydowanie spłycająca, a pewnie też europocentryczna - ciągnący się od renesansu perspektywizm widzenia, oko jako camera obscura itd. Czy rozważania zawarte w takich książkachjak Sposoby widzenia i O patrzeniu Bergera czy Fenomenologia percepcji Merleau-Ponty'ego sprowadzają się do mówienia tylko o obrazach? Co zrobić z całą metaforyką patrzenia (np. spojrzeniem u Sartre'a; to, jak ludzie na siebie patrzą, zaczyna się badać, nie tylko zresztą w obrazach: spojrzenie kobiece, męskie)? Nawet analizy spojrzeń w filmie nie da się sprowadzić (w sensie ścisłym) do antropologii obrazu (Olechnicki przywołuje analizy spojrzeń w fotografii - odwołując się do dotyczących "National Geographic" badań Catherine Lutz i Jane Collins). Co zrobić z badaniem całej metaforyki wizualności zawartej w języku Gęzykach), w kulturze? (Choćby w takim wydaniu, jakie odnajdujemy w Time and the Other Johannesa Fabiana [1983] czy Downcast Eyes. The Denigration o/Vision in Twentieth-Century French Thought Martina Jaya [1993 D. Czy antropolog nie może jej badać? I czy nie jest ona rzeczą różną w różnych kulturach? Gdzie pomieścić badania nad metaforycznością funkcjonowania fotografii w kulturze (a kwestie te mogą również zdecydowanie wykraczać poza obrazowość - zajmuję się tym nieco w swojej książce [2004D? Kultura europejskajest silnie "obrazowa", ale czy inne kultury muszą być takie same? Czy odwołując się do terminu "obraz", jakkolwiek szeroko rozumianego (Olechnicki mówi również o obrazach mentalnych), nie kastrujemy odmiennych sposobów widzenia, odbierania rzeczywistości? Gdzie pomieścić potencjalne rozważania nad wizualną formą wystawy Piotra Szackiego "Mieć"? Jej ubóstwo było tak przejmujące i tak sugestywnie dawało do myślenia. Tym ubóstwem i pustką Szacki próbował "odzwyczaić" nas od rzeczy i obrazów, w przepychu których żyjemy (wystawa była prezentowana w Warszawie, Radomiu i Poznaniu). �198 Sławomir Sikora To, że pomysł Olechnickiego jest trudny do przyjęcia, widać nawet w tym, że autor nie do końca radzi sobie z utrzymaniem konsekwencji w jego stosowaniu: sięgając do oczywistości, dlaczego antropologia obrazu (visual anthropology) i socjologia obrazu (visual sociology) "zlewają się" w wizualne dyscypliny (s. 11), dlaczego anthropology ofvisual communication staje się nagle "antropologią komunikacji wizualnej" (s. 58), co to znaczy, że wizualne środowisko symboliczne składa się z trzech dziedzin otoczenia obrazowego (s. 59); że "antropologia obrazu staje się antropologią systemów wizualnych czy też, ujmując rzecz szerzej, antropologią widzialnych form kulturowych" (s. 53; cyt. wewnętrzny z Rethinking Visual Anthropology). Nadużywanie słowa wizualny, może oczywiście razić w języku polskim (ale Olechnicki wcale od niego nie stroni), natomiast pomieszanie obrazowości z wizualnością przyczynia się, niestety, do tego, że książka traci klarowność (a deklarowana elegancja ulega zachwianiu). Przynajmniej czasem może się też wydawać, że ta nowa nazwa staje się niepotrzebnym mnożeniem bytów. Jeśli zatrzymałem się tak długo nad tą propozycją translatorską terminu visual anthropology, to także dlatego, żeby zwrócić uwagę na rozległość pola badawczego, które w Polsce na razie dość skromnie zaistniało jako obszar badań. Słów jeszcze kilka o tej subdziedzinie antropologii. Zamiast mówić o pojawieniu się zainteresowania wizualnością antropologii (koniec lat 60.), należałoby raczej mówić o powtórnym zainteresowaniu - od późnych lat 30. obserwuje się odwrót od wizualności, przejawiający się m.in. zanikiem ilustracji w monografiach etnograficznych. Badacze znajdują różne przyczyny dla tego stanu rzeczy - przytoczę jedną z, jak sądzę, ciekawszych. Cluistopher Pinney (1992) powiada mianowicie, że to sam antropolog miał stać się właśnie ową "naświetloną w terenie kliszą", niosącą "prawdę terenu", to on miał być jedynym gwarantem owej prawdy. Jakakolwiek konkurencja, nawet w postaci zwykłych zdjęć, stwarzała zagrożenie (problem ambiwalencji znaczenia w fotografii). (Tu znowu ważną postacią był Bronisław Malinowski - por. wcześniejsze uwagi o habitusie badań terenowych). Ponowny zwrot w stronę wizualności (koniec lat 60.) spotkał się u części antropologów z niechęcią lub wstrzemięźliwością. Pośród największych adwersarzy antropologii wizualnej wylicza się najczęściej Maurice'a Blocha i - o dziwoKirsten Hastrup. Jeśli mówię o dziwo, to dlatego, że Hastrup, kładąc tak duży nacisk na doświadczenie w antropologii, a także nowe obszary zainteresowania, zupełnie nie zauważa potencjalnych jakości, jakie w tym zakresie mogą nieść film i fotografia. Hastrup opiera swoją krytykę, wychodząc od własnych negatywnych doświadczeń, m.in. dotyczących recepcji (interpretacji?) zdjęcia: fotografii chrzestnej dziecka w zbyt kusym stroju. Okazało się, że fotografię wykonano kilka lat po samym chrzcie, czego oczywiście z samej fotografii wyczytać nie można (opisany przykład Hastrup, 1986; szerzej na temat wizualności Hastrup, 1992). Przykład ten dowodzi moim zdaniem przede wszystkim jednego, a mianowicie tego, że sama fotografia (film) jest często traktowananawet przez tak wrażliwych i wyczulonych badaczy - jako bezdyskusyjna oczywistość (a jeśli tak nie jest, to jest to �Moje spojrzenie na etnografię 199 właśnie argument przeciwko wizualności), a nie jako materiał do dalszej interpretacji. Owa oczywistość przekłada się również na bezproblematyczność (potoczne przeświadczenie, że widzieć to wiedzieć). Tylko pozornie podkreślana chwiejność znaczenia w fotografii stoi z tym w sprzeczności. Owąnieapodyktyczność znaczenia w fotografii i filmie można również interpretować pozytywnie, a sprzeciw wobec niej jako chęć do bycia "prowadzonym za rączkę". Na taką sytuację wskazuje zresztą użyta przez Hastrup (1992) metafora mapy i itinerarium. Mapa (wizualność) nie dawałaby nam jasnych wskazówek, którędy Gaką drogą) mamy podążać, itinerarium byłoby klarownym opisem drogi postępowania. Bloch deklaruje, że wizualność interesuje go jedynie wtedy, gdy zostaje podporządkowana tekstualności, dyskursywności. Ale pytanie, czy tym samym badacz nie odcina się świadomie (?) od pewnych form doświadczenia człowieka. Czy dążenie do tekstualności nie jest próbą zamknięcia się przed pewnym niedomknięciem i niekonkluzywnością nauki o człowieku. To, co podkreślają "obrońcy wizualności", m.in. David MacDougall (1998) i Lucien Taylor (1996), to fakt, że wizualność odrzuca się, ponieważ nie da się łatwo zapanować nad znaczeniami, które ona niesie. (Przypominam cytat z Clifforda dla "hardlinerów"). Geertz stwierdził niegdyś, że antropologia znajduje się przede wszystkim w książkach. Idąca jego śladami Hastrup, silnie łączy fotografię i film z "opisem rzadkim" Gak wiadomo "obcym" etnografii). Rozważania MacDougalla i Taylora ukazująjednak, że "opisy" owe mogą być na swój sposób "gęste" (i ważne dla doświadczenia antropologa). Taylor dowodzi zaś mocno i przekonująco, że są one nie tyle opisem gęstym, co gęstym przedstawieniem (ukazaniem - thick (dense) depiction). Są innym rod?aj eIDjęzyka. )Varto tu przypomnieć, że John Berger (1982) nazwał niegdyś futografię ,Językiem połowicznym" - i tu powraca otwartość na różne języki, o kt'órych wspominałem przy okazji Barthesa. Taka retoryka dowodzenia, spierania się o wagę (często wręcz pierwszeństwo), jak każda walka, może być rujnująca. Nie da się ukryć, że antropologia w ostateczności zawsze będzie przede wszystkim dziedziną słowa (logia). Nawet jeśli obrazowe formy wypowiedzi dopuszczone zostaną w mocny sposób - w ostateczności tak czy owak, prędzej czy później, istnieje konieczność sięgnięcia do słów. Ważne jest jednak, żeby usłyszeć również to, co mogą pokazać obrazy, mówić i ukazywać, ewokować i uobecniać. MacDougall- jedna z najbardziej znaczących postaci filmu etnograficznego dziś - powiada zdecydowanie: "W pewnym znaczeniu filmy są rozbudowanymi metaforami tego, co niewidzialne" (Barabash, Taylor 2000-200 l). Nawet jeśli sugestia Jaya Ruby'ego (2000) ma na razie status utopii i postulatu, to warto ją tu na zakończenie przytoczyć: ,,kino antropologiczne istnieje - nie filmy dokumentalne na tematy 'antropologiczne', lecz filmy realizowane według projektu samych antropologów tak, aby komunikowały antropologiczną intuicję i wgląd. (oo.) gatunek dobrze wyartykułowany, różny od pojęciowych ograniczeń dokumentu realistycznego czy publicystyki. Gatunek, który zapożycza konwencje i technikę z obszaru całego kina - filmu fabularnego, dokumentalnego, animowanego i eks- �Sławomir Sikora 200 perymentalnego. Mnogość rywalizujących ze sobą stylów - równa jest liczbie teoretycznych stanowisk, spotykanych w pracy terenowej. Odnajdujemy tam zarówno filmy przeznaczone dla szerokiej publiczności, tworzone dla telewizji,jak i wysoce wyrafinowane prace przeznaczone dla specjalistów". BIBLIOGRAFIA Banks Marcus, Morphy Howard (red.) 1997 Rethinking Visual Anthropology, Yale University Press, New Haven and London. Barabash Bisa, Taylor Lucien 2000-2001 Radically Empirical Documentary. An Interview with David and Judith MacDougall, "Film Quarterly" vol. 54, ill 2, Winter. Barthes Roland 1979 Wykład, przeł. T. Komendant, "Teksty", ill 5. 1986 From Science to Literature, w: tegoż, Rustle o{Language, Basil Blackwell. 1995 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. 1. 'Trznadel, Wydawnictwo KR, Warszawa. Berger John, Mohr Jean 1982 Another Way ofTelling, New York. Buchowski Michał 2004 Zrozumieć innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo UJ, Kraków. Clifford James 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, 1. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Wydawnictwo KR, Warszawa. Clifford James, Marcus George E. (red.) 1986 Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Czaja Dariusz 2002 Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", ill 3-4 (tekst przedrukowany również w: Czaja, 2004). 2004 Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo UJ, Kraków2004. Fabian Johannes 1983 TIme and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press. Fox Richard G., King Barbara 1. 2002 Anthropology Beyond Culture, Berg, Oxford, New York. Geertz Clifford 2000 Dzieło i życie. Antropologjako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, wybór M. Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. �Moje spojrzenie na etnografię 201 Gibson James 1979 The Ecological Approach to Visual Perception, Houghton Mifflin, Boston. Hastrup Kirsten 1986 Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in Anthropology, "Folk: Journal ofthe Danish Ethnographic Society",voJ. 2. 1992 Anthropological Visions:Some Notes on Visual and Textual Authority, w: Film as Ethnography, ed. by P.I. Crawford, D. Turton, Manchester University Press, Manchester-New York. 1998 Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2. HeiderKarl 1976 Ethnographic Film, University ofTexas Press. JayMartin 1993 Downcast Eyes. The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, University ofCalifornia Press. MacDougall David 1998 Transcultural Cinema, Princeton University Press. Marcus George Wymogi stawiane pracom etnograficznym w obliczu ogólnoświatowej nowoczesności, w: Badania kultury, t. 2, red. M. Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa (w druku). Olechnicki Krzysztof 2003 Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. Pinney Christopher 1992 The Parallel Histories of Anthropology and Photography, w: E. Edwards (red.), Anthropology and Photography 1860-1920, Yale University Press, New Haven-London. Robotycki Czesław 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud" t. 78. Ruby Jay 2<XXl Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, The University ofChicago Press, Chicago-London. Sikora Sławomir 2001 Obrazowanie kultury. Jaya Ruby 'ego wizja antropologii wizualnej, "Kwartalnik Filmowy" nr 34. 2004 F%grafia. Między dokumentem a symbolem, Świat Literacki, IS PAN, Warszawa. Snyder Joel 1980 Picturing Vision, w; WJ.T. Mitchell (red.), Language ofImages, The University of Chicago Press, Chicago-London. Taylor Lucien 1996 lconophobia. How anthropologist lost it at the movies, "Transition", nr 69. Wright Terence 1997 Fotografia: teorie realizmu i konwencji, przeł. S. Sikora, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4. �Sławomir Sikora 202 Sławomir Sikora MY LOOKAT ETHNOGRAPHY (Summmy) The text is a free peregrination trying to answer some questions on ethnology oftoday and my "place" in it. The author makes an attempt at expressing his own position on ethnology. Assuming that ethnology is a science with limits that are difficult to be determined, he believes that it should be also open to other languages ofthe discourse. Writing about his favourite authors (R. Barthes, J. Cliffiord, C. Geertz, K. Hastrup) the author focuses on the problem ofthe presence of fiction in the language of ethnologists. He also describes a certain evolution offiction in ethnology. Addressing the issue offield studies, he acknowledges their importance, although he does not claim that they are necessary. An extensive part ofthe article deals with visual anthropology (which is the main area ofhis interest), its extent and some translational suggestions. K.W. Kielisiński, Na targu w Janowie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59c33695c685407f989415d3418de331.pdf 692218b76fa3adfa8c6feb44634ddb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny gender studies Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4731 Title A name given to the resource Płeć, religia,polityka - o mojej antropologii / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.203-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 AGNIESZKA KOŚClAŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PŁEĆ, RELIGIA, POLITYKA - O MOJEJ ANTROPOLOGII* Kiedy ponad dwa lata temu przygotowywałam projekt doktoratu, dotyczącego działalności dwóch kobiecych wspólnot religijnych, tak określałam główne zagadnienia, którymi chciałam się zająć: Celem badań dotyczących kobiecej religijności jest odpowiedź na pytania: kim są "charyzmatyczne kobiety", jak funkcjonują zakładane przez nie wspólnoty i wreszcie, jak ich działalność jest odbierana przez otoczenie? Drugi cel ma wymiar teoretyczny - analiza dokonań brytyjskich i amerykańskich antropologów zajmujących się płcią w kulturze ipróba wypracowania teoretycznych ram umożliwiających badanie problemu płci w kulturze w kontekście polskim. Praca nad tym projektem pozwoliła mi przeformułować częściowo powyższe pytania, przede wszystkim te dotyczące zebranego materiału. Niniejszy tekst prezentuje moje rozumienie głównych celów i założeń antropologii społecznej. Zamiast jednak pisać manifest bądź tekst stricte teoretyczny, zrobię to, prezentując prowadzone przeze mnie badania. Ponieważ zajmuję się tematem, który można by określić jako ,,religia a płeć", w pierwszej części tekstu omawiam w skrócie rozwój koncepcji płci kulturowej (gender) w antropologii, następnie - odnosząc się do ustaleń tejże - omawiam wstępne wyniki moich badań oraz problemy związane z samym procesem badawczym na linii badaczka - badane grupy i wynikające z tego konsekwencje dla analizy, interpretacji oraz samego pisania antropologii. W końcu przeformułowuję zarysowane pytania badawcze i staram się umieścić zagadnienie ,,religia a płeć" w szerszym spektrum antropologicznych studiów nad oporem i polityką. *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �204 Agnieszka Kościańska Tło teoretyczne Początki l antropologicznych gender studies sięgają połowy lat 70., kiedy ukazał się pielWszy zbiór tekstów dotyczących tak zwanej "antropologii kobiet" pod redakcją Michelle RosaIdo i Louise Lamphere (1974). Od tego czasu doszło do kilku istotnych przewrotów w ramach debaty, którą rozpoczęła owa publikacja Dwie, ściśle ze sobą związane sprawy wymagają omówienia: po pielWsze droga od antropologii kobiet do antropologii płci (anthropology of gender), po drugie dyskusja na temat związku pomiędzy terminami sex (płeć) agender (płeć kulturowa). Podstawą teoretyczną antropologii kobiet z lat 70. były trzy teksty, których autorki poszukiwały uniwersalnych kategorii związanych z niższym statusem kobiet. Sherry Ortner odwoływała się do dychotomii naturalkultura, Michelle RosaIdo do publiczne/prywatne, a Olivia Harris, w duchu marksistowskim, opierała się na rozróżnieniu produkcja/reprodukcja. Początkowe założenia bardzo szybko zostały poddane krytyce. Odchodzono od poszukiwania uniwersalnej asymetrii między płciami. Był to czas, kiedy antropologowie zdali sobie sprawę, iż ich prace bardzo często są projekcją kategorii charakterystycznych dla ich własnej kultury na kultury badane. W ścisłym związku z tym zagadnieniem zmieniło się też znaczenie terminów płeć i gender. Termin gender pojawił się w nowym znaczeniu (oryginalnie oznaczał to, co polski rodzaj) również w latach 70. Początkowo rozróżnienie sex/gender można było sprowadzić do płci biologicznej/kulturowej (notabene te terminy ukonstytuowały się w języku polskim, mimo że -jak się okaże za chwilę - pojęcie płci biologicznej jest wielce problematyczne). Płeć, kategoria biologiczna, to, czy jesteśmy kobietami, czy mężczyznami, była początkowo nieobecna w dyskusjach, główny nacisk kładziono nagender. Antropologia przecież zajmuje się kulturą, a nie naturą (biologią). Przełomem okazała się publikacja Collier i Yanagisako (1987). Od tego momentu możemy obselWować, jak myśl foucaultowska wkracza do antropologii (por. też Moore, 1994 i 2004). Wyłożone przez Foucaulta (1995, por. 1993) w pielWszym tomie Historii seksualności twierdzenie, iż związek między seksualnością, płcią i reprodukcjąjest jedynie konstrukcją, okazało się kluczowe dla rozwoju antropologii płci. Od tego momentu ten nurt naszej dyscypliny opierać się będzie na konstruktywizmie społecznym, który notabene będzie też postawą teoretycznąmojej pracy. Wróćmy jednak do słynnego artykułu Collier i Yanagisaco. Autorki przywołują klasycznąjuż pracę Davida Schneidera i wysuwają argument, iż zarówno koncepcje systemów pokrewieństwa, jak i płci odwołują się do naszych ludowych założeń dotyczących reprodukcji. Ich zdaniem ,,gender jako kategoria analityczna powinna być uwolniona od założenia o biologicznie danej płci" (1987). Z faktu, iż na Zachodzie płeć jest ściśle związana z reprodukcją (co zresztą stopniowo jest podważane za pośrednictwem rozpowszechniających się nowych techI Kolejne stadia rozwoju refleksji nad płcią kulturową w ramach antropologii przejmuję za Moore, 2004. Na ten temat por. też Baer, 1997. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 205 nik rozrodczych), a płeć kulturowa konstruowana jest w oparciu o reprodukcyjne role kobiet i mężczyzn, nie wynika wcale, ich zdaniem, że taki związek będzie zachodził we wszystkich ludzkich społecznościach. Ich rozważania posłużyły za punkt wyjścia również pozostającej pod wpływem myśli konstruktywistycznej Shelley Errington, która zaproponowała rozróżnienie na płeć, Płeć i gender: płeć (sex małą literą) to ciało obdarzone płcią; Płeć (Sex wielką literą) to szczególna konstrukcja ciała powszechna na Zachodzie, rodzaj okularów, przez które antropologowie postrzegają płeć i gender w innych kulturach; gender to określenie "tego, co różne kultury robią z płcią" (1990, por. też Moore, 1994,2004). Od tej koncepcji jest już tylko jeden krok do teorii Judith Butler (1990), która w znaczący sposób wpłynęła na antropologiczne myślenie o gender. Butler, reprezentująca radykalny nurt konstruktywizmu społecznego, proponuje odwrócenie porządku. To już nie płeć jest pierwotna w stosunku do gender, ale to gender jako kategoria dyskursywna konstruuje płeć, która jawi sięjako imitacja imitacji, jest wynikiem performatywnego działania gen der. Stwierdzenie lekarza przyjmującego poród: "to jest dziewczynka" lub "to jest chłopiec", jest wypowiedzią performatywną, nie tyle opisuje biologiczny stan rzeczy, co rozpoczyna kształtowanie płci, która jest podstawą "konstruowania podmiotowości jednostki". Do inspiracji Butler należy zaliczyć również austinowskie akty mowy oraz koncepcjępeiformance (działania) i symboli Victora Tumera (por. Moore, 2004). Prace Butler poświęcone są głównie środowiskom lesbijskim i gejowskim, jednakże koncepcja perforn1atywności płci kulturowej okazała się niezwykle inspirująca dla antropologów. Płeć przestaje być czymś stabilnym, jest odgrywana. Relacje pomiędzy płciami, cechy uznawane za męskie bądź kobiece, mogą być konstruowane na przykład przez pracę (por. np. Pine, 2000) czy przez religię (o czym za chwilę). Butler przeciwstawia się zamkniętym tożsamościom płciowym -. kategoria ,,kobieta" nie jest uniwersalna, nawet w ramach jednej kultury, to pewne typy kobiecości są odgrywane. Butler dowodzi, iż dyskurs regulacyjny wytwarzający płeć dąży do narzucenia i obrony heteroseksualizmu. Podsumowując, tak rozumiana płeć będzie czymś, co robisz, a nie co masz, będzie praktyką. W związku z tym możliwa jest zmiana relacji pomiędzy płciami - to co kobiece i to co męskie otwarte jest na reinterpretację2. Tak uformowała się antropologia płci (gender), która stała się integralną częścią zarówno amerykańskiej antropologii kulturowej,jak i brytyjskiej antropologii społecznej. Badane grupy Legion Małych Rycerzy Miłosiernego Serca Jezusowego (wcześniej Miłosierdzia Bożego) powstał w połowie lat 80. jako nieformalna grupa związana z wizjo2 Więcej o koncepcji Butler por.: Butler, 2003, Mizielińska, 2003, o płci w kontekście organizacji społecznej Butler, 2000. �206 Agnieszka Kościańska nerkąZofią Grochowską (zwaną siostrą Zofią)3. Siostra Zofia jest uznawana przez swoich zwolenników za duchową spadkobierczynię św. Faustyny Kowalskiej. W tej chwili ruch działa w 17 krajach, ma swoje ośrodki w wielu miastach Polski. Większość uczestników to kobiety. Wspólnota przez cały czas pozostaje w mniej lub bardziej otwartym konflikcie z hierarchią kościelną. Siostra Zofia rozmawia z Matką Boską, Jezusem i Duchem Świętym, ma dar leczenia, zajmuje się też magią pogody. Podczas jednego ze spotkań członków Legionu zdarzył się tak zwany "cud słońca"4. Drugi ruch to Światowy Uniwersytet Duchowy Brahma Kumaris, który powstał w 1936 roku w stanie Sind, na terenie dzisiejszego Pakistanu, po tym jak zamożny jubiler Dada Lekhraj (późnej znany jako Brahma Baba) doznał wizji i założył szkołę duchową. Od samego początku promował kobiety, a po jego śmierci w 1969 roku kobiety przejęły kierownictwo nad Uniwersytetem. Członkowie wspólnoty określają się mianem studentów. Pierwszą polską studentką i jednocześnie założycielką polskich wspólnot jest Halina Paradela. W 1982 roku wróciła do Polski po kilkunastu latach spędzonych w Kanadzie i zajęła się propagowaniem Raja Yogi. Obecnie Brahma Kumaris (BK) mają ośrodki w Warszawie, Łodzi, Gdańsku i nowy w Katowicach5. Członkowie obu ruchów tworzą małe, lokalne wspólnoty, w ramach których spotykają się na modlitwę i medytację. W spólnoty te prowadzone są również przez kobiety pełniące funkcje administracyjne oraz prowadzące kursy bądź spotkania modlitewne. W obu ruchach przywódczyni jest traktowana na równi z wyznawcami,jest rodzajem medium, przez które przemawia Bóg. Przywódczyni uznawana jest za matkę, przy czym matczyność rozumiana jest w szczególny sposób - ten aspekt rozwijam poniżej. Uczestnicy podkreślają, że cechy matki są podstawowymi cechami potrzebnymi do założenia i prowadzenia wspólnoty duchowej. Przynależność do tych ruchów wymaga wielkiego zaangażowania i licznych wyrzeczeń, np.: częste posty, nocne czuwanie (Legion) czy celibat, ściśle określona dieta, poranna medytacja (BK). Oba ruchy łączy też wiek uczestników: prawie wszyscy to osoby powyżej czterdziestego roku życia, a dużą część stanowią osoby w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Cechą wspólnąjest też wiara w rychły koniec (czy też transformację) świata. Jednakże cele tych grup są zupełnie inne. Podczas gdy BK zwracają się ku globalnej rodzinie, wspólnotą na rzecz której działa Legion jest polski, katolicki naród. Jeśli chodzi o liczbę członków, to jest ona trudna do oszacowania. Po pierwsze z uwagi na to, co uważamy za członkostwo - czy będą to tylko te osoby, które 3 Mistyczny pamiętnik s. Zofii miał dwa wydania, oba bez zgody władz duchownych, por. Grochowska, ł 999. 4 Więcej o Legionie: Kościańska, 2004b. l Więcej o Brahma Kumaris: Doktór, ł 991, Howell, 1997, ł 998, Howell i Nelson, 2000, Kościańska, 2002, 2003a, 2003b,2003c, Zimniak, 2003. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 207 w przypadku BK codziennie wstają o czwartej, a w przypadku siostry Zofii wedle jej nauki. Czy można za członków uznać też osoby, które co prawda znają owe ruchy od wielu lat, uważają się za członków, ale nie przestrzegają wszystkich zasad. W tym miejscu zostańmy przy deklaracjach, Legion -7000 (zdecydowanie zawyżona liczba), BK - ok. 200. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku tego typu ruchów ich wpływ na przemiany kulturowe jest znacznie większy, niż mogłaby wskazywać na to liczba członków (por. np. Puttick, 2000). Metoda badań i zebrane materiały Moje badania to przede wszystkim obserwacja uczestnicząca (uczestnictwo w religijnej i społecznej działalności obu grup) oraz wywiady biograficzne, w trakcie których szczególny nacisk był położony na cielesność i seksualność, oraz bardziej ogólne zagadnienia roli kobiet w dzisiejszym świecie. Ponadto zebrałam pokaźną kolekcję publikacji (ulotki, książki) sygnowanych przez obie grupy. W tym miejscu chciałabym też podkreślić, iż z uwagi na specyfikę badanych ruchów materiał zebrany w obu grupach jest zupełnie innej natury. BK to grupa zwarta, a jej nauki ściśle określone. Podstawowy wykładnik, tak zwane murli (lekcje wygłoszone przez założyciela za życia oraz przekazane za pośrednictwem medium) są powtarzane w trzyletnim cyklu oraz dostępne w Internecie. Jest to nauka ruchu, do której odwołują się rozmówcy, oczywiście często interpretują to na własny bądź mój użytek, wpasowując w ową wiedzę elementy różnego pochodzenia, jednakże punkt odniesienia jest dość jasny (szczególnie dla tzw. oddanych braminów - jak sami siebie nazywają). W przypadku Legionu podstawę, oprócz dość eklektycznej nauki założycielki, stanowi to, co rozmówcy uważają za katolicyzm (miszmasz nauk Jana Pawła II, kultu Miłosierdzia Bożego z wątkami przedsoborowymi i ludowymi, uzupełniony o liczne ukazujące się bez zgody władz duchownych dzienniczki wizjonerów, m.in. członkiń Legionu). Ta dość eklektyczna podstawa, podobnie jak w przypadku BK, poddawanajest rozlicznym interpretacjom. W związku z tym trudno jest jasno określić doktrynę, na której opiera się ruch. Ponadto, o ile BKjest organizacją sformalizowaną, o dość jasnej strukturze, której przynajmniej część członków widuje się codziennie, a część mieszka razem, to Legion ma zdecydowanie luźniejszy charakter. Ta sytuacja odbiła się na charakterze uzyskanych przeze mnie źródeł. W przypadku BK wywiady uzupełnione są moimi obserwacjami życia grupy. Nie było to możliwe na taką skalę w przypadku Legionu. W związku z taką dysproporcją materiału, za wskazane uznałam potraktowanie materiału dotyczącego BK jako podstawowego. Dane etnograficzne dotyczące Legionu będą służyły jako materiał porównawczy, który pomoże osadzić moją rozprawę w szerokim kontekście postsocjalistycznej, katolickiej Polski. �Agnieszka Kościańska 208 w tym miejscu należy również postawić pytanie dotyczące procesu badawczego. Niezwykle istotne były dla mnie dwie prace polskich badaczek Anny E. Kubiak (1997) oraz Marty Zimniak (2003). Obie pracowały w środowisku wspólnot religijnych. Książka Kubiak była dla mnie przewodnikiem po rzeczywistości nowych ruchów religijnych6. Autorka pozostaje pod wpływem antropologii uprawianej przez Kirsten Hastrup i w interesujący sposób przeniosła wnioski z badań duńskiej antropolożki na Islandii na grunt obserwacji uczestniczącej w nowych ruchach religijnych (por. np. Hastrup, 1995). Kubiak zwraca uwagę na liminalny charakter postaci etnografa: Dziś niektórzy określają mnie jako pół-karmitę. Termin ten trafnie wyraża zarówno moje poczucie tożsamości wobec grupy,jak i stosunek wielu uczestników do mnie, jako do kogoś z pogranicza, kogoś pół-swojego. Myślę, że ta liminalna kondycja pozwoliła mi na rolę, którą, tym razem sama, określiłabym jako spowiednika (Kubiak, 1997,s. 16). Mogę w pełni podpisać się pod tym wyznaniem. Jednakże ta pozycja implikuje poważne komplikacje w momencie, gdy przystępujemy do pisania: Staję wobec dylematu lojalności - czy "analizować" przyjaciół i podawać fakty z ich życia? Tekst antropologiczny będzie dla nich najpewniej obraźliwy poprzez swoją optykę, niezależnie od treści (Zimniak, 2003, s. 50). Jak wybrnąć z tego dylematu, który w przypadku badań prowadzonych zarówno przeze mnie,jak i przez cytowane autorki,jest o tyle silniejszy niż w przypadku "zamorskich" ekspedycji, iż często mamy do czynienia ze wspólnotą doświadczeń życiowych - nasi "badani" to osoby nie tylko z tego samego kraju, miasta, ale też często pochodzące z tej samej klasy społecznej czy będące w tym samym wieku. Nasi badani wcześniej czy później przeczytają teksty. Pewnym rozwiązaniem jest pokazanie tekstu przed publikacją, robiła to Marta Zimniak, próbowałam ija. Jest to z pewnością słuszne postępowanie, które może spowodować wyłonienie się nowych sensów, negocjowanie znaczenia. Tekst antropologiczny może jednak okazać się niezbyt jasny dla laika z uwagi na często hermetyczny, teoretyczny charakter. Z drugiej jednak strony, z mojego doświadczania wynika, iż członkowie marginalnych grup, które często są atakowane przez media, doceniają wartość tekstu powstałego w wyniku długoterminowych badań. Aby jednak tak się stało, należy pamiętać o tym, czego uczy Anna Tsing: etnograficzna dociekliwość wyłania się nie z konfrontacji między dwoma kulturami, ani nie z porozumienia między dwoma kobietami, ale, zamiast tego, z historii opowie- 6 Książka Zimniak jest dużo późniejsza i w zasadzie ukazała się, gdy moje badania były zaawansowane. �Od Niźniowa (Pokucie) Wieśniaczka z Pokucia. Z Podzamcza Buczackiego Ryciny K.W. Kielisińskiego. Z Cisowa (Bojkowie) ��Pleć, religia, polityka - o mojej antropologii 209 dzianej przez jednego krytyka kultury umiejscowionego w specyficznym kontekście innemu krytykowi kultury (Tsing, 1993, s. 225). To zdanie jest szczególnie ważne w kontekście badań nad marginalnymi zjawiskami religijnymi. Tsing pisze o tym w komentarzu do historii Urny Hati, która opowiada o swoim romansie z japońskim oficerem (Tsing prowadziła badania w Indonezji w Górach Meratus). Urna Hati na doświadczeniu kontaktu rniędzykulturowego i renegocjacji znaczenia płci zbudowała swoją refleksję na ten temat. To skłania Tsing do zastanowienia się nad kondycją feministycznej etnografii. Wiele autorek, aby usankcjonować swoją pracę w ramach dyskursu naukowego, odchodzi od studiowania pojedynczych historii na rzecz badania prawidłowości, odżegnując sięjednocześnie od interpretacji i refleksji informatorów/informatorek. Jest to częsta metoda feministycznych antropolożek, aby nie zostać posądzanymi o bycie niewyedukowanymi ,,żonami" badaczy bądź radykalnymi "siostrami" wczuwającymi się w życie wszystkich kobiet na Ziemi. Efektem tego jest niespodziany tekstowy konserwatyzm antropologii feministycznej (s. 220-225). Ale w ten sposób - kontynuuje swoją myśl Tsing - nie opiszemy historii takich, jak ta opowiedziana przez Urnę Hati. Historia ta podważa zdaniem Tsing wyłączność zachodniej nauki na interpretacje. Właśnie ze zderzenia tubylczych i obcych analiz rodzi się etnografia pisana przez Tsing. Jej rozważania zdają się adekwatne również w przypadku moich badań. Tego typu wspólnoty są rodzajem krytyki społecznej. Moje rozmówczynie wchodzą w relacje ze wspólnotą, które tak bardzo reorganizują ich życie małżeńskie oraz, bardziej ogólnie, usytuowanie w całym zespole zależności przyjacielsko--profesjonalno-krewniaczych. To wyzwala w moich rozmówczyniach niezwykle głęboką refleksję między innymi nad systemem płci we współczesnej Polsce, często niewerbalną, wyrażaną za pośrednictwem działania. Ich interpretacje prowadzone z pozycji outsidera umożliwiają moją analizę tegoż sytemu. Taka strategia uprawiania etnografii zmienia, przynajmniej częściowo, optykę tekstu, występuje przeciw uprzedmiotowieniu. Ku nowej kobiecości i duchowej rodzinie Kobiety zaangażowane w działalność badanych grup na nowo konstruują swoją kobiecość, czy też jest ona poddana przebudowie. W przypadku Brahma Kumaris proces stawania się oddanym(ą) braminem(ką) jest długi i składa się z kilku etapów. Pierwszy krok to trwające z reguły siedem tygodni kursy pozytywnego myślenia i medytacji techniką Radża Jogi. W tym czasie kandydat/ka na bramina/kę dowiaduje się o zasadach życia w czystości. Osoba, która chce uczestniczyć w porannych lekcjach, tak zwanych murli, musi między innymi powstrzymać się od spożywania nieczystego pożywienia, toksycznych substancji takichjak alkohol, �210 Agnieszka Kościańska papierosy, narkotyki oraz od stosunków seksualnych; zalecane są też rozliczne praktyki związane z szeroko rozumianą higieną oraz rytualnie przygotowywanym pożywieniem. Ponadto członkowie prowadzą dzienniki, w których zapisują nauki oraz swoje duchowe post((py. Osoby, z którymi rozmawiałam, często zwierzały się, że nie było im trudno wyrzec się doczesnych przyjemności. Zwykle pierwszym sesjom medytacyjnym towarzyszą silne doznania. Jedna z sióstr opowiada: któregoś wieczoru, po jakiejś bardzo udanej medytacji, miałam fantastyczne doświadczenie, że jestem duszą; teoretycznie ja wcześniej to wiedziałam, ale miałam takie doświadczenie i to mi dało taką radość wewnętrzną; było po deszczu, i miałam taką radość, 'jestem duszą' chciałam krzyczeć i z każdym się dzielić. To spowodowało, że do dziś tu jestem. W tym samym czasie rzuciła palenie: "po którejś medytacji wyszłam, zapaliłam i zrobiło mi się tak niedobrze, że to był ostatni papieros w moim życiu". Zaczęła przestrzegać restrykcyjnych zasad związanych z przygotowywaniem i spożywaniem pożywienia. Wprowadzenie ich zupełnie zreorganizowało jej życie rodzinne. Bramini nie tylko nie jedzą mięsa, ryb i jajek, ale nie spożywają niczego, co nie byłoby przygotowane przez kucharza znajdującego się w "odpowiednim czystym stroju i z odpowiednim stanem umysłu". Do gotowania są używane specjalne garnki i sztućce - powinny być przeznaczone wyłącznie do przyrządzania czystego pożywienia. Nie-bramini nie powinni znajdować się w tym czasie w kuchni. Posiłek przed podaniem musi być ofiarowany Bogu. Bramini zwykle jedzą w skupieniu. Nigdy nie dzielą stołu z osobami, które akurat jedzą mięso. Dlatego jeśli spożywają posiłek w domu, zwykle nie siadają do stołu z innymi domownikami. Tak daleko idąca rytualizacjajedzenia powoduje, iż w ramach takiej rodziny spotkania przy stole, które są kluczowe dla podtrzymywania ogniska domowego, stają się coraz rzadsze. Szczególnie, a tak zdarza się najczęściej, gdy osobą zaangażowaną w Brahma Kumaris jest kobieta. Wspólne jedzenie i gotowanie oraz wymienianie się przepisami stanowi podstawę w konstruowaniu "bramińskiej rodziny". Było to szczególnie istotne w latach 80., kiedy to produkty spożywcze były trudno dostępne, a o wegetariańskich frykasach nie mogło być mowy. Wtedy też zaczęto wypiekać chleb, którego recepturę dopracowano do perfekcji. Cała "bramińska rodzina" piecze chleb z tego samego zakwasu. Co w takim razie robią bramini, gdy muszą zjeść poza domem lub ośrodkiem? "Trzeba dać jedzeniu driszti", czyli przekazać pozytywną energię za pomocą spojrzenia. Jednakże dużo trudniejsze jest przestrzeganie abstynencji seksualnej. Duża część kobiet należących do wspólnoty BK ma mężów. W Złotym Wieku, na którego nastanie się przygotowują, związki między dwojgiem ludzi będą małżeństwem dusz. Już dziś siostry i bracia powinni traktować wszystkich jak dusze. Zdaniem BK, tego typu relacje bezcielesne będą obowiązywały właśnie w Złotym Wieku. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 211 Nie przekonuje to jednak, jak już wspominałam, mężów bram inek. Reorganizacja ,,kultury stołu" i dziennego rozkładu zajęć (medytacja o 4 rano, poranna lekcja o 7, a co za tym idzie bardzo wczesne kładzenie się spać wieczorem) powoduje liczne nieporozumienia. Decyzja o abstynencji seksualnej to już prawdziwa burza. Tym bardziej, że często relacje między małżonkami nie układały się pomyślnie już wcześniej, a wyrzeczenie się kontaktów seksualnych potęguje to napięcie. Często sprawa jest rozpatrywana przez krewnych i znajomych (kontakty seksualne między małżonkami zostały uznane za uświęcony obowiązek). Zwykle moje rozmówczynie najpierw mówią mężowi, że są chore, potem tłumaczą, że ich decyzja jest nieodwołalna, przeprowadzają się do drugiego pokoju. Jedna z moich rozmówczyń, która od 20 lat zachowuje wszystkie zasady, zwraca uwagę, że dzięki temu relacje pomiędzy nią a mężem stały się dużo lepsze, ponadto oboje zachowali zdrowie, uniknęli chorób wynikających, jej zdaniem, z nadużywania seksu. Menstruacja jest wynikiem nadużywania seksu, cała ludzkość w to wpadła, tak jak Ewa i wąż. Dziewczynka mówi ,jestem chora", jak dostaje menstruacji; jest przerażona, to jest dowód na to, że to nie jest naturalne. To jest jedno z wypaczeń zdrowotnych spowodowane przez pokolenia nadużywaniem seksu. Choćby rak piersi u kobiet - piersi są maltretowane, tak samo prostata. To są choroby związane z gwałtem na własnym ciele, to jest przemoc, gwałt na własnym ciele. Obojętnie w jaki sposób to się odbywa, w parze, czy w orgii, są to nienaturalne, niefizjologiczne stosunki, wypaczone, chora wyobraźnia. Brahma Kurnaris wyrzekają się cielesności swojej i otaczającego świata materii. W raporcie z warsztatów dla kobiet, zorganizowanych w Łodzi w 1994 roku czytamy: Współczesny świat - królestwo materii, wykłada pełną ofertę przedmiotów pięknych, barwnych, luksusowych, wykwintnych, modnych, a przede wszystkim niezbędnych kobiecie do podobania się i zdobywania upragnionego mężczyzny jej życia. Reklama, moda promują model kobiety-maskotki, która pięknie ubrana lub rozebrana, wotoczeniu licznych dóbr materialnych, włącznie z luksusowym samochodem, tworzy kompletny zestaw dla modelu sukcesu życiowego mężczyzny. Życie w celibacie jest dla moich rozmówczyń wyrazem sprzeciwu wobec takiej rzeczywistości, daje im poczucie siły i możliwość wyjścia z roli, która jest im przypisana przez społeczeństwo. Jedna z kobiet, które opowiedziały mi swoją historię, wyznaje: "byłam chora z mojej podległości, z oczekiwań, mówią chora z miłości, robiłam to, co robi wiele dziewcząt, starszych kobiet, czekałam w domu na jego telefon, to jest choroba". Gdy zdecydowała się na życie w celibacie, jej relacje z mężczyznami zmieniły się. Stała się silną kobietą, której głosu słuchają przyjaciele i współpracownicy. Złoty Wiek, który ma się wkrótce rozpocząć, a już trwa w umysłach moich rozmówców, rządzi się własną logiką. I tak na przykład dzieci będą rodziły się bez aktu seksualnego: �Agnieszka Kościańska 212 Za pośrednictwem potęgi jogi. Np. jeśli przekonam siebie, że coś się dzieje to, to się dzieje, jeśli będę sobie wmawiać, że mam raka, to on się rozwinie. Potęga myśli! Jest tak wielka, jeśli w odpowiednim momencie pomyślę, że przyszedł czas na dziecko, będę miała tak potężne, czyste myśli reprodukcji, i w rezultacie moich i mojego partnera. Jeśli razem mamy wspólnotę myśli, wtedy się reprodukujemy, nie ma seksu. Wszystkie działania Brahma Kumaris maj ą na celu wywoływanie Złotego Wieku w umysłach i sercach ludzkości. Temu służą liczne lokalne i międzynarodowe programy na rzecz budowy nowego świata. Siostry i bracia mówią, że żyją w anielskim stanie, są szczęśliwi. Jednak z drugiej strony powoduje to totalną alienację ze społeczeństwa. Bezpośrednią konsekwencją wszystkich tych praktyk jest zwrócenie się ku nowej globalnej rodzinie zamiast podtrzymywania więzów krwi, ku nowej kobiecości zamiast tradycyjnej roli Matki-Polki. Należy jednak pamiętać, że opisane powyżej przykłady są ekstremalne, istnieje też znaczna grupa sympatyków BK, którzy tylko częściowo przestrzegają zasad. W przypadku Legionu sytuacja wydaje się mniej radykalna, chociażby ze względu na brak tak silnie zorganizowanej struktury. Jednakże można mówić o wielu wspólnych cechach. Życie osoby, zaangażowanie w działalność Legionu, też się zmienia (choć oczywiście nie są to aż tak istotne zmiany). Co prawda celibat nie jest ortodoksją, ale cielesność czy seksualność postrzegane są podobnie jak u BK. W jednym z wywiadów rozmówczyni opowiada nawet jak z boskim przyzwoleniem, by nie powiedzieć z boskiej inspiracji, dokonuje aborcji, dziecko było owocem grzesznego aktu cielesnego, ,,nosicielem zła". Bardzo wysoko ceniona jest za to duchowa adopcja. Modlitwy i aktywność na rzecz wspólnoty zajmują bardzo dużo czasu. Nie ma specjalnych zaleceń co do gotowania, ale siostra Zofia widziana jest jako najwyższy autorytet w tej dziedzinie. Przygotowane przez niąjedzenie ma specjalną moc (np. zaproszenie ,,księdza profesora" na obiad miało pomóc w rejestracji wspólnoty), a pobłogosławiona przez nią woda ma siłę uzdrawiania. Przystąpieniu do wspólnoty często towarzyszą konflikty rodzinne. Ciało i dusza doskonałej matki W materiale przedstawionym powyżej zaskakuje stosunek do własnego ciała. Analizując grupę kobiecą, można by się spodziewać raczej afirmacji niż odrzucenia własnej cielesności. Taką sytuację można interpretować jako dążenie do utopijnej koncepcji doskonałej płci, androgyniczności. BK dążą do zdobycia pozytywnych cech uważanych za męskie (np. odwaga) i pozbycia się niedobrych cech kobiecych (np. zbytniej nieśmiałości). Dusza nie ma przecież płci. Kobiety tylko w tym szczególnym momencie, w jakim znalazła się ludzkość, są predestynowane do objęcia przywództwa, z uwagi na cechy matczyne. Zdaniem moich rozmówców z BK matka łączy w sobie męskie i kobiece cechy, i dotyczy to zarówno matek w biologicznym sensie, jak i przywódczyń ruchu. Hinduski, które kierują ruchem, �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 213 postrzegane sąjako osoby, które osiągnęły idealną androgyniczność, też w sensie fizycznym (w czasie publicznego spotkania zjednąz nich- Dadi Janki, hinduska została wzięta przez osobę niewtajemniczoną, która zadawała pytanie, za mężczyznę, wywołało to zdecydowane zadowolenie wśród członków badanej grupy). Owo dążenie można, moim zdaniem, interpretować w tych samych kategoriach, w których Henrietta Moore (2004) widzi transseksualizm - jest to dążenie nie tyle do zmiany płci, ile do osiągnięcia doskonałości. Wypowiedzi moich rozmówców można porównać do tych cytowanych w pracy Moore: Genetyczne kobiety nie mogą twierdzić, że posiadają odwagę, współczucie i rozmach wizji, które można osiągnąć doświadczając transseksualizmu. Wolne odjarzma menstruacji i prokreacji, transseksualistki są znacznie lepsze od genetycznych kobiet (s.415). Przy czym dla moich rozmówczyń środkiem do osiągnięcia owej doskonałości nie jest chirurgiczny skalpel, a rozwój duchowy. W szczególnym momencie, w jakim zdaniem BK przyszło nam żyć, poszukuje się przede wszystkim idealnej matczyności, w związku z tym to, co uprawiają moje rozmówczynie, to raczej rodzaj - tu znowu odwołam się do materiału analizowanego przez Moore "transeksualizmu z kobiety na kobietę" (tak określiła swoje praktyki artystka parająca się sztuką ciała Orlan, por. też Davis, 1999): dążą do bycia idealną matką, której ucieleśnieniem może być Matka Boża. Do Matki Bożej, jako najwyższego wzoru, odwołują się zarówno BK,jak i członkinie Legionu. Jednakże Maryja, matka i dziewica jednocześnie, zdaje się być postacią, której drogą nie sposób podążać w pełni, a wszelkie próby, zdawałoby się, mogą wywołać jedynie frustrację. Ale uczestnictwo w badanych ruchach daje możliwość zrealizowania utopii. Z jednej strony moje rozmówczynie zachowują czystość, z drugiej strony są matkami dla narodu bądź świata, czyli dla rodziny Polaków, Kościoła katolickiego bądź globalnej rodziny narodów zjednoczonych. Wnioski Szukając odpowiedzi na postawione w pierwotnym projekcie pytania, doszłam do wniosku, iż należy sformułować je inaczej. Punkt ciężkości powinien być przeniesiony ze wspólnoty na jej członków i przywódczynie. Szczególnie interesujące wydają się praktyki związane z ksztahowaniem nowego modelu kobiecości (i męskości), który budowany jest od momentu przystąpienia do wspólnoty. Funkcjonowanie wspólnoty wydaje się istotne bardziej jako środowiska, w ramach którego dochodzi do "transformacji" jednostki i w kontekście budowania nowych, duchowych więzi pomiędzy uczestnikami. Z kolei stosunek otoczenia do tych ruchów będzie rozpatrywany raczej w ramach relacji z bliskimi (rodzinami) oraz �214 Agnieszka Kościańska debaty o "roli kobiety" w społeczeństwie polskim7 czy może - mówiąc bardziej ogólnie - krytyki dominującego modelu kobiecości. Często owa krytyka odwraca się w stronę instytucji państwowych, Kościoła czy mass mediów. Mimo że badane ruchy stają na skrajnie różnych pozycjach politycznych, można moim zdaniem pewne przejawy ich działalności traktować łącznie - oba te millenarystyczne ruchy są bowiem przejawem radykalizmu, który ma na celu całkowitą przebudowę systemu społecznego i są odpowiedzią na te same zjawiska kulturowo-polityczno-ekonomiczne (por. np. Holmes, 2000). Analizując proces rekonstruowania kobiecości, chciałabym odwołać się do turnerowskiej koncepcji obrzędów przejścia, a w zasadzie do jej krytyki przedstawionej przez Bruce'a Lincolna. Lincoln, w książce Emergingfrom the Chrysalis zwraca uwagę, iż ów model nie jest uniwersalny - nie obejmuje bowiem doświadczenia kobiet. Dziewczynki przechodzą swoją inicjację po pierwsze samotnie (nie ma communitas), często w domu, po drugie system inicjacyjny nie jest dla nich źródłem wiedzy - to wszystko, co muszą umieć jako żony, poznały już wcześniej, nauczyły się od matki. W trakcie inicjacji uczą się raczej odpowiedniej postawy czy też określonego stosunku do tych czynności - od tego czasu będą wykonywać je chętniej. Zatem kobieca inicjacja byłaby rytualnym potwierdzeniem roli kobiety, usankcjonowaniem dawno przyswojonej wiedzy i roli. W pierwszym wydaniu swojego studium Lincoln zastanawia się, kto inicjuje kobiety. Jego zdaniem, jest to cała społeczność. Wyciąga też wniosek, że de facto owe praktyki są dobre dla kobiet, dzięki nim akceptują swoje role społeczne. Wnioski Lincolna spotkały się z ostrą krytyką, głównie ze strony badaczek reprezentujących feministyczny punkt widzenia. W efekcie, w drugim wydaniu (1991) Lincoln poddaje krytyce swoje wcześniejsze wnioski, stwierdza, iż "owe rytuały nie zawsze służą kobietom i powodują, iż jest im bardzo trudno zbuntować się przeciwko" (Lincoln, 1991, s.117) tym, co owe rytuały sankcjonują. Skoro rytuały są tym, co podtrzymuje pewien porządek społeczny, Lincoln dochodzi do wniosku, iż ,,nowe rytuały" mogą być ważnym elementem oporu wobec określonego układu. Takim nowym, moim zdaniem, funkcjonującym w społeczeństwie posttradycyjnym "rytuałem przejścia" może być przystąpienie do alternatywnej wspólnoty religijnej. Może tak być zarówno w przypadku, gdy adepci (adeptki) są związani z ruchem przez krótki czas, jak dowodzi badaczka nowych ruchów religijnych Susan Palmer (przeciętna przynależność do nowych ruchów religijnych na Zachodzie to ok. 2-3 lata, wtedy cały czas jest fazą liminalną), jak i w sytuacji, gdy zdecydują się związać z ruchem na stałe - w tym przypadku funkcję inicjacyjną pełni początkowy okres, kiedy to nowicjuszelki przyswajają wiedzę, kiedy doświadczenia religijne są najbardziej intensywne. Jest to też czas reorganizowania życia codziennego, zmiany stosunków 7 Ruchy te w pierwszej chwili trudno zakwalifikować jako feministyczne, również ich uczestniczki z reguły nie identyfikują się z feminizmem. Jednakże biorąc pod uwagę zróżnicowanie feminizmu, można w tym przypadku mówić o feminizmie prawicowym bądź relacyjnym (por. Rommelspacher, 1999). �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 215 rodzinnych i nowego postrzegania siebie (przede wszystkim własnego ciała). Często po pielWszym okresie fascynacji następuje osłabienie zaangażowania, niejako powrót do życia, przy jednoczesnym zachowaniu części zasad, które proponuje ruch. Palmer dowodzi też, że praktyki charakterystyczne dla alternatywnych wspólnot mogą, zwykle w łagodniejszej formie, przyjąć się w szerszych kręgach. Ten schemat inicjacji połączyć można z pewnymi elementami koncepcji płci, proponowanymi przez badaczki inspirujące się pisarstwem Foucaulta. Sandra Lee Bartky (1997) zwraca uwagę, iż władza dyscyplinarna, której Foucault dopatrywał się w nowoczesnych instytucjach, w przypadku ciała kobiecego jest dużo bardziej rozległa, wykracza bowiem poza te instytucje, jest wszechobecna. Z tej perspektywy przystąpienie do alternatywnej wspólnoty można interpretować jako rodzaj oporu wobec władzy dyscyplinarnej, wylWania się spodjej wpływu. Zaangażowanie w alternatywną wspólnotę byłoby upomnieniem się o "prawo do życia, ciała, zdrowia, szczęścia, zaspokojenia potrzeb, prawo do odnalezienia własnej tożsamości (...), do własnych możliwości" -jak pisze Foucault (1995, s. 127). W tym sensie alternatywny obrzęd przejścia będzie praktykowaniem nowej tożsamości płciowej - by znów odwołać się do języka Butler, rekonstruowaniem płci, odgrywaniem nowej płci. Takie ujęcie nadaje nowe znaczenia stwierdzeniu "transseksualizm z kobiety na kobietę". Ale z drugiej strony przystąpienie do wspólnoty jest otwarciem się na oddziaływanie innego reżimu płci, nie może być rozumiane jako wyzwolenie. Kobiecość jest rekonstruowana przez nową religię (czy też nowy typ religijności). To, co ma dawać wolność, może stać się nowym, choć alternatywnym, podporządkowaniem reżimowi. Dotyczy to szczególnie najbardziej oddanych uczestników. Jednakże, nawet jeśli wymknięcie się zjednego reżimu jest poddaniem się drugiemu i tak jest rodzajem działania o potencjale wywrotowym. W tym kontekście moja praca będzie wpisywała się w ogólny nurt studiów nad oporem. Zgodnie z zaleceniami Sherry Ortner, antropologiczne studia na oporem, aby spełniać postulat opisu gęstego, powinny zwracać uwagę na rozliczne konteksty, między innymi na napięcie wewnątrz grupy, która dąży do zmiany. Nieuwzględnianie tego postulatu przez wielu badaczy powoduje, że studia nad oporem nabierają "romantycznego" charakteru (Ortner, 1995, s. 177). Jeżeli zaangażowanie kobiet w alternatywne wspólnoty religijne potraktujemy jako przejaw ogólnej tendencji do przemiany norm regulujących modele płci oraz relacje pomiędzy nimi w Polsce, musimy pamiętać, że kategoria "polska kobieta" nie jest jednorodna, musimy też pamiętać o wewnętrznych napięciach w ramach tych grup oraz o relaGjach ich członków z najbliższym otoczeniem. Religijność,zdaniem Ortner,jest niezwykleupolitycznionym,istotnymelementem sprzeciwu (tamże, s. 180). Badanie alternatywnych grup religijnych może zatem przyczynić się do głębszego zrozumienia istoty przemian systemu płci w Polsce8• , O potrzebie zajęcia się tematami społecznie zaangażowanymi, por. Kościańska, 2004a. �Agnieszka Kościańska 216 BIBLIOGRAFIA BaerM. 1997 BartkyS.L. 1997 Butler J. 1990 Ewolucja myślifeministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podstawie wybranej literatury, w: Humanistyka i Płeć. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dziś, red. E. Pakszys, D. Sobczyńska, Poznań. Foucault, Feminity, and the Modernization of Patriarchal Power, w: Writing on the Body. Female Embodiment and Feminist Theory, red. K. Conboy, N. Medina i S. Stanbury, New York, Columbia University Press. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, London and New York, Routledge. 2000 Antigone s Claim. Kinship Between Life and Death, New York, Columbia University Press. Imitacje i nieposłuszeństwo płciowe, "Przegląd Filozoficzno-Literacki", 2003 nr l, s. 86-110. Collier J., Yanagisako SJ. (red.) 1987 Gender and Kinship: Essays Toward Unified Analysis, Stanford, Stanford University Press. DavisK. "My Body is My Art": Cosmetic Surgery as Feminist Utopia?, w: Feminist 1999 Theory and the Body. A Reader, red. J. Price, M. Shildrick, New York, Routledge. Doktór T. Ruchy kultowe. Psychosocjologiczna charakterystyka uczestników, Kraków, 1991 Zakład Wydawniczy "Nomos". Errington S. Recasting Sex, Gender and Power: A Theoretical and Regional Overview, 1990 w: Power and Difference: Gender in Island Southeast Asia, red. J. Atkinson, S. Errington, Stanford, Stanford University Press. Foucault F. 1993 Nadzorować i karać, Warszawa, Aletheia/Spacja. 1995 Historia seksualności, Warszawa, Czytelnik. Grochowska Z. 1999 U źródeł Bożego miłosierdzia, Tolkmicko. Hastrup K. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, London & New York, Routledge. HolmesD.R. 2000 Integral Europe. Fast-Capitalism, Multiculturalism, Neofascism, Princeton & Oxford, Princeton University Press. HowellJ.D. 1997 ASC Induction Techniques, Spiritual Experiences, and Commitment to New Religious Movements, "Sociology ofReligion", Summer, s. 141-164. 1998 Gender Role Experimentation in New Religious Movements: Classification of the Brahma Kumaris Case, "Journal for the Scientific Study of Religion", 37 (3), s. 453-461. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 217 Howell J.D., Nelson P.L. 2<XXl The Brahma Kumaris in the Western World, Part II: Demographic Change and Secularization in an Asian New Religious Movement, "Research in the Social Scientific Study ofReligion", II, s. 225-239. Kościańska A. 2002 Brahma Kumaris w Polsce czyli duchowość w peerelu, "Op.cit., Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne", nr 3. The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea 2oo3a of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn ofthe Millenium, red. L. Mróz, Z. Sokolewicz, Warszawa, Wydawnictwo DiG, s. 81-94. Poles, Catholics and the Brahmins. New Religious Movements in the Transi2003b tional Society, "Nord Nytt", nr 88, s. 59-75. Magia bezcielesności, "Ha!art", nr 1(14), s. 142-143. 2003c Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, " (Op.cit.,) 2004a Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne" nr 19-20, s. 12-13. (w druku) Legion o.lSmall Knights: Informal Movement within the Polish 2004b Roman Catholic Church, w: Religious Innovations in a Global Age, Essays on the Construction of Spirituality, red. George N. Lundskow, Jefferson, North Carolina, McFarland. KubiakA. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. LincolnB. 1991 Emerging from the Chrysalis: Rituals of Women s Initiation, New York, Oxford, Oxford University Press. Mizielińska 1. 2003 Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith Butler dla feministycznej refleksji o 'kobietach', "Przegląd Filozoficzno-Literacki", nr I, s. 119-141. MooreH.L. 1994 Understanding Sex and Gender, w: Companion Encyclopedia of Anthropology. Humanity, Culture and Social Life, red. T. Ingold, London, New York, Roultedge, s. 813-830. 2004 Co się stało kobietom i mężczyznom. Płeć kulturowa i inne kryzysy w antropologii, w: Badanie kultury. Kontynuacje, red. M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 402--419. OrtnerS.B. 1982 Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak natura do kultury?, w: Nikt nie rodzi się kobietą?, (red. i tłum.) T. Hołówka, Warszawa, Czytelnik, s. 112-140. 1995 Resistance and the problem of Ethnographic Refusal, "Comparative Studies in Society and History", s. 173-193. PineE 2<XXl Kinship, gender and work in socialist and post-socialism Poland, w: Gender, Agency and Change. Anthropological Perspectives, red. v.A. Goddard, London, New York, Routledge, s. 86-101. Palmer SJ. 1994 Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women s Roles in New Religions, Syracuse (New York), Syracuse University Press. �Agnieszka Kościańska 218 Puttick E. 2000 Personal Development: the Spiritualisation and Secularisation of Human Potential Movement, w: Beyond New Age. Exploring Alternative Spirituality, ed. S. Sutcliffe and M. Bowman, Edinburgh, Edinburgh University Press. Romrnelspacher B. 1999 Right-Wing 'Feminism' a Challenge to Feminism as an Emanipatory Movement, w: Women, Citizenship and Different, red. N. Yuval-Davis, P. Werbner, London, New York, Zed Books. RosaIdo M., Lampher. L. (red.) 1974 Women, Culture and Society, Stanford, Stanford University Press. Schneider D. 1972 What Is Kinship All About, w: Kinship Studies in the Morgan Centennial Year, P. Reining (red.), Washington D.C., The Anthropological Society ofWashington. Skultans V. 1993 The Brahma Kumaris and the Role of Women, w: Women as Teachers and Disciples in Traditional and New Religions, Puttick E., Clarke P.B., Lewiston, Queenston, Lampeter, Edwin Mellen Press. TsingA.L. In the Realm of the Diamond Queen. Marginality in an Out-of-the-Way 1993 Place, Princeton, New Jersey, Princeton University Press. ZimniakM. 2003 Raj oswojony. Antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk. Agnieszka Kościańska GENDER, RELIGION, POLITICS - ABOUT MY ANTHROPOLOGY (Summa.ty) In the first part of the article the author presents the theoretical context of her research - the development ofthe anthropological reflection on cultural gender. In the second part she discusses the method and preliminary results. Research was conducted among members oftwo woman-led millenaristic religious movements - Brahma Kumaris and the Legion of Small Knights. The process of conversion/involvement in the movement is perceived as reconstruction of the gender identity. At the same time, it can be analysed as a form ofnon-verbal cultural criticism. Consequently, studies into cultural gender and religion are part of the general trend of anthropological studies into resistance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ca04e5577b1353c6f6760a32dcce3dc.pdf 86c5320d89be1b42752af460301a10d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Ukraińcy - przesiedlenia tożsamość językowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4812 Title A name given to the resource Ukraińcy na Warmii i Mazurach/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.231-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 BOŻENA DOMAGAŁA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego Olsztyn UKRAIŃCY NA WARMII I MAZURACH. MIĘDZY ZACHOWANIEM TOŻSAMOŚCI JĘZYKOWEJ A JĘZYKOWĄ ASYMILACJĄ Rozważania nad zjawiskiem etniczności we współczesnym świecie pokazały, iż zmieniają się społeczne sensy klasyfikowania ludzi do określonych zbiorowo­ ści etnicznych, a także sensy społecznego „użytkowania" etniczności. Dotyczy to kryteriów, które w praktyce badawczej, jak również w odczuciu badanych, kwa­ lifikują określoną grupę jako grupę etniczną właśnie. Takim podstawowym kry­ terium jest język; asymilacja w sferze kultury dopełnia się, gdy następuje zmiana statusu i następnie zanik języka grupy asymilowanej. Asymilacja językowa może być konsekwencją procesów tworzenia się nowoczesnych narodów, których dy¬ namika zakłada językową homogenizację i celowe działanie instytucji państwa promującego jeden ogólnonarodowy język jako język życia publicznego i kultury. Tego typu uniwersalizacja językowa traktuje język jako jeden z wymiarów polityki narodowej i wiąże się z mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanym przymusem, mimo deklarowanej przez państwa gotowości do ochrony i popierania języków grup mniejszościowych. Asymilacja językowa nie musi być jednak tylko efektem działań politycznych. Pod uwagę należy brać także dynamikę przeobrażeń współ¬ czesnej kultury, związaną z rozpadem wielopokoleniowej rodziny tradycyjnej, z kurczeniem się wiejskich społeczności lokalnych, z zanikiem izolacji terytorial¬ nej i nasilającymi się migracjami do miast. Towarzyszą temu zjawiska opisywane jako desakralizacja życia społecznego, detradycjonalizacja i indywidualizacja, cha¬ rakterystyczne dla gwałtownie urbanizującego się i globalizującego świata. Powo¬ dują one erozję tradycyjnych kultur etnicznych. Proces zaniku tradycyjnych sposo¬ bów kreacji i autokreacji kulturowej ma swoje konsekwencje w postaci głębokich przeobrażeń tych treści kultury, które można uznać za nośniki etniczności oraz za kryteria klasyfikacji określonych grup jako grup etnicznych. Przeciwwagą dla za­ rysowanych powyżej tendencji, które — jak pokazują badania — wzmagają dyna¬ mikę procesów asymilacji, są zjawiska emancypacji etnicznych grup regionalnych. W literaturze są one określane jako mobilizacja etniczna czy etniczne odrodzenie (Burszta, 1998, s. 157-172; Żelazny, 2002, s. 57-85). Zdaniem Ewy Nowickiej, we współczesnym świecie mamy do czynienia z głębokimi przeobrażeniami zasad istnienia grup etnicznych, polegającymi, �232 Bożena Domagała najogólniej rzecz ujmując, na zmianie charakteru więzi społecznej. Chodzi tu o zmniejszanie się pola więzi nawykowej, a poszerzanie obszaru więzi ideolo­ gicznej jako podstawy istnienia tych grup. W konsekwencji etniczna przyna­ leżność czy tożsamość przemieszcza się z płaszczyzny oczywistości, nawyku, bezrefleksyjnej codzienności na płaszczyznę świadomych wyborów i ideologicz­ nie motywowanych deklaracji (Nowicka, 2006, s. 291). Grupy etniczne zyskują świadomość, iż posiadają coś, czego inni ludzie nie mają, pewien „skarb" niezby¬ walny, który może się stać ich politycznym, a nawet ekonomicznym kapitałem — własną niepowtarzalną kulturę etniczną, której znakiem widocznej odrębności jest język. W rezultacie jednym z najbardziej widocznych zjawisk współczesne¬ go świata jest wzrost samoświadomości własnej kultury. Ludy, które przez wieki nie zauważały swojej kulturowej specyfiki, dziś odkrywają j ą jako coś cennego, jako coś, co umożliwia nie tylko budowanie tożsamości indywidualnej i grupo¬ wej, ale także zdobycie odpowiedniej pozycji w świecie. Celem podejmowanych przez nie działań jest nie tyle zachowanie, co wydobycie i ukształtowanie według obowiązujących wzorców własnej tradycji kulturowej. Coraz częściej można za¬ uważyć, pisze Ewa Nowicka, iż używanie języka etnicznego nie jest tylko spra¬ wą podtrzymywania tradycji, ale przede wszystkim sprawą etnicznej świadomości jednostki, jej osobistego zaangażowania i indywidualnych wyborów, które sta¬ j ą się ważną częścią jej osobistego projektu tożsamościowego (Nowicka, 2006, s. 291-292; Babiński, 2005, s. 106-108). W tym procesie powstawania etniczności świadomej i refleksyjnej język ma znaczenie zasadnicze, ponieważ obok wartości, wierzeń i norm jest istotnym składnikiem kultury. Jest także jej produktem, znakiem przynależności, emblematem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie w procesie socjalizacji. Nasze kulturowe reprezentacje przybierają językowe formy i oprócz funkcji uczestnictwa w przekazywaniu kultury, język jest głównym środkiem jej internalizacji. Język mówiony i pisany jest jednym z najważniejszych atrybutów kulturowych grupy; w języku zawierają się niepowtarzalny ogląd świata, wzory myślenia i wzory kultury. W tym sensie możemy mówić o tożsamości językowej grupy i jednostki. Badania pokazują, iż to właśnie język jest najwyraźniejszym społeczno-kulturowym wskaźnikiem przebiegu i natężenia procesów asymilacji grupy mniejszościowej w społeczeństwie globalnym, której ostatecznym efektem jest zmiana jednostkowej identyfikacji (Kłoskowska, 1996, s. 103-133). Tożsamość językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach — sytuacja wyjściowa Przybliżając problem tożsamości językowej w kontekście zachowania języ­ ka, jak i zaawansowania procesów asymilacji Ukraińców na Warmii i Mazurach, trzeba sobie uświadomić z jak rozległego obszaru byli oni wysiedlani w roku 1947, i w związku z tym, jak skomplikowana była ich sytuacja językowa po �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 233 osiedleniu. Badania historyków pokazują, iż wysiedlenia objęły cały południowo¬ -wschodni obszar Polski, od byłego województwa krakowskiego po białostockie. Były to tereny zamieszkałe przez Ukraińców Łemkowszczyzny, Bojkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i południowego Podlasia (Sakson, 1998, s. 130-131; Misiło, 1993, s. 7-35). Osiedlani na Warmii i Mazurach Ukraińcy mówili bardzo różnymi odmianami gwary ukraińskiej; zdarzały się sytuacje, że ludzie w jednej wsi ze zdziwieniem konstatowali, iż mówią inaczej, zależnie od tego, skąd przy¬ jechali. Mówiąc o języku trzeba zaznaczyć, iż zwykle ma on dwie odmiany. Jedną potoczną, nieznormalizowaną, różną na różnych terenach obszaru etnicznego; takie odmiany języka zwykle określa się jako gwary, dialekty lub narzecza. Drugą zaś literacką, pisaną, normowaną, w miarę jednolitą dla całego narodu, choć nieko¬ niecznie pokrywającą się z językiem mówionym. Wydaje się, iż osiedlani na War¬ mii i Mazurach Ukraińcy po raz pierwszy uświadamiali sobie, iż mówią różnymi dialektami i że te dialekty dalekie są od jednego ogólnonarodowego językowego wzorca, którego najczęściej wcale nie znali. Pamięć o tym pierwotnym doświad¬ czeniu znajduje potwierdzenie w wynikach badań zrealizowanych w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w latach 1996-1997. W swojej pracy wykorzystuję 27 obszernych wywiadów swobodnych, przeprowadzonych w nastę¬ pujących miejscowościach: Wyskoku, Węgorzewie, Górowie Iławeckim, Zabroście Wielkim, Kętrzynie, Toprzynach, Bajorach Wielkich, Lidzbarku Warmińskim, Runowie, Żywkowie, Miłogórzu, Solance, Wydminach, Mazuchówce, Czarnówce, Bobrowie i Taborze. Badania te dostarczyły obszernego materiału, umożliwiające¬ go ukazanie procesu kształtowania się tożsamości kulturowej, w tym także języko¬ wej, osiedlanych na Warmii i Mazurach Ukraińców, opisywanego przez badaczy jako zderzenie kultur i tak też doświadczanego przez badanych. O językowym zróżnicowaniu mówili przede wszystkim starsi informatorzy; P.S., urodzony w 1921 w Rudzie Żurawieckiej pod Lubaczowem, w momencie prowa¬ dzenia badań zamieszkały w Zabroście Wielkim, zapamiętał zderzenie różnych gwar i dialektów języka ukraińskiego we wsiach, w których osiedlano Ukraińców: Byli Ukraińcy z różnych stron, z Leska, z Włodawy, z Przemyśla, z Lubaczowa (...) oni mówili inaczej, inaczej tam od Sanoka, od Leska, to oni tak jak górale. Trudno się było z nimi porozumieć. I oni nawet mówili: „Ty Ukrainka, dlaczego ty inaczej mówisz?" (...). Teraz tak już wyrównało się, zmieszało. Inny informator, nauczyciel historii z Górowa Iławeckiego, J. N., tak opisywał sytuację językową swojej rodziny, w której spotkały się różne języki: Moja mama potrafi mówić tym dialektem z Podlasia. To też nie jest literacki język, to jest bardzo archaiczny ukraiński język, ojciec z kolei ma znajomość literackiego i dialektu łemkowskiego. J.N. literackiego języka ukraińskiego uczył się w szkole w Żelaznej Górze, gdzie przez pewien czas mieszkał, ponieważ z rodzinnego domu wyniósł jedynie �234 Bożena Domagała znajomość gwary łemkowskiej. Różnych dialektów używało się także w rodzinie młodej Ukrainki J.G., zamieszkałej w Węgorzewie, której ojciec został wysiedlo­ ny z okolic Tomaszowa Lubelskiego, a matka z Wisłoka Krośnieńskiego: Dziadek (ze strony matki) do tej pory nie umie po polsku, babcia też. Mama, jak nami rozmawia, to mówi trochę inaczej, tata inaczej, my tak więcej rozmawialiśmy w domu językiem ukraińskim wymieszanym, ale raczej tak jak tata. Ale na przy­ kład ja się przysłuchiwałam, jak mama rozmawia z babcią, to nie tak, jak ze mną, tylko inaczej. Problem gwarowego zróżnicowania jest nadal widoczny w rodzinach ukra¬ ińskich. Obecnie trzecie i czwarte pokolenie Ukraińców na Warmii i Mazurach wynosi z domu znajomość języka gwarowego w takiej formie, w jakiej znali go dziadkowie czy pradziadkowie. Świadczyć mogą o tym badania zrealizowane przez autorkę w roku 2006 w środowisku nauczycieli języka ukraińskiego. Byli to nauczyciele pracujący w punktach nauczania zorganizowanych w szkołach podstawowych i w gimnazjach. Badania te dotyczyły problemów związanych z nauczaniem języka ukraińskiego, ujmowanych w kontekście kształtowania się tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach. W sumie zrealizowano w różnych częściach Warmii i Mazur 15 wywiadów swobodnych, które moż¬ na uznać za komplementarne do badań z lat 1996-1997, zwłaszcza jeśli chodzi o proces kształtowania się tożsamości językowej środowisk ukraińskich. Jego badanie z natury rzeczy wymaga przyjęcia perspektywy porównawczej, mię¬ dzypokoleniowej, uwzględniającej procesy długiego trwania. Taka perspektywa pozwala uchwycić trwałość i zmienność wzorców transmisji kulturowej, w tym także zasięg i tempo asymilacji kulturowej, której wskaźnikiem jest zanikanie odrębności językowej społeczności asymilującej się. O etnograficznym zróżnicowaniu językowym środowisk ukraińskich mówili wszyscy nauczyciele pracujący w regionie. K.K. z Ostródy potwierdziła, iż: Dzieci wynoszą z domu gwarę, na lekcji, gdy proszę dzieci by coś mówiły, to wte­ dy mówią gwarą, ale rodzice chcą, by nauczyły się języka literackiego. K.S. z Węgorzewa, z dziesięcioletnim stażem nauczycielki języka ukraińskie¬ go, potwierdza obserwacje z Ostródy: Dzieci z domu wynoszą znajomość ukraińskiego języka, ale to są dialekty. Słyszy się, skąd rodzice pochodzą, to od razu jest rozpoznawalne, kto skąd. To nie tyle ak­ cent, co gwara. Literacki bardzo dobrze opanowują, kiedy są występy, kiedy grają, kiedy czyta się teksty, ale mówią po swojemu. Z wywiadu udzielonego przez M.D.H. z Morąga także wynika, iż przycho¬ dzące na jej zajęcia dzieci „wynoszą z domu dialekt ukraiński, a w szkole uczą się języka ukraińskiego praktycznie od podstaw. Czytać, pisać i porozumiewać się, bo w nielicznych rodzinach mówi się w ogóle po ukraińsku". �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 235 Podobnie jest w Pozezdrzu. Tamtejszy nauczyciel B.K. wskazywał, iż językiem mówionym dzieci pozostaje gwara, nawet jeżeli w szkole uczą się literackiego: Dzieci rozmawiają w domu po ukraińsku, ale gwarą. Zależy, z jakich okolic przy­ jechali rodzice, inny akcent, inne słowa. W klasie rozmawiają tak jak w domu, a między sobą po polsku. Czytają normalnie, ale mówią tak jak w domu, to znaczy gwarą. Badani przeze mnie nauczyciele wskazują nie tylko na gwarowe zróżnicowanie języka mówionego wśród ukraińskich uczniów, ale także na obecność polonizmów. Historycznie rzecz biorąc, wpływ języka polskiego na język ukraiński wynikał ze współistnienia obok siebie obu tych języków na obszarach Polski południowowschodniej. Współistnienie to polegało nie tylko na praktycznej dwujęzyczności znacznej części mieszkańców tych terenów przed II wojną światową, ale także na wy¬ mianie form językowych. Poza tym, język gwarowy, którym posługiwały się środo¬ wiska ukraińskie, nie mógł dostarczyć określeń na oznaczenie pojęć abstrakcyjnych; szukano ich w języku polskim. Zdaniem historyków, zapożyczenia z języka polskie¬ go, zwłaszcza w środowiskach inteligencji zachodnioukraińskiej, stanowiły rzecz zwyczajną (Łesiów, 2006, s. 28-37). W badaniach zrealizowanych w latach 1996¬ -1997 mamy przykłady wypowiedzi, w których rozmówcy potwierdzali mniejszy lub większy wpływ języka polskiego na gwary ukraińskie, zwłaszcza tam, gdzie istniało polsko-ukraińskie sąsiedztwo i działała polska szkoła. Badania te pokazują także, iż mieszkańcy polsko-ukraińskiego pogranicza przed I I wojną światową w zdecydo¬ wanej większości byli dwujęzyczni. Używane przez nich języki tworzyły złożoną i dynamiczną sieć wzajemnych relacji bilingwalnych, z czym łączyła się niestałość i nieostrość podziałów językowych. Historycznie rzecz biorąc, ukraiński był języ¬ kiem życia codziennego ludności chłopskiej, w miastach natomiast używano języka polskiego. Poza tym język polski obowiązywał w instytucjach administracji pań¬ stwowej. Były także znaczące zróżnicowania związane ze strukturą społeczną. Na kresach Polski południowo-wschodniej język polski był językiem elit społecznych, właścicieli ziemskich i urzędników, a na wsi wśród ludności chłopskiej przeważał ukraiński (Serczyk, 1993, s. 219). Mimo to znaczna część przesiedlanych na Warmię i Mazury Ukraińców w mniejszym lub większym stopniu znała język polski. Zdarzali się jednak tacy, którzy nie znali go wcale. Wielu było też takich, którzy oba języki znali, ale tylko w formie mówionej i nie potrafili czytać ani pisać w żadnym. Poza tym oba te języki mieszały się i przenikały wzajemnie. W gwarowych odmianach języka ukraińskiego można dopatrzyć się wielu polonizmów także dzisiaj. Mówili o tym badani nauczyciele; I.O., ucząca w Pieniężnie, stwierdziła: Uczniowie często z domu wynoszą znajomość gwary. To nie jest język literacki, jest to język pełen kalek językowych z polskiego. Ale nawet używanie takiego języka jest ważne, to jest podstawa, na tym się pracuje. O gwarze nasyconej polonizmami mówiła także M.F. z Pasłęka: �236 Bożena Domagała Na te wszystkie dzieci, które uczę, to żadne nie wyniosło z domu języka literackie¬ go. Trzeba zaczynać od początku, bo gwara to mniejszy zasób słownictwa, inna wymowa i częste polonizmy. Z podobnymi problemami zetknęła się w swej pracy L.Ł., z punktu nauczania w Kętrzynie: Gdy uczniowie przychodzą tutaj, to zazwyczaj znajomość języka ukraińskiego jest słaba. Dzieci znają mieszankę polsko-ukraińskiego. Wpływ języka polskiego przejawia się w inny jeszcze sposób: ukraiński i pol¬ ski mieszają się w konkretnych aktach mowy. Mówiła o tym J.K. z Sępopola: Na początku było tak, że jakby dzieci wstydziły się mówić po ukraińsku, miały jakąś blokadę, potem ośmielały się i były już bardziej otwarte, ale trzeba zwracać uwagę, by konsekwentnie mówiły po ukraińsku, a nie zaczynały po ukraińsku, a kończyły po polsku. Jeszcze wyraźniej problemy językowe środowiska zauważa B.M. z Elbląga, nauczyciel który kilkanaście lat temu przyjechał z Ukrainy: Dzieci, jeżeli mówią po ukraińsku, to gwarą, jest sporo dialektów. Żeby rozmawiać językiem literackim, to trzeba znać słowa i składnię, tutaj dzieci mają małe pole do popisu, bo nie znają słów, nie są osłuchane, bo i skąd, jeżeli w wielu rodzinach nie mówi się po ukraińsku, a kiedy już zaczynają mówić, to wplatają wyrażenia gwa¬ rowe lub przechodzą na polski. Niektórzy uważają, że jak dodadzą końcówkę „t" do polskich wyrazów lub inaczej zaakcentują, to już będzie ukraiński, a przecież tylko niektóre słowa są podobne, wiele słów jest zupełnie innych. Odcięcie języka ukraińskiego od źródeł rozwoju, w nowoczesnych narodach istniejących w postaci centrów kulturalnych, skupiających elity intelektualne i ar¬ tystyczne pracujące nad językiem, było jednym ze skutków Akcji „Wisła". W re¬ zultacie język ten przetrwał aż do dzisiaj w postaci luźnego konglomeratu gwar i dialektów nasyconych polonizmami. Można jednak wskazać na inne jeszcze konsekwencje planowych przesiedleń, uderzające bezpośrednio w tę część dzie¬ dzictwa kulturowego Ukraińców, jaką stanowi język. Jednym z podstawowych założeń akcji „Wisła" było takie pokierowanie transportami, by osiedlani Ukraiń¬ cy zostali rozproszeni w polskim otoczeniu. Dążono do tego, by w danej miejsco¬ wości, a nawet w najbliższej okolicy nie było rodzin z tej samej wioski, by ludzie wyrwani siłą z małych społeczności, przeniesieni w obce otoczenie i rozprosze¬ ni, nie odbudowali dawnych więzi (Sakson, 1998, s. 134; Drozd, 2001). W no¬ wym otoczeniu Ukraińcy zostali poddani silnej presji asymilacyjnej, a jednym z wymiarów tej presji był nacisk na asymilację językową. Dokonywała się ona �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 237 poprzez szkoły, przedszkola, miejsca pracy, kontakty sąsiedzkie, a także środki masowego przekazu. Wszechobecność języka polskiego prowadziła nie tylko do mieszania ukraińskich i polskich form językowych, ale i do zmiany społecznej roli języka ukraińskiego. Jego używanie zostało ograniczone do wewnętrznej, prywatnej sfery życia rodzinnego. Po ukraińsku mówiło się w rodzinach oraz w kręgu znajomych pochodzenia ukraińskiego. Używanie ukraińskiego w miej­ scach publicznych było traktowane jako przejaw nacjonalizmu, podobnie jak pie¬ lęgnowanie rodzimych obyczajów i tradycji religijnych. W pierwszym okresie, to jest do roku 1956, Ukraińcy na Warmii i Mazurach byli praktycznie pozba­ wieni zewnętrznego kontaktu z językiem macierzystym; istotną rolę odgrywał tu także czynnik zastraszania ze strony władz oraz wrogie nastawienie części osadników polskich tak zwanych zabugowców. W badaniach zrealizowanych w latach 1996-1997 mamy szereg przykładów wypowiedzi, które pokazują, iż strach był jednym ze skutecznych środków administracyjnie sterowanej języ¬ kowej presji asymilacyjniej. Przykładem może być S. H . z Węgorzowa, która zapamiętała, iż: potem jak żeśmy tu przyjechali, to jak ojciec opowiadał, chodzili pod oknami, spraw­ dzali, jak się mówi, co się mówi (...). Moja rodzina była duża. Razem z nami mieszka­ ła babcia, dziadek i ich oboje dzieci, tak że nas było dziewięcioro i wszyscy mówili po ukraińsku (...). O, jak przypuśćmy, ktoś szedł z Polaków, zbliżał się, to wtedy się za­ czynało po polsku. Przy Polakach się mówiło po polsku (...). Może żeby nie sądził... może to był jeszcze strach, może, że nie rozumiał. Zdaniem Andrzeja Saksona, kulturowa samoizolacja Ukraińców polegała na tym, iż zamknęli się oni w obrębie własnej grupy, utrzymując kontakty tylko ze „swoimi" i zachowując przez długi czas ostrożność w stosunkach z „obcy­ mi" (Sakson 1998, s. 184). Dramatyczna przeszłość rodziny, pamięć przymu¬ sowej deportacji i wrogie nastawienie otoczenia doprowadziły do rozpadu tych elementów kultury, które ułatwiały zewnętrzną identyfikację i mogły wzbudzać w nowym otoczeniu wrogie postawy. Zachowały się natomiast te elementy kul¬ tury, które mogły pozostać wewnętrzną własnością poszczególnych rodzin. W tej zamkniętej sferze kultury znalazł się przede wszystkim język. Badania pokazu¬ ją, iż mówiło się „w domu po ukraińsku, na podwórku po polsku". Jedynie we wsiach, gdzie były większe skupiska osiedleńców, język ukraiński wychodził na ulicę, natomiast tam, gdzie Ukraińcy żyli w rozproszeniu, nie używano języka ukraińskiego w sferze publicznej wcale. Miało to konsekwencje dla jego statu¬ su społecznego. Został on zredukowany do języka domowego, języka tradycji, pamięci, jednak bez większego znaczenia dla życia publicznego. Brak zewnętrz¬ nych kontaktów z językiem macierzystym prowadził do jego erozji strukturalnej (mieszanie się różnych gwar i nasycanie polonizmami) i degradacji społecznej (język domowy). Świadomość tego mają młodzi i wykształceni Ukraińcy. Przy- �238 Bożena Domagała kładem może być wypowiedź Ukrainki z Węgorzowa, M.B., która tak opisuje swoje doświadczenia z pobytu na Ukrainie: Inny tam język był, trochę inne słowa. Może rodzice rozumieli, ja na przykład nie rozumiałam wszystkich słów, bo to był taki typowo czysty język, a nasz to taki był... nawet jak pan Włodek tu przyjdzie i do mnie rozmawia, to ja na przykład część rozumiem, a część nie, bo to typowo ukraiński, a tu, jak mówią, taki chachłacki. Jeszcze wyraźniej problem erozji języka w środowiskach ukraińskich postrze¬ gał młody Ukrainiec z Górowa Iławeckiego, nauczyciel historii w tamtejszym liceum: Ja w ogóle mam krytyczny stosunek do tego języka, jaki panuje tutaj, dlatego że ten język jest strasznie zanieczyszczony, on jest przemieszany polonizmami, albo wyrazami wymyślonymi ( . ) . Mnie to drażni czasem. Ja mówię w języku litera¬ ckim i z początku były trudności ze zrozumieniem mnie, rodzice nie rozumieli mnie. Rola szkoły w podtrzymywaniu tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach Historia szkolnictwa ukraińskiego na Warmii i Mazurach pokazuje, iż jego rozwój lub regres związane były z prowadzoną przez państwo polityką asymilacji tego środowiska i zainteresowaniem samych Ukraińców możliwościami kształ¬ cenia swoich dzieci w szkołach ukraińskich. Obecnie szkolnictwo ukraińskie na Warmii i Mazurach funkcjonuje na różnych poziomach i jest stosunkowo dobrze rozwinięte. W liceum i gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania w Górowie Iławeckim oraz Szkole Podstawowej nr 8 i gimnazjum w Bartoszycach nauczanie wszystkich przedmiotów, oprócz języka polskiego i historii, odbywa się w języku ukraińskim. W szkole podstawowej w Baniach Mazurskich istnieją klasy z do¬ datkową nauką języka ukraińskiego (trzy i więcej godzin tygodniowo). Oprócz tego funkcjonują 42 punkty nauczania języka ukraińskiego, zapewniające kon¬ takt z ukraińskim językiem literackim na poziomie podstawowym; w 2006 roku korzystało z nich 997 dzieci. Liceum w Górowie Iławeckim działa od 1990 roku i jeśli uwzględnić ist¬ niejące przed 1990 rokiem klasy ukraińskie, to w 2004 roku obchodziło ono 35-lecie działalności. W latach 1968-2003 szkoła wykształciła 1111 uczniów z ca¬ łej Polski (w latach 1990-2003 — 660 uczniów); jednak w roku 2006-2007 do pierwszej klasy liceum przyjęto tylko 51 uczniów. Liceum górowskie jest nie tylko szkołą średnią z ukraińskim językiem nauczania, ale także centrum kultury ukraińskiej w Polsce północno-wschodniej, działającym zgodnie z założeniem, �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 239 iż: „Podstawowym zadaniem ukraińskiej szkoły jest (...) stworzenie atmosfery miejsca «przesyconego» ukraińskością, gdzie na każdym kroku słyszy się ukra¬ iński, ucznia angażuje się w wiele działań artystycznych, kulturalnych, związa¬ nych z tradycją ukraińską, kształtuje się poczucie własnej wartości ukraińskiej kultury" (Głowacka-Grajper, 2005, s. 51). Podobną rolę, chociaż na niższym poziomie, odgrywa powołana do życia także w 1990 roku Szkoła Podstawowa nr 8 w Bartoszycach z Ukraińskim Językiem Nauczania. Każdego roku uczy się w niej ponad stu uczniów. O szczególnych zadaniach tej szkoły tak pisała jej dyrektorka: Naszym pragnieniem było uchronić młode pokolenie przed asymilacją, stworzyć swoistą enklawę tożsamości i kultury ukraińskiej. Człowiek bowiem jest nieroze¬ rwalną częścią swojego narodu i zawsze boleśnie odczuwa zerwanie naturalnych więzi ze swoją ojczyzną, tradycjami i obyczajami, w których wzrastali jego przod¬ kowie, a które są mu bliskie" (Rohun, 2000, s. 5). Dzięki powstaniu wielostopniowego systemu szkolnego dokonuje się proces instytucjonalizacji transmisji kultury ukraińskiej na Warmii i Mazurach, polegają¬ cy na przejściu od przekazu rodzinnego, wewnętrznego, do przekazu pozarodzin¬ nego, zewnętrznego, zapewnianego przez szkołę. Oznacza to nie tylko zmianę sposobu transmisji kulturowej, ale także zmianę przekazywanych treści. Insty¬ tucjonalizacja przekazu wymusza określone zmiany w obrębie kultury etnicznej, polegające — zdaniem Ewy Nowickiej — na standaryzacji przekazywanych tre¬ ści, w celu stworzenia jednego, powszechnie obowiązującego (w ramach grupy etnicznej) kanonu czy standardu nauczania (Nowicka, 2006, s. 298). W sferze języka tym kanonem jest ukraiński język literacki, wypierający gwary i dialekty, język, który spełnia funkcje języka ogólnonarodowego i stwarza możliwość swo¬ bodnej komunikacji diaspory z narodem ukraińskim. W sferze historii i kultury tworzą go treści składające się na współczesną ideologię narodową, budujące i podtrzymujące więź ideologiczną z narodem ukraińskim. Szkolnictwo mniejszościowe jest także odpowiedzią na poczucie zagrożenia kultury mniejszościowej ze strony społeczeństwa globalnego. Specyfika stosunków między społeczeństwem większościowym a mniejszością sprawia, że znajomość własnego języka etnicznego, własnej obyczajowości, tradycji literackiej i historii nabiera obecnie szczególnego sensu. Przywódcy zbiorowości etnicznych starają się przeciwdziałać spontanicznie zachodzącym procesom asymilacji poprzez mo¬ bilizację świadomości etnicznej i pokazanie innej perspektywy i innych wartości członkom grupy mniejszościowej. Dotyczy to także programów mniejszościowego nauczania, które mają budować poczucie dumy z posiadania unikatowego i war¬ tościowego dziedzictwa kulturowego, do którego kluczem jest język. Dziedzictwo to może być cenione przez członków grupy mniejszościowej przede wszystkim ze względu na jego oryginalność i niepowtarzalność, co stanowi wartość samą w so¬ bie w społeczeństwie promującym kulturową uniformizację. Jak pisze Nowicka: �Bożena Domagała 240 Nie tylko utrzymanie wybranych, często wyselekcjonowanych lub nawet od nowa skonstruowanych elementów kultury tradycyjnej, ale także uzyskanie określonych efektów o charakterze społecznym (solidarność etnicznej zbiorowości), jak i psycho­ logicznym (poczucie własnej wartości), to cele, które stawiają sobie mniejszościowe systemy edukacyjne czy też programy etnopedagogiki (Nowicka, 2006, s. 299). Tak rozumiana etnopedagogika przekłada się na konkretne cele, jakie stawiają sobie nauczyciele pracujący w punktach nauczania, niezależnie od tego, jaki jest po¬ ziom zaangażowania dzieci i młodzieży uczęszczających na dodatkowe lekcje języka ukraińskiego, na ile jest to tylko wola rodziców, a na ile udało się nauczycielom roz¬ budzić zainteresowanie uczniów. Zdaniem M.D.H, jej praca polega on na tym, iż: Trzeba dzieci uczyć od podstaw czytać, pisać i porozumiewać się, bo tylko w nie¬ licznych rodzinach mówi się po ukraińsku. Bardzo często tak nawet jest, gdy oboje rodzice są Ukraińcami. O pracy od podstaw mówiła także E.K. ze Srokowa. Dzieci które trafiły do jej klas: Coś tam gdzieś słyszały, ale te dzieci nawet podstaw nie znają. Gdy pytam czy coś ro¬ zumieją, to mówią że nie i chcą, żeby tłumaczyć po polsku. Zwłaszcza te młodsze dzie­ ci. Starsze już coś umieją. Początki jednak są takie, jak przy nauce języka obcego, dla wielu dzieci nie jest to język ojczysty, a niektóre nawet czują niechęć, co mnie dziwi. Wielu nauczycieli, choć nie wszyscy, stara się w swej pracy uwzględniać tak¬ że oczekiwania rodziców. Mówiła o tym K.K. z Ostródy: Rodzice oczekują, żeby dzieci dobrze mówiły w języku ukraińskim, żeby czytały gazety, żeby się dobrze umiały porozumieć w tym języku. Mam dużo dzieci po¬ chodzących z rodzin mieszanych i np. rodzice chcą, by dziecko miało jakąś wiedzę o tej kulturze, z której jedno z rodziców wyszło. Według J.K. z Sępopola: Rodzice chcą, by dzieci nauczyły się mówić, pisać i czytać, bo rodzice nie zawsze rozmawiają po ukraińsku (zwłaszcza w rodzinach mieszanych). Uczniowie chcą więcej, zobaczyć fajny film, chcą zabawy. Mnie najbardziej satysfakcjonują zaba¬ wy z maluchami, ale w gimnazjum chodzi o to, by czytać i pisać, pogadać o Lwo¬ wie, o Ukrainie, by mówić w języku. Podobnie jest w Węgorzewie, gdzie rodzice jasno określili, czego oczekują od nauczycieli. K.S., która przybyła z Ukrainy, ma tego świadomość i stara się dostosować do oczekiwań rodziców: �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 241 Rodzice chcą, żeby dzieci czytały prasę, rozumiały, co mówi się w T V (czyli język słuchany i mówiony). Żeby troszkę poprawniej mówiły. Dużo rodziców uważa, że to język ojczysty i chcą, by dzieci mówiły w tym języku, chociaż kilka razy do roku, gdy jest jakiś jubileusz czy święta. Jest bardzo dużo takich rodziców. Czasami ambicje nauczycieli idą dalej niż oczekiwania rodziców. O tym, że ta sprzeczność może być źródłem konfliktów, przekonał się B.M. z Elbląga: Rodzice mieli do mnie pretensje, że zbyt poważnie traktuję ten przedmiot, że za¬ daję do domu, stawiam stopnie. Ja bym chciał, by dzieci poznały trochę historii, by wiedziały coś o Ukrainie, o kulturze ukraińskiej (nie tylko Iwan Franko i Łesia Ukrainka), a to budzi sprzeciw rodziców. Oni chcą, by dzieci trochę czytały, ale nie za dużo, aby trochę pisały, ale też nie za dużo. Młodsze dzieci chcą porysować, chcą pośpiewać, bo to lubią, chcą teatrzyk, kukiełki, by pokazywać dialogi. Także E.K. ze Srokowa napotkała na opór, gdy próbowała wyjść poza utrwa¬ loną w świadomości rodziców i dzieci formułę nauczania języka ukraińskiego w sposób łatwy i przyjemny, bardziej przypominający zabawę niż pracę: Zadałam wierszyk na św. Mikołaja i mama jednego z uczniów stwierdziła, że pani jest zbyt wymagająca. Ogólnie dzieci są znudzone czytankami i ćwiczeniami. Chcą na lekcjach śpiewać, tańczyć, malować plakaty, pisać ogłoszenia, by lekcje nie były monotonne i nużące. U podstaw zorganizowanego szkolnictwa mniejszościowego leży założenie, iż naturalnym dążeniem każdej mniejszości powinno być podtrzymanie i upo¬ wszechnianie znajomości języka ojczystego. Jest on podstawowym warunkiem międzypokoleniowej transmisji i kluczem do kultury narodu, którego częścią te środowiska się czują. Uzyskanie odpowiedniej kompetencji językowej, rozu¬ miane jako nauka języka ogólnonarodowego, literackiego, to cel podstawowy, realizowany w punktach nauczania języka ukraińskiego. Czasami jest on osiąga¬ ny poprzez wykorzenianie nawyków gwarowych w mówieniu, czasami języka trzeba uczyć od początku. Jednak, oprócz tego celu podstawowego, jest jeszcze jeden cel, który dla grup mniejszościowych może być równie ważny, zwłaszcza w konfrontacji ze społeczeństwem globalnym. Etnopedagogika bowiem to nie tylko przyswajanie pozytywnie wartościowanego dziedzictwa kultury, ale także budowanie wspólnoty opartej na wartościach tego dziedzictwa. Jest to możliwe w warunkach społeczeństwa wielokulturowego, którego cechą konstytutywnąjest wolność od nacisków i przymusów asymilacyjnych. Ta wolność jest pomostem ku wartościom i więziom budującym wspólnotę. O tym wymiarze pracy z dzieć¬ mi mówiła na przykład M.F. z Pasłęka. Jej zdaniem, rodzice posyłając dzieci na naukę języka ukraińskiego „na pewno chcą, by dzieci razem się integrowały, żeby tworzyły wspólnotę, by razem pójść na zabawę, do szkoły ukraińskiej". �Bożena Domagała 242 Jeszcze dobitniej wychowawczą i integracyjną rolę szkoły i jej ukraińskiej enklawy, w postaci kilku godzin ukraińskiego w tygodniu, podkreślała I.O. z Pie¬ niężna: Ja im mówię, jeżeli będziesz się ukrywać, to nic nie da, jeżeli jednak będziesz coś wiedzieć o swoim narodzie, będziesz z tego dumna, to zbudujesz swój autorytet. Tutaj nawiązuje się więzi na całe życie. Mniejszość narodowa ma to do siebie, że więzi są ważne, że szuka się kontaktu i szkoła te związki podtrzymuje, to daje ogromne możliwości. Tworzenie więzi i budowanie wspólnoty jest także celem M.S. z Braniewa. Wspólnota obejmuje nie tylko dzieci, ale także rodziców i realizuje się w kon¬ kretnych działaniach: W punkcie nauczania dzieci uczą się ortografii i literatury. Ale rodzice oczekują, by organizować różne święta, imprezy dla dzieci i dla rodziców. Bo to jest jakaś inte¬ gracja dzieci, które tu przychodzą z czterech różnych szkół (z trzech podstawówek i gimnazjum). Co roku wożę dzieci do Elbląga na przegląd zespołów szkolnych, bo dzieci bardzo chcą, dzieci chętnie jeżdżą z występami, poznają inne dzieci i na¬ wiązują kontakty. Chodzi o to, by dzieci utrzymywały ze sobą kontakt, bo dzisiaj nikt już nie wstydzi się swojego pochodzenia, dzieci do mnie mówią „dobry dzień" po ukraińsku. Ja też chcę, by dzieci zauważono, by dzieci nie wstydziły się ( . ) . Przywiozłam ze sobą mapę Lwowa i dzieci same szukają miejsc, z których po¬ chodzą ich dziadkowie. Poza tym wypracowałam sobie taki system, że rodzice są zżyci ze mną, ja wiem, kiedy dziecko nie przyjdzie na lekcje i dlaczego, rodzice utrzymują ścisły kontakt ze mną, bo inaczej ta praca nie miałaby sensu. Na przy¬ kład, gdy przygotowujemy kutię, to rodzice mi pomagają, gdy przygotowujemy wertep to pokazujemy ukraiński dom, dzieci poprzebierane za kozaków chodzą po kolędzie. 1 Takie właśnie działania budują obraz kultury ukraińskiej jako wartościowego dziedzictwa grupy etnicznej, tworzą wspólnotę uczniów i rodziców i pozwalają, jak powiedziała M.S. z Braniewa, „utrzymać klasy, bo przecież dla dzieci to są dodatkowe trzy godziny i nie wszyscy są zachwyceni". Czasami motyw spotka¬ nia może stać się najważniejszy; przekonał się o tym B . M z Elbląga: Robiłem ankietę wśród dzieci i powiedziały mi, że przychodzą po to, by się spot¬ kać, porozmawiać, powymieniać się nagraniami. Rodzice też chcą przede wszyst- 1 Ze Świętami Bożego Narodzenia związany był zwyczaj chodzenia kolędników, z wertepem. Skład grupy kolędników zwykle podobny jest do polskich kolędników, z tą różnicą, że w ukraińskiej wystę­ pują kozacy. W Liceum w Górowie Iławeckim z wertepem chodzą uczniowie; w jego przygotowaniu biorą udział ksiądz i siostra zakonna, następnie kolędnicy chodzą po domach, śpiewają kolędy, recytują zabawne teksty o treści religijno-patriotycznej, są obdarowywani słodyczami i drobnymi pieniążkami. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 243 kim tego by dzieci ze środowiska ukraińskiego spotykały się, a nauka języka jest na dalszym planie. Podobnie zresztą jest w cerkwi, spotkanie z rodziną i znajomy¬ mi jest najważniejsze. Program działań uwzględniający różne potrzeby uczniów i rodziców jest rea¬ lizowany w Giżycku w Szkole Podstawowej nr 7. Według J.K.: Na lekcjach prowadzone jest szerokie nauczanie i kształcenie ukrainistyczne — uczniowie zapoznawani są z językiem ojczystym, kulturą, tradycją, historią, lite¬ raturą i religią. Organizowane są ciekawe imprezy, spotkania, konkursy, zabawy, wyjazdy krajowe i zagraniczne. Dzięki takim działaniom, oprócz swej funkcji komunikacyjnej, język zaczyna pełnić innąjeszcze funkcję, określaną w literaturze mianem funkcji identyfikacyj¬ nej, istniejącej w relacji do grupy posiadającej wspólne uniwersum symboliczne. Język tworzy wówczas „społeczność językową". Obejmuje ona ludzi posługują¬ cych się tym samym językiem, posiadających świadomość jego symbolicznego zaplecza w postaci wiedzy, baśni, mitów, legend, podzielanej tradycji, wspólnie przeczytanych książek, wspólnie śpiewanych pieśni, słuchanej muzyki czy na¬ wet oglądanych filmów. Wspólne znaczenia i wspólna wiedza, składające się na identyfikacyjną moc języka, mają wpływ na realizację funkcji komunikacyjnej (Niżnik, 1985, s.74-83). Komunikacja jest tym pełniejsza i efektywniejsza, im większa jest jednorodność identyfikacyjnej warstwy języka, w tym przypadku budowanej właśnie poprzez wspólnie obchodzone święta, wyjazdy na Ukrainę, wspólne występy na różnych festiwalach i udział w licznych imprezach organi¬ zowanych przez szkołę. Wywiady z nauczycielami pokazały, iż pojawia się inny jeszcze, bardziej pragmatyczny i stosunkowo nowy rodzaj motywacji do nauki języka ukraińskie¬ go, motywacji wykraczającej poza tradycyjnie rozumianą etnopedagogikę. Coraz częściej zdarza się, iż naukę języka ukraińskiego traktuje się nie tyle jako naukę języka ojczystego, lecz jako naukę jeszcze jednego języka obcego, który w przy¬ szłości może się przydać, zwłaszcza gdyby Ukraina stała się jednym z krajów Unii Europejskiej. Z tym wiązałoby się jeszcze większe otwarcie granic i po¬ szerzenie skali kontaktów gospodarczych i politycznych, dla których warto znać język. O tego typu postawie wobec języka i motywacji do jego nauki mówiła J.K. z Giżycka: I rodzice i uczniowie traktują naukę języka ukraińskiego jako języka ojczystego, choć doskonale rozumieją, że jego znajomość może być traktowana w zgoła innych kategoriach — jako znajomość jeszcze jednego języka (obok angielskiego czy nie¬ mieckiego), który może w przyszłości przydać się w pracy zawodowej (tłumacz z języka ukraińskiego, dziennikarz, polityk, nauczyciel, biznesmen). Wykształco¬ ny, młody Ukrainiec z Polski zna dobrze przynajmniej cztery języki — polski, ukraiński, angielski, niemiecki. �244 Bożena Domagała Podobne perspektywy dla języka ukraińskiego dostrzegali uczniowie K.B. z Reszla. Jej zdaniem: Dzisiaj pojawia się motywacja, że język ukraiński może przydać się w życiu zawo¬ dowym. Język ten słyszy się w mediach, ludzie robią interesy na Ukrainie. Język ten staje się równoprawnym językiem obcym. Także zdaniem M.F. z Pasłęka, znajomość ukraińskiego może stać się kapita¬ łem kulturowym młodego pokolenia Ukraińców w Polsce. Niektórzy rodzice: Uważają, że dobrze jest znać wszystkie języki i może ukraiński też się przyda. To może być atut. Kiedyś takie świadectwo chowało się do szuflady, teraz to jest atut. Dzieci odbierają to czasem jako przymus, ale są takie, które to rozumieją. W rezultacie na lekcje ukraińskiego posyłają swe dzieci także ci, którzy prowadząjakieś interesy z Ukrainą. Planują oni, że kontakty te będą na tyle trwałe, iż w przyszłości zostaną przejęte przez dorastające dzieci i wtedy znajomość ukra¬ ińskiego może okazać się bardzo przydatna, niezależnie od tego, na ile będzie to ich język ojczysty. Przytoczone powyżej wypowiedzi wskazują, iż szkoły ukraińskie oraz punkty nauczania języka ukraińskiego wykonują ogromną pracę, która wchodzi w zakres szeroko rozumianej etnopedagogiki. Szkoła staje się ważnym ogniwem procesu deasymilacji młodego pokolenia Ukraińców, którzy w punktach nauczania pozna¬ j ą literacki język ukraiński i są wprowadzani w kulturę ukraińską. Dzięki szkole dokonuje się proces emancypacji języka: od konglomeratu gwar i dialektów do języka literackiego, czyli języka narodowego. W tym procesie ważna jest tradycja literacka przekazywana przez szkołę; gdy przekaz ten z jakichś powodów zostaje zaniedbany lub przerwany, język z powrotem ulega „uludowieniu" i kulturowej marginalizacji. Folklor językowy, przejawiający się w gwarach, może być trak¬ towany przez niektórych nauczycieli z sentymentem jako dowód etnicznej od¬ rębności i tożsamości, jednak kulturowy awans grup etnicznych jako mniejszości narodowych dokonuje się za sprawą języka literackiego ogólnonarodowego. Dla językowych grup pogranicza oznacza to konieczność ciągłej pracy nad językiem, pracy, do której „w sposób naturalny" angażowani są nauczyciele, pełniący rolę inteligencji odpowiedzialnej za utrzymanie czystości języka. Rola liderów ruchu narodowego wynika stąd, iż nauczyciele są najliczniejszą grupą przekazującą tra¬ dycję historyczną i literaturę ukraińską, grupą związaną ze społecznością ukraińską i znającą jej kulturowe potrzeby. Praca nad językiem zaczyna się w punktach na¬ uczania, a w szkołach z ukraińskim językiem nauczania (podstawowej i średniej) kompetencja językowa staje się pełna. Świadczą o tym matury pisane w języku ukraińskim w Liceum w Górowie Iławeckim. Poza tym uczniowie poznają także te wartości kultury, które tworzą kanon kultury narodowej i są podstawą budowa¬ nia więzi etnicznych. Doceniając znaczenie tego rozwiniętego systemu edukacji etnicznej w regionie, trzeba brać pod uwagę również pewne bariery, których nawet �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 245 tak dobrze zorganizowane szkolnictwo mniejszościowe nie jest w stanie przekro¬ czyć. Włodzimierz Mokry, pisząc o roli szkoły w transmisji kultury ukraińskiej, przestrzegał, iż w szkołach mniejszościowych przekaz kultury jest przekazem prze¬ de wszystkim odtwórczym, a nie twórczym; poza tym szkoła nie ma możliwości przezwyciężenia historycznie utrwalonych kompleksów. Jego zdaniem, w ukraiń¬ skich rodzinach wychowuje się dzieci w języku polskim; ukraiński przestaje być językiem macierzystym i staje się dla dzieci językiem babci i dziadka albo języ¬ kiem wyuczonym w szkole. W rezultacie młode pokolenia Ukraińców mogą być (i to często z trudem) jedynie odbiorcami, a nie twórcami kultury ukraińskiej (Mo¬ kry, 1989, s. 155-183). Interesujące, iż na ten problem zwróciła uwagę tylko jedna moja rozmówczyni, E.K. ze Srokowa. Jej zdaniem, język żyje tylko tam, gdzie się go używa w życiu codziennym rodziny i środowiska: W takich centrach, jak Węgorzewo czy Górowo to język tam trwa, żyje, dzieci cho¬ dzą na imprezy, śpiewają, mówią. To jednak nie może być tylko szkoła, nie tylko książki, ale język musi żyć. Z książek to będzie tylko niechęć do ojczystego języka. Inny rodzaj barier wynika z faktu, że to szkolnictwo większościowe, a nie mniejszościowe, z reguły, choć mogą być wyjątki, zwiększa zasoby kapitału spo¬ łecznego ucznia i lepiej przygotowuje go do życia w społeczeństwie globalnym. To z kolei może być czynnikiem hamującym rozwój szkół mniejszościowych w przyszłości. O dylematach związanych z wyborem szkoły mniejszościowej lub większościowej pisała Katarzyna Pająk wskazując, że istnieje możliwość, iż pod wpływem szkoły większościowej i rówieśników dziecko może zerwać z tra¬ dycyjnymi wartościami, wyznawanymi przez daną rodzinę i wspólnotę etniczną (Pająk, 2005, s.12-13; Tracewicz, 2000, s. 36-77). Nie wiadomo zatem, jaki mo¬ del edukacji będą w przyszłości wybierać dla swych dzieci ukraińskie rodziny. Problemy pojawią się wówczas, gdy będzie to wybór między zwiększaniem kapi¬ tału społecznego dziecka a zachowaniem wierności tradycji rodzinnej. Poza tym rodzice wybierając dla swoich dzieci model edukacji praktycznie dwujęzycznej, muszą uporać się z pewnymi obawami, które pojawiały się także w prezento¬ wanych wypowiedziach. Chodzi o przekonanie, iż edukacja dwujęzyczna może przyczyniać się do obniżenia kompetencji językowej uczniów w obu językach, z których żaden nie jest poznawany w takim zakresie, by stać się językiem umoż¬ liwiającym pełny dostęp zarówno do kultury grupy mniejszościowej, jak i społe¬ czeństwa większościowego (Secada, 1990, s. 81-106). Rodzina, sąsiedztwo, życie publiczne — tożsamość językowa Ukraińców na Warmii i Mazurach wobec wyzwań współczesności Stosunkowo dobrze rozbudowany system ukraińskiego szkolnictwa mniej¬ szościowego na Warmii i Mazurach skłania do postawienia ogólniejszego py- �246 Bożena Domagała tania: jak dzisiaj wygląda sytuacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach? Czy system rozbudowanego szkolnictwa ukraińskiego przyczynił się do zahamowania procesów asymilacji językowej, czy też proces ten odzna¬ cza się swoją wewnętrzną logiką, na którą nie mają większego wpływu wysiłki aktywnej części społeczności ukraińskiej w regionie oraz możliwości, jakie stwa¬ rza demokratyczne państwo, zapewniające ochronę praw i swobód językowych mniejszości? Pytanie o współczesny status języka ukraińskiego było jednym z najważniejszych spośród pytań zadawanych w wywiadach przeprowadzonych z nauczycielami nauczającym, w punktach nauczania tego języka. Odpowiedzi pokazują, iż generalnie zakres społecznego zasięgu tego języka, czyli jego moc, uległy ograniczeniom. Nauczyciele, na co dzień pracujący w środowiskach dzie¬ ci i młodzieży, i mający bezpośredni kontakt z pokoleniem rodziców, stwierdzają zgodnie, iż język ukraiński jest językiem domowym tylko nielicznych rodzin, a na zewnątrz jest używany tylko w szczególnych sytuacjach, które albo wyma¬ gają zamanifestowania ukraińskości, albo mają charakter spotkań rodzinno-religijnych. Obserwacje K.B. z Reszla potwierdzają, iż: W większości domów używa się języka polskiego. W tylko niewielu domach zwra¬ ca się uwagę na to, aby używać języka ukraińskiego. Języka ukraińskiego używa się na wszystkich spotkaniach środowiskowych, spotkaniach młodzieży, koncer¬ tach itp. Używa się go również podczas wszystkich wydarzeń kościelnych. Używa¬ nie języka ukraińskiego w domach zależy od bardzo różnorodnych czynników. Są to przede wszystkim: poziom znajomości języka ukraińskiego wśród rodziców oraz ich narodowa samoidentyfikacja, zaangażowanie w sprawy społeczne, utrzymywa­ nie kontaktów z innymi członkami społeczności ukraińskiej oraz cerkiewnej. Osoby, które są nieaktywne w społeczności lub skoncentrowane wyłącznie na sprawach ma¬ terialnych, nie zwracają żadnej uwagi na kwestię języka. M.F. z Morąga, mówiąc o procesie asymilacji językowej środowisk ukraiń¬ skich na Warmii i Mazurach, wskazała na sytuację językową swojej rodziny: Mój mąż jest polskojęzyczny, w domu u mnie też nie mówiono po ukraińsku. Ja się nauczyłam w szkole, w liceum w Legnicy. Pierwszym językiem w mojej rodzinie jest język polski ( . ) . Mąż nie umie, wstydzi się rozmawiać, bo nie umie. W rodzi¬ nach ukraińskich języka ukraińskiego używa się przy spotkaniach rodzinnych i to¬ warzyskich. To jest jednak coś więcej niż język domowy, bo to jest język liturgii. To jest druga okazja, by się spotkać i porozmawiać. Starsza wiekiem i doświadczeniem działaczka ukraińska i nauczycielka, pani L.Ł z Kętrzyna uznała, iż może mówić o całym środowisku, w którym pracuje od lat i bardzo dobrze zna jego sytuację językową: Sądzę, że język ukraiński jest używany na co dzień przez pokolenia dziadków i babć. Z pokoleniem rodziców bywa gorzej, bo oni się nigdzie nie uczyli ( . ) . W Kętrzynie zorganizowano dopiero w połowie lat 80. punkt nauczania, wcześniej �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 247 nie było tutaj. To jest sprawa rodziców, czy uczą swoje dzieci. Języka ukraińskiego używają różnie w różnych domach. Są domy, gdzie się używa języka i wymaga od dzieci, ale język polski wypiera, bo jest łatwiejszy, używany powszechnie (przed¬ szkole, szkoła, na ulicy). Podobną opinię wyraziła M.S. z Braniewa: Ci nasi dziadkowie mówią tylko po ukraińsku, pokolenie średnie w domu po pol¬ sku, a tylko, gdy się spotykamy w swoim gronie, to po ukraińsku. Wśród mło¬ dych rodzin dominuje język polski. Ale są pewne sytuacje, gdy mówi się tylko po ukraińsku: na przykład jak mamy przychodzą do mnie do szkoły, to starają się mówić po ukraińsku. Jest bardzo dużo imprez ukraińskich także w Braniewie (np. Głębock). Na przykład młodzież po polsku mówi ze swoimi rodzicami, ale na imprezach starają się mówić po ukraińsku, chociaż czasami łapię ich na tym, że mówią po polsku. Można więc powiedzieć, iż po ukraińsku mówi się na lekcjach, na imprezach ukraińskich, gdy spotykają się z dziadkami. Na przykład z rodzicami po polsku, ale z dziadkami jakoś nie mogą po polsku. Również obserwacje E.K. ze Srokowa potwierdzają prezentowane powyżej opinie; język ukraiński pojawia się w szczególnych sytuacjach, językiem życia codziennego staje się polski: Kiedy dzieci obchodzą święta, to wtedy wchodzi ukraiński, a na co dzień to polski, najwyżej wtrąca się jakieś słowa i chyba generalnie odchodzimy od tej tradycji, by w życiu codziennym posługiwać się tym językiem. Postępy procesu asymilacji językowej widać, porównując kolejne grupy dzie¬ ci przychodzące na naukę. Jak zauważyła M.S. Z Lidzbarka Warmińskiego, jest to sprawa młodego pokolenia rodziców urodzonych już na Warmii i Mazurach po roku 1956, pokolenia w znaczniej mierze zasymilowanego: Te dzieci, które przyszły w tym roku, to rozumieją po ukraińsku, ale nie mówią w tym języku. W domach rzadko się zdarza, by młodzi rodzice mówili po ukra¬ ińsku. W rezultacie te młodsze dzieci uczy się od początku, a tylko te starsze coś umieją. Zacytowane powyżej wypowiedzi potwierdzają fakt, że istnieje znaczne zróżni¬ cowanie pokoleniowe, jeśli chodzi o znajomość i zasięg języka ukraińskiego w śro¬ dowisku Ukraińców na Warmii i Mazurach. Dla pokolenia dziadków był on natu¬ ralnym językiem komunikacji, językiem życia codziennego, mimo iż wielu z nich znało także polski. Pokolenie średnie jest praktycznie dwujęzyczne: znajomość języka ojczystego wyniosło z domu, jednak językiem, jakiego używa ono w sytu¬ acjach życia codziennego, jest przede wszystkim język polski. W tym też języku rozmawia ono ze swoimi dziećmi. Młodzież zwykle posiada nikłą znajomość ję¬ zyka dziadków, dobrze jeżeli jest z nim osłuchana; języka literackiego uczy się już w szkole. Generalnie jest tak, iż — jak zauważyła J.K. z Sępopola: „To starszym �Bożena Domagała 248 ludziom zależy, by utrzymać język, młodszym nie". Język ukraiński jest dla dzieci i młodzieży językiem ojczystym, bo tak mówi tradycja i tak uczy się w szkole (nie¬ które dzieci, jak te w Srokowie, dowiedziały się o tym dopiero w szkole), ale i z ro¬ dzicami i między sobą młodzi mówią najczęściej po polsku. Oprócz podziałów pokoleniowych istnieje także skomplikowany kontekst sytuacyjny, określający, kiedy i gdzie powinno używać się języka ukraińskiego. Ukraiński to język kursów językowych, język oficjalnych spotkań organizacji ukraińskich, imprez organizo¬ wanych przez stowarzyszenia i organizacje ukraińskie, język cerkwi, a także język, który używany jest wtedy, gdy wielopokoleniowe rodziny ukraińskie spotykają się przy okazji tradycyjnych świąt. Czasami pojawia się na ulicy, co zauważył już na początku lat 90. Tomasz Marciniak (Marciniak, 1998, s. 126). Można zatem przyjąć, iż język ukraiński pojawia się wszędzie tam, gdzie ist¬ nieje potrzeba zamanifestowania odrębności i podkreślenia swojskości, czyli gdy język pełni funkcję identyfikacyjną. W rezultacie język polski i język ukraiński tworzą sieć wzajemnych relacji dysglosyjnych, czyli takich, w których zasady użycia każdego z dwóch języków zostały poddane konwencjom społecznym. Ję¬ zyki te są używane przemiennie w określonych społecznie warunkach i zgodnie z pewnymi normami społecznymi, które wskazują, gdzie wypada mówić w języ¬ ku ojczystym, a gdzie jego użycie może wzbudzać zdziwienie i niechęć polskiego lub ukraińskiego otoczenia (Bobrownicka, 2000, s.19-38). Konwencje te nie są jednak niezmienne; ogólna tendencja jest taka, iż język ukraiński jest wypierany przez język polski z życia publicznego. Reprezentująca starsze pokolenie pani K. z Czarnówki oburza się, gdy na spotkaniach Ukraińców słyszy obecnie język polski: „ A co to za małanka , za zabawa, jak oni pójdą tam i wszystko po polsku gadają, śpiewają po ukraińsku, a cała gadka po polsku". Asymilacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie prze¬ biega według jednego wzorca ani w jednakowym tempie we wszystkich śro¬ dowiskach. Znaczące są tu różnice pokoleniowe, różnice związane z miejscem zamieszkania (zanik ukraińskiego sąsiedztwa, migracje do miast), stopniem inte¬ gracji środowiska, zwłaszcza w obliczu rosnącej liczby małżeństw mieszanych, które w sposób naturalny odchodzą od dwujęzyczności i w życiu codziennym używają języka polskiego. Mówił o tym B.M. z Elbląga: 2 Ludzie żyją w rozproszeniu. Przychodzą do miasta, żenią się i tracą kontakt ze swoim środowiskiem, niektórzy jeszcze się wstydzą. Jest duża bierność. Ci stara¬ j ą się zatrzeć ślady swego pochodzenia. Jest grupa, która nie wstydzi się, ale też nie manifestuje specjalnie swej ukraińskości. I jest wreszcie grupa świadomych Ukraińców, którzy rozumieją, co to jest tożsamość i starają się j ą podtrzymywać i rozwijać. Oni wiedzą, iż nie wystarczy raz do roku włożyć wyszywaną koszulę i pojechać na festiwal. Generalnie jednak w rodzinach miejskich nie rozmawia się 2 Małanka, od imienia Melanii, to ukraiński Sylwester, przypadający według kalendarza juliańskie­ go na noc z 13 na 14 stycznia. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 249 po ukraińsku, a jeżeli babcia i dziadek mieszkają daleko, to dzieci praktycznie nie mają kontaktu z językiem, nie są osłuchane. Niektórzy rodzice robią chociaż tyle, iż zakładają anteny satelitarne i odbierają telewizję ukraińską, to chociaż dziecko posłucha muzyki, piosenek, bajek po ukraińsku. W rozważaniach nad stopniem asymilacji językowej środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie sposób pominąć kwestii statusu języka ukraińskie­ go jako języka narodowego. Język jest elementem kultury narodowej i jako taki jest obszarem rywalizacji kultur, obserwowanej nie tylko w stosunkach między­ narodowych, ale i trudnej do uniknięcia w relacjach mniejszość — większość społeczeństwa, nawet wówczas, gdy oficjalną ideologią i normą poprawności politycznej staje się kulturowy pluralizm. Język bowiem jest nie tylko biernym, neutralnym narzędziem komunikacji, lecz wartością, która pokazuje, jakie jest miejsce grupy mniejszościowej i jej kultury w systemie społecznym. Mówi o tym koncepcja mocy języka w komunikacji międzykulturowej. Zdaniem Elżbiety Ha¬ łas, moc języka, jego zdolność do trwania i konkurencyjności zależy od zjawisk występujących na zewnątrz języka, takich jak wielkość posługującej się nim gru¬ py, ruchliwość jej członków, poziom ekonomiczny, czynniki polityczne, promie¬ niowanie wartości i idei z nimi związanych (Hałas, 2001, s. 305). Status języka określają praktyki, działania i stosunki społeczne decydujące o tożsamości i miej­ scu kultury grupy w przestrzeni innych jakości kulturowych, identyfikowanych z określonymi kulturami narodowymi. Jeśli chodzi o Ukraińców, to problem kul¬ tury, tożsamości i symbolicznej komunikacji, czyli to, co określa moc języka, wskazuje na jego „niedoistnienie" nie tylko w odniesieniu do kultur i języków europejskich, ale przede wszystkim w odniesieniu do kultury i języka rosyjskie¬ go. Według Włodzimierza Pawluczuka, zjawiska te mają korzenie historyczne. W przeszłości, od X V I I I wieku do przynajmniej połowy X I X wieku, wzorcem kul¬ tury wysokiej, elitarnej, na wschodniej Ukrainie była kultura rosyjska, natomiast kulturę ukraińską uznawano za przeznaczoną dla ludu. Na Ukrainie zachodniej podobną rolę do rosyjskiej odgrywała kultura polska (Pawluczuk, 1998, s. 49). W rezultacie problem statusu i roli języka ukraińskiego jako języka narodowego jest jednym z najważniejszych, z jakim musi się uporać wolna Ukraina. Pisała o tym także Ola Hnatiuk, wskazując, że społeczeństwo ukraińskie domaga się od „elity rządzącej takich rozwiązań, by sfera użycia ukraińskiego przestała się kurczyć" (Hnatiuk, 2003, s. 328) i by język ukraiński awansował do roli języ¬ ka narodowego Ukrainy. Sytuacja na Ukrainie nie pozostaje bez wpływu na sytuację mniejszości ukra¬ ińskiej w Polsce. Można przypuszczać, iż w przyszłości status i rola języka ukraiń¬ skiego diaspory zależeć będzie od relacji mniejszość — większość, czyli od tego, na ile środowiska mniejszości będą podejmować wysiłki, by przeciwstawić się na¬ turalnym procesom asymilacji językowej („diaspora jest diasporą"). Warunkiem jest rozwijanie świadomej, refleksyjnej etniczności nowego typu, opartej na języ- �Bożena Domagała 250 ku. Będzie to możliwe, gdy w środowiskach mniejszości ukraińskiej w Polsce po¬ wstrzymany zostanie proces asymilacji językowej młodego pokolenia, które coraz większym stopniu uczy się literackiego języka ukraińskiego w szkole, a w coraz mniejszym przejmuje go od rodziców czy dziadków. Stwarza to szanse dla no¬ wej etniczności, której oznaką jest upowszechnianie wzorców języka literackiego, ogólnonarodowego. Język gwarowy, ludowy stanowi barierę rozwoju nowoczesnej kultury narodowej i opartej na niej tożsamości, unieruchamiając i izolując daną społeczność w jej folklorze. Język nauczany w szkole musi być jednak traktowany jako język ojczysty, a nie jako jeszcze jeden język obcy, którego można się uczyć z powodów sentymentalnych lub czysto pragmatycznych. Innym warunkiem kulturowego awansu mniejszości ukraińskiej w Polsce, na który ma ona niewielki wpływ, jest powstrzymanie degradacji języka ukraińskiego na Ukrainie. Dowartościowanie języka ukraińskiego w Ojczyźnie i w europejskiej przestrzeni kultur narodowych przełoży się na świadomość, iż jest to rzeczywi¬ ście „skarb" niezbywalny, coś cennego, niepowtarzalnego, co jest źródłem dumy i pozwala na zdobycie i zachowanie odpowiedniej pozycji w stosunkach z innymi grupami i kulturami. Słowa kluczowe: etniczność, tożsamość językowa, mniejszość ukraińska, etnopedagogika BIBLIOGRAFIA Babiński G. 2005 Tożsamość na pograniczach, w: Tożsamość bez granic. Współczesne wyz¬ wania, red. E. Budakowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. s. 99-117. Bobrownicka M . 2000 Poliglotyzm społeczeństw słowiańskich a rozwój ich świadomości naro­ dowej, w: Język a tożsamość narodowa, red. M . Bobrownicka, Slavica Universitas, Kraków, s. 19-38. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań. Drozd R. 2001 Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Tyrsa, Warszawa. Głowacka-Grajper M . 2005 Zróżnicowanie ideologii edukacyjnych w ramach etnicznego szkolnictwa ukraińskiego w Polsce, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa, s. 43-56. Hałas E. 2001 Symbole w interakcji, Oficyna Naukowa, Warszawa. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... Hnatiuk O. 2003 251 Pożegnanie imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, PWN, Warszawa. Łesiów M . 2006 Pogranicze słowa polskiego i ukraińskiego, w: Dziedzictwo polsko¬ -ukraińskie, red. S. Chazbijewicz, K. Szulborski, Instytut Nauk Politycz¬ nych U W M , Olsztyn, s. 28-37. Marciniak T. 1998 Ukraińcy wschodnich Mazur. Istnienie realne, obecność symboliczna, w: Tożsamość kulturowa społeczeństwa Warmii i Mazur, red. B. Domagała, A. Sakson, OBN, Olsztyn, s. 118-125. Misiło E. 1993 Akcja „Wisła": Dokumenty, Archiwum Ukraińskie, Warszawa. Mokry W. 1989 Polaków i Ukraińców wczoraj, dziś, jutro, „Znak" nr 413-415, s. 155-183. Niżnik J. 1985 Symbole a adaptacja kulturowa, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech¬ niania Kultury, Warszawa. Nowicka E. 2006 Etniczność na sprzedaż i/lub etniczność domowa, w: Mniejszości narodowe w Polsce w świetle Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku, red. L. Adam¬ czuk, S. Łodziński, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s. 285-301. Pająk K. 2005 Szkolna rzeczywistość a kwestia kulturowej odmienności, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa. Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, NOMOS, Kraków. Rohun D. 2000 „10 lat minęło..." Szkoły Podstawowej nr 8 im. Łesi Ukrainki w Bartoszy¬ cach, Wydawnictwo Szkolne, Bartoszyce. Sakson A. 1998 Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945-1997, Instytut Za¬ chodni, Poznań. Secada W. G. 1990 Research, Politics and Bilingual Education, „Annals AAPSS" n. 508, s. 81-106. Serczyk W. 1993 Die sowjetische und die polnische Ukraine zwischen den Weltkriegen, w: Geschichte der Ukraine, red. F. Golczewski, Vendenhoeck und Rupre¬ cht, Gottingen, s. 210-231. Tracewicz Z. 2000 Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnic¬ two Adam Marszałek, Toruń. �Bożena Domagała 252 Żelazny W. 2002 Etniczność w naukach społecznych. rodowościowe" nr 20, s. 57-85. Zarys problematyki, „Sprawy Na­ Bożena Domagała U K R A I N I A N S I N W A R M I A A N D MAZURY. BETWEEN THE PRESERVATION OF LINGUISTIC I D E N T I T Y A N D LINGUISTIC ASSIMILATION (Summary) Ukrainians came to the region of Warmia and Mazury in 1947 when they were re­ settled from southeastern Poland. The resettlement and dispersion were the first stage of the policy of assimilation of the Ukrainian population, including linguistic assimilation, which was pursued in the following years. For the contemporary Ukrainians, who live in Warmia and Mazury, language is one of the basic values, next to religion and histori­ cal memory, which are pillars of their national identity. The basic role in sustaining and developing the linguistic identity of the community is played by the school. Its job is to promote the knowledge of literary language, which matches the standards of the national language. It is a key to the Ukrainian culture and a link between the Diaspora and the Ukrainian people. The school is also an institution which integrates the Ukrainian com¬ munity in the region, particularly the youth. It builds the linguistic community through the organisation of many events and local and regional meetings. The preservation of the Ukrainian language in the minority will depend on the extent to which it w i l l be a language used in everyday communication in families and in the community, despite the spontaneous processes of assimilation. A greater and greater number of mixed marriages is a danger to the Ukrainian language and culture. The migration of Ukrainian families to towns, which disintegrates the families and traditional neighbourhoods, does not favour the strengthening of links with the native language. As a result many Ukrainian families are facing a dilemma today - should they insist that their children attend extra language classes or not? Whatever the ultimate choices are, everything w i l l depend on raising the awareness that the culture of a minority group is a value, which favourably distinguishes a minority group, that it is a source of prestige in the culturally uniform society and that it accords a higher social status. Key words: ethnicity, linguistic identity, Ukrainian minority, ethnopedagogy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4094526b5a0b84284914382df593bd2b.pdf 9af8be1e5eda322a95b4f4b7044ac3d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource oceanistyka etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1918 Title A name given to the resource Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.99-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1993 KUCZYŃSKI ANTONI Ośrodek l. 76, Badań Uniwersytetu Wschodnich Wrocławskiego Z DZIEJÓW POLSKIEJ OCEANISTYKI ETNOGRAFICZNEJ* Na przecinających się szlakach żeglarzy portugalskich, hiszpai1skich i holenderskich penetrujących w XVII i XVIII wieku wody Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku leżały liczne wyspy stanowiące morskie przystanie, które w XIX stuleciu otrzymały miano Oceanii. Rzecz mniejsza o szczegóły różniące te wyspy pod względem etnicznym i geograficznym, określanych jako Melanezja - z greckiego kraina czarnych wysp, a ściślej kraina zamieszkana przez ludność czarną, Mikronezja - kraina niewielkich wysp, głównie koralowych i Polinezja - z greckiego kraina wielu wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze Pacyfiku. W tym samym czasie skrzętnie tworzony atlas świata wzbogacił się też o główny zarys naj mniejszego kontynentu, zwanego wówczas Terra Australis Incognita. Nie wykazały nim jednak większego zainteresowania wspomniane już załogi europejskich flotylli, znajdując tę ziemię prawie pustynną, pozbawioną fantastycznych bogactw, jakimi wówczas obdarzały Europejczyków tereny Ameryki Południowej, Azji i Afryki. Nie spieszono się więc z kolonizacją Australii. Jej tubylcy wyróżniali się ubogim inwentarzem kulturowym, będąc typowymi zbieraczami i myśliwymi, tylko okazjonałnie trudniącymi się łowieniem ryb. Z uwagi na permanentny nomadyzm zdeterminowany poszukiwaniem pożywienia krajowcy Australii nie posiadali trwałych domostw, a nierzadko ich funkcję pełniły skalne pieczary i wykroty w buszu. Nadal więc na mapach Azji, na południe od Malajów, rysowano zarysy lądu, nazywanego najczęściej Terra Australia nondum cognita, tj. dotychczas nie znana Ziemia Południowa. Australia i Oceania stosunkowo późno weszły w orbitę europejskiej cywilizacji. Ci z portugalskich czy holenderskich żeglarzy, którzy otarli się o australijski kontynent, zgodnie raportowali, że już od brzegów morskich ciągnęły się tam nieprzebrane obszary gorących pustyń, a tutejsi krajowcy posługiwali się często pięściowym tłukiem i innymi prymitywnymi narzędziami, • Artykuł świata. Ameryka, Studia ten stanowi 2 d2iejów Auslralia na obchody zapowiedź poznania i Oceania, kultur książki przygotowywanej IOO-lecia powstania A. Kuczyńskiego, ludowych Polskiego i plemiennych, przez Wydawnictwo Towarzystwa zatytułowanej t. I - Azja Uniwersytetu Ludoznawczego Polskie i Afryka, opisanie t. " Wrocławskiego (1995). - �100 Ryc. I. Ferdynand Plater, emigrant po powstaniu listopadowym, klóry osiadł w Australii chodzili nago i stadnie. Nic więc dziwnego, że oczy przedsiębiorczych wojażerów omijały tak dziki i niewdzięczny kraj, który z tego właśnie powodu nie od razu stał się terenem europejskiej ekspansji kolonialnej. Zgodność z historyczno-geograficzną faktografią nakazuje odnotować wydarzenie szczególne dla Australii. Było nim zajęcie w 1796 roku przez Anglików Nowej Zelandii gdzie, podobnie jak na innych wyspach Oceanii miejscowa ludność żyła w idealnej symbiozie z przyrodą, żywiąc się owocami i mięsem upolowanej zwierzyny, które gotowano w ukropie licznych gejzerów i pieczono na rozgrzanych kamieniach. W 1770 roku do wschodnich wybrzeży Australii dopłynął James Cook i ogłosił kontynent własnością korony brytyjskiej. �\0\ Przez pewien czas przebywał on też na Tahiti, Nowej Zelandii i zatrzymał się na innych wyspach Oceanii, wyznaczając najdogodniejsze trasy żeglugi, a także miejsca do zakładania portów. W sumie była to podróż doniosła, bowiem w jej rezultacie stwicrdzono z całą pewnością, że nie ma legendarnego południowego 1'ldu, a Australia otoczona jest oceanem ze wszystkich stron. Tak więc dzięki podróżom Cooka mapa Oceanu Spokojnego była w głównych zarysach gotowa. Nastąpił więc okres kolonizacji odkrytych ziem i ich geograficznego poznania. Od połowy XIX stulecia rozpoczęło się polityczne podporządkowywanie wysp Wielkiej Brytanii, Francji i Stanom Zjednoczonym, a pod koniec tego wieku także Niemcy przejęły szereg wysp w zachodniej Oceanii, głównie w Mikronezji. Pod względem geograficzno-etnograficznego poznania Australii i Oceanii, zasługi Polaków są zaledwie skromne w porównaniu do osiągnięć badawczych nauki francuskiej, angielskiej, amerykańskiej, niemieckiej czy nawet szwajcarskiej. W dziejach naszych związków badawczych z tymi rozległymi obszarami znaczne osiągnięcia poznawcze o charakterze georaficznym i etnologicznym mają eksploracje Jana Stanisława Kubarego na wyspach Mikronezji, Pawła Edmunda Strzeleckiego w Australii i na Tasmanii oraz przede wszystkim Bronisława Malinowskiego, wybitnego etnologa o światowej sławie, który prowadził badania na Nowej Gwinei i Wyspach Trobriandzkich, a także Aleksandra Lecha Godlewskiego, antropologa i etnografa, który przeprowadzał badania w centralnej i wschodniej Polinezji, starając się wyjaśnić złożone kwestie etnogenezy zarówno wyspiarskiego obszaru Pacyfiku, jak i A ustraIii. Każdy z tych badaczy przyczynił się do poznania egzotycznego świata Australii i wyspiarskiej Oceanii, jej ludów, kultur i przyrody. Ale historia naszych związków z tymi obszarami, to także działalność penetracyjna innych Polaków. w czasach dawniejszych i współczesnych, którzy w znacznym stopniu przyczynili się do tego, że obraz antypodów rysuje się wyraźniej w naszej potocznej świadomości społecznej. Wreszcie oprócz zasług poznawczych, zapisali się Polacy w różnych formach zbiorowego życia społecznego Australii, gdy przybywali tu, poczynając od XIX stulecia, jako emigranci polityczni lub dobrowolni osadnicy. Rozpoczynając od najstarszych polskich związków z tym kontynentem wspomnieć należy o wyprawie Cooka, przypadającej na lata 1772-] 775, w której brali udział dwaj obywatele polscy: Jan (UL w Tczewie w 1727 roku) i Jerzy (UL w 1754 roku w Wiślinie na Żuławach), ojciec i syn Forsterowie, gdańszczanie pochodzenia szkockiego, od XVII stulecia związani z Polską, formalni zatem jej obywatele, asymilujący się w nowym środowisku. Jerzy Forster w latach 1783-\787 był profesorem Uniwersytetu Wileńskiego. Podczas zajęć wykorzystywał między innymi kolekcje przyrodnicze i etnograficzne prZyWIeZIone z wyprawy. �102 Ryc. 2. Obóz Wilhelma Blandowskiego, nad dolnym biegiem l"I:di Murry Mimo formalnego obywatelstwa polskiego obaj gdańszczanie - oJciec i syn Forsterowie - nie byli chyba Polakami, jakkolwiek trudno obecnie o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. W każdym bądź razie bezsprzecznym faktem jest, że obaj oni urodzili się na polskiej ziemi i stąd wyruszyli na słynny morski szlak znakomitego żeglarza i odkrywcy Jamesa Cooka 1. Niemniej jednak warto zacytować tutaj odpowiedź, której Jerzy Forster udzielił w 1792 roku na pismo pruskiego ministra E. F. Hertzberga, gdy ten przekazał mu medal Akademii Berlińskiej i zasiłek finansowy z wyrażeniem przekonania, że w czasie rozgrywania się wydarzeń Wielkiej Rewolucji Francuskiej, on Forster zachowa się jak Prusak. Wówczas podróżnik oburzony takim stanowiskiem odpowiedział: "Urodziłem się na ziemi polskiej, o milę 1 the Relację z lej podróży 1. Forster opisał w 2-tomowym dziele zatytułowanym World in H.M.S. "Resolution", Comma/1{led by Captain Cook During the A Voyage Round Year.~ 1772 1775. Londyn 1777. W języku polskim skrócona wersja tej książki ukazała się w 200 lat od jej pierwszego wydania jako: 1. Forster, Podróż naokoło świata, wybrał i przełożył M. Roniker, wstępem poprzedził S. Rakusa-Suszczewski, Warszawa 1977. �103 ,:' . ·.... 1 .... { .-} Ryc. 3. W/,'" (alllaill slosowallcgo pr/.c/. micsl.kaliców Nuku-Hiva od Gdańska i opuściłem tęż ziemię rodzinną, gdy przeszła pod panowanie pruskie, a więc nie jestem Prusakiem"2. Potem mieszkał Forster w Paryżu, gdzie zmarł w 1794 roku. Sporządzone przez Forsterów mapy wielu wysp Pacyfiku miały doniosłe znaczenie poznawcze dla Anglików, którzy tracąc wówczas kolonie w Ameryce Północnej zaczęli kierować swe zainteresowania ku leżącej na antypodach Australii. W 1988 roku Commonwealth of Australia, czyli Związek Australijski - tak brzmi oficjalna nazwa tego państwa - święcił uroczyście swoje 200 lecie. Tyle bowiem czasu upłynęło od pojawienia się 20 stycznia 1788 roku na wodach Zatoki Botany tzw. Pierwszej Floty Brytyjskiej, złożonej z jedenastu statków i dowodzonej przez kapitana Arthura Phillipa, które przywiozły pierwszych osadników brytyjskich na australijski ląd. Łącznie przybyło wówczas 1487 pasażerów, z których 800 stanowili skazańcy, pozostali natomiast tworzyli administrację pierwszej kolonii karnej, którą nazwano Nowa Południowa Walia 3'. W tym samym roku pojawiła się na 2 Życiorys Jana Forslera i jego syna Jerzego opublikowane w: Słownik biologów polskich, pod red. S. Fcliksiaka, Warszawa 1987, s. 163-165. Zob. leż: W. Slabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 342-351. 3 A. Aehmalowiel.-Otok, S. Otok, Polonia australijska, Lublin 1985, s. 6. �104 mapie nazwa Sydney i rozpoczęło się powolne opanowywanie Australii przez białych. Procesom tym towarzyszyła bezwzględna pacyfikacja aborygenów, którzy dla pierwszych osadników byli mniej więcej pośrednim ogniwem rozwoju pomiędzy stadnie żyjącymi zwierzętami a ludźmi. Pamiętać przy tym należy, iż pierwszymi osadnikami europejskimi w Australii byli brytyjscy wieźniowie i ich nadzorcy, a więc ludzie przyzwyczajeni do stosowania przemocy we wzajemnych stosunkach. Ponadto przybyli oni tutaj sami, nie towarzyszyły im rodziny, zatem głód kobiet powodował, że sprowadzano je od tubylczych plemion, uzależniając alkoholem, tytoniem i wszelkiego rodzaju używkami, zarażając syfilisem i innymi chorobami, na które podobnie jak amerykańscy Indianie - plemiona te okazały się bardzo nieodporne. Każdy rok przynosił jednak nowe zmiany w brytyjskiej polityce kolonialnej. Z biegiem czasu oprócz skazańców zaczęto posyłać do Australii wolnych imigrantów, którzy znali się na rolnictwie, hodowli, rzemiośle, kupiectwie. Nie obeszło się bez rozlewu krwi. Tubylcy rugowani z ziemi bronili się używając kamiennej siekiery, oszczepów i bumerangów. Muszkiety brytyjskie okazały się skuteczniejsze. Wypchnięto krajowców z ich odwiecznych siedzib lub po prostu wycięto w pień. Zresztą było to normalne zjawisko towarzyszące ekspansji białych na innych kontynentach. W tym piekle na ziemi, będącym udziałem aborygenów, ginie tragedia jednostki. Dość przypomnieć, że w roku dwusetnej rocznicy odkrycia Australii, tj. w 1988, rdzennej ludności australijskiej czystej krwi było około 380 tysięcy, osiedlonej w rezerwatach i stacjach misyjnych, podlegającej ciągłemu procesowi akulturacji. Dzieje kolonizowania Australii przez Europejczyków są niezwykle złożone. Pionierskie czasy były trudne, a 8-miesięczna podróż statkiem nie zachęcała do osiedlania się, zwłaszcza, że powroty były utrudnione, agenci kolonizacyjni bowiem nie zapewniali środków na ten cel. Ponadto trzeba też pamiętać, że niesamowite opowieści o dzikim kontynencie, częściowo pustynnym, ugruntowały w społecznym obiegu opinię o niegodności tej ziemi. Mimo tych obiegowych sądów byli tacy, którzy ciągnęli ku tej nieznanej Ziemi Południowej, a wśród nich trafiali się także Polacy, jakkolwiek ich kontakty z Australią były przypadkowe i sporadyczne. Od tego czasu polska grupa etniczna przybrała rozmiary wielotysięcznej zbiorowości obywateli współuczestniczących dzisiaj w rozwoju Australii. Najpełniej dzieje polskich związków z Australią i Oceanią przedstawił Lech Paszkowski 4, którego książka jest niezwykle ważnym świadectwem o wielorakiej działalności Polaków na tych obszarach. W skondensowanej formie problem ten ujmuje takźe Włodzimierz Helman 5, a Anna Achmatowicz-Otok 4 5 L. Paszkowski, Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940, Londyn 1962. W. Helman, Polonia w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979. �105 i Stanislaw Otok fi od lal zajmują się problemami związanymi z Polonią australijską. Problem polskich podróżników i odkrywców penetrujących odleglą Australię i Oceanię ujmuje także w nowatorski sposób Wacław Slabczyóski 7, a Anna Ketter-Pawlowska i Barbara Kopydłowska 8 poświęciły dwa artykuły dokumentujące wkład Polaków w badania i obserwacje etnograficzne prowadzone w tych odległych zakątkach świata. Rozrzucone na antypodach środowiska polonijne mają też piśmiennictwo własne, w ramach którego wyróżniają się opracowania Jerzego Zubrzyckiego 9, kierującego Katedrą Socjologii w Australijskim Narodowym Uniwersytecie w Canberze. Ambitne przedsięwzięcia z zakresu badaó polonijnych w Australii wyznaczyło sobie Polskie Towarzystwo Historyczne z siedzibą w Adelajdzie, któremu przewodniczył Marian Szczepanowski. W twórczym działaniu ludzie skupieni wokół Towarzystwa uratowali już od zapomnienia wiele pamiątek związanych z historią emigracji polskiej do Australii oraz wpisali swój dorobek naukowy w osiągnięcia kultury australijskiej. Egzotyczny świat odległej Australii i wyspiarskiej Oceanii fascynował swą urodą i niczym magnes przyciągał ludzi, żądnych poznania świata, wielkich doznaó, wrażeó, fortun, spokoju lub okazji do awanturnictwa. Najpierw kupcy, żeglarze, podróżnicy, różnego rodzaju obieżyświaty, zapuszczali się w te strony, powiększając liczbę ludzi wolnych, którzy w zakładanych tu warsztatach pracy zatrudniali przestępców, skazanych na resocjalizację z dala od brytyjskiego " A. Achmatowicz-Otok, Analiza wybranych zagadnień struktury demograjicznej Polonii "Przegląd Polonijny" 1978, nr 1; tejże, Rozmieszczenie emigrantów polskich w Australii. w: Liczba i rozmi('szczenie Polaków w .~wiecie, ez. lI, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław 1985 (Uwaga: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławsiego na prawach rękopisu. Pierwsze po 1945 r. kompleksowe ujęcie prohlemu liczhy i rozmieszczenia Polaków w świecie. Ze względu na zapis "Do użytku wewnętrznego" książka posiada ograniczony zasięg), S. Otok, Imigracja polska IV metropoliach australijskich, "Przegląd Zachodni" 1974, nr 2; tenże, Polacy w Australii i ich wkład II' naukę i kultur(' australijską, "Przegląd Zachodni" 1975, nr 5-6; tenże, Próba ustalenia stanu liczbow('go Polonii australijskiej. w: H. Kubiak, A. Pilch (red.) Stan i potrzeby badań nad zbiorowo.~ciami polonijnymi, Wrocław 1976. 7 W. Slabczyński, op. cil. 8 A. Ketter-Pawlowska, B. Kopydłowska, Polacy na Oceanii, w: Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof: dra A. L('cha Godlewskiego, Wrocław 27-28 listopada 1976, pod red. A. Palucha, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1979,435; tychże, Polacy w Australii i na Archipelagu Malajskim, w: Australia i Wyspy Pacyjiku. Ludy i Kultury, pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1983, 594. " 1. Zubrzycki, Polacy w Australii, "K ultura" 1958, nr 3 (Paryż); tenże, Polska emigracja do krajów Wspólnoty Brytyjskiej. Studium demograficzne, "Przegląd Polonijny" 1976, nr 2; tenże, australijskiej, Pozycja spoleczno-zawodowa Polonii australijskiej na Ile porównawczym Polonii w Kanadzie w: H. Kubiak, A. Pilch (red.), Stan i pOlrzeby ... , op. cit.; tenże, Selllers of the Latroby Valley, Melbourne 1964. Zubrzycki jest autorem wielu innych prac związanych bezpośrednio lub pośrednio z problematyką Polonii australijskiej i jest rządowym rzeczoznawcą od spraw imigracyjnych na terenie Australii. i Zjednoczonym Królestwie. �106 Ryc. 4. Tablica upamiętniająca pobyt Edmunda Pawła Str/.clcckicgo w Australii matecznika w Europie. Później podążali tam malarze, pisarze, naukowcy, by z niezapomnianego kolorytu Oceanii czerpać tworzywo do swych prac. Polski dramaturg i malarz Stanisław Ignacy Witkiewicz mający za sob,! doświadczenia z podróżowania do tropików wspominał po latach, iż trudno jest "ten urok Tropików rozłożyć na elementy proste, sprowadzić do rzeczy znanych jest jak blok litej skały, urąga wszelkiej analizie. Taka jest tajemna potęga tych krajów - kto raz je ujrzy - może znienawidzieć je nawet -- jest niewolnikiem tej wizji do końca życia" 10. Przez cały wiek XIX kontynent ten leżał na uboczu glównego traktu polskiego wychodźstwa, zdeterminowanego niewolą, powstaniami narodowymi i patriotyczną działalnością. O wiele częściej ten emigracyjny dukt prowadził wówczas Polaków do obu Ameryk, na teren Azji - zwłaszcza Syberii, gdzie osiedlano ich także jako skazańców, a nawet do Afryki. W czasach organizowania się osadnictwa białego człowieka na kontynencie australijskim, przypadającego na lata 1788-1840, odnotować należy przybycie tu, po powstaniu listopadowym, przedstawicieli dwu polskich rodzin: Oruckich-Lubeckich i Platerów. Ich poziom intelektualny i arystokratyczne pocho10 S. I. Witkiewicz, Pożegnllnie jesieni, Warszawa 1927, s. 368. �107 Ryc. 5. Ksi"dl: Leopold Rogalski. dUSl:pasler/ /. Polish Hill River w Australii dzenie sprawiły, że przyjęci przez towarzyskie kręgi ówczesnej Australii byli dobrymi ambasadorami spraw polskich na antypodach. W 1832 roku przypłynął do Australii dr Jan Lhotsky, Lwowianin z urodzenia, postać kontrowersyjna i niejedolita, nadal zasługująca na bliższe poznanie. W orbicie jego zainteresowaI'1 leżały geograficzne sprawy kontynentu, im też poświęcił swe obserwacje głównie w Nowej Południowej Walii i na Tasmanii 11. Na polistopadowy okres emigracyjny przypada także osiedlenie się w Australii malarza Piotra (?) Jastrzębskiego, którego obrazy, portrety i pejzaże, l l polskim O J. Lhotskym podróżnikom szeroko pisał i odkrywcom. W. SIabczyIiski w cytowanej powyżej książce poświęconej �108 należą do cenniejszych kolekcji muzeów australijskich, wyrastaj,! bowiem one z tutejszego podłoża kulturowego i wyraźnie zaświadczają o cywilizacyjnej tradycji kontynentu. Źródła archiwalne odkryte w Australii wspominają także o Wilhelmie Blandowskim, podającym się za Ślązaka, pieczętującego się herbem Wieniawa. Jego zasługą było zorganizowanie w Melbourne muzeum historii naturalnej, a ponadto prowadził on skromną działalność naukową, której rezultatem jest nieco publikacji obejmujących tematykę geograficzną, botaniczną, zoologiczną i etnologiczną 12. Wiemy też, że dzięki zabiegom wspomnianej już rodziny Platerów osiedlił się w Australii major z powstania listopadowego Stanisław Pągowski, a także, że czasowo przebywał tam Adam Mierosławski, brat Ludwika, krótkotrwałego dyktatora w powstaniu styczniowym oraz szefa sztabu armii sycylijskiej, walczącej przeciw Burbonom (1848). Osoba Mierosławskiego, a zwłaszcza jego przygody morskie nie poszły w zapomnienie. Pisali o nich współcześni mu pamiętnikarze, jak również późniejsi a.utorzy 13. Na tę fazę polskich związków z wyspami Oceanii przypada także działalność Aleksandra Zakrzewskiego, z zawodu topografa wojskowego, oficera powstania 1831 rok u. Przebywał on na Markizach i Tahiti, gdzie w 1842 roku brał udział we francuskiej wyprawie naukowo-kolonialnej i sporządził pierwsze - wprawdzie niedokładne - mapy tych wysp. Historyków Oceanii zdumiewa postać mało znana w Polsce, której przygody na morzach południowych pozostają w związku z operetkowym królem wyspy Nuku Hiva, baronem Karolem de Thierry. Chodzi tutaj o Edwarda Fergusa vel Fergissa, emigranta polskiego po powstaniu listopadowym, urodzonego w Augustowie w 1803 roku, dziedzica na Poniemuniu w okolicach Kowna. Nieznane są nam bliżej okoliczności, w których Fergus zawędrował na Antyle, gdzie wspomagał francuskiego gubernatora w rządzeniu wyspami. Wiemy natomiast, że w lipcu 1834 roku przyszły król Nuku Hiva i jego adiutant spotkali się na przyjęciu u gubernatora wyspy. Obaj przypadli sobie do gustu, a romantyczna propozycja barona Thierry porwała byłego powstańca znad Wisły. Niebawem pożeglowali ku wyspom Oceanii, by jedną z nich, o nazwie Nuku Hiva objąć we władanie, wydając stosowne do okoliczności dekrety i ustawy, które Fergus sygnował jako "adiutant królew12 J. Rzymełka, Wkład Wi/he/rna w: Materialy / fI Zjazdll Naukowego Gdańsk 13 Auslralii B/andvwskiego Po/skieyv iJlirno.i-/ąskieyo ye%ya 1(!\VarZ.l'Slwa Przyjaci/i/ 1\' poznalIi!' Nauk Auslra/ii. o Ziemi, CZyŚĆ 3. 1987, s. 126-141. J. Falkowski, Wspomnienia i poh.l't tamże Mierosławski ohieży.fwiatów (/8/5-186/), na morzach z roku /848-1849, /852-/856, "Przegląd i oceanach, t. 2, Warszawa Współczesny" Gdańsk w: Polacy w historii i kulturze krajIiw K. Kwaśniewskiego i L. Trzeciakowskiego, Poznań 1953; IK79; S. Korzeliliski. A. Lewak. 1921. nr 51; 1973. Zob. B. Kuźniriski, leź hasło: Europy Zachodniej. P07.nal1 1991. Opis podn)::y do Kopi/w/ marynarki I'rzyyody "Mierosławski Słownik Adam hio{/l'aliczllj', Adam po/skich Piotr". pod red. �109 ski" i "pułkownik". Niebawem znudziło się im władanie wyspą i pożeglowali na Tahiti. Tutaj Fergus osiadł na dłużej i wszedł w dyplomatyczne układy z królową wyspy, uroczą Pomarc I V Vahine. Zorganizował tam "armię" składającą się z jedenastu Tahitan i siedmiu Maorysów, których ubrał w wyszukane mundury. Po rozstaniu się z Tahiti i pobycie w Chile, powrócił w IR40 roku na wyspę, gdzie był oficjalnym tłumaczem i sędzią pokoju. Źródła podają, że znał dobrze język tahitaI1ski i nieźle sobie radził w wypełnianiu innych obowiązków na rzecz krajowców, ciesząc się ich szacunkiem i uznaniem samej królowej Pomare. Mieszkał w okręgu Faa, gdzie czuł się szczęśliwy, gospodarzcIe na małym skrawku ziemi, z palmami kokosowymi, które dawały Ryc. 6. Henryk Bobl:rski - podchorąży z korpusu gen. Józefa Bema, póżnicjs/.y trzykrotny burmistrz miasta Ararat w stanie Victoria �110 mu skromne utrzymanie. Wypadki polityczne na Tahiti, spowodowane intrygami misjonarzy angielskich, przerwały dni szczęścia Fergusa. Pozycji swojej już nie odzyskał, popadł w depresję, a "alkohol, wesołe obyczaje i piękne Tahitanki skróciły zdaje się jego żywot" - jak podaje Paszkowski. Zmarł nagle 13 maja 1853 roku w Papeete. W trzy miesiące od śmierci Fergusa mogiłę jego odwiedził jeden z mieszkańców Papeete i w miejscowym piśmie "Messager de Tahiti" z 28 sierpnia (1853) umieścił następuj.!cą refleksję: "Śpi nasz przyjaciel Fergus, dziecię Polski, który jako nie ustraszony wojak przebiegał przez Bałkany i stepy Tartarii aż do granic Chin oraz Chile i lasów nowozelandzkich, zakończył niespodziewanie swoje dni zajmując spokojne stanowisko sędziego pokoju w Papeete, w chwili gdy witał jutrzenkę Cesarstwa, której jego duch nie przestawał wywoływać" 14. Z wyspą Tahiti związana jest kolejna postać polskiego powstańca z 1831 roku, Adama Joachima Kulczyckiego, który wyemigrował do Francji, gdzie przebywał w latach 1831-1836, skąd przeniósł się do Brazylii prowadząc tam na zlecenie rządu różne prace inżynieryjne. Po powrocie do Francji. wstąpił do służby kolonialnej i jako topograf skierowany został na Tahiti, gdzie pozostawał do śmierci (1882). Będąc przez pewien czas kierownikiem do spraw krajowców oraz urzędu spraw wewnętrznych Nowej Kaledonii wiele podróżował i posiadł wiedzę o miejscowej kulturze tubylczej. Głównie jednak przedmiotem jego zainteresowań były obserwacje astronomiczne i topografia. Zorganizował obserwatorium astronomiczne w Numea, stolicy Nowej Kaledonii, którym zarządzał. Ponadto prowadził pomiary wysokości gór na Tahiti i Moorei, badania geologiczne i prace topograficzne. Wiele podróżował po Oceanii, był na archipelagu Tuamotu, na Markizach i Hawajach. Do najważniejszych jego osiągnięć należy określenie, na podstawie własnych pomiarów i obserwacji, położenia geograficznego wielu wysp archipelagu Towarzystwa i archipelagu Nowe Hebrydy. Opublikował także mapy Tahiti i Moorei, na których opierają się do dzisiaj wszystkie mapy tych wysp. Tak więc tułacze losy prowadziły niekiedy emigrantów do najbardziej odległych i egzotycznych zakątków świata. Na Nowej Kaledonii osadzili Francuzi kilkudziesęciu Polaków po zdławieniu Komuny Paryskiej. a szczególnym więźniem deportowanym tutaj był Antoni Berezowski, który dokonał nieudanego zamachu na rosyjskiego cara Aleksandra, gdy ten gościł w Paryżu. 14 Cyt. przyczyną jednak według: autora z całą A. L. Godlewski, tej książki pewności,! postać postać Czar Fergusa ta zasługuje teryzowanie jej działalności na Tahiti, że znajdzie Fergusswojego dociekliwego obieżyświatów - np. Krzysztof interesujących monografii. dalekiej Nuki Nica. weszła do historii na bliższe podobnie biografa, Arciszewski niż dotąd jak jej biografia. podobnie czy Maurycy podróży żródłowe Anonsując jak niejeden August 1971, s. 170-171. Wrocław polskich Za po świecie. Nadal zbadanie i scharak- ów fakt mam nadzieję. ze zbłąkanych Bcniowski. polskich k1órzy doczekali się �I 11 W okresie tych pierwszych kontaktów emigracyjnych, przypadających na początek organizowania się osadnictwa europejskiego w Australii, postatią nader wyróżniając.! się był Paweł Edmund Strzelecki, dla którego ląd ten stanowił przez cztery lata (1839-1843) przedmiot badań geologicznych, geograficznych i obserwacji etnologicznych. Obejmowały one południowowschodnią część kontynentu, koncentrując się przede wszystkim w najwyższych partiach tzw. Wielkich Gór Wododziałowych, a także kilka wysp Pacyfiku, położonych w geograficznej strefie zwanej Polinezją - Markizy, Hawaje, Tahiti, Tuamotu. Strzełecki wyemigrował z kraju po powstaniu listopadowym i zanim przybył do Australii, podróżował po Europie, Azji i Ameryce Południowej. Do Australii wyruszył w 1838 roku zatrzymując się po drodze na niek tórych wyspach Oceanii. Interesował się wówczas procesami wulkanicznymi. Nie pozostawał też obojętny na odmienności kulturowe tych ziem i interesował się sytuacją społeczną tubylczych plemion. Na Tahiti jednej z najpiękniejszych wysp Polinezji - spotkał się z panującą tu królową Pomare IV, której przedłożył projekt zreformowania miejscowego sądownictwa na wzór europejski. Przyjaznym stosunkiem do krajowców pozyskiwał ich sympatię i zawsze, gdy pisał o nich, czynił to z dużym obiektywizmem. Był zdania, że przybycie Europejczyków do Australii zburzyło normalny rytm bytowania krajowców. Chaty ich - stwierdza - cofnęły się w głąb buszu lub zupełnie zniknęły przed falą białych osadników. Podkreśla też: "Rozmaite klęski, w szczególności spadek liczebności ludności tubylczej, a w końcu jej wymieranie, które następowało i zawsze następuje po zetknięciu się z białym, jest faktem tak notorycznym, że smutny przykład krajowców australijskich potwierdza tak straszliwie zabójczy wpływ" Stosownie do panuj.lcej wówczas badawczej mody tzw. naturalistów, także i Strzelecki w penetracjach swych nie ograniczał się wyłącznie do zjawisk natury przyrodniczej, lecz dostrzegał ich związki z otaczającym je światem. Życie krajowców australijskich, w warunkach kolonialnej polityki angielskiej, nazywał nie lepszym od losu kangura. Występował jednoznacznie - a było to ponad 150 lat temu - przeciwko używaniu przez Europejczyków w stosunku do tubylców nazwy .,dziki". Swoimi penetracjami obj"ł także Strzelecki Nową Zelandię, gdzie spędził około trzech miesięcy. Poznał mieszkających tam Maorysów i ich kulturę, która wzbudziła jego zainteresowanie. Na wyspie, wolnej wówczas od silnych europejskich wpływów, plemienny ład i życie tubylców regulowały jeszcze ich odwieczne prawa. Zasada pokrewieństwa, która przez określenie stopnia bliskości dwóch osób określała zarazem ich wzajemne stosunki na płaszczyźnie społecznej i kultowej, a także wyznaczała ich wzajemne powinności i przyj " II artykule a l~ humanistyczni! pl. Polsc.\' ohrlJ/lcy postaw~ P. Strzeleckiego i hlUllIcz<' ludów ". zwrócił kolonialnych, kiedyś "Problemy" uwagę W. SłabczYliski 1953, nr 5. �112 Ryc. 7. Seweryn Rakowski, założyciel Towarzystwa Polskiego (1863) w Australii wi1eje, była tu wówczas w pełni przestrzegana. Totemizm Maoryjczyków wyznaczał swoistego rodzaju kierunek stosunków pomiędzy człowiekiem lub grupą ludzką, a gatunkiem zwierząt. Trudno by szukać pełniejszego opisu maoryjskiej kultury w pismach Strzeleckiego, chociaż tu i ówdzie temat ten przewija się w nich mimochodem. Był on na Nowej Zelandii na dwa lata przed podpisaniem traktatu z Waitanagi (1841), na mocy którego grupa maoryjskich wodzów przekazała władzę nad wyspą angielskiej administracji. Gdy Strzelecki przybył do Australii (1839) był to obszar prawie zupełnie nieznany pod względem geograficznym i przyrodniczym. Poświęcił się tutaj głównie badaniom geologicznym i geograficznym. Odkrył między innymi tereny �ił3 złotonośne, jednakże obawiając się niepożądanych reakcji, jakie mogłoby to wywołać wśród białych osadników ogarniętych "złotą gorączką", ukrył ten fakt na prośbę ówczesnego gubernatora Gipssa. Pięcioletni pobyt w tym kraju wypełniony był najróżniejszymi wycieczkami i badaniami. Podczas jednej z wypraw przeszedł całe pasmo Alp Australijskich, a odkryty wówczas najwyższy szczyt nazwał Górą Kościuszki. Odkrył także wiele nowych rzek, lokalizując je na mapach i wyjaśnił zjawisko tzw. rzek okresowych, wysychających latem. Prowadził także badania na terenie Tasmanii, odkrywając tam złoża węgla, rud miedzi i żył kwarcu ze złotem. Pozostawał w przyjaznych kontaktach ze słynnym podróżnikiem arktycznym Johnem Franklinem, wówczas gubernatorem wyspy oraz z jego sekretarzem, kapitanem Aleksandrem Maconochie, jednym z członków założycieli Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie. Parę lat później Towarzystwo to powołało Strzeleckiego na swego członka honorowego, a królowa Wiktoria przyznała mu w 1869 roku Gwiazdę Orderu Św. Michała i Jerzego za pięcioletnie podróże badawcze w Australii, odkrycie złota, odkrycie nowych terenów nadających się do kolonizacji, za sporządzenie map geologicznych i topograficznych terenów badanych. Natomiast z inicjatywy władz australijskich imieniem jego nazwano góry i rzeki: Góry Strzeleckiego (Strzelecki Ranges) - górzysta kraina w stanie Wiktoria; Góra Strzeleckiego (Mount Strzelecki) - wzniesienie w rejonie tzw. Terytorium Północnego w Środkowej Australii; Szczyt Strzeleckiego (Strzelecki Peak) - najwyższy szczyt górski na wyspie Flindersa; rzeka Strzeleckiego (Strzelecki Creek) - rzeka okresowa na terenie Australii Południowej, licząca około 200 km, odkryta przez Anglika Ch. Stuarta. Ponadto wiele miejsc przyozdobionych jest obeliskami i tablicami pamiątkowymi, które znaczą szlak jego wędrówki po kontynencie, a podręczniki szkolne ze szczególną atencją piszą o jego odkryciach mających charakter ogólnoświatowy w dziejach historii odkryć i badań geograficznych 16. Dodajmy przy tym, powołując się na wybitnego monografistę dziejów Polaków w Australii i Oceanii, wspomnianego już Paszkowskiego, że "Strzelecki opuścił Polskę jako młodzieniec bez majątku, bez wyższych studiów i bez stosunków. Wspaniałe osiągnięcia na polu odkrywczym i naukowym, wysokie odznaczenia i zaszczyty, zdobycie tytułu sir'a i niezależności materialnej zawdzięcza jedynie swojej pracy, zdolnościom i charakterowi. Trzeba było być naprawdę nieprzeciętną indywidualnością, by jako cudzoziemiec osiągnąć to w elitarnym społeczeństwie anglosaskim epoki wiktoriańskiej" 17. '" Tenże, Pawel Edmund Strzelecki. Edmund Strzelecki - podróżnik, Zagranicznej" 1975, nr 9. 17 L. Paszkowski, op. cii., s. 123. 8 - Lud I. LXXVI Podróże - odkrycia UCZlJlly, humanista - prace, Warszawa (w swlecie 1957 oraz Pawel Polonii .\:mierci), "Problemy �114 • Ryc. 8. Władysław Zamoyski, właściciel Kórnika ofiarowanej i twórca państwu kolekcji muzealnej oraz biblioteki (1924) Dopełniając kontekstu polskich obserwacji i badań etnograficznych w Australii i Oceanii warto choćby mimochodem wspomnieć o innych postaciach, które poprzez swoją działalność utrwaliły się w dziejach tych odległych obszarów. W wieku XIX wybitnym pionierem w burzliwym okresie australijskiej gorączki złota był Leopold Kabat, nadkomisarz policji konnej w stanie Wiktoria oraz komendant okręgu Gippsland. Rotmistrz Kabat wprowadzając prewencyjną funkcję policji przyczynił się do złagodzenia wielu napięć wśród poszukiwaczy złota i uratował życie niejednemu z obieżyświatów, którzy �115 Ryc. 9. Paweł Edmund Strzelecki tutaj szukali łatwego zarobku, usprawnił też administrację terenową i ugruntował pozycję władzy państwowej w rejonach podlegających jego nadzorowi. W policji i administracji państwowej służył także Władysław Kossak (brat Juliusza, wybitnego malarza), który w stanie Wiktoria wspomagał działalność różnych instytucji gospodarczych dbając o przestrzeganie ładu i porządku w podległych mu rejonach. Był postacią szeroko tutaj znaną i gdy podjął decyzję powrotu do Polski na wieść o wybuchu powstania styczniowego, żegnano go uroczyście i z honorami, zapraszając do ponownego prz~azdu. Wyróżniającą się postacią tego okresu był Seweryn Korzeliński, autor pamiętników, których fragmenty cytowane są w antologii. Umiejętność współ- �116 życia zapewniła mu ogromny autorytet wśród poszukiwaczy złota, ludzi często bezwzględnych i bez skrupułów. Gdy wybuchła na kontynencie tzw. rewolucja górnicza (1854), proponowano mu, by staną l na jej czele. Korzeliński zrezygnował z propozycji i niebawem powrócił do kraju, tracąc tym samym wybornL1 okazję do trwałego zapisania się w historycznych wydarzeniach związanych z walką o prawa robotniczej Australii. Trudno przewidzieć jakim byłby dowódcą, praktykę w tym zakresie miał jednak wyborną, wyemigrowal bowiem z kraju po powstaniu listopadowym jako major wojsk polskich. W latach 1852-1854 przebywał na kontynencie Bolesław Dolański, autor pamiętnika oddającego atmosferę w złotym tyglu, w którym ludzie o skrajnych przyzwyczajeniach szukali możliwości wspomożenia swego bytu. Chodziło bowiem o to, aby zdobyć jak najwięcej złotego kruszcu i ukryć nieraz swą tożsamość przed współtowarzyszami i policją, która pilnie poszukiwała wśród tych ludzi zbiegów z karnych kolonii. Z pamiętnika wyray.nie widać, że na złotodajnych działkach australijskich Polacy nie należeli do rzadkości i to po nich zostały nazwy Strzelecki Reef i Polka Reef. Ponadto jest w nim trochę informacji o charakterze etniczno-socjologicznym obszerniej dokumentujących nasze obserwacje i badania nad tubylczymi kulturami tego oszaru. Na kontynencie australijskim osiedlił się także Emeryk Boberski, uczestnik powstania węgierskiego w oddziałach sformowanych przez gen. Józefa Bema. Mieszkał przez wiele lat w mieście Ararat w zachodniej Wiktorii, gdzie piastował wiele godności społecznych; trzy razy wybierano go na burmistrza. Z życia publicznego wycofał się mając 77 lat i przeniósł się do Melbourne. gdzie zmarł w wieku 93 lat. Członkiem Philosophical Institute of Victoria w Melbourne został w 1857 roku zdolny chemik Jan Dembiński, syn zasłużonego generała z powstania listopadowego. Oprócz dzialalności naukowej prowadził on ożywioną działalność społeczną i jest zaliczony do grona wyróżniających się polskich emigrantów, którzy dali australijskiej ziemi swą wiedzę i pasję, by kształtować jej instytucje społeczne i naukowe na wzór najlepszych osi"gnięć cywilizowanej Europy. Do odległej Australii dotarł także Gracjan Józef Brojnowski, który w 1857 roku, w dniu branki rosyjskiej do wojska, uciekł z domu i przez Hamburg i Londyn udał się na emigrację. Bez pieniędzy odbywał tę podróż, pracując na statku jako palacz. W Australii przez trzy lata pracowal na farmie, później osiedlił się w Melbourne, gdzie odbył studia malarskie, zarabiając na nie nauką rysunku i malarstwa w szkołach. Wiele pomagał polskim emigrantom i uważany był przez nich za męża opatrznościowego, który nigdy nie szczędził sił i środków, gdy szło o wspomożenie któregoś z rodakóv,·. Brojnowski był też działaczem na niwie ochrony przyrody i dziyki jego zabiegom rząd Nowej Południowej Walii wydał ustawy o ochronie ptaków i zwierząt. Pozostawił też po sobie dzieło o tematyce zoologicznej, bogato ilustrowane �117 własnoręcznie wykonanymi planszami, mającymi współcześnie unikatowy charakter 18. Wracając do polskich poszukiwaczy australijskiego złota odkrytego przez Strzeleckiego, wypada nadmienić, że najwięcej ich wywodziło się z węgierskiego legionu gen. Bema z okresu wiosny ludów. Ogólnie szacuje się ich na około 100 osób, a niektórzy z nich piastowali z czasem wysokie stanowiska w Australii. Emigranci wywodzili się przede wszystkim ze szlachty. Zasymilowani zostali szybko w nowym środowisku. Imali się różnych zajęć - służyli w administracji, policji, poszukiwali złota, zajmowali się rzemiosłem, handlem, służąc nowej ziemi lojalnie i z oddaniem. Przez tak organiczną postawę rodziły się propolskie sympatie w tych środowiskach, w których ludzie ci rozwijali swoją działalność społecznie u/yteczną, które swój szczególny wymiar znalazły tu podczas powstania styczniowego. Na wieść o jego wybuchu spora grupa byłych wojskowych powróciła do kraju. Inni prowadzili zakrojoną na szeroką skalę akcję propagandową wśród społeczeństwa australijskiego na rzecz pomocy powstańcom. Sympatie propolskie najbardziej uwidaczniały się wówczas w stanie Wiktoria, którego rząd oraz prasa wspierały przedsięwzięcia agitacyjne. Na stronach melbournskich gazet "Herald", "Argus" i "Age" publikowane artyk uły domagaj<!ce się wręcz, by Anglia udzieliła pomocy Polakom walczącym o swoją niepodległość. Aktywnym animatorem tych wielorakich działań był, mieszkający w Australii uczestnik powstania listopadowego, Seweryn Apolinary Rakowski, początkowo właściciel maleńkiej firmy importowo-handlowej, później zaś zamożny agent okrętowy między Hamburgiem, Melbourne i Nową Zelandią. Upadek powstania komentowany był także w tutejszym środowisku, ale postyczniowa emigracja nie obrała australijskiego kierunku i nadal tylko jednostki docierały na odległy ląd. Wyróżniającą się spośród nich postacią był Ludwik Bernstein, lekarz, który osiadł w Lismore, gdzie z czasem został burmistrzem. Przedsiębiorczość tego człowieka była zdumiewająca. Sam zaprojektował sicć oświetleniową i wodociągową dla tego miasta. Za jego kadencji powstało wiele instytucji o charakterze użyteczności publicznej. W Lismore pracował 25 lat, gdzie zmarł. Czcząc jego pamięć jedna z tutejszych szkół otrzymała nazwę Richmond River High School - Bernstein House. Z innych osób, które zysk<iły sobie tutaj miano "a distinguished character", w ok resie do pierwszej wojny światowej wymienić należy lekarzy 1. C. Łubieńskiego i Antoniego Sokołowskiego, inżyniera Wiktora Czarlińskiego, przebywającego tu od 1883 roku specjalisty od ochrony środowiska, znakomitego skrzypka S. Tarczyńskiego, który od chwili przybycia do Australii (1912) pozostawał przez 40 lat najpopularniejszym człowiekiem świata 1M Dzieło lo liczy 6 lomów, wydanc zostało w Sydncy jako Birds of Australia. Zob. lcż: K. A. Hindwood, Gracilis Joseph 8roinowski, "Thc Australian Zoologist" z 14 grudnia 1967. �118 artystycznego w Melbourne, muzyka H. Kowalskiego, który w latach 1886-1896, koncertował we wszystkich większych miastach Austraiii, animatora ważnych przedsięwzięć na rzecz krzewienia kultury muzycznej. Opinię najzdolniejszego geologa tamtych czasów mial w Australii inżynier górnictwa, absolwent Akademii Górniczej w Berlinie, Modest Maryański, ekspert do spraw geologicznych w "The Venture Syndicate", odkrywca złotonośnych piasków w Australii Zachodniej. W 1896 roku przybył on do Kalgoorlie, głównego miasta na polach złotodajnych w okręgu Eastern Goldfields, ze Stanów Zjednoczonych jako znany autorytet w dziedzinie geologii złóż. Po wykonaniu zleconych ekspertyz powrócił do kraju przywożąc zbiory mineralogiczne, zoologiczne, przyrodnicze i antropologiczne, które przekazał Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk. Od 1891 roku był członkiem tego Towarzystwa. Zmarł w Gnieźnie w roku 1914. Działalność Maryańskiego Ryc. 10. Tubylka z okolic Port Sorell (Australia) �119 oraz polskich górników w sclsiednim Coolgardie jest kanwą powieści australijskiej pisarki Katarzyny Prichard, przetłumaczonej także na język polski 19. Poznawanie świata i towarzyszące mu przygody stanowiły pasję poczytnego w ubiegłym stuleciu pisarza Sygurda Wiśniowskiego, który geografii uczył się własnymi stopami i uważany był przez swoich biografów za "arcypodróżnika". Do Australii przybył w listopadzie 1862 roku jako dwudziestoletni młodzieniec. Pieniądze na tę podróż - podobnie jak i na następne - zdobywał poprzez doraL.ne zatrudnienie, o czym pisał bez żenady, podając np. że na wyspy Fidżi dotarł w charakterze okręgowego dozorcy Ryc. 19 K. Prichard, II. Sygurd BurzlilV£-' la/a, Warszawa Wiśniowski 1951. �120 bydła, innym razem był poszukiwaczem złota, palaczem okrętowym, drwalem itp. Swym usposobieniem zjednywał ludzi, którzy nierzadko pomagali mu w trudach samotnego wędrowania. Australijski kontynent i sąsiadujące z nim wyspy stanowiły przez 10 lat teren wędrówek Wiśniowskiego. Chwytał się tu różnych zajęć: pracował w kopalni złota, był pośrednikiem handlowym, dziennikarzem, doradcą. Wśród białych współplemieńców czuł się obco, a rozpalona wyobraźnia i pasja poznawcza kierowały go zawsze ku stronom dzikim i odległym, o czym sam wspomina podkreślając, że przez długie lata przebywał w pustkowiach, przez które raz ledwie przeciągali inni badacze. Wtedy też w Australii zbratał się z jednym z tubylczych plemion, z którym wiódł prymitywne życie koczownika. Trudno jest ustalić, gdzie był u niego koniec jednych podróży a początek drugich. Wiemy z całą pewnością, że bywał w takich stronach australijskiego kontynentu, gdzie biali ludzie nigdy przedtem nie byli. Na Nowej Zelandii z zainteresowaniem obserwował kulturę Maorysów, których darzył szczególnym upodobaniem. Tu spotkał się z Gustawem Ferdynandem Tempskim. z pochodzenia niewątpliwie Polakiem, który pacyfikował osady Maorysów i przeszedł do historii jako "Iew" Nowej Zelandii. Stał on na czele utworzonego przez siebie oddziału do walk leśnych z tubylcami. Zapuszczał się w odległe rejony, by dosięgnąć uchodzących przed nim Maorysów. Zginął podczas jednej z takich wypraw pacyfikacyjnych, a ciało jego zostało spalone na stosie przez tubylczych wojowników. W opinii cytowanego już Paszkowskiego był on człowiekiem okrutnym i "nie tylko rysy jego twarzy, ale i cały charakter przypomina typ polskich zagończyków". Z pewnością jednak niezwykle kontrowersyjna i mało u nas znana postać Tempskiego zasługuje na bardziej szczegółowe niż dotąd źródłowe zbadanie i opisanie. Powróćmy jednak do postaci Wiśniowskiego. Wśród kłopotów i braków kształtował się jego charakter, w niedostatku środków do życia czuł się normalnie, ba, widział nawet w nich czynnik wspomagający wyzwalanie ludzkiej inicjatywy. Jego podróżnicze pisarstwo jest tak dalece paraetnograficzne, iż znając realia kulturowe strefy Pacyfiku, można bez wątpienia stwierdzić, że nie faszeruje on fabuły fikcyjnymi przygodami i obrazami, lecz wydobywa na wierzch tubylczą obyczajowość i osadza ją w konkretnym środowisku geograficznym. O tym dystansie do przesady i fantazjowania przekonuje między innymi jego książka poświęcona Nowej Zelandii zatułowana Dzieci Królowej Oceanii 20, gdzie owymi "dziećmi" są jej odwieczni mieszkańcy Maorysi. Znając dokładnie to pisarstwo, Henryk Sienkiewicz był zdania, iż jest ono bardzo pożyteczne, bowiem wyśmienicie popularyzuje wiadomości geograficzne, etnograficzne i przyrodnicze, ułatwiając porównanie "naszych stosunków z innymi", co przyczyniało się do poszerzenia horyzontu geograficznego. 20 S. Wiśniowski, Dzieci Królowej Oceanii, Warszawa 1922. �121 Ryc. 12. Jan Stanislaw Kuhary Poczytność tych ksi"żek była wielka, bowiem dzięki nim odległe egzotyczne światy przybli7.ały się do polskiego czytelnika, kształtuj"c jego zainteresowania i potoczną wiedzę o stronach odległych. Mniej więcej współczesnym Wiśniowskiemu był podróżujący po Australii poeta, pisarz, archeolog, syn głośnego działacza emigracyjnego po powstaniu listopadowym Krystyna Lacha Szyrmy - piszący pod nazwiskiem Władysław Lach Szyrma Sommerville. Przybierał to dodatkowe nazwisko po matce. Podróżuj"c po Australii interesował się on kulturą aborygenów, zbierał legendy, a obraz tutejszej społeczności i typów ludzkich postrzegał przez pryzmat szacunku i głębokiej humanistycznej postawy21. 21 W. Lach-Szyrma, Association Journal" Australian/iI/hI 1898, l. 2; tenże, on Britain in/he /aller SlOne period, "British Archaeological A leric'l or a r;oya(je lo [offer worlds, Londyn 1883. �122 Na linii Polska ~ Australia i Oceania przewija się postać Napoleona Feliksa Żaby, profesora Uniwersytetu w Buenos Aires, który wędrując po świecie był też na antypodach. Z tej okazji wydał zbiór wierszy dedykowanych znakomitemu pisarzowi Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu, obchodzącemu "półwiekowy jubileusz pracy literackiej"22. Swą podróż do Australii opisał też przyrodnik Roman Ujejski23, który w 1891 roku zwiedziwszy Adelajdę, zapuścił się do ujścia rzeki Richmond i osiadł na pewien czas na roli. W tym czasie polował i gromadził okazy fauny, zwłaszcza ornitologiczne. Pod koniec XIX stulecia stosunkowo wyraźnie rysuje się jeszcze jedna postać naszego podróżnika, który spędził w Australii półtora roku, gromadząc między innymi eksponaty etnograficzne obrazujące kulturę aborygenów. Kolekcja ta znajduje się w zbiorach Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk i stanowi unikatowy zespół z końca XIX stulecia. Jej twórcą był Władysław hr. Zamoyski, syn generała Władysława, uczestnika powstania listopadowego, Ryc. 22 Jubileusz Kraków 23 N. F. Żaba, Wiązanka obchodzący pólwiekową 13. Rl;kopis Polaków pracy J. SI. KlIbarc~o zamieszkalych literacką pracę Józefa w Auslralii, lyna(Tyo Nowej 1879. R. Ujejski, Wspolllllienia z podró:y pO Australii, Zdandii K raszewskieyo Lwów 1893. i Tasmanii zlo:OII(/ przez na �123 najbliższego współpracownika księcia Adama Czartoryskiego na emigracji, współtwórcy polityki Hotelu Lambert24. Związany od dzieciństwa z Francją, twórca kolekcji - późniejszy właściciel Kórnika, przekazanego państwu na krótko przed śmiercią (1924) - wyruszył w 1879 roku w składzie francuskiej ekipy rządowej do Australii. W 1880 roku miała odbyć się w Sydney Wystawa Powszechna, na której Francja, podobnie jak inne państwa europejskie, przygotowywała wielką ekspozycję. Zamoyski, mianowany na ten czas konsulem, otrzymał dodatkowe zadania dyplomatyczne, jakkolwiek głównym powodem tego wyjazdu było przygotowanie wystawy obrazującej potęgę kolonialnej Francji. Na statku "Le Thin" zawinął do Melbourne we wrześniu 1879 roku. Zamoyski, podobnie jak i inni organizatorzy ekspozycji, przebywał na terenie Nowej Południowej Walii. Interesował się również życiem tutejszej Polonii, pozostawał w kontaktach z najwybitniejszymi jej reprezentantami, interesował się życiem naukowym inspirowanym między innymi przez Royal Society. Wiele podróżował, przebywał na Tasmanii, odwiedzał krótko Nową Zelandię i Nową Kaledonię, był we wszystkich większych miastach kontynentu. Spotkał się z przebywającym wówczas w Australii rosyjskim badaczem Oceanii N. N. Mikłucho-Makłajem, ożenionym z córką premiera Nowej Południowej Walii, z którym już po powrocie do Europy wymieniał korespondencję. Ogólnie rzecz biorąc Zamoyski dobrze poznał problemy współczesnej mu Australii, zróżnicowanej pod względem etnicznym, jak też klasowo-warstwowym. Widocznie jednak problematyka kulturowa dotycząca aborygenów absorbowała go w szczególności, bowiem podczas całego pobytu, przy każdej nadarzającej się okazji, starał się dowiedzieć czegoś nowego. Podczas jednej z podróży zatrzymał się w Auckland by zgromadzić eksponaty etnograficzne i okazy przyrodnicze. Obdarowany był przez znajomych zabytkami materialnej kultury aborygenów, a ilość nagromadzonych eksponatów i ich wartość naukowa, pozwalają wątpić w to, "aby podróżnik traktował swoją kolekcję jako rodzaj egzotycznej pamiątki z podróży; zaprzecza temu zarówno ilość, jak i wartość nagromadzonych przedmiotów. Są to bowiem okazy starannie wybrane, bardzo charakterystyczne dla określonych kultur i niejednokrotnie bardzo rzadkie i cenne już w czasach Zamoyskiego, przykładem mogą być tzw. maski czaszkowe z Nowej Brytanii"25. Ponadto kolekcję tę liczącą blisko 300 eksponatów uzupełniają fotografie - około 200 zdjęć, wśród których ponad 100 dotyczy tematyki etnograficznej. Ich różnicowanie faktograficzne jest dość szerokie. Mamy tam bowiem zdjęcia przedstawiające tubylców w tzw. ujęciu antropologicznym, ale są też różne sceny rodzajowe wykonane w terenie, przedstawiające grupy aborygenów, ich l. 24 J. Łapall, EgzotycZIla kolekcja 61, 1977. 25 Tenże, op. cit., s. 203. etnograficzna w zbiorach Biblioteki PAN w Kórniku, "Lud" �124 mieszkania, odzież, broń, przedmioty codziennego użytku itp. Do wyjątkowych natomiast tematów należą zdjęcia przedstawiające Tasmańczyków z podpisem "ostatnia Tasmanka i jej syn". W bezpośrednim związku tematycznym z powyższą kwestią pozostaje pobyt Maksymiliana Karola Łukowicza na wyspach Oceanii i zgromadzona tam przez niego kolekcja etnograficzna. Łukowicz po studiach medycznych we Wrocławiu, Halle i Berlinie pracował od roku 1888 jako lekarz Kompanii Nowogwinejskiej w Finschhafen i stamtąd brał udział w wyprawach badawczych w głąb wyspy. Jeszcze na Nowej Gwinei zaprzyjaźnił się z Janem Kubarym, pod którego wpływem umocniły się jego zainteresowania etnograficzne. Wkrótce po przyjeździe na wyspę, gdzie zgodnie z warunkami kontraktu miał przebywać trzy lata, popadł w konflikt z niemieckim zarządem kolonii, którego podłożem były sprawy natury politycznej i w roku 1889 wyjechał do Austrałii. Po kiłkakrotnej zmianie miejsca pracy - początkowo mieszkał na terenie Queenslandu - osiedlił się ostatecznie w Adelajdzie, gdzie spędził 30 łat. Australię opuścił w roku 192 ł i zamieszkał w Sopocie. Zmarł w Berlinie podczas II wojny światowej. Lata spędzone w Australii pozwoliły Łukowiczowi na względnie dobre poznanie problemów tego kontynentu. Wypełniając tu zawód lekarza miał zapewnioną stabiln<! sytuację materialną, a także środki na podróże, inicjowane zainteresowaniami etnograficznymi. A podróżował wiele docierając w trudno dostępne rejony kontynentu, gdzie w buszu z dała od białych przybyszów żyli tubylcy kultywuj<IC swe odwieczne zwyczaje i obyczaje. Kontakt z tubylcami, umacniany leczeniem członków ich rodzin, przyjaznym traktowaniem i wzajemnym zaufaniem, zaowocował interesującą kolekcją etnograficzną, którą Łukowicz przywózł do Polski. Wiemy ponadto, że powstała ona w większości z dobrowolnych darów aborygenów. którzy wspomagani w chorobach przez białego lekarza, rewanżowali się prezentami charakteryzującymi ich inwentarz kulturowy. Najwięcej w tej kolekcji - dzisiaj rozparcelowanej między rodzinę Łukowicza - znajdowało się bumerangów. Ponadto obejmowała ona okazy broni, rzemiosła, odzieży itp. Był też Łukowicz jednym z nielicznych białych przybyszów, którzy zostali dopuszczeni do uczestniczenia w obrzędach tubylczych, a obserwowanie uroczystości plemiennych zwanych corrohoree zaświadcza o wielkiej estymie. jaką mieli wobec niego krajowcy, chroniący zazdrośnie swych tajemnic 26 Mniej ważne, ale warte odnotowania, były te pionierskie próby polskich zainteresowań tubylczymi kulturami antypodów, które połączone z dziejami naszego wychodźstwa tworzą właściwe tło do omówienia największych osiągnięć, jakie w tym zakresie odnotowała nauka polska. U podstaw tych osiągnięć leżała nie tyłko twórcza ciekawość badaczy, lecz uwarunkowania wynikające z zaborów, które rzuciły w odległe i egzotyczne strony tych wiecznych tułaczy 26 W. SłabczyJ\ski, Polscy potiniżnicy ... , op. cil., s. 396. �125 pozbawionych ojczyzny. W osobie pierwszego z tych badaczy i podróżników Jana Stanisława K ubarego komasuje się jakoby wielość podobnych losów tych spośród naszych etnografów, którzy pracowali w różnych częściach globu, umożliwiając nauce światowej i kulturze dostęp do tradycji i wiedzy wielu grup etnicznych27. Kubary, badacz Mikronezji, po upadku powstania styczniowego, w którym uczestniczył jako kilkunastoletni młodzieniec, został aresztowany. Załamany na duchu, ratuj<Ic się przed zesłaniem na Sybir, pod presją śledztwa ,......1. ł~.. •••. ~ft' •• Rvc. 14. W /Dry lalua/u 27 K. Wypych, •••••• I. W bibliografia lam I.awarla: Warszawa 1956. ,,' < ',< /' ' ' wyspy Jap i wysp Mackcn/.icgo, cieniu .k .. ~/adall1i W. SlabczYllski, Jalla Na wyspach według oryginalnych Stallisława Pacyjiku. Kuharego, rysunków Wrocław O Janie Kuharym J. Kubarego 1969 hadaczu oraz Oceallii, �126 "carskiej ochrany" wmanewrowany został we współpracę z prześladowcami polskich patriotów. Wysłany do Paryża, by tam inwigilować polską emigrację, pełen wyrzutów sumienia, niewolnych od samobójczej myśli, powrócił do kraju. Nie na długo, gdyż w marcu 1868 roku zbiegł do Ham burga. Niebawem nawiązał kontakt z armatorem prowadzącym interesy handlowe na wyspach Pacyfiku, zaopatrującym także muzea niemieckie w okazy przyrodnicze i wytwory tubylczej sztuki. Przedsiębiorczy właściciel firmy C. Godeffrey zawarł z Kubarym pięcioletni kontrakt czyniąc z niego swego agenta muzealnego i wysłał go na Samoa, a potem do Mikronezji, by tam zbierał okazy przyrodnicze i etnograficzne. Wyjazd nastąpił I maja 1869 roku i odtąd Kubary pozostał w Oceanii przez 30 lat. Nie ograniczając się wyłącznie do kolekcjonerstwa przyrodniczo-etnograficznego prowadził jednocześnie badania nad kulturą tutejszych ludów - częściowo na własną rękę, częściowo na zlecenie różnych muzeów europejskich. Ponadto przeprowadzał różnorodne badania przyrodnicze, zajmował się topografią, rysował mapy wysp. Pochłaniały go wykopaliska archeologiczne - np. ruin Nan Matal na Ponape. Zbierał legendy, wykonywał pomiary antropologiczne i układał słowniki narzeczy tubylczych. Plonem tych zróżnicowanych zajęć były opublikowane w języku niemieckim trzy książki jego autorstwa oraz cztery napisane przez innych autorów, zawierające całe rozdziały opracowane przez Kubarego. Poza tym napisał wiele artykułów etnograficznych, których wartość naukowa nie została do dziś podważona. Przeciwnie, liczba naukowych cytowań tych publikacji stale wzrasta wśród badaczy zajmujących się współcześnie problematyką etnologiczną Oceanii. Biografia Kubarego kryje jeszcze wiele zagadek, są w niej łuki, kwestie nie wyjaśnione, fakty tylko hipotetycznie rozwiązane. Do rekonstrukcji tych spraw niezmiernie przydatna jest korespondencja badacza, mało dzisiaj znana. Mogłaby ona rzucić światło na wiele wydarzeń związanych z jego pobytem na wyspach Pacyfiku. Wreszcie na koniec zaakcentować należy rzecz o tyle paradoksalną, iż wszyscy zgodnie przyznają, że dorobek tego badacza ma pierwszorzędne znaczenie dla etnogenetycznych i etnologicznych studiów nad ludami Oceanii. Tak naprawdę jednak jest on bardzo rozproszony i nie mamy pełnej bibliografii prac Kubarego. Poważną luką w wiedzy o jego działalności naukowej jest prawie zupełny brak dokumentacji dostarczonych do muzeów europejskich kolekcji zdjęć i rysunków, które od czasu do czasu pojawiają się w jakichś etnologicznych pracach, nawet współcześnie wydawanych. Jest to więc kolejny obszar do penetracji związanej z życiem i pracą tego niestrudzonego badacza. Systematyczną działalność w tym zakresie podjął autor tego artykułu z zamiarem wydania Prac zebranych Jana Stanisława Kubarego przy współpracy z etnologicznymi ośrodkami zagraniczyrni. Jest to jednak temat do osobnej opowieści. �127 Ryc. 15. Bronisław Malinowski W dziejach etnologii światowej wyraźnie wyróżnia się działalność naukowa Bronisława Malinowskiego, etnologa i socjologa, twórcy metody funkcjonalnej i czołowego przedstawiciela funkcjonalizmu w antropologii społeczne/B. Właśnie z Australią, Nową Gwineą i Wyspami Trobriandzkimi łączą się jego największe osiągnięcia naukowe. Do Australii przybył 21 lipca 1914 roku, 28 Dzialalnosć praca zbiorowa zawarta. la pod przedstawiona red. M. Flis, w: A. K. Antropologia Palucha. spo/eezna Warszawa Bronisława 1985 oraz Malinowskiego. bibliografia tam �128 opuścił ją natomiast 28 lutego 1920 rok u. Wyjazd ten poprzedziły rozległe prace przygotowawcze podczas jego pobytu w Londynie, gdzie w latach 19 J 3- J 914 wykładał zagadnienia religii pierwotnej i psychologię społeczną w London School of Economic and Połitical Sciences - włączonej później do Uniwersytetu Londyńskiego. Świetny debiut książkowy o rodzinie tubylców australijskich - The .fómi/y among Australian Ahorigilll!s (1913) spotkał się z uznaniem ówczesnych autorytetów naukowych, rekomendujących go w podróż do tropików. Zajmował się tam badaniami życia i obyczajów krajowców, ich wierzeń i mitów. Jego prace, opisujące funkcjonowanie prymitywnych społeczeństw na wyspach Pacyfiku, stały się podstaw,! do studiów nad mechanizmami funkcjonowania przedcywilizacyjnych społeczności i ich kultur. Wywarły też one istotny wpływ na etnologię światową i umożliwiły pełniejsze zrozumienie procesów mających miejsce w odległych epokach, w odniesieniu do których nie mamy źródeł pisanych. Sponsorem tych badall był przede wszystkim przemysłowiec angielski Robert Mond, ale uczony mógł je prowadzić także między innymi dzięki przychyłności i pomocy finansowej federalnego rządu australijskiego. Dorobek etnologiczny Malinowskiego stał się przedmiotem tak licznych publikacji, że nie ma potrzeby powtarzać tu wielu znanych faktów. Badacz Oceanii stał się równocześnie niejako własnością zarówno polskiego, jak i angielskiego świata nauki. Jak wielu przed nim, warunki dla rozwoju swoich zdolności znalazł poza rodzinnym krajem, by już do Polski nigdy nie wrócić. Ryc. 16. Tubylk i I. wyspy I!"uk �...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... .••... a ,o ' .. o (SIZ;) .••.. Tennant Creek ° ') " I'or\ ~ed\and "- \ .... I , __ .•. - .•....•.•..•. __rv--~ Z Ą Z E K J '\ /0 j AliceOSprings I \I \ /' A U S T R \A L,~I J S K I 1. eyre: \~/ ~~I ~~.1 N1&P,.I,~/ ~, L ~ o l. oBr9k~~ M, o \ Australijska " :-..,l < Hill j!c i' u~~ ~ o SAeWtery/n KorzeJinski Usrala eWCastle SYdney Wol/on ~ , Sygurd W' . Aust I isniowski 1862-/872 rala. Nwlelandia PolinezJa' gong ~8'; Ge~u;ne Pawef Edmund Strzelecki Australia 1839-1843 / I> Q '000 i 1500 ' Daty podane 'm . cytowana za. na,lwiskiem ~ oznaczają okres ~ ;' Cl ;' Tasmania~iobart 500 ~ _.- \ \I.;.' pof;~~ug'~sta -~. -, Wielka lat /"- ~'fl ,. _) 0Wiluna z którego pochodzi relacja i czas pobytu autora na danym obszarze ;' / / t;/a ~ ~ // ~ ~/~Y~ 0> t> ~;Y Chr'Stch , nd )' ~g~ Urch DUnedIn W-b J Ch '-J_ r'\ at~a..:~,,-- �129 W historii polskich badań i obserwacji etnograficznych związanych z Australią i Oceanią drobnym epizodem jest planowany przez Malinowskiego udział w nich Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wraz z nim przybył na antypody. Epilog tego przedsięwzięcia był niefortunny dla obu tak wielkich indywidualności i rozluźnił ich przyjacielskie kontakty, a ślady tego można znaleźć w sztukach Witkacego - Mister Price czyli Bzik Tropikalny (1920), Bezimienne dzielo - ezlery akty dość przykrego koszmaru poświęconego Bronislawowi Malinowskiemu. W Metafizyce dwuglowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach (1921) znajdujemy taką oto kwestię poświęconą Malinowskiemu, którą wypowiada król Aparura: "Mój przyjaciel umiera. Weź go na swoje łono, wielka złocista żabo Kapa-Kapa. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty anglezowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni". Biografowie Witkiewicza wyraźnie podkreślają jego krytyczny stosunek do poglądów Malinowskiego głównie na problemy genezy religii i podają szczegółowo inne okoliczności, które potęgowały rodzący się między nimi dystans zakończony rozstaniem pod niebem tropików. W polskim dorobku naukowym obejmującym obszary kulturowe Pacyfiku wyraźnie zaznacza się działalność badawcza Aleksandra Lecha Godlewskiego, który przebywał w Polinezji w latach 1938-1939. Swoimi pracami przyczynił się znacznie do wyjaśnienia etnogenezy wyspiarskiego świata Oceanii, jak i Australii, a także wyjaśnił złożone problemy stosnków migracyjno-etnicznych na tych rozległych obszarach 29. Kontynuatorami jego studiów o charakterze etnohistorycznym są obecnie specjaliści z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy tradycyjnie od wielu lat organizują seminaria poświęcone ludom i kulturom Oceanii 30. Skierujmy teraz swoją uwagę ku Nowej Gwinei, drugiej co do wielkości wyspie na Ziemi, odkrytej przez Portugalczyków w roku 1526. Nazwę tę nadał jej Hiszpan Inigo Ortiz de Retes, z uwagi na wielkie podobieństwo zewnętrzne jej krajowców do tubylców Gwinei w Afryce. Ludność tej wyspy tworzą głównie Papuasi i Melanezyjczycy, a jeszcze odkrywa się tu do dzisiaj nowe plemiona. Polskie badania i obserwacje etnograficzne na Nowej Gwinei, to przede wszystkich studia Malinowskiego. Ale nie tylko. Interesujące poznawczo 29 Dorobek ten oceniony został na sesji naukowej poświęconej pamięci A. L. Godlewskiego, zorganizowanej w 1976 r. przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Materiały z sesji opublikowano jako Ludy i kultury Oceanii. Sesja po.iwięcona ... op. cit. Oprócz studiów naukowych A. L. Godlewski opublikował cztery popularne książki: Tahiti najpiękniejsza, Warszawa 1957; Drogi synów Slońca, Wrocław 1963; Czar dalekiej Huku Hiva, Wrocław 1971; Na morzach poludniowych, Wrocław 1976. 30 Przedsi/twzięcia te spoczywają w rękach dr B. Kopydłowskiej i prof. dr. hab. A. Palucha, z inicjatywy których zorganizowano cztery konferencje naukowe poświęcone ludom i kulturom wysp Pacyfiku, integrujące specjalistów polskich zajmujących się oceanistyką etnologiczną. 9 - Lud t. LXXVI �130 są także relacje polskich misjonarzy werbistów, którzy od 1910 rok u prowadzą działalność misyjną na wyspie31. Oczywiście różny jest charakter tych relacji. podobnie jak ich wartość źródłowa i poznawcza. Bywa, iż niektóre prezentują nam tubylców nowogwinejskich jako "dzikich", nieokrzesanych, których trzeba ochrzcić, zbliżyć do Boga i ucywilizować. Takie postrzeganie Melanezyjczyków i Papuasów jako "biednych dzieci natury", jawi się nam przede wszystkim we wcześniejszych relacjach. Wspólcześnie bowiem wśród werbistów znajdują się księża i ojcowie, mający rozległą wiedzę etnologiczną, dobrze Ryc. 31 zbi0fOwa Z kraju pod kamienne; red. 17. Brat Andrzej siekiery. Mis;onarze-Werhi.i·ci ks. T. Dworeekiego SYD, Matyl, wieloletni Warszawa misjonarz o Nowe; 1975. Gwinei I'JJ()-I'J?] r. o praca �131 przygotowani do pracy misyjnej i badawczej w kontekście posoborowego kierunku, określajclcego rolę kościoła w obliczu nowych brzemiennych trudności, zdeterminowanych cywilizacyjnym wpływem na jeszcze plemienne nieraz społeczności 32. Podnoszenie tradycyjnej kultury i całej natury człowieka wysuwa się na plan pierwszy w tym posoborowym kierunku działalności misyjnej. Ryc. 18. Aleksander Lech Godlewski E. Perezak, Wk/ad polskich misjonarzy ze Zgromadzenia S/owa Bożego w poznanie ludów pierw: Polskie hadania ohcych kulIUl' ludowych. Materia/y z kOl!ferencji we Wroc/awiu w dniach 25-20 lis(()pada 1978 1'.0 pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislavicnsis" 1981, 572. 32 \wtnvch, �132 Rzecz jasna, że aby sprostać tym zadaniom nowoczesnej ewangelizacji, trzeba je zgoła inaczej prowadzić. Werbiści dostosowali się do tej nowej sytuacji i przy okazji przenoszą na grunt światowej etnologii wiedzę o nowogwinejskich społeczeństwach plemiennych. Z polskich autorów wspomnieć należy takich misjonarzy, jak Alojzy Kasprus33 czy Wojciech Bęben34. Akulturacja Nowej Gwinei jest faktem. Cywilizacja białych poczyniła głębokie zmiany w mentalności tubylców. Proces ten postępuje nadal. Co świetlejsi Nowogwinejczycy, a także misjonarze, wyrażają obawy czy kraj ten przygotowany jest do samostanowienia w zetknięciu z obcą im cywilizacją, która przyniosła nowe konflikty. Wobec takiej sytuacji metody pracy misyjnej musiały ulec zmianie, na oczach misjonarzy dokonuje się bowiem szybki rozpad plemiennej wspólnoty. Umacnia się nienawiść do białych, odżywa "kult cargo", a dawne plemienne porachunki zabronione przez białą administrację, dzisiaj zyskały na ostrości. Ważność tych przekształcell rozumiej,! świetnie zorientowani w badaniach etnologicznych niektórzy spośród polskich werbistów przebywających na Nowej Gwinei. Wnosić zatem należy, że kolejne lata ich badań i pełnej obserwacji przyniosą nowe, ciekawe studia z tego zakresu. Życie pierwotnej Nowej Gwinei, podlegające obecnie procesowi akulturacji. wyraźnie zaobserwował i opisał w jednym z artykułów Józef Zwierzycki. geolog i podróżnik, który na wyspie tej spędził 2 lata (1914-1916), związany był bowiem ze służbą rządową w tzw. Indiach Holenderskich na stanowisku naczelnika robót geologicznych na Jawie i Sumatrze. Pobyt ten zaowocował także bogatą kolekcją etnograficzną, którą Zwierzycki ofiarował Muzeum Wielkopolskiemu w Poznaniu, niestety zniszczoną podczas ostatniej wojny. Interesujące są natomiast fotografie, które znajdują się w zbiorach rodzinnych we Wrocławiu, związane tematycznie z różnymi dziedzinami życia tubylców35. Przejawiane we współczesnej etnologii polskiej zainteresowania obszarami kulturowymi Pacyfiku pozostają przede wszystkim w sensie eksploracji terenowych zdominowane przez księży werbistów umiejętnie łączących pracę misyjną z badaniami typu etnologicznego. Ale w odniesieniu do Nowej Gwinei należy odnotować także aktualne badania, jakie prowadzi tam Maria Wrońska. absolwentka etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. W rok u 1979 uczestniczyła ona w Wyprawie Naukowo-Alpinistycznej "Nowa Gwinea 79", zorganizowanej 33 A. Kańsk i, A. Kaspruś, Mo/ukken, 0/11 "Anthropos" mill/eren 34 Nowej W. Bęben, Gwinei, pracującego terenowe .15 Rama River Zwyczaje, "Etnografia w Nowej nad kulturą M. Paradowska, 35, 1991, z. 1. Oil' indone.~ich - t. 26, 1931; A. Kaspruś, in Neuquinea, obrzędy Gwinei tubylczych "Anthropos" i wierzenia Polska" me/anesisc!/(-' t. 31. w polskiej U herf/wlSSl'rachen Der qrosse "pra·hislorische" t. 35-36, związune auf den K /einell Sleinmiirser 1940-1941. in Alemh/e i inne. z uprawą yamu u ludu Arapl's: 1987, z. I. Artykuł placówce misyjnej ;:apowiada (werhiści) inne II" Papui- prace autora i prowadz<lcego studia plemion . JózefZwierzycki - badacz ludów pozoeuropeiskich, "Etnografia Polska" 1. �133 przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, podczas której odwiedziła główną wyspę Archipelagu Trobriandów - Kirwinę, na której w latach 1915-1918 Bronisław Malinowski prowadził badania terenowe, będące podstawc! do sformułowanej przez niego metody funkcjonalnej w badaniach nad kulture! Jn. Czas, który upłynął od chwili pobytu Malinowskiego na tej wyspie, spowodował wiele zmian społeczno-gospodarczych, ale nie na tyle ostrych, by jej mieszkańcy odstąpili od swej tradycyjnej kultury. Na Trobriandach nadal zachowany jest tradycyjny sposób życia. Do najważniejszych klanów należy Toliwaga, z naczelnikiem Moioju, oraz klan Tobalu, którego naczelnikiem jest Vanui - jeden z potomków Touluwa, wodza sprawującego rządy za czasów Malinowskiego. Tak jak przed laty, również i podczas pobytu Wrońskiej na Trobriandach wspomniany współczesny wódz Vanui mieszkał we wsi Omarakana i miał wysoką pozycję społeczną. Korzystał z prawa poligamii i posiadał dziewięć żon. Omarakana - wieś, w której mieszkał Malinowski ma prawie ten sam wygląd, co w czasach jego pobytu. Jej mieszkańcy zachowali w pamięci owego niezwykłego białego człowieka, który mieszkał na wyspie kilka lat, znał język jej mieszkańców, ich zwyczaje i obyczaje i często ochraniał przed chorobą i złym urzędnikiem. Trudne do wymówienia przez krajowców nazwisko uczonego zmieniono na "Miskambati", a starsi ludzie wsi potrafili nawet wskazać miejsce, w którym stał jego namiot. Zainteresowania Oceanią zaprowadziły również Jacka Szelegejda 37 na Nową Zelandię, gdzie podczas dwuletniego pobytu (1977~ 1978) prowadził badania nad sztuką Maorysów, zorientowane przede wszystkim na zagadnienia architektury i rzeźby, w tym także na odcyfrowanie symbolicznego znaczenia reprezentacyjnych budowli maoryjskich, tzw. whare hui, czyli domu spotkal1. Z innych penetracji zorientowanych na problematykę etnograficzną zwrócić należy uwagę na współczesne obserwacje terenowe, jakie nad autochtoniczną ludnoście! Australii przeprowadzili Maria i Bogdan Strzałkowie38 z Poznania, penetrujący także prowincję Wschodniego Sepiku na Nowej Gwinei pod kątem nowych przejawów "kultu cargo". Pobieżne obserwacje terenowe o sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Australii poczyniła ostatnio Teresa Falkowska 39. Jej ostateczna konkluzja dotycząca asymilacji aborygenów wiedzie w kierunku stworzenia jakiegoś modus vivendi w kon3" M. Wroliska, i kulrury ... , op. cit. Trohriandr 37 J. S/clcgcjtl, 3" M. i B. SIr/alkowie. danych .19 i Wysp Wprowadzenie tamże . T. Sytuacja Falkowska, i wsprl/czesno,v(' Pacyfiku. "Acla lat po Malinowskim, ó(} do symholiki Syruacja statystycznych, w: TradFja w maoryjskiego społeczno-ekonomiczna ruhY/ClJW w australijskim w kulrurze Universitatis w: Australia społecznej Wratislaviensis" i Wyspy domu spotkań tubylczej rdzennych (w druku). "whare Judności ustawodawstwie i duchowej Pacyfiku. hui", tamże. Australii w Ludy ostatnich mieszkańców w świetle latach Australii �134 takcie z otaczającym ich światem białej nacji, która przez zespół przedsięwzięć prawnych i opiekuńczych będzie miała swój humanitarny wkład w rozwiązanie tego problemu. Ożywienie zainteresowań badawczych Oceanią oraz wyjazdy Polaków na antypody łączą się w pewnym stopniu z powstaniem (1973) i działalnością Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, chociaż realizowane są one także dzięki pasji badawczej jednostek i ich prywatnych środków 40. Osobno należy wspomnieć tematycznie związane z Oceanią najnowsze publikacje popularyzatorskie dające współczesny obraz tego rozległego obszaru, autorstwa reporterów - podróżników. Należy do nich Ewa Wolak41, lekarka, która przez pewien czas przebywała na Samoa, Wojciech Dworczyk42, autor pasjonujących książek, w których wyraźnym tworzywem fabuły jest zespół faktów kulturowych właściwych dla Oceanii i Australii. Wspominając motywy tych podróży pisze on, że "Jadąc w szeroki świat, myślałem nie tylko o wielkiej przygodzie, która stanie się moim udziałem i której nikt nie będzie już w stanie mi nigdy odebrać, lecz również o penetracji naj hardziej egzotycznych rejonów naszej planety (... ) W głębi Australii ogl<jdałem rzadkie tańce rytualne na "corroborre", w Nowej Gwinei - odbywające się tam co dwa lata. kolorowe widowisko "Mt. Hagen Show", na Tahiti zaś - hucznie obchodzone przez wyspiarzy święto 14 lipca"43. Na przetartym szlaku australijsko-oceanistycznym bywał niejednokrotnie współczesny pisarz-reportażysta Janusz Wolniewicz, który oprócz Australii zwiedził także Nową Gwineę, Tonga, Samoa, Tahiti, Hawaje, Bali i inne wyspy na Pacyfiku. Jego interesujące książki podejmują liczne tematy - gospodarcze, obyczajowe, polityczne, kulturowe, historyczne - przez co należą do lektur o dużych wartościach poznawczych44. Dojrzałym konkuretnem 1. Wolniewicza w dziedzinie reportażu i podróży jest Lucjan Wolanowski, dziennikarz i prozaik, którego książki, łącząc historię z problematyką współczesną, przynoszą bogactwo materiału fotograficzneg045. Pewne reminiscencje z podróży w tej rejon świata zawierają książki innych polskich autorów - Z. Sierszula, 40 programu J. Szelegejd, hadwl nad kulturami 41 E. Wolak, Archipelag 42 W. Dworczyk, nów, Warszawa szawa 1977. 1961; 43 Tenże, 44 J. Wolniewicz, Warszawa południowych, 45 Warszawa 1971. Warszawa dzicy Papuasi, i Pacyfiku Azji w: Ludy Oceanii, My Muzeum Oceanii, 1975; i kultury ten7.e, Warszawa w Wllrszawie w .Iprawie Oceanii ... , op. ci1. Archipt'Il/Y 1975; tenże, dymiących Pas;a wulka- wlticZ\'!łi, War- Uroda ... , op. cit., s. 7. 1971; tenże, Warszawa L. Wolanowski, Warszawa ieglarzy, Uroda tenże, Komunikat i ludami 1968; tenl.e, W krainie złota Kolorowy i lOtemów, pasat 1977; tenże, czyli Wyspy szmaragdoweyo Ocean nie hardzo spokojny, Ląd który przesIał Warszawa peregrynacje Warszawa hyć plIHką, 1968; tenże, z wyspy Pacyfiku, 1967; tenże, Warszawa 1983. IW Synowie WVSPl' Warszawa POCZIa ludożerców, po morzach 1986. do Niydy-Niydv, �135 np. Jacka Lilpopa46, Tadeusza Ziemeckieg047, Krzysztofa Baranowskieg048, reportaże Olgierda Budrewicza 4,), Przemysława Burcharda 50 i filmy Stanislawa Szwarc-Bronikowskiego 51. Utrwalone są także w naszym piśmiennictwie ślady polskich żagli na Oceanii 52 oraz inne rodzaje kontaktów, wyrażające się różnymi formani tekstów publikowanych przede wszystkim na łamach miesięczników "Poznaj Świat" i "Kontynenty". Ponadto polska oceanistyka etnologiczna, ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia systematycznych badaó terenowych, nosi także charakter etno historyczny, syntetyczno-krytyczny, muzeologiczny i porównawczy. Do tego typu ujęć wykorzystuje ona różne źródła pisane, a także bezpośrednie kontakty ze specjalistami z innych krajów. Tak więc mimo przedłużającej się nieobecności badawczej naszych etnologów, która nastąpiła od czasu studiów terenowych B. Malinowskiego i A. L. Godlewskiego, żywy nadal pozostaje nurt zainteresowaó obszarami kulturowymi Pacyfiku, w którym tkwią prace Adama Pakucha 53, Henryki Romaóskiej 54, Anny Kozyry 55, Aleksandra Posern-Zielińskiego 56 i innych etnologów wywodzących się najczęściej z grupy uczniów A. L. Godlewskiego, pod kierunkiem którego powstało też wiele prac magisterskich omawiających różny charakter tubylczej kultury Australii i Oceanii 57. W tym samym nurcie 46 47 4H 49 50 lamach Po drllqiej stronie nieha, Warszawa 1987. Australia kusząca ohietnicą, Warszawa 1976. K. Baranowski, Polonezem dooko/a .Iwiata, Warszawa 1974. O. Budrewiez, Ten pi('kny sztuczny kwiat Australii, "Kontynenty" 1974, nr 4. P. Burchard, Z lil/ntej slrony qlohu, "Kontynenty" 1979, nr 10-12; 1980, nr 2. Ponadto 1. Lilpop, T. Ziemeeki, tego pisma oral miesiycwika "Poznaj Świat" traktujące a Australii i wyspach Pacyfiku. 51 Tematyka tych filmów jest różnorodna eukaliplUsy; Ji:rmity wskazalr tych filmów ukazując komentarzem - jak kierunek. CZysto czynią faktografią - np. W porównaniu egzotyk y kulturową dowartościowuje ohral 52 .I. Komorowski, spotkać to odległych inni Skarhy artykuły gorących z innymi innych nie zniekształca siy kamerą - lecz z dobrej znajomości realiów :':agli na Oceanii, w: Ludy i kullury na autorów skal; Śnieg, reporterami-filmowcami kontynentów, posługujący wynikającą można rekiny, autor jej slownym w celny sposób etnograficznych. ,~ladem polskich Oceanii ... , op. cit. Zjawisko wyst('pOWllllia kranitom;; IW wyspach Pacyfiku, tamże; tenże, ZwyczajoIlE okaleczenia cia/a u tuhylCilw australijskich II' X l X i X X w. Studium etnograficzne, Wrocław 1979; tenże, Ohszary klllturowe Pacyfiku. Materia/y wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania. kultury tradycyjne wczoraj i dzi.I", Wrocław 1-2 grudnia 1979, Wrocław 1979. 54 H. Romai1ska, Rairel'li, mily, lewndy i podania polinezyjskie, Wrocław 1972; tamże, Dalekomorska wyprawa po dro(jocenne pióra ptaka kula, tejże, Pidń ludowa na Tilhiti, w: Australia i \1'Yspy pacvfiku ... , op. cil.; tejże, Tekst Mamari z Wvspy Wielkanocnej, tamże; tejże, Śpiew o Wielkich Lodziac/z - z poezji polinezyjskiej, "Literatura Ludowa" 1982, nr 3. 55 A. Kozyra, Model konfliktu wojennego u kopieniaczych ludów Nowej Gwinei., w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit.; A. Kozyra, F. M. Rosii1ski, Struktura społeczna plemion górskich na Sowej Gwinei, tamże. 56 A. Posern-Ziclii1ski, Polinezja - .Iwiat nieznany, Warszawa 1972. l 53 A. Paluch, 57 Problematyką Katedry Etnografii Z zakresu Uniwersytetu pl. KullUra meqalityczna kultur Australii i Oceanii Wrocławskiego, która na Oc('(/nii .. , op. cil.; także zajmuje się również opublikowała Kanihalizm dr B. Kopydłowska między innymi u ludów Australii artykuly i Austro- �136 zainteresowań mających szerszy rezonans społeczny tkwią kolekcje etnograficzne z obszarów Pacyfiku zgromadzone w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Szczecinie, Zbiorach Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum Wyższego Seminarium Misyjnego Księży Werbistów w Pieniężnie i innych mniejszych instytucjach tego typu. Różna jest pod względem merytorycznym wartość tych kolekcji, w sumie jednak każda z nich ukazuje nam fragment ludowej kultury mieszkańców Australii i Oceanii, daje możliwość pogłębienia naszej wiedzy o życiu różnych plemion i przybliża egzotyczny świat wyspiarski do szerokich kręgów społeczności odwiedzającej muzea. Kolekcje te systematycznie powiększają się dZ'ięki różnych przedsięwzięciom organizacyjnym, a szczególną aktywność przejawia wspomniane już Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, w czym niemała zasługa twórcy tej placówki Andrzeja Wawrzyniaka. Jego przedsiębiorczość, nieformalne kontakty ze specjalistami z innych krajów, muzealnymi placówkami w Australii, na Nowej Zelandii, Fidżi, Papui-Nowej Gwinei, Tahiti, Tonga, Nowych Hebrydach i Wyspach Salomona, kolekcjonerami sztuki oceanistycznej, odgrywają większą rolę w gromadzeniu eksponatów muzealnych aniżeli instytucjonalna forma opieki sprawowana przez różne placówki państwowe 58. Antoni Kuczyński ON THE HISTORY OF AUSTRALIAN ETHNOGRAPHIC CONDUCTED BY POLES STUDIES (Summary) The article discusses the role that Polish scientists played in the recording and interpreeting of material pertaining to the cultures of Australian peoples. It also discusses the role that Poles played in promoting the cultures of Australian peoples. The lives and work of Paweł Edmund Strzelecki. Jan Stanisław Kubary and Bronislaw Kasper Malinowski are thoroughly discussed. The author also mentions names of many other Poles, perhaps less known scientists, travellers, missionaries. journalists and entrepreneurs who travelled round the Australian islands and left valuable information on the culture of local peoples. Modern Polish publications on Australian ethnology and ethnographic collections· from Australian islands found in Polish museums have also been discussed. The author also writes about works dealing with Poles who settled in Australia after the Second World War. nezji, w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit. oraz jest inicjatork<, i organizatorem cyklicznych sesji naukowych z tego zakresu, organizowanych przez Katedrcr Etnografii i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Pełny wykaz prac magisterskich dotyczących obszarów kulturowych Pacyfiku, pisanych pod kierunkiem A. L. Godlewskiego zapisał A. Paluch w cytowanej już książce Obszary kulturowe Pacyfiku ... Z. Sierszuła, J. Szelegejd, op. cit.; Zbiory etnograficzne z obszarów Pacyfiku znajdujące się w polskich muzeach scharakteryzował A. Paluch w książce Obszary ku[t.urowe Pacyfiku ... , op. cil. 58 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e07638004725f5c5605e09c4cde1933.pdf c644a3cc1db8ced24f1deb325d79c52a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2059 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1911 Title A name given to the resource Przed 100-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.13-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 PRZED 100-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Dzieje zainteresowań poznawczych i dyscyplin naukowych niełatwo poddają się porządkowaniu i ocenie przy pomocy dat. W historii etnologii polskiej odnaleźć można wiele dat o uznanym znaczeniu. Ważny był rok 1802, w którym H. Hołłątaj w liście do J. Maja przedstawił program kształtującego się ludoznawstwa. Godny zapamiętania rok 1850 i prowadzone wówczas przez W. Pola pierwsze uniwersyteckie wykłady z etnografii. Istotny rok 1854, w którym R. Berwiński publikuje Studia o literaturze ludowej przyjmowane jako początek krytycznego myślenia, niezbędnego dla rozwoju rodzącej się etnologii. Zwraca uwagę rok 1873, w którym powołany został dział etnologiczny w ramach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, zapoczątkowujący instytucjonalizację naszej dyscypliny. Zdając sobie sprawę z umowności dat w rozwoju nauki, który przecież jest procesem obejmującym wiele jednostkowych wydarzeń, uznajemy wyjątkowe znaczenie roku 1895, roku powstania Towarzystwa Ludoznawczego i założenia "Ludu" - czasopisma tego Towarzystwa. Na czym polega dla etnologii polskiej szczególna historyczna i symboliczna wartość wydarzenia z roku 1895? Polega ona przede wszystkim na zainicjowaniu wówczas prac organizacyjnych, badawczych, popularyzatorskich i wydawniczych które, choć przekształcane, nie zostały przerwane poza okresami najcięższych w naszej historii katalizmów. Mogą one zatem dzisiaj zostać przywołane jako świadectwo trwałości etnologii polskiej. Rok 1895 potwierdza ponadto intensywność zainteresowań etnologicznych przed powołaniem Towarzystwa, które przecież nie pojawiło się w pustce i stanowi dowód dojrzałości środowiska naukowego i kulturalnego we Lwowie. Tworzy jednocześnie z przeszłości płynącą zachętę do analizy całości dziejów polskiej etnologii, w której przecież działania podejmowane w ramach Towarzystwa odegrały tak ważną rolę. Rok ten i związana z nim rocznica umożliwi także wybór z przeszłości tych idei i przedsięwzięć, które chcielibyśmy uznać za tradycję, za takie sposoby myślenia i prace, które zachowały swoją wartość do dzisiaj. Myślenie o przeszłości związane ze zbliżającą się rocznicą tworzy wreszcie poczucie wspólnoty z naszymi poprzednikami. Każe nam pamiętać o zasłu- �14 żonych prezesach i członkach Towarzystwa, a wśród nich o Antonim Kalinie, Adamie Fiszerze, Janie Czekanowskim, Józefie Gajku, Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, Józefie Burszcie i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. W naszym wystąpieniu pragniemy przedstawić zarówno wartości związane z dziejami Towarzystwa, po które dzisiaj można sięgać, jak i propozycje programu obchodów rocznicy t OO-lecia, przede wszystkim jednak próbę odpowiedzi na pytanie najważniejsze. Z jakimi założeniami, celami i przy pomocy jakich form organizacyjnych i metod działania Towarzystwo, bogate w doświadczenia przeszłości ale odpowiadające na potrzeby teraźniejszości i przyszłości, ma wkroczyć w drugie stulecie swego istnienia? Wartością związaną z dziejami Towarzystwa, obecną już w momencie jego zakładania, było połączenie w nim celów badawczych i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczno-kulturowym. Towarzystwo bowiem, choć powołane głównie dla realizacji zadań naukowych i skupiające członków o naukowym przygotowaniu, otwarte było dla wszystkich zainteresowanych poszukiwaniami naukowymi, gotowych służyć im pomocą i je upowszechniać. W ramach Towarzystwa wytworzyła się ważna do dzisiaj więż naukowców, już wówczas profesjonalistów, związanych przede wszystkim z uniwersytetami, oraz nieprofesjonalistów. Inną wartością pozostaje szerokie rozumienie ludoznawstwa bliskie koncepcji antropologii - całościowej nauki o człowieku. Poświadczone jest ono nie tylko przyjmowanym przed stu laty przedmiotem badań. Przedmiotem tym była bowiem w pierwszym rzędzie kultura "ludu prostego" jako części narodu, "niższych warstw, które stosunkowo najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym", ale obok tego "ludów" - grup etnicznych z terenu Europy i innych części świata, "ludności" lub "rodzaju ludzkiego". Szerokie rozumienie ludoznawstwa związane było także z rozległością ówczesnych zainteresowań, których wyrazem było powołanie w Towarzystwie, już na samym początku, wielu sekcji, takich jak: archeologiczna, antropologiczna, geograficzna, językowa, literacka, muzyczna, przemysłowa i socjologiczna. Z uznania za przedmiot badań zarówno ludu własnego, ludu w innych krajach europejskich jak i ludów pozaeuropejskich, wzięła się utrwalona na gruncie polskim jedność studiów nad kulturami tych tak różnych kategorii "ludów", korzystna przy obecnych dążeniach do reantropologizacji etnologii. Dla współczesnej etnologii nadal cenną wartością pozostaje także akceptacja uniwersalnego charakteru nauki i wielości szkół i kierunków w nauce. Już w pierwszym tomie "Ludu" czytamy o stosunkach ponawiązywanych z podobnymi towarzystwami w Europie. W opublikowanym w tymże tomie odczycie z pierwszego zebrania naukowego Towarzystwa Iwan Franko, który omówił w tym odczycie ówczesne kierunki w ludoznawstwie i wskazał na różnice między nimi, zalecał jednocześnie komplementarne ich traktowanie. Bliskie są nam również przesłania ideowe, wykraczające swym znaczeniem poza wyłącznie poznawcze funkcje nauki, przyjęte w trakcie tworzenia Towa- �15 rzystwa i w jego dalszej historii. Towarzystwo pragnęło uczestniczyć w rozwiązywaniu najważniejszych problemów swoich czasów. Dlatego wskazywano na konieczność nie tylko poznania ludu ale jednocześnie objęcia ludu oświatą i polepszenia jego bytu materialnego po to, aby stworzyć warunki dla umocnienia narodu. Integracji i rozwojowi narodu służył także ponadregionalny od samego początku charakter Towarzystwa i "Ludu", skupiających członków i współpracowników ze wszystkich zaborów. Postawa etnocentryzmu i ksenofobii, tak niebezpieczna również dzisiaj, nie była jednak udziałem członków Towarzystwa. Przedmiotem zainteresowania stał się bowiem nie tylko "lud polski" ale również "lud ruski" oraz "ludy sąsiednie", a wśród pierwszych członków Towarzystwa znaleźli się zarówno Polacy jak i Ukraińcy oraz Żydzi. Godny uznania był wysiłek, tak bardzo ważny na wielonarodowościowym terenie, utrzymania współżycia i osłabienia uprzedzeń między różnymi grupami etnicznymi. Jakże cenne są słowa już wymienionego przez nas Iwana Franki, który w pierwszym tomie "Ludu" napisał, że prace etnologiczne mogą "przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w których nieufność i wrogość etniczna staną się niemożliwe. Kolejnym, istotnym nadal, przesłaniem ideowym o poważnych konsekwencjach praktycznych, była myśl tworzenia porozumienia nie tylko pomiędzy różnymi grupami etnicznymi ale także społecznymi, terytorialnymi i wyznaniowymi. To właśnie Towarzystwo przyczyniło się do uznania walorów kultury ludowej a jednocześnie współtworzyło warunki stopniowego upodmiotowienia ludu, traktowanego przecież długo wyłącznie jako przedmiot poznania i działań rozwojowyh. To właśnie dzięki działalności Towarzystwa wzrastała znajomość odrębnych kultur i subkultur i w następstwie możliwość zrozumienia wartości i sposobów zachowania różnych grup. U schyłku XIX wieku, kiedy to powstawało Towarzystwo, dynamika przemian tradycyjnej kultury była znacznie wolniejsza niż obecnie i problem jej ochrony nie jawił się z taką ostrością jak dziś. Obecnie wiemy, że zachowanie części jej przejawów wymaga uświadomienia całemu społeczeństwu wartości, jakie wieś wniosła do kultury narodowej. Niezbędne więc staje się podejmowanie tej problematyki w programach kształcenia ogólnego oraz w środkach społecznego przekazu. Obecność członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zespołach Ministerstwa Edukacji Narodowej przygotowujących nowe programy szkolne budzi uzasadnione nadzieje. Również w Ministerstwie Kultury i Sztuki Towarzystwo nasze z wieloletniej roli petenta przeszło na pozycję partnera - doradcy w sprawach kultury wsi. Uczestnictwo w pracach Centralnej Rady Towarzystw Regionalnych umożliwia wpływanie na kształt przygotowywanej Karty Regionalizmu Polskiego - dok umentu nader istotnego nie tylko dla kultury wiejskiej. Przynależność większości pracowników, w tym wszystkich kierowników katedr (placówek) etnologii i antropologii kulturowej uniwersytetów polskich, �16 do Towarzystwa ułatwia współpracę. Ale i tu sformułowalibyśmy postulat zmian programowych studiów, tak aby absolwenci byli lepiej przygotowani do pracy w zakresie upowszechniania wiedzy o kulturze w środkach społecznego przekazu oraz do pracy w szkolnictwie. Postulowane udzielanie się członków przez wypowiadanie się w sprawach kultury, poza obrębem Towarzystwa, świadczy o naszej aktywności: PTL jest postrzegane o tyle, o ile uczestniczy w życiu naukowym i kulturalnym kraju. Podczas gdy pierwsze zadanie wypełniamy w miarę potrzeb i możliwości, to drugie wymaga ożywienia. Obchody setnej rocznicy powstania Towarzystwa od pewnego czasu stały się przedmiotem rozmów, propozycji i realizowanych już ustaleń. Pierwsze z nich sformułowała na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Opolu w 1989 roku ówczesny prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka. LXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Szamotułach w 1992 roku na przewodniczącego Komitetu Obchodów Setnej Rocznicy Towarzystwa powołało prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wiceprzewodniczącym został prezes Towarzystwa dr Zygmunt Kłodnicki. Delegaci przedstawili także pierwsze propozycje związane z Jubileuszem. W lipcu 1993 roku rozesłano do oddziałów Towarzystwa oraz imiennie do kilkudziesięciu osób, szczególnie aktywnie udzielających się w pracach PTL, list z prośbą o nadesłanie swoich propozycji wiążących się z rocznicą. Odpowiedzi otrzymaliśmy od P.T. Anny Brzozowskiej-Krajki, Marii Fornal, Ewy Fryś-Pietraszek, Wilhelma Gaja-Piotrowskiego, Daniela Kadłubca, Janusza Kamockiego, Jana Kapłona i Kazimiery Łacnej, Teresy Karwickiej, Mirosława Kasjana, Anny Kowalskiej-Lewickiej, Antoniego Kuczyńskiego, Jerzego Pośpiecha, Ewy Siatkowskiej, Jana Stęszewskiego i Kazimiery Wołos. Poniżej przedstawiamy te z propozycji, które są już realizowane. Przygotowujemy odbycie LXXI Jubileuszowego Walnego Zgromadzenia PTL w dwu częściach: jedna w miejscu powstania Towarzystwa Ludoznawczego, to jest we Lwowie, druga natomiast we Wrocławiu. Ustalenia w sprawie konferencji we Lwowie między rektorami uniwersytetów wrocławskiego i lwowskiego są zachęcające, jednakże ich realizacja napotyka na trudności. W naszych pismach powołujemy się na argumenty, że Towarzystwo było zakładane nie tylko przez Polaków, ale i przedstawicieli innych grup narodowych zamieszkujących Kresy Południowo-Wschodnie, w tym przez Iwana Frankę. Stwierdzamy ponadto, że w "Ludzie" i innych naszych publikacjach zajmowano się kulturą zarówno ludności polskiej jak i ruskiej (ukraińskiej). Walnemu Zgromadzeniu we Wrocławiu towarzyszyć będzie sesja naukowa ,,100 lat PTL. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość etnologii polskiej" oraz okolicznościowe wystawy. Na Uniwersytecie Wrocławskim eksponowany będzie dorobek PTL w zakresie publikacji. We wrocławskim Arsenale będzie pokazana kultura Kresów Południowo-Wschodnich z uwzględnieniem doro b- �17 ku Towarzystwa. Podobne akcenty pojawią się również na wystawie okolicznościowej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jubileuszowy tom "Ludu" będzie zawierać przekształcone w artykuły wybrane referaty z sesji naukowej towarzyszącej Jubileuszowemu Walnemu Zgromadzeniu PTL. Winny one w syntetycznej formie przedstawiać główne zagadnienia historii i teraźniejszości etnologii polskiej, w której tak ważną rolę odgrywał i nadal pełni PTL, oraz omówić podstawowe kierunki badań i inne sfery działalności. Pragniemy w ten sposób uzyskać całościowy obraz dokonań etnologii polskiej i jej perspektyw rozwojowych. Będziemy zmierzali do wydania tomu w dwóch wersjach językowych: obok polskiej także angielskiej. Jesteśmy bowiem przekonani, że w okresie rozwijania kontaktów z nauką w innych krajach potrzebne jest dostarczenie informacji o etnologii w Polsce również światowej społeczności naukowej. Próbę odpowiedzi na postawione już pytanie o takie cele i metody postępowania, które pozwolą Towarzystwu nadal uczestniczyć w rozwoju nauki i upowszechnianiu wiedzy i w ten sposób w zaspokajaniu również innych potrzeb kulturalnych, poprzedzić należy omówieniem sytuacji Towarzy.stwa. Przedstawiając je korzystamy zarówno z przekazanych nam opinii, a wśród nich z cennej wypowiedzi Profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN we Wrocławiu w dniu 11 grudnia 1992 roku, jak i z własnych ustaleń i przemyśleń. Ocena sytuacji w Towarzystwie nie może być jednoznaczna. Z jednej strony bowiem Towarzystwo nadal skupia wielu, bo ponad 1000 członków i liczba ta wykazuje stabilizację, prowadzi dynamiczną działalność wydawniczą, utrzymuje w swoich ramach Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu i Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, stworzyło nową formę organizacyjną, jaką są "koła zainteresowań", coraz śmielej przedstawia wnioski w sprawach związanych z polityką kulturalną i oświatową a z drugiej odczuwa brak zainteresowania części pracowników naukowych, przestaje być inicjatorem dyskusji i badań naukowych, pozwoliło wreszcie na osłabienie pracy w oddziałach i nie zaproponowało rekompensacyjnych form organizacji i działania. Nic dziwnego zatem, że opinie na temat kondycji Towarzystwa są różne: od uspokajających a nawet pochwalnych do zdecydowanie krytycznych i żądających reanimacji. Jaki jest zatem nasz pogląd na cele i formy działania Towarzystwa u progu drugiego stulecia jego istnienia? Opowiadamy się za programem realistycznym, który uwzględnia specyfikę współczesnej nauki, życia społecznego i kulturalnego, o rozbudowanych instytucjach oraz środkach komunikowania się, tak różną od tej sprzed 100 lat. Uważamy także, że program ten winien zostać przygotowany z myślą o rozwiązywaniu wewnętrznych napięć rozwojowych w etnologii, naturalnych przecież w obrębie dyscypliny dokumentującej i interpretującej złożoną i zmienną rzeczywistość kulturową, której sama jest częścią. 2 - Lud t. LXXVI �18 Napięcia te wywołane są również przez dynamiczne relacje w jakich etnologia pozostaje z wieloma innymi dyscyplinami naukowymi. Sądzimy, że IOO-letnie dzieje Towarzystwa mogą zapewnić konieczną dozę stabilizacji rozwiązującej swoje problemy i rozwijającej się dyscyplinie. Program, o którym myślimy, winien ponadto umożliwić Towarzystwu włączenie się do realizacji zadań ważnych w okresie budowy społeczeństwa demokratycznego i odzyskania suwerenności. Nowe warunki z jednej strony sprzyjają swobodzie poszukiwal1 i kontaktów naukowych, tworzą kontekst, w którym możliwe jest niezależne myślenie, a z drugiej wymagają przyjęcia odpowiedzialności za niełatwą transformację społeczeństwa i określenia tożsamości dyscypliny w skali kraju oraz stosunku do etnologii/antropologii światowej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w poszukiwaniu programu odpowiedniego dla teraźniejszości i przyszłości nie powinno, naszym zdaniem, rezygnować ze swego charakteru towarzystwa naukowego i upowszechniającego wiedzę naukową. Działalność Towarzystwa może zostać korzystnie skoordynowana z pracami placówek uniwersyteckich, akademickich i muzealnych w taki sposób, że stworzy ważną platformę porozumiewania się w skali całego środowiska. Towarzystwo ponadto nadal winno poszerzać możliwości publikacji. Ważnym zadaniem Towarzystwa powinno być także współuczestniczenie w formułowaniu ocen sytuacji w nauce i w zakresie upowszechniania wiedzy, i przedstawianie postulatów wobec polityki naukowej i kulturalnej. Uczestnictwo w Towarzystwie członków-profesjonalistów lub zainteresowanych nieprofesjonalistów - "miłośników" naszej dziedziny wiedzy nie stanowi dylematu już dzisiaj a tym bardziej nie będzie stanowiło w przyszłości. Większość członków Towarzystwa to przecież wykształceni etnologowie lub inni specjaliści pracujący w instytucjach naukowych, muzealnych, animacji działalności kulturalnej lub oświatowych. "Miłośników" etnologii bez przygotowania czy zawodowego zaangażowania nie ma już wielu. Są oni zresztą wartościowi intelektualnie i osobowościowo a ich obecność w Towarzystwie powinna być powodem do dumy z siły przyciągania właściwej Towarzystwu. Główne linie podziału biegną zatem nie między profesjonalistami i nieprofesjonalistami ale między różnymi grupami profesjonalistów. Niekiedy jest to granica między "praktykami" - pracownikami muzeów i innych instytucji podporządkowanych "kulturze" czy "oświacie" a "teoretykami" z uniwersytetów i Akademii Nauk, kiedy indziej między etnologami uprawiającymi inaczej własną dyscyplinę. Różnice między etnologami związane z przyjmowaniem innych teorii czy innych punktów wyjścia w badaniach nad kulturą mogą się nawet zwiększać. Rozwój nauki dostarcza nam bowiem wielu możliwości wyboru, na co wskazuje choćby interesujący szkic W. J. Burszty zamieszczony w tym tomie "Ludu". Znajdujemy w nim pochwałę postmodernizmu, kierunku w filozofii �19 o dużych wpływach wśród części humanistów, otwierającym pewne atrakcyjne możliwości etnologii/antropologii. Kierunek ten jednocześnie, o czym wspomniany już autor zresztą nie pisze, wywołuje silny sprzeciw w związku z proponowaniem ekstremalnych form relatywizmu metodologicznego. Poszukiwaniu nowych rozwiązań nie powinna towarzyszyć nieprzemyślana rezygnacja z podejść dotychczasowych. Bez sensu np. byłoby zaniechanie szeroko prowadzonych dotąd w etnologii polskiej studiów, w których punktem wyjścia były wytwory kulturowe, w tym obiekty materialne. Nie muszą one przecież ograniczać się do analiz i wniosków z zakresu morfologii i typologii lecz mogą być prowadzone dalej, w kierunku teorii kultury niezredukowanej, obejmującej wiele jej aspektów. Badania te mogą podlegać krytyce nie dlatego, że są niepotrzebne lub teoretycznie nieuzasadnione ale dlatego, że niekiedy poprzestają na opisie i pozbawione są treści intelektualnych. Czy różne stanowiska teoretyczne, które prezentujemy i różne usytuowanie instytucjonalne muszą nas poróżnić? Nie muszą, pod warunkiem jednak, że potrafimy się zdobyć na wysiłek zrozumienia tych różnych stanowisk i następstw wynikających z różnych miejsc pracy. Nie przeszkodzą we współdziałaniu pod kolejnym warunkiem, że prezentowane stanowiska i wyniki prac odpowiadać będą przyjętym w nauce standardom intelektualnym i etycznym a zajmowane miejsce w strukturze zawodowej, czy szerzej w życiu, nie będzie wykorzystywane dla forsowania partykularnych celów. Uzasadnianie możliwości współdziałania nie oznacza braku naszej akceptacji dla również szczególnych celów i zainteresowań. Być może Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno więcej uwagi poświęcić nie tylko "kołom zainteresowań" ale również sekcjom czy jeszcze innego rodzaju grupom specjalistycznym, towarzystwom w Towarzystwie. Stać się w ten sposób konfederacją towarzystw i pójść drogą wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. Jesteśmy przekonani, że Towarzystwo, jako teren z wyboru a nie z przymusu, o utrwalonej tradycji zrozumienia dla różnych podejść naukowych, oferujące wiele wyborów, stwarza atrakcyjną płaszczyznę dyskusji i ponadinstytucjonalnej oraz ponadśrodowiskowej integracji. Jubileusz IOO-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który będzie obchodzony w rok u 1995, poprzedzony zostanie w roku 1994 przypomnieniem innej rocznicy - 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i będzie równoczesny z 30-leciem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, powołanego w marcu 1975 roku. Okazji do przemyśleń zainspirowanych dziejami etnologii będzie zatem wiele. Przedstawione powyżej nasze uwagi mają charakter informacji i głosu w dyskusji. Do podjęcia dyskusji związanej z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością etnologii polskiej i Towarzystwa gorąco zachęcamy. Zbigniew Jasiewicz Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b559f2704ff30fa085726ec178aa79.pdf 8d4075f706cd2de099c9981b12e657e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1910 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO l KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXVI ZA ROK 1993 ���Fol. M. Pokropek PAMIĘCI PROFESOR ANNY KUTRZEBY-POJNAROWEJ AUTORKI ROZWOJU ETNOGRAFII I ETNOLOGII W POLSCE, CZŁONKA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, OGARNIAJĄCEJ MYŚLENIEM I PUBLIKACJAMI CAŁOŚĆ SPRAW ETNOLOGII POLSKIEJ �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVI ZA ROK 1993 PIl 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA POLSKIEJ - AKADEMII WROCŁAW 1993 NAUK V\/v -lvJ. 0;13 �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz (przcwodniczący) Bronisława KopczYłlska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sckretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bcdnarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenie angielskie Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1993 ADMINISTRACJA. 50-U9 WROCŁAW, UL SZEWSKA 36 REDAKCJA, 61-R09 POZNAŃ, ŚW MARC! n WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - zam. 2701/94 �SPIS TREŚCI Zbigniew J a s i ew i cz, Zygmunt Ludoznawczego K łod n i ck i, Przed ETNOLOGII Towarzystwa 1\ I. STUDIA A. DZIEJE lOO-leciem Polskiego I MIEJSCE I MATERIAŁY DOROBKU Z PRZESZŁOSCI W TERAŹ TEJSZOSCI Elżbieta M i II e ro wa, Kolbergowskie metody dokumentacji źródłowej folkloru. Danuta P a w Ia k o w a, Obraz ludowej kultury muzycznej w pracach Oskara Kolberga. Agata S k ru k wa, Ikonografia ctnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga . Witold Przewoźny, Podstawowe założenia komputerowej bazy danych Dz;el wszystkich Oskara Kolberga Edward Piet raszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910-1948) Wacław Urban, Obyczaje Słowian w świetle książki Jana Boemusa (1520). Antoni K u c z YJ\s k i, Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej . fl. w KRI;OU WARTOSCI ORAZ INNYCH ASPEKTÓW I WYTWORÓW Conceptualizing (Wojciech society, pod red. Adama Dohllal) . 67 91 99 137 151 167 195 I DYSKUSJE Refleksja i konkret (Wojciech J. Burszta) . Projekt słowiaJ\skiego atlasu etnograficznego (Mojm;r Benza) . Czy Camilo Jose Cela jest etnografem? (Hubert Czachowski) a syberystyee i antologii polskich tekstów syberystycznych (Halina Maria Malgowska) III. 59 KULTURY Adam N o b i s, Geneza wartości w świetle badaJ\ nad meJanezyjską wymianą kula. Franciszek M. Rosiński, Wierzenia religijne pierwotnej ludności Tasmanii. Dan Wołkowycki, Analiza typograficzna tradycyjnych narzędzi łowieckich. Aleksander N y re k, Uwagi o systemie odwadniająco-melioracyjnym na Śląsku w okresie folwarczno-pańszczyźnianym II. POOLĄDY 21 37 47 203 211 217 . 221 RECENZJE Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152 227 �6 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin 1992, ss. III (Barhara Olszewska-Dyoniziak) .... Michał Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, ss. 169 (Tarzycjusz Marek Bufiński) . .... . . . . . 230 236 . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354 (Danuta Penkala-Gaw(!cka). . . . . . . Wartości w kulturze polskiej, praca zbiorowa pod red. L. Dyczewskiego, Lublin 1993, ss. 276 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . .. Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol, Pallottinum, Poznań 1993, ss. 237, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław 1992, ss. 253, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . (Ryszard Kantor) (Ryszard Kantor) . . . . Dzieje Polaków . . . . . . . . 254 258 . . . . . . . . . . . . . na ziemiach bułgarskich, . . . . . . . Poznań . . Kantor). . . .. Leszek Dzięgiel, Węzeł kurdyjski, . czuk). . . Universitas, . . . . Kraków . 1992, ss. 446 (Roman . . . 260 262 264 265 268 270 . 1993, ss. 120, il. . 271 . Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie, Toronto ł992, ss. 245, il. (Ryszard KallIar) . . Władymir Nikołajewicz Basiłow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moskwa 1992, ss. 328 (Maria Kaśko). . . . . . . . . Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem, Warszawa 1993, ss. 152 (Anna Barska). . . . . . . . . Derek Bryce, Symbolika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków 1993, ss. 118, il (Ryszard 249 252 Kraków. Przestrzenie kulturowe, pod red. J. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Goduli, Kraków 1993, ss. 139, ił. (Ryszard Kantor) . . . . . Marian Morawczyński, Rzeź 1846 r., Dębica, Pilzno, Tarnów i okolice, Tarnów 1992, ss. 192, ok. 50 il. (Ryszard Kantor). . . . . . . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizaeyjno-k ulturowy Ameryki Łacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO'92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk (Zbigniew Wójcik). .. Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii. Posłowiem opatrzyli A. Kuczyński i Z. Wójcik, Wrocław 1993, ss. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (Hanna Maria Ma/gowska). . . Polacy na Łotwie, pod red. ks. Edwarda Walewandera, Lublin 1993, ss. 348, aneksy, mapy Urszula Kaczmarek, 247 250 . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992, nr 3-4, ss. 224 (Numer specjalny poświęcony antropologii filmu i fotografii) (Dorota Skotarczak) . . Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra Kowalskiego, Wrocław- Warszawa 1991, ss. 438 (Teresa Smoli/iska). . . . Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej, Opole 1992, ss. 196 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143 (Danuta Penkala-Gawęcka) 241 . . . 273 275 277 280 Karczmar- . Regina Merkiene, GyvuliV iikis XVIa.-XXa. pirmojoje pusćje. Etnincs patirties iśtakos (Iś Lietuviv kultiiros istorijos, t. 14), Mokslas, Vilnius 1989, ss. 236, il. (Jan Jurkiewicz) Adrian Kaszczenko, Opowidannia pro sławne wijs'ko zaporoz'ke nyzowe, Weselka, Kiew 1922, ss. 271, il. (W/adysław Bielecki). . . . r. A. I1UOlCOTT], Ciintili Armane~ti di-Amineiu. BAUX!KUTpyaolJow TOUMr:"to"ó~ou(Pieśni Aromunów z Aminciu, Metsovo), TOmKO! I10AtT!0"1l0!,t. I, EKoom;l~ rl:pOU, AST]UU 281 283 289 �7 1999, ss. 15g; r. A. nUOlCJJTT],Ciinti(i Fiir~erote~ti. Tpuy060w <jlapoaplffiTÓJVAp~l1vLTollA{ąOV(Pieśni Farserotów - Arwanitowołochów), TomKol nOALTtOJlOl, t. 2, Emlplfl<; ApffiJlUVlKOU(BAUXlKOU)nOAlTlOJlOU,AST]vU 1991, ss. 166 (Tomasz Wicht'rkit'wicz) Publikacje . Koła Zainteresowań . . . Kulturą . Ormian (3) (Grzegorz Pełczy/iski). . . . . 290 292 IV. KRONIKA Sprawozdanie l. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od wrzcśnia 1992 roku do września 1993 (Magdalena Rostworowska) 69 Walne Zgromadzenic Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Chorzowie 24 września 1993 (Maria Niewiadomska) . . . . . . Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego TowarZySlwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1992 roku do czerwca 1993 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . 92 Doroczne Spotkanie American Anthropological Association, Waszyngton, 17-21 listopada 1993 (Michał Bachowski). . . . . . . . . . . . . . . Tam gdzie spotykają się ludzie - wystawa "Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów", M uzeum Etnograficzne w Poznaniu, 13 czerwca-31 października 1992 (M arek M aciołek) . . . . . . . . . . 8 Przegląd Filmów Etnograficznych, Łódź, 13-15 października 1992 (Danato Nadaj).. Konferencja "Polska a Europa Wschodnia. Dziedzictwo i przyszłość", Warszawa, 17-19 czerwca 1993 (Zhigniew Jasiewicz). . . . . . Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (ks. ł/t'nryk Zimoń SVD). . . . . . . . . . . . . . . . .. .,Oswoić śmierć" - sesja popularnonaukowa, Kraków, 19 listopada 1993 (Anna Spiss) Sesja "Ekologia a filozofie tubylcze świata", 14 grudnia 1993 (Waldemar Kuligowski).. V. IN 299 302 . Informacja o działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL w okresie od marca do października 1993 (Michael Abdalla) . XI Międzynarodowa Konferencja Etnomedyczna - Środki lecznicze i pożywienie: podejście etnofarmakologiczne, Heidelberg, 24-27 marca 1993 (Danato Penkala-Gawęcka).. IV Konferencja Antropologów Społecznych Wspólnoty Europejskiej, Oxford, Wielka Brytania, 26-30 lipca 1993 (Joanna Ziemian) . . . . . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal Filmów Etnograficznych w Gctyndze (G6ttingen International Ethnographic Film Festival - GIEFF), 16-19 września 1993 (Jerzy Kaniewski) 295 304 305 306 308 312 314 317 319 320 323 325 MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zojia Soko/ewicz, Marian Anna Zambrzyeka-Stcczkowska 1931-1993 (Małgorzata Maj) . Zofia Cieśla-Reinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pietraszkowa) Mario D. Zamora 1935-1993 (Zhigniew Jasiewicz). . Pokropek) 327 329 332 336 ��CONTENTS Zbigniew Jasiewiez, Zygmunt centennial Klodnieki, . . .. The Polish Ethnological .... I. STUDIES A. TIll' IIISTORY OF ETlINOLOGY AND TIlE Society. Before the 13 AND MATERIALS PLACE OF PAST ACHIEVEMENTS IN THE PRESENT Elżbieta Millerowa, Kolberg's methods to document folklore. . . . _ Danuta Pawlakowa, Folk musical culture in Oskar Kolberg's works. Agata Skrukwa, Ethnographic iconography in Oskar Kolberg's collections. Witold Przewożny, Basic assumptions of a computer database of Oskar Kolberg's Collected Works . . . .. .... Edward Pietraszek, The Ethnographic Museum in Cracow in its early years (1910-1948) Wacław Urban, Slavonic customs as depicted in Jan Boemus's book (1520) . Antoni Kuczyński, On the history of Australian ethnographic studies conducted by Poles B. VALUES AND OTlIER ASPECTS 21 37 47 59 67 91 99 OF CULTURE Adam Nobis, The genesis of value in the light of research on Melanesian exchange kula Franciszek M. Rosiński, Regious beliefs of Tasmanian aborigines. . . Dan Wolkowycki, Typological analysis of traditional hunting weapons. Aleksander Nyrek, Remarks on the drainage and irrigation system in Silesia during the grange-corvće period 137 151 167 195 II. VIEWS AND DISCUSSIONS ReDection and the concrete (Wojciech J. Burszta) . Slavonic ethnological atlas (Mojmir Benźa) . Is Camilo Jose Cela an ethnographer? (Hubert CzacllOwski) On Siberian studies and an anthology of Polish texts on Siberia (Hanna Maria Mal{lowska) 203 211 217 221 III. REVIEWS Conceptualizing Dohnal) society, ed. by Adam Kuper, Routledge, London 1993, pp. 152 (Wojciech 227 �10 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologicznc (Pcoplc and the civilizational crisis. Anthropological essays), Norbertinum, Lublin 1992, pp. III (Barbara O/szewska-Dyoniziak) . 230 .... Michał Buchowski, Magia i rytuał (Magic and ritual), Instytut Kultury, Warszawa 1993, pp. 169 (Tarzycjusz M arek Bu/iński). . . . . . . . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne (Kinship. An ethnological study), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, pp. 354 (Dl/nutu Penka/a-Gawl(cka) . . 24 I . Wartości w kulturze polskiej (Values in Polish culture), cd. by L. Dyczewski, Luhlin 1993, pp. 276 (Ryszard Kantor) . Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol (Patron-attribute-symhol), Pallottinum, Poznań 1993, pp. 237, i1. (Ryszard Kantor). . Aksjosemiotyka karty pocztowej (Axiosemiotics of a postcard), cd. by P. Banaś, Wrocław 1992, pp. 253, i1. (Ryszard Kantor). . . . . . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (Polish Folk Culture. Contexts) 1992, 3-4, pp. 224 (Special issue on the anthropology of film and photography) (Doro/a Skoturczak) . Kultura ludowa śłąskiej łudności rodzimej (Folk culture of Silesian Poles), cd. by Dorota Simonides and Piotr Kowalski, Wrocław- Warszawa 1991, pp. 438 (Teresa Sl1lo/ińska) Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej (The family about themselves. The folkloristic aspect of the family cultural tradition), Opole 1992, pp. 196 (Zhigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne (Letters to Kashpirovsky. A sociological look), Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, pp. 143 (Danuta Penkala-Gawl(cka). . Kraków. Przestrzenie kulturowe, (Cracow. Cultural dimensions), cd. hy J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska and R. Goduła, Kraków 1993, pp. 139, ił. (Ryszard Kantor). 236 . . . . 247 249 250 252 254 258 260 262 . Marian Morawczyński, Rzeż 1846 L, D~bica, Pilzno, Tarnów i okolice (The slaughter of 1846 - Dębica, Pilzno, Tarnów and environs), Tarnów 1992, pp. 192, about 50 il. (Ryszard Kantor) . . . . 264 . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej (Polish contrihution to the development of the civilization and culture of Latin America), Publisher: General Commissioner of Poland's Participation in the EX PO'92 Universal Exhibition, Seville, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, no year of publication, pp. 297, name index (Zhigniew Wójcik) Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii (Poles in Siberia). Afterword by A. Kuczyński and Z. Wójcik, Wrocław 1993, pp. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (l/anna Maria Ma/gowska) . . . . . . Połacy na Łotwie (Poles in Latvia), ed. by Rav. Edward Walewandcr, Lublin 1993, pp. 348, appendices, maps (Ryszard Kantor) ..... ..... Urszula Kaczmarek, Dziejc Polaków na ziemiach bulgarskieh (Thc history of Poles on Bulgarian lands), Poznań 1993, pp. 120, ił. (Ryszard Kan/ar). . . . . . .. Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie (Benedykt Heydenkorn, Enduring in fight. Cultural analysis of the Association of Polish Veterans in Canada), Toronto 1992, pp. 245, i1. (Ryszard Kantor) . Wladymir Nikolajewicz Basilow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moscow 1992, pp. 328 (Maria Kaśko).. ..... Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem (Arahia Magica. Occult knowledge of Arabs before Islam), Warszawa 1993, pp. 152 (Anna Barska) 265 268 270 271 273 275 277 �11 Derek Bryce, P. Gręda, Leszek Symbolika krzyży celtyckich (Symbolism of Celtic Kraków 1993, pp. 118, il. (Ryszard Kantor). Dzięgiel, (Roman Węzel kurdyjski Karczmarczuk) (The Kurdish .. knot), crosses), translated Kraków 1992, pp. 446 280 Universitas, .... by . . . . 281 Regina Merkienć, Gyvuli\l iikis XVla.-XXa. pirmojoje puseje. Etnines patirties istakos (IS Lietuvi\l kuJtiiros istorijos, vol. 14), Mokslas, Vilnius 1989, pp. 236, ił. (Jan Jurkiewicz) 283 Adrian Kasze7.enko, Opowidannia pro slawne 1992, pp. 271, ił. (Władysław r. A. nUÓlWTIl, Ciintili of Aromuns from Aminciu, . Interest Group) Kulturą (3) (Grzegorz . . Weselka, Kiev . 289 T01tlKOl nOAlTl<JIlOI, vol. I, EKÓO<Jcl<; łł:pOU, nllÓlWTT), Ciintiti - Far~erote~ti. Tpuyouólu Arvanitowalachians), vol. 2, ET<IlpLU<;ApWllllUlKOU (BAuXlKou) Wicherkiewicz) Kola Zainteresowań nyzowe, BAUXlKU TpfLyOiJÓlU TOU Mł:T<Jópou (Songs AP!3(lVlTOPAIIXOV (Song of Farserots Publikacja zaporoz'ke . di-Amineiu. Metsovo), r. A. A9T)uU 1988, pp. 158; - Bielecki) Armiine~ti wijs'ko <jlUp<JUplWTÓlU T01tlKOl nOAlTl<JIlOl, nOAlTlGIlOU, A3T)uU 1991, pp. 166 (Tomasz . . . . Ormian (Publications Pełczy/iski). . of Armenian Culture 290 Special . 292 IV. CHRONrCLE Report on the work of the Board of the Polish Ethnological 1992 to September 1993 (Magdalena Rostworowska). . 69th General Assembly 24 September Report 1993 (Maria on the work Polish Ethnological Information Poznań Branch International cological 26-30 July 1993 . . 1993 (Michal (Where Worlds), Ethnographic people Film Conference "Poland 1993 (Zhigniew African cultures University "To tame "Eeology and and and aborigine (Waldemar Eastern Europe. of Lublin the death" - . Łódź, Jasiewicz) from - medicines . . . 299 Centre of the Kopczyń- affiliated March . . . and . food: 1993 (Danuta . . to October 1993 304 an ethnopharma- Oxford, ~ the . . Festival with Penkala-Gawęcka) . . GIEFF, . Great . . 305 Britain, . 306 16-19 September . 308 Association, .. Washington, 17 - 21 .... "Ameryka . Group Anthropologists, 312 Indiańska "Indian Poznań, . . American 13 June-31 - Spotkanie - a Meeting October Dwóch of Two 1992 (Marek . 13-15 314 October Legacy 1992 (Danuta and the future", Nadaj) Warszawa, 317 17-19 June ..... versus (Rev. Zimoń, Kraków, philosophies . 319 evangelization. Henryk a session, Kuligowski) Interest . exhibition in . 1993 (Bronislawa Society . . wystawa - . in Chorzów, Information . Film Buchowski). Festival, religions to June Anthropological . Ethnographic . Museum . and . March . meet . Society 302 Social . - . Special . Ziemian). się ludzie Światów" 1992 Ethnographic of the American spotykają . 24-27 Maciolek) 8th . Community Kuniewski) . September . Conference International . Ethnological . Heidelberg, Meeting . Culture Polish . 1993 (Joanna November gdzie . Ethnomedieal (Jerzy 92nd Annual Tam of the of European Gottingen June . of Assyrian approach, 4th Conrerence First . . from 295 Ethnological Documentation rrom . Ahdalla) Polish Niewiadomska) Society . on the work (Michael of the of the Ethnographic ska-Jaworska). llrh of Delegates Society . Scientific SV D). of the world", . . . . 19 November . . . . .. . . 1993 (Anna a session, . symposium Poznań, .... . at the Catholic . . Spiss). . . . . . 14 December 320 323 1993 325 �12 Y. IN MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zofia Sokolewicz, Marian Anna Zambrzycka-Steczkowska 1931-1933 (Małgorzata Maj). Zofia Ceśla-Rcinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pielraszkowa) Mario D. Zamora 1935- 1993 (Zbigniew Jasiewicz) Pokropek) . 327 329 332 336 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f09eb38f6427065cbf5d7dc61a5bc4de.pdf 503cc8f2f5241170faf73b7e790c873b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne ikonografia etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1914 Title A name given to the resource Ikonografia etnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga/ LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1. 76, 1993 AGATA SKRUK Redakcja Dziel Oskara WA Wszystkich Kolberga Poznań IKONOGRAFIA ETNOGRAFICZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA Ikonografia etnograficzna w zbiorach Kolberga nie była dotąd przedmiotem zainteresowania w poświęcanej mu literaturze. Ryciny, drzeworyty i litografie zamieszczane w Ludzie były - zgodnie ze swym przeznaczeniem wykorzystywane jako dokumentacja XIX-wiecznego stanu kultury ludowej, np. w atlasach polskich strojów ludowych. Od strony warsztatu Kolberga problem ten nie był poruszany, a dla etnografów istotny może być stosunek Kolberga do ilustracji jako jednego ze źródeł etnograficznych, sposób ich uzyskiwania i publikowania, aktualny stan tego rodzaju materiałów w Kolbergowskim archiwum, a także problemy edytorskie, jakie nastręczają one wydawcom jego spuścizny. Do czasu podjęcia prac wydawniczych nad rękopisami Kolberga, tj. do roku 1962, znane były tylko te ryciny z jego zbiorów, które sam zamieścił w tomach Ludu i Ohrazów etnograficznych. Ale publikowane ilustracje były fragmentem dużej i starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej, albumów z fotografiami, akwarel i rysunków, które - o ile wiadomo - uległy zagładzie i rozproszeniu w czasie wojny. W zachowanych materiałach rękopiśmiennych pozostały tylko nieliczne rysunki, w większości mające charakter dokumentacji pomocniczej. Te trzy zespoły, tj. ryciny publikowane przez Kolberga, jego kolekcja ikonograficzna i rysunki zachowane w rękopisach, będą tutaj krótko omówione. Od początku badań terenowych rysunek był drugą obok opisu metodą tworzenia źródeł dla etnografi. Do dziś, mimo nowych technik utrwalania obrazu rzeczywistości - fotografii i filmu - dobry, profesjonalnie wykonany rysunek jest wysoko ceniony, a często niezastąpiony jako forma dokumentacji. Znaczenie ikonografii etnograficznej i wartość ilustracji w wydawanych przez siebie książkach doceniał także Oskar Kolberg. W Liście otwartym z 1865 roku, w którym przedstawił program badań i plan swych monografii etnograficznych, po wyliczeniu jedenastu zasadniczych problemów dodaje: ,,00 wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się �48 nadają), o ile takowe pozyskać się dadzą" 1, a przy pytaniu o wicś i chatę pisze: "Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok"2. Czytając czy przeglądając wydane przez Kolberga tomy Ludu i Obrazów etnograficznych zauważamy w nich barwne i czarno-białe ilustracje wykonane różnymi technikami, a przedstawiające przede wszystkim stroje ludowe, ale także zabudowania, wnętrza chat, narzędzia, detale ubioru, rzeźby, pisanki, pieczywo obrzędowe itd. Uzupełniają one opisy i relacje, precyzując kształt, a czasem także kolor opisywanych w tekście obiektów. Świadomość tej wartości poznawczej rycin była zasadniczą przyczyną, dla której Kolberg systematycznie gromadził kolekcję ikonograficzną i starał się dołączyć ilustracje do każdej monografii regionalnej. Ale istniała i druga przyczyna. Pierwsze tomy Ludu Kolberg wydał własnym nakładem i kapitał wyłożony na ich druk odzyskał przez sprzedaż tylko w części. Na edycję tomów następnych otrzymywał zasiłek Akademii Umiejętności lub innych instytucji, ale zasiłek taki nie pokrywał całości kosztów druku tomu. Szybka sprzedaż choć części nakladu była konieczna dla zapewnienia środków na dalsze badania terenowe, na zaliczkowanie druku tomów następnych, a także na wydatki osobiste. Na ładną, ilustrowaną książkę łatwiej było znaleźć nabywcę. W tym samym roku 1865, w którym opublikował List otwarty, tak pisze o swych perspektywach w jednym z listów: "Między owymi trudnościami jedną z najważniejszych jest tu spożytkowanie nagromadzonych materialów, czyli publikacja ich w sposób, który by dla nauki istotne mógł przynieść owoce. Dzieło takowe dla ogółu publiczności suchym się wydaje. Sądzę, że Pan wiesz, albo domyślasz się, ile trudnym jest skłonienie do podobnej publikacji księgarza i nakładcy, który zawsze pełen jest nieufności, zwłaszcza co do wydawnictwa przechodzącego przyjęte zwykłe rozmiary, chociażby mu je osłodzić, a nawet okrasić ilustrowaniem dzieła, dodatkiem 'mnóstwa nut muzycznych, drzeworytów i rycin kolorowych, zachęcających zwykle do pokupu"3. Ilustracje, zwłaszcza barwne litografie, podnosiły wartość książki, ale także jej koszt. Dla przykładu podać można, że druk l O litografii do Pie.'ini ludu polskiego w 1865 roku, stanowił około 25% wszystkich kosztów edycji, a cztery litografie do I i IT części Mazowsza w latach 1886-1887 pochłonęły około 15% kosztów tych dwu tomów 4. Dodatkową pozycję stanowiły wydatki na fotografie, tj. cena ustalona przez fotografa i wynagrodzenie dla fotografowanych osób, grupy wieśniaków w strojach regionalnych, specjalnie l Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (Dzieła 1V.~zyslkie t. 64), Wrocław - Poznań 1965, s. lOS. 2 Ibidem, s. 103. s. 113. Zob. ibidem s. 90 oraz Korespondencja Wrocław-Poznań 1969, s. 316. 2 4 Ibidem, Oskara Kolberya cz. III (Dziela IVszl'slkie t. 66). �49 dowiezionych do miasta, aby im zrobić zdjęcie. Niekiedy dochodziło także honorarium za wykonanie rysunku czy akwareli, choć większość współpracujących z Kolbergiem artystów, związana z nim wieloletnią przyjaźnią, oddawała mu swe prace bez wynagrodzenia. Od początku badań ludoznawczych gromadził Kolberg materiały ikonograficzne wykonane przez różne osoby i różnymi technikami. Jako materiał ilustracyjny najwyżej cenił akwarele i rysunki profesjonalistów świadomych dokumentacyjnego znaczenia rycin. Takimi profesjonalistami byli uczestnicy wycieczek terenowych w okresie poprzedzającym wydanie Pidni ludu polskiego. Wspomniał ich Kołberg ciepło w pisanym wiele lat później wstępie do Mazowsza: "A znaleźli się [oo.J prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze tym samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizyognomie [ .. .]"5. Wtedy, tj. w latach czterdziestych, owe typy i fizjonomie włościan przelewali na papier Wojciech Gerson, Karol Marconi i Antoni - młodszy brat Oskara. Ich akwarele reprodukował w Pie.vniach ludu polskiego w 1856 roku. W następnych monografiach współpracował w dalszym ciągu z Gersonem, a także z Tadeuszem Rybkowskim, Tadeuszem Konopką, Bogumiłem Hoffem i Walerym Eliaszem. Akwarele tych artystów były przenoszone na kamień litograficzny w renomowanej firmie J. H. G. Rau i Syn w Dreźnie lub w jednej z firm warszawskich. Tak jak przy druku tekstu i nut, tak i przy ilustracjach Kolberg robił korekty i do końca czuwał nad ich jakością. Np. w trakcie pracy nad Pie.śniami ludu polskiego pisał do Drezna: "Litografia numerów l i 6 jest wykonana wprawdzie z dużą znajomością rzeczy i ładnie, jednakże niezupełnie wiernie z oryginałem, szczególnie co się tyczy twarzy. Proszę zrozumieć, że ubiorów narodowych z dobrze wykonanych rysunków (a tak było z pewnością w wypadku wiadomych numerów) nie wolno ani o włos zmieniać w konturach, gdyż w ten sposób zatraca się często prawdziwy charakter obrazu, co przy tego rodzaju rysunkach stanowi rzecz najważniejszą, a przy numerach 1 i 6, jakkolwiek tylko nieznacznie, jednak naruszono to,,6. Wiele lat później, gdy u Rau'a litografowane były ryciny do części I i II Mazowsza pisał m.in.: "Jedynie żebrak na rycinie jarmarku musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków [ .. .]" 7. Po odbiciu potrzebnej liczby egzemplarzy barwne tablice włączane były do drukowanych w Warszawie lub Krakowie tomów. Tak wykonane zostały ilustracje strojów regionalnych do Sandomierskiego, Kujaw, Lubelskiego, Kaliskiego i Mazowsza. 4 - 5 O. Kolberg. 6 KorespondelJ(ja Oskara Kolherga ez. I, op. cit., s. 63. 7 Korespondencja Oskara Kolherga cz. III, op. cit., s. 123. Lud l. LXXVI Mazowsze cz. II (Dziela wszystkie t. 25), Wrocław-Poznań 1963, s. XI. �50 Gdy środki finansowe nie pozwalały na drogie litografie, rysunek artysty był reprodukowany jako czarno-biały drzeworyt lub - w latach późniejszych - cynkotypia. Takie ilustracje widzimy w tomach Krakowskieyo, Pukucia. Chelmskieyo i częściowo w Mazowszu. Jeżeli tom zawierał tylko ryciny czarno-białe, dla części nakładu były one ręcznie kolorowane - na ROO egzemplarzy przeciętnego nakładu barwionych ręcznie było najwyżej około 100. Te egzemplarze ofiarowywał Kolberg przyjaciołom, współpracownikom i instytucjom sponsorującym druk danej monografii, rozsyłał subskrybentom lub drożej sprzedawał w księgarniach. Nie zawsze jednak dysponował Kolberg gotową akwarele!. Wtedy punktem wyjścia dla uzyskania kolorowej litografii lub drzeworytu musiała być fotografia. Technika wykonywania zdjęć fotograficznych w XIX wieku powodowała, że to nie fotograf szukał w terenie interesującego go obiektu, ale odwrotnie. Aparaty skrzynkowe były duże i ciężkie, szklane klisze też ciężkie, a do tego kruche. Większość zdjęć w czasach Kolberga wykonywano w atelier. Gdy chodziło o stroje ludowe trzeba było grupę włościan zauważone! np. na jarmarku, uprosić, opłacić i doprowadzić do fotografa w mieście, albo ze wsi. której właściciel był z Kolbergiem zaprzyjaźniony, zawieźć specjalnie do miasta. O takiej sytuacji pisze w swych wspomnieniach Justyna Konopczanka. córka Józefa Konopki, mieszkająca w Modłnicy w tym samym okresie co Kolberg: "Było to mniej więcej w 1870-2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Wykopano starą rosochatą wierzbę. kilka pni brzozowych, [zabrano też] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe pean] Puchała [rządca w Modlnicy] wyjeżdżał kilku wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela, z basami, klarnetami. skrzypkami, z drużbami, druhnami, iskrzącymi się od wiet1ców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych"x. Według fotografii takiej wykonywana była dopiero akwarela - podstawa barwnej litografii. Wszystkie etapy procesu powstawania ilustracji, od sepiowej fotografii, do barwnej odbitki z kamienia litograficznego Kolberg bacznie obserwował i wymagał dokładnego wykonania swych wskazówek co do ustawienia postaci, odcieni barw, tła itp. Prześledzić to możemy na przykładzie jednej z ilustracji do Lubelskieyo, bo szczęśliwie zachowały się jej kolejne wersje 9. Fotografię przedstawiającą grupę włościan (ryc. 1) wysłał Kolberg do zakładu Rau'a w Dreźnie, dając na odwrocie szczegółowe wskazówki co do kolorów i precyzując dodatkowo w liście zmiany, jakich wymaga "treść" tablicy: "Pierwszy wzór podaje fotografia, która może być oddana w tej H J. Konopczanka, Maszynopis Wspomnienie datowany "luty-marzec moje z lat dziecinnych 1937 L, Kraków" i mio<iociallych o Oskarze w zhiorach Kolherqu. Muzeum Oskara Kolherga znajduje si~ ohecnie w Przysusze. 9 rycin Zespół rycin dotyczących w Archiwum PTL Lubelskiego. we Wrocławiu. o których sygn. dalej 1353 l, karla mowa. II i sygn. IV 1354 II. k. 14-16. lece �51 Ryc. 1. Myżczyzna w stroju regionalnym z okolie Lublina; fotografia nieznanego autora sprzed roku l RR2 (oryginał w Archiwum PTL, sygn. 1353 I, k. 11). samej skali, nie wymaga zatem żadnego powiększania, jak z początku sądziłem. Jednak szczegóły muszą zostać znacznie uwypuklone i dlatego załączam też jedm! mniejszą fotografię (ryc. 2), aby mogła lepiej objaśnić ewentualne wątpliwe miejsce większej. Należy przy tym zaznaczyć: 1. Zamiast czapki, którą środkowa osoba trzyma w ręku (i która ukazuje się tylko przypadkiem), byłoby lepiej umieścić inną, mianowicie taką, jaką widać (z wstążką) na mniejszej fotografii, nawet gdyby była tylko w połowie widoczna. 2. Tło w głębi obrazka ma oznaczać powietrze, na dole ziemia i trochę trawy" 10. Po 10K orcspondcllcja Oskara K o/herga cz. II, op. cit., s. 675. �52 Ryc. 2. Grupa włościan z okolic Lublina; akwarela E. Rau'a z I XX2 r. (oryginał sygn. 1354 II, k. 14). w Archiwum PTL. otrzymaniu wykonanej w Dreźnie akwareli (ryc. 3) wskazał, jakich dalszych korekt wymaga przed przeniesieniem na kamień litograficzny: "Barwy wykończonego rysunku trzech postaci [ ... J są na ogół podane prawidłowo. Jednak życzyłbym sobie chustce na głowę kobiety dać inny kolor niebieski niż odzieży wierzchniej (ewentualnie fiołkowy) i zrobić ją bardziej kolorową, tj. więcej czarnych, białych, żółtych i czerwonych plamek, odzież wierzchnią trochę ciemniejszą, guziki mosiężno-żółte (jak i też żółtą klamrę u białego pasa mężczyzny). Ozdoby przy surducie u mężczyzny z przodu, umieszczone w równiejszej linii, mają tu mieć czerwień, która jest bardziej pąsowa. i wpadająca w czerwień pomarańczową i nie jest, jak na ak wareli nr I, czerwienią karmazynową czy amarantową. Krajobraz tylnego planu [ ... J podchodzi tu, jak mi się zdaje, za wysoko ku górze i mógłby być ściągnięty trochę niżej (ewentualnie tylko do rąk)" 11. Gotowa litografia, wklejana do książki, zgodna była z życzeniami Kolberga (ryc. 4). Tu zaznaczyć trzeba koniecznie, że oryginalne litografie w pierwodruku Ludu mają delikatny 11 Ibidem, s. 700-701. �53 Ryc. 3. Rycina z I części Luhelskieyo O. Kolberga (Dziela wszystkie t. 16) zamieszczona tam przed s. I i akwarela E. Rau'a. koloryt bliski świetlistym barwom swych pierwowzorów - akwarel. W większości tomów przedrukowanych współcześnie techniką fotooffsetową barwy te zbliżone są do pierwodruków z XIX wieku. Niestety w wypadku Lubelskiego drukarze w 80 lat po Kolbergu nie potrafili prawidłowo odtworzyć rycin z oryginalnego wydania i ilustracje w tych dwu tomach Dziel wszystkich są zbyt ciemne i nie mają właściwych kolorów. Nie dysponując pierwodrukiem Lubelskiego z oryginalnymi litografiami, zestawiono akwarelę z kopią we współczesnym, choć złym przedruku, aby umożliwić porównanie zmian w rysunku, bo tylko dla tej ryciny zachowała się tak kompletna dokumentacja. �54 Ryc. 4. Kobiety I. Kujaw; fotografIc nieznanego PTL, sygn. autora spr/ed IX67 r. (oryginały w Archiwum 1353 I, k. 1-3). Dwie fotografie, które były podstawą ryciny w części l Luhel.~kiego niewątpliwie wykonano dla udokumentowania strojów ludowych, choć nie wiadomo czy były zrobione specjalnie dla Kolberga. Przykładem wykorzystania fotografii wykonanych dla innych celów jest rycina przedstawiająca czepce z części I Kujaw 12. Na dwu fotografiach (ryc. 5) przedstawione są kobiety w odświętnych strojach, każda z dzieckiem na ręku, na trzeciej rodzina z dzieckiem i stojąca z tyłu kobieta w stroju ludowym. Są to prawdopodobnie niańki lub mamki opiekujące się dziećmi ze dworu, a pamiątkowe fotografie wykonano raczej ze względu na dziecko, niż trzymającą je nianię, która z tej szczególnej okazji włożyła swój odświętny strój. Otrzymane na Kujawach fotografie, na których Kolberga zainteresowały nakrycia głowy kobiet, posłużyły jako wzorzec do drzeworytu przedstawiającego czepce Kujawianek (ryc. 6). Wyboru właściwych ilustracji do wydawanych przez siebie książek dokonywał Kolberg - jak już na początku wspomniano - z własnej, starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej. Była to teka rycin, niezależna od tek z materiałami regionalnymi oraz albumy ze zdjęciami fotograficznymi. W początkowych latach badań terenowych akwarele i rysunki powstawały podczas współnych wycieczek Kolberga notującego melodie, poetów szukających pieśni i bajek, i malarzy szkicujących pejzaże, i sceny rodzajowe. Bezpośredni udział 12 Fotografie I. k. 1-3. te znajdują silt obecnie w tece rycin w Archiwum PTL wc Wrocławiu, sygn. 1353 �55 : '1":.- -",.<, < •••••• l,.' .,:'LT <1-" ,,;·t. dl,,:.'; . ;:"':',", . •1; li ·-i <"'L,-~;' Ryc. ). [)r/cworyt stawiający opublikowany w I cz. Kuiaw O. Kolberga ubiór kobiet "oli Kowala, Cholicza" na Kujawach .~,,,~i (Dzieła w.\zys/kic t. i fotografie, 3), s. 6X, przed- które były jego podstawą. w takich wyprawach pozwałał Kolbergowi orientować się w zasobach tek ze szkicami przyjaciół-malarzy, a prawdopodobnie także czynnie wpływać na wybór modeli, W póżniejszym okresie, jeżeli jego zbiory wymagały uzupełnień, zamawiał potrzehne ryciny u znanych sobie malarzy, np. u Wojciecha Gersona, którego jeden tylko szkic zachował się do dziś w spuściźnie Kolberga. Jeżeli chodzi o Wielkopolskę, to dla zbiorów ikonograficznych szczególnie owocne były hadania terenowe w rok u 1869, gdy towarzyszył mu Bogumił Hoff. Perypetie. jakie współpraca z Hoffem spowodowała w planach i finansach Kolberga prześledzić można w ich korespondencji, tu istotne jest, że etnograf i rysownik pracowali razem, opis Kolberga i rysunki Hoffa dotyczyły tych samych obiektów. Niestety z prac Hoffa przeznaczonych do monografii Wielkopolski pozostały tylko drzeworyty (wykonane przez inne osoby na podstawie rysunków Hoffa), z których sam Kolberg nie był bardzo zadowolony i jeden rysunek czepców z okolic Śremu (ryc. 6). Innym udokumentowanym przykładem takiej bezpośredniej współpracy jest okres organizowania Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880 roku. Kolberg sprawował patronat �56 Ryc. 6. Nakrycie głowy kobiety z okolic w Archiwum Śremu; PTL, B. HalTa sJH7eJ 1357, k. S). rysunek sygn. Ill71 r. (oryginał naukowy nad wystawą, a jednym z organizatorów był Tadeusz Rybkowski, zaprzyjaźniony z nim malarz, późniejszy ilustrator Pokucia, który towarzyszył mu także w wyborze eksponatów i w badaniach terenowych w Czortowcu. Niewątpliwie okazji takich było znacznie więcej i w czasie badań na Mazowszu i np. w Krakowskiem, gdzie bezpośrednio współpracował z Tadeuszem Konopką. Kolekcja ikonograficzna Kolberga, zgromadzona specjalnie jako dokumentacja etnograficzna, niestety zaginęła. Wiadomo, że część jej pozostawił w Modlnicy, gdy w 1884 roku przeprowadzał się do Krakowa. Wiadomo też, że w latach międzywojennych wnuk Józefa Konopki, właściciela Modlnicy z czasów, gdy mieszkał tam Kolberg, zabrał tę część spuścizny do Warszawy i tam uległa ona zagładzie w czasie powstania warszawskiego. Akwarele Gersona były w okresie międzywojennym w posiadaniu rodziny Kolberga w Warszawie i spłonęły w powstaniu. Większość jednak uległa rozproszeniu lub zaginęła po śmierci dra Izydora Kopernickiego, wykonawcy testamentu Kolberga. Stan tej kolekcji znamy tylko z przekazów pośrednich: litografii i drzeworytów zamieszczanych w Ludzie i ze wzmianek w korespondencji. Z listów wymienianych z malarzami wiadomo częściowo, jakie ryciny Kolberg miał, a jakie u nich zamawiał. Z korespondencji z Izydorem Kopernickim wiemy też, że kolekcja Kolberga była wysłana na światową wystawę w Paryżu �57 w 1878 roku, stanowiclc tam istotną część udziału krakowskiej Akademii Umiejętności w ekspozycji austriackiej. Dziś w spuściźnie znajdujemy tylko nikłą część zgromadzonej przez niego dokumentacji ikonograficznej, w większości nie należącej zresztą do owej teki rycin. Zachowały się głównie te przekazy ikonograficzne, które przechowywane były w tekach regionalnych, jako materiał pomocniczy, a nie przeznaczony bezpośrednio do reprodukcji. W czasie porządkowania rękopisów Kolberga w latach 1945-1956 w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, a później w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu zostały one wyłączone z tek regionalnych do odrębnego zespołu. Na zawartość obecnej teki rycin składają się rysunki ołówkiem i piórkiem różnych, nie zawsze znanych autorów, wśród nich m.in. pojedyncze rysunki W. Gersona i B. Hoffa, nieliczne akwarele nieznanych autorów, fotografie, głównie z Kujaw i Lubelskiego oraz rysunki terenowe Kolberga. Większość z tych rycin nie ma wartości artystycznej, ale nadal zachowuje duży walor dokumentacyjny. Część z nich znana jest już z ilustracji w monografiach wydawanych z rękopisów przez naszą Redakcję, np. w tomach Sanockiego (Dzieła wszystkie t. 56-57). Część będzie dopiero reprodukowana w tomach następnych. W wyniku działań wojennych i prac porządkowych prowadzonych bezpośrednio po wojnie przez osoby nie będące archiwistami i nie znające metod pracy Kolberga, stan jego spuścizny rękopiśmiennej odbiega od takiego, w jakim pozostawił ją autor. Dotyczy to i rycin. Były one wyjmowane z tek regionalnych, oddzielane od innych zapisów i przemieszczane między tekami, tak że ich pierwotna przynależność do określonego zespołu została często zatarta. Dziś np. materiały ikonograficzne Władysława Ciesielskiego, pochodzące z okolic Turobina i Żółkiewki w Lubelskiem, rozproszone są między pięcioma różnymi tekami: same rysunki znajdują się w tece rycin, w tece lubelskiej i w tece z korespondencją, zachowany fragment spisu rycin dołączonego przez Ciesielskiego do przesyłki znajduje się w jednej z tek Miscellanea, a uwagi Wilhelma Kolberga i Oskara o szkicach Ciesielskiego mają jeszcze inną sygnaturę. Przygotowując do druku zachowane rysunki trzeba odtworzyć ich związek z innymi materiałami drukowanymi lub rękopiśmiennymi, zwłaszcza przynależność regionalną, a także ustalić autorstwo. To ostatnie nie zawsze się udaje. Niektóre rysunki wykonane były przez amatorów, nie przywykłych do podpisywania się na takich pracach, a jeżeli na karcie z rysunkiem brak podpisów czy sygnatur autorskich, to zaginięcie części spuścizny rękopiśmiennej, np. listów czy notatek towarzyszących rysunkowi i przemieszanie rękopisów między tekami uniemożliwia dziś identyfikację autora. Niemniej zachowane i dziś dopiero publikowane materiały ikonograficzne są ciekawym źródłem dla etnografów. Na przykład w suplemencie do Lubelskiego, poza interesującym zespołem rysunków Ciesielskiego, opublikowane będą fotografie strojów sitarzy biłgorajskich, specyficznej grupy zawodowej, której Kolberg poświęcił osobne strony w swej monografii. �58 Kolberg dokonywał wyboru z posiadanego materiału ilustracyjnego, dziś publikujemy wszystkie zachowane w jego spuściźnie ryciny, z jego szkicami terenowymi włącznie. On sam traktował je wyh!cznie jako dokumentację pomocniczą przy konstruowaniu opisów strojów, zabudowań, sprzętów, narzędzi itp. Na marginesach takich rysunków notował kolory i gatunki tkanin, rodzaje i kolory naszyć, wypustek, guzików itp., nazwy naczyń i drobnych sprzętów domowych, określenie ich przeznaczenia i materiału, z którego były wykonane. Szkice takie wykonywał Kolberg bądź na osobnej karcie, bądź wśród notatek etnograficznych czy obok melodii i tekstów pieśni. Wszystkie zachowane w spuściźnie Kolberga materiały ikonograficzne mają dziś znaczenie jako dokumentacja etnograficzna. Rangę taką wyznacza im wiek - obrazują stan kultury ludowej sprzed ponad stu lat, a także geneza - tworzone były w większości świadomie jako źródla etnograficzne. Własnoręczne rysunki Kolberga mają walor dodatkowy - dokumentują jego metody badań terenowych. Agata Skrukwa ETNOGRAPHIC ICONOGRAPHY IN OSKAR KOLBERG'S COLLECTIONS (Summary) Etnographic iconography collected by Oskar Kolberg has not been discussed in the literature on Kolberg. Materials that have remained in his collections help us learn about the methods used to collcct drawings, water colours and phorographs, later used as illustrations in Lud, and about the financial and technical problems involved in the editing of the iconographic materials. It follows from the letters written to Kolberg's publishers and collaborators that he attached great importance to these source documenb and madc sure that they were properly printed. This is clearly seen in the case of a few drawings on the Lublin province ;Ind Kujawy, the originals of which have been preserved. Unfortunately, Kolberg's abundant :lIld meticulously collected iconographic materials were scattered after his death and probably got lost. They included water colours, drawings and photographs specially made at Kolberg's rcqucst. featuring evcryday and ceremonial folk costumes. Only a few illustrations in rcgional monographs and manuscript folders havc rcmaincd to datc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3e3d760778b82aa9f098c89882da80.pdf bb8af305d561542981e4d6098e5d6faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Kaszuby - ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3960 Title A name given to the resource Współczesna ceramika ludowa na Kaszubach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Wazon wykonany Fot. R. WSPÓŁCZESNA NA w pracowni Necla. Reinfuss. CERAMIKA LUDOWA KASZUBACH (Z pracowni Necla i Meissnera) BOŻENA Ludowy kunszt garncarski na Kaszubach, ongi szeroko i bogato rozwinięty, reprezentują dzisiaj już tylko dwa warsztaty: L E O N A N E C L A w Chmielnie pod Garczem i M E I S S N E ­ R A w Kartuzach. Garncarze bywali liczni, np. w dawnym, głów­ nym swoim centrum w Kościerzynie, ale, po­ n i e w a ż zajmowali się przeważnie produkcją c e r a m i k i u ż y t k o w e j , p a m i ę ć o nich nie prze­ t r w a ł a . Także wiemy, że istniał np. warsztat Adamczyka w Chmielnie — inne nazwiska garn­ carzy zaginęły. Jedynie w y t w ó r c y ceramiki ozdobnej zyskali sobie s ł a w ę w ś r ó d ludu. Warsztat garncarski N e c l ó w z Chmielna przedstawia typ pracowni rodzimej o ludowej tradycji kilku pokoleń. Nazwisko Necel z bie­ g i e m czasu uległo zniekształceniu w zapiskach metrykalnych. N a j s ł y n n i e j s z y m z N e c l ó w był Franciszek ojciec Leona, a p r a k t y k u j ą c y już dziś u Leona STELMACHOWSKA dwunastoletni jego synek jest podobno przed­ stawicielem dziewiątego z rzędu pokolenia ludo­ wych garncarzy. Podobnie jak obecnie Leon Necel, tak samo i zmarły przed w o j n ą jego ojciec, m ó w i ł biegle po polsku, choć jako rodowity Kaszub posłu­ g i w a ł się również i g w a r ą . Warsztat N e c l ó w — to koło garncarskie, będące dziś jeszcze w użyciu. Wytwory N e c l ó w cieszyły się takim w z i ę c i e m , że z biegiem czasu stały się synonimem cera­ miki kaszubskiej, a ornamenty oraz k s z t a ł t y wyrabianych naczyń w Chmielnie uznano jako charakterystyczne dla tutejszego regionu. Stary Franciszek Necel nie bardzo lubił, aby z a g a d y w a ć go na tematy jego tajemnic zawo­ dowych, dowiedzieć się było można jedynie, że garncarstwa nauczył się od swojego ojca. Z o p o w i a d a ń Leona Necla wynika jednak, że Franciszek ustalił dla swojego warsztatu siedem �wzorów ornamentów przejął po nim syn. podstawowych, które P o n i e w a ż jednak na najstarszych okazach, pochodzących spod ręki Franciszka Necla, wid­ nieją nadto dwie inne jeszcze zdobiny, te w ł a ś ­ nie m o g ł y być w c z e ś n i e j s z e . Jedna z nich to ciemno-błękitna t r ó j l i s t n a koniczynka n a szczy­ cie gałązki z dwoma konturowanymi, listkami (tabl. I , 1) w y s t ę p u j ą c a na naczyńkach mniej­ szych rozmiarów. Druga (tabl. I , 2) to cztery symetrycznie naprzeciw siebie ułożone tulipanki przynależne jako zdobina do ornamentacji misek i talerzy. Ponadto w y s t ę p u j e jeszcze w ceramice kaszubskiej w z ó r wielkiej stokroci, dekorowanej winnymi gronami. Istnieje przy¬ puszczenie, że dzbany brunatne, z podobnymi zdobinami, pochodzą z warsztatu ojca Francisz­ ka Necla, ale, że nie były sygnowane, nie mamy p e w n o ś c i co do ich źródła w y t w ó r c z e g o Najbardziej interesuje nas komplet o r n a m e n t ó w tradycyjnych. siedmiu Leon Necel w y ł ą c z n i e ich tylko u ż y w a ł w przekonaniu, że są to, w ł a ś n i e prawdziwe wzory kaszubskie. Mógłby s t o s o w a ć inne — jest inteligentnym człowiekiem, uzdolnionym a r t y s t ą , może zyskałby w i ę k s z ą s ł a w ę od ojca? Necel woli z a c h o w a ć t r a d y c j ę rodzinną. Można mu w i ę c przypisać zasługę utrwalenia sztuki ludowej, która w jego rękach nie ulega obcym w p ł y w o m . Śmiało m o ż n a założyć, że gdyby nie było tych w ł a ś n i e o r n a m e n t ó w , nie istniałaby w ogóle orginalna ceramika kaszubska. Magiczna liczba siedmiu wskazuje na to, że wzory m o g ł y zawierać' p e w n ą treść wierzenio­ wą. D z i ś nie jest nikomu znana. Zaginęła od dawna. Szczególnych nazw gwarowo-kaszubskich wzory te nie posiadają. Leon Necel posłu­ guje się terminologią polską. nictwie ludowym Zachodniej S ł o w i a ń s z c z y z n y , powtarza się w różnych dziedzinach zdobnic­ twa polskiego. N a Kaszubszczyźnie w y s t ę p u j e dominująco, obok motywu owocu granatu i to w hafcie, w malarstwie na szkle, w ozdobnym sprzętarstwie. Leon Necel rozróżnia dwa wzory, mianowi­ cie „ m a ł e g o tulipana" (tabl. I , 4) i „dużego tuli­ pana" (tabl. I , 5 ) . Pierwszy z nich posiada 3—5 zdobin, drugi 7—9. Niekiedy same kwiaty róż­ nią się nieco w drobnych szczegółach, ale układ kompozycji jest ten sam. Tulipan musi w i ę c na szczycie gałęzi być wielki, podczas gdy boczne kwiaty są znacznie mniejsze, ustawione para­ mi w prostym szeregu z g ó r y na dół, a przedzie­ lone parami ż y ł k o w a n y c h liści. Ł o d y g a jest sztywna, a w n ę t r z e kwiatu w y p e ł n i o n e pazur­ kami w ten sposób, że upodabnia się nieco do motywu owocu granatu. T r z y pierwsze wzory zaliczyć m o ż n a w pew­ nym stopniu do typu ,drzewka ż y c i a " — dal­ sze nie m a j ą j u ż w y r a ź n e g o układu pionowego. Czwarty z kolei ornament nosi n a z w ę „ g w i a ­ zdy kaszubskiej" (tabl. I , 6 ) . Stanowi on znacz­ ne odchylenie od całokształtu sztuki kaszub­ skiej. Z a w y j ą t k i e m bowiem rzeźby ornamentacyjnej zdobnictwo kaszubskie nie posiada m o t y w ó w zgeometryzowanych. Gwiazda z ce­ ramiki N e c l ó w ma w swoim centrum przekre­ ślony na ukos kwadrat, do k t ó r e g o przylega sześć w y d ł u ż o n y c h trójkątów, złożonych ze z m n i e j s z a j ą c y c h się stopniowo kreseczek. N a końcu widnieje kropka, która na skutek po­ ciągnięcia pędzla ma kształt przecinka. Motyw ten powtarza się dość często n sta­ rych dwojakach. P o n i e w a ż na Pomorzu znane były kiedyś dwojaki wyrabiane z drewna, możnaby sądzić, że motyw geometryczny prze­ niósł się z rzeźby do ceramiki. Nosi tu bowiem piętno n i e w ł a ś c i w e g o przystosowania do obce­ go tworzywa. a Najstarszy — jego zdaniem — ornament to tzw. „różdżka bzu" (tabl. I , 3 ) . Jest to pionowa gałąź z drobnymi listkami, m a j ą c a z lewej stro­ ny trzy, a z prawej dwa pęki owalne, z w i s a j ą ­ ce poziomo ku dołowi. W e w n ą t r z nich w i d n i e j ą drobne kropeczki, a dolny kontur zdobiny ma linię z ą b k o w a n ą okrągło. P o n i e w a ż szczyt ga­ łązki z w i e ń c z o n y jest potrójnie zakręconym w ą s e m sądzićby można, że nie są to w ogóle kiście bzu, ale może winne grona. W k a ż d y m razie zdobiny same, oraz układ ornamentu, sta­ nowią o r y g i n a l n o ś ć sztuki kaszubskiej. Nie znamy tego motywu z żadnej innej sztuki lu­ dowej. P i ą t y wzór, to „łuska" (tabl. I , 7 ) . Nie jest to samodzielny ornament w sensie ścisłym, ale raczej zdobina uzupełniająca. Że jednak ucho­ dził za typowo regionalny wszedł więc w skład siedmiu o r n a m e n t ó w podstawowch, mimo, że \ np. linia falista, linia kropkowana, czy jodeł­ kowa, (tabl. I , 8 ) , spełniające w ornamentacji podobną rolę, co łuska, nie zostały w y r ó ż n i o ­ ne. W y r ó ż n i e n i e łuski uzasadnia s i ę zresztą i tym, że zachowuje w y ł ą c z n i e pozycję pozio­ m ą i że może w y s t ę p o w a ć w zagęszczeniu na w i ę k s z y m polu ornamentacyjnym. Już mniej n i e z w y k ł y jest motyw tulipana. Powtarza się on na całej nieomal przestrzeni ludowej sztuki europejskiej, dominuje w zdob­ N a j w i ę c e j naiwnego w d z i ę k u posiada mo­ tyw „wianka kaszubskiego" (tabl. I , 9 ) . Ornamentacyjnie u ż y w a go się w sposób dwojaki. 101 �biny uzupełniające nie zmieniają s i ę nigdy. Garncarze z Chmielna s w o j ą i n w e n c j ę t w ó r ­ czą w y p o w i a d a j ą w inny sposób. K o m p o n u j ą mianowicie jako całość dekorowane naczynie. Logicznie p r z e m y ś l a n a ornamentacja przysto­ sowana jest funkcyjnie do k a ż d o r a z o w e g o kształtu dekorowanego naczynia. Zdobiny nie o d r y w a j ą się od przedmiotu, któremu służą. Garncarze z Chmielna k o m p o n u j ą niejako syntetycznie, w e d ł u g jednolitego zaplanowania całości. Każda linia, czy to pozioma, czy pio­ nowa, podkreśla poszczególne odmiany kształtu naczynia, o p ł y w a je rytmicznie, wydobywa na j a w profil dzbana, urny, czy misy. kole Leon Necel. Fot. Stefan Deptuszewski. Albo więc jest to, podobnie j a k łuska dekoracja uzupełniająca np. umieszczona k r ę g i e m na szyjce dzbana, albo też wianek w y s t ę p u j e sa­ modzielnie na dnie misy, czy talerza. Poszcze­ gólne zdobiny czynią w r a ż e n i e drobnych kwiateczków, jednakże z kształtu swego wyobraża­ ją raczej nasiona drzew. Wianek nie posiada centralnego koła, gdyż pary gałązek, wymienia­ j ą c się z parami mieczykowatych listków, uło­ żone są swobodnie jedne za drugimi w kręgu. Ostatni motyw, zwany przez Leona Necla „lilią" (tabl. I , 10) t ł u m a c z y się najtrudniej. Przyswojona nazwa m o g ł a b y w s k a z y w a ć na wchłoniętą i przetworzoną przez lud lilię bur­ bońską. Mógłby to jednak być także stylizowa­ ny s w o i ś c i e owoc granatu z liśćmi akantu. W k a ż d y m razie sposób, w jakim motyw ten utrwalił Franciszek Necel, a zachował wiernie jego syn, jest .już ornamentem ludowym, jest charakterystyczny dla regionalnej ceramiki ka­ szubskiej. N a d m i e n i ć warto, że lud terminem ,lilia" oznacza często kwiaty o n i e z w y k ł y c h , niecodziennych formach, zaciekawiają lud k s z t a ł t y fantastyczne, baśniowe, które w y w o ł u ­ j ą przeżycia emocjonalne. W warsztacie N e c l ó w siedem o r n a m e n t ó w podstawowych, oraz zdo­ Drobniejsze zdobiny mieszczą się na zwęże­ niach, w i ę k s z e na lepiej widocznych płaszczy­ znach. P o d s t a w ę stanowi zazwyczaj pion, ro­ snący progresywnie od nasady ku wierzchołko­ wi. Stosuje się tu także podział na pola pozio­ me, lub pionowe, które przez zastosowanie linii b r a m u j ą c e j oddzielają od siebie poszczególne, w i ę k s z e ornamenty, albo też dekoracja jest wy­ raźnie dwudzielna. Z rozmachem kreśli się n a dzbanie motyw różdżki bzu (rye. 1) lilii, czy tulipana, ale artysta potrafi również pokryć w i ę k s z ą część wazy baniastej, łuską, lub opasać wazonik dokoła wiankiem kaszubskim. ,» Artystycznie wypowiada się r ó w n i e ż garn­ carz kaszubski b a r w n ą plamą. Podobnie, j a k przy kompozycji rysunku, tak samo i w dobo­ rze kolorów artysta nie jest niczym s k r ę p o w a ­ ny. M o ż e m y wprawdzie stwierdzić, że i s t n i e j ą dla ceramiki kaszubskiej, tak samo j a k i dla innych działów tutejszej sztuki regionalnej bar­ wy konwencjonalne, ale dopuszczają one liczne odchylenia i nie h a m u j ą inwencji twórczej a r ­ tysty. W ceramice kaszubskiej dominuje w i ę c ton ciemno-błękitny i ciemno-brązowy, Stosuje go się przede wszystkim na tła. Tło może b y ć jed­ nak także zielone, lub perłowe. W ramach tych czterech tonacji zamyka się starsza z pochodze­ nia ceramika kaszubska. N a j p i ę k n i e j s z e były te okazy, dla których dobierano m i e s z a n k ę bar­ wy brunatnej z ciemno-bławatkową. Naczynia o lśniącej, czystej polewie m i e n i ł y się bardzo pięknie — w y g l ą d a ł y j a k majolika. R ó w n i e ż działały doskonale kolorystycznie polewy perło­ we z lekkim nalotem błękitu, czy tonu brązo­ wego. Starsze r ó w n i e ż b y ł y dzbany zielone. ; 102 Na takim tle umieszcza się b a r w n ą zdobinę, używając również przede wszystkim owych czterech kolorów najbardziej typowych. Jedn a k ż e przy szczegółach ornamentu skala barw- /7 j 1 �na znacznie się rozszerza. Nieodzowna jest w i ę c zieleń o tonacji oliwkowej. Pojawia się czer­ w i e ń karminowa, lub w odmianie różu. Nie brak tonu żółtego, stosowanego przede wszyst­ kim przy kropkowaniu linii falistej oraz przy w y p e ł n i a n i u w n ę t r z a kwiatowego. Warianty kolorystyczne są niezmiernie bo­ gate, nie ma tutaj żadnych sztywnych schema­ t ó w . Zaznacza się mimo to umiar, który nie do­ zwala na przecenianie k o n t r a s t ó w . W całości kolorystyka ceramiki kaszubskiej jest w i ę c e j zimna, niż gorąca — podobnie j a k haft ka­ szubski i malowany sprzęt. Istnieje też ponadto pewna w ł a ś c i w o ś ć cha­ rakterystyczna dla zdobnictwa kaszubskiego, w ł a ś c i w o ś ć nie ograniczająca się wyłącznie do ceramiki, ale w y s t ę p u j ą c a również w hafcie i meblarstwie. Artysta kaszubski upodobał sobie konturo­ wanie zdobin. Poszczególne tulipanki, czy grona bzu (rye. 1) obwiedzione są dokoła specjalnym pociągnięciem pędzla, przez co powstaje kontur ciemny, lub biały. Estetycznie działa to dosko­ nale, bo p r z y ć m i e w a , lub też na odwrót rozja­ śnia całą zdobinę, w y d o b y w a j ą c zarazem jej ry­ sunek. Odrębne zagadnienie dotyczy k s z t a ł t ó w na­ czyń neclowskich. Wielkość ich jest bardzo rozmaita. S ą w i ę c dzbany o wysokości 35 cm, a obwodzie brzuśca maksymalnym 71 cm, w y s t ę p u j ą naczyńka 21 cm wysokie, a ich szerokość obwodowa na n a j ­ w i ę k s z e j wydętości bruśćca wynosi 56 cm, s ą większe o obwodzie 96 cm, a nawet ogromne przekraczające 1 metr wysokości. Typologia ich obejmuje dzbany (tabl. I I , 1, 2 ) , urny (tabl. I I , 3 ) , wazony (tabl. I I , 4, 5 ) , wazoniki (tabl. I I , 6 ) , dwojaki, dalej lichtarze, kropielniczki, miski, talerze i t. p., garneczki i t. p. Najciekawsze s ą n i e w ą t p l i w i e urny. Leon Necel tak je też nazywa. Profil ich przypomi­ na rzeczywiście częste w ś r ó d znalezisk prehi­ storycznych Pomorza: urny twarzowe. Mają zawsze p o k r y w ę , ale często nie posiadają uchwytów. Starsze od w a z o n ó w i w a z o n i k ó w są oczywi­ ście misy i dzbany oraz dwojaki. N i e k t ó r e dzba­ ny m a j ą formy bardzo pierwotne, dwojaki nie różnią się niczym od znanych nam z wszyst­ kich nieomal r e g i o n ó w Polski. Odrębny gatunek s t a n o w i ą kropielniczki. N a ­ leżą do zakresu w y t w o r ó w kultowych, posiada­ ją w i ę c w ł a s n y , przystosowany funkcyjnie kształt i dekorację. Rozmaite pomniejsze na­ czyńka, talerzyki, miseczki, garneczki s t a n o w i ą St. Deptuszewski. odpowiedniki większych, tylko w odmiennej proporcji, podczas gdy dzbanki do kawy, fili­ żanki, kieliszki są zwykle banalne i nie budzą w i ę k s z e g o zainteresowania. Necel stosuje w swojej ceramice różne, bar­ dzo nieraz p o m y s ł o w e urozmaicenia w szczegó­ łach kształtów. Widujemy więc fryzowane szyjki, odgięty, czy nacinany brzeg pokrywy, profilowaną stopkę i t, p. oraz różne typy u c h w y t ó w o formie owalnego, czy k r ą g ł e g o ucha umieszczonego w takiej, czy innej pozy­ cji (ryc. 3 ) . Współczesne wyroby Leona Necla w y k a z u j ą pewne obniżenie poziomu artystycznego oraz pewne odchylenia od tradycyjnej maniery. Lecz jest to tylko zjawisko p r z e j ś c i o w e . Aby zrozumieć kim jest garncarz-artysta trzeba samemu być raz choćby ś w i a d k i e m , j a k na kole garncarskim powstaje nowy przedmiot. Necel potrafi z garści prostej gliny wyczarować kształt wszelaki (ryc. 2 ) , forma zmienia się bezustannie pod jego zręcznymi, szybkimi r u ­ chami, odmienia się dzban, wazon, wazonik, urna czy lichtarz, a patrząc na to p r z e j m u j ą c e zjawisko chciałoby się z a t r z y m a ć mistrza, aby nie niszczył p o w s t a ł e g o j u ż piękna, ale Necel 103 �ч И||||@||||Ии uv 4 — ó 7 6 10 TABLICA jest niewyczerpany w p o m y s ł a c h i poddaje się natchnieniu t w ó r c z e m u , które dyktuje mu w ł a ­ sne nieobliczalne z g ó r y prawidła. Bliźniaczy warsztat kaszubski, mianowicie Meissnera z Kartuz, przedstawia się odmiennie. U niego też, w i ę c e j może niż u N e c l ó w , zaob­ s e r w o w a ć można zjawisko stadialności kunsztu 104 I. garncarskiego. Moment szczytowy istniał przed w o j n ą i dlatego zestawiać należy Meissnera r a ­ czej z Franciszkiem Neclem, a j u ż nie z Leo­ nem. Współcześnie pracują w Kartuzach syn i córka Meissnera, a córka posiada wybitne uzdolnienia artystyczne. Zresztą n a d m i e ń m y , że już i przed w o j n ą w warsztacie meissnerow- I �skim, mimo p o s ł u g i w a n i a się kołem garncar­ skim, w y t w ó r c z o ś ć nastawiona była raczej na ceramikę u ż y t k o w ą masowej produkcji. Stwierdzamy jednak bez zastrzeżeń, że stary Meissner jest a r t y s t ą . Posiadał za najlepszych lat swojej twórczości w ł a s n y styl, który stoso­ wał śmiało i p o m y s ł o w o . Warsztat Meissnera nie posiada ustalonych schematycznie o r n a m e n t ó w tradycyjnych. M i ­ mo to ceramika ta jest regionalnie kaszubska, 0 cechach charakterystycznych, w y r ó ż n i a j ą ­ cych j ą od w y r o b ó w garncarskich z innych pol­ skich w a r s z t a t ó w ludowych. Gatunek jego przypomina garncarstwo gdańskie, a w Gdań­ sku pracowali r ó w n i e ż Kaszubi. Niestety histo­ rii tych w a r s z t a t ó w dotąd nikt nie opracował. Trzeba w y r a ź n i e odróżnić starsze z pocho­ dzenia wyroby meissnerowskie od młodszych, gdyż różnią się tak bardzo od siebie, że możnaby wprost odnieść wrażenie, że nie pochodzą z tego samego warsztatu. D l starszych, sprzed lat mniej więcej dwudziestu, można też wyli­ czyć pewne w y r ó ż n i a j ą c e je właściwości. a Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą był w i ę c koloryt. Meissner s t o s o w a ł białą polewę 1 ciemno-bławatkowe ornamenty. Kolory bru­ natne, czerwone czy zielone w y s t ę p o w a ł y dy­ skretnie, nieraz nie w i d n i a ł y wcale. D r u g ą cechą odróżniającą warsztat kartuski od Chmielińskiego, to zagadnienie motywacji. W y s t ę p o w a ł y więc, niestosowane zresztą za wy­ j ą t k i e m rzeźby ornamentacyjnej nigdzie w zdo­ bnictwie kaszubskim, motywy figuralne. Meis­ sner lubił motyw m a l e ń k i e g o ptaszka, niekie­ dy umieszczał także bociana na swoich tale­ rzach. Poza tym i w ornamencie florystycznym posługiwał się innymi niż Necie zdobinami. Obok d o m i n u j ą c e g o tulipana o kształtach wła­ snych, meissnerowskich w i d n i a ł także motyw owocu granatu. Ten w ł a ś n i e ornament n a d a w a ł ceramice kartuskiej typowe cechy regionalne.. Linie wodzące u Meissnera były delikatniej­ sze w rysunku, b y ć może, że u ż y w a ł cieńszego pędzla, poza tym nie opierał kompozycji swo­ ich na wydatnym konturowaniu. Wreszcie trzecią cechą charakterystyczną, j u ż w zakresie r o z w i ą z y w a n i a problemu b r y ł y u k s z t a ł t o w a n e j , była technika nakładania gliny na wierzch naczynia. P o w s t a w a ł y w ten sposób kunsztowne np. uszka, zakręcone w ślimacznice, (tabl. I I , 8) Necel p o s ł u g i w a ł się podobną tech­ niką przy kropielniczkach. Ten gatunek przyTABLICA II. 8 105 �pominą zresztą także ceramikę gdańską. Do najpiękniejszych okazów starszej cerami­ ki meissnerowskiej należał np. talerz, przecho­ wywany przed w o j n ą w zbiorach Ministerstwa O ś w i a t y w Gdyni, w Szkole Morskiej*. B y ł on utrzymany w tonacji biało granatowej, na dnie widniał ptaszek zaglądający ciekawie do w n ę ­ trza rozchylającego się owocu granatu. W pewnym stadium rozwojowym Meissner w y s p e c j a l i z o w a ł się jako w y t w ó r c a ozdobnych pieców. Zaczął produkować malowane kafle. Kunszt jego o b e j m o w a ł wielkie kompozycje, na przestrzeni całego pieca. Widzimy tu r ó w n i e ż nawiązanie do tradycji g d a ń s k i e j . Ludowe piece kaszubskie bowiem miały kafle wklęsłe, malo­ wane na ciemny błękit po brzegach, lecz nie ornamentowane. W dalszym rozwoju kaflarstwa warsztat Meissnera w Kartuzach wchłonął do motywacji swojej wzory pochodzące z kaszubskiego hafciarstwa. N i e k t ó r e kompozycje b y ł y bardzo udatne, na innych odmienność n i e w ł a ś c i w e g o tworzywa oddziałała niekorzystnie. W ostatnie swojej fazie ceramika meissnerowska uległa sugestii w y r o b ó w z Chmielna. I w tym jeszcze stadium Meissner p r a g n ą ł zachować styl w ł a s n y . Nie chciał h a m o w a ć swo­ jej inwencji. P r z e t w a r z a ł w i ę c zdobiny, wy­ m y ś l a j ą c nowe, nieznane dotąd kombinacje. Jeżeli więc zainteresował go motyw neclowskiej różdżki bzu zapragnął tchnąć w nią życie, aby n a p r a w d ę kwitła na gałązce. Widujemy j ą w i ę c *) B. Stelmachowska: Sztuka ludowa na Kaszubach Poznań 1938. w towarzystwie owocu granatu, w y r a s t a j ą c a swobodnie na w s p ó l n e j łodydze. Niekiedy bywa oderwana od swego pnia i leży wiankiem na dnie misy. N a kaflach pojawia się w s p ó l n i e z kwiatonami hafciarskimi. Do kaflarstwa w p r o w a d z i ł Meissner r ó w n i e ż i motyw łuski, ale j u ż mniej szczęśliwie, ponieważ łuska na płaszczyźnie prostej zatraca s w o j ą w ł a ś c i w ą funkcję, polegającą u Necla na dekorowaniu bryły w miejscach u w y p u k l e ń czy z w ę ż e ń kształtu. Przetworzenia te wszystkie posiadały s w ó j w ł a s n y walor artystyczny, ornament jest lekki i pełen wdzięku. W s p ó ł c z e s n e wyroby z K a r t u z zatraciły swois­ tą odrębność. N a wazonach i talerzach umiesz­ cza się tradycyjne wzory neclowskie, przede wszystkiem motyw dużego tulipana. R ó w n i e ż i kolorystyka podobna jest bardziej do neclow­ skiej. Zdarzają się jednak bardzo piękne okazy 0 głębokiej tonacji ciemnego-błękitu, o l ś n i ą c e j , czystej polewie, bardzo też dobre są wielkie w a ­ zony brunatne z żółtym ornamentem, czyniące w r a ż e n i e n a c z y ń archaizujących. Warsztat Meissnera zachował niektóre pięk­ ne profile naczyń np. wytworny, w y s m u k ł y wazon (tabl. I I , 7) który działa nadzwyczaj estetycznie. Warsztatom garncarskim na Kaszubach ż y czyćby należało dalszego, p o m y ś l n e g o rozwoju, aby nie zostały zepchnięte do przebytego j u ż dawno stadium w y r o b ó w wyłącznie użytko­ wych, ale aby jako ogniska sztuki chłopskiej promieniowały talentem swoich w y t w ó r c ó w 1 czysto polskim, w odmianie regionalnej zdob­ nictwem ludowym. 1 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb3d711c7e73ee1a9cbdb7be80f9ec1.pdf 9bde104ecc3b0f20882e42f1f384ee97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3966 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA DWUMIESIĘCZNIK, SZTUKA WYDAWANY PRZEZ R E T LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI 0: Ś ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Roman Reinfuss — U progu piątego roku. Juliusz K o stysz — Z dziejów krakowskiego garncarstwa. Franci­ szek Kotula — Malowane zręby chałup w Rzeszowskim. Roman Reinfuss — Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach polskich. Eleonora Janikowska — Stare gorsety krakowskie. Maria Żywirska — Twórczość plastyczna górników cz. I . Z NAUKI RADZIECKIEJ N. P. Gorbaczewa — O zagadnieniach pochodzenia odzieży. SPRAWOZDANIA, RECENZJE D R O B N E WIADOMOŚCI A. K. Obrady etnografów. Roman Reinfuss — Kursy malowania na szkle. Roman Reinfuss — Rudolf Bednarik — Ludove nahrobniky na Slovensku. Jadwiga Sobieska — Chorosiński Jan — Melodie taneczne Po­ wiśla. R. R. — Ludowe motywy w wyrobach dzianych. P A Ń S T W O W Y ROK V I N S T Y T U STYCZEŃ - KWIECIEŃ 1951 T S Z T U K I NR 1-2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4404d20e7caae4bebedb134dcd1ee7.pdf 4056ed0f7dbeaa22fc08626c06174020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3967 Title A name given to the resource U progu piątego roku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U P R O G U PIĄTEGO R O K U ROMAN W grudniu 1947 r. ukazał się na półkach księ­ garskich pierwszy podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludowej". Obecnym zeszytem (również podwójnym) rozpoczynamy zatem piąty z ko­ lei rocznik czasopisma. Cztery dotychczasowe roczniki o łącznej objętości ponad 1000 stron druku zawierają spory materiał, który daje już podstawę do krytycznej analizy dotychczasowe­ go dorobku i wysunięcia pewnych wniosków na przyszłość. Spróbujmy na początek ten dorobek uporząd­ kować według zagadnień. Zarówno w pierw­ szych dwóch rocznikach jak i w następnych spotykamy szereg artykułów o charakterze ogólnym. Były to bądź prace zmierzające do za­ sadniczego postawienia zagadnienia sztuki lu­ dowej (art. min. W. Sokorskiego „O właściwy stosunek do sztuki ludowej"), bądź ilustrujące stan i potrzeby w zakresie badań poszczegól­ nych gałęzi, a więc ludowej literatury, muzyki, tańca czy szeroko pojętej plastyki. W pierw­ szych latach sporo uwagi poświęcano zagadnie­ niom teoretycznym (problem istoty sztuki lu­ dowej, ludowego stylu w plastyce, zagadnienie historyzmu w ludowej twórczości artystycznej). Prócz zagadnień teoretycznych znajdziemy w „Polskiej Sztuce Ludowej" kilka prac poświę­ conych zagadnieniom techniki badawczej, będą to uwagi na temat sposobu badania tańca i tkactwa ludowego. W ostatnim (czwartym) roczniku zaczęto również publikować kwestio­ nariusze do badań terenowych, czy to używane w ramach prac podejmowanych przez P.I.S. czy zagraniczne jak np. kwestionariusz opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego. Drugą grupę zagadnień poruszonych w P.Sz.L. bez porównania od poprzedniej obszer­ niejszą stanowią opracowania monograficzne z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej. Nie­ które z nich zakresem swym obejmują zasięg całej Polski (art. G. Ciołka o dachu, R. Reinf ussa — o malowanych zrębach, . Seweryna — REINFUSS 0 zabawkach ludowych) większość zaś ograni­ cza się do charakterystyki wybranego zagad­ nienia w węższych ramach geograficznych. Ilościowo najwięcej prac poświęconych było te­ renom małopolskim (Krakowskie, Podhale, Orawa, Spisz, Żywiecczyzna, Rzeszowskie, Łań­ cuckie, Lubelskie) i Kurpiowszczyźnie, słabiej reprezentowana była Polska centralna (Łowic­ kie, Radomskie, Opoczyńskie) i Wielkopolska, a najsłabiej kresy zachodnie gdzie poza sztuką zdobniczą Mazurów opracowaną przez J. Gra­ bowskiego, wymienić można zaledwie dwie pra­ ce, z których jedna dotyczy meblarstwa zachod­ nio-pomorskiego, druga zaś kaszubskiej ce­ ramiki. W tematyce poruszonej na ławach P. Sz. L we wszystkich czterech rocznikach najobszer­ niej reprezentowana jest ludow a plastyka. Przy czym w różnych okresach czasu, różne jej dzia­ ły wysuwają się na czoło. W pierwszych zwła­ szcza dwóch rocznikach sporo miejsca poświę­ cone było zagadnieniom malarstwa i rzeźby. W okresie tym pojawia się szereg artykułów poświęconych malarstwu na szkle, publikuje się drzeworyty i poszczególne zespoły rzeźb, wy­ różniające się w terenie swoją odrębnością. Ze­ szyt o objętości trzech normalnych numerów P.Sz.L. zostaje poświęcony na omówienie wiel­ kiej wystawy sztuki ludowej zorganizowanej w Krakowie w r. 1948. W późniejszych roczni­ kach czasopisma jako ważną pozycję z tej dzie­ dziny wymienić należy artykuł M . Żywirskiej 1 recenzję L. Życkiego, poświęcone sztuce ama­ torskiej robotników, która wtedy po raz pierw­ szy weszła w orbitę zainteresowań naszego cza­ sopisma. Inne zagadnienia wchodzące w zakres ludo­ wej plastyki poruszone były na łamach P.Sz.L. w sposób dosyć przypadkowy. Z dziedzi­ ny archi/tektury wiejskiej omawiana była wspomniana wyżej kwestia dachu i malowa­ nych ^rębów. Poza t y m znalazły się z tego za­ kresu prace o orawskim domu z wyżką, wąskor 3 �frontowych chałupach z Sądeczyzny, kurpiows­ kim zdobieniu dachu i wyrobie cemetowych, oz­ dobnych pustaków. Z dziedziny meblarstwa ukazały się artykuły o sprzętach mazurskich, urządzeniu wnętrza izb zachodnio-pomorskich, opis kilku świeżo odkrytych typów skrzyń zna­ lezionych w okolicach Krakowa i obszerna praca (• podhalańskich łyżnikach. W zakresie zdobnic­ twa wnętrz najwięcej uwagi poświęcono wyci­ nankom, które omawiane były bądź w pracach oddzielnych (Łowickie), bądź w recenzjach z wystaw i konkursów (wycinanki opoczyńskie, kurpiowskie, lubelskie). Wśród prac poświęco­ nych ludowym wycinankom na szczególną wzmiankę zasługuje artykuł A. Wojciechow­ skiego o współczesnej tematycznej wycinance ło­ wickiej, który zanotował ciekawe zjawisko od­ bijania się aktualnych zagadnień życia współ­ czesnego (walka o ,pokój, zwalczanie analfabe­ tyzmu, elektryfikacja wsi i in.) w twórczości artystycznej ludu łowickiego. Zagadnienie malo­ wania wnętrz poruszone zostało w artykule na­ pisanym w związku z konkursem zorganizowa­ nym na Powiślu Dąbrowskim. Stosunkowo czę< sto ukazywały się w P.Sz.L. artykuły poświęca­ ne ludowemu tkactwu, hafciarstwu, rzadziej ubiorom. Omawiane więc były tkaniny ozdobne na Mazurach, ludowe dywany dwuosnowowe, pasiaste wełniaki opoczyńskie i spiskie „kanafasy". Z zagadnieniem tekstyliów łączy się w dużej mierze praca o góralskich torbach wełnia­ nych. Problem ludowych druków na płótnie po­ ruszony został dwukrotnie. W zakresie opracowywania ubiorów ludo­ wych cały dorobek ogranicza się do omówienia ubiorów z okolic Zawiercia i mazowieckiego z Kołbieli. W obydwu wypadkach przedmiotem cpisu były ubiory poprzednio nie znane, które udało się odszukać w czasie ostatnich badań te­ renowych. Poszczególne części ubioru omówio­ no poza tym w pracach poświęconych haftom. Pisano więc o haftowanych na tiulu czepcach kurpiowskich, wielkopolskich, o pantoflach góralskich itp. Prócz tkanin i haftów sporo uwagi poświęco­ no ludowej ceramice. V/ s.;eregu mniejszych, lub większych artykułów, a także w recenzjacn z wystaw, omawiano сггоп'ке mazurską, kur­ piowską, iłżecką, rzeszowską (ściślej łańcucką), kilkakrotnie poruszany był też temat ludowych malowanych kafli. Daleko mniejszym zaintere­ sowaniem cieszyło się zdobnictwa w metalu. Z zakresu tego wymienić można zaledwie jeden artykuł o zdobionych okuciach z okolic Mako­ wa. 4 Sztuka związana ze zwyczajami i obrzęda­ mi ludowymi znalazła wyraz w postaci artyku­ łów o pisankach i szopkach. Poza plastyką na drugim miejscu jeśli chodzi o liczebność artykułów stoi muzyka. Prócz ar­ tykułu prof. Chybińskiego o potrzebie badań w zakresie folkloru muzycznego, znajdziemy kilka opisów rzadszych instrumentów muzycz­ nych (maryna, kozioł, siesieńki, gęśle) a ponad­ to artykuły o pieśniach i muzyce ludu wielko­ polskiego i chłonności muzycznej ludności wiej­ skiej. Ściśle z muzyką związany taniec omawia­ ny był na łamach P. Sz. L. w rozmiarach dość ograniczonych. Niemniej wymienić można ar­ tykuły poruszające zagadnienie metody i tech­ niki badania tańców, oraz opis tańców wielko­ polskich. Zagadnienia literatury ludowej zna­ lazły swój wyraz w postaci prac o charakterze ogólnym, programowym (J. Krzyżanowski — Folklorystyka w zasięgu badań naukowo - lite­ rackich) bądź opracowań monograficznych (teksty kolęd), względnie analizy wpływu fol­ kloru w dziedzinie literatury nieludowej (ludo­ wość u Mickiewicza i Kasprowicza). Poza pracami, omawiającymi zagadnienia związane ze sztuką polską, ukazał się (głównie w związku z wystawami zagranicznej sztuki ludowej urządzanymi w Polsce) szereg artyku­ łów charakteryzujących twórczość ludową in­ nych narodów a więc czeską, słowacką i węgier­ ską. Jeżeli pominiemy szereg recenzji z wydaw­ nictw krajowych i zagranicznych oraz sprawo­ zdania z podejmowanych badań, naszkicowany wyżej obraz przedstawia pełny dorobek czte­ rech roczników „Polskiej Sztuki Ludowej". Ocena tego dorobku nie jest łatwa, zwłaszcza gdy przystępujemy do niej pod wrażeniem wy­ suwanych z różnych stron zastrzeżeń, których spora ilość jest niestety słuszna. Jednym z nich, niewątpliwie najważniejszym, jest to, że czaso­ pismo nie reprezentowało właściwego stanowi­ ska metodologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" raczęła wychodzić w r. 1947, były to czasy kiedy nauka polska a zwłaszcza dyscypliny huma­ nistyczne znalazły się w trudnej sytuacji, nie umiejąc na swoich odcinkach rozegrać zwycięs­ ko walki między „starym", które powinno ustąpić, a „nowym". Nauka polska rozwijająca się przez całe dziesiątki Jat w rytmie zgodnym z roz­ wojem burżuazyjnej nauki zachodnio-europej­ skiej, nie umiała przestawić się zrazu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. W pierwszych latach po zakoń­ czeniu I I wojny światowej prawie we wszyst- �kich gałęziach wiedzy praca potoczyła się sta­ rym torem, oparta na założeniach metodologicz­ nych, stosowanych w okresie międzywojennym. Podobne zjawisko zaszło i na odcinku ,,Pol­ skiej Sztuki Ludowej" gdzie zawarte w I i I I roczniku artykuły teoretyczne oparte były często na założeniach metodologicznych rozwijających teorię sztuki ludowej i oświetlających badane zjawiska z pozycji formalistycznych. Od r. 1947 i 1948 na odcinku nauki zaszły poważne zmiany. Metoda materializmu historycznego opanowała zwycięsko wszystkie dyscypliny. W dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki i estetyki nastąpił całkowity przewrót, ale echa jego nie dosięgły ,.Polskiej Sztuki Ludowej", która nie powróciła już do zagadnień teoretycznych .i nie us'łował.i dać nowych ujęć zgodnych założeniom mar­ ksizmu i leninizmu. Brak sprecyzowania nowych metod badaw­ czych w zakresie sztuki ludowej, wpłynął z 'лolei ujemnie na sposób opracowywania innych arty­ kułów drukowanych w ..Połskiej Sztuce Ludo­ wej". Brakło prac syntetyzujących, wymagają­ cych głębszej podbudowy metedołojicznej, te zaś prace, które do teki redakcyjnej wpływały, posiadały po największej części charakter syste­ matycznie uporządkowanych materiałów, ściąg­ nęło to na „Polską Sztukę Ludową" słowa kry­ tyki i zarzut, że rozprasza się w drobnym prz>czynkarstwie. Obecnie, gdy czasopismo nasze rozpoczyna piąty rok swego istnienia musimy jasno zdać sobie sprawę z braków okresu poprzedniego i starać się je naprawić. Jednym z podstawo­ wych zadań na przyszłość będzie powtórne wy­ sunięcie zagadnień metodologicznych z tą jedna­ kowoż różnicą, że będą one ujmowane ze sta­ nowiska materializmu historycznego. W rozwiązaniu tych trudnych zagadnień wiel­ ką pomoc stanowią dla badaczy sztuki ludowej wyniki osiągnięte już w dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki. Niemniej jednak nie można liczyć na to, że historycy sztuki nieludowej wy­ konają za nas pracę do końca, zwłaszcza, jeśli chodzi o zagadnienia teoretyczne w obrębie sa­ mej sztuki ludowej, która rozwijając się w od­ miennych warunkach niż sztuka warstw uprzy­ wilejowanych, posiada w wielu szczegółach od­ mienną problematykę i wymaga zastosowania innych metod badawczych. Ważnym zagadnieniem na przyszłość jest rozszerzenie tematyki omawianych w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnień i dążeń do równo­ mierniej szego uwzględniania ludowego dorobku ai tystycznego całej Polski. Mówiąc o poszerze­ niu tematyki mamy na myśli nie tylko uwzględ­ nianie tych działów sztuki ludowej, które do­ tychczas były w „Polskiej Sztuce Ludowej" nie poruszane, lub zbyt mało poruszane (np. zdob­ nictwo w metalu), ale również wysuwanie za­ gadnień aktualnych, które pracę badawczą wią­ załyby z potrzebami życia. (Zagadnienie współ­ czesnego budownictwa wiejskiego, sztuki deko­ racyjnej opartej na motywach rodzimych itp.). Jest rzeczn bardzo istotną, aby obok arty­ kułów o charakterze monograficznym znalazły się na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" prace syntetyczne, obejmujące wyniki rozleglejszych prac badawczych, poświęcone zagadnieniom periodyzacji, charakterystyce poszczególnych okresów itp. Ponadto należy zacieśnić współ­ pracę z przedstawicielami dyscyplin pokrew­ nych, celem wspólnego dyskutowania w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" zagadnień pogranicz­ nych. Zgodnie z wymogami metody materializmu historycznego należy starać się o ustalenie no­ wego typu opracowań zarówno syntetycznych jak i monograficznych. Musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej", zagadnienia ujmowane były w perspektywie historycznej, w ich dialektycznych rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem momentów ekonomicz­ nych i społecznych. Prace mające jedynie usys­ tematyzowany materiał podawany bez perspek­ tywy historycznej i ogólnego tła kulturalnego traktować musimy jako dopuszczalne jedynie w wypadkach wyjątkowych, kiedy brak danych nie pozwala autorowi na właściwe ujęcie zagad­ nienia. Jest rzeczą zrozumiałą, że takie przestawienie się na inny typ pracy będzie dla wielu auto­ rów' trudne i nie od razu przyniesie pozytywne wyniki. Obecny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", który niewiele od poprzednich różni się swą zawartością, jest najlepszym przykładem, jak trudno jest mimo najlepszych zamiarów, wpłynąć na zmianę profilu czasopisma. Nie­ mniej musimy w tym kierunku usilnie praco­ wać, nie obawiając się potknięć i błędów, nie unikając rzeczowej dyskusji, która w wypad­ kach wątpliwych niejednokrotnie ułatwi roz­ wiązanie problemu na właściwej płaszczyźnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c6b9cc172845172bc21c8c9f3ee75.pdf ee0e9ebcc7ebde6fc4bf11a3b807cb89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3965 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.133-158 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Budynek liceum rolniczego w Weryni. obozu. Fot. R. Reinfuss. Siedziba Z OBOZU N A U K O W E G O W W E R Y N I ROMAN Zagadnieniem kultury ludowej tzw. Lasowiaków, zamieszkujących teren dawnej Puszczy Sandomier­ skiej, rozciągającej się w widłach Wisły i Sanu, zaj­ mowano się w swoim czasie dosyć intensywnie ale ra­ czej od strony gwary i folkloru. Wymienić tu należy prace Szymona Matusiaka'), Karola Matyasa2), Zyg­ munta Wierzchowskiego ) , 7 nowszych Stanisława B ą k a ) i Stanisława Kryczyńskiego») Inne dziedzi­ ny kultury mniejsze już budziłv zainteresowanie. Bar­ dzo ogólny zarys kultury materialnej iako część wstęp­ ną do opisu zwyczajów i literatury ludowej Lasowia­ ków dał w jednej ze swych prac wspomniany wyżej Zygmunt Wierzchowski ) sporo wiadomości z różnych dziedzin życia wsi lasowiackiej znajdujemy w pamięt­ nikach .Tana Słomki ^) O kłusownictwie w Puszczy Sandomierskiej pisał ICarol Matyas ^) o sokołowskim garncarst^vie ks Stanisław ICoziarz ^) z a ś Stanisła * Vii i 3 4 A wnictwa wsc h o dnie'' j ochodza kilk ' ł n h we • p wiatu t t h u irw, , -ci ta oorzesKiego u^ręoow, u p a w a b l a l e J e r K ,71 ' ' ^° °> )• iworczoscią plastyczną basowiakow me zajmował się dotychczas, o ile mi wiadomo, nikt i ta właśnie przyczyna skłoni­ ła Dyrekcję P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki do przyjęcia planu, przeprowadzenia na terenach wideł Wisły i Sanu REINFUSS zespołowych badań, wysuniętego i opracowanego przez mieszczący się w Krakowie Dział Zdobnictwa Ludo­ wego Państwowego Instytutu Sztuki. Przygotowania do badań, mających się odbyć w mie­ siącach letnich, rozpoczęły się już w grudniu 1949 r. W okresie tym na podstawie analizy mapy, wiadomo­ ści zaczerpniętych z literatury, oraz informacji osób znających ten teren, ustalono prowizorycznie siatkę punktów, przeznaczonych do badań, rozrzuconych mniej więcej równomiernie na obszarze zawartym między Wi­ słą a Sanem, ustalono rejestr zagadnień, które mają zostać przebadane, oraz skład cyfrowy zespołu pra­ cowników z podziałem na wywiadowców — etnogra­ fów, rysowników i fotografów, także pracowników administracyjnych (intendent, obsada kuchni). Plan przewidujący przeprowadzenie badań wraz z. koszto­ rysem został Dyrekcji Instytutu przedstawiony do za­ twierdzenia w pierwszych dniach stycznia. Równocze­ śnie zapoczątkowano przygotowania naukowe. Poszły one zasadniczo w dwóch kierunkach: zebrania możli­ wie najbogatszego materiału informacyjnego, odnoszą­ cego się do terenu zamieszkanego przez Lasowiaków i wyszkolenia pracowników. W związku z punktem pierwszym sporządzony zo­ stał wykaz literatury, który następnie zmapowano aby 133 �1. 2. Ryc. 2. Mapa zbadanych miejscowości w czasie obozu w Weryni w 1950 r. oprać. Z. B. Kurkowa uzysksx obraz wskazujący, jakie miejscowości na in­ teresującym nas obszarze były już w dotychczas ist­ niejącej literaturze omawiane. Prócz w y ż e j wspom­ nianej, zostały jeszcze, na podkładzia mapy admini­ stracyjnej zawierającej granice gromad, opracowane mapy: gleb, zalesienia, rozwoju osadnictwa H ) , zasię­ gu parafii z końca X I X wieku i mapa przemysłu lu­ dowego, wykreślona na podstawie danych czerpanych głównie z publikowanych w prasie artykułów Dr K a ­ zimierza Skowrońskiego. Prócz map sporządzono też kartotekę miejscowości, do której wpisywano krótkie dane informacyjne, za­ czerpnięte ze Słownika Geograficznego, oraz wszyst­ kich innych publikacji figurujących w wykazie litera­ tury. W związku z koniecznością przygotowania pracow­ ników do badań terenowych, począwszy od stycznia odbywały się co tydzień w lokalu Działu Zdobnictwa Ludowego dwugodzinne zebrania, na których omawia­ no zarówno zagadnienie teoretyczne (problem zasto. sowania metody materializmu historycznego w bada­ niach nad ludową twórczością artystyczną) jak i kon­ kretne zagadnienia, będące przedmiotem projektowa­ nych badań terenowych. W czasie wspomnianych ze­ brań przyszli uczestnicy badań referowali kolejno na podstawie wiadomości zaczerpniętych z literatury i materiałów, znajdujących się w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, te działy kultury ludowej Lasowiaków, które zostały im do badania wyznaczone i przedstawiali opracowane lub adaptowane przez sie­ bie kwestionariusze, ulegające po dokładnym przedy­ skutowaniu licznym poprawkom. 134 Werynia 24. Ruda Kolbuszowa Dolna 25. Wampierzów О О. Przedbórz 26. Czarna 4. Kupno 27. Sokolniki 5. Widełka 28. Wielowieś 6. Klapówka 29. Zbydniów 7. Raniżów 30. Purmanv 8. Lipnica 31. Jastkowice 9. Wola Raniżowska 32. Domastawa 10. Kamień 33. Grębów 11. Łętownią 34. Miętne 12. Wola Zarczycka 35. Cygany 13. Brzoza Królewska 3G. Jadachy 14. Sokołów 37. Jaślany 15. Łowisko 38. Wilcza Wola 16. Hadykówka 39. Dzikowiec 17. Wola Rusinowska 40. Wolina 18. Krzątka 41. Ruda Łańcucka 19. Siedlanka 42. Wojsław 20. Tuszyma 43. Trzciana 21. Biały Bór 44. Krawce 22. Ocieka 45 Nienadówka 4G. Górno 23. Niwiska Kółko z punktem w środku —. siedziba obozu Kółka pełne --= miejscowości zbadane Kóika puste = miasta Z początkiem czerwca Kierownik Działu Zdobnictwa Ludowego w towarzystwie czterech osób (w tym 2 pracowników Działu Zdobnictwa) odbył czterodniowy objazd powiatów: niskiego, tarnobrzeskiego i kolbuszowskiego, mający na celu skontrolowanie wyznaczo­ nych poprzednio miejscowości do badań i wynalezienie odpowiedniej bazy, dającej możność zakwaterowania i dogodnych warunków pracy dla większego zespołu. Objazd rozpoczęty został od Rzeszowa, gdzie w Wo­ jewódzkiej Radzie Narodowej omówiono sprawy zwią­ zane z zapewnieniem pomocy terenowych Władz Ad­ ministracyjnych podczas prac badawczych, oraz za­ gadnienie związane z wyżywieniem grupy w czasie badań letnich. Dalsza trasa objazdu wiodła do Niska, Tarnobrzega, Kolbuszowej i Mielca. Po drodze zwie­ dzone zostały miejscowości wyznaczone poprzednio do badań, przy czym w większości z nich przeprowadzono wstępne wywiady, dotyczące twórczości artystycznej mieszkańców, oraz ogólnego stanu zachowania kultu­ ry ludowej. W czasie objazdu okazało się, że centrum dawnej Puszczy Sandomierskiej, na które przy ustalaniu pierw­ szej siatki punktów położono specjalnie silny nacisk jest, jeśli chodzi o stan zachowania ludowej sztuki, te­ renem mocno zdewastowanym, gdyż za czasów oku­ pacji Niemcy wysiedlili cały szereg wsi a budynki porozbierali. W ten sposób zniszczone zostało sporo miej­ scowości położonych koło Bojanowa i Woli Raniżowskiej. W wyniku objazdu opracowano nową mapę, na któ­ rej wyznaczono obszary wysiedlone i te, które zostały przez Niemców zniszczone. Zebrane w terenie wiado- ��Ryc. 6. Dom z wnęką. Kamień, moSci pozwoliły на skorygowanie poprzedniej siatki punktów przez wykreślenie miejscowości zniszczo­ nych i wprowadzenie na ich miejsce takich, które z punktu widzenia badań etnograficznych dawały większe możliwości osiągnięcia należytych wyników. Ponadto na podstawie zebranych danych jeszcze raz uzupełniono kwestionariusze. Z czterech branych poprzednio pod uwagę miejsco­ wości, gdzie możnaby założyć stałą bazę dla ekipy badawczej (Gtogów, Kolbuszowa, Mokrzyszów i Werynia) wybrano Werynię, zarówno ze względu na jej centralne położenie jak i możliwości lokalowe (obszer­ ny pałac, w którym mieści się Liceum Rolnicze i in­ ternat wolny w czasie wakacji) (ryc. 1). Miesiąc li­ piec zeszedł na przygotowaniach do wyjazdu. W okre­ sie tym zakupywano materiały techniczne (papier do pisania, karton, tusze, farby itd.) i angażowano grupę malarzy — rysowników, rekrutujących się spośród studentów Akademii Sztuk Pięknych, Wyższej Szko­ ły Sztuk Plastycznych i absolwentów Liceum Plastycz­ nego. W dniu rozpoczęcia prac badawczych 1 sierpnia pełny zespół uczestników obozu składał się z 31 osób. Praca terenowa została w ten sposób zorganizowa­ na, że grupa naukowa wraz z fotografami wyjeżdża­ ła co drugi dzień, podczas gdy malarze podzieleni na dwie grupy brali udział w wyjazdach na zmianę. Dzię­ ki takiemu rozkładowi zajęć, etnografowie na opraco­ wanie notatek zebranych w terenie mieli 1 dzień cza­ su spędzany w bazie, zaś malarze rysownicy 3 dni. W praktyce okazało się to bardzo celowe, gdyż mala­ rze nie byliby w stanie w ciągu jednego dnia opraco­ wać swych szkiców na czysto. Rozkład dnia ujęty był w stałe i ściśle przestrzega­ ne normy. Po śniadaniu wydawanym o godzinie 7.30 w dniu wyjazdowym zespół wywiadowców, fotografo­ wie i jedna grupa rysowników udawała się samocho­ dem w teren (wyjazd o godz. 8.30), zaś druga grupa rysowników zaczynała w tym samym czasie s w ą pra­ 136 pow. Nisko. Fot. R. Reinfuss. cę, trwającą od godziny 8.30 — 13-ej i od lC-ej — do zmroku. O godzinie 13-ej grupa rysowników dosta­ wała obiad, a czas wolny do godziny 16-tej spędzała w sposób dowolny kąpiąc się lub grając w siatkówkę. Grupa wyjazdowa zaopatrzona na drogę w suchy prowiant powracała do bazy koło godziny 21-szej. W j e . dnym dniu przeprowadzano zwykle gruntowniejsze badania w 2 tylko miejscowościach, położonych o kil­ ka kilometrów od siebie, czasem krótsze wywiady in­ formacyjne bywały też robione w miejscowościach po­ łożonych po drodze. Zespół badawczy był w ten sposób zorganizowany, że każdy z wywiadowców opracowywujący któryś z działów plastyki miał do swej pomocy 2 stałych rysowników, wyjeżdżających z nim w teren na zmianę. Wyjątkowo do badań architektury i meblarstwa przy­ dzielonych zostało 4 rysowników, tak że każdorazowo w terenie pracowało ich dwóch. Fotografowie obsłu­ giwali cały zespół według napływających zgłoszeń. Niezależnie od nich zdjęcia fotograficzne dokonywane bvłv przez Dr Romana Reinfussa, Mgr. Zofię Reinfuss o w ą i asystentkę Działu Zdobnictwa Zofię Kurkową. Rysunki i zdjęcia robione były na zlecenie i pod kie­ runkiem pracownika naukowego opracowywującego da­ ną dziedzinę N a ścisłość wykonania rysunków i szki­ ców położony był duży nacisk Wykonując rysunek np okuć na Avozie haftu rytu na drzewie rysownik oboprócz szkicu ś c i e r k ę " na nanierze która nastennie dl ci kontro l f o d d a w a ł wraz z rysunkiem na czysto. Podczas oprali, notowano tez Kolor aoDierając go a js p У pomocy kredek lub akwareli, po aaw ока у с sze były fotografowane. W ten sam sposoD p ęp wano z meblami, strojem i innymi pr eamiotami a bionymi, jak np. samami itp. Przy badaniu budownic­ twa wykonywano przekrój poziomy i pionowy o a szereg rysunków przedstawiających tragmenty, ni zależnie od tego budynek byl fotografowany, w csae �sie, gdy pomocnicy zajęci byli pracą rysunkową, wy­ wiadowca obowiązany był przeprowadzić wywiad na podstawie kwestionariusza i zebrać dane odnoszące się do rysowanego (fotografowanego) przedmiotu. Obfitość materiału w jednych wsiach, trudność je­ go znalezienia w innych, zmuszała pracowników do bardzo wytężonej pracy. W czasie kiedy poszczególni wywiadowcy zbierali od informatorów wiadomości, Kierownik obozu kontrolował ich prace i robił własne wywiady ze wszystkich objętych badaniami dziedzin, które następnie porównywał z wynikami uzyskanymi przez poszczególnych pracowników. W dniach wolnych od wyjazdów cały zespół nauko­ wy wraz z obydwoma grupami rysowników opracowy­ wał na czysto swe materiały. O godzinie 9 rano wszy­ scy uczestnicy wczorajszego wyjazdu zgłaszali Kie­ rownikowi swe wyniki (wywiadowcy — ilość prze­ prowadzonych wywiadów, rysownicy ilość wykona­ nych szkiców). Zgłoszone dane cyfrowe były notowa­ ne i następnie służyły za podstawę podczas odbierania materiałów opracowanych na czysto. twa w widłach Wisły i Sanu, precyzyjniejsza *d wy­ mienionej na wstępie. W świetle tej mapy okazuje się, że interesujący nas teren osiedlony był zasadniczo w trzech rzutach. Rzut pierwszy to osadnictwo średnio­ wieczne posuwające się z północy ku południowi wzdłuż Wisły i Sanu, obejmujące wyłącznie pobrzeża tych rzek. Element osadniczy rekrutował się z przeludnio­ nych terenów Sandomierszczyzny. Rzut drugi to osad­ nictwo X V i X V I wieku obejmujące żyźniejsze gleby wzdłuż linii Majdan, Kolbuszowa Sokołów. Osadni­ cy w tym czasie napływali głównie z południa z Rze­ szowskiego gdzie proces osadniczy przebiegał o wiele szybciej Pewną role w osadnictwie Puszczy Sando­ mierskiej odegrali też pasterze wołowscy którzy pizyj^jy^rj^lj 2e swymi o^vcami z Karpat na zimowiska.^) W trzecim rzucie pokrywa się osadami samo centrum d*~wnei Puszozv Sandomierskie! pod koniec X V I I i X V I I I wieku posiadają zrazu charak• • f A 11 A , -f mczy jest wówczas bardzo rozmaity «Л» Ъ. / mejednokrotnie W dniach bazowych z nadchodzącym zmrokiem, pra­ cownicy wywoływani po nazwisku oddawali wykona­ ne prace, wywiadowcy — wywiady przepisane i upo­ rządkowane według punktów kwestionariusza, mala­ rze swe rysunki i malowane plansze. Ilość oddawane­ go materiału bywała notowana i odliczana od zapisa­ nej w czasie porannego zgłaszania. Systematyczne kontrolowanie wyników i odbiera­ nie materiałów pozwoliło Kierownikowi obozu oriento­ w a ć się w toku pracy każdego z uczestników i zmniej­ szyć do minimum „uciekanie" materiału, który zebra­ ny w terenie nie byłby na czysto opracowany. Naszkicowany tu system pracy był dla uczestników obozu niewątpliwie bardzo wyczerpujący, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że przyjęty rozkład zajęć (wyjazd, baza) stosowany był bez względu na nie­ dziele i święta. Trud wkładany przez uczestników obozu starano się kompesować przez doskonałe w y ż y ­ wienie, oraz przez umożliwienie im gier i ćwiczeń sportowych w czasie przerwy południowej. W ciągu trwania obozu (od 1 — 30 V I I I ) odbyto 14 wyjazdów terenowych samochodem, robiąc łącznie 1124 km. oraz jedna wyprawę pieszą do pobliskiej Kłapówki (razem 12 km.). Badania prowadzone były w 46 miejscowościach z czego 18 w powiecie kolbuszowskim, 10 w tarno­ brzeskim, 6 w niskim. Dla celów porównawczych zba­ dano też 2 wsie w powiecie dębickim, 7 w mieleckim, 3 w łańcuckim ,ryc. 2). W wyniku podjętych prac zebrano 139 plansz barw­ nych, 495 rysunków wykonanych w tuszu, 1113 rysun­ ków ołówkowych oraz 1161 stron rękopisów zawierają­ cych treści wywiadów. Na zakończenie obozu w dniach 27 i 28 V I I I urządzo­ na została w świetlicy Liceum Państwowego w Kol­ buszowej wystawa mająca na celu zobrazowanie wy­ ników 4-tygodniowych badań naukowych. W czasie otwarcia wystawy członkowie grupy naukowej w krót­ kich 10 minutowych przemówieniach zaznajomili ze­ branych z najważniejszymi osiągnięciami w zakresie swych specjalności. Przystępując do krótkiego zreferowania wyników naukowych obozu rozpocznę od badań historycznych prowadzonych przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Na obozie opracował on nową mapę rozwoju osadnic­ Ryc. 7. Skrzynia malowana, tło żółte, krawędzie czerwono-brązowe, pole środkowe zielone, kwiaty białe z czerwonymi kreskami. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 8. „Slabonek" — rozsuwana ława do spania. Tuszyma. pow. Mielec. Fot. R. Reinfuss. 137 �etnicznie: ob.-.y. Na przełomie X V I I I i X I X wieku po­ wstaje w ramach tzw. kolonizacji Józefińskiej kilka kolonii niemieckich. i' I? li ii W czasach feudalnych obszar, zawarty w widiach Wisły i Sanu, rozpadł się na królewszczyzny obejmują­ ce s::crokim pasem środek puszczy i dobra magnackie rozrzucone po jej krajach, jak np. należący do Lubo­ mirskich klucz kolbuszowski, do Tarnowskich — dzi­ kowski, do Kostków a później Stadnickich — so­ kołowski. Znaczniejsze kompleksy wsi stanowiących własność drobniejszej szlachty, ciągły się po obu stro­ nach Sanu u jego ujścia do Wisły i w okolicy Ulanowa. Mapa podziału własności została w czasie obozu wy­ konana przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Wyrazem gospodarczej zapobiegliwości ze strony wielkiej w ł a s ­ ności było przemysłowe osadnictwo terenów położonych w centrum puszczy. Czasy feudalne, a zwłaszcza ucisk szlachty i wyzysk pracy pańszczyźnianej żywo jeszcze tkwią w tradycji ludowej. Dr Skowroński zebrał sporo opowiadań ilustrujących grozę czasów pańszczyźnia­ nych jak i ruchy społeczne wśród chłopów, których wyrazem stał się bunt przeciw panom pod wodzą Jaku­ ba Szeli. Prócz wyżej wspomnianych zanotowano też znaczną ilość opowiadań o wypadkach historycir.ych, zwłaszcza bitwach i najazdach jakie według tradycji miały miejsce na badanych terenach. Szczególnie żywo zachowała się tradycja wojen szwedzkich oraz najaz­ dów tatarskich. Słabiej reprezentowane są opowiada­ nia związane z konkretnymi postaciami historycznymi. W dziale tym występują najczęściej pospolite watki wędrowne jak np. o królach sadzących drzewa, lub pod nimi wypoczywających. Socjograficzne badania prowadzone przez Edwarda Pietraszka koncentrowały się głównie na strukturze ekonomicznej i społecznej wsi lasowiackiej od czasów upadku feudalizmu po dzień dzisiejszy. Z materiałów przez niego zebranych wynika, że wsie położone w głębi lasów do czasów pierwszej wojny światowej przedstawiały obraz pod względem gospodarczym bar­ dzo zacofany. Rolnictwo, które w tym czasie było już głównym źródłem utrzymania mieszkańców dawnych osad przemysłowych, prowadzone było najprymityw­ niejszymi sposobami technicznymi We wsiach położo­ nych na wschód od gościńca łączącego Majdan z Rud­ nikiem w pospolitvm użyciu była wówczas dwupolicowa socha z o ś w części zachodniej drewniane radło lufo plu°* o drf * ni'* ne j odkład nicy i kolcach Postęp na odcinku P'cs'io'l" "-' 4' m przejawił się najwcześniej w ЪоT? v , 7 T wsiach położonych "-z nuż W i ^ . * i <4nu Ważnym wynikiem przemian , , , .• tvrh ' łerenarh hvł n wielka 1 ' - • . Г prowa ° : . . . . . . cy wsi nadbrzeżnych, pozni j także cmopi z i oa У У f r k t r У Г a 8 ę k a ń lesnycft. JJiugim memmej w a ż n y m czynnikiem p mian była emigracja zarobkowa głownie do Ameryki, która na pizełomie X I X i X X wieku objęła wsie lasowiackie. Sporo reemigrantów powróciło do kraju bez­ pośrednio po zakończeniu I wojny światowej kiedy wsie były pomszczone. Oszczędności przywiezione ze sobą lokowali oni w odbudowie gospodarstw, stawiając nowe pięknie zdobione domy, zakupując nowocześniej­ sze narzędzia. Okres międzywojenny me wprowadził donioślejszych przemian, co wynikało z trudnych wa­ runków gospodarczych w jakich znajdowało się wów­ czas rolnictwo i braku zarobków dla ludności wiejskiej. W czasie I I wojny światowej wsie wewnątrz puszczy 138 położone uległy z polesenia dowództwa niemieckiego wysiedlaniu i rozbiórce. Ludność rozrzucona po okoli­ cy uratowała część ruchomości i po wyzwoleniu przez Armię Radziecką powróciła do swoich siedzib przystę­ pując szybko do odbudowy. Wstrząs jakim dla wsi lasowiackiej była I I wojna światowa okazał się bardzo silnj/. Nowa wieś lasowiacka odbudowuje się w sposób odpowiadający dzisiejszym potrzebom kulturalnym mieszkańców. Kilka szkół rolniczych rozrzuconych w terenie przyczynia się do podniesienia gospodarki i stopy życiowej, nadmiar zaś sił roboczych znajduje ujście w rozbudowie przemysłu (Nowa Huta) Budownictwo ludowe było przedmiotem badań pro­ wadzonych przez studenta krakowskiej politechniki Aleksandra Jaklińskiego. N a podstawie zebranych przez niego materiałów zarysowuje się w sposób pla. styczny obraz rozwoju budownictwa lasowiackiego w okresie od likwidacji ustroju feudalnego po czasy dzisiejsze z uwzględnieniem różnic jakie zachodzą w obrębie poszczególnych klas społecznych, na które rozpada się gromada wiejska. Ogólnie w historii budownictwa lasowiackiego wy­ różnić można trzy okresy. Pierwszy sięgający w głąb czasów pańszczyźnianych a trwający do końca ubieg­ łego stulecia charakteryzuje budownictwo o zrębach węgłowych zaciętych „na obłap" pokrytych czterospa­ dowymi dachami poszytymi słomą (rys. 3). Chałupy uboższych i średniaków posiadały piece dymne, bez przewodów kominowych, u bogatszych dym odprowa­ dzany był nad dach przy pomocy komina plecionego z patyków i wylepionego gliną (rys. 4). Chałupy były w tym czasie niezdobione, jedynie czasem na zrębie malowano glinką lub wapnem packi czy ozdoby kwia­ towe N a przełomie wieku X I X i X X oraz w czasach międzywojennych rozpowszechnił się w budownictwie Lasowiaków węgiel w „kaniuk" ( - na „rybi ogon") dachy zaczęto stawiać dwuspadowe z pionowym „facjatem". W okresie tym pojawia się dosyć bogate zdobnictwo, znajdujące wyraz w dekorowaniu „facjatów" ażurowanymi listwami okien (ryc. 5), rzeźbio­ nymi „nadokiennikami" i drzwiach o ozdobnie wyko­ nanej tafli. Trzeci okres w rozwoju chałupy lasowiackiej na­ stąpił po zniszczeniach spowodowanych przez I I woj­ nę światową. Charakterystyczny dla niego jest prawie zupełny brak zdobnictwa, przy równoczesnej dbało­ ści o wygodę i celowe rozwiązanie wnętrza. W budow­ nictwie tym zanika charakterystyczna dla budownic­ twa ludowego sień zmieniająca się w oszkloną weran­ dę lub rodzaj holu. Dachy zamiast słomą kryte są szarą dachówką. Interesującym zjawiskiem w budownictwie Laso­ wiaków są chałupy z prostokątną otwartą w n ę k ą w pośrodku ściany licowej (ryc. 6) zbliżone do tych ja­ kie występują w budownictwie Dołów Sanockich. Wnętrze izby lasowiackiej przedstawiało obraz bar­ dzo niejednolity. Żywa jest jeszcze po wsiach pamięć o pryczach zamiast łóżek, o braku stołów i stołków, które zastępowały ławy. W większości izb spotykało się jednak dosyć obfite umeblowanie, na które skła­ dały się łóżka, krzesła, ławy do spania tzw. „ślaboniki", (ryc. 8), półki, kredensy i skrzynie. Meble te wy­ konywane były początkowo przez małomiasteczkowych Al IF ii'i �stolarzy później zaś i na wsi. W badaniach meblar­ stwa prowadzonych przez Zofię Kurkową przy współ­ udziale Zofii Dybowskiej zebrano znaczną ilość zarów­ no wywiadów na temat rozwoju urządzenia izby jako też i sporo materiału ilustracyjnego. Zwłaszcza bo­ gate są zbiory plansz przedstawiających skrzynie ma­ lowane, pochodzące przeważnie z Sokołowa (ryc. 7), który był do niedawna jednym z najpoważniejszych centrów wyrobu skrzyń malowanych. Jest rzeczą zna­ mienną, że w ludowym meblarstwie nie stwierdzono najmniejszego nawet wpływu znanych w swoim czasie mebli kolbuszowskich. Zdobnictwo wnętrza na ogół raczej ubog e znajduje swój wvraz w postaci pają­ ków" wieszanych u powały sztucznych, kwiatów i ma­ katek z kwi° te mi naklejonymi z ciętej i prasowanej słomy (ryc 12) W Jad chach koło Tarnobrzega wymalowane o^rf^c^nie lub nrzez "oatronv w ł a snej roboty wielokolorowe^ malowanki śc-enn- (ryc.' 1-1 Przedborzu malowa p z e z a z i . с . et ? . na ь^ р 'era , h 1 pak w n'm ip z ed tawmją^e mo.j у i e .o p sta i zwie ąt np. jeleni), c z ę s t o w cn. upacn wie Kicn spotyka się sy wetki zwierząt wykonane z łusek szyszek naszywanych na papier. . jS Badania tkactwa prowadzone początkowo przez В Bazielich później mgr. Z. Reinfussową nic dały zbyt obfitych rezultatów. Tkactwo jest jeszcze na te­ renie lasowiackim żywe, ale ogranicza się do białych wyrobów płóciennych wykonywanych dziś najprost­ szym splotem tkackim w trzech gatunkach zależnych od grubości przędzy. Strój opracowywany przez wspomnianą w y ż e j B. Ba­ zielich i B. Kaczorowską utrzymał się u Lasowiaków już tylko w resztkach, z których mozolnie trzeba było zestawiać obraz całości. Ubiory Lasowiaków w po­ równaniu z innymi np. rzeszowskimi cechuje znaczny piywitywizm. Kobiety nosiły tam stroje białj płócien­ ne o' wyglądzie bieliźnianym, ozdobione haftem (ryc. 9), mężczyźni ubierali się w odzież płócienną, na którą zimą narzucali brązowe sukmany z grubego sa­ modziałowego sukna. Do nielicznych części garderoby szytych z materiałów fabrycznych należały kobiece żupany" wykonywane z pięknego błękitnego sukna We wsiach śródleśnych zachowała się żywa pamięć o obuwiu plecionym z łyka TJbiory Lasowiaków wyka­ zują ścisłe analogie z terenami powożonymi na wschód od Sanu w okolicy Bił°*oraja W dolinie Wisły i nad dolnym Sanem ubiory ludowe różniły sie dosyć znacz nie od ] a sowi ° ckich co należ v zvoisac pie życiowej mieszkańców wsi nadbrzeżnych <ako też" n n r r^ i i ii bliższymi ich kon kontakt t ak. t a 1x1 i z ^"r up am i n.4f oś cipenny W hafcie lasowiackim utizymanym dawniej w kolo. rze czarnym i czerwonym przeważały motywy geome­ tryczne z charakterystycznymi ślimacznicami, (ryc. 9). U schyłku wieku X I X zaczęto na terenach zachod­ nich wprowadzić motywy roślinne w postaci kwiatków i gałązek z listkami ułożonymi z przecin­ ków. Kolor czarny i czerwony ustąpił z czasem białe­ mu. N o w ą formę w hafciarstwie reprezentuje haft biały, dziurkowany, rozpowszechniający się w stroju kobiecym w czasach poprzedzających I wojnę świa­ tową. Garncarstwo, kwitnące w licznych wsiach na tere­ nie wideł Wisły i Sanu jeszcze w ubiegłym stuleciu, utrzymuje się do dnia dzisiejszego już nie tylko w czte­ rech ośrodkach. Z materiałów zebranych przez E . J a - Ryc. 9. Dawny ubiór kobiecy lniany, czarno haftowany. Grębów, pow. Tarnobrzeg. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 10. Zona garncarza, malująca wzory na miskach. Sokołów, pow. Kolbuszowa. Fot. R. Reinfuss. 139 �Ryc. 11. Malowanka ścienna wielokolorowa, wykonana przez Bolesławą Kosior, lat 40. Jadachy, pow. Tarnobrzeg Fot. R. Reinfuss. nikowską wynika, że najpoważniejszym ośrodkiem tej zamierającej gałęzi ludowego przemysłu jest dziś mia­ steczko Sokołów, wyrabiające naczynia polewane i barwnie malowane (ryc. 10). W Porębach Dębskich koło Majdanu, w kilku warsztatach garncarskich wy­ konywana jest ceramika polewana ale niezdobiona, natomiast w Domastawie, położonej na wschód od Sa­ nu, wyrabiane są w jednym warsztacie naczynia o po­ lewie kremowej ozdabiane zielonym ornamentem ro­ ślinnym lub zoomorflcznym (ptaki) zapożyczonym przez wytwórcę z ceramiki lubelskiej wytwarzanej w t eżku koło Zamościa W Niwiskach wsi leżącej na za¬ chód od Kolbuszowej wyrabiane SQ n a c z y n i a niepole lew. ne kODcone na, czarno o powierzchni zdobionei OJ zez gładzenie. - W przeciwieństwie do garncarstwa, które w świetle zgromadzonych materiałów przedstawia się dosyć skromnie, bogate jest, opracowywane przez tę samą badaczkę, zdobnictwo w metalu. Dział ten nie posia­ dający zresztą na terenie lasowiackim odleglejszych tradycji, rozwinął się w drugiej połowie ub. wieku w sposób imponujący. Kowale wiejscy wykonywali oz­ dobne zawiasy, wykładki do zamków (ryc. 13), kra­ ty do okien w komorach, a przede wszystkim okucia do wozów zdobione na powierzchni bogatym ornamen­ tem tłoczonym przy pomocy stempli Sztuka plastyczna badana przez Z. Dybowską repre­ zentowana była prawie wyłącznie przez rzeźbę reli­ gijną występującą w przydrożnych kapliczkach i nie­ liczne obrazy malowane na płótnie lub desce. Zbieraniem materiałów dotyczących rzeźby w y s t ę ­ pującej w związku ze zdobnictwem przedmiotów drew­ nianych zajmowała się mgr. Z. Reinfussowa. Pod jej kierunkiem wykonanych zostało sporo rysunków przed­ stawiających rzeźbione ramki do obrazów, zdobione nanie (ryc. 14) i inne. Zwyczaje zarówno doroczne jak i rodzinne badane były w ramach prac obozowych przede wszystkim od strony plastyki (zdobnictwo przedmiotów obrzędowych) i jako przejawy ludowego teatru (przedstawienia szop­ kowe, teatralność zwyczajów weselnych). Cykl zwy­ czajów dorocznych w pierwszej połowie miesiąca ba­ dany był przez mgr. Z. Reinfusgową w drugiej przez 140 dyr. F . Kotulę. W wyniku ich pracy zebrany został bardzo bogaty materiał wskazujący na różnorodność obchodzonych dawniej zwyczajów i ilusaujucy ich ewo. łucję od obrzędu do zabawy uprawianej przez młodzież wiejską. W tekstach pieśni dożynkowych znalazły się między innymi strofy posiadające zdecydowany wy­ dźwięk społeczny. Skromniej przedstawia się materiał z zakresu zwy­ czajów rodzinnych zbierany przez M. Gierowską. W po­ równaniu do dorocznych zwyczaje rodzinne są na te­ renie lasowiackim mniej zróżnicowane i uboższe. Badania prowadzone przez Jana Sadownika w dzie­ dzinie ludowej literatury przyniosły obfity zbiór tek­ stów głównie wierszowanych. Obok twórczości trady­ cyjnej bardzo ciekawie zarysowała się twórczość współczesna będąca odbiciem dzisiejszego życia wsi, czego przykładem są między innymi utwory na temat spółdzielni wiejskiej. Przedstawiony tu obraz osiągnięć w dziedzinie badań nad twórczością artystyczną Lasowiaków posiada dwie luki, brak w nim wzmianki o ludowej muzyce i tań­ cu. Zagadnienia te istotnie w ramach prac obozowych badane nie były, a złożyły się na to dwie przyczyny. Muzyka ludowa stanowi przedmiot badań osobnego Działu Muzyki Ludowej mającego swą siedzibę w Po­ znaniu. W roku 1949, w czasie badań prowadzonych w Opoczyńskim przyjechała do Suleiowa na kilka dni ekipa poznańska pod kierunkiem prof. M. Sobieskie­ go i mgr Jadwigi Sobieskiej wvposazon.i w odpowied­ nia aparaturę i dokonała szeregu nagrań dających obraz zasobów muzycznych te°"o terenu W tym rc/ku równo­ legle do badań obozu weryńskiego prowadzona była przez Państwowy Instvtut Sztuki wielka akcja obiera­ nia muzvki ludowej obejmująca równocześnie znacz ne nołacie kraiu Placówka noznańska została bez re sztv zaabs rbow na wvzei wsDomnianvmi b daniami k rkie e- Oh S b e s c miel' możnoś" wnaść do 4 Wer ń- zaieci\vie I d w - nna ńciv^a -я Zhiar po drod e kilka vver\ni om rroDią_c cłrocize itiiłta nagrań orientacyjnycn w Kupnie i Macnowie, o adając dokładniejsze badania na czas późniejszy. Inaczej ma się rzecz z tańcem. Zagadnienie to, tak bardzo dla ludowej kultury istotne, nie może być ba­ dane w ramach zwykłych terenowych prac poezuki7 :4М �wawczych. Przyczyna leży w tym, że chcąc badać ta­ niec musimy najpierw całą akcję bardzo starannie wyreżyresować. Należy postarać się o dobrą kapelę, zaopatrzoną w typowe dla danego regionu instrumen­ ty, zebrać tanecznice i taneczników znających trady­ cyjne tańce, stworzyć im warunki najbardziej zbliżone do naturalnych. Jednym słowem zorganizować wiej­ ską zabawę z poczęstunkiem. Rzeczy te w y m a g a j ą sporo czasu, zabiegów, przy­ gotowania i nie dają się improwizować w każdej chwi­ li. Gdy dodamy do tego, że jedyną poważną metodą notowania tańca jest jego filmowanie w y m a g a j ą c e w warunkach wiejskich skomplikowanej aparatury (re­ flektory, agregat itp.) staje się rzeczą zrozumiałą, że synchronizowanie badań tańca w obrębie jednej gru­ py z innymi badaniami w praktyce stałoby się niewy­ konalne. Z przyczyn powyższych taniec został w na­ szych pracach pominięty, z tym oczywiście, ż e w przy­ szłości zagadnienie to będzie uwzględnione przez osob­ ną ekspedycję zorganizowaną na terenie lasowiackim przez Dział Tańców Ludowych W porównaniu z badaniami zeszłorocznymi prowa­ dzonymi w Opoczyńskim prace tegoroczne w widłach Wisły i Sanu stanowiły znaczny krok naprzód zarów­ no, jeśli chodzi o stronę metodyczną, jak i technicznoorganizacyjną. W dziedzinie metody postęp polegał na tym, że w ba­ daniach nie ograniczano się jedynie do notowania prze­ jawów współczesnej ludowej plastyki, ale zgodnie z wskazaniami marksizmu problem twórczości arty­ stycznej Lasowiaków starano się uchwycić w jego roz­ woju historycznym, w ścisłym powiązaniu z innymi dziedzinami kultury a w szczególności z tymi, które wchodzą w skład bazy gospodarczej. W badaniach baczną uwagę zwracano na klasowy charakter sztuki ludowej i na zróżnicowanie jakie w obrębie t'vj sztuki występuje w zależności od czynników natury społecz­ nej. W zakresie techniczno-organizacyjnym momentem zasługującym na szczególne podkreślenie był fakt za­ angażowania znaczniejszej ilości rysowników, co w zu­ pełności odciążyło w y w i a d o w c ó w od konieczności ła­ mania się z trudnościami wynikającymi z potrzeby ry­ sunkowego notowania zjawisk z zakresu plastyki. W badaniach zeszłorocznych z powodu oraku dostatecz­ nej ilości rysowników szkice w terenie wykonywali w zasadzie wszyscy wywiadowcy, co odbiło się fatal, nie na ilości i jakości przeprowadzanych wywiadów, rysunki zaś wykonane z dużym- nakładem w y s i ł k u w wielu wypadkach z powodu usterek technicznych nie nadawały się do użytku. W obozie weryńskim cały ba­ last rysunkowy spadł na barki ludzi w tym kierunku wyszkolonych, którzy pracowali bez porównania szyb­ ciej i lepiej. Wywiadowcy z a ś mogli swój czas poświę­ cić bez reszty na przeprowadzenie wywiadów które zarówno pod względem treściowym jak i objętościo­ wym stały się bez porównania bo'^itsz Jako iedno ^ ważnych osiągnięć technicznych pragnę podkreśli* to że mimo bardzo znacznej ilości 2 * brany с^т w tero 0 nie niTteriałów zostały one w całości opracowane n a с z у s to i oddane do chwili zwinięcia obozu Dzięki te inwenta . . ' , . . \ . _ , . J L P ^ rozestany «o opracowania poszczególnym autorom. s У w m e s e f f l a m l e s l c Zorganizowane przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki badania zespołowe w widłach Wisły i Sanu zostały przeprowadzone w sposób sprawny dzięki pomocy ca­ łego szeregu Władz i Instytucji, które w poszczegól­ nych fazach prac obozowych w różnych zakresach przychodziły ze swą pomocą. Lista Instytucji, którym w tym miejscu należałoby złożyć wyrazy podzięko­ wania jest długa i tak np. Departament Szkolenia Kadr przy Ministerstwie Rolnictwa zezwolił na bez­ płatne korzystanie z budynku i urządzeń internato­ wych Liceum Rolniczego w Wervni, z a ś Dyrekcja wy­ mienionego zakładu dołożyła wszelkich wysiłków aby uczestnikom obozu zapewnić wygodne i miłe warunki pracy i mieszkania Dyrekcja Liceum w Kolbuszowej wypożyczyła ze swego internatu kilka brakujących łóżek, przybory gimnastyczne i udzieliła sali na urządzenie wystawy, Zarząd Spółdzielni Spożywców w Kolbuszowej dokła­ dał wszelkich starań, aby w sposób możliwie najspraw­ niejszy dostarczać dla grupy obozowej produkty spo­ żywcze. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej m. Kra.- 141 �Kierownictwu obozu z wydatną pomociężarowego samochodu, którym z K r a cryni zostały dostarczone materiały techхъ do wiezieni uczestnicy ohozu. czekający, . defektu samochodu przydzielonego przez ję Państwowego Instytutu Sztuki w trudnej syw punkcie zbornym w Mielcu odległym od bazy /szlo 30 km. Najgorętsze jednakowoż wyrazy wdzięAości zarówno ze strony organizatorów jak i uczest­ ników obozu należą się miejscowej ludności, która brr/ d z o życzliwie odniosia się do badań udzielając chętnie i szczerze wywiadów wpuszczając wywiadowców do mieszkań komór i na strychy pozwalając bez sprze­ ciwu na foto ''rafowanie i rysowanie sprzętów Przypisy: il i) Szymon Matusiak „Gwara lasowska z okolic Tar­ nobrzega" (Rozprawy Wydziału Filologicznego A U . t. V I I I Kraków 1880). „Historia polska w opowiadaniach ludu" (Przegląd Polski, Kraków 1881 г.), „Nasze polne kwiaty" (Przegląd Akademicki K r a ­ ków 1881), „Ueber die Waldbewohner der Sandomierer Wuste" (Arch, i slov. Philologie Berlin 1880), „Volkstiimliches aus dem Munde der Sandomierer Waldbewohner" (Arch. f. slaw. Philologie Berlin 1881), „Z pieśni i podań Lasowiaków" (Przegląd Akade­ micki t. I, s. 66), ••*) Karol Matyas „Jesień, studium z życia ludu daw­ nej puszczy Sandomierskiej" (Gazeta Warszawska 1903), „Przezwiska ludowe w powiatach tarnobrzeskim, ni­ skim i brzeskim w Galicji (Wiała t. X i X I ) , „Wesele w Stalach" (Wisła t. I X ) , „Zapust, Popielec, Wielkanoc, kilka zwyczajów lu­ du w Tarnobrzeskim" (Lud t. I ) , Zygmunt Wierzchowski „Baśni i powieki z Pusz­ czy Sandomierskiej" (Zbiory prac i mat. t. X V I ) , ".Jastkowskie, powieści i opowiadania z Puszczy San­ domierskiej", (Materiały Antr. Archeol. i Etnograf, t. V I ) . ^) Stanisiaw Bąk „Morfologia gwary „lasowskiej" (Sprawozdanie z posiedzenia P A U Kraków 1928), Że słownika ludowego w powiecie tarnobrzeskim (Lud Slow. t. I I ) . Ryc. 13. Zamek żelazny. Łowisko, Fot. R. Reinfuss. pow. Łańcut. •>) Stanisiaw Krzyczyński: „Materiały etnograficz­ ne" (Lud. t. X X X I ) . «) Zygmunt Wierzchowski: „Materiały etnograficz­ ne z powiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji" (Zbiory X I V ) . ") Jan Słomka „Pamiętnik włościanina" Kraków 1912. ) Karol Matvas „Pobrzeże dawnej Puszczy Sando­ mierskiej" (Przew. Nauk i Lit. 1905), ») Stanisław Koziarz: „Cech garncarski w Sokoło­ wie" Lwów 1899. i°) Stanisław Bąk: „Chata wiejska w okolicy Tar­ nobrzega" (Lud. X X I X ) . 11) Na podstawie pracy Marii Dobrowolskiej „Osad­ nictwo Puszczy Sandomierskiej między Wisłą a Sa­ nem" Kraków 1926. 12) Kazimierz Dobrowolski „Migracje wołoskie na ziemiach polskich" (Pam. V Pow. Zjazdu Historyków Pol. Lwów 1930). t*£J i• I Ryc. 14. Rzeźbione sanie. Przed", órz, pow. Kolbuszowa. Fot. Z. Reinfussowa. 1 J �ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE W poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" wydrukowane zostały kwestionariusze, używane w ro­ ku 1940 podczas badań terenowych prowadzonych pod kierunkiem P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej na terenie powiatu opoczyńskiego. Obecnie publikujemy z kolei instrukcje oraz plan badań opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego przeznaczony do użytku na terenie Kazachstanu. Zarówno w ogólnej instrukcji, jak i w szczegółowo opracowanej problematyce badań zwraca uwagę fakt przesunięcia centralnego punktu zainteresowań z za­ gadnień historycznych na przemiany zachodzące w kulturze tradycyjnej w czasach najnowszych w związ­ ku z realizacją ustroju socjalistycznego. Red. PROGRAM E T N O G R A F I C Z N Y C H BADAŃ KAZACHSKIEJ KOŁCHOZOWEJ W S I O. A. Przedstawiony niżej program różni się tym od po­ przednio ogłoszonego, że główny nacisk kładzie się tu na zbadanie tych procesów, które zaistniały i rozwi­ nęły się w związku ze zwycięstwem socjalizmu na n a . szej ziemi i dalszym jego postępem na drodze do ko­ munizmu. Zgodnie z tymi założeniami — zbieranie materiałów dotyczących przeszłości nabiera drugorzędnego zna­ czenia i winno być uwzględnione tylko w takim stop­ niu, w jakim jest to potrzebne do prześledzenia prze­ biegu zachodzących przemian i zrozumienia rzeczywi­ stości. W związku z tym należy ustrzec badacza te­ renowego przed zbytnim zaabsorbowaniem się tą czę­ ścią kwestionariusza, która dotyczy rejestracji zabyt­ ków przeszłości i uczynienia z niej zagadnienia oder­ wanego, zamkniętego w samym sobie, gdyż ma ona służyć jedynie jako wprowadzenie do badań nad teraź­ niejszością oraz dostarczyć materiału porównawczego, któryby wykazał nasze osiągnięcia na tle minionej epo­ ki. Odnosi się to nie tylko do rozdziału pt. „Wiadomo­ ści z historii regionu" ale również do wszystkich na­ wiązań do przeszłości spotykanych w pozostałych roz­ działach. Mając to na uwadze — badacz terenowy przeprowa­ dzający badania winien ściśle przestrzegać metody konkretno-historycznej przy ustalaniu zjawisk. W każ­ dym konkretnym wypadku należy dokładnie wyjaśnić czy dane zjawisko jest wynikiem postępu kulturalne­ go i przebudowy społecznej w danym regionie czy też tylko czczym przeżytkiem przeszłości, — w tym wy­ padku jak mocno zakorzenił się ten przeżytek i jak według relacyj badanych postępuje proces jego zani­ kania, następnie jaki obejmował zasięg (rozpościerał się szeroko czy też zamykał w ciasnym kręgu) do j a ­ kiego czasokresu odnosi się jego największe nasilenie — do niedawnej przeszłości, dającej się ogarnąć gra­ nicami lat, czy też do dalekiej — przedrewolucyjnej i do jakiej mianowicie epoki). N a l e ż y przy tym mieć na uwadze, że bardzo w a ż n y m dziejowym punktem granicznym dla danego tematu jest moment kolekty­ wizacji stanowiący rewolucyjny przewrót — równo­ ważny w swych skutkach z następstwami wielkiej re­ wolucji październikowej 1917 r. Głównym przedmiotem zainteresowań badającego winny być zjawiska nowe — prześledzenie ich tenden­ cji rozwojowych oraz związku z innymi otaczającymi zjawiskami. Jednocześnie z ustalaniem zjawisk kołchozowego ż y ­ cia, wykazujących wzrost i utrwalenie kołchozu, a tym KORBĘ samym wzrost kultury kołchoźników, należy zwrócić baczną uwagę na zbadanie specyficznych osobliwości wynikających z etnicznych tradycji miejscowej lud­ ności (np. pastwiskowa hodowla bydła itd.). Zawsze zaś głównym przedmiotem badania winni być sami l u d z i e wzrost ich kultury, przebudowa życia •— stosunków rodzinnych i społecznych, które s ą wy­ razem rewolucyjnych przemian. I tak np. przy po­ kazie mechanizacji wiejskiego gospodarstwa dla na­ szych celów nie tyle w a ż n y m jest zdobycie wiadomo­ ści o stopniu upowszechnienia traktorów lub kombaj­ nów w danej miejscowości ile ustalenie stosun­ ku k o ł c h o ź n i k ó w do mechanizacji, jej wpływu na podniesienie stopy życiowej i poziomu kul­ tury oraz powstanie nowych więzi społeczno - towa­ rzyskich wyrosłych na podłożu współpracy i pomocy wzajemnej. Ostatnie zwłaszcza ważne przy ustalaniu wzajemnych stosunków zawodowych i społecznych między mężczyznami i kobietami panującymi w danym środowisku. Metoda zbierania materiału według powyższych da­ nych nie różni się w zasadzie od ogólnie przyjętych me­ tod w etnograficznych badaniach terenowych. Podsta­ wowymi metodami okazują się: częste obserwacje i wy­ wiad. Przy zdobyciu materiałów przewidzianych w in­ nych rozdziałach a nie dotyczących bezpośrednio koł­ chozu wielką pomoc obok zarządu kołchozu mogą oka­ zać rejonowe organizacje, które dostarczą wiadomości statystycznych, udzielą odpowiednich map i planów, za­ znajomią ze stosunkami panującymi w kołchozie i z dynamiką jego życia. Te wiadomości należy uzu­ pełniać na drodze częstych bezpośrednich obserwacji a także na drodze wywiadów przeprowadzonych wśród członków kołchozu, a zwłaszcza jego aktywistów i lu­ dzi starszych pamiętających historię jego powstania i organizacji. Przy zdobywaniu materiałów dotyczących części historycznej należy zwracać się w pierwszym rzędzie do tych ludzi starszych, którzy przed kolekty­ wizacją należeli do najgorzej wyposażonych warstw ludności oraz do młodzieży pamiętającej opowiadania starców. Wszystkie materiały zdobyte na tej drodze należy niejednokrotnie konfrontować za pomocą skrzyżowa­ nych wywiadów oraz sprawdzać z danymi zawartymi w literaturze przedmiotu. Co się tyczy wytwórczego i rodzinnego życia koł­ choźników to tu podstawową metodą winna być dłu­ gotrwała osobista obserwacja a do wywiadu należy się uciekać tylko jako do czynnika wspomagającego. 143 �W związku z tym naieży więc koniecznie przewidzieć" dłuższy pobyt w tym samym miejscu i wnikliwe zba­ danie szczegółów życia większej liczby rodzin kołchoźniczych, rekrutujących się z różnych ośrodków wytwórczo-społecznych i różnego poziomu kulturalnego: kołchoźników aktywistów i kołchozowej Inteligencji, prostych szeregowców (w tej liczbie osobno uczestni­ ków Wielkiej Wojny), rodzin na czele których stoją kobiety, rodzin bardziej i mniej wyposażonych, bar­ dziej lub mniej kulturalnych, rodzin należących przed kolektywizacją do różnych warstw ludności itp. Przy badaniu osobistego gospodarstwa kołchoźnika należy zwrócić u w a g ę na ustosunkowanie się do indywidual­ nej własności i do własności zespołowej na kojarze­ nie interesów osobistych z interesami wspólnoty Badanie mieszkania należy przeprowadzać w ścisłej łączności z badaniem wzajemnych stosunków panują­ cych w rodzinie, wydobywając to wszystko nowe co wynika ze zmian w organizacji gospodarki. Interesu­ jące dane pod tym względem można zdobyć przez zba­ danie budżetów — przychodów i rozchodów rodziny — poszczególnych jej członków, stamtąd też można za­ czerpnąć wiadomości o zaspakajaniu potrzeb koł­ choźników o rozbudzeniu potrzeb kulturalnych. Przy zbieraniu materiałów dotyczących domu i zagrody na­ leży ogarnąć możliwie większą liczbę obiektów, w tym celu aby ustalić co typowe dla danego kołchozu czy regionu. Koniecznym jest przeprowadzenie dokładnych pomiarów i zestawienie planów każdego budynku i ich wzajemnego usytuowania, naszkicowanie zewnętrznych elewacyj i wnętrz z zawartymi w nich sprzętami, do­ kładne ich odrysowanie i zanotowanie, odnoszącej się do nich terminologii. T a k jak na przykładzie miesz­ kania tak i na odzieży należy prześledzić proces przej­ ścia od starych do nowych form, w y k a z a ć które z tych starych form stają się przeżytkami, a które przeciw­ nie — żyją, co jest typowego dla bliskiej przeszłości i dla współczesności, co wykazuje tendencję rozwojo­ wą na przyszłość. Przy badaniu odzieży, niezależnie od szczegółowego opisania wszystkich składowych elementów należy po­ czynić szkice detali (możliwie w barwach naturalnych), sfotografować ubiór w całości i w poszczególnych jego częściach, zanotować związaną z nim terminologię. Bardzo w a ż n y m zagadnieniem jest prześledzenie pro­ cesu wytwarzania nowych typów narodowego stroju, ścierania się lokalnych różnic i wypierania tradycyj­ nej odzieży związanej z gospodarką prymitywną. Przy zbieraniu materiałów dotyczących hodowli by­ dła, gospodarki mlecznej, łowiectwa i rzemiosł należy skrupulatnie zapisywać terminologię odnoszącą się do tych dziedzin działalności, jak również wykonywać zdjęcia i szkice specjalnych narzędzi i procesów wy­ konywania. Odnosi się to zwłaszcza do rozdziałów 0 przemyśle chałupniczym i rzemiosłach, gdzie zacho­ dzi konieczność dokładnego opisania (w miarę moż­ ności z pomiarami, szkicami i fotografiami) kolejno wszystkich etapów wykonawstwa, używanych narzę­ dzi i otrzymywanej produkcji. Należy także podawać opisy życia i działalności wybitniejszych majstrówchałupników, poświęcając u w a g ę ich roli w przekazy­ waniu innym tajemnic swego kunsztu i doświadczeń. Przy badaniu pożywienia należy rozróżnić pożywie­ nie codzienne i świąteczne, odróżnić co umieją goto­ w a ć od tego co rzeczywiście gotują, czym się żywią 1 na tym ostatnim ześrodkować uwagę. 144 Przy badaniu stosunków rodzinnych należy glówttą uwagę zwrócić na przeżywanie się starych, poniżają­ cych dostojeństwo człowieka obyczajów i na wprowa­ dzenie nowych stosunków, związanych z zasadniczymi przemianami w dziedzinie wytwórczej, i społecznej ży­ cia ludzi. Zwłaszcza dotyczy to zmian zaszłych w sy­ tuacji społecznej kobiety w ciągu lat władzy sowiec­ kiej. Przy zbieraniu materiałów do wszystkich rozdzia­ łów należy poświęcić szczególną uwagę na wykazanie przewodniej, organizującej i naprowadzającej roli par­ tii komunistycznej we wszystkich dziedzinach społecz­ nego i kulturalnego życia kołchozu i kołchoźników, jak również wykazaniu wpływu przodującej rosyjskiej kultury we wszystkich dziedzinach życia miejscowej ludności. Przedstawiony program przystosowano do specyficz­ nych warunków kazachskiej kołchozowej wsi, przy wykorzystywaniu go do badań etnograficznych we wsiach kołchozowych innych narodów ZSRR, należy poczynić właściwe poprawki i uzupełnienia. C h a r a k t e r y s t y k a t e r e n u p o d w z g l ę d e m g e o g r a f i c z n y m (krótko) Rzeźba terenu, sieć wodna, bogactwa naturalne, wa­ runki klimatyczne. Odległość od miejskich ośrodków i od kolei żelaznej. W i a d o m o ś c i z h i s t o r i i regionu. Ustrój administracyjny w okresie przedrewolucyj­ nym. Ustrój wewnętrzny, podział rodowy i rozmiesz­ czenie rodów. Stosunki spoleczno-ekonomiczne. Sto­ sunek wzajemny hodowli bydła do rolnictwa w gospo­ darce tubylczej ludności. Rodzaje bydła. Statystyka podziału bydła pośród poszczególnych warstw ludno­ ści. Organizacja gospodarki hodowlanej. Koczownictwo i osiadłość. Szlaki koczownicze. Organizacja staniszcz. Rola czabanów. Podział pastwisk i wodopojów pomiędzy rodami. Walka o ziemię i wodę. Ludność osiadła. Kiedy rozpoczęło się osadnictwo. Czym zosta­ ło spowodowane. Narzędzia rolnicze. Podstawowe kul­ tury. Podział wód i technika nawadniania. Podział prac pomiędzy mężczyznami i kobietami w przedrewo­ lucyjnym gospodarstwie rolnym i hodowlanym. Uwar­ stwienie ludności pod względem społecznym. Kto wła­ dał ziemią i podstawową masą bydła. Warunki życio­ we warstw upośledzonych, eksploatacja ich przez in­ stytucję bajów. Uciemiężenie. Wykorzystywanie prze? bajów przeżytków rodowych w celach eksploatacji („saun" itp.). Walki międzynarodowe. Udział miejsco­ wej ludności w powstaniu 1916 г., w Wielkiej Paź­ dziernikowej socjalistycznej rewolucji, w organizowa­ niu się władzy sowieckiej. Specyficzne formy uświa­ damiania socjalistycznego (czerwone, koczownicze jurty itp.). Klasowe i międzyrodowe walki w tym okresie. Konfiskata majątków feudalnych bajów. Wal­ ka o kolektywizację. Przejście koczowych na osiad­ łych. Usuwanie przeżytków stosunków rodowych w pierwszych latach budownictwa socjalistycznego w K a ­ zachstanie. H i s t o r i a o r g a n i z a c j i k o ł c h o z u . J a k odbywało się zrzeszanie w kołchoz. Pierwotna forma zrzeszania. Skład pierwotny kołchozu i jego or­ ganizacja. Liczba objętych gospodarstw. Do jakich ro- �dów należały. Jak się przedstawiała gospodarka koł­ chozu (ilość bydła, inwentarza Itp.). O g ó l n a c h a r a k t e r y s t y k a chozu. koł­ Liczba ludności w kołchozie. Skład narodowościowy, zawodowy, wiekowy, ślady podziału rodowego. Licz­ ba zrzeszonych gospodarstw. Liczba kobiet członkiń kołchozu. Zajmowana przestrzeń — jej podział na róż­ ne resorty gospodarki. Ośrodek kołchozu. Czy obejmuje on kilka aułów, czy odwrotnie w jednym aule jest kilka kołchozów. Czy na terenie kołchozu mieści się aułsowiet, jeśli nie — to w jakiej odległości od niego. W skład jakiego rejonu wchodzi auł, do którego nale­ ży kołchoz. Odległość od centrum rejonu, od stacji ko­ lejowej, od najbliższego targu. Gospodarczy wzrost kołchozu. Wzrost przestrzeni uprawnej i wydajności gleby (ogólny i dla każdej z kultur osobno). Wzrost pogłowia bydła. Wzrost dochodów kołchozu. Majątku społecznego. Wzrost dniówki obrachunkowej i docho­ dów kołchoźników. miotów ż wojłoku. Kobiernictwo. Przędzenie i tkac­ two. Różne rodzaje tkanin. Ornamentyka tkacka. Spo­ soby barwienia. Farby roślinne i chemiczne, sposoby otrzymywania farb roślinnych. Przedmioty ze skóry, rogów i kości. Obróbka drzewa i metali. Sztuka sny­ cerska. Rola i znaczenie rzemiosł w gospodarce koł­ chozu. Organizacja pracy kobiet i mężczyzn w cha­ łupnictwie. Związek z przemysłowymi artelami. S i e d l i s k o k o ł c h o z u . Jego położenie zasięg rozplanowanie (pomia­ ry i fotografie). Urządzenie osiedla: zieleń, zaopa­ trzenie w wodę i inne. Kiedy rozpoczęła się zabudowa osiedla, ślady rozmieszczenia rodowego w przeszłości. Zabudowania kołchozowe: budynki gospodarcze (szcze­ gółowe opisanie ośrodka w y t w ó r c z e g o ) , pomieszcze­ nie zarządu kołchozu, szkoły, klubu, ośrodka zdrowia i punktu weterynaryjnego, łaźni. Nowa technika bu­ dowlana i nowe formy architektoniczne budynków społecznych. D r o g i G o s p o d a r k a polowa. Podstawowe kultury. Wprowadzenie nowych kultur (buraka cukrowego, ryżu itp.). Narzędzia służące do uprawy ziemi — zmechanizowane i niezmechanizowane. Wykorzystywanie starych narzędzi przy uprawie ziemi i czym się to tłumaczy. M.T.S'y i ich organiza­ cyjno-techniczna rola w ugruntowaniu danego koł­ chozu. Agrotechnika. Stosunek mieszkańców kołcho­ zu do maszyn i nowej agrotechniki. Walka o wysokie urodzaje. Zbiór plonów i ich przechowywanie. Jakie stosuje się rodzaje młynów — mechaniczne i ręczne. Pola arbuzowe, ogrodnictwo i warzywnictwo. H o d o w l a bydła. Podstawowe rasy bydła i liczebność kołchozowych stad. Obsługa. Opieka weterynaryjna. Pomieszczenie zimowe dla bydła. Przygotowywanie paszy. Sianokosy i posiewy traw — od jak dawna są te ostatnie wpro­ wadzone. Kołchozowe fermy hodowlane. Zastosowanie mechanizacji. System zmienno-pastwiskowy w hodo­ wli bydła. Położenie, rozmiary i odległość pastwisk od auła.Marszruty i czas jaki zajmuje przepędzanie bydła na pastwisko. Czas wypędzania i powrotu bydła. Znakowanie, przesądy i zwyczaje związane z wypędem, przebywanie bydła na pastwisku, powrotem do auła. Kto kieruje przepędami i wypasami. Zestaw pa­ stuszej brygady. Biografie wybitniejszych czabanów. Wyrabianie i przechowywanie mlecznych produktów (szczegółowe opisanie sposobów przygotowywania i na­ czyń ze szkicami i notatkami terminologicznymi). Ł o w i e c t w o . Sprzęt łowiecki. Sposoby łowieckie. Widoki zwierząt i ptaków będących przedmiotem łowów. Strój i wypo­ sażenie myśliwego. Łowieckie rezerwaty. Do kogo one przed tym należały (posiadłości rodowe). Organiza­ cja zajęć w ochotniczych brygadach łowieckich. Spo­ sób wynagradzania. Znaki, przesądy i obyczaje zwią­ zane z łowiectwem. Terminologia. P r z e m y s ł c h a ł u p n i c z y i r z e m i o- s ł a. Obecny stan wszystkich rodzajów stosowanego tu rzemiosła. Obróbka wełny. Wyrabianie wojłoku i przed­ k o m u n i k a c y j n e t r a n s p o r t o w e . i ś r o d k i Podstawowe środki transportowe przed rewolucją i obecnie. Stan dróg — do kogo należał obowiązek ich utrzymania. Wykorzystywanie w dobie obecnej niezmechanizowanego transportu: konnego, jucznego. Za­ przęg, siodła, sprzęt do przenoszenia ciężarów (szcze­ gółowe opisy, fotografie). — Terminologia. Pocztowotelegraficzna obsługa. Radiofonizacja kołchozu i do­ mów kołchoźników. Wymiana korespondencji kołchoź­ ników. O r g a n i z a c j a p r a c y w k o ł c h o z i e . Liczebność brygad. Ich skład według płci, wieku i rodowej przynależności. Organizacja pracy w rolnych i pasterskich brygadach. Podział pracy pomiędzy męż­ czyznami i kobietami w pracach rolnych i hodowli by­ dła. Wzrastanie roli kobiety w kołchozowej gospodar­ ce. Socjalistyczne współzawodnictwo i ruch stachanowski i ich rola w wyrabianiu socjalistycznej postawy. Biografie wybitniejszych stachanowców - - bohaterów pracy. Zarząd kołchozu: jego skład według płci, wieku, narodowości i przynależności partyjnej. Aktyw koł­ chozu. Rola społeczna kobiety i młodzieży. P a r t y j n a o r g a n i z a c j a kołchozu. Jej liczebność — rozwój i skład. Rola jej w produk­ cyjnym i społecznym życiu kołchozu. Kobiety — komunistki. Ideowo wychowawcza praca wśród komuni­ stów i bezpartyjnych. K o m s o m o l ' s k a o r g a n i z a c j a . Stosunek procentowy młodzieży komsomolskiej do młodzieży niezrzeszonej — w szczególności dziewcząt. Praca komsomolców. I n d y w i d u a l n e g o s p o d a r s t w o koł­ c h o ź n i k a . Rozmiary indywidualnych działek. Co sieją i sadzą. Sposoby uprawiania ziemi i narzędzia. Rodzaje i li­ czebność bydła pozostającego w indywidualnym w ł a ­ daniu kołchoźnika. Przynależność bydła do poszcze­ gólnych grup ludności. Organizacja letnich w y p a s ó w i postojów zimowych bydła. Hodowla drobiu. Podział zajęć gospodarskich pomiędzy kobiety i mężczyzn w 145 �indywidualnych gospodarstwach. Stosunek kołchoźni­ ków do indywidualnej i do zespołowej gospodarki. M i e s z k a n i e . Współczesne i zachowane stare, przejściowe formy. Okres pojawienia się i rozpowszechnienia stałych sie­ dlisk. Różne rodzaje pomieszczeń mieszkalnych. J a k się odbiło na typie domu przejście do osadnictwa sta­ łego. Wpływ narodu rosyjskiego oraz innych sąsied­ nich na kształtowanie się typu mieszkania. Szczegó­ łowe opisy (z fotografiami i szkicami) najbardziej roz­ powszechnionych — typowych dla danego kołchozu mieszkalnych budynków. Kto buduje: majstrzy na­ jemni czy miejscowi — ich narodowość. Materiały bu­ dowlane, ich wyrób. Technika budowlana stara i no­ wa. Zakładanie fundamentów, wznoszenie ścian, kry­ cie. Zewnętrzne ozdoby. Zwyczaje, przesądy i obrzędy związane z budową domu obchodzone w przeszłości, a zachowane do dnia dzisiejszego. Rozplanowanie do­ mu i jego wewnętrzne urządzenie (szczegółowe opisy, plany, przekroje). Rozmiary domu i poszczególnych jego części. Przeznaczenie poszczególnych części domu podyktowane rodzinnymi stosunkami, zmiany w tej dziedzinie związane ze zmianami w stopie życia ro­ dziny. Ilość i rozmieszczenie okien, drzwi. Podłoga, sufit. Usytuowanie i budowa pieca i ogniska. Oświe­ tlenie domu. Rodzaj paliwa. (Szczegółowo zanotować nazwy poszczególnych części domu i terminologię związaną z techniką budowlaną). Usytuowanie domu w stosunku do ulicy, sąsiednich domów, stron świata. Szczegółowy opis i plan zagro­ dy. Budowa i przeznaczenie budynków gospodarczych. Czy w obrębie zagrody jest sad. Szczegółowy opis j u ­ rty (w całości i poszczególnych jej częściach). Wyko­ rzystywanie jurty w czasach obecnych. Które części jurty weszły w skład współczesnych domów. W e w n ę t r z n e u r z ą d z e n i e P o ż y w i e n i e . • Podstawowe rodzaje pożywienia (mięsne, mleczne, roślinne) — w okresie przedrewolucyjnym i obecnie. Zmiany w pożywieniu związane z rozwojem gospodar­ czym i zmianami społecznymi. Wprowadzenie i roz­ powszechnienie nowych potraw. Sposoby przygotowywa. nia jedzenia. Gdzie i przez kogo jest przygotowywane. Co umieją gotować, a co zwykle gotują. Ulubione po­ trawy (w tej liczbie myśliwych, pastuchów itp.). Czy utrzymują się zakazy spożywania niektórych zwierząt lub ptaków, lub poszczególnych ich części i odwrotnie: czy niektóre z tych części uważa się za poczesne ką­ ski, świąteczne i obrzędowe dania (weselne, pogrzebo­ we itd.). Przygotowywanie zapasów. Napoje. Przygo­ towywanie ich i używanie. Wyrób kumysu. Organiza­ cja zespołowego żywienia. d o m u — s p r z ę t a r s t w o . Opis rozmieszczenia mebli. W jakim czasie pojawił się i rozpowszechnił ten lub ów przedmiot sprzętarstwa. Co wytwarza sama ludność miejscowa, a co jest przedmiotem importu. Gdzie przechowuje się produk­ ty żywnościowe, odzież i pościel. Jak rozmieszczają się na noc członkowie rodziny i na czym śpią. Na czym jedzą. J a k się rozmieszczają w czasie jedzenia. Czy jest „honorowe miejsce" w domu i komu przysługuje. Ozdoby wewnątrz domu: malowidła, rzeźby, dywany, koszmy, hafty kazachskie i zapożyczone od rosyj­ skich i innych narodów. N a c z y n i a . Czy używa się obok naczyń sprowadzonych — na­ czynia miejscowego wyrobu: gliniane, drewniane, skó­ rzane. Czy wytwarza się je obecnie, czy są tylko po­ zostałością czasów przeszłych (szczegółowo opisać i odrysować w y g l ą d naczyń miejscowego wyrobu i za­ notować nazwy). Odzież. Szczegółowo opisać wszystkie części męskiej, kobie­ cej, dziewczęcej i dziecinnej odzieży. Różne rodzaje odzieży: domowa, robocza, wyjściowa i świąteczna. Odzież spodnia, wierzchnia, letnia i zimowa. Bielizna. Odzież związana z zawodem (pastuchów itp.). Odzież obrzędowa: weselna, żałobna. Staroświecka odzież 146 męska i kobieca - - jeśli się zachowała i przechowuje się w rodzinie. W czym wyrażały się różnice społeczne w tradycyjnych strojach. Lokalne różnice w strojach i ich wzajemne ścieranie się. Upowszechnienie ubrań typu miejskiego (wyznaczyć granicę czasową tego roz­ powszechniania). Zachowujące się elementy strojów tradycyjnych w ubraniu współczesnym. Kształtowanie się nowego mieszanego typu. Krój poszczególnych części ubrań. Kto szyje. Materiały używane na jej sporządzanie. Ulubione kolory i dese­ nie materiałów. Obuwie — męskie, kobiece, dziecinne, zimowe, let­ nie itp. Formy lokalne. Nakrycia głów — męskie, kobiece, dziewczęce, dzie­ cinne (współczesne i przechowywane stare, przejścio­ we formy). Ozdoby. Kosmetyka i osobista higiena. Mycie się, kąpiel dorosłych i dzieci. Obrzędowe obmywania. Pra­ nie bielizny. Pielęgnowanie włosów — uczesanie kobiet i dziewcząt. M a ł ż e ń s t w o i rodzina. Przedślubne stosunki między młodzieżą. Wybór m ę ­ ża i żony — swaty. Czy ograniczają się do wyboru małżonka ze swego auła i swego rodu czy też to nie ma znaczenia. Czy dopuszczalne są małżeństwa mię­ dzy krewnymi. Porównawcza tablica ślubów w star­ szym pokoleniu i obecnie. Udział starszych w kojarze­ niu par. Przeżywanie się starych zwyczajów w tej dziedzinie: różnorodnych zakazów, zrękowin małolet­ nich dzieci, zwyczaju umykania, lewiratu, sororatu, wypłaty kałyna itp. J a k zawiera się związek małżeń­ ski w razie braku zgody rodziców. Kiedy rejestruje się związek. Co składa się na posag niewiasty. Kto daje. Czy otrzymane wiano zostaje po ślubie nadal osobistą własnością wychodzącej za mąż, czy też sta­ je się własnością wspólną nowej rodziny. Kto ponosi wydatki na urządzenie ślubu. Szczegó­ łowy opis współczesnego ślubu (począwszy od zmowin). Przechowujące się stare weselne obyczaje. Miejsce osiedlin i gospodarowania młodych. Małżeństwa mie­ szane (między ludźmi różnej narodowości). Stosunek rodziny do niewiasty z innej narodowości. Stan liczeb­ ny i skład rodzin. Kto pozostaje głową rodziny — prawa i obowiązki Prawa i obowiązki innych, człon­ ków rodziny (zwłaszcza kobiet i młodzieży) Kto roz­ dziela prace domowe Rozkład dnia w kołchozowej ro­ dzinie Czy zachowują się przeżytki wielkich rodzin stara terminologia pokrewieństw J a k odbijają się �stosunki rodzinne na zorganizowanej pracy kołchozu (np. organizacja zespołów w duchu nakazów rodzin­ nych). Stanowisko kobiety w rodzinie. Stosunki wza­ jemne z mężem i jego rodziną, zmiany spowodowane społecznym podniesieniem roli kobiety. Budżet kotchozowej rodziny — przychód i rozchód. Źródła do­ chodu. Stosunki majątkowe wewnątrz rodziny. Ogólna i wyłączna własność poszczególnych członków rodziny (zwłaszcza czy zarobki poszczególnych jej członków wchodzą do budżetu całej rodziny). Prawo dziedzicze­ nia. J a k dzieli się mienie po śmierci g ł o w y rodziny. ność sowieckich pieśni w kołchozie. Samorodna twór­ czość artystyczna. Rodzaje i wzory miejscowego fol­ kloru. Odbicie się w nim Wielkiej Wojny i innych hi­ storycznych wydarzeń. Zabawy i rozrywki. Sport. Uroczystości kołchozowe. Zastąpienie dawnycji uro­ czystości religijnych uroczystościami narodowymi. Opis „bajgi" i innych narodowych rozrywek. Narodziny dziecka. Obyczaje związane z jego naro­ dzeniem. Odwoływanie się do pomocy lekarskiej w cza­ sie porodu i pierwszych zabiegach przy dziecku. Sto­ sunek rodziców i krewnych do dzieci (chłopców i dziewcząt). Władza rodzicielska (ojca i matki) nad dziećmi. Dziecięce przedszkolne instytucje (żłóbek, ogródek, przedszkole). Zasięg ich działania. Zabawy dziecinne. Dziecięce rysunki, odbicie się w nich wpły­ w ó w nowych warunków życia i współżycia w groma­ dzie Społeczne wychowywanie dzieci. Czy są miejscowi artyści. Upiększanie mieszkań, ubrań itp. Artystyczne rzeźby, malatury na drzewie, inkrustacje, wyroby ze skóry, hafty, aplikacje i inne rodzaje sztuki. Artystyczna obróbka metali (srebra i innych). Kucie i odlewy. Recepty przygotowywania stopów. Szczegółowe opisy i szkice narzędzi oraz foto­ grafie procesów obróbki. Ornamentyka, wzory orna­ mentów (rysunki, fotografie, dokładne opisy). Prze­ kazywanie przez majstrów tajemnic ich sztuki. Bio­ grafie wybitnych majstrów. Obyczaje i obrzędy związane ze śmiercią członka ro­ dziny. Współczesne obrzędy pogrzebowe. R o z w ó j k u l t u r y k o ł c h o ź n i k ó w . Nauczanie początkowe przed rewolucją i obecnie (osobno kobiet, osobno mężczyzn, osobno starszego pokolenia). Znajomość rosyjskiego języka. Procent dzieci objętych nauczaniem. Czy wszystkie dziewczyn­ ki chodzą do szkoły i do których klas. W jakim wieku rozpoczynają chodzić do szkoły (chłopcy, dziewczęta). Przeciętna odległość od szkół i jak ją przebywają. Ję­ zyk wykładowy w szkole. Stosunek do szkoły i nauczy­ cieli dzieci i rodziców. Czy warunki domowe sprzyja­ ją nauce dzieci. Rola szkoły w uspołecznieniu dzieci i wpajaniu w nie poglądu materialistycznego na świat. Pomoc dzieci w pracach kołchozu. Wpływ szkoły na życie kołchoźników. Nauczanie dorosłych.. Uczęszczanie młodzieży do szkoły. Walka z analfabetyzmem. Członkowie rodzin kołchoźników uczęszczający do szkół technicznych i szkół wyższych. Wychodźcy z kołchozu w rzędzie inteligencji (pedagogów, mżynierów lekarzy, litera­ tów itp.). Kołchozowa inteligencja. Rozpowszechnia­ nie w kołchozie i w rodzinach kołchoźników gazet i książek (w jakim języku i tłumaczeniach). Popular­ ność pisarzy rosyjskich i innych. Formy pracy kultu­ ralnej w kołchozie. Kluby. Izby — czytelnie. Obsługa kołchozu przez kino i teatr zawodowy. Teatr własny. Pomoc lekarska — jej popularność. Przeżywanie się znachorstwa i zwyczajów tamujących podniesienie stanu higienicznego i zdrowotnego miejscowej ludno­ ści. Ludowa medycyna i weterynaria. Sposoby lecze­ nia różnych chorób. Przygotowywanie lekarstw. U ż y ­ walność ziół leczniczych. Ludowy kalendarz — jego związek ze słonecznym i księżycowym rokiem. Stare miary czasu. Nazwy miesięcy. Meteorologiczne obli­ czenia - - przepowiednie pogody. Rok obrzędowy. Miejscowe miary długości, wagi, sposoby obliczań, określenie czasu. ; F o l k l o r i m u z y k a w k o ł c h o z i e . Ulubione utwory muzyczne. Instrumenty. Współ­ czesna tematyka w regionalnych utworach. Popular- S z t u k i p l a s t y c z n e i a r t y s t y c z n e r z e m i o s ł o . P r z e ż y w a n i e się w i e r z e ń religij­ nych i u t r w a l a n i e p o g l ą d u materia­ l i s t y c z n e g o na ś w i a t . Przynależność wyznaniowa ludności. Siady przedislamsklch wierzeń. Stosunek kołchoźników do religii. Przeżywanie się wierzeń religijnych 1 wpływów ducho­ wieństwa. Rozwój poglądów materialistycznych. Jak przedstawiają się prace w tej dziedzinie. S t o s u n k i s p o ł e c z n e . Zmiana poczucia przynależności rodowej na poczucie przynależności do kołchozu, swego narodu, do całego Sowieckiego Związku. Rozwój świadomości narodowej. Stosunek do innych narodowości. W jakiej mierze po­ kutują jeszcze poczucia przynależności rodowej — praw i obowiązków wynikających z tych więzi. Stosu­ nek do kołchoźników z innych rodów. Wzajemne sto­ sunki starych i młodych. Kształtowanie się nowego stosunku do kobiet, do towarzyszy pracy, do zbioro­ wego wysiłku, do socjalistycznej wspólnoty. Zrozumie­ nie wspólnoty interesów. Pomoc okazywana niezdol­ nym do pracy. Stosunek do czynów aspołecznych. Za­ bytki prawa obyczajowego i zestawienie ich z ustawo­ dawstwem sowieckim. Udział kołchoźników w życiu społecznym. Wspólne zgromadzenia. J a k zasiadają na nich (kobiety osobno, mężczyźni osobno czy razem). Zabieranie głosu przez kobiety na zebraniach i usto­ sunkowanie się do nich mężczyzn. Udział kołchoźników w samorządzie kołchozu, rejonu, republiki, całego Związku. Sowiecki patriotyzm. Udział kołchoźników i ich rodzin w Wielkiej Ojczyźnianej Wojnie na froncie i na tyłach. Wpływ jej na wyrabianie się socjalistycz­ nej świadomości. Rola tych co powrócili z wojny w życiu kołchozu. Kołchoźnicy — bohaterzy socja­ listycznej pracy. Biografie zasłużonych ludzi kołchozu. Rola partii w wyrabianiu poglądu materialistycznego i nowych społecznych stosunków. Tłumaczyła Zofia Tur ska *) Tłumaczenie z rosyjskiego Institut Etnografii. Kratkije Soobszczenia V I 1949. 147 �W Y S T A W A MATERIAŁÓW Z ZAKRESU SZTUKI L U D O W E J DZIAŁU ZDOBNICTWA LUDOWEGO W KRAKOWIE ZOFIA W dniach od 10 do 20 grudnia 1950 r. w sali Domu Plastyków w Krakowie otwarta była wystawa, sta­ nowiąca pokaz materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa Ludowego P I S . Wystawa ta pozostawała w związku z odbywającą się w tym czasie I Ogólno­ polską Konferencją w Sprawie Badań nad Sztuką. Ze względu na szczupłość miejsca wystawiono zaledwie drobny ułamek materiałów, jakie w czasie od r. 1947 do 1950 zostały zgromadzone przez Dział Zdobnictwa Ludowego. Na wstępie przy pomocy szeregu map zilustrowano zasięg terenowych badań Działu Zdobnictwa Ludowego, dokonywanych bądź przez pojedynczych badaczy wysy­ łanych w teren, bądź to zespołowo w czasie letnich obozów. Prócz map obszarów przebadanych wystawio­ no również mapę badań zaplanowanych w najbliższym 4-leciu, które mają objąć całą Polskę. Dzięki planowej akcji badawczej ilość materiałów, gromadzonych przez Dział Zdobnictwa szybko rośnie, dochodząc w bieżącym roku do 6000 pozycji inwentarzowych. Wzrost archi­ wum naukowego przedstawiony został w postaci wy­ kresu. Materiały zebrane, bądź są publikowane w wy­ dawnictwie P I S (Polska Sztuka Ludowa), bądź w in­ nych wydawnictwach naukowych, jak wydawany przez P T L Atlas Polskich Strojów Ludowych. Korzystają też z nich muzea etnograficzne i regionalne jak np. Muzeum w Rabce, Myślenicach, Zakopanem, Krakowie a także Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Po części informacyjnej następował uporządkowany działami przegląd zebranych materiałów naukowych. Na wstępie pokazano wybór materiałów dotyczących budownictwa, na które złożyły się duże powiększenia fotograficzne i rysunki techniczne. Jak widać z wy­ stawionego materiału w badaniach prowadzonych przez Dział Zdobnictwa silny nacisk położony jest na śledze­ nie rozwoju historycznego i wychwytywanie różnic zachodzących w kulturze wsi na skutek podziału klaso­ wego jej mieszkańców. Przy pomocy materiału foto­ graficznego pokazany został rozwój budownictwa wiej­ skiego od czasów pańszczyźnianych po dzień dzi­ siejszy. W ostrym kontraście wystąpiły różnice w wyglądzie zewnętrznym wsi z czasów feudalnych. Wspaniałym rezydencjom szlachty przeciwstawiają się nędzne mieszkania służby folwarcznej — czworaki. Po­ dobne różnice występują w obrębie samej wsi, gdzie na ONYSZKIEWICZ obok wielobudynkowej zagrody kmiecia widzimy nędz­ ne domy zagrodników i chałupników. Różnice te wy­ nikając z podziału majątkowego ludności pańszczyźnia. nej utrzymały się na wsi i po likwidacji ustroju feu­ dalnego. Pod koniec ubiegłego wieku wchodzi budow­ nictwo ludowe w okres szybko postępującego rozwoju, wyrażającego się w coraz bardziej wzbogacającym się zdobnictwie ścian zewnętrznych budynków. W czasach ostatnich na niektórych obszarach pęd do zdobnictwa nieco osłabł, natomiast rozwój domu Wiejskiego idzie po linii zapewnienia mieszkańcom większej wygody, lepszych warunków higienicznych i trwałości materiału budynku przez zastosowanie, jako materiału budulco­ wego cegły, cementowych pustaków i dachówki. W części poświęconej budownictwu pokazane zostały również dwie stosowane przez Dział Zdobnictwa meto­ dy inwentaryzowania zabytków ludowej architektury, jedna stosowana do obiektów szczególnie ważnych pod względem naukowym obejmuje pełne zdjęcie architekto­ niczne z szeregiem plansz, przedstawiających przekro­ je, rysunki elewacji i szczegółów architektonicznych, drugim jest inwentaryzacja skrócona, w której na jednym arkuszu znajduje się elewacja frontowa, plan, przekrój pionowy i rysunek szczegółów zdobionyeh. Tego rodzaju inwentaryzację zastosowano na szerszą skalę w czasie badań budownictwa orawskiego, prowa­ dzonych przez Dział Zdobnictwa w 1948 r. Osobny ekran poświęcony został malarskiemu zdob­ nictwu zrębów chałup wiejskich. Szczególną uwagę zwracały ilustracje, przedstawiające malowanie zrębów na Powiślu Dąbrowskim, gdzie zdobi się w ten sposób budynki gospodarskie, jak stajnie, chlewy itp. Równie silnie jak w budownictwie występują różnice społeczne gdy rzucimy okiem na wnętrze chałup. Symbolem wsi pańszczyźnianej i nędzy chłopskiej jest izba kurna, wykluczająca wszelkie zdobnictwo wnętrza, czy utrzymanie czystości. Izby takie spotykało się u nas jeszcze w okresie międzywojennym. Przeciw­ stawiają się im bogato zdobione wnętrza chałup za­ możnych gospodarzy. Wnętrza chałup są zdobione naj­ częściej wycinankami lub malowankami. Wycinanka ludowa zachowuje szczególnie silnie s w ą odrębność regionalną. Można wydzielić tutaj szereg typów. Wy­ stawa zapoznała nas z wycinanką kurpiowską, łowicką, lubelską, miechowską. Malowanie ścian izb mieszkal­ �Fragment wystawy fot. St. nych szczególnie bogato rozwinęło się na Powiślu Dąbrowskim. Polska Ludowa w trosce o zachowanie pozytywnych przejawów sztuki ludowej, które niekiedy miały tendencję do zanikania otoczyła ludową twór­ czość artystyczną troskliwą opieką. Zorganizowano na Powiślu szereg konkursów, obdarzając znacznymi na­ grodami miejscowe malarki a także zorganizowano na tym obszarze spółdzielnię, która przyjmuje zamówie­ nia na wykonywanie ozdób do świetlic, wzory dla prze­ mysłu tkackiego itp Naukowe rozpracowanie terenu przed konkursem na malowanie wnętrz przeprowadził na zlecenie ]Vfini4terstwa Kultury i Sztuki Dział Zdob­ nictwa P I S N a wystawie pokazano również materiały dotyczące meblarstwa wiejskiego Przy pomocy kilku¬ set barwnych plansz wvbranych z archiwum P3ziału ' rozwói ludowego meblarstwa w czasie minionego stulecia z uwzględnieniem różnic * 1 * Ic'e się \у zakrP4*p wvtworzvlv regionainycn, так . wy yy. Wdoborze materiam sta ano s ę p Kazać oz " utrwalania materiałów etnograncz yen. w y wionę zostały lysunla tusze.n wykonane w rzutacn, w perspektywie, barwne plansze malowane temperą, przy czym jedne z przedstawionych obiektów ujmowa­ ne były w perspektywie i z uwzględnieniem patyny i wszelkich uszkodzeń widocznych na powierzchni, inne zaś przedstawione były w rzutach z malaturą częś­ ciowo rekonstruowaną według stanu pierwotnego. Szczególnie bogato ilustrowany był dział skrzyń ma­ lowanych, wśród których wybijały się bogactwem form skrzynie południowej Polski: krakowskie i świeżo ze­ brane w widłach Wisły i Sanu, skrzynie sokołowskie. Ciekawy fragment wystawy stanowiły rysunki skrzyni typu sarkofagowego, zwanych przez Górali gorczań­ skich „kobyłczystymi" oraz mapa wskazująca drogi, jakimi zawędrowały one do Polski. W dalszym ciągu wystawy pokazano inne działy zdobnictwa ludowego, uporządkowane według ma­ teriałów i technik. Dziedziną zdobnictwa ludowego Deptuszewski. która często przechowuje bardzo odległe tradycje jest garncarstwo. Uwidoczniono to na przykładzie ornamen­ tu falistego, który w garncarstwie ludowym powtarza się od czasów wczesnohistorycznych po dzień dzisiej­ szy. Naczynia gliniane z okresu wczesnohistorycznego, znalezione w czasie badań archeologicznych m a j ą nie­ mal te same kształty i motywy zdobnicze, jakie spoty­ kamy dziś w wyrobach wiejskich garncarzy. W przeciwieństwie do garncarstwa, posiadającego w kulturze ludowej odległe tradycje, zdobnictwo kowal­ skie rozpowszechniło się stosunkowo późno, głównie do­ piero w okresie popańszczyźnianym. Kowale wiejscy, wykonując przedmioty żelazne, narzędzia pracy, okucia wozów, klamki itp. nadawali lm ozdobne kształty a powierzchnię pokrywali ornamentami, tłoczonymi przy pomocy stempli. N a szeregu plansz pokazano zdo­ bione w ten sposób sierpy, okucia do wozów, wykładki do zamków, kraty do komór czyli tzw. w krakowskim kotwiczki". Ludowe tkactwo i sposób przygotowania pokazane zostało przy pomocy materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa w Opoczyńskim. Zostało wystawionych szereg próbek usystematyzowanych według surowców i techniki wykonania. Całość uzupełniał szereg plansz, przedstawiających sposób wykonania dekompozycji tka­ nin, notowania przewleczeń itp. Na szeregu ekranów zostało pokazane zdobnictwo stroju ludowego. Strój ludowy należy do tych dziedzin kultury ludowej, które w ostatnich dziesiątkach lat zanikają coraz szybciej, co zmusza etnografów do energicznej akcji zbierania i notowania materiałów. Na wystawie pokazano technikę utrwalania i prze­ pracowywania materiałów z tego zakresu. Widzieliśmy więc z kolosalną cierpliwością 1 dokładnością wykonane na papierze milimetrowym rysunki krojów, kopie haf­ tów, wykonane w naturalnej wielkości z zachowaniem zupełnej wierności techniki i uwzględnieniem ściegów hafciarskich. Na podstawie tak przepracowanego ma- 149 �teriału wykonuje się plansze całości stroju. Dziesięć tego rodzaju plansz przedstawiających najpopularniej­ sze polskie ubiory ludowe zostało wykonanych dla przygotowywanego przez Dział Zdobnictwa P I S „Małe­ go Atlasu Strojów Ludowych", którego wydanie ma za zadanie zaspokojenie narastającego zapotrzebowa­ nia społecznego. Drogi rozwoju ludowego narciarstwa i jego kolosal­ ne zróżnicowanie regionalne pokazane zostało na przy­ kładzie góralskiej parzenicy. W sposób szkicowy potraktowane zostało zagadnie­ nie ludowej twórczości plastycznej. N a dwóch sąsia­ dujących ze sobą ekranach pokazano twórczość wsi dawnej i dzisiejszej. Wieś dawna utrzymywana w wielo­ wiekowym zacofaniu, której zainteresowania z koniecz­ ności skupiały się wokół kościoła i ciężkich warunków życia, jako tematykę swej twórczości wybiera tema­ ty religijne, rzeźbi świątki, względnie w wyjątkowych wypadkach apoteozuje w swojej twórczości chłopskie ruchy społeczne, przykładem są rozpowszechnione na Podhalu obrazy na szkle, przedstawiające Janosika i zbójników. Zbójnicy bowiem byli dla ludu góralskiego symbolem walki o chłopską wolność, równość społecz­ ną i majątkową („zbójnik równa świat"). Wieś dzisiej­ sza rozwijająca się w innych warunkach społecznych, kroczącą drogą postępu ma nowe zainteresowa­ nia, które znalazły wyraz w jej twórczości. N a plan pierwszy wysuwa się tematyka świecka, widzimy rzeź­ by przedstawiające sceny z życia ostatnich lat, na­ wiązujące do przeżyć wojennych, a wreszcie sławiące pokojową pracę na roli i gospodarczy postęp wsi. Wystawa była niewielka, skrępowana ciasnotą po­ mieszczenia. Widoczna była na każdym kroku walka pomiędzy nadmiarem materiału a chęcią zachowania przejrzystości i nieprzeładowania. Mimo, że jej zasad­ niczym celem było pokazanie nagromadzonego przez Dział Zdobnictwa materiału dokumentacyjnego od stro­ ny raczej techniki jego utrwalania, przez swój przy­ stępny sposób traktowania zagadnień w postaci wy­ branych problemów, ujmowanych w rozwoju historycz­ nym, z położeniem nacisku na tak mało dotychczas uwzględniane zróżnicowanie kultury ludowej w wyniku istniejących podziałów klasowych stała się wystawa dla zwiedzających interesującym skrótem ukazującym całokształt sztuki ludowej jej dynamizm i stronę społeczną Strona ekspozycyjna wystawy potraktowana została w sposób funkcjonalny. Proste ekrany, obite tekturą falistą, przejrzysty układ plansz, spokojna gama kolo­ rów, zastosowanych w napisach i czytelny krój liter składały się na całość wewnętrznie jednolitą i przy­ jemną dla oka. Echem nawyków z okresu formalizmu byłoby może rozmieszczenie niektórych napisów, uję­ tych w bloki o geometrycznych kształtach, złożone z wyrazów dzielonych czasem w sposób bardzo przypadkowy. Oprawę artystyczną wystawy zaproje­ ktowali i wykonali studenci A. S. P. w Krakowie: Andrzej Darowski i Danuta Wołkowska. �Ryc. 1. Wycinanka wykonana przez Marię Owcę z Pliczy Żelichowskiej. Fot. R. Reinfuss. WYSTAWA SZTUKI KOŁO Ryc. 2. Wycinanka wykonana przez Marię Fot. R. Reinfuss LUDOWEJ W DĄBROWIE TARNOWA ZOFIA Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, Departematu Twórczości, przy współudziale Wydziału Kul­ tury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie i czynników miejscowych, została w dniu 26. X I . 1950 r. otwarta w Dąbrowie koło Tarnowa wystawa sztuki ludowej z Powiśla Dąbrowskiego, zorganizowa­ na przez spółdzielnię przemysłu ludowego „Wieś Two. rżąca" w Zalipiu. Jest to już druga wystawa urządzo­ na na tym terenie. Pierwsza, połączona z konkursem na malowane wnętrza chałup odbyła się we wrześniu 1948 г ale miała nieco inny charakter Na pokazie ów czesnym który miał miejsce w Domu Ludowym w Podlipiu wystawione były jedynie malowanki na papierze czvli dvwanv" nodczas srdv na obecnym maiacvrn dać orzee-lad wszystkich eałezi sztuki ludowei Powi śla onrócz nrzeważaiace liczby zgromadzonych ma lowanek lazł ' d s' du" v n nek on dto a Kiwior ft г ° к огаг mniej ' л е е hnartowane gorsety zapaski, na roboty z pior, fasoli i włókien kukurydzy. Łączna ilość eksponatów wynosiła około 800, z cze­ go na malowanki przypadało ponad 600 sztuk, co kil­ kakrotnie przewyższyło ilość malowanek wystawio­ nych w 1948 r. Wystawa mieściła się w Domu Kultury w dwóch niedużych salkach, z których jedna była ciemna. Wsku­ tek ciasnoty pomieszczenia zgromadzony materiał zo­ stał stłoczony. Ściany od sufitu do podłogi były ściśle pokryte malowankami, czy wycinankami, a reszta le­ żała w dziesiątkach sztuk na stołach, co ogromnie utrudniało ich przegląd. Cały materiał był rozwieszo­ ny na ścianach i umieszczony na stołach w sposób CIEŚLA-REINFUSSOWA ^ przypadkowy tak, że prace tych samych malarek znaj­ dowały się w różnych punktach wystawy, przez co trudno było sobie wyrobić sąd o wynikach poszczegól­ nych artystek. W każdym razie wydaje się być słusz­ nym zdanie, że pierwszeństwo wśród malarek prze­ chodzi od starszych artystek jak Curyłowa Felicja, Kosieniak Felicja na młodsze jak Wojtyto Maria, K i ­ wior Maria i Owca Maria. W tegorocznym konkursie dał .się zauważyć ko­ rzystny w p ł y w opieki, jaką została otoczona twórczość artystyczna na Powiślu Dąbrowskim w ostatnich cza­ sach. Poprzednio wśród „dywanów" malowanych przez kobiety z Zalipia i okolicy w y s t ę p o w a ł y często naturalistycznie traktowane motywy kwiatowe niejedno­ krotnie kopiowane z pocztówek i tapet, a także moty­ wy figuralne, przedstawiające tańczące pary góralskie(') najwidoczniej zapożyczone z malowanych ma­ katek które dziś jeszcze „zdobią" ściany drobnomieszczańskich mieszkań Obecnie tego rodzaju m o t y w ó w już się nie spotyka W mala stwić^ dekoracyjnym Po­ wiśla widoczny jest nawrót do dawniejszych własnych wzorów tradycyjnych z tym jednakże że wzory te są w dalszym ciągu rozwijane i wzbogacane nowymi ele¬ mentami zarówno jeśli chodzi o kompozycję jak i spoko!orvstvczne2"o I tak no kompo zycja dawniejszych dywanów" ograniczała się zwykle H *H t" PTit 1т1е^*о umieszczonego W r ¬ т 0 1 и ao jeonego У™ . Z '. . . miczsrodku, w z g i ę a m e k u k u , powta ją у ę у me obok siebie. Obecnie oprócz go a ją ę ze kompozycje w ktorycn bukiety к la w wy » dosrodkowo z dwu a czasem z czterecn narożników. r v t 151 �Zjawiskiem nowym, które się pojawiło w teraźniej­ szych malowankach, są dwubarwne liście z kolorowym żyłkowaniem (zielone liście, czerwone żyłki) (ryc. 5), a także większa niż dawniej różnorodność tła. Obok zielonych, szarych, czy kremowych mamy jeszcze nie­ bieskie i różowe. Prócz „dywanów" wyłącznie kwiecistych spotyka się też inne o tematach aktualnych, świadczących o tym, że wieś wyszła z dawnego zaściankowego trybu życia i interesuje się żywo zagadnieniami współczesnej rze­ czywistości. Przykładem może tu być „dywan" wyko­ nany przez Leokadię Kosłeniak zatytułowany „My pracą zbudujemy plan 6-letnl" (ryc. 3). N a „dywanie" widać przejeżdżający przez pola traktor z dziewczyną, siedzącą przy kierownicy. W lewym górnym rogu na tle korony przydrożnego drzewa wzbija się w górę gołąbek pokoju. Obraz ten stanowi apoteozę pokojo­ wej pracy na roli i podkreśla nowe możliwości, jakie w tej dziedzinie otwierają się przed kobietą. Prócz malowanek, służących do dekoracji ścian, wy­ stawiono również malowanki, będące wzorami na tka­ niny, zamówione przez Ministerstwo Przemysłu Lek­ kiego. Kobiety z Powiśla z poruczonego sobie zadania wywiązały się bardzo dobrze. Dały szereg wzorów, któ­ re nie były mechanicznym przeniesieniem kompozycji „dywanów" na tkaniny, lecz przeciwnie motywy miej­ scowe zostały przez nie przetworzone i rozpracowane w sposób dostosowany do w y m o g ó w druku na materia­ łach odzieżowych. Przede wszystkim zmniejszono w niach ilość kolorów, a motywy ujęto bądź w formie tzw. wypełnień rytmicznych, bądź w układy pasowe. Po­ nadto pokazano wzory przeznaczone do drukowania chustek na głowę. Rye. 3. Malowanka wykonana przez Leokadią 152 Drugim działem twórczości artystycznej Powiśla są wycinanki, które stanowią jednak pewien kontrast z malowankami. Podczas gdy w tych ostatnich widać duże opanowanie techniczne materiału i kompozycji, to wycinanki są pod względem technicznym trochę nieporadne, grube, co nie znaczy jednak, ażeby one były pozbawione walorów artystycznych. Według in­ formacji kobiet z Zalipia wycinanka posiada na tym terenie tradycję równie dawną jak i malowanka tyl­ ko pozbawiona tej co ona opieki zeszła na plan drugi i nie b^^ła talc deleffnowana i rozwiiana ^tVvcina^ilci к li Za Г • s tosunk owo r ozletrł z окопе i pia po s la dają g у wacnlarz form i technik. Spotyka się na tym terenie w y . cinanki jednokolorowe, jednoosiowe o dużym motywie roślinnym, bardzo zbliżone do tych, które występują np. w Opoczyńskim. Obok nich wycinane są też moty­ wy ośrodkowe komponowane w kwadracie, gwieździe i kole. Wzory tych wycinanek są przeważnie geome­ tryczne (ryc.2), rzadziej roślinne, a wyjątkowo zwie­ rzęce. Przykładem może tu być kolista wycinanka (ryc. 1), w której występują realistycznie ujęte syl­ wetki lisów. Cechą specyficzną wycinanek dąbrowskich jest operowanie kolorowym tłem (ryc. 4). Zarów­ no sam wycięty motyw, jak i pozostałą po jego wycięciu resztę arkusza nanosi się na barwny papier i nakleja. W pierwszym wypadku dominuje nakle­ jony wzór, w drugim zaś właściwy motyw wychodzi z tła. Wykorzystanie w celu dekoracyjnym zarówno w y c i ę t e g o wzoru jak i pozostałej reszty papieru po­ woduje, ze w wycinankarstwie z okolic Zalipia często występują pary identyczne pod względem formy, a róż­ niące się kolorem motywu głównego. Kosieniak z Zalipia. Fot. R. Reinfuss �1 Ryc. 4. Wycinanka wykonana przez Stefanię Oprócz wycinanek, na terenie Powiśla, spotyka się też pokrewne im wyklejanki robione z wielobarwnego papieru o motywach roślinnych. Następnym działem reprezentowanym na wystawie w Dąbrowie były hafty, które potraktowano trochę po macoszemu. Wystawiono kilka gorsetów, zdobionych kwiecistymi wzorami wykonane haftem płaskim, ko­ lorowym jedwabiem. Należy wyrazić żal, że na wysta­ wie nie pokazano zupełnie charakterystycznych dla Powiśla Dąbrowskiego czerwono-czarnych haftów ro­ ślinnych, którymi były zdobione kołnierzyki i gorsy koszul, zapaski, poszwy na poduszki i inne. Dziś już haft ten nie jest wykonywany na Powiślu jednak ży­ ją tu jeszcze hafciarki znające technikę i wzory Na­ leżało pokazać właśnie te hafty na wystawie aby stwo­ rzyć podstawę do ich reaktywowania Oprócz tego na wystawie znajdowały się, choć w bardzo skromnej liczbie, nieznane dotąd naklejanki z fasoli oraz wyroby z gęsich piór (mały pająk i orzeł). Zebrany materiał na wystawie pochodził tylko z 4 miejscowości, a mianowicie: Zalipia, Pilczy Żelichow­ skiej, Klyża i Kosierówki (gros było artystek z Zali­ pia — 27 osób, co stanowi ca 69% całości — reszta przypada na pozostałe 3 wsie), mimo to w wystawie wzięło udział aż 40 malarek. Fakt ten świadczy o wielkim ożywieniu malarstwa wśród kobiet Powiśla Dąbrowskiego, co należy przypisać przede wszystkim opiece jaką ten ośrodek został otoczony przez Mi­ nisterstwo Kultury i Sztuki. Gdy w 1948 r organizowa­ no I konkurs na malowanki wnętrza i papierowe .dy­ wany'* liczne malarki z okolic Zalipia odnosiły się z nie­ dowierzaniem do tej akcji i nie posłały nawet na nią swoich orać £dvż nie wierzvlv ллл iei nowod7enie ani nie wyobrażały sobie korzyści jakie z tego m o g ą wyniknąć* Uznanie z jakim spotkały się wówczas m a lowatiki i wysokie nagrody zachęciły i pociągnęły c&łc - Kosieniak z Zalipia. fot. R. Reinfuss. szeregi kobiet do malowania. Wyraz tego mamy. na ostatniej wystawie, gdzie na 40 nazwisk przypada 24 (czyli 60%) nowych, nieznanych nam z wystawy po­ przedniej. Według załączonego niżej zestawienia ciekawie przed­ stawia się struktura wiekowa kobiet, które dały swe prace na obecną wystawę. Otóż najliczniejszą grupę sta­ nowią malarki w wieku lat 21 - - 30 (15 osób), nastę­ pnie od 15 — 20 (9 osób), 41 — 50 (7 osób) i 31 — 40 (6 osób). F a k t ten jest bardzo znamiennym, świadczy on bowiem o tym, że sztuka na Powiślu Dąbrowskim nie jest czymś wymierającym, znanym tylko starszym gospodyniom, lecz wprost przeciwnie, młodsze kobiety i młodzież coraz liczniej garnie się do malowania czy wycinania. Na szczególną u w a g ę zasługuje trójka dzieci, z któ­ rych dwóch braci: Stanisław (lat 11) i Józef (lat 5) są synami bardzo uzdolnionej artystki Kiwior Marii, wstępują w ślady matki, podtrzymując malarskie tra­ dycje rodzinne. Również trzecia z tej trójki Kosieniak Stefania (lat 9) córka jednej z wybitnych malarek, wyróżnionej specjalnie za pracę nad krzewieniem ma­ larstwa na Powiślu, pielęgnuje te tradycje a posiadając sama duże zdolności, zapowiada się dobrze i jako ma­ larka i wycinankarka. W obecnej wystawie wziął po raz pierwszy udział 22-letni mężczyzna, niejaki Jan Szlosek. Jest to wypadek bardzo charakterystyczny gdyż dotychczas mężczyźni uważali malowanie za rzecz niegodną siebie i zostawiali to zajęcie wyłącz­ nie kobietom. Teraz kiedy ich matki, żony i siostry są wyróżniane i popierane zaczęli się oni inaczej odnosić do tej dawniej tak przez nich lekceważonej pracy. Jak informują malarki najpierw spróbowali mężczyźni im pomagać przy malowaniu, a potem zaczęli samodziel­ nie malować, czego wyrazem s ą właśnie na ostatniej wystawie „dywany" Jana Szloska. 153 �Wystawę urządzała „Spółdzielnia Przemysłu Ludo­ wego Wieś Tworząca" z siedzibą w Zalipiu. Do tej spółdzielni należą prawie wszystkie malarki z okoli­ cy. Przewodniczącą spółdzielni jest Maria Kiwior. Spółdzielnia została założona 16.VII.1950 r. Zrzeszo­ ne szeregi malarek mają przed sobą wiele zadań do wykonania. Spółdzielnia przyjmuje zamówienia z Mi­ nisterstwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego itp. Wzory te zostają zakupione a materiały zużytkowane praktycznie czy to jako ozdoby świetlic, druki na tkaniny odzieżowe itd. Ostatnio malarki z Za­ lipia zostały zaangażowane do wykonania malatur w izbie krakowskiej na statku Batory Malowanki z Zalipia i okolicy są znane nie tylko w Polsce, ale też i zagranicą. Bawiący u nas przed dwu laty goście węgierscy, dwukrotnie jeździli na Po­ wiśle, gdzie byli zachwyceni pięknymi „dywanami" i malowanymi wnętrzami chałup. Poczynili nawet sze­ reg zakupów dla swych muzeów. Również dziennikarz szwajcarski, niejaki Werner Bischof, w swojej podróży po krajach Europy środkowej i południowej, skierowa­ ny przez Departament Twórczości przy Ministrestwie Kultury i Sztuki w Warszawie w okolice Zalipia, zo­ stał dosłownie oczarowany tym „kwietnym" zakąt­ kiem Polski, czemu dał wyraz w swym artykule, opu­ blikowanym w szwajcarskim czasopiśmie „Du" w~1949 roku. �WYKAZ ARTYSTEK LUDOWYCH, BIORĄCYCH UDZIAŁ W WYSTAWIE W DĄBROWIE TARNOWSKIEJ W R. 1950 i L.p. Nazwisko i imię 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1.1. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Bednarz Dominika Boduch Stanisława Borek Anna Borek Maria Bułat Władysława Ciepiela Rozalia Curyło Felicja Curyło Stanisława Dymon Wiktoria Głód Maria Janeczek Rozalia Kiwior Maria Kiwior Józef Kiwior Stanisław Kloczkowska Janina Kosienlak Felicja Kosieniak Leokadia Kosieniak Stefania Mosio Felicja Owca Maria Planeta Janina Sierak Maria Stanek Janina Stanek Józefa Szlosek Monika Szlosek Jan Wierzbicka Maria Golonka Maria 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. Kądzielawa Rozalia Lizak Stefania Łata Zofia Owca Janina Owca Maria Wnęk Janina Wnęk Maria Wojtyto Maria z domu Mosio Nawrocka Helena Samel Maria z domu Janeczek Zaród Rozalia Szczygieł Genowefa Wiek Wieś 39 Zalipie 40 28 44 18 44 44 16 24 17 48 35 5 11 29 49 18 9 42 38 15 32 25 28 26 22 28 16 Pilcza żelich. 18 26 26 20 24 20 22 27 35 Kłyż 30 44 23 Kosierówka Wystawa w 1948 r. nagroda Wystawa w 1950 r. Co robi mai. II + + + + + mai. i wyc. mai. mai. i wyc. mai. i wyc. mai. mai. i wyc. II -1- mai. i wyc. mai. I + wyróżn. mai. + mai. i wyc. mai. + III + -r- mai. i wyc. mai. II III III + + + + + + + + + + JrП I I I + + mai. i wyc. mai. �Ryc. 1. Szopha krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Jerzy Lelito. Fot. R. Reinfuss Z KONKUfiSU SZOPEK W K R A K O W I E Z. 22 grudnia 1950 r. odbył się w Krakowie V powojen­ ny konkurs szopek zorganizowany jak w latach ubie­ głych przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W roku bieżącym do konkursu zgłoszono tylko 26 szopek co w stosunku do roku ubiegłego (40) stanowi bardzo dużą obniżkę. W tegorocznym konkursie poziom szopek był bardzo wyrównany, przeważały liczebnie szopki trójwieżowe i typu „ezenekierowskiego". Poza jednym wypadkiem, w którym szopka przybrała postać piętrowego modelu scenograficznego nie zanotowano ani jednej, odbiega­ jącej w sposób zasadniczy od regionalnego typu szopki krakowskiej. Przeważały szopki średniej wielkości i małe, nie było zupełnie dużych szopek ze scenami dla przedstawień kukiełkowych. Między szopkami średniej wielkości przeważały dwu­ piętrowe z trzema wieżami, dwie boczne mniejsze posiadały zakończenia gotyckie, podobne do wież ko­ ścioła Mariackiego, środkowa wyższa miała kopułę. .Szopek pięciowieżowych było tylko kilka. 156 KURKOWA Wśród małych szopek najwięcej było trójwieżowych, nakrytych dachami stożkowatymi. Obok szopek w y ż e j wspomnianych występowały w tym roku, podobnie jak dwa lata temu szopki, w których przestrzeń między dwoma wieżami bocznymi wypełniał poprzecznie usy­ tuowany dach dwuspadowy z wieżyczką w pośrodku. JM a szczególną uwagę zasługiwała szopka wykonana przez studenta A. Sz. P. Lelitę Jerzego (rys. 1). Była to szopka średniej wielkości dwupiętrowa, trójwieżowa w konstrukcji podobna do szopek typu „ezenekierow­ skiego'. N a powierzchni oblepionej kolorowymi papie rami wykonane zostały bardzo misterne naklej anki przedstawiające motywy wzięte z ludowego zdobnictwa krakowskiego, a w szczególności ze skrzyń. Tematem witraży również bardzo starannie wykonanych były sceny czerpane z podań krakowskich (smok wawelski i inne). W tegorocznych szopkach jako materiał używany do dekoracji przeważały kolorowe papiery, natomiast mało stosowano Jaskrawych metalowych folii. Dłieki �Ryc. 2. Szopka krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Zdzisław Dudzik. Fot. R. Reinfuss. powyższemu wykonaniu dal się zauważyć pewien nawrót do dawnej prostoty. jakgdyby W konkursie brali udział starzy szopkarze, którzy rokrocznie wystawiają swoje szopki jak Morys Wacław, Dudzik Zdzisław, Zygmunt Ludwik, Ruta Tadeusz, Mitka Stefan, Turski Władysław, Wojciechow­ ski Antoni. Zabrakło jedynie wśród nich Franciszka Tarnowskiego wielokrotnego zdobywcy pierwszych na­ gród. Po raz pierwszy wzięła udział w tym roku w konkursie szopek kobieta Wanda Witkowska. Pierwszą nagrodę otrzymał Wacław Morys. Szopkę jego możemy zaliczyć do szopek większych. Była ona dwupiętrowa z trzema wieżami, z których dwie bocz­ ne były w stylu gotyckim, trzecia środkowa zakończo­ na barokową kopułą. Szopka Morysa znakomita była pod względem proporcji, strzelista, smukła o bardzo wypracowanym zdobnictwie fasady i bardzo dobrze rozwiązana pod względem kolorystycznym. Cztery drugie nagrody otrzymali: Ruta Tadeusz, Dudzik Zdzisław, Mitka Stefan i Lelito Jerzy. Szopka Ruty dosyć duża, pięciowieżowa, nawiązy­ wała do typu „ezenekierowskiego". Dwie wieże boczne posiadała w stylu gotyckim, następne dwie, niższe od poprzednich zakończone były dwoma przecinającymi się pod kątem prostym daszkami dwuspadowymi * iglicą i kulą. Wieża środkowa tej samej wysokości, Ryc. 3. Szopka krakowska z konkursu w roku 1950 wykonał Stefan Mitka. Fot. R. Reinfuss. co dwie zewnętrzne, zakończona była kopułą. Dudzik Zdzisław rozwinął swój typ zeszłorocznej szopki opar­ ty na elementach czerpanych z architektury Krakowa. Kolorystycznie szopka jego była bardzo słabo rozwizana. Całość oklejona była papierem w kolorze blado niebieskim, dachy i wieże pokryte ciemno-zieloną folią (rys. 2). Szopka Mitki bardzo dobra w proporcjach posia­ dała boczne wieże gotyckie, środkową barokową. Uwa­ gę zwracała w niej umiejętnie rozwiązana część parterowa składająca się z trzech wnęk ostrołukowych rozdzielonych niskimi smukłymi wieżyczkami (rys. 3 ) . Trzecie nagrody otrzymali: Wojciechowski Antoni, Zygmunt Ludwik, Jędrszczyk Jan i Kowalski Marian. Ten ostatni po raz pierwszy brał udział w konkursie. Ze starych szopkarzy zawiódł trochę Władysław Turski, którego szopka w części górnej była przełado­ wana ozdobami i wieżami (7 sztuk) w dolnej z a ś świe­ ciła pustką. Materiał jaki znalazł się na tegorocznym konkursie wskazuje na to, że szopkarstwo krakowskie zaczyna przechodzić okres pewnego wyjałowienia. Szopkarze cały swój wysiłek wkładają w doskonalenie techniki wykonania i drobiazgi dekoracyjne przy równoczes­ nym braku usiłowań w kierunku stworzenia nowych rozwiązań eałofiei. 157 �WYCINANKI OPOCZYŃSKIE NA W Y S T A W I E W K I E L C A C H JAN A. ZAREMBA W kieleckim Muzeum Świętokrzyskim otwarto po­ konkursową w y s t a w ę sztuki ludowej, obejmującą tkac­ two świętokrzyskie i wycinanki pochodzące z powiatu opoczyńskiego. Różne były przyczyny, że tym razem konkurs tkacki dla okolic łysogórskich nie dał wyników pozytywnych. Znacznie ważniejszym pod każdym względem był konkurs na wycinankę opoczyńską, ogłoszony na całym obszarze regionu opoczyńskiego, a więc i poza powia­ tem opoczyńskim, który obecnie ponownie należy do województwa kieleckiego. W konkursie brały też udział wycinankarki z powiatu rawsko-mazowieckiego i brzezińskiego. Plonem konkursu podzieliły się dwa województwa, tj. łódzkie i kieleckie. Pokaz wycinanek z obszaru lewobrzeżnego Pilicy odbył się dnia 8 grud­ nia 1950 r. w Rawie Mazowieckiej, a w y s t a w ę wycina­ nek z powiatu opoczyńskiego otwarto w Kielcach w dniu 17 grudnia 1950 r 14a otwarcie wystawy za­ proszono wycinankarki nagrodzone na konkursie z 1949 r Ryc. 1. Przykład wycinaki z ćwiartki arkusza wykonała Stępniak Weronika Libiszów. I nagroda. Fot. J. Gan. Konkurs na wycinankę był z tego względu tak waż­ nym, że po raz pierwszy w Polsce Ludowej usiłuje się nadać dawnemu przekazowi sztuki ludowej nowe za­ stosowanie przez zwiększenie wycinanki tak, aby ona mogła w przyszłości służyć do dekoracji wnętrz świe_ tlicowych, domów kultury itp. Warunek dostarczenia na konkurs wycinanek jak największego formatu przysporzył artystkom ludowym trochę trudności, które jednak na ogół zostały można powiedzieć z chłopskim rozmachem pokonane, dając bardzo dodatnie wyniki, tak w sensie kompozycyjnym, jak i w utrzymaniu dotychczasowych typów regional­ nych o nieskazitelnie tradycyjnych formach. Dla pew­ nych wycinankarek zwiększenie formatu stworzyło zu­ pełnie nowe możliwości twórcze. Te same artystki lu­ dowe, a są to przeważnie kobiety w wieku dojrzałym (nie dziatwa szkolna jak to wielu ludzi mniema) które w ciągu wielu lat życia nawykły do wielkości ćwierćarkuszowej, wycinają zupełnie swobodnie, dosto­ sowując kompozycie całości do zwiększonego forma­ tu Nie jest to więc bierne i mechaniczne powiększe­ nie skali lecz całkowite przetworzenie dotychczasowej małe j wycinanki i świetne dostosowanie sie do z^^vi^kszo ne^*o f or ma tu z zaohov^aniiem. dawnych j ale by powie dziec" założeń formalnych." oraz tradycyjnych motywow. Dowodzi to ogromnych uzdolnień plastycznych wycinankarek i ich doskonałego wyczucia formy. Eksperyment zwiększenia formatu wycinanki, który ze strony niektórych etnografów budził pewne za­ strzeżenia, udał się i jest nadzieja, że wielka wycinan­ ka przyjmie się jako element dekoracyjny w naszych świetlicach. Ryc. 2. Rózga całoarkuszowa, wykonała Grzybek Genowefa Małoszyce. I nagroda. Fot. J. Gan. 158 �E R R A T A Errata do artykułu R. Reinfussa pt. „Orawski dom z wyżką" (Pol. Szt. Lud. 1950, nr 1 — 6) ryc 8 (a, b, c, d), 9 (a, b), 10, 20, 21 wykonane zostały przez Z. Milczewskiego. Tablice 1 — 8 z r y s u n k ó w Z. Milczewskiego przerysowała Z. Kurkowa. Podpis pod ryc. 28 i 29 zamiast Kocwina powinno być Kacwina. W przypisie 9 zamiast Karwinie ma być Kacwinie. Prenumerata: za rok 1950 — rocznie 30 zł, za rok 1951 — półrocznie 15 zł, rocznie 30 zł. Prenumeratą za rok 1950 i 1951 należy wpłacać na konto w P K O Nr 1-16099, Centralna Ekspedycja P K P „Ruch", Warszawa, Srebrna 12. Przy zgłoszeniu prenumeraty należy podać dokładny i czytelny adres. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" (od Nr 1—2 z r. 1949) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można n a b y w a ć w Warszawie w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon P r a ­ sy), Bagatela 14 i w Księgarni „Domu Książki", Rynek Mariensztacki oraz w księgarniach „Domu Książki" w innych miastach wojewódzkich. Osoby z poza Warszawy mogą również zamawiać poprzednie pojedyncze numery, .wpłacając należność na konto w P K O Nr 1-15207 , P P K „Ruch", Warszawa, Srebrana 12. Sprzedaż Archiwalna, z zaznaczeniem na odcinku blankietu przeznaczenia wpłaty. p~ rH Щт.'л i - m Druk. Stołeczne Zakłady Graficzne, Nr 1, Warszawa, ul. Wiślana 6. Zam. 148 z dn. 5.II.51 r. Obj. 96 + 2 kol. — Papier druk. sat. bezdrzewny 61 x 86, 100 g. N a k ł a d : 3.000. — 2-B-29409. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da1b91255970839b18f8968d56ca9d73.pdf 0f1a22cbfa1319c492c137d02d5354eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3611 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.114-116 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om W O W Y I N S T Y T U T �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław G'adysz, Mgr (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr. Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska niczny), Mgr Aleksander (redaktor tech­ Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY I N S T Y T U T W A R S Z A W A , D Ł U G A 26. SZTUKI �POLSKA SZTUKA LUDOWA D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T UK1 TREŚĆ: str. Aleksander Jackowski. Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem Maria Zywirska. Józef Ligęza, Stanisław Mieczysław Śląskie Gładysz. Seweryn. Trzepacz. Chwalislaw 117 w kulturze górniczej 127 K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym . Wallis. Tadeusz Maria Podłoże ludowe pieśni . . Markowski — górnik . Konkurs i wystawa . wielicki ceramiki ludowej . Starek. 170 Parzenice spiskie Maria Stankiewiczowa. Roman 163 województwa łódzkiego Edyta 147 135 Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecznego Zieliński. 131 134 Z twórczości plastycznej górników śląskich. Józef . górnicze Reinfuss. 175 Pokonkursowy pokaz haftów sieradzkich . Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów . 181 ludowych. . 182 Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego w Mieczysław Szandor Gładysz. Katowicach Radostná 183 Země 184 Astalosz. Pierwszy rok działalności węgierskiego Instytutu czości ludowej 1952 P A Ń S T W O W Y Twór­ 185 MAJ - CZERWIEC I N S T Y T U T NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77465e22a66c9e7d409d741f4f6e8c1.pdf 2c2983950a114925c23c4910efb3e5a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Państwowy instytut Sztuki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3612 Title A name given to the resource Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA MARGINESIE PRAC PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U SZTUKI W ZAKRESIE BADAŃ NAD SZTUKĄ LUDOWĄ I F O L K L O R E M ALEKSANDER JACKOWSKI Przystępując do omówienia działalności P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki na odcinku badań nad sztuką ludową i folklorem , chciałbym na wstępie rozpatrzyć przyczyny, które podykto­ wały skupienie tych prac właśnie w ramach I n ­ stytutu. Pierwszym krokiem zmierzającym do realiza­ cji tego zadania było powołanie w 1947 r. P a ń ­ stwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Stanowiło to naturalną konsekwencję głębokiej troski i opieki, jaką Państwo nasze otacza wszel­ kie badania nad kulturą naszego narodu. Badania w okresie przedwojennym prowadza­ ne były w zależności od zainteresowań i moż­ liwości poszczególnych zbieraczy czy organiza­ cji. Nikła, prawie żadna pomoc ze strony rządów przedwrześniowej Polski nie sprzyjała bada­ niom nad ludową sztuką. Nic dziwnego, że całe regiony pozostawały niezbadane, albo spenetro­ wane bardzo pobieżnie. Większość zebranego materiału np. w dziedzinie folkloru słowno-mu­ zycznego nie została opublikowana ani nawet przetranskrybowana z .wałków fonograficznych. Wojna zniszczyła cały ten materiał, podobnie jak i liczne zbiory eksponatów ludowej plastyki, zdobnictwa czy stroju. Instytut w ciągu blisko dwuletniej działalno­ ści objął zakresem prac niemal wszystkie dzie­ dziny ludowej twórczości artystycznej. I n ­ stytut przeprowadził szereg poszukiwań tereno­ wych, zgromadził kadry fachowców i stworzył podstawy dla dalszych, szerzej jeszcze rozwinię­ tych prac, które podjął w 1949 r. Państwowy I n ­ stytut Sztuki, powołany do życia uchwałą Rady Ministrów jako centralna placówka naukowobadawczą w zakresie zagadnień twórczości ar­ tystycznej i badań nad dorobkiem historycznym sztuki polskiej. Przejęcie jednak działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej pociągało za sobą konieczność poddania re­ wizji niektórych założeń teoretycznych leżą­ cych u podstaw dotychczasowej pracy. Instytut Badania Sztuki Ludowej kładł bowiem szczegól­ ny nacisk na zagadnienia stylu ludowego. Poję­ cie to można jednak rozumieć szeroko — to zna­ czy uważać styl za zespół uwarunkowanych h i ­ storycznie cech charakterystycznych, i można go też rozumieć w sensie wąskim — jako pewien zespół form. Takie właśnie „wąskie" traktowa­ nie stylu ludowego doprowadzało w Instytucie do nie widzenia dialektyki rozwoju treści i for­ my, do oceniania dzieła ludowej sztuki właśnie ze względu na jej cechy formalne. Powodowało to w konsekwencji odrywanie formy od treści, pomijanie całego splotu zagadnień, które złoży­ ły się na ukształtowanie takiej, a nie innej for­ my. Stanowisko takie musiało również prowa­ dzić do niedostrzegania wartości nowej sztuki ludowej, której zespół cech stylistycznych róż­ ny jest niejednokrotnie od tradycyjnej formy. ł W tych warunkach konieczne było podjęcie szerokiej, planowej akcji, która pozwoliłaby w ciągu krótkiego okresu czasu uzupełnić naszą wiedzę o kulturze ludowej przeszłości i ukazać kierunki jej zmian i rozwoju. Skupienie tych badań w jednym ośrodku wynikało jednak nie tylko z chęci skoordynowania wysiłków nielicz­ nych kadr teoretyków i pracowników tereno­ wych, ale podyktowane było przede wszystkim troską o planowe, metodyczne zbadanie dorobku naszego ludu w dziedzinie sztuki. 1. U ż y w a m tu określenia „sztuka ludowa" dla ozna­ czenia wszelkich materialnych rezultatów ludowej twórczości, jak plastyka, architektura, zdobnictwo itp., natomiast pod słowem ,folklor" rozumiem ten zakres artystycznej twórczości ludowej, którego cechą charak­ terystyczną jest przekaz ustny, pamięciowy — a w i ę c pieśń, muzykę, taniec, bajki, przysłowia itp. Zdaję so­ bie sprawę z wieloznaczności tych terminów, z tego, że często nazwą folklor obejmuje się wszystko to, o czym mówiłem, i z kolei równie dobrze można by nazwać „sztuką ludową" — muzykę, taniec czy literatu-ę. Wprowadzając równolegle oba pojęcia idę po linii utrwalającej się u nas (i nie tylko zresztą u nas) prak­ tyki. U w a ż a m to za lepsze niż operowanie jednym po­ jęciem, które z kolei może niepotrzebnie dezorientować niektórych czytelników. Włączenie całego zakresu działalności byłego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki po- �dyktowane więc było przede wszystkim troską o całościowe widzenie naszej kultury. 0 nieodrywanie badań nad sztuką wykształconą od wielkiego nurtu ludowego i z drugiej strony — o widzenie sztuki ludowej w jej przemianach 1 rozwoju na tle całości zjawisk kulturalnych i społecznych. Instytut, podejmując szeroko za­ kreślone badania nad historią sztuki polskiej, stawiał sobie, jako zasadnicze założenie — opar­ cie prac o metodologię marksistowską, wypraco­ wanie naukowych metod badania poszczegól­ nych dziedzin sztuki. Włączenie więc problema­ t y k i ludowej sztuki i folkloru w zakres badań Państwowego Instytutu Sztuki oznaczało rów­ nocześnie konieczność przewartościowania do­ tychczasowych metod pracy i wypracowania w oparciu o doświadczenia przodującej nauki ra­ dzieckiej nowych założeń metodycznych i teo­ retycznych. O ile jednak z jednej strony należało prze­ zwyciężyć błędne koncepcje traktowania sztuki ludowej jako odrębnego zjawiska widzianego od strony cech stylistycznych formy, o tyle z dru­ giej strony należało również przeciwstawić się tym wszystkim, którzy uważali, iż badania nad sztuką ludową należą właściwie do kompetencji etnografów i mało wiążą się z badaniami nad sztuką, prowadzonymi przez Państwowy Insty­ tut Sztuki. Włączenie w ramy pracy Instytutu problematyki ludowej sztuki uważano za podyk­ towane nakazem chwili czy też brakiem innej komórki etnograficzno-folklorystycznej, zdolnej do przejęcia tych spraw — nie uważanoi jednak tego powiązania ani za słuszne, ani za trwałe. Stanowisko takie było oczywiście niesłuszne, traktowało bowiem całą dziedzinę badań nad sztuką ludową jako dział etnografii i stwarzało sztuczny przedział między zjawiskami sztuki wykształconej a ludowej. Przeciwstawiano „wielką, prawdziwą" sztukę, która jest przed­ miotem badań historyków sztuki, literatury czy muzykologów — sztuce ludowej, uważanej za coś niższego, prymitywnego, niepełnowartościowego. Nawet wówczas gdy doceniano specyficz­ ne wartości ludowej sztuki, genezy ich szukano w zapożyczeniach i wpływach z zewnątrz, ze strony kultury warstw oświeconych, nie widząc jednocześnie odwrotnego zjawiska — kształto­ wania się wielkiej twórczości w stałej więzi z podłożem ludowym (co występuje szczególnie wyraziście w dziedzinie muzyki i literatury). A przecież ta właśnie więź dała nam w rezultacie tak olśniewające zjawiska jak twórczość Chopi­ na, Moniuszki, Szymanowskiego, Mickiewicza. Trudno oczywiście znaleźć dziś ludzi, którzy by głośno formułowali tak krańcowe sądy, nie­ stety jednak pewne pozostałości tego typu myślenia wciąż jeszcze można napotkać. I je­ śli w praktyce ubiegłych trzech lat dały się niekiedy zauważyć tendencje pewnego spycha­ nia problematyki ludowej na dalszy plan, częś­ ciowo nawet wydzielanie jej poza normalny za­ kres pracy Instytutu, to bezsprzecznie należy się w tym doszukiwać nieprzezwyciężonych pozo­ stałości fałszywych postaw wobec sztuki i twór­ czości ludu. Oczywiście należy wyraźnie tu powiedzieć, że badania prowadzone przez Państwowy Instytut Sztuki nie obejmują wszystkich aspektów, że nie są one ani nie mogą być badaniami ściśle et­ nograficznymi. Podjęcie prac nad sztuką ludo­ wą i folklorem przez Instytut nie może być więc uważane za całkowite rozwiązanie problemu ba­ dań nad dorobkiem twórczości artystycznej na­ szego ludu. Niesłuszne więc były istniejące w ubiegłych latach koncepcje objęcia przez I n ­ stytut całokształtu prac terenowych, koncepcje, które doprowadziły w sweim czasie do rozdzia­ łu prac między Instytutem a Polskim Towarzy­ stwem Ludoznawczym, w wyniku czego P.T.L. wyłączyło niemal całkowicie z kręgu swoich zainteresowań badania nad sztuką ludową (po­ za strojem). Zagadnienie kształtuje się wręcz przeciwnie. Instytut musi dążyć coraz silniej do' realizacji swych podstawowych zadań i w pracy tej korzy­ stać powinien w jak najszerszym stopniu ze współpracy Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Instytutu Badań Literackich i Zakładów Etnografii i Muzykologii naszych wyższych uczelni. Tak więc w czasie niedawno przeprowadzo­ nych badań nad folklorem kurpiowskim, stro­ nę etnograficzną badań uzupełniali pod kierun­ kiem dr Gładysza studenci — uczestnicy obozu naukowego zorganizowanego przez Ministerstwo Nauki. Również współpraca z P.T.L. powinna przynieść pogłębienie prac terenowych, a wspólne ustalenie zasadniczej siatki badań dla obu Instytucji bez wątpienia przyczyni się do ściślejszej koordynacji wysiłków. Warto dodać, że zarówno w obozie na 'Podlasiu zorganizowa­ nym przez Zakład BadaniaArchitektury, Plasty­ k i i Zdobnictwa Ludowego jak i w pracy nie­ których ekip Akcji Zbierania Folkloru (Poznań­ skiej, Krakowskiej, Kurpiowskiej) — dużą część uczestników stanowiła młodzież z Zakładów Et­ nografii i Muzykologii, PWSM-ów orax Kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych. �Doświadczenia dotychczasowej współpracy dowodzą, że jest ona cenną dla obu stron, toteż można przypuszczać, że w przyszłości współpra­ ca rozwijać się będzie jeszcze silniej. Cenna by­ łaby również pomoc ze strony Instytutu Badań Literackich, szczególnie przy opracowywaniu tekstów folklorystycznych. Jedynie w ścisłym kontakcie z innymi insty­ tucjami może Państwowy Instytut Sztuki rea­ lizować swój plan badań i stawać się w coraz mocniejszym stopniu placówką planującą i ko­ ordynującą badania nad sztuką ludową i folklo­ rem. Zagadnienia te nabierają szczególnego zna­ czenia właśnie obecnie, gdy Instytut realizuje w coraz silniejszy sposób stojące przed nim za­ dania (a zwłaszcza na terenie Akcji Zbierania Folkloru). Zadania te można, jak sądzę, sformu­ łować skrótowo, dla orientacji czytelnika, w k i l ­ ku punktach. Polegają one na tym, aby. 1. Ukazać, poprzez szeroko zakrojoną akcję zbierania materiału w terenie, prawdziwe oblicze naszego íolkloru i sztuki ludowej, oczyszczone od błędów czy zafałszowań dawnych zbieraczy i badaczy. Wydobyć po­ stępowy nurt ludowej sztuki i folkloru, kładąc specjalny nacisk na materiały daw­ niej pomijane (co szczególnie silnie wystę­ puje np. w zbiorach folklorystycznych), jak np. pieśni buntownicze, rewolucyjne, satyrę antydworską czy antykułacką itd. 2. Ukazać w historycznym przekroju rolę i wpływ nurtu ludowego, plebejskiego na sztukę narodową, widzieć wzajemne wpły­ w y i powiązania. 3. Nie ograniczać się do biernego rejestrowa­ nia, ale kładąc akcent na procesy rozwojo­ we, na to, co powstaje, co wyraża nowe tre­ ści naszego życia, przeprowadzać świadomą politykę popularyzacji najcenniejszych osiągnięć sztuki ludowej i folkloru przez współpracę z Polskim Radio, Centralnym Zarządem Sztuk Plastycznych, Centralną Radą Związków Zawodowych itp. Zebrany materiał traktować nie tylko jako zabytek o muzealnej wartości, ale dążyć do tego, aby cenniejsze okazy sztuki plastycznej, zdobnictwa, architektury, pieśni czy tań­ ców wzbogacały pracownie naszych kom­ pozytorów, literatów czy plastyków, stano­ wiąc podnietę dla nich w twórczym przy­ swajaniu i rozwijaniu sztuki ludowej, w kształtowaniu nowego oblicza naszej so­ cjalistycznej sztuki opartej o najcenniejsze tradycje ludowe. 4. Dążyć do stworzenia podbudowy teoretycz­ nej, do wyjaśnienia na gruncie ścisłej ob­ serwacji i posługiwania się metodami este­ t y k i marksistowskiej zasadniczych proble­ mów sztuki ludowej i folkloru. Realizacja wymienionych wyżej zadań wią­ zała się na terenie Instytutu również z formą organizacyjną, w jakiej zawarto badania nad sztuką ludową. Za najcelowszą uznano taką, w której zagadnienia te powiązane zostały bezpo­ średnio z pracami odpowiednich Sekcji. Tak więc w ramach Sekcji Sztuk Plastycz­ nych umieszczono! Zakład Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, w ramach Sekcji Muzyki — Zakład Badania Muzyki L u ­ dowej. Doświadczenia jednak ubiegłych lat pracy nasunęły konieczność stworzenia ogólnego ośrodka, który czuwałby nad zakresem prac z punku widzenia jednolitości metod i który by rozwiązywał zagadnienia zbiorcze, teoretyczne i inne. Dlatego też w ostatnich miesiącach u tworzono taki ośrodek koordynujący, któremu podporządkowano pośrednio istniejące Zakłady oraz bezpośrednio Akcję Zbierania Folkloru (słowno-muzycznego) i Zakład Badania Tekstów Ludowych. W takim układzie dwumiesięcznik „Polska Sztuka Ludowa" rozszerza swą problematykę na całość zagadnień sztuki ludowej, stając się wykładnikiem prac Instytutu w Zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem. Rozszerzenie za­ kresu pisma łączy się również z postulatem wzmocnienia jego działu teoretycznego i meto­ dologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" powinna przystąpić do szybkiej publikacji zarówno naj­ cenniejszych materiałów zbieranych w terenie jak też i rezultatów prac badawczych. Zadania stojące obecnie przed Instytutem stanowią za­ razem konkretny program prac, który stoi przed Komitetem Redakcyjnym. * Znaczne osiągnięcia, jakie notuje Instytut w ciągu swej blisko trzyletniej pracy nad za­ gadnieniami sztuki ludowej i folkloru są nie­ wątpliwą zasługą całego zespołu pracowników zarówno Akcji Zbierania Folkloru i Zakładu Badania Muzyki Ludowej, jak i Zakładu Ba­ dania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa L u ­ dowego . 2 2. Kierownik Zakładu Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego w Krakowie— dr Roman Reinfuss. Kierownik Zakladu Badania Muzyki Ludowej w 119 �Osiągnięcia te jednak możliwe były przede wszystkim dzięki troskliwej opiece czynników kierujących naszą polityką kulturalną. Państwo Ludowe umożliwiło rozwinięcie badań w skali, która była nie do pomyślenia w warunkach przedwojennej Polski. Przykładowo wymienię, że w ciągu dwóch lat trwania akcji zbierania folkloru słowno-muzycznego zebrano i zapisa­ no na taśmy magnetofonowe oraz płyty około 25.000 pieśni i melodii tanecznych, obejmując badaniami ponad 1.000 miejscowości w woje­ wództwach: poznańskim, krakowskim, katowic­ kim, opolskim, kieleckim, rzeszowskim, lubel­ skim, białostockim, łódzkim, warszawskim, ol­ sztyńskim, gdańskim i pomorskim. Dzięki po­ mocy w sprzęcie okazanej przez Polskie Radio znaczna część materiału nagrana została na wysokim poziomie technicznym i nie ustępuje najnowocześniejszym nagraniom i zapisom ro­ bionym zagranicą. Żeby ocenić wyniki dokona­ nej pracy, wystarczy przypomnieć, iż przez ca­ ły okres istnienia sanacyjnej Polski zdołano za­ pisać i nagrać nie wiele ponad 15.000 pieśni, przy czym nagrywano na nienadzwyczajnej ja­ kości woskowych wałkach fonograficznych. Pra­ ce te wykonywane były przez garstkę zapaleń­ ców, którzy z poświęceniem, nieraz na własny koszt zbierali i zapisywali melodie i pieśni na­ szego ludu. Niestety wojna zniszczyła wszystkie nagrania i dużą część zapi sów muzycznych. : Toteż Polska, kraj o wspaniałym bogactwie pieśni i tańca, które stanowiły przedmiot za­ chwytu niejednego cudzoziemskiego kompozy­ tora od X V I I w. począwszy, kraj, który wydał Chopina, Moniuszkę, Szymanowskiego — posia­ da jedno z uboższych w Europie archiwów zapi­ sanych pieśni. Daleko nam do osiągnięć Węgrów, Finów czy nawet Czechosłowaków, nie mówiąc już o przebogatych zbiorach folkloru ukraińskiego, białoruskiego czy litewskiego, liczących po k i l ­ kaset tysięcy zapisów każdy. Nie wiele lepiej przedstawia się sytuacja na odcinku plastyki, zdobnictwa i architektury l u ­ dowej. I tu możemy mówić o białych plamach na etnograficznych mapach kraju. I tu nie znaPoznaniu — mgr Marian Sobieski. Kierownik Zakładu Badania Tekstów Ludowych — mgr Jan Sadownik. Akcja Zbierania Folkloru: Kierownik Naukowy — mgr Marian Sobieski, Etnograf — dr Mieczysław Gładysz, Kierownik Ekipy Poznańskiej — mgr Jadwiga Sobiesska, Kierownik Ekipy Sląsko-Dąbrowskiej — mgr J ó ­ zef Ligęza, Kierownik Ekipy Krakowskiei — dr W ł o ­ dzimierz Poźniak, Kierownik Ekipy Gdańsko-Pomorskiej — mgr Jan Rompsk., Kierown.k Eiupy r^ieieciaej — Jan Chorosiński, Kierownik Ekipy Olsztyńskiej — dr Władysław Gębik. my dobrze ani budownictwa, ani stroju, ani zdobnictwa naszego ludu. Istnieje co prawda pewna ilość publikacji i nader bogate zbiory poszczególnych muzeów, ale nie pozostaje to w żadnym stosunku do potrzeb i prawdziwego obrazu bogactwa form naszej sztuki. Toteż w pierwszym rzędzie prace Zakładu Badania A r ­ chitektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego szły w kierunku zebrania materiału w terenie. 17000 pozycji inwentaryzacyjnych pozwala już na dokonanie pewnych prac syntetycznych i monograficznych. Już w niedługim czasie ukażą się pierwsze wydawnictwa z serii monografii terenowych. Będą to „Druki ludowe na płótnie" dr Roma­ na Reinfussa oraz zbiorowa praca o sztuce ludo­ wej regionu opoczyńskiego. W przygotowaniu znajdują się m. in. monografia Lasowiaków (obejmująca wyniki prowadzonych w lecie 1950 r. badań w widłach Wisły i Sanu). Z innych w y ­ dawnictw Instytutu przygotowywanych do dru­ ku wymienić należy również pierwsze tomy zbioru polskich pieśni ludowych (Wielkopolska). Ukażą się również prace dr K. Piwockiego „Nurt ludowo-narodcwy sztuki polskiej" oraz mgr A l . Wojciechowskiego: „Rozwój polskiego przemysłu artystycznego na bazie doświadczeń sztuki ludowej", które są rezultatem działalno­ ści Sekcji Sztuk Plastycznych Państwowego I n ­ stytutu Sztuki. Materiały zarówno z badań terenowych jak i z zakresu historii i teorii sztuki ludowej i fol­ kloru publikowane będą również w wydawni­ ctwach periodycznych Intytutu — przede wszy­ stkim oczywiście w „Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w innych czasopismach, jak „Materiałach do studiów i dyskusji..." „Biuletynie Historii Sztuki", „Przeglądzie Artystycznym". „Mu­ zyce" i „Pamiętniku Teatralnym". Trudniej niestety wygląda sprawa udostęp­ nienia bogatych zbiorów Instytutu z zakresu folkloru i sztuki ludowej. Trudności lokalowe powodują, że Zakład Muzyki Ludowej pracuje w Poznaniu, i to w warunkach bardzo ciężkich. Oczywiście dopiero urządzenie w przyszłości specjalnej „słuchalni" nagrań, dostępnej dla za­ interesowanych, rozwiąże ten problem. Jeżeli ta sprawa nie da się zrealizować w najbliższym czasie, to przynajmniej można już obecnie przy­ stąpić dc kompletowania brakującej literatury z zakresu folkloru oraz do utworzenia central­ nego archiwum rękopiśmiennych materiałów folklorystycznych, niezbędnych dla prowadze­ nia prac porównawczych i badawczych. Wysoko rozwinięta technika mikrofilmów i fotokopii �znacznie ułatwia to zadanie. Dodajmy, że zagad­ nienia folkloru w coraz większym stopniu po­ dejmowane są przez zakład muzykologii Uniw. Warszawskiego oraz katedrę polonistyki Uniw. Warszawskiego i Warszawa staje się bezsprzecz­ nie ośrodkiem prac nad folklorem słownym i . muzycznym. Jest to dodatkowy argument przemawiający na korzyść utworzenia w ra­ mach Instytutu centralnego archiwum zbiorów folklorystycznych dawnych i współczesnych. Inaczej przedstawia się sprawa zbiorów z zakresu sztuki ludowej. Tu wkład bezpośredni Instytutu przedstawia się w formie zdjęć, r y ­ sunków, próbek, opisów i jedynie w niewielkim stopniu w postaci eksponatów. Te ostatnie zna­ leźć można w różnych punktach kraju zarówno w salach etnograficznych muzeów jak też, w większym jeszcze stopniu... w magazynach. Unikalny materiał niszczeje często, ponieważ nie mieści się w planie ekspozycji i zalega piw­ nice. Tymczasem podejmując prace z zakresu ludowej sztuki, nie można ująć całości jakiegoś zagadnienia (np. haftu, ornamentu) nie wyjeż­ dżając w żmudne podróże po wielu większych i mniejszych ośrodkach prowincjonalnych. Mó­ wimy wiele o zainteresowaniach, które winni mieć plastycy dla ludowej sztuki. Ale gdzież ten plastyk ma zobaczyć bogactwo form ludowej twórczości? Gdzie znaleźć podnietę? Sytuacja niewątpliwie dojrzała już do tego, żeby wysu­ nąć myśl stworzenia centralnego muzeum arty­ stycznego rzemiosła ludowego. Muzeum, które zawierać będzie eksponaty z całego kraju, udo­ stępnione i podane w sposób jasny i metodycz­ ny. Muzeum, które gromadzić będzie materiał tematycznie, a nie tylko regionalnie. Muzeum, które będzie nie tylko świadectwem bogatej twórczości naszego ludu, ale które stanie się szkołą dla naszych plastyków i pomocą dla ko­ lektywów twórczych pracujących w zakresie rzemiosła artystycznego. Materiał dla takiego Muzeum jest. Znaleźć go można zarówno we wspomnianych już magazynach muzealnych, jak też w C.P.L.iA., Centralnym Zarządzie Sztuk Plastycznych, Instytucie Wzornictwa Przemy­ słowego, w Państwowym Instytucie Sztuki i wielu innych instytucjach. Muzeum takie, pomyślane jako żywa, twór­ cza komórka, może stać się poważną pomocą w dziele kształtowania naszego współczesnego rzemiosła ludowego i artystycznego. Nie zamierzam oczywiście podejmować na tym miejscu oceny pracy Instytutu w dziedzinie badań nad sztuką ludową i folklorem. Co wię­ cej, zdaję sobie doskonale sprawę z tego, że każ­ da próba takiej oceny, dokonana przez „zainte­ resowanego", nie może być obiektywna. Jeśli jednak decyduję się poruszyć t u niektóre zagad­ nienia, to jedynie w formie dyskusyjnej, jedy­ nie po to, aby przez świadomie ostre, polemicz­ ne postawienie problemów doprowadzić do jas­ nego wykrystalizowania właściwych metod i form pracy. Wykrystalizowanie takie możliwe jest zaś jedynie na płaszczyźnie szerokiej dy­ skusji, operującej zarówno orężem k r y t y k i i sa­ mokrytyki. Trzy lata, zwłaszcza w naszych cza­ sach, gdy rok równy jest nieraz dziesiątkom lat dawnych — to dużo. Z perspektywy trzech lat inaczej się patrzy na pierwsze kroki, pierwsze założenia, pierwsze osiągnięcia i błędy. Ale w y ­ daje mi się, że takie krytyczne spojrzenie wstecz jest jednak konieczne. Chociażby dlatego, aby w rezultacie pomogło przezwyciężyć te wszyst­ kie postawy i nawyki, które przeszkadzają po­ suwać się naprzód. Co utrudnia ten proces posuwania się? Wy­ daje się, że bez wahania można wskazać jedną z przyczyn — słabość założeń teoretycznych. Oczywiście, przystępując do pracy przed trzema laty zadawano sobie podstawowe pytania. Co to jest sztuka ludowa? Jakie są cechy wyróżniające ją? Jak odróżnić, czy dany zabytek architekto­ niczny jest dziełem ludowego twórcy, czy nie? Co w ogóle uważać za „ludowe", czy tylko sztu­ kę wiejską czy również rzemieślniczą, a jeśli tak, to w jakiej mierze? Jakie są kryteria w y ­ dzielające z tysięcy pieśni śpiewanych przez lud — właśnie ludowe pieśni? Co to jest w ogóle pieśń ludowa?... Pytania takie można niestety mnożyć bardzo łatwo, ale dać na nie jasną, kon­ kretną, użyteczną w pracy odpowiedź — trudno. Nie oznacza to rzecz prosta, iż odpowiedzi ta­ kich dać nie można. Zagadnienia te dyskutowa­ ne są dosyć szczegółowo na Węgrzech, w Cze­ chosłowacji, a szczególnie w Związku Radziec­ kim. Budzą one jeszcze wiele niejasności i nie zawsze definicje, które są przyjmowane, w y ­ czerpują sprawę, ale niewątpliwe jest jedno, iż w ogniu dyskusji nad konkretnymi zagadnie­ niami są one precyzowane caraz ściślej, coraz jednoliciej. Nie w t y m więc można doszukiwać się winy, że dotychczas nie określono u nas ścisłych, jed­ nolitych, naukowych kryteriów, ale w tym, że zrobiliśmy stanowczo zbyt mało, aby je osiąg­ nąć, że nie było niemal prób postawienia na­ wet roboczego tych zagadnień (włączając w to zresztą niezbyt udaną konferencję w Jadwisinie �i obrady sekcji sztuki ludowej w ramach konfe­ rencji Wawelskiej), że uczyniliśmy zbyt mały wysiłek w kierunku przeniesienia na nasz teren tego rodzaju dyskusji prowadzonych w innych krajach, a szczególnie w Związku Radzieckim. Niedocenianie i pomijanie milczeniem zagad­ nień teoretycznych i metodologicznych jest rów­ nież jednym z najpoważniejszych błędów „Pol­ skiej Sztuki Ludowej", która poza kilkoma spo­ radycznymi próbami nie potrafiła przekształcić się w organ walczący o naukowe pojmowanie i traktowanie zagadnień ludowej sztuki, która nie zdołała przyciągnąć szerokiej grupy współ­ pracowników, zarówno specjalistów jak też i zbieraczy-amatorów. Błędy teoretyczne, a raczej powiedzmy — brak wyraźnych założeń metodologicznych — odbiły się bezsprzecznie na pracy, zwłaszcza w pierwszej fazie, w której ograniczano się prze­ ważnie do. pewnego typu poszukiwań tereno­ wych. Nie chodzi t u rzecz jasna o krytykę po­ szukiwań terenowych jako takich. Są one nie­ wątpliwie źródłem naszej wiedzy i konieczną formą pracy. Zwłaszcza w pierwszym okresie na skutek obiektywnych warunków należało zająć się przede wszystkim gromadzeniem materiału, ażeby później przejść do jego badania. Nie o sa­ mo podjęcie prac zbierawczych więc chodzi, ale o to, j a k były one prowadzone. Niestety, przeglądając materiał zbierany w t y m czasie, z żalem można stwierdzić, że brak jest niejedno­ krotnie odpowiedniej dokumentacji, że materiał nieraz robi wrażenie przypadkowo zbieranego, bez żadnej przewodniej myśli. Mamy np. tysiące pieśni, ale nie potrafimy do dziś jeszcze dać odpowiedzi — jakie zmiany następują w folklorze pod wpływem przemian zaszłych na samej wsi (elektryfikacja, utworze­ nie spółdzielni produkcyjnych itd.). Mamy setki eksponatów, zdjęć i rysunków dotyczących np. stroju. Czy wystarczą te materiały do udzielania naprawdę rzetelnej odpowiedzi np. na temat rozwarstwienia klasowego w stroju? Nie o zbieractwo więc chodzi, ale o przeciw­ stawienie świadomej, twórczej pracy w terenie, szukającej odpowiedzi na postawione sobie py­ tania — bezmyślnemu kolekcjonerstwu wszyst­ kiego, co wpadnie w rękę. Dzisiaj oczywiście coraz rzadziej występują takie właśnie wypadki. Ale niesłusznym byłoby ukrywać fakt, że jednak występują. Czym je ob­ jaśnić? Spróbuję to zilustrować na przykładzie z Akcji Zbierania Folkloru. Sądzę, że poddanie się żywiołowości zbierac­ twa wypływało przede wszystkim z przyjęcia założenia, że trzeba jak najszybciej ratować co się da z ludowej twórczości, bo za parę lat bę­ dzie za późno. Sztuka ludowa ginie, mówiono — niszczeją dawne zabytki, umierają najstarsi l u ­ dzie, którzy pamiętają jeszcze dawne, nie śpie­ wane już obecnie pieśni — trzeba więc przede wszystkim ratować przed zagładą to, co się da. Oczywiście, ważne jest uratowanie przed zani­ kiem każdej cennej pozycji ludowej twórczoś­ ci. Ważne jest zachowanie dla potomności obra­ zu dawnej kultury, zwłaszcza tam, gdzie nie została ona uprzednio zbadana. Ważne jest od­ twarzanie pomijanych dawniej nurtów — re­ wolucyjnego i buntowniczego oraz satyry antydworskiej czy antyksiężowskiej . Chodzi jednak o to, aby w pogoni za ilością „ratowanego" sta­ rego materiału nie gubić z oczu podstawowych celów pracy. Aby słuszna chęć zabezpieczenia wszystkiego, co cenne, nie zamieniała się w bez­ myślną „strażacką" metodę, przy której wy­ chwytuje się chaotycznie w gorączkowym poś­ piechu przypadkowy materiał, pomijając jedno­ cześnie wiele innego, nie mniej nieraz cennego materiału współczesnego, pomijając dane poz­ walające nam na właściwe zrozumienie funkcji danego zabytku w całokształcie życia ludu. O ginięciu ludowej kultury czytamy już u Kol­ berga, ale doświadczenia nasze dowodzą nie­ zbicie, że kultura ludowa bynajmniej nie ginie, lecz zmienia się; że właśnie w nowych warun­ kach naszego życia istnieją pełne możliwości jej najbujniejszego rozwoju. Byłoby błędem nie­ wybaczalnym, gdybyśmy powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy, powstające obecnie. Doty­ czy to szczególnie prac w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera — łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. A prze­ cież, jak pisze J. Stalin: 3 4 „Według metody dialektycznej ważne jest przede wszystkim nie to, co się w danej( chwi­ l i wydaje trwałe, ale zaczyna już obumierać, lecz to, co powstaje i rozwija się, jeżeli nawet wydaje się w danej chwili nietrwałe, albo­ wiem według metody dialektycznej, to tylko jest niezwyciężone, co powstaje i rozwija się." 5 3. Tak np. Gloger nazywa w przedmowie swój zbiór , P i e ś n i ludu" — „wyborem etycznym". Por St. Czernik „Poezja chłopów polskich". Warszawa 1951. str. 61—64. 4. Wystarczy podać, że w ciągu lipca i sierpnia br. zbieracze A k c j i Folkloru zapisali w terenie ok. 100 nowych pieśni. W jednym z następnych numerów „Polskiej Sztuki Ludowej" zagadnieniu temu p o ś w i ę ­ cony będzie specjalny szkic. �Tymczasem my, w pogoni za tym, co obumie­ ra — tracimy z oczu proces powstawania nowe­ go folkloru, który jest dla nas dziś zjawiskiem pierwszorzędnej wagi. Nowy folklor wyraża bo­ wiem nową świadomość naszej wsi, wyraża pro­ cesy zachodzących w niej przemian. Nowy fol­ klor jest przy t y m potężną, aktywną siłą, przy­ śpieszającą te procesy. I jeśli zdołamy ten fol­ klor uchwycić, jeśli ułatwimy mu możność roz­ powszechniania się, jeśli świadomie przyśpieszać będziemy proces jego kształtowania się i prze­ rastania w nową ludową pełnowartościową pieśń — to dopiero wówczas można będzie po­ wiedzieć, że czynnie, aktywnie współdziałamy z procesem rozwoju społecznego. 6 Toteż podstawowe zadania nasze polegają dziś na pokazaniu stanu rozśpiewania naszej wsi, wskazaniu tego, co zanika, i tego, co jest powszechne; na badaniu wpływu pieśni maso­ wej na twórców czerpiących podnietę z ludowe­ go źródła. Dodajmy, że w wybranych obecnie kilku punktach kraju zamierzamy prowadzić w przyszłości co kilka lat badania, pozwalające na uchwycenie procesów przetwarzania się fol­ kloru, tworzenia si ę nowych pieśni, nowych ja­ kości. Materiał zebrany więc obecnie przez nas musi stanowić jutro wystarczające źródło dla dokonywania prac badawczych czy to nad two­ rzeniem się nowego folkloru, czy nad rozwojem wielogłosowości w pieśni ludowej, nad wpły­ wem radia na kulturę muzyczną terenu, nad procesem niwelowania odrębności regionalnych, obumierania dawnych tradycyjnych gatun­ ków itd. 7 ! Teza „zbieractwa za wszelką cenę" odbiła się również i na pracy Zakładu Badania Architektu­ ry, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego. Zakład sta­ rając się o jak najszybsze uzyskanie przekrojo­ wego materiału z badanych regionów przyjął metodę szybkiej penetracji terenu. Metoda ta spotkała się z licznymi głosami k r y t y k i . Jednak­ że osiągnięcia Zakładu świadczą, iż metoda 5. J . Stalin „O materializmie dialektycznym i histo­ rycznym", „Zagadnienia leninizmu" Książka i Wiedza, 1949, str. 538. 6. Przykładowo podaję jedną z wielu pieśni Współ­ czesnych o w y r a ź n y m obliczu klasowym, siła wyrazu i artystyczna forma niewątpliwie pełnią rolę oskarżycielską i mobilizującą przeciwko kułakowi: U kułaka — Ciele becy, U kułaka — Świnia kwicy, U kułaka — Ś w i n i a wisi, U biednego — Dziecko chysi. (zapisał J . Sadownik w 1950 r, od Marcina Jędrka 1.61, w pow. niskim). 7. Por. np. ciekawą analizę „Małej Suity" i „Tryp­ tyku" W. Lutosławskiego zamieszczoną przez dr Z. Lissę w nr 5—6 czasopisma „Muzyka". szybkiego przebadania terenu daje dobre rezul­ taty, pod t y m jednak warunkiem, że w y n i k i u ważać będziemy wyłącznie za przekrojowy obraz kultury artystycznej regionu, obraz, k t ó ­ ry może być jedynie podstawą dla dalszych szczegółowych i pogłębionych badań. Doświad­ czenia ubiegłych lat pracy wykazały, że wstęp­ ne przebadanie terenu jest rzeczą niezmiernie cenną, pozwala bowiem na właściwe postawie­ nie konkretnych pytań, na które odpowiedzi dać muszą następujące później szczegółowe, ści­ śle określone badania. Toteż na podstawie ana­ lizy materiałów zebranych w ramach poprzed­ nich obozów terenowych oraz obecnego (na Pod­ lasiu) konieczne będzie przeprowadzenie stu­ diów dopełniających w terenie, studiów w w y ­ typowanych określonych punktach i zmierzają­ cych do wyjaśnienia nasuwających się w czasie objazdów penetracyjnych problemów. Należy sądzić, że ta metoda pracy, łącząca w sobie szyb­ ką penetrację terenu ze szczegółowymi badania­ mi określonych zagadnień, przyniesie w rezul­ tacie zadawalające wyniki. Nie trudno jest zresztą zauważyć, że w toku rozwiązywania coraz to nowych i trudniejszych zadań, dojrzewali ludzie, zmieniały się metody pracy. Widzi się to wyraźnie chociażby w w y ­ mienionym wyżej Zakładzie Badania Plastyki, Zdobnictwa i Architektury Ludowej, który sięga również do coraz to nowych form, jak np. po­ szukiwania archeologiczne i historyczne. Ozna­ czają one posunięcie naszych badań na nowy, wyższy szczebel. Podobne zjawisko obserwuje­ my również i w Akcji Zbierania Folkloru czy w pracy Zakładu Muzyki Ludowej. Coraz silniej wysuwają się i tu problemy, podporządkowują­ ce sobie zbieractwo. Charakterystycznym jest np. artykuł świetnych znawców naszego folkloru mgr M . J. Sobieskich na temat diafonii pieniń­ skiej w którym przedstawione są rozliczne, pełne pomysłowości próby zbadania istoty tej diafonii i odpowiedzi na pytania dotyczące jej powstania i rozwoju. Ciekawe próby badania wrażliwości artystycznej ludu podjęła również ekipa śląska Akcji Zbierania Folkloru, zajmując się przy t y m bardzo interesującymi badaniami folkloru górniczego. Fakty takie można oczy­ wiście mnożyć. Świadczą one o słusznym zja­ wisku przerastania pracy archiwizującej, reje­ strującej — w problemową. Przestawienie się na problemowe widzenie pracy, połączone jest z uaktywnieniem się sa­ mej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy ') „Muzyka" 1952 r. nr 9—10. �się ze zjawiskiem takim jak pseudo-bezstronny „obiektywizm", polegający na tym, że notuje się wszystko —uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczy­ wiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacierając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakiej wartości zarówno głęboko ideologicznym, wyso­ ce artystycznym okazom twórczości naszego l u ­ du co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworu czy moralność kułacka. W re­ zultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany ob­ raz naszego ludu, stoczenie się na reakcyjne po­ zycje w folklorystyce. Taka jest nieunikniona konsekwencja podobnej pseudoobiektywnej po­ stawy. A przecież lud nie jest jakąś jednolitą masą, wieś nie jest harmonijną całością, rozwi­ jającą się w określonych ramach przestrzen­ nych. Wieś, szczególnie obecnie, w okresie na­ rastających przeciwieństw klasowych, stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie obserwować można walkę między ele­ mentami kułackimi a biedniakiem czy średniakiem. W t y m procesie zachodzących prze­ mian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o socjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor odgrywają również rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamu­ jącego pewne procesy lub rozwijającego je. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważnie układana na nutę krakowiaka, agituje i mobilizuje na pewno nie mniej niż pra­ sa czy „muzyka i aktualności". Jeśli w czasie akcji skupu we włoszczowskim powiecie (woj. kieleckie) mieszkańcy wsi Siedliska śpiewają: „Gospodarze z Irządz Skupu nie oddają, Na cóż się te psiekrwie Jeszcze oglądają. Siedlisczanie za to Dawno skup oddali Bo się na Irządze Nic nie oglądali..." to nie ulega wątpliwości, że pieśń ta musi być oceniana przede wszystkim jako celny oręż agi­ tacji, jako przejaw rosnącego uświadomienia społecznego naszej wsi. Świadczy ona jak za­ wodne jest stosowanie do folkloru jedynie czy­ sto artystycznych kryteriów. Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skomplikowanego zjawiska, pełnego wewnętrz­ nych napięć i sprzeczności nie można podchodzić „obiektywnie". Nie ma zresztą „obiektywnego zbieractwa". Każde zbieranie jest zarazem pro­ cesem selekcji. I jeśli będziemy szukali w ludzie pozostałości feudalnej, pańszczyźnianej moral­ ności — znajdziemy jej ślady. Szukając najczy­ stszych uczuć, l i r y k i — znajdziemy ją, znajdzie­ my również akcenty rewolucyjne, satyrę antyksiężowską czy antykułacką, znajdziemy jednak również i pieśń karczemną. Od tego, gdzie będziemy szukali, u kogo — będzie zależał rezultat pracy. Niewątpliwie Kolberg sta­ rał się być obiektywnym i notować wszyst­ ko, co słyszał, faktem jest jednak, że dzieło Kolberga jest mimo wszystko niepełne, jest ograniczone perspektywą dworskiego ganku czy plebanii — miejsc, w których znakomity zbieracz zapisywał pieśni. Cóż — oczywiście, że najwygodniej jest zapisać od organisty, że lepiej i wygodniej przespać się w izbie przestronnej i bogatej niż w biedniackiej chacie, ale w ten sposób nie zdobędzie się pieśni antykułackiej ani nie wydobędzie śladów dawnych pieśni bun­ towniczych czy antypańszczyźnianych. Postaw­ my sprawę jeszcze wyraźniej. Nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Jeżeli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeżeli chcemy nie tylko iść noga w no­ gę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umiejętności spopularyzowania najcen­ niejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, w y ­ dawnictw czy wreszcie bezpośrednio w terenie — przez „podrzucenie" najciekawszych pieśni zespołom świetlicowym i szkolnym — zależeć będzie w znacznym stopniu efekt naszej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod kierownictwem dr W. Gębika znajdu­ je różne formy wiązania swej pracy z terenem, organizując spotkania połączone z prelekcjami, ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadząc wspólną akcję razem z Towarzy­ stwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników tereno­ wych, którzy nie boją się być agitatorami, pro­ pagatorami prawdziwego patriotyzmu i postępu społecznego. Zjawisko to obserwujemy również i na innych terenach, np. w ekipie kieleckiej J. Chorosińskiego, gdzie znaczne rezultaty w dzie­ dzinie badania nad współczesnym folklorem są zasługą śmiałego podchodzenia do problemów wsi, wyraźnego opierania się o elementy postę­ powe, o wsie spółdzielcze i biedniackie. Można to uogólnić i stwierdzić, że wszędzie tam, gdzie �pracownicy terenowi demonstrują taką właśnie świadomą, czynną postawę, osiągają w rezulta­ cie efekty pracy, o których marzyć nie mogą nawet ci, którzy w wędrówce od organisty do babki porodowej, wszelkimi siłami usiłują w k u ­ pić się w zaufanie i zajmować pozycję wycze­ kującego pochlebiania. * Niedostateczna podbudowa teoretyczna, o któ­ rej wspomniałem na wstępie tych rozważań, po­ ciągnęła za sobą w konsekwencji nie dość jas­ ne określenie tego, co rozumieć będziemy pod terminem „ludowy". O tym, jakiego znaczenia termin ten nabiera w społeczeństwie socjali­ stycznym, pisał wyczerpująco w poprzednim nu­ merze „Polskiej Sztuki Ludowej" dr R. Reinfuss, dlatego nie będę powracał do tej sprawy, a zatrzymam się jedynie na ważnym zagadnie­ n i u — zasięgu samego pojęcia „ludowa sztuka". Niestety bardzo często pojęcie to zostaje za­ wężone jedynie do określenia tego, co wiejskie. Tak więc uważa się, że pojęcie sztuki ludowej obejmuje produkcję artystyczną ludu wiejskie­ go, czyli że sztuka ludowa znaczy tyle, co sztuka chłopska. Stanowisko takie jest jednak głęboko nie­ słuszne, powoduje bowiem pominięcie rozległej dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, pe­ ryferyjnej. I jeżeli w pewnych działach plastyki i zdob­ nictwa ludowego istotnie możemy mówić prze­ de wszystkim o wsi, o tyle już w sprzętarstwie czy np. garncarstwie na czoło wysuwa się twór­ czość rzemieślników i wyrobników małomia­ steczkowych. Zawężenie pojęcia ludowości je­ dynie do wsi, pomija tak silne i wspaniałe nur­ ty w historii rozwoju naszej sztuki, jak nurt plebejski w Średniowieczu i Odrodzeniu, jak sztuka igrców, skomorochów, wagantów. Oczy­ wiście zjawisko to występuje najsilniej w za­ kresie folkloru, znajdując swoją kontynuację i rozwinięcie w twórczości rzemieślników, górników i hutników a wreszcie w twórczości roboczej. Toteż patrząc na rozwój folkloru w ciągu ostatniego półwiecza nie trudno zauwa­ żyć, że dominującym nurtem i jak gdyby napę­ dową siłą w jego rozwoju staje się się przy końcu X I X wieku właśnie nurt proletariacki, robotniczy, rewolucyjny. Nie obrzędowa pieśń pentatoniczna stanowi charakterystyczną cechę tego okresu rozwoju folkloru — ale właśnie pieśń rewolucyjna, więzienna, buntownicza, pieśń, która dotarła wszędzie, nie tylko do śro­ dowisk robotniczych,, ale do najodleglejszych wsi, najdalszych zakątków kraju. Takie pieśni, jak „Warszawianka 1905 г.", „Mazur Kajda­ niarski" czy „Gdy naród do boju" — budziły świadomość ludu, mobilizowały do walki, uczy­ ły gramatyki rewolucji. M y jednak wciąż je­ steśmy skłonni traktować ten potężny nurt prawdziwie ludowy za coś marginesowego, jeśli nie zupełnie obcego. I dlatego sądzę, warto spe­ cjalnie zwrócić uwagę czytelnika na umieszczony w tym numerze artykuł St. Wallisa o pieśni górniczej, w którym pieśń ta wyrasta w całej swej sile i krasie, w którym widoczne są związki między dawną pieśnią wiejską a pieśnią-skargą, pieśnią - oskarżeniem wyzyskiwanego w strasz­ liwy sposób przez kapitalistów górnika. Pieśń robotnicza, rewolucyjna nie dźwięczy dziś w masowych pieśniach naszych kompozy­ torów. Patos jej i wspaniały, porywający w y ­ raz kształtują silniej radzieckie pieśni niż na­ sze. I nic dziwnego. Na „Warszawiance" kształ­ ciło się rewolucyjne pokolenie, które w 1917 r. zamieniło w Rosji pieśń w czyn. „Warszawian­ ka" należała do ulubionych utworów Lenina, pieśni rewolucyjne polskie weszły tak silnie w krew robotniczą, że słusznie każdy obywatel Państwa Rad uważa je za swoje, za najbardziej ludowe — radzieckie. Kompozytor Anatol Nowikow opowiadał, że komponując „Hymn Mło­ dzieży Demokratycznej" wielokrotnie przegry­ wał sobie „Międzynarodówkę", „Marsyliankę" i „Warszawiankę", szukając w nich właściwego tonu dla swego hymnu. Niestety w twórczości naszych kompozytorów na próżno szukalibyś­ my dziś tradycji tego rewolucyjnego nurtu... I na tym przykładzie chciałbym postawić za­ sadnicze zupełnie zagadnienie w naszej pracy. Jeśli zastanowić się, kto ponosi winę za to, że do dziś nie dotarły klejnoty ludowej twórczości robotniczej, wiejskiej czy rzemieślniczej — to bezsprzecznie w pewnej mierze winę ponosimy my wszyscy, którzy nie potrafimy tak ustawić naszej pracy, aby znaleźć stałą transmisję do naszych twórców, do¡ organizacji zajmujących się rozpowszechnianiem i popularyzacją sztuki na wsi, w środowiskach robotniczych i miejskich. Praca nasza zbyt słabo wciąż jeszcze powiąza­ na jest z życiem. Oczywiście w pracy naszej podstawową formą są solidne, długo przygoto­ wywane wydawniotwa - monumenta. Ale rów­ nież konieczne jest takie zorganizowanie pracy, aby najcenniejsze osiągnięcia ludowej twórczo­ ści popularyzować natychmiast przez prasę, ra­ dio, przez estrady koncertowe, ruch amatorski i zespoły świetlicowe. Jeśli odczytać z naszego stanowiska wska­ zówki V I Plenum КС PZPR, to bezsprzecznie �główną wytyczną dla naszej działalności musi być więź z życiem, patrzenie na wieś nie tylko jako na wielki matecznik pełen najróżniejszych skarbów ludowej sztuki, ale jako na front wal­ k i o socjalizm, o nową świadomość człowieka. Ze wsi nie tylko czerpiemy, ale tej wsi musimy również dawać. Musimy uczyć się być mądrymi gospodarzami, którzy umieją odrzucać plewy od dobrego ziarna i którzy rzucając to ziarno w żyzną glebę czynią wszystko, aby uzyskać naj­ piękniejsze plony. Spójnia między klasą robot­ niczą a wsią, widziana z perspektywy naszej pracy, oznacza bardziej czynny, aktywny, świa­ domy stosunek do zagadnień wiejskich. Praca nasza nie kończy się na braniu ze wsi tego, co najcenniejsze w zakresie ludowej twórczości, ale polegać powinna na wszechstronnym kon­ takcie z twórcami, instytucjami prowadzącymi pracę kulturalną na wsi, z Radiem, prasą itp. Przez te transmisje najcenniejsze, najwartoś­ ciowsze dzieła ludowej twórczości winny wra­ cać na wieś, promieniować, rozpowszechniać się. W tej pracy popularyzującej nowy folklor po­ winna wziąć udział nasza prasa, zarówno cen­ tralna jak regionalna, powinny wziąć udział świetlice,, koła amatorskie, itd. O tym, jaką siłą może być folklor, traktowany jako ważny ele­ ment nowej naszej socjalistycznej nadbudowy, niech świadczy chociażby fakt, że w Związku Radzieckim w pierwszych latach po Rewolucji intensywną pracę nad popularyzacją jego pro­ wadził centralny organ Partii — „Prawda". I dziś, w świetle wytycznych V I I Plenum, te właśnie zadania świadomego, aktywnego od­ działywania na ludową twórczość, pomagania w jej rozwoju przez troskliwą opiekę i pomoc w rozpowszechnianiu itp. — stają się zadaniami, którym musimy w jak najszybszym czasie spro­ stać. Ostatnia wystawa rzemiosła i przemysłu ar­ tystycznego, którą zorganizowano w Warszawie, pokazała niestety, że więź między bogatą i pięk­ ną twórczością ludową a plastykami wciąż je­ szcze jest luźna. Z żalem wypada stwierdzić, że wielu plasty­ ków naszych nie zna cennych osiągnięć kolek­ tywów pracowniczych, które.dają takie rezul­ taty jak np. kolektyw Zalipiański, który urzą­ dził pokój dziecinny na „Batorym", ani nie zna wybitnie interesujących osiągnięć Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, ani nie zna nasze­ go bogatego ludowego rzemiosła artystycznego. A osiągnięcia ludowej sztuki bezsprzecznie mogłyby być użyteczne w praktyce naszych plastyków i niewątpliwie mogłyby zostać w szerszym stopniu wykorzystane chociażby przy urządzaniu wnętrz na M.D.M. Również byłoby ważnym silniejsze związanie pracowni architektonicznych, projektujących zwłaszcza zagrody i zabudowania wiejskie z osiągnięciami wiejskiego budownictwa. Dlaczego nie projektować zagród, które byłyby twórczą kontynuacją najlepszych tradycji naszej archi­ tektury ludowej? Dlaczego nie starać się o roz­ wiązanie różne dla poszczególnych regionów, rozwiązanie oparte o miejscową tradycję? Niestety i kompozytorzy, którzy zdawało by się, najsilniejszy powinni mieć związek z ludo­ wą twórczością, nie przejawiają szczególnej ak­ tywności. Pomimo zaproszeń ze strony Instytu­ tu w zeszłorocznej letniej Akcji Zbierania Fol­ kloru wzięło udział zaledwie paru kompozyto­ rów... W t y m roku sytuacja liczbowo poprawiła się nieco, i z radością ujrzeliśmy wśród naszych ekip młodzież kompozytorską. Szkoda jednak, że nie biorą udziału w pracach terenowych naj­ lepsi doświadczeni kompozytorzy, którzy nie­ wątpliwie, nie tylko sami mogliby skorzystać z bezpośredniego kontaktu z terenem wiejskim czy robotniczym, ale którzy mogliby również oddać ogromne korzyści naszej pracy... Szerszy udział kompozytorów i plastyków w pracach Instytutu niewątpliwie przyniósłby du­ że korzyści tak jednej jak i drugiej stronie. W tych k i l k u uwagach chciałem jedynie za­ sygnalizować wyraźnie te sprawy, które w toku naszej pracy wydają się obecnie szczególnie ważne. Oczywiście rozwiązanie ich możliwe jest jedynie na gruncie zespołowej pracy, narad i szerokich dyskusji. Osiągnięcie nowych, lepszych rezultatów zależne jest w dużej mierze od tego, czy potra­ fimy przezwyciężyć własne błędy na gruncie otwartej, twórczej k r y t y k i i samokrytyki. Po­ ważną rolę może t u spełnić również „Polska Sztuka Ludowa", otwierając swe łamy dla ta­ kich dyskusji, publikując zarówno prace z za­ kresu teorii i metodologii, jak też i przynosząc obfitsze materiały z dokonywanych przez Insty­ tut badań. Bez takiej szerokiej dyskusji prowa­ dzonej przez aktyw naukowy Instytutu przy udziale wybitnych specjalistów, praktyków oraz twórców, bez ich życzliwej k r y t y k i i pomocy — trudno będzie o osiągnięcie lepszych w y n i ­ ków. Metoda zespołowej pracy i twórczych dy­ skusji, toczonych w szerokim gronie zaintereso­ wanych, powinna stać się podstawą naszego dalszego działania, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0e755e236a8bbf74c0c33517bf1fbb.pdf 3ec7f640790bb688dcb4fc70157cf862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource kultura ludowa górnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3613 Title A name given to the resource Podłoże ludowe w kulturze górniczej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PODŁOŻE L U D O W E W KULTURZE GÓRNICZEJ MARIA Powstanie grupy zawodowej górniczej w Pol­ sce sięga początkami swymi głęboko w dzieje i na kilka wieków wyprzedza rozwój wielkiego przemysłu i uruchomienie pierwszych kopalń węgla. Już w X V wieku występują górnicy zor­ ganizowani w bractwa zawodowe obwarowane szeregiem im tylko właściwych rygorów i zwy­ czajów wyrosłych ze specyficznych warunków pracy podziemnej. Poprzez wieki rozbudowuje się, narasta i wreszcie kształtuje odrębny cha­ rakter życia kulturowego górników. Jednocześ­ nie zarysowują się pewne wyraźne lokalne zróżnicowania, uwarunkowane przynależnością członków grupy górniczej do danej grupy etni­ cznej. Polska społeczność górnicza rozrzucona na szerokiej połaci południowo-zachodnich obsza­ rów Polski da się zamknąć w kilka oddzielnych ugrupowań, j a k : wielicko-podkarpackie, olku­ skie, krakowsko-jaworznickie, zagłębiowskie, górnośląskie, częstochowsko - świętokrzystkie, wreszcie najmłodsze — dolnośląskie. Odrębność jednak każdego z nich kształtują nie normy ży­ cia zawodowego, ale przeszłość historyczna, przede wszystkim zaś różnice wypływające z od­ miennych treści kultury etniczej, z której człon­ kowie tych ugrupowań wyrastają. Pomimo bo­ wiem kilkowiekowej tradycji istnienia na zie­ miach polskich zawodu górniczego i wytworze­ nia się t y m samym oddzielnych i niezmiernie skomplikowanych norm jego życia kulturowego, ścisła więź łącząca górnika z kulturą wsi pozo­ stała dotychczas. Złożoność przyczyn tego zjawiska wymagała­ by szerokiego omówienia, które tutaj zdaje się być zbędne. Raczej istotne jest uwypuklenie wy­ raźnych powiązań z kulturą ludową poprzez licz­ ne treści z poszczególnych zespołów kulturowych wplecione w całość życia górnika bytującego w odmiennych warunkach społecznych i gospodar­ czych. ZYWIRSKA Nie wyczerpie tego — rzecz oczywista — i szkic niniejszy. Celem jego jest raczej zwróce­ nie uwagi na punkty najbardziej typowe i wy­ raziste, które znajdą swoje uzasadnienie w sze­ regu artykułów drukowanych poniżej. W chwili obecnej, zdecydowanie zamykającej określony etap rozwojowy naszego życia narodowego, za­ danie to nie jest jeszcze tak trudne. We wszyst­ kich bowiem przejawach życia górniczego po­ wiązania te występują z całą wyrazistością i da­ dzą się wydzielić spośród innych młodszych i obcych treści. Zasadniczo, w splocie wszystkich czynników kształtujących obraz życia górnika polskiego do 1939 roku występują trzy podstawowe nawar­ stwienia norm: 1) przejętych z grupy etnicznej, 2) napływających wraz z zawodem i 3) przeni­ kających coraz szerszym strumieniem z cywili­ zacji miejskiej. Pod cienką w a r s t w ą pokostu cywilizacyjnego nadającego pozornie miejski charakter życiu górnika płynie głęboki i silny nurt tradycjonalnych pierwiastków ludowych wyrastających z odwiecznych korzeni kultury etnicznej. Rye. 1. Dąbrowa Górnicza w 1898 r. Związkowego Muzeum Górniczego w Ze zbiorów Sosnowcu. �Rys. 2. Przekrój rów kopalni w Wieliczce — rysował Borlach w 1719 г., sztychował J. E. Nilson. Ze Muzeum Narodowego w W-wie. Gabinet Rycin. Fot. L . Sempoliński Liczne osady kopalniane czy nawet wielkie ośrodki przemysłowe w przeważającej większo­ ści powstały i rozwinęły się ze wsi chłopskich czy folwarcznych. Drogą powolnej adaptacji kształtowała się nasza górnicza grupa zawodo­ wa. W historii rozwoju górnictwa polskiego nie natrafiamy na masowy, jednorazowy napływ obcego żywiołu w związku z powstawaniem czy budową kopalni. Raczej wyrażało się to przy­ byciem kilku gwarków poszukujących kruszców, bądź też sprowadzeniem niewielkiej ilości ko­ paczy — specjalistów w kunszcie górniczym. Ci wciągali do pracy górniczej ludność miejscową, ucząc j ą zawodu górniczego i zaszczepiając nor­ my ich życia grupowego, sami jednak ulegali przeważnie kulturze danego środowiska. Poje­ dyncze, naniesione przez nich elementy nie zmie­ niły zasadniczej struktury kulturowej danego ugrupowania, pozostawiając jedynie czasem śla­ dy w całokształcie jego życia. Sporadyczne zaś wypadki zakładania niewielkich osad górniczych, jak na przykład z dawniejszych: Krążek czy Łukienka w grupie olkuskiej, bądź z nowszych: Chropaczów czy Lipiny w grupie górnośląskiej, nie wpłynęły na zmianę charakteru całej grupy, a raczej uległy wpływowi kultury otaczających je wsi. zbio­ Proces przesuwania się punktu ciężkości w charakterze poszczególnych wsi rozrastających się w osady górnicze trwa niemal do chwili ostat­ niej, przeżywając swój gwałtowny rozwój w mo­ mencie powstawania wielkiego przemysłu w drugiej połowie X I X wieku. W tradycji więc takich osiedli górniczych, jak Nikiszowiec i Giszowiec, Rydułtowy czy Dąbrówka Wielka t k w i jeszcze wyraźne występowanie dwóch odmien­ nych nurtów życia: gospodarzy i górników„grubiorzy". Ogromne kompleksy wielkich, po­ nurych bloków mieszkalnych wystawionych przez właścicieli kopalń przesłaniają pojedyncze stare chaty w ogródkach, za którymi ciągnie się kawałek pola będący niekiedy pozostałością daw­ nego gospodarstwa rolnego. Ścisła łączność ży­ cia zespołowego w każdym z takich osiedli pod­ kreślona przez izolowanie się od życia innych warstw społecznych pozostawiła silne piętno na życiu górnika i zaznaczyła jeszcze dobitniej jego poczucie odrębności społecznej. Dotychczas nie­ mal bliższy jest górnikowi z wielkiego ośrodka przemysłowego małorolny chłop czy chałupnik dojeżdżający do pracy w kopalni z pobliskiej wsi aniżeli mieszkaniec tego samego miasta, ale zatrudniony w innym zawodzie. �Odbicie tych więzi znajdujemy dotychczas w wielu elementach kultury materialnej górni­ ka, w ich gwarze, obyczajach, w uroczystościach rodzinnych i zbiorowych, w ciekawym folklorze, wreszcie — w sztuce. Najbardziej jednak przejrzyście występują te momenty w życiu górnika śląskiego. We wspomnieniach obecnego pokolenia górni­ czego pozostał jeszcze żywy obraz wnętrza domu rodzinnego wraz z przedmiotami domowe­ go użytku wykonanymi przez ojca czy dziadka, który przyszedłszy z pracy w kopalni stawał przy warsztacie stolarskim i budował skrzynię, kołyskę czy szafę, zdobiąc j ą następnie malowa­ nym czy rzeźbionym ornamentem. Budował j ą w oparciu o stare tradycje indywidualizując cza­ sem szczegóły. Jeśli był specjalnie uzdolniony i zamiłowany w swej pracy, wykonywał meble nie tylko dla sieb'e, ale i dla sąsiadów, powięk­ szając w ten sposób zasięg rodzimego typu wy­ tworów. Matki zaś i siostry szyły kiecki, zapas­ k i lub inne części ubioru, przyjęte na całym ob­ szarze, w którym występuje dana odmiana stroju. Toteż we wnętrzu mieszkania górniczego obok nowoczesnego biało lakierowanego kreden­ su natrafić można na starą, bogato zdobioną ludowym ornamentem skrzynię; w szafie zaś obok miejskiej sukienki córki i kitla górniczego ojca wisi dawna jakla matki, będąca częścią stroju rozbardzkiego. Jeszcze w ostatnich latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej or­ szak ślubny w osadzie górniczej występował w ubiorach ludowych, jednak na czele jego kroczy­ ła kapela składająca się z górników w ich uro­ czystych, czarnych mundurach i sztywnych „szakach" z pióropuszami. Na zabawach lub w czasie innych uroczysto­ ści gromadzkich, obok górnika ubranego w swój mundur spotyka się jeszcze teraz jego żonę w stroju ludowym. Podobnie zaznacza się to w postaci wy­ tworów związanych ze wspólną zabawą. Rozryw­ ki w czasie targów czy odpustów w osiedlach górniczych nie różnią się prawie niczym od roz­ rywek w czasie tych samych okoliczności na wsi. cie zdobione jaskrawym lukrem, j a k przy po­ dobnych okazjach na wsi. Na tych samych wę­ drownych karuzelach kręciła się młodzież gór­ nicza, te same katarynki swoją muzyką dopeł­ niały zabawy. Można by tutaj powiedzieć, że wszystkie te elementy były do pewnego stopnia jednym z pierwszych ogniw łączących osadę czy miasteczko ze wsią, a jednocześnie jednym z ostatnich, które wiązało odchodzącego do pracy w mieście chłopa z upodobaniami jego grupy etnicznej. Istniejące do 1939 roku małomiasteczkowe warsztaty wytwarzające przemioty sztuki dla wsi miały tak samo żarliwych odbiorców w rze­ szy górniczej jak i w ludności wiejskiej. Tak więc, na targach czy odpustach w Będzinie, Murckaeh czy Szopienicach pod płóciennymi dacha­ mi kramów rozłożone były te same drewniane zabawki dla dzieci czy piernikowe serca obfi­ Geneza więc poszczególnych wątków nie zda­ je się być bardzo prosta. Gdy sięgniemy bowiem do legend górniczych osnutych najczęściej wo­ koło najpopularniejszej w fantastycznym świe­ cie górniczym postaci — Skarbnika — to ude­ rzy i zastanowi fakt ucieleśnienia go niezmien­ nie w osobie dobrego sztygara, zawiadowcy, a nawet właściciela kopalni. Oto jak j ą tłumaczy Mniej widoczne, a bardziej może silne rysują się ślady tych więzi w obyczajach rodzinnych i okolicznościowych, wreszcie w bogatym folklo­ rze. Folklor górniczy znajdujący swój wyraz w bajkach, opowiadaniach, legendach czy wyobra­ żeniach ma ten sam anonimowy charakter jak folklor ludowy. Podobnie przeważają tam wąt­ ki demonologiczne, choć coraz częściej niwelo­ wane przez racjonalistyczny stosunek górnika do otaczającego go świata. Jednocześnie tutaj właśnie występuje najwy­ raźniej skomplikowana siatka przeplatających się nawzajem w ą t k ó w : ludowego, górniczego i wreszcie literackiego. W pogmatwanym ich splo­ cie gubi się niekiedy zasadniczy grunt wątku, zaciera się jego główny, ludowy rdzeń. Jaskrawym tego i znamiennym przykładem mogą być poszczególne elementy baśni czy le­ gend wyrosłych z gruntu górniczego. Weźmy dla przykładu element krasnoludków zwanych niekiedy w bajkach ziemnymi ludkami — do­ brych duszków strzegących skarbów podziem­ nych. Nie tylko w swojej funkcji, ale i w wy­ glądzie zewnętrznym są to przecież żywcem wyjęci ze średniowiecznych miniatur górnicy ubrani w czerwone opończe ze spiczastymi kapuzami — ci, którzy wydobywali wtedy z zie­ mi drogocenne kruszce. Jakimi drogami przywędrowali oni do bajek całej niemal Europy? Czy przyszli z legend gór­ niczych do baśni ludowej, czy też sama, pełna tajemniczości, wyłaniająca się z mroków ko­ palni postać górnika zapłodniła fantazję ba­ jarzy? �jeden ze starych emerytów z kopalni im. Jana Wieczorka: „Żył naz jeden pracowity i serdecznie dobry zawiadowca kopalni. Ten kochał swoją kopal­ nię i tych robotników, co u niego pracowali z całego serca. Kiedy już był staruszkiem i zbli­ żał się dzień rozstania, prosił bardzo Pana Boga: „Kiedy już musza iść pod ziemia, to bym już wolał przynajmniej w mojej kopalni i przy moich wiernych górnikach pozostać". Pan Bóg udzielił mu tej prośby. Z tego pracowitego za­ wiadowcy kopalni stał się Skarbnik, który swo­ im uczciwym górnikom pomagał przy ciężkiej robocie i ostrzygał przed nieszczęściem. Tylko nie ścierpiał w kopalni klęcia i kradzieży. Nie­ jeden górnik, który przeklinał swoją pracę już niejednego strachu pod ziemią doznał. I nieucz­ ciwych Skarbnik karał. Górnikom wiernym swego obowiązku dokazał dużo dobrego i jest w wielu wypadkach pomocnym. Pokazuje się w większości wypadków w osobie sztygara; można go poznać po jego lampie, w której świe­ ci niebieskie światełko". Niewątpliwie, że w tym naiwnym tłumacze­ niu dźwięczy obca, a nawet fałszywa nuta. Na­ suwa się nieodparcie natarczywe pytanie: czyżby dawny, wyzyskiwany górnik zdany na swoje własne siły mógł sam wyobrazić sobie nadprzyrodzoną pomoc w osobie sztygara, od którego w życiu codziennym zależna była cał­ kowicie ocena jego wysiłków, pracy, a co za tym idzie — byt? Nasuwa się uporczywa myśl, że wątek ten został bądź zniekształcony, bądź też wręcz górnikowi narzucony; że — być mo­ że — legendy osnute wokoło postaci Skarbnikasztygara wyrosły z narzuconych mu zewnątrz treści. Zagadnienie to komplikuje jeszcze fakt dość wczesnego rozpowszechnienia przez Niemców masowych, tanich wydawnictw ze zbiorkami le­ gend, obliczonych na odbiorcę-górnika. W jakim stopniu ocalał tutaj stary, ludowy wątek legendarny? Podobne trudności w rozpoznani» właści­ wych ludowych nurtów występują i w pieśniach górniczych, choć tutaj częściej natrafiamy na trawestację melodii i tekstów ludowych przy­ stosowanych do nowych treści życia górniczego. Trudne to zagadnienie wymaga jednak grun­ townego uporządkowania, przeanalizowania i wreszcie przewartościowania całego niezmiernie bogatego materiału, zawartego w folklorze gór­ niczym, co wtedy pozwoli dopiero wysnuć nale­ żyte wnioski. Wszystkie wyżej omówione pierwiastki kul­ tury ludowej znajdują niekiedy swoje analo­ gie w ostatnio ujawnionym odbciu — w twór­ czości plastycznej górników-amatorów. Wielu wśród nich oddaje w swoich obrazkach czy rzeźbach postacie fantastycznych duchów ko­ palnianych czy demonów popularnych w le­ gendach jego otoczenia, odstępując niekiedy od starych tradycyjnych kanonów z dawna na­ rzuconych przez tradycję. Postać potężnego Skarbnika z górnikiem na rozpostartej dłoni kilkakrotnie malował i ry­ sował Józef Dworczyk, górnik z Siemianowic; utopce i strzygi wypełniają obrazki Ociepki. Dawne wnętrza mieszkań górniczych, ich swoi­ ste życie gromadzkie oddaje w swoich licznych obrazach Paweł Wróbel, górnik z kopalni im. Jana Wieczorka. Jednocześnie potrzeba boga­ tych zestawień barwnych, będąca tak charak­ terystycznym czynnikiem w całokształcie wy­ powiedzi artystycznej ludu, przewija się po­ przez wszystkie jego obrazy, gdyż t k w i on naj­ silniej w reminiscencjach dawnego życia gro­ madzkiego. Toteż twórczość plastyczna górników, rozpa­ trywana pod kątem jej związków z tradycjami ludowymi, jest jednym ze znamiennych dowo­ dów procesu, jakiemu ulega kultura ludowa w nowch warunkach rozwojowych. Jakkol­ wiek bowiem naturalny przebieg przekształ­ cania się starych form i starych treści znaczy wyraźne drogi ich zaniku w życiu górnika, to jednocześnie pozwala uchwycić te wartości, któ­ re miały dla niego istotne znaczenie i dlatego przetrwały najdłużej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d96d4720be65c539b1e6d124814eaa1.pdf 72848462caf73f0af2416d8726c2eb58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa parzenice spiskie hafty sieradzkie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3619 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.170-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dwojaki wykonane przez St. Konopczyńskiego z Bolimowa. Fot. B. Brachacka. KONKURS i W Y S T A W A CERAMIKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO CHWALISŁAW Dnia 4.ХП ub. r. odbył się w Łodzi konkurs, zorga­ nizowany przez Wydział Kultury W.R.N., obejmujący wyroby garncarstwa ludowego woj. łódzkiego. Materiał zgromadzony drogą konkursu został następnie pokaza­ ny na wystawie, urządzonej w łódzkim Ośrodku Pro­ pagandy Sztuki, której otwarcia dokonano w styczniu br. Organizacją wystawy zajął się Wydział Kultury W.R.N. wraz z miejscową Delegaturą C F L i A . Konkurs miał za zadanie wydobycie wartości arty­ stycznych Istniejących w tej gałęzi rzemiosła ludowego. Chodziło o to, żeby stworzyć możliwie dokładny obraz zdobnictwa w ceramice, pochodzącej z bliższych i dal­ szych okolic Łodzi. Zadanie to nie było łatwe, gdyż w województwie łódzkim na 27 ośrodków garncarskich zaledwie połowa wykonuje wyroby ozdobne, podczas gdy reszta produkcji, to niezdobione naczynia użytkowe. Wyniki konkursu były zadawalające, chociaż prace nadesłane na konkurs nie zawsze odpowiadały stawia­ nym wymaganiom. Na 16 uczestników, 12 nadesłało na­ czynia zdobione, z czego 8 wykonało je specjalnie na konkurs. Inni garncarze, w których pracowniach nie ma tradycji zdobniczych, nadesłali eksponaty w postaci zwykłych naczyń użytkowych, niezdobionych, tylko szkliwionych, względnie tzw. „zgrzebnych", tj. pozba­ wionych szkliwa. Ogółem nadesłano na konkurs 216 eksponatów, pochodzących z 10 ośrodków. ZIELIÑSK1 B o l i m ó w reprezentowany był przez wyroby Stefana Konopczyńskiego i Walentego Smeli. Konop­ czyński dał szereg dzbanków, misek, talerzy, wazoni­ ków i dwojaków ozdobionych charakterystycznymi dla tej pracowni motywami kwiatowymi i ptaszkami malo­ wanymi podszkliwnie na białej polewie (ryc. 1). Od powyższych odbijały s w ą surową prostotą wyroby Sme. li, który prócz dwóch foremek do ciasta dał tylko parę niezdobionych naczyń użytkowych (ryc. 2) żółto pole. wanych i glazurowanych. Drugi ośrodek garncarski z okolic Łowicza to B a r t к o w 1 с e. Z ośrodka tego wzięli udział w konkursie Agnieszka Urbanek i Franciszek Jezierski. Wyroby Urbanek, na które składały się garnki, dzbanki, dwojaczki, doniczki i skarbonki były bądź „zgrzebne", tzn. nieglazurowane, bądź pokryte glazurą w kolorze żół­ tym lub zielonym. Wśród wyrobów jej zwracał u w a g ę dzbanek „zgrzebny", posiadający na brzuścu wzór ma­ lowany pobiałką w postaci pionowo ustawionych mo­ t y w ó w roślinnych. Jezierski nadesłał na konkurs szereg garnków użytkowych zewnątrz częściowo glazurowa­ nych (ryc. 3) oraz serię naczyniek miniaturowych sprzedawanych dawniej na targach jako zabawki dla dzieci. Z B r z e z i n koło Łodzi wziął udział w konkursie Bolesław Kawecki. Wyrabia on dzbanki i garnki o pro­ stej tradycyjnej formie, „zgrzebne" lub szkliwione jedy- �nie od wewnątrz, zdobione w górnej części brzuśca równoległymi paskami białej polewy względnie orna­ mentem falistym wyskrobywanym na tle białego pasa polewy (ryc. 4). E d w a r d ó w w pow. piotrkowskim reprezento­ wany był przez wyroby Wawrzyńca (ojca) i Franciszka (syna) Kostrzewskich. Wyroby przez nich wykonane nie wiele się różnią, od siebie. Są to przede wszystkim naczynia użytkowe, jak dzbanki, garnki, dwojaki, donice, misy czy doniczki na kwiaty, bądź całkowicie „zgrzeb­ ne", bądź glazurowane w całości czy w części (ryc. 5). Czerepy zgrzebnych naczyń bywają przeważnie zdo­ bione ornamentem falistym lub w postaci poziomych pasków wykonanych pobiałką. Podobne zdobnictwo występuje wewnątrz glazurowanych misek. Ciekawym przykładem archaizmu niektórych wytworów garncar­ skich jest pokrywa wykonana przez Wawrzyńca Kostrzewskiego o kształcie zbliżonym do pokrywek zna­ nych z czasów średniowiecza. Ceram'ke z Ł a s k u (koło Sieradza) reprezento­ wały wyroby Józefa Serwecińsklego. Dzielą się one wy­ raźnie na dwie grupy, a mianowicie: grupę naczyń gla­ zurowanych o kolorze intensywnie czerwonym, pozba­ wionym najczęściej jakichkolwiek malowanych deko­ racji (ryc. 6) i grupę naczyń „zgrzebnych" zdobionych pobiałką o ornamencie geometrycznym. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę starannością wykonania do­ niczki o wygniatanych czyli „bryzowanych" brzegach (ryc. 7). W P o r ę b i e — G r o c h o l t c a c h (pow. Piotrków) posiada s w ą pracownię Józef Kostrzewski. Naczynia przez niego nadesłane pokryte żółtą lub zie­ loną glazurą zdobione są poziomo biegnącymi paskami kremowej lub białej polewy. Stefan Czerkawski z R a d o m s k a przedstawił zaledwie kilka naczyń użytkowych całkowicie lub czę­ ściowo glazurowanych o formach tradycyjnych (ryc. 8) różnych jednak nieco od tych, jakie wyrabiane są w Edwardowie czy Brzezinach. Z pracowni Hieronima Muszyńskiego w S i e r a ­ d z u pochodził szereg naczyń, głównie dzbanów i do- Ryc. 2. Dzbanek żółto -polewany, wykonał Walenty Smela z Bolimowa. Fot. B. Brachacka niczek w kolorze białym (ryc. 9) lub żółtym, zdobio­ nych ornamentem geometrycznym, obiegającym naczy. nie poziomo, złożonym z linii prostych, falistych, łama­ nych i kropek. Bogactem dekoracji i jej ogólnym cha­ rakterem nawiązują one do wyrobów Jana Wierzbickie­ go ze Stefanowa Barczewskiego (pow. Sieradz). J a n Wierzbicki należy niewątpliwie do najbardziej uzdolnio­ nych garncarzy województwa łódzkiego. Wyroby jego w liczbie ponad 20 sztuk dały przegląd jego bogatych możliwości zdobniczych. Spotykamy tu naczynia o for­ mach tradycyjnych, jak dzbany, miski, dwojaki, rynien­ ki trójnożne glazurowane lub „zgrzebne", a także na­ czynia wykonywane pod kątem widzenia potrzeb miej­ skich, jak imbryki, karafki itp. Wyroby swe zdobi J a n Wierzbicki bogatym ornamentem geometrycznym wy­ konanym pobiałką na ścianach naczynia lub delikat­ nym rytem słabo widocznym spod glazury (ryc. 11). Ostatni z reprezentowanych n a konkursie i wystawie ośrodków był T o m a s z ó w M a z o w i e c k i , skąd nadesłały swe wyroby aż 4 pracownie. Najobficiej przedstawiał się zespół naczyń (użytkowych i miniatu­ rek) wykonany przez Józefa Budkiewicza. Wyroby jego przeważnie szkliwione o intensywnym czerwonym lub zielonym kolorze, zdobione są potrójnym najczęściej paseczkiem białej polewy (ryc. 12). Podobny do wyro­ bów Budkiewicza był dzbanek nadesłany przez Jana Malczewskiego (jedyny eksponat tego garncarza) i gar­ nek wykonany przez Edwarda Arkuszyńskiego, który z Dąbrowej nad Czarną w pow. opoczyńskim przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego i tu swój garncar­ ski zawód kontynuuje. Ze wspólnej pracowni Heleny Wasiakowej i Józefa Trześniowskiego pochodziła spora ilość naczyń, głównie dzbanków, garnuszków, talerzy i doniczek w kolorach czerwonym, zielonym, żółtym, glazurowanych i malowanych we wzory kwiatowe lub geometryczne (białe paski). Józef Trześnlowski pocho­ dzi z Kosowa. Po przeniesieniu się do Tomaszowa wy­ konywał początkowo wyroby ceramiczne zdobione na sposób pokucki, obecnie tego zaniechał. Helena Wasiakowa pierwsza wprowadziła do ceramiki tomaszow­ skiej swobodnie rzucany motyw promienistego kwiat. Ryc. 3. Garnek Jezierskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez Fr. z Łowicza. Fot. B. Brachacka �Ryc. 5. Garnki wykonane przez Wawrzyńca Kostrzewskiego chacka ka w kolorze zielonym i białym, który spotyka się na naczyniach pochodzących z omawianej pracowni. Nadesłane na konkurs prace oceniane były dwukrot­ nie. Raz przez jury konkursowe, w skład którego wcho­ dzili przedstawiciele władz i instytucji organizujących konkurs, drugi z a ś raz przez komisję złożoną głównie z plastyków. Oceny obydwu komisji wykazały pewne, drobne zresztą, rozbieżności, które uwidacznia poniż­ sze zestawienie: Ryc. 11. Dzban polewany, ciemnozielony, wykonany przez J. Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego, pow. Sieradz. Fot. B. Brachacka z Edwardowa, pow. Piotrków. Fot. B. Bra- Bolesław Kawecki I nagroda dobry Stefan Konopczyński I „ dobry Stefan Czerkawski II (nie zdobi) Edward Arkusiński II dostateczny Jan Wierzbicki III -I- dostateczny Hieronim Muszyński III dostateczny Wawrzyniec Kostrzewski I V niedostateczny Franciszek Jezierski IV „ (nie zdobi) Józef Budkiewicz IV — dostateczny Józef Serweciński IV dostateczny Franciszek Kostrzewski • — — dostateczny Józef Kostrzewski — — dostateczny Agnieszka Urbanek + niedostateczny Helena Wasiakowa niedostateczny Józef Trześniewski — niedostateczny W ocenach zarówno jury jak i późniejszej komisji ar­ tystycznej odsunięty został na miejsce poślednie wspom­ niany w y ż e j Jan Wierzbicki ze Stefanowa Barczew­ skiego. F a k t ten nie bardzo jest zrozumiały, gdyż pra­ ce jego posiadają duże zalety artystyczne i techniczne, nie odbiegające od regionalnych form ceramiki ludo­ wej z okolic Sieradza. Przeciwnie, Wierzbicki nie tylko odtworzył zapomniane zdobnictwo sieradzkie, ale je rozwinął i uszlachetnił. Człowiek ten pełen entuzjazmu i zapału do swej pracy zawodowej w prace konkureo- �Ryc. 6. Dzban polewany, czerwony, wykonany przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Brachacka Rys. 4. Dzieżka B. Kaweckiego tzw. „zgrzebna" wykonana przez z Brzezin. Fot. B. Brachacka we włożył wyjątkowo dużo wysiłku i inicjatywy. Wy­ kazał on nieprzeciętny talent, wykonując zarówno re. gionalne naczynia zdobione jak i przyjemne w formie naczynia o charakterze miejskim. Pokaz pokonkursowy ma tę właściwość, ż e nie wy­ maga specjalnej oprawy ekspozycyjnej i akcentów pro. blemowych, jest bowiem raczej podsumowaniem pew­ nych wyników i osiągnięć artystycznych w dziedzinie objętej konkursem. Jeżeli jednak pokaz nosi charakter wystawy, co podkreślone jest przez formę ekspozycji jak i wysuniętą problematykę, musi już stać na wy­ sokim poziomie nie tylko artystycznym, ale i dydak­ tycznym, w przeciwnym razie wystawa nie może speł­ nić swego zadania w sposób należyty. Zagadnienia sztuki ludowej w y m a g a j ą szczególnie wnikliwego i sta­ rannego opracowania materiału ekspozycyjnego. T y m . czasem omawiana tu pokonkursowa wystawa ceramiki wiele pod tym względem pozostawiała do życzenia. Eksponaty poustawiane były w grupkach autorskich, bez specjalnej koncepcji ułatwiającej zrozumienie i ob­ jęcie całości lub poszczególnych zagadnień, bez stara­ nia o podkreślenie specyfiki j podobieństw poszczegól­ nych ośrodków czy pracowni. Wbrew założeniom opie­ ki nad tradycyjną twórczością ludową wysunięto na czoło prace eksperymentatorskie zakładu ceramicznego C.P.L.iA. w Sieradzu, stawiając je obok okazów ceramiki bolimowskiej, która na wystawie powinna sta­ nowić trzon zasadniczy. Na ścianach lokalu wystawowego rozwieszono plan­ sze, których celem miało być zapoznanie zwiedzają­ cych z procesem pracy garncarza. Treść dydaktyczna poszczególnych plansz pozostawiała jednak wiele do życzenia. I tak np. plansza zatytułowana: „Jak powsta­ je dzban" była wręcz bałamutna, ponieważ mylnie in­ formowała o kolejnych etapach powstawania dzbana, podobne niedociągnięcia powtarzały się również przy technice zdobienia naczyń. Szczególnie duże zastrzeże­ nia budziła umieszczona na wystawie mapa ośrodków ceramicznych. N a mapie tej brak było zasięgów po­ szczególnych regionów garncarstwa ludowego, brak Ryc. 7. Doniczka tzw. „zgrzebna" bryzowana, wyko­ nana przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Bra­ chacka Ryc. 8. Garnek Czerkawskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez St. z Radomska. Fot. B. Brachacka �Ryc. 9. Dzbanek biały z ozdobą zieloną, wykonany przez Hieronima Muszyńskiego z Sieradza. Fot. B. Brachacka Ryc. 12. Dzbanek polewany, ciemnoczerwony, konany przez J. Budkiewicza z Tomaszowa Fot. B. Brachacka podziału na powiaty i co ważniejsze brak typowych przykładów charakteryzujących dane ośrodki czy re­ giony garncarskie. Od poszczególnych punktów na ma­ pie, które oznaczały ośrodki garncarskie biegły sznur­ ki, łączące te punkty z grupkami naczyń, mających charakteryzować produkcję odnośnego regionu. Konopczyńskiego, które, jak już wspomniałem, stano­ wią zjawisko wyjątkowe w tamtejszej ludowej cera­ mice, podczas gdy za typowe formy ,uznać można by bezpretensjonalne wyroby Walentego Smeli z Bolimo­ wa czy Franciszka Jezierskiego z Bartkowie, tradycyj­ nego garncarza. Wyroby garncarzy tomaszowskich w żadnym wypadku nie m o g ą charakteryzować okolic Brzezin, gdyż Brzeziny należą do regionu łódzkiego, zaś garncarze pracujący w.Tomaszowie robią garnki dla całego powiatu opoczyńskiego. Nie uwidoczniono też na omawianej mapie wpływu regionów sąsiednich na tereny województwa łódzkiego, co zachodzi zwłasz­ cza tam, gdzie nie ma miejscowych ośrodków garncar­ skich lub też są one produkcyjnie słabe. Przykładem może tu być okolica Rawy Mazowieckiej i Skierniewic, gdzie wyroby ceramiczne dowozi się z Mszczonowa, oraz okolica Kutna, gdzie znów ekspandują wyroby garncarskie z ośrodków północnych Lubienia i Gosty­ nina. Oprawa artystyczna wystawy wykonana bardzo sta­ rannie. Dostosowano ją specjalnie do ekspozycji na­ czyń. Zaprojektowane i wykonane na w y s t a w ę sprzęty w postaci niskich stolików i półek o ciekawym kształ­ cie w połączeniu z dekoracyjnymi tkaninami rozwie­ szonymi na ścianach i firankami nadawały wystawie miły wygląd o kameralnym nastroju. Na terenie województwa łódzkiego da się wykreślić 6 regionów, wyróżniających się wyrobami ceramiki garncarskimi, a mianowicie: tomaszowski, łowicki, piotrkowski, sieradzki, łódzki i rawsko-mazowieckl. Niejako poza powyższym podziałem znajduje się pra­ cownia bolimowska Stefana Konopczyńskiego, która charakterem swych wyrobów odbiega w ogóle od po­ zostałych garncarskich wyrobów ludowych i stanowi sama dla siebie osobną klasę. Błędy wspomnianej w y ż e j mapy polegają między in. nymi i na tym, że cały region sieradzki charakteryzują garnki Hieronima Muszyńskiego z Sieradza, niegdyś ucznia Antoniego i Jana Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego w pow. sieradzkim, dziś początkującego pod kierunkiem C . P . L . i A. eksperymentatora, który szuka dopiero pewnych form i wartości artystycznych, pominięto natomiast zupełnie twórqposc dawnego jego mistrza i wybitnego artysty Jana Wierzbickiego. Region łowicki niesłusznie reprezentowały wyroby bolimowskie wy­ Maz. �T A B L . I . N A C Z Y N I A O K R E S U W C Z E S N O ŚREDNIOWIECZNEGO. R Y S . W E N K R Y N O W I C Z . 1. Biota, pow. Lubusz. 2. Syrynia, pow. Rybnik. 3- Nurnina Wielka, pow. Jarosław. 4. Orzeszkowo, pow. Środa, 5. KI. Steinersdorf, pow. Susz-lława. 6. Ruda, pow. Wieluń. 7. Lisowski Młyn, pow. Rypin. 8. Żer­ ków, pow. Jarocin. 9 Wolin. �. 13 10 T A B L . I I . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O R Y L C E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Klenica, pow. Zielona Góra. 2. Klenica, pow. Zielona Góra. 3. Klenica, pow. Zielona Góra. 4. Kurcewo, pow. Pyżyce. 5. Mierczyce, pow. Legnica. 6. Kiecko , рогу. Gniezno. 7. Golącin, pow. Poznań. 8. K l e ­ nica, pow. Zielona Góra. 9. Kiecko, pow. Gniezno. Ю. Kłecko, pow. Gniezno. 11. Wolin. 12. Brzeżno, pow. Starogard. 13. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 14. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 15. Kłecko, powGniezno. 16. Kłecko, pow. Gniezno. 17. Kłecko, pow. Gniezno. 18. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 19. Kłec­ ko, pow. Gniezno. 20. Sandomierz. 21. Nieborowo, pow. Pyrzyce .22. Lemborg, pow. Brodnica. 23. Syrynia, pow. Rybnik. 24. Gostyń, pow. Głogów. 25. Gniezno. 26. Klenica, pow. Zielona Góra. 27. Strumiany, pow. Środa 28. Gniezno. ��T A B L . I V . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O G R Z E B Y K I E M . R Y S D. O S I K O W S K A . 1. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 2. Żerniki Dolne, pow. Stopnica. 3. Syrynia, pow. Rybnik. 4. Kłecko, pow. Gniezno. 5. Kalbuda (Kahlbude), pow. Gdańsk. 6. Gniezno. 7. Jasudów, pow. Augustów. 8. Wolin. 9. Gniezno. 10. Warszawska, pow. Kalisz. 11. Gniezno. 12. Gniezno. 13. Gniezno. 14. Gniezno. 15. Syry­ nia, pow. Rybnik. 16. Syrynia, pow. Rybnik 17. Gniezno. 18. Kiecko, pow. Gniezno. 19. Kłecko, pow. Gniezno. 20. Kłecko, pow. Gniezno. 21. Kłecko, pow. Gniezno. 22. Kłecko, pow. Gniezno. 23. Przodkowo, pow. Kartuzy. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Kłecko, pow. Gniezno. 26. Przodkowo, pow. Kartuzy. 27. Lu­ bomia, pow. Rybnik. T A B L . V. M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O S T E M P L E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Gniezno. 2. Rusiec, pow. Łask. 3. Kałdus, pow. Chełmno. 4. Osiek, pow. Świecie. 5. Kl. SteinersdorU pow Susz. 6. Morgi, pow. Stoiecie. 7. Tczew. 8. Kałdus. pow. Chełmno. 9. Ostrowite, pow. Chojnice. 10. Korolewo, pow. Starogard. 11. Mały Starzyn, pow. Morski. 12. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 13. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 14. Dakowy Mokre, pow. Nowy Tomyśl. 15. Przywidz, pow. Gdańsk. 16. Szczecin. 17. Ostro­ wite, pow. Wąbrzeźno. 18. Oksywie, pow. Morski. 19- Jedwabno, pow. Toruń. 20. Łężkowice, pow. Boch­ nia. 21. Gorzędziej, pow. Tczew. 22. Chmielno, pow. Kartuzy. 23. Rzęczkowo, pow. Toruń. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Gniezno. �— '/^У PARZENICE — у GR A N K A PAŃSTWA CHANICA áPlóZA PAR2ENICA JURbe^K-A PARZENICA TR/BÍKA SPISKIE EDYTA Parzenica haftowana, ozdoba góralskich „portek", nie przedstawia się jednolicie na obszarze Podhala . Inna jest na terenie Zakopanego i najbliższych wsi , inna na Orawie i odmienna na Spiszu. Parzenice z a ­ kopiańskie, jakkolwiek wykazują wiele odmian, s ą za­ sadniczo jednakowe w samym założeniu, tzn. zawsze mają te same części składowe: centralną gwiazdę, boczne pętle i dolne zakończenie w postaci krzesiwka. Różnice zachodzą jedynie w kolorycie, proporcjach, ilości bocznych pętli, których liczba zmieniała się od 8—5. Wszystkie te przemiany kształtowały s i ę w za­ leżności od mody, miejsca i czasu pochodzenia. Dokład­ nie i wyczerpująco opracował zagadnienie parzenicy T. Seweryn („Parzenice góralskie", Kraków 1930). Parzenica spiska nie była dotychczas opracowana. 1 2 Na podstawie dostępnego nam materiału m o ż e m y ustalić, że na terenie polskiego Spiszą występują 4 typy parzenice. Terytorialny z a s i ę g pokrywa się z z a s i ę . giem 3 różnych typów ubiorów spiskich z tym, ż e 1 Nazwa Podhale użyta jest w późniejszym szerszym znaczeniu, tzn. odnośnie do całego powiatu nowotar­ skiego. tzn. na terenie Podhala rozumianego w w ę ż s z y m znaczeniu tego słowa, czyli na terenie tzw. „Skalnego Podhala". 3 Nazwy parLenicy użyłam w tym wypadku na ogól­ ne oznaczenie wszystkich ozdób spiskich bez względu na miejscowe określenie. 2 STAREK w obrębie jednego z tych typów występują dwie różne odmiany zdobienia spodni. A więc: 1) Spiszacy z Jurgo­ wa, Czarnej Góry i Rzepisk mają odrębny typ parze­ nicy, 2 ) inny mieszkańcy Trybsza i Dursztyna, 3) jesz­ cze inny ludność Nowej Białej i Krempach i wreszcie odmienny 4) górale spiscy z Kacwina, Niedzicy, Łapsz Wyżnich 1 Nižních 1 Frydmana. Rozmieszczenie po­ szczególnych typów Ilustruje w y ż e j podana mapka (ryc. 1). Różnice między odmianami zdobienia przyporów znajdują wyraz także w terminologii. A więc mianem „parzenic" określa się obecnie grupę 1 i 2, tzn. haftowane ozdoby przyporów. Nazwa „parzenica" na określenie spiskich w y s z y ć musiała być prawdopodob­ nie przejęta od górali tatrzańskich 1 to stosunkowo nie­ dawno, gdyż w pracy T . Seweryna pt. „Parzenice gó­ ralskie" na str. 8 czytamy takie zdanie: „terytorialny zasięg „parzenicy" jako nazwy haftowanej ozdoby jest ciaśnlejszy od rozprzestrzenienia samego motywu, któ­ ry w postaci serca, wyszytego na spodniach, występuje jedynie u górali pienińskich i u Lachów z Sącza", a jednocześnie w przypisach na str. 9 tejże pracy autor podaje: „na Spiszu znają „parobskie wysite przipory" oraz „borytasy", wskazywałoby, ż e w latach 30-tych jeszcze nazwa „parzenica" nie występowała na Spiszu, gdzie haftowane ozdoby przy przyporach nazywano „parobskie wysite przipory". �Ryc. 2. Parzenica spiska wyhaftowana na konkurs Fot. S. Wymieniona grupa trzecia zwie się zarówno w Nowej Bałej jak i w Krempachach „cyframi"*. Nazwy tej używali powszechnie Słowacy jako określenia każdej sznurowej ozdoby stroju. Grupa czwarta zwie się na Spiszu „borytasy" i oznacza ogólnie dawne, husarskie, ułożone w pętle naszycia ze sznurów. Historyczny rozwój każdego z wyżej wymienionych typów da się prześledzić niemal z fotograficzną dokład­ nością. W odległych czasach, kiedy w sporządzaniu ubiorów panowała całkowita samowystarczalność, tzn. kiedy prawie nic kupnego nie stosowano, spodnie nie były zdobione. Wskazuje na to sztych rytownika ho­ lenderskiego (z ok. 1680 r.) Kaspra Luyckena, przed­ stawiającego zbójnika tatrzańskiego, który ubrany jest w spodnie bez żadnych ozdób. Ten stan rzeczy mu­ siał przetrwać do pierwszego ćwierćwiecza lub połowy X I X wieku, kiedy to spodnie zaczęto ozdabiać sznu- * powszechnie używa się nazwy „cyfra" nie tylko na określenie sznurowych, pętlowych ozdób spodni, ale również na określenie wszelkich ozdób zarówno na ręcz­ nych drukach, jak i rytych w metalu Itp. Sama czynność zdobienia zwie się „cyfrowanie". haftu i Zwolińska rzeźby w 1950 r. przez 3. Martniczaka rowymi motywami. Pierwotnie obszywano przypory trzema sznurkami, które otaczały dookoła rozcięcie przypora, a u dołu ułożone były w m a ł ą kolistą pętlę (Czarna Góra, Jurgów, (Tabl. l a ) . Boczne szwy nogawic i szwy dookoła pośladków również ozdobione były trzema sznurkami. Sznurki skręcano z kupnej wełny kilimowej w dwu kolorach: czerwonym i granatowym. Stopniowo sznurowa ozdoba przy przyporach zaczęła się poszerzać, dochodząc do pięciu sznurków. N a tej embrionalnej formie, a właściwie dookoła niej nagro­ madzały się z czasem motywy złożone ze ściegów haf­ ciarskich, tworząc różne w typie ozdoby. W Jurgowie, Czarnej Górze, Rzepiskach najstarszą formą, powstałą po sznurowych naszyciach z kolistą pętlą u dołu było przybranie rozcięcia przyporów otoka złożoną z trzech sznurków z wyhaftowaną dookoła przyporu krokłewką i tzw. „szpicem" u dołu (Tabl. lc)f¡, zamiast kolistej pętli uwitej ze sznura. Inną odmianą tego typu była ozdoba przyporu, złożona z pięciu dwubarwnych sznur­ ków, obhaftowana dookoła jednobarwną krokiewką z romboidalnym „szpicem" u dołu. Otok „szpica" ob? forma analogiczna do romboidalnego zakończenia parzenicy podhalańskiej, zwanego „krzesiwkiem". �haftowany był ściegiem łańcuszkowym, środek — peł­ nym (Tabl. l , b ) . Czasami zamiast sznurów otaczających przypór dawano dookoła rozcięcia wyszycie ściegiem łańcuszkowym. Po każdej stronie haftowanego otoku występowała również krokiewka przerywana dużymi „kropkami". U dołu zakańczał ozdobę „szpic" (Tabl. 1, d). Wyżej wymienione typy ozdób przyporów stanowi­ ły grupę pierwszą w łańcuchu przemian. Dalszą ewolucją jurgowskich w y s z y ć przy przyporach było zastąpienie krokiewki występującej po bokach sznurów przy roz­ cięciu przypora, gadzikiem, między zębami którego umieszczano motywy kwiatowe na razie ograniczające się do jednego kwiatka w k a ż d y m zagłębieniu. Uzyska, no w ten sposób znaczne poszerzenie całej ozdoby na boki. Równocześnie umieszczony jako zakończenie dol­ ne „szpic" zaczął zmieniać kształt i górne jego boki tworzyły k ą t rozwarty, a linia prosta, łącząca dolne końce górnych boków równała się szerokości całej ozdoby (Tabl. 2, d). W ten sposób romboidalna forma „szpica" zaczęła się zniekształcać i wg relacji wy­ twórcy ludowego Józefa Marticzaka z Jurgowa, który zawód przejął po ojcu, stopniowo zaczęła zatracać swój właściwy kształt, zmieniając się w serduszko. Wykształciła się w ten sposób nowa grupa wyszyć, w której dookoła przyporów występują dwojakie mo­ tywy: bądź ściegi, tworzące kombinacje geometrycz­ ne, bądź roślinna stylizacja. Do pierwszych należy roz­ szerzona krokiewka ujęta z dwu stron dookoła otokiem z pazdurkami, rozmieszczonymi w odstępach (Tabl. 1, e), do drugich należą ozdoby z tzw. „ślimockami" z wy­ rastającymi po bokach kwiatkami (Tabl. 2, e) lub gadzik również z kwiatkami. Wewnątrz serduszka umieszcza­ no pierwotnie jeden czterolistny kwiatek bez łodyżki i liści, potem pięciolistny kwiatek na łodyżce z dwoma listkami po bokach. Dalszy rozwój parzenicy jurgow­ skiej polegał na całkowicie hafciarskim jej traktowa­ niu, tzn. odrzuceniu sznurków przy rozcięciu przypora i umieszczenie na miejscu ich krokiewki lub gadzika oraz na dalszym rozszerzeniu całej ozdoby. Kwiatki dookoła gadzików lub „ślimocków" zaczęły występo­ wać nie w jednym, ale w dwu rzędach, przegradzane „pazdurkami" (ryc. 5). Ten typ parzenicy wyszywano około 1930 roku. Ostatnim wyrazem paradnej parze­ nicy jurgowskiej była 7-dobina o dalszych tendencjach rozwojowych w kierunku odśrodkowym. Oba boczne szlaki przy rozcięciu przypora, znacznie poszerzone w stosunku do poprzedniej ozdoby, składały się już z trzech rzędów kwiatów, przy czym zapełnione zosta, ły haftem wszystkie wolne miejsca między kwiatami. Motyw serca przestał być zamknięciem kompozycji od dołu, gdyż otoczony był dookoła motywami kwiatowy­ mi (ryc. 2). Klapa przykrywająca przypór, tzw. „załózka", ozdobiona również została bogato roślinnym ornamentem, jak i „pieski" przy szwach bocznych. Ten typ parzenicy cechuje nie tylko tendencja do nadmiernego rozrostu, ale i stosowanie ujemnych natu. ralistycznych motywów w postaci szarotek i ostów po­ jawiających się t a k ż e w wyszyciach portek podhalań­ skich pod w p ł y w e m tyrolskiej mody szerzonej m. in. przez kupców rozpowszechniających tandetę pamiąt­ karską. Przeładowane, paradne parzenice jurgowskie nosili tylko młodzi parobcy. Starsi gazdowie natomiast prze­ kładali spodnie ze skromnymi wyszyciami przy rozcię- Ryc. Ryc. 3. Parzenica 4. „Cyfry" z Trybsza. Fot. Z. Kamykowski z Nowej Białej. Fot. Z. Kamykowski ciach przyporów (Tabl. 1, b-d).' Spodnie z tą zdobiną są w użyciu do dnia dzisiejszego. Paradny natomiast typ sercowej parzenicy, noszonej przez młpdych, osiągnąw­ szy swój punkt ezozytowy w ewolucji, zanika obecnie 177 �łu, 2) „kogutkl"e lub „pazdurki" — boczne ślimakowato zawinięte ramiona, powstałe z połączenia kropek ze sznurową ozdobą, 3) „mutyczka" czyli dolne romboidal­ ne zakończenie. Uzupełniały ją „gwiazdki", występu­ jące w środku „motyczki" i między „kogutkami" (ryc. 3). Dalszą przemianą parzenicy typu trybskiego był jej rozrost w kierunku odśrodkowym, polegają­ cy na dodaniu „kwiatków" wyrastających spomiędzy „kogutków" czy „pazdurków". Ten typ parzenicy był ostatnim ogniwem w rozwoju parzenicy trybskiej. W la­ tach przedwojennych (1937—1938) mieszkańcy Trybsza zaczęli zarzucać swój sposób zdobienia 1 z a m a w i a ć portki z wyszyciami podhalańskimi u wytwórców w B u ­ kowinie Tatrzańskiej. Przejęte od Podhalan parzenice miały jednak koloryt w ł a ś c i w y ozdobom spiskim, tzn. przeważały tony róźowo-czerwone, a nie granatowe. W latach międzywojennych zarzucono już i własną barwę i zamawiano spodnie u wytwórców z Gronkowa z parzenicami właściwymi modzie podhalańskiej za­ równo pod względem formy jak i pod w z g l ę d e m kolo­ rystycznym. Ryc. 5. Parzenica z Jurgowa. Fot. Z. Kamyřcowsíci w tym sensie, że nie zamawia jej sobie u wytwórcy ludowego młodzież, która w dobie powojennej, jeśli cho­ dzi o ubiór, przeszła na miejską manufakturę. W Trybszu i Dursztynie haftowana parzenica rozwi­ nęła się z tej samej formy sznurowej ozdoby przyporu co w Jurgowie (Tabl. 1, a ) . Pierwotnie dookoła kolistej pętli zaczęto haftować kropki (Tabl. 1, f). Z tej przej­ ściowej formy wykształciła się późniejsza parzenica trybska niewielkich rozmiarów, której częściami skła­ dowymi były: 1) sznurowa ozdoba z kolistą pętlą u do­ Przejęcie sposobu zdobienia portek przez Trybszaków od Podhalan było ostatnim wyrazem ciągłego, pod­ świadomego zapewne, wzorowania się w zdobnictwie portek na motywach sąsiadów górali tatrzańskich. Po­ szczególne części składowe bowiem parzenicy trybskiej, jakkolwiek inaczej nazwane niż podhalańskie, wyka­ zywały wyraźne podobieństwo. T a k więc boczne od­ gałęzienia przy kolistej pętli parzenicy trybskiej na­ zwane przez miejscowych wytwórców bądź „kogutka­ mi" bądź „pazdurkami" przypominały wyraźnie boczne pętle parzenicy podhalańskiej. Dolne zakończenie pa­ rzenicy natomiast zwane przez Spiszaków „motyczką" nie jest niczym innym, jak podhalańskim krzesiwkiem. Późniejsze motywy kwiatowe dodane między poszcze­ gólnymi „kogutkami" wzorowane są wyraźnie nie na motywach parzenicy podhalańskiej lecz jurgowskiej. W wykształconej zatem parzenicy trybskiej widocz­ ne jest krzyżowanie się wpływów najbliższego sąsiedz­ twa, a więc podhalańskich i jurgowskich. 3 nazwę „kogutków" nosiły również ozdoby na „kist­ ką" u dołu szwa bocznego nogawic. Ozdoby natomiast na szwach bocznych na linii bioder z w a ł y się „raki". T A B L . 1. f Слота Góra Czarna Góra Rzepisko Trybse �Prototypem trzeciej grupy ozdób przy przyporach, noszonych w Nowej Białej i Krempachach, była pier, wotnie również sznurowa m a ł a kolista pętla. Nie wy. kształciła się jednak z niej, tak jak to miało miejsce w typie parzenicy jurgowskiej i trybskiej haftowana zdobina, zdradzająca tendencje rozwojowe w kierunku odśrodkowym, lecz uwita z trzech sznurków „cyfra", przypominająca wybitnie ozdoby sznurowe węgierskiej piechoty?. Ten typ sznurowego obszycia przyporów przetrwa) лг niezmienionej formie zapewne od drugiej poł. ХГХ wieku do czasów obecnych (ryc. 4). Jedynie zróżni­ cowaniem są tzw. „kluczki", tzn. dwie koliste, małe pętelki, uwite po obu bokach przyporu nad właściwą cyfrą". Jedne „cyfry" wije się bez „kluczek" (Tabl. 2, a), inne z „kluczkami" (Tabl. 2, b). Ten typ zdobienia występuje w Nowej Białej i Krempachach powszechnie. Spodnie z „cyframi" noszą wszyscy bez względu na wiek, a więc zarówno mali chłopcy, w wieku szkolnym, jak i parobcy, i starsi mężczyźni. „Borytasy", występujące niegdyś na pozostałym ob­ szarze polskiego Spiszą (patrz mapa), były bardziej skomplikowaną ozdobą, uwitą już nie ze sznurków skręconych z wełny, lecz z tasiemek wełnianych czer­ wonych z granatowym brzeżkiem i szafirowych (Tabl. 2, b). Tasiemki te kupowano na Spiszu słowac­ kim, skutkiem czego po odcięciu granicą polityczną w roku 1920 cntrów i źródeł zakupu odpowiedniego tworzywa „borytasy" zaczęły zanikać wcześniej niż haftowane i uwite z wełnianych sznurów ozdoby spodni na pozostałym terenie polskiego Spiszą. Kacwińskie „borytasy" były bardzo zbliżone do ozdób spodni miesz­ kańców ździarz n a Spiszu słowackim, z tą w s z a k ż e ró­ żnicą, ż e te ostatnie były gorsze w formie i otoczone dookoła szeroką ośminą. W obrębie ozdób typu kacwińskiego wyróżniamy dwie nieco odmienne zdobiny, uwite na tej samej za­ sadzie, różniąc się między sobą jedynie proporcją: jed­ ne były węższe i bardziej wydłużone (Tabl. 2, c), drugie krótsze a szersze. i T . Seweryn: „Parzenice góralskie", Kraków 1930, str. 24, ryc. 11. Występujące na interesującym nas obszarze ozdoby spodni można połączyć grupami wedle techniki wyko­ nania w dwa zasadnicze zespoły: jurgowska z trybską, jako ozdobiny haftowane, oraz „borytasy" kacwińskie z „cyframi" z Nowej Białej 1 Krempach, jako pętlo. we naszycia przy przyporach. Przy czym ozdoba z wi­ tych, naszywanych sznurów z kolistą p ę t e l k ą . u dołu (Tabl. 1, e) poprzedziła haftowaną parzenicę, z tym, że nie weszła w skład parzenicy jurgowskiej, natomiast była zawsze częścią składową parzenicy trybskiej (ryc. 3). Często przy szyciu portek dla oszczędności wełny odpruwano od starych spodni sznurową pętlę \ prze­ noszono na nowe. W grupie parzenic haftowanych najczęściej wystę­ pują elementy zdobnicze: krokiewka, tj. krzyżujące się ściegi, pazdurki — 3 ściegi wychodzące z jednego punk­ tu, ślimocki, gadzik. U ż y w a n e do wykonania haftu ściegi, to: ścieg łańcuszkowy, dziergany i płaski. W pętlowych ozdobach z Nowej Białej i Krempach występuje tylko jeden element hafciarski i to nie w uwi­ tej potrójnej pętli, lecz przy kieszonce, a mianowicie krzyżujące się ściegi, zwane ogólnie krokiewka, w ję­ zyku mieszkańców Nowej Białej natomiast „piłką". W „borytasach" kacwińskich środki pętli haftowane są krzyżującymi się ściegami. Koloryt haftowanych parzenic zmieniał Się wraz z ich rozbudową. Naszycia pętlowe poprzedzające haf­ towane ozdoby, jak również „cyfry" 1 „borytasy" były dwubarwne, późniejsze parzenice jurgowskie ze szpi­ cem u dołu (Tabl. 1, b, c) były trójbarwne, jeszcze póź­ niejsze z motywami kwiatowymi pierwotnie oznacza­ ły się umiarem w stosowaniu kolorów, w miarę jednak rozpowszechnienia się w handlu włóczek fabrycznych gama barw się rozszerza, co widoczne jest szczególnie w okresie rozrastania się w kierunku odśrodkowym parzenicy jurgowskiej i trybskiej — im więcej moty­ wów roślinnych, tym więcej kolorów, szczególnie od­ cieni różowych, czerwonych, jasno zielonych, żółtych i niebieskich. Parzenica trybska w okresie, gdy składała się tylko z uwitej pętli „kogutków" i „motyczki", wyróżniała się ogromnym umiarem barw, gdyż użyte były do wyszy. T A B L . 2. a Nowa Biata b Nowa Biała с Kacwin d Rzepisko e Rzepisko �eia. tylko dwa kolory: czerwony i czarny. Przejęta przez Trybszaków od sąsiadów górali tatrzańskich pa. rzenica utrzymana była jednak w barwach właściwych modzie spiskiej, tzn. w odcieniach różowych. Według relacji miejscowych ludzi, starzy, konserwatywni góra­ le tatrzańscy przy zetknięciu ze Spiszakami na jar­ markach w Nowym Targu, po pierwszej wojnie świa­ towej, wyrażali się z uznaniem o zachowywaniu daw­ nej mody przez Spiszaków, wyrażającej się w prze. strzeganiu używania czerwonego koloru w ozdobach spodni: „Wy jeszcze trzymiecie dawną modę, a nasi już zarzucili". Parzenice spiskie zanikają, w szybkim tempie. W pierwszym rzędzie przestano zdobić „borytasami" spodnie kacwińskie i najbliższych wsi z powodu braku tworzywa. Paradne wyszycia jurgowskie, zamawiane niegdyś przez zamożnych gazdów, którymi kierowała chęć posiadania jak najbardziej bogatych wyszyć, rów­ nież zanikają obecnie. Różnice ekonomiczne, zachodzą­ ce wśród ludności spiskiej, wpływały wydatnie na kształtowanie się samej ozdoby haftowanej. I m bar­ dziej zamożny gazda, tym paradniej chciał mieć wy­ szyte „portki", stąd tendencje do rozwoju parzenic w kierunku odśrodkowym. Wytwórcy, chcąc dogodzić swym klientom dodawali coraz więcej motywów kwia­ towych u bocznych szlaków przy rozcięciach przypo­ rów. Tworzyła się w ten sposób moda, którą i biedniej­ si starali się naśladować. Jaka była ogromna rozpiętość cen na spodnie szyte niezdobione i zdobione może świadczyć fakt, iż wytwór­ cy z Jurgowa do niedawna za uszycie spodni z powie­ rzonego materiału z wyhaftowaniem parzenic brali po 150 zł, a za samo uszycie 10 zł. Obecnie w wyszyciach spodni jurgowskich, szytych z sukna samodziało­ wego, zaobserwować się daje nawrót do pierwszej gru­ py ozdób, a mianowicie do zdobienia rozcięcia przypo­ rów otokiem wyszytym ściegiem łańcuszkowym oraz krokiewka z romboidalnym szpicem aołu. Spodnie zdobione w ten sposób zamawiają sobie starsi gazdo­ wie. Młodzież, uczęszczająca do szkół, pracująca w spół. dzielniach itp., przeszła prawie całkowicie na miejską manufakturę. Stąd krawcy ludowi, mając coraz mniej pracy w swoim zawodzie, szukają dodatkowych zajęćs. u W Trybszu, z którego duży procent ludności wyemi­ grował przed pierwszą wojną światową do Ameryki, skąd wielu gazdów później wróciło, daje się zaobser­ wować ogromne poszanowanie dla tradycyjnego stro­ ju, ale jednocześnie oddziaływuje tu silnie strój pod­ halański, z którego młodzież trybska już ok. 1937 roku przejęła sposób zdobienia, zachowując pierwotnie swo­ je barwy zastosowane do form podhalańskich parzenic. Obecnie zamawiają sobie już u wytwórców w Gronkowie czysto podhalańskie wyszycia, nie szczędząc na nie pieniędzy. Przeciętnie za wychaftowanie spodni z uszy­ ciem płacą 350 zł. Posiadanie „portek" z parzenicą podhalańską należy obecnie do mody. Spodnie z dawny­ mi tradycyjnymi wyszyciaml dodziera się już przy co­ dziennej pracy. „Cyfry" z Nowej Białej i Krempach przetrwały do dnia dzisiejszego i pomimo trudności w zdobyciu do skręcenia sznurów odpowiedniej w kolorze wełny, nie zarzucono tego sposobu zdobienia, farbując nieraz do­ mowym sposobem na odpowiedni kolor wełnę z w ł a s ­ nych owiec. N a j w i ę k s z y rozkwit narciarstwa w zakresie zdob­ nictwa spiskich portek przypada na pierwsze trzy­ dziestolecie X X w., kiedy to parzenice osiągnęły swój szczytowy punkt rozwoju. Z czasem będzie je można oglądać jedynie w zbiorach muzealnych. 'i R. Reinfuss: „Wytwórcy ludowych ubiorów w K a r _ patach Polskich", Polska Sztuka Ludowa, Rok V, n r 1—2. �POKONKURSOWY P O K A Z HAFTÓW SIERADZKICH MARIA • Dnia 24.П br. odbyło się w Muzeum w Sieradzu otwarcie pokonkursowego pokazu kolorowych haftów ludowych wykonanych na zapaskach kobiecych szytych z materiałów fabrycznych. Konkurs zorganizowany został z inicjatywy i fundu­ s z ó w Wydziału Kultury W.R.N. w Łodzi i Referatu Kultury P.R.N. w Sieradzu. Zadanie zorganizowania konkursu w y m a g a ł o ze stro­ ny organizatorów ostrożności i znajomości miejscowe­ go zdobnictwa ludowego, gdyż zwyczaj noszenia hafto­ wanych ręcznie zapasek szytych z materiałów fabrycz. nych przyjął się w ubiorze sieradzkim dopiero przy koń­ cu ubiegłego stulecia, przyniesiony przez kobiety wy­ jeżdżające na sezonowe roboty rolne. Naukowym opra. cowaniem konkursu zajęła się mgr Zofia Neymanowa, kustosz muzeum sieradzkiego, z a ś w pracach tereno­ wych pomagała jej referentka wydziału kultury P.R.N. ob. Janina Jaworska. W wyniku przeprowadzonych poszukiwań zebrano 44 haftowane zapaski szyte z wełnianych lub bawełnia­ nych materiałów fabrycznych w kolorach: białym, czar­ nym, zielonym, niebieskim i kilka zrobionych z białego perkalu w drobne różowe paski. Krawędzie zapasek zdobione były kolorowym haftem wykonanym przy po­ mocy włóczki lub tzw. „bawemiczki". Motywy tych haftów wzorowane były na drukowanych wstążkach i chustkach fabrycznych oraz na innych tym podobnych wzorach pochodzenia miejskiego, co jednakowoż nie wykluczało pewnego wkładu inwencji artystycznej ze strony hafciarek. STANKIEWICZÓW indywidualnego i regionalnego. Niemniej biorąc pod uwagę pojawiające się od lat 60 zamiłowanie do haf ciarstwa i uwzględniając jak najszerszy aspekt społeczny w specyficznych warunkach tego terenu jury przyznało uczestniczkom konkursu szereg nagród, których sume ogólna wynosiła 4.680 zł. Kwota ta została rozdzielona między 34 uczestniczki konkursu, pochodzące z 14 gromad położonych w naj­ bliższej okolicy Sieradza (gminy Bogumiłów, Charłupia, Chojny). Pokaz według własnej koncepcji plastycznej zorga­ nizowała art. plast. Helena Samorewicz.Waręska z War­ szawy. Ekspozycja zapasek wypadła bardzo dobrze, by­ ła przejrzysta, prosta, estetyczna 1 uwzględniająca za­ łożenia dydaktyczne. Dla dekoracji i ożywienia pokazu na ścianach umieszczone zostały sieradzkie wycinanki i wiązanki sztucznych kwiatów. Dla pokazania jednego ze źródeł inspiracji haftów sieradzkich rozwieszono na jednym ze stelaży kolonowe wstążki fabryczne oraz olejny obraz, przedstawiający sieradzką pannę młodą w wieńcu weselnym na głowie, ozdobionym haftowany­ mi wstążkami. Otwarcie pokazu, na którym uczestniczki stawiły się wyjątkowo licznie, urozmaicone zostało w y s t ę p e m zes­ połu dziecięcego w regionalnych strojach sieradzkich. Zebrany materiał wystawiony został na pokazie w trzech grupach. W pierwszej znalazły się najstarsze za­ paski w liczbie siedem (w tym jedna z r. 1890), zdobio­ ne z umiarem ornamentem przejrzystym w motywach t kolorach przejawiającym samodzielną inwencję twór­ czą. Do drugiej grupy zaliczono 34 okazy późniejsze, pochodzące z okresu mlędŁywojennego o bogatym wzo­ rze kwiatowym wykonanym haftem wielokolorowym, stanowiącym mniej lub więcej swobodną interpretację wzorów czerpanych z kwiecistych w s t ą ż e k fabrycznych. Trzecią grupę, składającą się z trzech tylko okazów tworzyły zapaski wykonane w ostatnich latach. Wzory haftowane na nich kopiowane były z banalnych wzorni­ ków miejskich. Orzeczenie jury potwierdziło słuszność podziału ma­ teriału na grupy, zaznaczając, ż e hafty jakkolwiek wy­ raźnie oparte n a wzorach przemysłowych nie s ą pozba­ wione cech swobodnej interpretacji, o czym w niektó­ rych wypadkach świadczy ich kolorystyka i układ. Jury uznało, że w obecnej formie hafty te nie nadają się do dalszej adaptacji w przemyśle przez C.P.L.iA., chyba ż e w dalszym swym rozwoju nabiorą wyrazu bardziej A Stara zapaska haftowana przez Józefę z Monie, gm. Bogumiłów, Płachtę ok. r. 1906. �BUŁGARSKIE I RUMUŃSKIE W Y D A W N I C T W A STROJÓW L U D O W Y C H ROMAN Zagadnienia ludowej kostiumologii stanowią od daw­ na przedmiot ż y w e g o zainteresowania ze strony etno­ grafów. W literaturze naukowej narodów europejskich wymienić można szereg kapitalnych dzieł z tego za­ kresu, czy to posiadających charakter ogólny, jak zna­ ne prace Maxa Tilkego, czy monograficzny, jak nie­ dawno wydana praca Drahomíry Stranskyej, poświęco­ na czeskim ubiorom ludowym. Również w Polsce bada­ nia nad strojem ludowym prowadzone są w niesłabną­ cym tempie, czego wyrazem jest na miarę monumen­ talną zakreślone dzieło zbiorowe wydawane przez Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze pod tytułem „Polski Atlas Strojów Ludowych", którego pierwsze zeszyty pojawiają się od dwóch lat na półkach księgarskich. Fakt, że tego rodzaju wydawnictwo jest u nas w toku, zmusza nas do tym staranniejszego śledzenia najnow­ szych wydawnictw innych narodów, poświęconych za­ gadnieniom ludowej kostiumologii. W ostatnich czasach nadesłano do Polski dwa tego rodzaju wydawnictwa, jedno bułgarskie, drugie rumuńskie — obydwa o cha­ rakterze albumowym. Wydawnictwo bułgarskie zatytułowane „Blgarski ná­ rodní nosii i szewici" (Sofia 1950 r.) zawiera krótki tekst, który opracowała Maria Welewa, 60 plansz fi­ guralnych, wykonanych techniką offsetową z orygina­ łów malowanych przez N e w ę Tuzsuzową i Wenerę Naslednikową, pod kierunkiem artystycznym Georgija Atanasowa, oraz 20 plansz barwnych, drukowanych techniką siatkową z 35 fragmentami haftów ludowych. W tekście potraktowanym bardzo zwięźle i synte­ tycznie podaje M. Welewa najogólniejszą charaktery­ stykę bułgarskich ubiorów ludowych, podkreśla ich za­ leżność od zmiennych w rozwoju historycznym stosun­ ków gospodarczych i społecznych. Wstęp ten, napisa­ ny raczej dla laików i miłośników kultury niż dla etno­ grafów, z natury rzeczy jest dla nas mniej interesu­ jący, natomiast plansze s ą podwójnie ciekawe, jako ma­ teriał naukowy i próba artystycznego rozwiązania pro­ blemu ilustrowania ludowych ubiorów. Album obejmuje szerokj wachlarz ubiorów ludowych od form archaicznych, zawierających elementy wspólne wszystkim ludom słowiańskim, poprzez późniejsze, świadczące o wpływach kulturalnych islamu, aż do war­ stwy najmłodszej, kiedy w ubiorze ludowym przyjmują się swoiście przetransponowane elementy ogólnoeuro­ pejskich ubiorów mieszczańskich. Dla badacza polskiego stroje opublikowane w albu­ mie dostarczają cennego materiału porównawczego, zwłaszcza jeśli chodzi o ubiory naszych górali, tkani­ ny pasiaste T "hafty. Szkoda tylko, i tu przechodzimy do zagadnienia drugiego, że plansze te, jak na potrzeby analizy naukowej, są potraktowane zbyt mało reali­ stycznie. Nie zawsze np. możemy sobie zdać sprawę z jakości materiału, z którego dany. szczegół gardero­ REINFUSS by został wykonany, często pomijane są szwy, co utrud­ nia odczytanie kroju, nie zawsze też wiadomo j a k ą techniką są przedstawione ubiory zdobione. Ogólnie uderza duża generalizacja szczegółów, co przede wszy­ stkim jaskrawo uwidacznia się np. w sposobie rysowa­ nia obuwia. Plansze figuralne potraktowane s ą w sposób gra­ ficzny, malowane zasadniczo płasko z lekko tylko pod­ kreślonymi tu i ówdzie cieniami, względnie fałdami szat. Rysunek postaci wyraźnie stylizowany razi nie­ kiedy dowolnością proporcji i sztucznością gestu. Znajdujące się w drugiej części albumu plansze, przed­ stawiające fragmenty haftów i tkanin, drukowane są techniką siatkową na papierze kredowym. Reprodukcje barwne wykonane z oryginałów oddają wiernie wszel­ kie szczegóły techniki i właściwości materiałów. Drugi ze wspomnianych powyżej albumów zatytuło­ wany: „Costumes nationaux de la République Populaire Roumaine" wydany został przez Institut Roumain Pour Les Relations Culturelles Avec L'Etranger (bez miejsca i daty wydania), zawiera 11 plansz barwnych wykonanych z kolorowych fotografii, reprodukowanych techniką siatkową na papierze kredowym. W doborze plansz starano się uwzględnić różne re­ giony Rumunii. Znajdują się tam więc ubiory z pogra­ nicza rumuńsko-węgierskiego (okręg Bihor i A r a d ) , pomocnego (Mołdawia), południowego (okręg Dolj) z Rumunii centralnej i wschodniej (okręgi Prahová, Sibiu, Arges, okolice Bukaresztu), mimo to album nie daje obrazu istotnego zróżnicowania i bogactwa ty­ pów tamtejszych ubiorów. Zdjęcia b o w i Q m są w albumie dobrane tak, że można by na ich podstawie odnieść wrażenie, iż strój ludowy rumuński daje obraz na ogół dosyć wyrównany. Przyczyna leży w tym, że pokazano jedynie ubiory letnie, które istotnie nie wykazują zbyt wielkiego zróżnicowania, pomijając zupełnie ubiór wierzchni, zwłaszcza zimowy, posiadający największą różnorodność form, często niezwykle ciekawych, np. bun­ dy baranie noszone włosem na wierzch z okolic B r a sov, Fagaras i Avrig, wspaniałe zdobione aplikacjami i haftem kożuchy z okręgu Sibiu, wełniane samodziało­ we narzutki podobne do huculskiej „gugli", występu­ jące w okręgu Huniedoara, czy płaszcze z olbrzymimi, spadającymi na plecy kołnierzami, przypominające „czuchy" karpackich Łemków, noszone w Rumunii w okręgu Sibiu. W sumie omawiany album daje nam mniejsze wyobrażenie o bogactwie strojów rumuńskich niż np. dawna praca T . Papachagi (Imagines d'Ethnographie Roumaine), czy album fotograficzny K . Hilschera (Rumanien 1933). Omawiane tu wydawnictwo stanowi ciekawy przy­ kład, w jakiej mierze fotografia barwna może dziś zna­ leźć zastosowanie w pracach nad strojem ludowym. Czę- �sto wypowiadane bywa u nas przekonanie, że w związku z postępującym udoskonalaniem się fotografii barwnej, stała się ona podstawowym i jedynym absolutnie wier­ nym sposobem utrwalania materiałów etnograficznych tego rodzaju jak barwny strój, malowane sprzęty itp. Niestety omawiany tu album wskazuje, że w praktyce metoda ta nie daje jeszcze zadawalających rezultatów. Plansze zawarte w albumie daleko odbiegają pod wzglę­ dem ścisłości kolorystycznej od precyzji w oddawaniu szczegółów, od laboratoryjnych przykładów publiko­ wanych np. w podręczniku H . Windischa (Schule der Farbenfotografie 1940). Kolory plansz s ą często zbrudzone, nienaturalne, skala barw ulega typowym prze­ sunięciom w zależności od naświetlenia podczas ekspo­ zycji negatywu, szczegółów w partiach ciemnych brak zupełnie, a rysunek np. haftów w związku z powiększa­ niem obrazu z t a ś m y małoobrazkowej zaciera się w wielu wypadkach aż do zupełnej nieczytelności. SPRAWOZDANIE XXVII W A L N E G O ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KATOWICACH Tegoroczne Walne Zgromadzenie ( X X V I I ) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które odbyło się w dniach 16—18 maja w Katowicach, miało nieco inny charakter niż zjazdy dotychczasowe, na plan pierwszy bowiem wysunięto problematykę śląską. Wyraziło się to szczególnie w pierwszym i drugim dniu obrad, mia­ nowicie w referacie inauguracyjnym prof. S. Szczotki ..Odbicie przeszłości w kulturze ludowej śląska", oraz w referatach wygłoszonych w drugim dniu przez dr M. Gładysza „śląskie grupy etniczne i etnograficzne", mgr J . Ligęzy „Próba charakterystyki grupy zawodowej na śląsku", mgr M. żywirskiej „Folklor i kultura ma­ terialna górników śląskich" oraz mgr M. Suboczowej „Stan badań etnograficznych na śląsku". Dopełnieniem tego ściśle etnograficznego cyklu zagadnień były refe­ raty popołudniowe w dniu 17 maja, mgr S. Bronicza „Podłoże klasowe kultury ludowej Górnego śląska" i mgr J . Pawłowskiej „Proces kształtowania się nowego oblicza etnograficznego wsi dolnośląskiej", w których ujęto zagadnienie powstania śląskiej grupy etnograficz­ nej z punktu widzenia rozwoju klasowego, uwarunko­ wanego faktami historycznymi. Ważnym wprowadzeniem do zagadnień kształtowania się pogranicza polsko.niemieckiego na terenie ś l ą s k a miał być referat prof. К. Dobrowolskiego „Problem gra­ nicy etnicznej polsko-niemieckiej w X V I I I — X X wieku", którego niestety, wskutek zwołania w tym samym cza­ sie konferencji komisji P.A.N. w Nieborowie, prelegent nie mógł wygłosić. Szczególnie ciekawie toczyła się dyskusja nad trze­ ma pierwszymi referatami, zabierali w niej głos: prof. Czekanowski, Antoniewicz, Adamska, dr Burszta, dr Karwot, dr Reinfuss. Dr E . Karwot przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkreślił ubóstwo przytoczonych dokumen­ tów historycznych dotyczących śląska, oraz w związku z t ą krytyką, przedstawił zebranym dokument z X I I I wieku zwany katalogiem brata Rudolfa z klasztoru Cystersów w Rudach w powiecie Raciborskim, datowa­ ny na lata 1235—1250. Katalog ten znajdował się w bibliotece uniwersytetu wrocławskiego do 1945 roku, po czym zaginął. Zawiera on niezwykle cenny dla etno­ grafii materiał z X I I I w. związany ze zwyczajami ro­ dzinnymi, dorocznymi, medycyną ludową, m a g i ą itp W zakresie kultury materialnej istnieje według recen­ zenta uderzająca zbieżność między materiałem zawar­ tym w dokumencie a wynikami badań archeologicznych w Opolu. Sprawozdanie dr Karwota było swego rodzaju odkryciem etnograficznym, które znajdzie wyraz w naj­ bliższych publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, podobnie jak wszystkie referaty ośrodka śląskiego, które po przystosowaniu ich do druku wejdą w skład X I I tomu „Prac i materiałów etnograficznych". Oprócz tematyki śląskiej wysunięty został problem współpracy etnografów z archeologami w cennym re­ feracie prof. A. Nasza „Perspektywy naukowej współ­ pracy archeologów z etnografami", nawiązujący do analogicznego referatu prof. К. Jażdżewskiego na X X V I Walnym Zgromadzeniu P . T . L . w Łodzi. W a ż n e to za­ gadnienie z punktu widzenia planowania przyszłych prac badawczych w zakresie obu dyscyplin stanowi dal­ sze ogniwo w całokształcie przemian znamionujących współczesną etnografię polską, a polegających na uhistorycznieniu etnografii. W dyskusji nad zagadnieniem powyższym wypowiadali się prof. Antoniewicz, dr War. tołowska, dr P r s e s ł a w s k a i inni. Ostatni dzień obrad wypełniły sprawozdania Zarządu i 9 Oddziałów oraz wycieczki do śląskich muzeów et­ nograficznych w Gliwicach, Bytomiu, Sosnowcu; zorga­ nizowano również wycieczkę do kopalni węgla. Ważnym osiągnięciem zjazdu katowickiego było opracowanie i zatwierdzenie planu wydawniczego i na­ ukowego na rok bieżący przez Zarząd oraz Walne Zgro­ madzenie. W dziale wydawniczym Zarząd zmierza do wzmocnienia tempa swoich publikacji, zwłaszcza „Lu­ du", „Prac Etnograficznych", „Prac i materiałów etno­ graficznych", „Archiwum etnograficznego" i do przy­ gotowania pierwszych opracowań kartograficznych „Polskiego Atlasu Etnograficznego" z zakresu kultury materialnej. Walne Zgromadzenie zatwierdziło również �wniosek o zawarcie umowy z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki w sprawie współpracy nad „Atlasem Polskich Strojów Ludowych". W planie naukowym Towarzystwa zatwierdzono pro­ jekt badań terenowych, które obejmą w tym roku za­ gadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. Plan ba­ dań terenowych został opracowany na specjalnej kon­ ferencji w dniach 21—23.III.br. w Krakowie, na której opracowano również kwestionariusz oraz ustalono pierwszy rzut siatki badań dla P . A . E . Walne Zgromadzenie zatwierdziło również dwa wnio­ ski oddziału śląskiego, a to: w sprawie konieczności zorganizowania planowych badań nad kulturą grup za­ wodowych oraz w sprawie utworzenia na ś l ą s k u w po­ bliżu Katowic w Wielkim Parku Kultury i Wypoczynku, śląskiego Skansenu, w którym należało by zgromadzić przede wszystkim resztki drewnianych zabytków archi­ tektury ludowej śląskiej. Dodać należy, że na Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. w Katowicach przybyło około 8§ etnografów z ca­ łej Polski oraz delegaci: Polskiej Akademii Nauk, P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki, Ministerstwa Kultury i Sztuki, licznych towarzystw naukowych śląskich oraz instytucyj społecznych a także przodownicy pracy — górnicy. o.a RADOSTNÁ ZEME MIECZYSŁAW Kwartalnik śląskiego Instytutu Naukowego oraz ludoznawców Ziem'; Opawskiej. Czasopismem kieruje: R. J . Rohel (etnografia) i dr D. Sajtar (folklorystyka) przy współudziale zespołu 29 pracowników naukowych (kolektyw opawskich studentów S U E N oraz kolek­ tyw współpracowników P a ń s t w o w e g o Instytutu Pieśni Ludowych w Brnie). Wydawca: śląski Instytut Nau­ kowy w Opawie. Opawa 1951, г. I , nr 3, str. 48+2 ni., 26 il. siat. w tekst. + 3 il., 4», papier ilustr. bezdrzewny, okładka i wkładki papier kredowy cena pojed. zesz. 30 kc. Nowe czasopismo ś l ą s k i e g o Instytutu Naukowego w Opawie obejmujące swoim zasięgiem ś l ą s k Opawski, a więc najbliższe tereny ś l ą s k a Cieszyńskiego 1 Opol­ skiego, zamieszcza materiały ludoznawcze zebrane głów­ nie z ziem zamieszkałych przez ludność wchodzącą w skład wielkiej grupy etnograficznej zwanej Lachami śląskimi. Jest to wystarczający powód, aby było do­ kładniej znane przede wszystkim naszym etnografom, a zwłaszcza zajmującym się kulturą ludową południowo-zachodniej Polski. Zresztą są i inne powody, dla któ­ rych należy stale omawiać, bądź sygnalizować prace pojawiające się w tym interesującym nas czasopiśmie. Zaraz na wstępie należy podkreślić, że Komitet Re­ dakcyjny stara się zamieszczać zespół różnorodnych, a przy tym krótkich i wyczerpujących artykułów po­ wiązanych wspólnym zagadnieniem, a także terenem przynależnym do danej grupy etnograficznej, bądź zawodowej. Takie wydają się być wytyczne omawiają­ ce czasopismo. Oczywiście, niejednokrotnie z braku od­ powiedniego czy wyczerpującego materiału odbiegają one od wytkniętego programu. Ukazują się wtedy pew­ ne nieścisłości czy niedomówienia, które zresztą są nieu­ niknione przy najbardziej starannej i przemyślanej re­ dakcji. W numerze 3 (roczn. 1,1951), poświęconym folklorowi górników ostrawsko-karwińskich, w artykule wstępnym GŁADYSZ autorzyi m. in. wskazują na elementy zawarte w fol­ klorze miejscowym, a zwłaszcza w ludowej poezji, świadczące o dużym rozwarstwieniu wsi opawskiej, na co dawniejsi, a nawet współcześni etnografowie nie zawsze zwracają uwagę, ś w i a d c z y to równocześnie, jak poważnie zaciążyło nad całą działalnością tamtejszych ludoznawców głęboko zakorzenione ich romantycznoidealistyczne nastawienie. Albowiem jednolitość kultu­ rowa wsi i jej mieszkańców jest fikcją. Dalej autor wskazuje, iż procesy rozwoju i zaniku twórczości ludo­ wej w okręgach przemysłowych pozostają w ścisłym związku z rozrostem kapitalizmu i wyzyskiem robot­ nika. W artykułach monograficznych autorzy zwracają uwagę na pewne odrębności słownikowes i właściwości gwarowe tamtejszych mieszkańców3. Do najciekaw­ szych jednakże należą materiały wchodzące w zakres literatury ludowej, a więc opowiadania, legendy, poda­ nia względnie wspomnienia górników zanotowane w gwarach łaskich . Większość zebranych materiałów posiada polską podstawę językową . W ogólnej cha­ rakterystyce górniczej literatury ustnej autorzy pod­ kreślają zanik tej bogatej dziedziny sztuki ludowe je. 4 5 Do najbardziej rozbudowanego działu tegoż czasopis­ ma należy folklor muzyczny. Zarówno poezja jak i mu­ zyka ludowa stanowią bowiem na tych terenach obok 1 Dr Drahomiř Šajtar, Otárky nad dělnickým folklo­ rem, str. 105—209. Josef Malý, Slovniček náreč frýdlantského, str. 138—141. Dr Vaclav Křistek, O mlově našich horniku, str. 110—113. Jan Rohel, Z paměti starého haviře, str. 116—121. Antonin Satke, Lidové povídky ze Stěpankovic, str. 135—158 — Jan Rohel, Z hornického humoru, str. 125—127. Dr Alois Sivek, K. charakteristice hornického prostredi a vypravěče, str. 113—114. 2 3 4 5 e �tradycyjnej literatury ustnej najbujniej rozrosłą gałąź ludowej twórczości. Twórczość ta jest dominującą zwłaszcza na obszarze zamieszkałym przez ludność pol­ ską. Podobny folklor muzyczny jest znany w całym Zagłębiu karwińsko-ostrawskim oraz dorzeczu Olszy. Zarówno pieśni górnicze?, j a k też zanotowane wśród ludności rolniczej noszą te same wspólne znamiona, jakie widzimy w poezji i muzyce ludowej całego Śląska Cieszyńskiego. 8 Do wartościowych przyczynków należy także krótki artykuł o drewnianym budownictwie ludowym ziemi frysztackiej . Zwłaszcza wiadomość o istnieniu na tych terenach dawnych stodół sześcio- czy ośmiobocznycłt znacznie rozszerza znajomość zasięgu tego typu budownictwa notowanego przede wszystkim na obsza­ rze małopolsko-górnośląsklm. 9 Najmniej uwagi poświęcono twórczości plastycznej. Artykuł o ozdobnych siekierkach z w. X V I I I , będą­ cych przy tym pochodzenia niemieckiego, nie charakte­ ryzuje zasobów zdobniczych tej ciekawej grupy zawo­ dowej. Czyżby w inwentarzu tamtejszych górników tak 1 0 czeskich jak też polskich, nie można odnaleźć ich własnych wytworów kulturowych, j a k np. ozdobnych dawnych narzędzi, świadczących o wrażliwości arty­ stycznej tego ludu. Jeśli tuż z a miedzą, n a naszych te­ renach, twórczość zdobnicza istniała i jakże różnorodna. Każdy numer „Radostná Země" posiada bogatą szatę ilustracyjną !, omawia publikacje zarówno własne, jak i obce, zwłaszcza nowe z zakresu p i e ś n i , litera­ tury ustnej (opowiadania, przysłowia itp.). Nadto pro­ wadzi ciekawy dział zapytań i odpowiedzi, w których znajduje się sporo materiału etnograficznego w pierw­ szym rzędzie informującego o znajdujących s i ę w te­ renie zahytkach sztuki, l u d o w e t w ó r c a c h i jej. odtwór­ cach itd. 1 12 W obszernej kronice znajdujemy informacje o wy­ stawach muzealnych, działalności kulturalnej n a odcin­ ku folkloru oraz notatki o czołowych folkorystach czeskich^. Dział ten zamyka nowy dorobek ludoznaw­ ców czeskich rozwijających swoją ożywioną działal­ ność naukowo-popularyzatorską na tak bliskim śląsku Opawskim. 11 Kaganki i lampki górnicze, str. 123—124. F. Suchý a K. Fiala, Hornické pisně, Praha 1950.— Lidové pisně heviřské, str. 121—123. Fr. L. Celakowský, slovenské narodni pisně, Praha Lidové pisně z Petřvaldu. — Slezské narodni pisně. 1946. — K. udec, Slovenské lidové pisně, Bratisla­ » Jaroslav Zahradnik. Jak bydlel a jak se oblékal lid va 1950. na Fryštatsku prěd 80 lety, str. 132—3. Jan Rohel a Josef Svatek, Hornické sekery z 1 pol. Dr V . Schenfler, Sedmdesát let prof, dr К. Chotka, X V I I I století, str. 114—115. str. 152. 1 2 7 8 1 0 1 3 PIERWSZY R O K DZIAŁALNOŚCI WĘGIERSKIEGO I N S T Y T U T U TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ SZANDOR Węgierski Instytut Twórczości Ludowej powstał przed rokiem, w ramach inwestycji kulturalnych planu pięcioletniego. Powstanie jego wywołane było koniecz­ nością ujednolicenia ogromnej działalności n a polu upo­ wszechnienia kultury ludowej, prowadzonej dotychczas przez różne związki i organizacje. Życie w y s u w a ł o zre­ sztą coraz to nowe problemy zarówno badawcze jak i popularyzacyjne, które należało rozwiązać. Skaso­ wano więc różne organizacje i stowarzyszenia prowa­ dzące te prace na poszczególnych odcinkach, j a k np. stowarzyszenie im. Beli Bartoka, i powołano Instytut, którego zadaniem było odpowiedzieć na te wszystkie problemy, które dojrzały i dojrzewają w toku rewo­ lucji kulturalnej, który miałby objąć swym zasięgiem wszelkie dziedziny twórczości ludowej oraz problema­ tykę jej umasowienia. Tak więc Instytut objął wszystkie gałęzie sztuki lu­ dowej, począwszy od tańca i przyśpiewek, a skończyw­ szy na rzeźbie czy garncarstwie. Nie chodziło przy tym o zbadanie po prostu samego zagadnienia, o ewidencję pieśniarzy, bajarzy czy naj­ lepszych ludowych hafciarek — ale o to, by wtopić te bezcenne skarby wielowiekowej tradycji w organicz. ASTALOSZ ną całość życia naszego narodu — ludności zarówno wiejskiej j a k i miejskiej. Obok więc prac ewidencyjno-badawczych, stanęło przed Instytutem ogromne zadanie wpływania n a ż y ­ wy nurt twórczości mas ludowych. Wystarczy zacyto­ wać kilka cyfr, aby zdać sobie sprawę z rozmachu i za­ sięgu rewolucji kulturalnej, która dokonała się w na­ szym kraju. Powstało ok. 4 tysięcy chórów zrzeszają­ cych w przybliżeniu ok. 120 tysięcy pieśniarzy, 4 tysią­ ce zespołów tanecznych z ilością 45 tysięcy uczestni­ ków. Około 3 tysięcy słuchaczy uczęszcza do 80 wie­ czorowych szkół artystycznych, ok. 6 tysięcy osób liczy 800 zespołów teatrów kukiełkowych itd. Jeden rok to krótki okres czasu — ale może on przy­ nieść ogromne wyniki, ś w i a d c z y o tym doświadczenie rocznej pracy Instytutu. Pierwszy rok był okresem przygotowań i zapoczątkowania pracy. Swoją uporczy­ w ą i konsekwentną pracą Instytut przenika do wszyst­ kich dzielnic, bez rozgłosu i prawie niepostrzeżenie ogarniając s w ą siecią cały kraj. N a Węgrzech nie ma już dziś prawie miejscowości, do której nie dotarłyby jego wydawnictwa repertuarowe, jednoaktówki opa­ trzone wskazówkami reżyserskimi, w której nie wie- �dziano by o pierwszomajowych uroczystościach wiosen­ nych, o nowych świętach pracy, o dożynkach, o wino­ braniu czy o święcie 7 Listopada. Burżuazyjna nauka uczy, że technika i cywilizacja zabijają samodzielną twórczość artystyczną, że zatem okres ludowej twórczości przeminął, że tradycja się za­ traca. My tymczasem obserwujemy fakty narodowego od­ rodzenia się twórczości ludowej, o czym świadczyć mo­ że choćby nowa forma stroju w południowej części węgierskiej niziny, czy też napełnione nową treścią dawno zapomniane obyczaje winobrania w Taie i in­ nych nadbalatońskich miejscowościach. Ze smakiem udekorowane witryny sklepów z wyrobami sztuki lu­ dowej i coraz to wzrastająca liczba kupujących — do­ wodzą takiego rozwoju i odrodzenia twórczości ludowej, 0 jakich nie śmieliśmy nawet marzyć. Weźmy dalsze przykłady: a więc zespoiy ludowe w naszych restauracjach, odgrzebanie z zapomnienia 1 rozpowszechnienie „werbunkoszo", starego tańca re­ krutów). Przejdźmy się po zakładach zbiorowego ży­ wienia - - usłyszymy w nich narodowy taniec kallo, utwór napisany przez Z. Kodalyěgo w oparciu o zapi­ sy ludowych melodii prof. Lajtha. Do zaistnienia tych faktów przyczynił się niewątpliwie Instytut Twórczości Ludowej. Trudno byłoby zresztą zliczyć te wszystkie proble­ my, które już podjął lub rozwiązał Instytut w 1951 г., jak trudno też byłoby wymienić wszystkie sprawy, któ­ re Instytut zaplanował na rok 1952. Wymieńmy jednak dla przykładu, że 1300 słuchaczy ukończy 8- i 12tygodniowe kursy, które organizuje Instytut w celu dostarczenia nowych kierowników organizacjom mają­ cym na celu upowszechnienie kultury; że Instytut po­ wierzy! czołowym literatom węgierskim napisanie 30 jednoaktówek — zaznaczmy przy tym, że wydał już na użytek masowego odbiorcy utwory pisarzy radziec­ kich, pisarzy demokracji ludowych oraz dzieła klasy­ ków literatury; że opracował filmy, mające na celu za­ poznanie oraz doszkolenie dyrygentów i kierowników zespołów muzycznych z instrumentami muzycznymi; że utworzone przy zakładach pracy tzw. „brygady pio­ senki ludowej" (czastuszek) otrzymają w niedalekiej przyszłości — „księgę pieśni powitalnych", zbiór sta­ rych i nowopowstających pieśni dla uczczenia świąt i uroczystości. W tej wielostronnej działalności Instytutu, współpra­ cują z nim związki artystyczne i organizacje masowe, nie mówiąc już o zakładach naukowych, jak np. Insty­ tut Etnograficzny. Na podstawie tego krótkiego przeglądu mógłby ktoś sądzić, że Instytut Twórczości Ludowej to pewnego ro­ dzaju Instytut Etnograficzny, który tylko „między in­ nymi" zajmuje się problematyką masowego upowszech­ nienia kultury ludowej. W istocie jednak Instytut wraz z całą działalnością etnograficzną nie stanowi bynaj­ mniej archiwum przeróżnych zbiorków, czy topogra­ ficznego i statystycznego katalogu przeróżnych ośrod­ ków twórczości ludowej, lecz jest instytucją, mającą głęboki i ż y w y związek z życiem. Nie chcemy oczywiście przez to powiedzieć, że w pierwszym roku swej działalności Instytut nie po­ pełnił błędów, że żaden z oddziałów Instytutu nie zbo­ czył z właściwej linii działania propagując wyłącznie twórczość wiejskich ośrodków. Błąd ten, niebezpieczny zresztą, tłumaczy się po części tym, że istotnie arcy­ dzieła ludowej twórczości wiejskiej, które się przed na­ mi obecnie otwierają — mogą zafascynować zbieracza czy badacza sztuki ludowej. Stąd też wynikają wspom­ niane w y ż e j błędy czy przesadna idealizacja ludowej twórczości wiejskiej. Ponadto niektórzy stawiają za­ gadnienie w ten np. sposób: co jest ważniejsze — pieśń ludowa, czy pieśń masowa ? Również i w takim po­ stawieniu sprawy zawiera się pewne niebezpieczeństwo, polegające na stwarzaniu przedziału między dwoma bliskimi, nierozerwalnie ze sobą związanymi proble­ mami. Pieśń masowa jest bez wątpienia ważniejsza na nią też kładziemy główny akcent — ale chodzi nam o taką pieśń masową, która potrafi w swoim własnym języku wykorzystać i rozwinąć najcenniejsze, najpięk­ niejsze tradycje pieśni ludowej. A zatem chodzi tu o twórczość milionów budują­ cych socjalizm i walczących o pokój Węgrów — opartą 0 tradycję ludową. I to stanowi główny akcent dzia­ łalności Instytutu, nie tylko w zakresie muzyki, ale 1 we wszystkich innych dziedzinach twórczości ludo­ wej. Akcent ten wyczuwamy szczególnie wyraźnie w zaprojektowanym na rok przyszły planie Insty­ tutu — wyraźniej niż w jego dotychczasowej działal­ ności. Wyniki osiągnięte w pierwszym roku pracy zasłu­ gują na pochwałę, zwłaszcza z a ś zasługuje na nią śmia­ łość inicjatywy, która — nawet gdyby do pracy zakra­ dły się pewne błędy — cenniejsza jest od oportunistycznej ostrożności, którą świetnie określa znane powie­ dzenie: „lepiej nic nie robić, niż popełnić błąd". Tak więc dotychczasowa działalność Instytutu dajt nam nadzieję na wiele nowych osiągnięć w najbliższej przyszłości. ERRATA do nr 1 — 1952 r. „Polskiej Sztuki Ludowej" s. 9, lewa kolumna, wiersz 22 od góry: zamiast kredytów ma być kryteriów. �